М. Дулатов шығармашылығындағы азаттық рухы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

Бірінші тарау.
1.1. ХХ ғасыр басында Қазақстандағы тарихи әлеуметтік жағдай және
қазақ зиялылары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 М. Дулатовтың қоғамдық қызметі, қайраткерлігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..9

Екінші тарау
2.1. «Оян, қазақ!» кітабына енген өлеңдерінің тақырыбы көтерген
проблемалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...12
2.2. Қаламгер шығармашылығындағы азаттық рухы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..34

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
Кіріспе

Ғылыми жұмыстың жалпы сипаттамасы. ХХ ғасырдың аса ірі реформаторы, демократ, көрнекті қоғам қайраткері, ақын, жазушы, драматург, журналист, публицист, тарихшы, әдебиет сыншысы, аудармашы «Қазақ» газетінің ұйымдастырушысы әрі шығарушысы, саяси қуғын-сүргін құрбаны, Алаш арыстарының бірегейі Міржақып Дулатұлы – қазақ ұлтына нақты ісімен де, жалынды сөзімен де жан тәнімен қызмет еткен тарихи тұлға.
М.Дулатұлы орыс патшасының отарлық саясатына қарсы қазақ халқының санасын ояту, азаттық рухын асқақтату бағытындағы көзқарасы мен нақты іс-әрекеті үшін 1911жылы бір жарым жыл түрмеде отырады. Кеңес үкіметі орнаған соң 1922 жылы жалған жаламен тағы да абақтыға отырады. Бірақ жала дәлеледенбеген соң тез босатылады. 1928 жылы оған «ұлтшыл» деген айып тағылып, кеңес үкіметіне қарсы деген сылтаумен тұтқынға алынады. 8 жылға сотталады. 1935 жылы 5 қазанда Сосновец лазеретінде ауыр науқастан қайтыс болды. Ол 90 – жылдардың басында, яғни ел тәуелсіздігі қарсаңында ғана ақталып, туған халқымен қайта қауышты.

Ғылыми жұмыстың тақырыбы мен өзектілігі. М.Дулатұлы шығармаларының тақырып аясы өте кең. Онда қазақ халқының өткені мен бүгінін және болашағының сан алуан әлеуметтік және экономикалық мәселелері барынша молынан қамтылады. Десек те, біз оның шығармаларындағы азаттық рухын, оның қазақ халқының санасын оятудағы жойқын күшін барынша ашып көрсетуді қарастырдық. М.Дулатұлының «Оян, қазақ!» атты өлеңдер жинағының өзегінде оның халқына деген ұлы махаббатынан туған рух үні – ұранды да, дабылды даусы жатыр. Ол – ұлт теңдігі, ұлт дербестігі, өзгеге кіріптар болмай, тәуелсіз өмір сүру мәселесі. Тақырыптың өзектілігі де осында.
М.Дулатұлының сонау ХХ ғасыр басындағы жанайқайы ХХІ ғасырдың басында да дәл кеше мен бүгін айтылғандай әсер қалдырды. Тәуелсіз еліміздің көп мәселеде басқа жұрттарға тәуелді болып отырғаны жасырын емес. Мәселен, тіл мәселесі, мәдениет пен әдебиет мәселесі ұлттық деңгейде шешілмей отыр.

Ғылыми жұмыстың мақсаты мен міндеттері: Жұмыстың мақсаты – тақырыпты яғни азаттық рухын, М.Дулатұлының өз шығармалары арқылы жан-жақты ашып көрсете отырып, оны бүгінгі күннің биігінен пайымдау болып табылады. Осынау негізгі мақсатты орындау үшін мына төмендегідей міндеттерді айқындай отырып, оның мән - мағынасын ашуға ұмтылыс жасадық. Олар М.Дулатұлының:
- «Оян, қазақ!» , «Азамат», «Терме» жинақтарындағы азаттық рухының өршіл сипатын ашып көрсету;
- «Қазақ» газетіндегі тағы да басқа басылымдарда жарияланған мақалалары мен көсемсөздерінде қозғалған ел мен жер тарихына, елдің әлеуметтік хал-жағдайына қатысты мәселелерге шолу жасай отырып, олардың саяси-қоғамдық, әдеби және тарихи мәнін ашып көрсету;
- «Бақытсыз Жамалдың» қазақ әдебиетіндегі тұңғыш роман екенін айта отырып, онда көтерілген әйел теңдігі мәселесінің қоғам деңгейіне қатыстылығын ашып көрсету.

Ғылыми жұмыстың негізгі нысандары мен дереккөздері: М.Дулатұлының шығармаларындағы рух мәселесінің негізгі нысандары оның өз шығармалары болғанын айтуға тиіспіз. Атап айтатын болсақ «Алаш мұрасы» сериясымен шыққан М.Дулатұлының бес томдық жинағының І, ІІ томдарын пайдаландық. Дерек көздері ретінде осы томдағы «Түсініктер» бөліміндегі материалдарды, автор жайлы естеліктер мен жекелеген құжаттарды пайдалана отырып, М.Дулатұлының қоғамдық-саяси,тарихи және әдеби қызметіне қысқаша талдау жасадық. Сондай-ақ, дипломдық жұмысымыздың ғылыми-теориялық, әдістемелік негіздеріне филология ғылымының докторы, профессор Ж.Ысмағұловтың «Міржақып Дулатұлы»мақаласын (V томдық жинақ), Т.Кәкішевтің, С.Қирабаевтың, Қ.Атабаевтың, Ш.Елеукеновтің, Г.Дулатованың, М.Әжібекұлының, М.Жолдасбековтің, Қ.Исабаевтің, З.Қабдоловтың, Д.Қамзабекұлының және т.б ғалымдардың еңбектері негізге алынды.

Зерттеудің әдіс-тәсілдері: Зерттеу барысында талдау, жинақтау, жүйелеу әдістерін қолданылды.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Атабаев.Қ «Қазақта бұлар теңдес бар ғой шешен» // Қазақ әдебиеті, 2006ж 4 шілде.
2. Асқаров.А «Ғасырдың белгісі» // Ақиқат 2000 №1
3. Әжібекұлы. М «Алаш рухының азаншысы» // «Ел мәдениеті» 2006ж сәуір.
4. Дулатұлы. М V томдық шығармалар жинағы, І том // Алматы, «Мектеп» 2002ж.
5. Дулатұлы. М V томдық шығармалар жинағы, І том // Алматы, «Мектеп» 2003ж.
6. Дулатова. Г «Ардақтап өтем әкемді» // Жұлдыз №6, 1990ж.
7. Елеукенов.Ш «Ғасырмен сырласу» // Ақиқат 2000 №1
8. Елеукенов.Ш «Тұңғыш романист» // Жұлдыз №1 1990ж.
9. Жолдасбеков.М «Аруақ азбайды» // Қазақ әдебиеті 1991ж, 21 маусым.
10. Исабаев.Қ «Оян, қазақ!» губернаторлардың ұйқысын бұзған // Қазақ әдебиеті №4 1994 28 қаңтар.
11. Кәкішұлы.Т «Оян, қазақ!» қалай қуғындалды? // Егемен Қазақстан, 2005 7 қыркүйек.
12. Қамзабекұлы.Д «ХХ ғасыр: ұлт тұлғалар ұлағаты» // Үкімет жаршысы №5 2000 жыл.
13. Мектепов.А «Халқын оятқан қаламгер» // Жалын 1989ж №5.
14. Нұрпейісов.К «Ғасырдың белгісі» // Ақиқат №1 2000ж.
15. Оразаев.Е «Міржақов Дулатовтың еңбектері ХХ ғасырдағы қазақ тарихының дерек көзі ретінде» // ҚазҰУ хабаршысы 2006ж.
16. Сағадиев. К «Ғасырдың белгісі» // Ақиқат №1 2000ж.
17. Татарстан Республикасының ұлттық мұрағаты 420 қор, 179 іс.
18. Трушев.А. Міржақов Дулатов (1885-1935) Қайнар Университетінің хабаршысы №3 2003ж.
19. Уәлиханов.Ш «Ғасырдың белгісі» // Ақиқат №1 2000ж.
20. Ысмағұлов.Ж «Міржақов Дулатов» // Сұхбат 1991ж. 15 ақпан.
21. Ысмағұлов.Ж «Сәулесі жарық жолға ұмтылған» // Егемен Қазақстан.2004ж.16 қыркүйек
        
        Күлге айналсын мейлі, дүние әсте сөнбейді,
Ол туралы жақсы сөз, жақсы ... ... ... «М. ... ... ... ... ХХ ғасыр басында Қазақстандағы тарихи әлеуметтік жағдай және
қазақ
зиялылары...................................................................
............................................5
1.2 М. ... ... ... ... «Оян, қазақ!» кітабына енген өлеңдерінің тақырыбы көтерген
проблемалары................................................................
...............................................12
2.2. Қаламгер ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың аса ірі реформаторы,
демократ, көрнекті қоғам қайраткері, ақын, жазушы, драматург, журналист,
публицист, ... ... ... аудармашы «Қазақ» газетінің
ұйымдастырушысы әрі шығарушысы, саяси ... ... ... ... ... Дулатұлы – қазақ ұлтына нақты ісімен де,
жалынды сөзімен де жан ... ... ... ... ... орыс патшасының отарлық саясатына қарсы қазақ халқының
санасын ояту, азаттық рухын асқақтату бағытындағы көзқарасы мен ... ... үшін ... бір ... жыл ... отырады. Кеңес үкіметі орнаған
соң 1922 жылы жалған ... тағы да ... ... ... жала
дәлеледенбеген соң тез босатылады. 1928 жылы оған «ұлтшыл» деген ... ... ... ... ... сылтаумен тұтқынға алынады. 8 ... 1935 жылы 5 ... ... ... ауыр ... ... Ол 90 – ... басында, яғни ел тәуелсіздігі қарсаңында ... ... ... қайта қауышты.
Ғылыми жұмыстың тақырыбы мен ... ... ... аясы өте кең. Онда ... халқының өткені мен бүгінін ... сан ... ... және ... ... барынша
молынан қамтылады. Десек те, біз оның шығармаларындағы азаттық рухын, оның
қазақ халқының санасын оятудағы ... ... ... ашып ... ... ... ... атты өлеңдер жинағының өзегінде
оның халқына деген ұлы махаббатынан туған рух үні – ... да, ... ... Ол – ұлт ... ұлт ... өзгеге кіріптар болмай,
тәуелсіз өмір сүру мәселесі. Тақырыптың өзектілігі де осында.
М.Дулатұлының сонау ХХ ғасыр ... ... ХХІ ... ... дәл кеше мен бүгін айтылғандай әсер қалдырды. Тәуелсіз еліміздің көп
мәселеде басқа жұрттарға тәуелді ... ... ... емес. Мәселен, тіл
мәселесі, мәдениет пен әдебиет мәселесі ұлттық деңгейде шешілмей отыр.
Ғылыми жұмыстың мақсаты мен ... ... ...... ... ... ... өз шығармалары арқылы жан-жақты ... ... оны ... күннің биігінен пайымдау болып табылады. Осынау
негізгі мақсатты орындау үшін мына төмендегідей ... ... оның мән - ... ... ... жасадық. Олар М.Дулатұлының:
- «Оян, қазақ!» , «Азамат», ... ... ... ... ... ашып ... «Қазақ» газетіндегі тағы да басқа ... ... мен ... ... ел мен жер ... ... ... қатысты мәселелерге шолу жасай отырып, олардың
саяси-қоғамдық, әдеби және тарихи мәнін ашып көрсету;
- «Бақытсыз ... ... ... ... ... екенін айта
отырып, онда көтерілген әйел ... ... ... ... ашып ... ... негізгі нысандары мен дереккөздері: ... рух ... ... ... оның өз шығармалары
болғанын айтуға тиіспіз. Атап айтатын болсақ «Алаш ... ... ... бес томдық жинағының І, ІІ томдарын пайдаландық. Дерек
көздері ... осы ... ... ... материалдарды, автор
жайлы естеліктер мен жекелеген құжаттарды пайдалана отырып, М.Дулатұлының
қоғамдық-саяси,тарихи және әдеби қызметіне қысқаша талдау ... ... ... жұмысымыздың ғылыми-теориялық, әдістемелік негіздеріне
филология ғылымының ... ... ... ... (V ... ... ... С.Қирабаевтың,
Қ.Атабаевтың, Ш.Елеукеновтің, Г.Дулатованың, ... ... ... ... және т.б
ғалымдардың еңбектері негізге алынды.
Зерттеудің ... ... ... ... жинақтау, жүйелеу
әдістерін қолданылды.
Бірінші тарау
1.1. ХХ ғасыр басындағы Қазақстандағы тарихи әлеуметтік жағдай және
қазақ зиялылары
Әр ғасыр ... ... ... ... ... ... да ... айтулы оқиғаларымен, атаулы тұлғаларымен дамып, ... ... ... ... есте ... ... – ашып ... керек, қазақ халқы үшін аумалы-төкпелі ... ... гөрі ... ... мен ... мол ғасыр десек, сәл
біржақтылау, ал ажалы мен азабы аз, ... мол ... ... ... ... ... те ... басы теңеспейді, теңеспейтіні – бұл
ғасыр ұлтымызға қайғы-қасіретті басқа ғасырлардан кем әкелген жоқ, ... тағы ... ... ... ... берсек, оқиғалар саны тым
жеткілікті.
Біріншіден, 1913 жыл – ... жылы ... жұт ... Мал ... ... ... иек сүйеп отырған қазағымыздың малы қырылып, ... ... ... ... ... Бірақ оған мойыған қазақ жоқ. «Малым
– жанымның садағасы» деп өмір сүре берді.
Екіншіден, 1916 жыл – ұлт ... ... Бұл ... ... мұңы, от-жалыны еді. Қалың бұқара патша саясатына дүр сілкініп,
бас көтерді. Атқа мінген қазақтың көбі қаза ... Бас ... ... ... ... ... емес, жауыққан топтың қолынан қаза болғаны
белгілі. [2.6]
Үшіншіден, ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси және рухани-мәдени
өзгерістердің нәтижесінде өмірге келген Алаш ... Алаш ... ... Алаш ... ... ... және Алашорда (қазақ
мемлекеттігінің үкіметі) деген ұйымдардың жиынтық көрінісі болып ... ... ... алдына түбірлі үш ұлттық мақсатты – қазақ халқын
отарлық езгіден ... ... ... ... ... айналған
кезеңде жойылған мемлекеттігін дамудың жаңа сатысында қалпына келтіруді
және қазақ ... ... ... ... ... (реформалық)
жолмен қосуды басты міндеттер деп қойды. Бұл қозғалыстың басты өзегі ... ұйым ... 1917 жылы ... құрылған қазақтың тұңғыш ұлттық
демократиялық «Алаш» партиясы болды. Бұл партияның бағдарламалық басты
міндеттерін, ... және ... ... ... мен әдістерін
анықтап, оны қоғамдық саяси өмірдің сахнасына ... үшін ... жұрт ... ... Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов,
Міржақып Дулатов, Мұхамеджан Тынышбаев, Мұстафа Шоқай, Жақып Ақбаев, ... ... ... да қайраткерлер 1905-1917 жылдар аралығында
қажырлы еңбек етті. [14.11]
Ә. Бөкейханов басқарған «Алаш» ... мен ... ... ... ... және ... құрылыс мәселелерін шешу жолдарын анықтауда ұлттық тұтастық
және халықтар бірлігі принциптеріне сүйенді. Мұндай позиция, әлбетте таптық
принциптер мен ... ... ... ... ... ... үкіметі ұстанған үрдіске қарама-қарсы келді. Сондықтан да, «Алаш»
көсемдері мен Алашорда ... ... 1917 ... ... ... ... үкіметінің идеялары мен іс-әрекеттерін қабылдамады, оларға
қарсы шықты. Алашорда азамат ... ... ... ... жау
күштерімен одақтасты. Нәтижесінде азамат соғысында жеңіске жеткен Кеңес
үкіметі «Алаш» пен ... ... ... ... ... ... өте бір ұраншыл ғасыр болды. Ұранымыз, айқайымыз көп ... ... ... өз болмысымызды, өз дәстүрімізді негізге ала отырып
жылжиық» деген Алашорданың ұраны дұрыс-ақ еді, ... оны ... ... ... [16.10] ... Алаш ... ХХ ғасырдағы қазақ
тарихында алтын әріппен жазылып ... С. ... Алаш туы ... ... ... ... ... не қайғы,
Көрсек бірге, көрдік біз...
... Жасасын, Алаш, жасасын!-
деп 1917 жылы ... ... ... осы ... ... ... ұраны» сол кездегі қазақ интеллигенциясын ... Алаш туы ... «Біз ... ... ұранын айтқызып
топтастырды...
Төртіншіден, Қазан төңкерісі – ХХ ғасырдың ең басты ... ... ... өте алмаймыз. Социалистік қоғам қазақ халқына көп нәрсе берді. Бірақ
көп нәрсемізді алды. ... ... ... дінімізді, салт-
дәстүр, әдет-ғұрпымызды тұсап тастады. Онымен қоймай, кеңестік идеология
ана тілімізге тиісті, ... ... ... ... ... ... байларды озбырлықпен жазалау, Голощекиннің «Кіші
Октябрі», сосын ... ... ... аша тұяқ ... ... ... жер құштырып кетті. [2.7] 1928 жылы «Ұлы кәмпескеден» басталған аштық
1932 жылға ұласты. Аспан ашық, бейбіт күндері екі млн. екі жүз ... ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін. Қазақ халқы – ақыл ойы,
миы болған өз ... ... жуық ... Бұл орны ... жүрексіз
жауыздықтан туған опат болды. Қайран қазақ топалаң тиген қойша қырылды.
Бұны әдейі жасалған ... апат ... ... ... бар. [2.7]
Алтыншы, басты оқиға – Ұлы Отан соғысы. Мұны дәлелдеп жатудың еш ... ... ... ... ... ... Ең ... қазақ өзінің қандай
ұлт екенін осы соғыста айқын көрсетті. [2.7]
Жетінші басты оқиға – қазақ елінің тәуелсіздігі...
ХХ ғасырдағы ұлт ... ... ... ... ... ... ... басында «Оян, қазақ!» деп жар салған Міржақып ... ... ...... ... Қаз едік қатар ұшып, қаңқылдаған.
Сахара көлге қонып, салқындаған.
Бір өртке қаудан шықққан душар болдық.
Не ... ... ... ... Ахаң – ... ғұлама. Оның өз ұлтына сіңірген еңбегін
саусақпен санап есептеу қиынның қиыны. Үшіншіден – Алаш ... ... ... – ақын ... Жұмабаев.
...Түркістан екі дүние есігі ғой,
Түркістан ер түріктің бесігі ғой.
Тамаша Түркістандай ... ... ... ... несібі ғой...
деген ұлы өлең жолдарын Мағжаннан басқа кім ... ... де жаза ... ... ... өз дәуірінен озып туған ұлы ақын. ... ... ... ... ... ... биік-биік тау сілемдеріндей
көрінетін солардың арасында бір мұзарт ... Ол – ел ... бір ... ұранына тіл бітіріп, «Оян, қазақ!» деп жар ... ... ... ... басында елдің тілі ұшындағы сөзін бірінші болып айтып ... ... ... ... қозғап, ұлт санасын оятқан Міржақып Дулатов
жігіт жасы – жиырманың бесеуінде-ақ елінің ... ... ... Өз
заманы оны Мағжандай дуалы ақын аузымен «Ерік құсы» деп атады. [2.13]
1.2. М. ... ... ... ... ... ... ... Сарықопа болысында 1885 жылы қараша
айының соңында шағын дәулетті ... ... ... ... екі ... он екі ... ... жетім қалады. Әкесі өз ... ... ... ... ... Торғай уезіне аты мәлім Қараман байдың қызы
болған. Көркіне сай келбетті, әсем ... өлең ... ... ... ... ел ... болыпты.
Ата-анасынан ерте айырылған Міржақып ағасы Асқардың тәрбиесінде өсіп,
әуелі ауыл ... тіл ... ... ... атты ... ... ... 1897 жылы Торғайдың екі кластық орыс-қазақ мектебіне қабылданып,
онда бес жыл білім алады да, ... ... бала ... кәсіп етеді.
1904 жылы Омбы шаһарына аттанып, сол ... ... ... бір ... ... ұстазы Ахмет Байтұрсынұлымен, Қарқаралыға келіп, Әлихан
Бөкейхановпен танысып, біржола табысады. [3. 4] Осы кезден бастап ... ... ... ... оқиғасынан соң Ресей орталығында
шыңдалуды көздейді. Ресейдегі конституциялық-демократиялық партияның мүшесі
ретінде 1906 жылы Петерборға аттанады. Осында ... ... ... ... ... ... ... жұмысына қатысады. 1907
жылы Петербордағы татар газеті «Улфаттың» жанынан (қосымша ретінде) тұңғыш
ұлттық ... ... ... шығарады. Сол жылы «Серке» газеті ... ... ашық ... деп, ... ... ... 1909 жылы Қазанның «Шарқ» баспасынан «Оян, қазақ!» ... ... ... ... бұл кітабын «Ұлттық манифест» деп
атады. Жинақта халықтың нашар халі, бұл ахуалға қалай ... ... жолы ... ... ... ... ... үшін авторы көп
қуғындалады. Себебі «Оян, қазақ!» кітапшасы ... ... ... ... міндетін атқарады және қазақ арасында Ресей үкіметінің
саясатына наразылақ туғызуға арналған» деген ... ... ... дерек
бар. [10.12]
1909-1911 жылдары қайраткер Қызылжарда сот кеңесінде ... ... ... ... Жаңа ... ... мерзімді мұғалімдер
курсында Мағжанмен қатар сабақ ... жылы ... ... ... ... ... баспасынан жарық көреді. Бұл – ... ... ... ... ... жүйе ... әйел теңсіздігі мәселесі, салт-сананың
құлдырауы жайы арқау ... ... және ... ... ... ... 1911 жылы Семейге келген сапарында тұтқындап, біржарым жыл
абақтыда ұстайды. Бұл кезде М. Дулатұлын қазақ жұрты ... ... ... шыққан өткір мақалалары арқылы танитын.
Қапастан шыққан соң 1912 жылы Орынборға келіп, А. Байтұрсынұлымен ... ... ... ... ... ... ... белсене араласады.
1913 жылы Орынборда бағыты айырықша «Қазақ» газетін шығарысуға ат салысады.
Газет 1918 ... ... ... шығып тұрды. Міржақып бұл басылымда да ойлы,
қайратты көсемсөзші ретінде көрінеді.
1913 жылы Орынборда қаламгердің «Азамат» атты ... ... ... М. ... 1916 жылғы оқиғадан да шет қалмады. Әлихан,
Міржақыптар қазақ баласы әскерге барып шынықсын, ... ... ... қару
ұстай алады деген пікірде еді. Өздері майдан ... ... ... болды.
1917-1918 жылдары Міржақып «Алаш» қозғалысын жандандырып, Ресей ... ел ... алу ... шұғылданды.
1917 жылғы маусым мен желтоқсанда шақырылған жалпы қазақ съездерінің
жұмысына қатысып, өтпелі кезең және ел ... ... ... ... ... ... соң, ... біраз уақыт Орынбордағы газет-
журналдарда қызмет жасады. 1920 ... ... ... ... Семей сот мекемесінде жұмыс істеді.
1922 жылы жалған жала жабылып, абақтыға жабылды. Жанашырлары жаланы
әшкерелегеннен кейін тез босатылды. ... ... ... Орынборда
1920 жылы ашылған Қазақтың халыққа білім беру институтында (КИНО) ұстаздық
етеді. Осыған қосымша Қазақстан мемлекеттік баспасында, ... ... ... Әр ... ... ... ... Екі бөлімді «Есеп
құралын» (математика) әзірлеп, Ташкенттен басып шығарады. Осы қаладан
«Балқия» атты ... ... ... ... ... екі бөлімнен тұратын 1920 жылдары шыққан
кітаптардың аты мен заты туралы библиографиялық көрсеткіші жарияланды.
Міржақыпты кеңестік тоталитарлық жүйе 1928 жылы ... Оған ... ... Ең ... ... ретінде ұлтшылдығы, кеңес үкіметіне
қарсылығы ... ... екі ... Алматы түрмесінде қинап-тергеп,
1930 жылы ... ... ... ... стансасына жер
аударды.
Жалпы, Міржақып 1928 жылға дейін де және айдауда жүргенде де шет ... ... ... ол ... ... түрде бас тартқан. Ол
елінде әділдіктің орнайтынына сенген.
М. ... 1935 жылы 5 ... ... ... ауыр науқастан
дүние салған. [12.77]
Екінші тарау
2.1. «Оян, қазақ!» кітабына енген өлеңдерінің тақырыбы, көтерген
проблемалары
Кіріспе ... атап ... ХХ ... басында қазақ
халқы саяси аренаға азаттық пен тәуелсіздіктің күрес жолына, ... ірі ... ... ... шығарды. Олар өздерінің табиғи
дарынымен, асқан білімімен, рухани парасатымен суырылып шығып, ұлт ... жан ... тер ... Бостандық пен бақытты өмір жолындағы нағыз әрі
тұңғыш қарлығаштарына айналды. Осы ... ... ... ... ... арасында, сөз жоқ, М. Дулатовтың орны айырықша. «Оян,
қазақ!» деп жар ... ... ... ... оятып, дүр сілкіндірген оны
«Алаш рухының азаншысы, ұлттық рухтың ұраншысы» деп бүгін де, ертең де ... ... ... ... отты өлеңдерімен, терең ойлы ... ... ... ... ... ... көркем шығармалары
мен мақалаларында қазақ халқының экономикасына, қоғамдық саяси ... оған ... ... ... ... М. ... ... ой-
пікірлері қазіргі уақытта да аса өткір. Мұның жарқын дәлелі - ... ... ... ... ... (1915), ... (1922), «Оқу
құралы» (1924) шығармалары мен баспасөзде жарияланған жүздеген мақалалары
мен көсемсөздері. Бұл орайда оның ... ... ... ... «Мадияр», «М-яр», «Байқаушы», «Азамат Алашұлы», «Алашбайұғлы»,
«Таймінер», «Тайбағар», «Алакөз», «Қолғанат», «Арғын» деген сияқты көптеген
бүркеншік аттармен ... ... ... ... ... ... жағымсыз әдеттерді әшкерелегенін айтқан жөн.
М. Дулатұлының бүкіл ... ... ... ... Оның «Оян,
қазақ!» атты публицистикалық өлеңдер жинағының тек қазақ әдебиеті тарихында
ғана емес, бүкіл рухани дүниемізде орны ерекше. «Ол – ... ... ... Ұлт ... ... ... ... көтерілу, ар-
ұжданды асқақтату, ел бірлігі мен ... ... ... асыл ... ... жырлау Абайдан кейінгі үрдістің ең жетекші
саласы еді, - деп ... ... ... ... – Ол ... ... ... емес, заманның өзі ұсынған идея және түсінуді, түсіндіруді
талап ететін өмір шындығы. Осыны ... ерек ... ... Байтұрсынов,
әсіресе Міржақып Дулатов болғандығын ... ... қияс ... ... ... кесек те өр ойларды қисындырып насихаттаған «Оян,
қазақтың» қуғындалуы тегін ... [11.3] ... да, ... ... ... жоқтаған бұл өлеңдер жинағы қазақ арасында үлкен сілкініс туғызып,
рухани ... алып ... ... ... қарағанда кітаптың алғашқы
басылымы 1000 данамен шыққаны аңғарылады. Мәселен, баспа істері жөніндегі
Қазандағы уақытша комитет 1911 жылы 28 ... ... ... ... ... сауалына «Брошюра «Уян, казак» ... ... ... ... ... ... в ... типографии
в 1913 году месяце количеством 1000 экз... Заведующий типографии «Восточная
печать» товарищество Каримов-Хусейнов. Уфа, Б. З. ... деп ... [17.137] ... ... ... да ел ... тез ... Бүкіл империяны дүрліктірген авторына зор абырой атақпен қатар,
азап пен бейнет ала келеген ... ... ... ... өте ауыр болды.
Отаршыл бұғауы болған патша үкіметі де, ... ... ... ... де ... ... ... қаймықты. Заманынан озық туған алаш
арыстарының бірегейі М. Дулатовтың «Қызыл империяның» қармағына ... ... ... ... ... лазаретінде ауыр науқастан
қаза болғандығынан көзі қарақты оқырман жақсы ... ... ... сөз ... оның ... ... ... кету
мүмкін емес. Былайша айтсақ, бұл кітап оның бүкіл шығармашылығының ... ... ... ... деп жар ... не бары ... бес жаста
екен. Жас та болса бас болып, ә дегеннен ел ... ... ... Бөкейханов, А. Байтұрсынов сияқты қазақ данышпандарының қатты
құрметтеп, жақсы дос болуы, ал, Мағжандай ұлы ... бір емес үш ... ... ... ... ... ... түскен жанға» (М.Д-қа хат) деген өлеңінде:
«Оян!-дедің жұртыңа,-
Бас көтеріп, тірлік қыл!
Ақыл айтттың ұлтыңа:
«Таста, талас, тірлік ... ... ... үшін ... ... С. ... ... жырлайды.
«Басында ол қарағым тұр ғой дайын,
Тек ұзақ өмір берсін бір ... ... ... бұл үш ... ... ... қара күнде болмап па еді,
Бірі-Күн, бірі-Шолпан, бірі-Айым!
Солардан ... кеше кім бар ... үшін шам ... ... ... ... елі қазағын тірлік пен бірлікке шақырып, ұлтына ақыл ... ... ... үшін ... ... шам ... Дулатов... Дулатов
туралы замандастары осылай дейді.
Алты алаш жұртына ғана емес, ... ... ... ... ... та «Ақын ініме» деп өлең арнайды. Өз кезегінде Міржақып та
қазақтан кімді пір тұтатынын жасырмайды. Бұл ... ол «Сөз ... ... ... ... бар ғой ... ... озып болған көсем.
Семейден шыққан Абай Құнанбаев,
Сөзінде хата бар ма сынап ... деп ... ... аз ... ... ... ... меруерттей.
Оқыған ғибрат алып жас жігіттер,
Хәммәсі өз ... ... ... ... ... ... әрі ... ұстазы А. Байтұрсынов:
«Ызыңдап ұшқан мынау біздің маса,
Сап-сары, ... ұзын ... ... түсі ... қара яки ... маса.
Үстінен ұйықтағанның айнала ұшып,
Қаққы жеп, қанаттары бұзылғанша,
Ұйқысын аз да болса бөлмес пе екен,
Қоймастан құлағына ызыңдаса?»,-деп ... ... ... ... ... бұл өлең, әрине патша үкіметінің
саясатына қарсы. [18.142]. А. Байтұрсынов «Маса» жинағындағы өлеңдеріндегі
оқшау, азаттық ... үшін ... ... Алаш ... ... ... ... емес. Міржақыптың «Оян, қазағы» бұл идеяны одан әрі тереңдете
түсті. Ол реформатор, саяси күрескер ретінде танылды.
«Көзіңді аш, оян ... ... ... ... бекер жасты,
Жер кетті, дін нашарлап, хал хараб боп,
Қазағым, енді жату жарамас-ты»,-деп, жалпақ әлемге жар
салды. Кітап ашық күні ... ... ... ... ... ... ... ғана емес татар, башқұрт, өзбек, қырғыз тағы ... ... ... құралға айналды. С. Мұқанов: «Оян, ... ... бұл сол ... ... ... ... болады» деді. Расында да,
«Оян, қазақ!» кітабына көз жүгіртсеңіз әу дегеннен-ақ саясат қайраткеріне
жолығасыз,-деп жазды мемлекеттік ... ... аса ... бірі ... Елеукенов.
«Ол автордың өз бейнесі. Бірден әлеуметтік, ұлт азаттығы идеяларының
жаршысына айналып, тұлғасы биіктей береді. Өлең ұлттық сананың ... ... өлең ХХ ... ... поэзияның ағыны қатты арнасын
құрайды. Саясаты басым поэзияның жанрлық сипаты, ... лебі ... ... ... ... ... жинағына ақынның 1905-1909 жылдар аралығында
жазылған өлеңдері ... айту ... Онда он жеті өлең ... айтқан сөзі» деген мақала бар. (М. Дулатұлы 1том. Мектеп.
Алматы. 2002.ж). Жинаққа енген шығармалардың саны аз ... ... ... ... ... көркемдігі жоғары. Өткен өмір елестері тізбектеліп,
көз алдыңа келгендей болады. Халқымыздың ХХ ... ... ... хал-
ахуалымен, тыныс-тіршілігімен жан-жақты таныса аламыз. Сондай-ақ, «Елді, ел
азаматтарын не күтіп тұр? Бодандықтан шығып, дамыған ... ... жолы ... » ... сауалдарға жауап қандай және ... ... ... ... тағдыры қандай болмақ?»
Негізінен, кітаптың тақырыбы мен мазмұны да осыған саяды.
«Жинаққа енген шығармаларды тақырыба мен мазмұнына қарай шартты ... ... ... ... ... ... өткен тарихынан елестер;
2. Қазақ қауымының ғасыр басындағы әлеуметтік хал-ахуалы;
3. Елдің болашақ ... ... ... ... ... мәселелері. [4.328]
Өткен тарихты қозғаған шығармалардан жас жігіттің бұрынғы замандардағы
халық өмірінен ... ... ... ... ... ... орайлас қалыптасқан салт-дәстүрлер, халық өмірінің
күнгейі мен көлеңкелі жақтары жаңа ... келе ... ақын ... ... ... ... жеткізілген.
Ақын жинақтың «Сөз басында» атап көрсеткендей заман өзгеріп, өмір ... ... ... ... ... халқымыздың дүниежүзілік өркениеттен
шеткері қалғаны қынжылтады, елдің елдігін, тұтастығын, тағы да ... ... үшін ... өнер – ... ... алға талпынып,
жемісті қарекет жасау керектігін айтады. ... ... ... һәм
бүгінгі халі», «Қазақ халқының мағишаты», ... ... ... ... ... тағы да ... бірқатар өлеңдерінде қазақ
халқының өткен тарихынан нақты деректер береді. 1905 жылы ... ... ... һәм ... ... деген өлеңінде бір кезде емін-еркін
далада көшіп ... ... өмір ... ... ішкі ... ... патшаға бодан болғанын, оның қазіргі мүшкіл халін баяндай отырып,
көзі ашық зиялыларды халықтың қамын ... ... ... ... ... халықтың басында билік, арасында бірлік ... ... ... ... тіршілікті жырлайды. Халық соның барлығынан
айырылып қалды. Бұл жағдай жастарды ... ... ... ... жан ... ... шығарма және көкейтесті тақырыпты
қозғайды. Қазақ жерлерін мемлекет жерлері деп жариялаған 1868 ... ... ... ... ... байланысты қасіреті жырланады.
Ақын:
«Кір жуып, кіндік кескен қайран жерлер,
Мұжыққа, қош аман бол, ... ... ... ... ғой ... ... тау, аққан бұлақ, шалқар көлдер,
Кетті ғой бетегелі биік белдер.
Қысқарып жер кеткен соң ... ғой ... ... қайран ерлер»-деп қазақтың
жүрегіне ... ... ... ... ... ... Ақын
шығармаларының тақырыбы мен мазмұнына қарай екінші топқа жататын бұл өлеңде
Ресей патшалығының қазақ ... ... ... ... ... ... ... салаларында асқынып тұрған кезеңі көрініс табады. Осы ... ... ... ... ... ... ... болған
нәрселер», деген өлеңдерінде халықтың ХХ ғасыр басындағы ауыр экономикасы,
қаусаған елдің бұрынғы ... өмір ... ... ... ... ... оның ... былай қойып, индустриалды елдердің
өркениет жетістіктерін қияли ертегісіндей ... ... де, ... өр ... ... отаншыл сезіммен баяндалады. [7.16] ... ... ... ... ... өлеңдеріне елдің болашақ тағдырына байланысты
адамгершілік, ... ... ... шығармаларын жатқызуға болады.
Ақын жастарға, оқығандарға, кедейлерге, халықтың басқа да топтарына
білген мәслихатын айтады, қиянаттан ... қой ... ... ... туар ма? деп ... ... ... пайдасына
жұмсап жүрген оқырмандарымызға», «Таршылық халіміз хақында аз мінәжат»).
Сонымен қатар, бұл өлеңдерде ... ішін ... ... алауыздық,
пайдалы іске біреу бастап шықса, көре алмай жан-жаққа тартуы мінелген.
Көріп отырғанымыздай, Міржақып жалпы ... ... ... топқа жіктеп
айтуға төселген. Солардың бәрі де халықтың ... халі үшін ... ... ... ... береді.
«Бай, мырза, халық білген ұлығымыз,
Пайдасы жемісі жоқ қу ағаштай»,-дейді.
Міржақып Дулатұлы өзінің анау-мынау ... ... кем ... жанұя құру, бас бостандығы мәселелеріне де ... ... ... ... құда ... ... көп әйел алу, тағы да ... қазақ ішін әбден титықтатып, дау-шардан көз аштырмайтын халге
жеткізген. Мысалы, оған ақынның ... ... ... ... ... болады. Бұл жөнінде қыз айттыруға асықпайтын, кәмелетке жеткенше
оқу оқытып, адам қылатын татар ағайындардан үлгі алуға шақырады. Ұзақ өлең
тек ... ... ... ... ... аяқталады. Осы ойын
ақын «Жігіттерге» деген өлеңінде де қайталайды.
«Тең болып екі зайып қосылса егер,
Арман не, ол ... о ... ... ... бар. Тәні ... жаны бір жар табу оңайлықпен
келмейді. Ұнатудың жөні өзге.
«Және де құр сұлу деп ... ... көз ... ... іші ... ... ... соғып құрбыларым өкінбелік».
«Насихат ғумумия» атты ұзақ өлеңінде ол ғибрат өлең ... ... ... ұран ... ... өткенде, шын жүйрік болсаң кермедегі
жараулы тұрған арғымақтай желікпей қалмассың дейді. Ақын адамгершілік, ар-
инабатқа жетелейтін көп кеңес айтады.
М. ... ... ... мына бір тіркестерге назар аударып қаралық:
«Білімді мыңды, білекті бірді жығар», «Іс істе, татулықпен ... ... жоқ құр ... ... ... ... ... бір сағаты бейне
жыл», «Жеті өлім жоқ, біреуден құтылу жоқ», «Ағайын барды күндеп ... Жоқ ... ... қып бере ... ... ... қуат жүрген
жақсы, Аяғың бір күн қылдан кетер тайып», «Басыңды тауға да соқ, тасқа да
соқ, Отырма бір ... құр ... ... асыл ... өнер ... ... ... әуел бастан».
Міржақып кеңес насихатының қоғамдық маңызы әлі де зор. Өйткені, оның
бәрі халық, ел қамын ... ... ... медресе хақында», Қазақ халқына діни бір уағыз ... бір жағы ... ... ... ... ... ... екінші жағынан қазақ ішінде мешіт, медресе салу жөнінде мәслихат
беріледі. Тіпті оларды ұйымдастырудың ... ... жолы сөз ... ... ... миссионерлер сыналады. Дулатовтың екі тіл
игеру мәселесін алға тарқаны ... ... ... ... Атап ... ... ... енгізеді.
«Медресеге сайланса екі молда,
Бірі оқытса мұсылманша, бірі орысша,
Педагогика тәртібімен оқытса олар,
Қазағым, кетер едің сонда алға».
«Орысша оқып ... ... ... Яғни, ол ұлттық
оқшаулануды көздеп отырған жоқ. ... ... ... жүз ... аса ... жүз ... тілде сөйлейді екен. Солардың ішінде үстемі
орыс тілі. Ол қазаққа күнкөріс үшін керек. Орыс ... ... ... ... ... ... ... мүмкін деп сақтандырады.
Сонымен «Оян, қазақ!» кітабына енген өлеңдерді тақырыбына, мазмұнына
қарай үш ... ... ... ... ... ... Ал, оларда
көтерген мәселелерге келетін болсақ, ХХ ғасырдағы ... ... ... мен ... ... ... бәрі де ... айтатын болсақ, негізгілері:
-жер мәселесі;
-ұлт мәселесі;
-отаншылдық мәселесі;
-еңбексүйгіштік мәселесі;
-тіл мәселесі;
-оқу-тәрбие мәселесі,
-дәстүр, әдет-ғұрып, мәдениет мәселесі;
-дін мәселесі;
-өркениет (прогресс) мәселесі ... орын ... ... деп ... (1911 жыл) ... ... ... қаптап көшіп келе жатқан мұжық алдағыға көз салуды үйреніс қылмаған
қазақ халқын да ойға қалдырды», - дейді де, - мұның ... не? ... ... өспеуі, һәм тозуы – қазақ жері ... ... ... ... ... ... ... үкіметтің қазақ жеріне қондыруы. Бұл
«тілеусіз қонақтар» келе бастағаннан бері жер тарылып, ... ... ... ... ... 15-20 ... бері бұл көшпелі
мұжықтардың келіп ... ... ... ... болғанда, енді аз
жылда қазақ халқы ең жаман жерге ... ... ... ... ... деп, ... ... келе жатқан үлкен апатты алдын-ала болжайды.
Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсыновтармен бірігіп жазған «Алаштың азаматына»
(1916 жыл), А. Байтұрсынов, М. Тұнғаншин, С. ... ... ... һәм ... уезінің халқына» (1916 жыл) деген мақалаларында бірінші
жаһан соғысының өртіне шалдыққан Ресейдің қол ... ... оның ... қазақтардан да майданның қара жұмысына адам алу
туралы ... ... ... ... ... ... ... ұшырап қалмауын ойлап шырылдаған перзенттік үні, ... ... ... бұл жарлыққа көнгенде – шаруаға
кемшілік те ... ... ... ... де, ... да ... бірақ елдің
іргесі бұзылмас. Ал көнбегенде көретін ауырлық – қазақ шын қарсылық қылатын
болса, ел-елге отряд шығады. Елдің берекесі ... бас пен ... ... тиеді, елдің іргесі бұзылады... Военное положение иғлан етілген
жерде түймедей жазыққа, түйедей жаза болады...» деп, ... екі ... ... ... іс ... ел ... бұзылмауын, үлкен үркіншілікке
душар болмауды салиқалы салмақпен ескертсе, ... ... ... ... тартады, жаны ашиды десеңдер, тіл алыңдар: қан ... ... ... ... ... қорғаймын деп, үйдегі кемпір-шал,
қатын-баланың обалына қалмасын! Бізді орысша ... орыс ... ... ... ... деп ойлайтындарың бізді құдай мен ... ... іс ... соң өкінгеннен пайда жоқ. Өлген тірілмейді,
өшкен келмейді...» деп, 25 июнь жарлығына қарсылық қылған ... ... мың ... ... тірі қалғандары босып кеткенін, мал-мүлкінің
таланып, жетім-жесірлерінің шулап қалғанын, ... ... ... да ... ... паналап қашып, ақырында олардың да
бүліншілікке ұшырап, қырғын ... ... ... ... мұндай
оқиғалардың Ақмола, Семей облыстарының кейбір уездерінде ... ... ... ... ... айтады. [3, 5]
Ал келер жылы жазылған «Оян, қазақ!» атты мақаласында: «Жауыз үкіметтің
жауыздығы мен былтырғы 25 июнь ... ... ... қан жылады,
бәрімізден артығырақ қырғыз ... ... ... деп, ... ... аман алып ... мың дана ... қазақ!» кітабынан
түсетін 500 сом шамалы ақшаны көп пұл болмаса да, ... ... ... ... бір ... нанға зар болып тұрған сорлыларға аз да болса
қорек болар еді»,-деп соларға көмекке ұсынатынын түсіндіріп айтады. ... ... ... ... ... ... ... деп жазады. Газеттің келесі бір нөмірінде: «237 нөмірлі «Қазақта»
жазып едік, Қытай жерінен босқан ... саны 164 мың, ... ... ... ... ... 69 мың, ... жерінде қайтпай қалғаны 12 мың
деп. Мұны көре тұра, ести тұра басы аман, малы ... ... ... ... неғып дәті шыдайды?!», -деп, «Қазақ» басқармасының
босқын қазақ-қырғызға неше ... бері ... ... ... ... екенін айтып күйінеді.
«Алты миллион халықпыз» деп өзге ... ... ... Мал ... ... ашаршылықта қалған 81 мың босқын ағайынға
бөлсек, кісі басына 8 тиыннан келеді ... ... көл ... ... де, - 6 ... шыққан 171-ші нөмірлі үкімет газетінде Жаңа үкімет
Жетісу ... ... ... орыс һәм ... ... ... 11 миллион 150 мың шығарды деп басылды. Бұл ақшаны бұлай
бөлуге ... ... ... ... қара шекпендерге үй басы бір мың
сомнан, түземдіктерге (қырғыз-қазаққа) үй басы жүз ... ... ... бөлу ... па, адал ма ... ... қара ... он есе артық па? Оны қоя тұрып, бұл арада жүз сомның бір ... ... ... өтеміз. Міне, жұрт, бейшара босқын бауырларының
өздерінен алып отырған жәрдемі-әлгі, қазынадан алып отырғаны – ... ... Алаш ... ащы ақиқатты ашып айту арқылы ел намысын ... ... қай ... ... да, ... ... көтерсе де оның арқауы
бостандық пен еркіндік, азаттық рухы жатады. Бұл рух ... ... ... қуат алып ... ... Қаламгер шығармашылығындағы азаттық рухы
М. Дулатов шығармаларындағы азаттық рухы ... сөз ... ... ең алдымен ойға оның жедел де өткір жанр – поэзиясы оралады. Қазақтың
бұрын-соңғы ақындарының бәрі де ... ... ... ... жоққа
шығаруға болмайды. Міржақыптың да атақ-абыройы алғашқыдан-ақ ... ... Оның ... кітабы «Оян, қазақ!» ұлттық ... ... ... де дүр сілкіндірді. Қалың қазақ ауыр әлеуметтік жағдайын
жақсартуға ... ... ... ... ... бодандық бұғауынан
босатпауға жанталасты. Дәл осы ... «Бас ... ... да тіл ... жоқ»
деген қағиданы берік ұстанған ұлт зиялыларының бір топ жарық шоғыры ... жеп, өз ... ... ... ... етті. Жоғарыдағы тарауларда
атап өткеніміздей олардың бірегейі – Міржақып Дулатов болды.
Міржақып Дулатовтың әдеби творчествосы екі ... ... ... ... – оның ... сол кездегі ұлт-азаттық
қозғалысымен тікелей байланыстылығы. ... ... ... ... ... шеңберінен шығып, саяси программаға ойысып ... сол ... ... экономикалық-саяси, қоғамдық ахуалына толық
талдау жасаған, ағартушылық, демократтық тұрғыдан не ... ... ... – М. Дулатов қазақ әдебиетінің дамуына жаңа бет ашады.
«Оян, қазақты» біржағы ... ... ... оқушылығы ма дерсің. Тек
сауаты жоқ қалың қазақтың жаттап ... ... ... деп ... ... ... «халық үшін» әсіресе, ХХ ... ... ... ... ... көзі бар, ... сөзі бар М. ... әмбебап азамат
ретінде қалыптасуына ХХ ғасыр басындағы қазақ халқының ауыр ... ел ... ... ... еліне капиталистік қатынастардың
дендеп ене бастауы, Ресейдегі ... ... ... дүмпу,
ұлттың болашағына деген жанашырлық, тағы да басқа көптеген ... ... ... ... Ол ... ... ішінде өзінің білім-
парасатымен, ақындық алғырлығымен, жазушылық терең ... ... ... ... ... ... ең ... ұлтжандылығымен, көрнекті ақын-жазушы атануымен бірге аса
ірі саясаткерге, қоғам және мемлекет қайраткеріне айналды.
Қараңғы ... ... ... ... ... ояту керек?
Оянған халық одан әрі не істеу керек?
Ұлт азаттығы жолындағы күресте кім ұраншы болмақ?
ХХ ғасыр басындағы ... ... ... нақ осы ... рас. Олар ел ... ... ... өздерінің құрбан
болатындарын да жақсы білді.
Ахмет Байтұрсынов қалың ұйқыдағы қазақ ... ... ... ... ... бастады.
Сұлтанмахмұт Торайғыров:
«Қараңғы қазақ көгіне,
Өрмелеп шығып күн болам.
Қараңғылықтың кегіне,
Күн болмағанда кім болам»-деп жастардың жігерін жаныды.
Мағжан Жұмабаев ел тәуелсіздігінің елдік пен ... ... ... ... ... ... болса «Оян, қазақ!» деп бар дауысымен, зор ақындық
шабытымен жар салды. Халықты жақсы күндерге, жарқын болашаққа ... ... аз емес еді. ... деп , «Қазағым» деп ... ... ... ... ... рухы атой ... ... бәрі ақ патшаның алмас
қылышынан аман қалғанымен, «Қызыл ... - ... ... қанды
қылышынан құтыла алмады. Қазақ зиялыларының трагедиясы тарихымызға ұлт
трагедиясы болып енді.
М. Дулатов ... ... ... ... ... үшін ... сол шығармалардың өзінен іздеген жөн. ... ... ... ... уақыт ерекшеліктеріне сай бірнеше кезеңдерге
бөліп қарастыруымызға болады. Оларды ... ... ... бөлген дұрыс
тәрізді.
Бірінші кезең – 1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейінгі, яғни ... ... ел ... жер үшін ... ... кезең – Ақпан төңкерісінен Қазан төңкерісіне ... ... ... ... елдегі демократиялық қозғалыстар кезеңі.
Үшінші кезең – Қазан төңкерісінен Кеңес Үкіметі толық орнағанға
дейінгі, яғни ... ... ... ... ... ... ... кеңестік кезең.
М. Дулатовтың көп қырлы, көп жанрлы, тұтас дәуірге әлеуметтік-
экономикалық ... ... және ... ... ... терең
бағасын берген шығармаларына жоғарыда атап көрсетілген кезеңдерге сәйкес
шағын да болса ... ... ... Бұл орайда, алдын-ала айырықша атап
көрсететін жағдай М. Дулатов шығармаларындағы азаттық рухы оның алғашқы
өлеңдерінен соңғы көрген ... ... ... ойға да, ... де айқын
ұрып, бедерленіп, сілемделіп, жота-жоталанып, шыңнан-шыңға жалғасып,
тұтасып жатады. ... ... ... ... ... айқын
көрінетін нәрсе, ол оның өз ұлтына, ... ... ... сүйіспеншілігі.
Сол сүйіспеншілік,-деп жазды тарих ғылымының докторы, профессор Қамбар
Атабаев, - негізінде бар өмірін туған халқына ... ... ... ... ... өзі өмір ... қоғамдағы орнын да, саяси көзқарасын да,
тағдырын да, ... алар ... да ... [1.13]. Бұл – ... М. ... алғашқы кезеңіндегі, яғни 1917 жылдың ақпанына
дейінгі аралықтағы шығармалары халықтың бұрынғы ... және ... ... ... ... ... Бұл қазақ елінің Ресей бодандығына кіргенге
дейінгі өмірін үлкен сағынышпен, қатты ... ... ... ... ... ... қазақ елінің өмірін, оның мүшкіл халін жүрегі
жылап отырып жырға қосады. Қазақ даласындағы ... ... қол ... құлақ түріп халық тұрмысының жай-жапсарын қадағалап отырған жас ақын,
еркін ойлы азамат тығырықтан шығудың бірден-бір жолы ел ... ояту ... ... ұлт ... үшін жүргізілген күреске жастайынан араласқан
саяси қайраткер екендігін көрсетеді. Мысалы, 1905 жылы, яғни жиырма ... ... ... бірі «Қазақ халқының бұрынғы һәм бүгінгі
халі» атты өлеңінде:
«Міржақып, неге отырсың қалам тартпай,
Бәйге алмас болғанменен ... ... ... ... ... ... ... -деп өзін-өзі оятудан
бастайды да, халыққа қызметінен пайда бермейтін, оқуға, білуге талпынбайтын
жігіттің несі ... ... ой ... ... ... ... ... күн һәм шықпай, тұр таң атпай.
Сөндірмей жанған өртті көрген адам,
Қалайша тұру мүмкін жанға батпай»,-деп аяқтайды.
Өлеңде дін, милләт (ұлт) үшін мал да, жан да ... ... ой ... бұл ойын 1907 жылы ... ... шыққан «Серке» газетінің
бірінші нөмірінде жарияланған «Жастарға» деген өлеңінде одан әрі ... ... ... ... ... ... ... бізге, ой, Алла-ай!»-деп, Міржақып Дулатов сол
«қалың ... ... ... ... ... етіп қойғанын тағы да
қайталайды.
«Халыққа, жастар басшы бол!
Қараңғыда жетектеп
Терең судан өтер ... ... ... ... ... ... артады.
[4.149]. Бұл өлең тек жастарға ғана емес, жаңадан шыққан «Серке» ... ... ... Яғни, қазақ халқының азаттық алып, бостандыққа ... ... ... ... ... ... «ұлт серкелері»
көшбасшы болуға тиіс. «Серке» газетінің ... ... ... нөміріндегі «Біздің мақсатымыз» деген мақаласында «Қазағым менің,
елім ... ең ... ... ... ... тәуелді халық, оның ешқандай
правосының жоқтығы ыза мен кек ... одан әрі ... ... ... ... ... ... алып, ойына
не келсе, соны істеп жатқаны; дінімізге, атадан мұра болып келе жатқан
ғұрпымызға тиісіп, діни ... ... ... ... ... даласына жер аударып, қазақтардың суы мен шұрайлы жерлерін тартып
әпергенін ашына жазды. Патша үкіметінің жарлығымен құрылған дала ... ... ... ... ... ... ... азаматтардың
асылып, атылып кеткендеріне, қазірдің өзінде мыңдаған ерлеріміздің ... ... ... ... ... ... Бұл ақынның 1906
жылы жазылған, «Оян, қазақ!» жинағына енгізілген ... ... ... де, ... ... ... ақынның қалыптасқан саяси күрескер
екендігін дәлелдейді. Бұған мысал ретінде:
«Жылында мың сегіз жүз ... ... ... ... ... ... кетті бәрі қаласына...
Қазағым, жерің қайда атамекен,
Қазақ, қазақ ... ... ... де ... қуып шығып,
Орныңа қала салып, «хохол» жеткен»
немесе:
«Мінекей, келді мұжық көшкен бұлттай,
Қазақтың қояр емес жерін құртпай.
Келді де, егін салып байып ... ма ... ... ... ... ... болады.
«Азамат» атты 1913 жылы шыққан өлеңдер жинағы ... ... ... ... ... ақындық өнерге едәуір төселе түскенін
аңғартады. «Оян, қазақтағы» ашық үгіт, нақыл-насихат, тәтпіштеп ұғындыру
сарыны енді ... ... ... ойға ... ... ... шынайы
поэзиялық өріске қарай бет алғаны байқалады. [9. 4]. Ақынның «Таза бұлақ»,
«Жұт», «Шағым», «Мұң», «Арманым», «Сырым», «Қажыған ... ... ... ... ... ... ел қамын жеген ердің жүрегінде қайнап
жатқан сезім ұшқындары еріксіз тәнті ... ... ... ... ел қайғысынан туындайды. «Жүректен қашан шығар қадалған оқ?» деп
қиналса да, ... ... ... із ... қоймайтынына сенеді.
«Шағымда» мынадай жолдар бар:
«Мен біткен ойпаң жерге аласа ағаш,
Емеспін жемісі көп тамаша ағаш.
Қалғанша жарты ... мен ... ... ... ... деп бұл ... қазақты айтып отырғанын түсіндіріп жатудың қажеті
бола қоймас. «Алаш» ... ... ... ... ғой. ... ... кезікпейді. Бұл келтірілген жолдар азаттық лирика лебінен
туған ... ... ... ... ... сөйлеп тұрғанмен бірер кісіге емес,
тұтас бұқара елге арналған үндеу.
Азамат ақынның қуғын-сүргін көре бастаған кездегі көңіл-күйі де ... ... Ол налу ... ... ... қапаланбайды.
«Ғазиз басым құтыла алмай жаладан, Жаудың қолы босамай тұр жағадан» деп
«Мұң» деген өлеңінде ауыр халін ... ... ... сәуле бар
оқушыға түседі. «Қайтер едің?» деген сұрақ қойып, жауабын ... [8.141]. ... осы ... ... атты ... ... назар
аударады. Мұнда ақын өзінің жан сырын жайып салады. Ұлт болашағы үшін ... ... ... ... ... ... жоспарын құрып, жұмыс ... ... озық ойлы ... ... болып «Кім үшін тусам,
сол үшін өлу борышым» деп, мұның өзін құдайдың өзі міндет қылып ... Енді ... ... ... ... жүрміз алдағы істің планын,
Біле алмаймын не нәтиже шығарын.
Малды байлап, ... ... ... құлы ... құмарым.
Көздеген оқ, сермеген қылыш болса да,
Тәуекел деп қасқайып көзді жұмармын.
Кім үшін тусам, сол үшін өлу ... ... ... ... құдайдың».
«Жастарға», «Я, Алла», «Айқапқа» атты өлеңдерінде Дулатов әлі ұйқысы
ашыла қоймаған ... ... ... ала ... ескі ... жаңа бір ... іздегендей ыңғай білдіреді. Осы бағдарда «Айқап»
журналына айтқан мадақтауы көңіл аударарлық. Журнал арқасында ... ... әлде бір ... ... бардай сезіледі. Қазақтан шыққан
жүйріктер баршылық екен. Олардың шабысын, қимылын осы ... ... ... ... Міржақып өз шығармашылығын өлең мен проза ... ... ... ... журналына үзбей жазып тұратын. Міржақып Дулатов
Ахмет Байтұрсыновпен бірге ел санасын оятудың бірден-бір жолы ... ... ... отыратын баспасөз мәселесін шығару болды. Олар
баспасөздің әкімшілік орындарынан тәуелсіз, ... ... ... кең де ... болғанын қалады. Қажымас қайрат пен табандылықтың
арқасында 1913 ... ... ... ... ... ... аңызға айналған «Қазақ» газетінің бірінші нөмірі жарық көреді. М.
Дулатов өмірінде «Қазақ» газетінің алар орны ... ... ... ... керек. ХХ ғасыр басында болып өткен ... ... ... таптық қақтығыстардың көбі дәл сол газет шығып тұрған жылдарға
сай келді. Өзінің ақындық, жазушылық ... ... ... ... бұл кезеңде журналистік, публицистік дарынын да мейілінше ... ... ... ... ... мақалалары ішінде ұлт тәуелсіздігі,
жалпы, әлеуметтік өмір, экономика, ... ... ... ... ... тіпті сол кездегі халықаралық жағдайға ... ... ... ... өте ... ... деректер берген
материалдар ерекше назар аудартады. [21.4].
Қазақтың ішкі өміріндегі зорлық-зомбылық, әділетсіздік, ... ... ... ... М. ... ... ... болды.
Осы газетте 1915 жылдың 15 наурызда «Дауқұмар» (№112), 1917 ... ... ... №230, 234 атты ... ... ел ... үлкен
сілкініс туғызды. Міржақып көтерген мәселелердің ішінде ең ауқымдысы да,
көрнектісі де отарлау мәселесі, қазақ жеріне қоныстандырылған ... ... ... ... ... ... мәлім. Бұл екі
тақырыптың екеуі де патшалық ресми орындар тарапынан тікелей ... ... ... ... ... ... ... проблемалық мақалалары сол кезде
шығып тұрған «Уақыт» газеті мен «Айқап» журналында үздіксіз ... ... 1908 жылы ... газетінің 383-ші нөмірінде жарияланған
«Ибраһим ибн Құнанбаев» деген мақаласында Абайға «Ұлы ... ... ... отырып, былай деп жазады, «Адамшылық ой-қиялы өте таза, ұлтжанды,
елін, жерін сүйген кісі еді. Марқұмның өлеңдері көп ... да, ... тән еді. ... ... ... ... ... қайрат етпеген
кісілердің басында тұр». [5.31].
Жоғарыда атап көрсеткеніміздей, ... ... ... ... ... ... ... ұлттың саяси еркі мен жерін өз қолына
түгел алып болып, енді қазақтың өз ... ... өзін ... ... ақ ... ... өз басына, келер ұрпағына төнген
қатерді сезбей, қанша жұлқынса да ... өлім ... ... ... ... ... құрсаудай қысып, бойын жаздырмайтын ортағасырлық
мешеулік; бірін-біріне айдап салып, билей беру ... ... ... ... ... ... ... салып, шашылып, шапқылаумен
ел бүлдірген пысықайлар; ел қатарлы өз мүддесін өзінің ... ... ... пен саяси құқықсыздық, тағы тағылар. ... ... М. ... ... да ... ... оның 1913 жылы ... жарияланған «Жер аудару», «Қазақ жайлы», ... ... һәм ... «Сот ісі», «Мектеп-медреселер мәселесі», тағы басқа
материалдарында ұлт өмірі, ел тынысы жан-жақты бейнеленген. Ол ... ... ... ... ... ел ... барлық саласы
жайында мақалалар жазып, шынайылық деңгейі, ғылыми құндылығы жоғары дерек
қалдырған жорналшы деп айтуға мүмкіндік береді.
М. Дулатұлының ... ... ... ... бөлген күрделі мәселелерінің
бірі – қазақ тарихы мәселесі. Хан Абылай, ... ... ... ... және ... сияқты тарихи тұлғалардың өмірі
мен қызметтері туралы зерттеу жұмыстарын жазумен қатар, М.Дулатов «Қазақ»
газетінің алғашқы бірнеше сандарында «Қазақтың тарихы» деген ... ... ... Бұл, қазақ тарихы туралы қазақ тілінде жазылып, тасқа
басылып шыққан алғашқы еңбектерінің бірі. Бұл – ... ... ... ... ... ... алғаш рет
еніп отыр. Жинақты құрастырушылардың айтуынша, біздің 2000 жылы, «Қазақ
университеті» баспасынан ... ... ... ... ... тарихының
дерек көзі (1870-1908)» атты монографиялық еңбегімізде «Қазақтың тарихын»
жазған «Түрік ... ... ... аты ... ... дәлелденуі, оларға аталған еңбекті жинаққа енгізуге мүмкіндік
берген.
Үшіншіден, М. Дулатұлының қазақ тарихына ... ... ... ... ... ... ... мойындауымыз
керек. Мысалы, оның «Бір халық өзінің тарихын білмесе, бір ел ... ... оның ... өзі де жоғалуға ыңғайлы болып тұрады»-деуі
немесе «Бұрынғы бабаларымыздың басынан кешкен жақсы-жаман қандай уақиға
бар болса, оның бәрі ... бір ... ... ... болады»-деуі,
М. Дулатұлының тарихтың маңызын жете түсінген, қоғам даму заңдылықтарын
терең меңгерген және оны туған ... ... ... ... ... ... ... жылдардағы революция күшпен басылып, ел ішін реакцияның қара
түтіні қайта ... ... ... қадамы санаулы болған саяси сенімсіз
жігіт М. Дулатов басқа ... ... бара ... ... шұғылданады. Тынымсыз еңбек үстінде тың сонарларға
ұмтылып, соныға қалам ... ... ... төселіп қалған автор енді
жаңа бір шабытпен проза саласында, күрделі жанрда күш сынап көрмек болады.
Ол дереу роман жазуға кіріседі. ... ... тез ... ... жылы ... ... «Бақытсыз Жамал» деген атпен басылып
шығады. «Бақытсыз Жамал» романында Қазақстанның ... ... ... ... ... оқиға арқылы М.Дулатов сол кездегі
қазақ қоғамында орын ... әйел ... ... ... ... ... ... - әйел теңдігі». Міржақып қалың мал мен
әменгерлікке үзілді-кесілді ... ... деп ... ... [15.158].
Міне, қазақ әдебиеті тарихындағы тұңғыш роман дүниеге осылай келеді.
Бұл шығарма қазақ топырағында алғашқы өлең ... да ... ... ... Халықтың өз өмірінен алынып, өз тілінде қара сөзбен
жазылған бұл ... ... ... ... ... емес-ті. Сондықтан да,
оның оқырман қауымға ... ... ... ... ... [21. ... 1915 жылы Орынборда жарық көрген «Терме» жинағы да
ақынның азаттық рухын шегелей ... Оның алғы ... ... «Бұл өлеңдер
мұнан алты-жеті жыл бұрын қазақша газет-журнал жоқ ... ... ... ... оқып ... ... арналып оларды ояту, білім-ғылымға
шақыру, халықты надандықтан құтқаруға үндеп, сол рухта жазылған, бұрынғы
күйінен артық өзгертпедім» деп жазады. [4.347]. ... ... ... «Жас
қазақтар, қайдасың?» деген өлеңінің мазмұны – жастарға арналған ... ... ... ... ... етіңдер. Бұл жолға басты
тәуекелге тігіп, қуғын-сүргінге пейіл болып түскенде ғана жеңіске ... әзір ... ... ... ... үгіт ... Ал, ... атты
өлеңінде ақынның туған елімен тікелей тілдесіп, оның қайғылы тағдыры ... ... жан ... таусыла айтқан қасірет сөзі десек болады.
«Қандай едің, қара кейін ... ... ... одан ... боп қос ... ... ... өгей ұлша, елім-ай!
Мұны құр бос өлең десең, өзің біл,
Жұрт болмаймын, өлем ... өзің ... ... да көнем десең, өзің біл,
Босағада жүрген құлша, елім-ай!»-деп ... ... ... ... төңкерісіне дейінгі аралықтағы
шығармаларында азаттық рухы бұрынғыдан да айқынырақ ... ... ... ... ... та бар, ... төңкерісі нәтижесінде ақ
патшаның тақтан құлағанын, Ресейде жаңа үкімет орнағанын зор ... ... ... 1917 ... №225 ... ... Мұстафа,
Міржақып қол қойған «Алаш ұлына» деген мақала (үндеу хат десе де ... ... таңы ... ... ... жеткізді». Күні кеше құл едік,
енді бүгін теңелдік. Қам ... ... ... ... ... Енді ... ... көрмеген жақсылықты өңімізде көріп, төбеміз көкке жетіп
отыр. Бұл күнге ... ... мың ... Бұл ... ... ... ... рахмет!» деп басталған мақала одан әрі алаш азаматтарына
арналады. «Бізді бұл қуанышқа, бұл ... ... ... ... ... теңдік әперіп отырған – орыс халқының ақ жүрек, адал ниетті
көсемдері. Орыс халқының жұмысшылары һәм ... ... ... әрі «Біз ... азат ... бір тілекте, бір кемедеміз» дейді. [5. 299].
Авторлар Ресейдің жаңа үкіметіне жан-жақты қолдау, тіпті, ... ... ... ... Осы ... ... ... ұлттық-демократиялық
партиясы Қазақстанда бүкіл билікті өз қолына алуға тырысты. Алаш ... ... ... атты ... қазақ жастарының, алаш
әскерінің сүйікті әніне айналды. Бұл туралы Гүлнәр Дулатова «Ардақтап өтем
әкемді» деген ... ... ... деп ... ... әндері мен ат
тұяқтарының жерді қайыстырып, бүкіл даланы жаңғыртып, ұзап кеткендерінше
естіліп тұрды». ... ... ... ... соң кер заман, біздің баққа,
Жау жарағын асынып, міндік атқа.
Ел бастайтын ерлерге бұл бір зор ... ... жас ... ... ... ... алаштың,
Аттанатын күн туды.
Тұлпар мініп, ту ұстап,
Баптанатын күн туды.
Ел бастайтын, қайдасың көсемдерім!
Сөз бастайтын, қайдасың, шешендерім!
Тәуекелге бел байлап ... ... ... жау ... заман-ай.
Қайырмасы:
Бай қайдасың, ортаға малыңды сал,
Азды-көпті аямай барыңды сал.
Жаны тәтті жақсылар, қайдасыңдар?
Милләтіңнің жолына жаныңды сал, заман-ай». [6. ... бұл ... ... ... ... ... ... едің?», «Тұңғыш құрбан», тағы да басқа бірқатар өлеңдері ... ... ... ... өлеңінде бостандық жолындағы аласапыран
күрестің алмағайып күндерінде ... ... ... ... ... бас сауғалап тасада қалған қайраткерлердің атына ауыр сын айтылады.
Уақытша үкімет тұсында М.Дулатов азаттыққа қол ... ... ... әрі не ... ... ... ... мақалалары «Қазақ»,
«Сарыарқа» газеттері мен «Абай» журналында жиі жарияланып тұрды. Әсіресе,
облыстарда съезд шақыру, облыстық және ... ... ... ... туралы
өзінің бірнеше мақаласын арнады. Мәселен, «Қазақ» газетінің 1917 жылғы
№238 санында жарияланған «Қазақ съезі» ... ... «Әр жұрт ... өз ... ойлап жатыр, әркім өз аты бәйгеден келуіне, өзі шыққан тауы
биік болуына жанталасып ... етіп ... Біз де ... ... ... ... ... Қазіргі бір күн бұрынғы жүз жылдан ... ... ... ... ... ... деп алаш азаматтарының намысын
қайрайды. ... ... ... съезд Торғай облысының съезі болғанын
айтып, оның ... ... ... Съезд қаулысында мемлекеттің
демократиялық ... ... ... ... қарай сайлануы, оған
әйелдердің де кіргізілуі, дін ісінің мемлекет ісінен бөлектенуі, жалпы
міндетті ... ... ... ана ... ... әйел, еркек
балалардың бірге оқуы, мемлекет ... ... ... ... ... тағы да ... ... өмірлік мәселелерді тайға таңба басқандай
жазды.
А. Байтұрсынов пен М.Дулатов ... ... ... ... Ақпан
төңкерісінен кейін жалпы Алаш қозғалысымен бірге уақытша үкімет жағында
болып, Қазан төңкерісінің идеяларын қабылдай қойған жоқ. ... 1918 ... ... ... ... Кеңес үкіметі алаш қайраткерлеріне
кешірім ... ... ... та жаңа құрылысқа қызмет етушілер жағында
болды. Жанын салып, барын ... ... ... ... 1920 ... ... келіп, сол кездегі Түркістан республикасының органы «Ақ жол»
газетінде ... ... ... ... ... ... ... бетін жандандырып жібереді.
1922-1926 жылдары Орынбордағы қазақтың халыққа білім беру институтында
оқытушы, одан соң Қазақ мемлекеттік баспасында бөлім ... ... ... ... ... ... кезінде өндіре жұмыс
істеді. Мақалаларынан бөлек «Балқия» атты төрт перделі пъессасын жазып,
аудармашылықпен шұғылданды. ... ... ... ... ... ... ... очерктері өз алдына. Әсіресе, «Еңбекші қазақта»
істеген кезінде М.Дулатов қаламынан қорытылып ... ... ... ... ... ... жағынан көп-көп қазақ журналистерінің жас
буынына өзіндік бір мектеп болды десек, артық айтқандық емес». [21.4].
Қорытынды
ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ... ... ... ... ... ... қат-қабат тарихи оқиғаларға толы болғаны белгілі.
Феодалдық қоғамдағы ... ... ... ... орын ... бастады. Сайын даланы еркін жайлап, көшіп - қонып,
малдың соңынан ерген қазақ жұрты мейлі қаласын, мейлі қаламасын ақ патшаның
бұғауында ... ... ... ... ... демократия, билер
мәселесі келмеске кетті. ... ... ... мен уездерге, облыстарға
бөлшектеліп тасталды. Өзен, ... ... ... ... ... беріліп, онда мекендеген жергілікті халық
шөлейт, жартылай шөлейт аймақтарға көшірілді. ... ... ... қара ... ... келе ... ... ұлт үшін алмағайып кезеңде тарих ана ұлт үшін басын
бәйгеге ... бір топ ... ... Көш ... ... Ыбырай,
Шоқан тұрды. Олар туған халқын оқу мен білімге шақырды, ... ... ... ... ... ... ... ұласа
бастады. Бұл кезеңде А. Байтұрсыновтың, М. Дулатұлының,
Ж. Аймауытовтың, М. Жұмабаевтың қазақ халқын күреске шақырған ... ... ... ... тағы да ... көркем
дүниелері «Айқап», «Қазақ» газет-журналдарына халықтың жанайқайы ретінде
жиі жарияланып ... ... ... тәрбиелеуде сөз жоқ, М. Дулатұлының орны
айырықша.
Біріншіден, ол ірі ақын. «Оян, қазақтың » бір өзі ... ... ... әрі тарихи шежіресі іспетті. Онда қазақ тарихының өткені ... ... мен ... ... ... ол аса ... ... серкесөздің шынайы шебері. Оның
мерзімді баспасөзде жарияланған материалдарындағы көтерілген әлеуметтік-
экономикалық мәселелер және оларды шешу жолындағы аса ... ... күні ... ... маңызын жоғалтқан жоқ десе де болады.
Үшіншіден, ол – көрнекті жазушы. «Бақытсыз ... ... ... ... ... екені белгілі. Сондай-ақ, оның ... мен ... атты ... ... шындығын шынайы бейнелейді.
Төртіншіден, ол – үлкен тарихшы. Әсіресе, оның ... ... мен ... ... ... ... жасалады. Мәселен, «Қазақ тарихы» нақ
осындай дүние.
Бесіншіден, ол – ғалым, тілші, математик. Ол жазған оқу ... ... көп ... көп ... ... болды.
Бір сөзбен айтсақ, М. Дулатұлы энциклопедиялық білімі бар данышпан
азамат ... Оның ... ... ... сол ... мен дәлелдерге құрылуы. Әрине, мақалаларында нақты ... ... ... көптеп келтірілсе, көркем туындыларында мұның
бәрі бейнелі беріледі. Сол ... ... ... ... ұшса ... ... ... жортса тұяғы тозатын шетсіз-шексіз
туған жерін, байтақ өлкесін жанындай сүйіп, көзінің ... ... ... ... төзе жүріп, алдағы атар ақ таңнан бір сәт те
үміт үзбеген, жалынды жырлары мына күнге шаршап-шалдығып, азып-тоза жаздап
жеткен Міржақып ... ... ... ... ... Байтақ жарық дүниенің өзіндей дархан ғажайып тұлғаларының бірегейі
бола білген қаламгердің өмір жолы ... ... ... ... сан ... ... ... тұтас бір ұлттың рухани
болмысының алтын арқауына айналды. Қазақ даласы кемел азаматтарға ешқашан
кенде болып көрмеген. ... ... ... ай ... ... ... ... аз емес.
Ақ алмастай асылдардың бірі, болған Жахаңның әзіз ... ... ... ... ... қадір-қасиетін өзіміз тану, өзгеге таныту,
ардақтау, қастерлеу-біздің баршамыздың ... ... ... ... үшін ... пида ... азаматтарымызға «халық жауы»,
«ұлтшыл» деген жантүршігерлік айып тағылып, атын кітапқа жазбақ ... ... өзі мұң ... ... ... ... ... келген
халық даналарының жаладан арылуы, қазақ жұртының жүйе-жүйесін босататындай,
ел болып емірентетіндей, халық болып тебірентетіндей терең сыры бар. ... ... ... ... ... асыл ... ... халық
сезімінің мұратына жетуі еді. Түптеп келгенде мұны жаңа ұрпақтың ... ... ... келгендігінің Қазақ елі тәуелсіздігі құтты
қадамының, ұлттық сана-сезімінің қалыптасқандығының, тарихи ... ... ... бір көрінісі деп бағалағанымыз жөн.
Өздеріңіз білесіздер, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің Бюросы
1988 жылдың 28 ... аса ... ... ... Ахмет
Байтұрсыновтың, Мағжан Жұмабаевтың және Жүсіпбек Аймауытовтың қоғамдық-
саяси, ғылыми-педагогикалық және әдеби қызметтері жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... Көп ұзамай Міржақып Дулатовтың
өмірі мен шығармашылығы жөнінде де осындай шешім қабылданды. Ол ... жоқ. ... ... ... ... ... ... неге де пейіл бола
алатын азаматтар толысып, халық болашағы жолындағы ... ... ... ала ... ... ... ... Міне содан бері аз
уақытта қиянат шеккен көптеген азаматтардың қымбат мұрасы халықтың қолына
қайта тиді. Бес ... да ... ... ... ... Ахмет Байтұрсыновпен бірге шығып, дел-сал жатқан
далаға «Оян, қазақ!» деп ұран ... ... ақын ... ... өмірі
мен өнері кейінгі ұрпақ үшін тауысылмас тағылым, жаңылмас нысана болмақшы.
1914 жылы ... ... ... «Восточные сборник в честь А.М.
Веселовского» деген жинаққа Шығыстың ең ... ... ... әдебиетінің өкілдерінен екі-ақ адам ... оның бірі ... ... ... ... өзі біраз жайды аңғартып тұрғандай.
Осы ғасырдың басында қазақ даласын дүр сілкіндірген үш кітап шыққаны мәлім.
Оның бірі ... ... ... екіншісі Ахмет Байтұрсыновтың «Қырық
мысалы», үшіншісі Міржақып Дулатовтың «Оян, қазақ!» атты ... ... еді. ... елім деп егілген жан даусы кең даланы шарлап, миллиондаған
жүректерге ... ... ... ... пен қатыгездіктің құрбаны болған Міржақып ... азат ... ... қуғын-сүргінді көп көрген, елім деп еңіреген,
өкінішпен өткен қазақ зиялыларының қайғылы қиямет тағдыры. Ол өткен күрес
жолы ... ... ... ол ... ... ... де сондай бұралаң.
Бұл білімдарлығына ... ... ... ... ... ... ... тұлға тыңғылықты
зерттеуді, түбегейлі талдау мен әділ бағаны әлі де күтіп тұр. Екі ... ... ... ... ... сын ... де жасқанбай
араласқан жанқияр жанға жағылмаған жала, тағылмаған пәле аз. Алашорда
қозғалысына байланысты туған ... ... бәрі де оның ... ... де ... Мұның қаншасы бұрыс, қаншасы ... ... ... көрсетер, әділ тарих өзі айтар. Бірақ қазірдің өзінде басы ... ... ... ... дүрлігіске толы дүрбелең дәуірде, күрмеуі
көп күрделі кезеңде құбылмалы ... жел ... ... қала бермегенмен,
оның қазақтың қамын ойлап, қан жылаған жүрегі, не айтса да шынайылығынан
танбайтын жалынды ... ... ... ... ... ... ... себепкер болғаны сөзсіз.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Атабаев.Қ «Қазақта бұлар теңдес бар ғой шешен» // Қазақ әдебиеті,
2006ж 4 ... ... ... ... // ... 2000 №1
3. Әжібекұлы. М «Алаш рухының азаншысы» // «Ел мәдениеті» 2006ж сәуір.
4. Дулатұлы. М V томдық шығармалар жинағы, І том // ... ... ... М V ... ... ... І том // Алматы, «Мектеп»
2003ж.
6. Дулатова. Г «Ардақтап өтем әкемді» // Жұлдыз №6, 1990ж.
7. Елеукенов.Ш ... ... // ... 2000 ... ... ... ... // Жұлдыз №1 1990ж.
9. Жолдасбеков.М «Аруақ азбайды» // Қазақ әдебиеті 1991ж, 21 маусым.
10. Исабаев.Қ «Оян, қазақ!» ... ... ... // ... №4 1994 28 ... ... «Оян, қазақ!» қалай қуғындалды? // Егемен ... 7 ... ... «ХХ ... ұлт ... ... // Үкімет жаршысы №5
2000 жыл.
13. Мектепов.А «Халқын оятқан қаламгер» // Жалын 1989ж №5.
14. ... ... ... // ... №1 ... ... ... Дулатовтың еңбектері ХХ ғасырдағы қазақ
тарихының дерек көзі ретінде» // ҚазҰУ хабаршысы 2006ж.
16. ... К ... ... // ... №1 2000ж.
17. Татарстан Республикасының ұлттық мұрағаты 420 қор, 179 іс.
18. ... ... ... ... ... Университетінің
хабаршысы №3 2003ж.
19. Уәлиханов.Ш «Ғасырдың белгісі» // Ақиқат №1 2000ж.
20. Ысмағұлов.Ж ... ... // ... 1991ж. 15 ... ... ... ... жолға ұмтылған» // ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Беруші және қабылдаушы оптикалық модульдер10 бет
Шешендік өнер және шешен таланты4 бет
Өнімдер өндірісі298 бет
Жамбыл поэзиясының тәрбиелік ролі және поэзиясындағы патриоттық жалыны8 бет
Міржақып Дулатов шығармаларындағы елдік рух8 бет
Этномәдени білім беру6 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1837-1847 жылдардағы Кенесары бастаған ұлт-азаттық көтеріліс14 бет
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь