Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика туралы

Қысқартылған шартты атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1 Отбасылық ғұрыптар фольклорының лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .9

1.1 Келін түсіру, қыз ұзату ғұрыптары лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
1.2 Өлік жөнелту ғұрыптары лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
1.3 Бесік және этнопедагогика лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..41
1.4 Саятшылық пен аңшылыққа қатысты лексика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53
1.5 Мал шаруашылығына қатысты лексика ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 60

2 Маусымдық ғұрыптар фольклорының лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78

2.1 Наурыз, Ұлыс күніне қатысты бата.тілек сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .80
2.2 Жарапазан (жарамазан) өлеңдерінің лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...87

3 Діни ғұрыптар фольклорының лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...96

3.1 Бәдік өлеңдерінің лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..98
3.2 Арбау өлеңдерінің лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..102
3.3 Бақсы сарындары лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 107
3.4 Мифтік наным.сенімдер лексикасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .115

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...125
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..128
Зерттеудің өзектілігі. Қазақ тіл білімінде әсіресе соңғы жылдары көбірек көңіл бөліне бастаған антропоцентристік бағыттағы зерттеулердің нәтижесі этностың байырғы тұрмыс-тіршілігінің, қазіргі болмысы мен өткендегі өмір сүру тәжірибесінің, күнкөріс мәдениетінің, өзіндік заттық және рухани құндылықтарының түрлі тілдік көріністері тек лексика мен фразеологияда ғана емес, ономасиологияда да, фоносемантика мен перифразалық құбылыстарда да көрінетінін дәлелдеп отыр.
Осымен байланысты барша тіл байлығына этнос танымы тұрғысынан мағыналық талдау жасау – «идиоэтникалық семантикасына барлау жасау» деген сөз. Себебі «...көпшілік қауымның білетіні лексикалық бірліктердің бойына тән мағынаның толық ауқымы емес, жарым-жартысы ғана, яғни көбінесе күнделікті өмірде өзара қарым-қатынас жасауға қажетті «үстіңгі қабаттағы» лексикалық мағыналары ғана. Ал олардың екінші деңгейдегі «ауыс, туынды, келтірінді, идиомалық, фразеологиялық» мағыналар тобына келсек, олар көбінесе тілдік ортада қалыптасқан дәстүрлі «мағыналық символ» ретінде сөйлеу контексіне қарай қолданылғанымен, түп-төркіні баршаға айқын емес. Мәселен, көзіне шөп салу, шөп басын сындыру, итарқасы қиянда, көзайым болу, шөпжелке, шүйкебас сияқты тіркестердің ауыс, идиомалық мағыналары бізге түсінікті болғанымен, олардың тілде пайда болу уәждерін бірден айтып беру оңай емес, өйткені олардың астарында этнолингвистикалық факторлар жатыр. Міне, сондықтан да әр алуан лексикалық бірліктердің осы екінші деңгейдегі мағыналарын біз шартты түрде этнолингвистикалық мағыналар деп атадық» [1, 21].
Идиоэтникалық семантиканың бастау ұғымдары алғаш А.П.Комаров, Ж.Вандриес, М.М.Копыленко, Н.Н.Кириллова, З.З.Чанышеваның еңбектерінде қалана бастады. Жалпы қай тілдің де идиоэтникалық семантикасын неғұрлым тереңірек танып білуге қазір солар мұрындық болып отыр. Идиоэтникалық семантиканың көрінісі К.Головинаның «Сопоставительный анализ идиоэтнических топонимов и антропонимов русского и казахского языков», Г.Әубәкірованың «Идиоэтническая семантика и лингвостилистические функции собственных имен в художественном тексте» еңбектерінде кездеседі.
Қазақ тіл білімінде идиоэтникалық семантика мәселесі арнайы нысанаға алынып зерттелмесе де, зат немесе құбылыс атауының шығу тегі, терминнің пайда болу уәжділігі туралы тілдік мәліметтер беретін еңбектер баршылық. Мысалы өткен ғасырдың 80-ші жылдарындағы Ә.Қайдар, Р.Сыздық, М.М.Копыленко Е.Жанпейісов еңбектерінен бастау алған зерттеу бағыты Н.Уәлиұлы, Ж.Манкеева т.б. ғалымдардың зерттеулерінде нақты жалғасын тапты. Сонымен бірге Т.Жанұзақов, Б.Қалиев, Б.Сағындықұлы, Г.Смағұлова, Б.Қалиев, Р.Шойбеков, Б.Момынова, С.Сәтенова, Г.Сағидолдақызы, А.Жылқыбаева, Қ.Ғабитханұлы, А.Ислам, Д.Керімбаев, Ә.Хазимова, Г.Әубәкірова, Б.Қарағұлова, Р.Иманалиева, А.Мұқатаева, Қ.Аронов, Н.Оңғарбаева, К.Күркебаев, Ш..Қарсыбекова, А.Сейілхан, Қ.Қайырбаева, Б.Ақбердиева, Б.Тілепин, К.Рысбаева, Б.Тілеубердиев, Б.Тоқтағұл, С.Жанпейісова, А.Ока, Т.Жаубасова, Ж.Жұмағұлова сынды басқа да лексиколог, этнолингвист ғалымдардың зерттеулерінен де этностың рухани және материалдық мәдениетінен орасан зор мәлімет беретін деректерді молынан кездестіреміз. Осы қатарда тілдің когнитивтік қызметі жайындағы К.Хұсайын, З.Ахметжанова, Б.Әбдіғалиева, Э.Сүлейменова, т.б. ғалымдар еңбектерінің де орны ерекше.
1 Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. –Алматы: Ана тілі, 1998. – 304 б.
2 Абылқасымов Б. Телқоңыр. –Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1993. – 160 б.
3 Гумбольдт В.фон. О различии строения человеческих языков и его влияния на духовное развитие человечества // Гумбольдт В.фон. Избранные труды по языкознанию. Перевод с нем. яз. – М.: Прогресс, 1984. – 400 с.
4 Манкеева Ж.А. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272 б.
5 Копыленко М. М. Основы этнолингвистики. –Алматы: Евразия, 1995. – 176 с.
6 Гумбольдт В.фон. Язык и философия культуры. – М., 1985. – 451 с.
7 Қайдаров Ә.Т. Тарихи лексикология және этнолингвистика. // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы, 1988. – 285 б.
8 Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. – Алматы: Ғылым, 1998. – 196 б.
9 Жанпеисов Е.Н. Этнокультурная лексика казахского языка. – Алма-Ата: Наука, 1989. – 288 с.
10 Кайдаров А. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-Ата: Наука, 1986. – 295 с.
11 Ислам А. Ұлттық мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті: филол. ғыл. док. ...дисс.: 10.02.20. – Алматы, 2004. – 242 б.
12 Мұқанов С. Таңдамалы шығармалары. – Т.15. – Алматы, 1979. – 256 б.
13 Каракузова Ж.К., Хасанов М.Ш. Космос казахской культуры. – Алматы, 1993. – 77 с.
14 Қаирбаева Қ.Т. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық мәні: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2004. – 138 б.
15 Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен неке. – Алматы, 1973. – 327 б.
16 Төтенай Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы, 1998. – 308 б.
17 Шойбеков Р.Н. Қолөнер лексикасының кейбір қырлары // ҚР ҰҒА-ның Хабарлары. – Тіл, әдебиет сериясы, 2006. – №3. – б. 15 –19.
18 Хинаятұлы Б. Қазақтардың төрт түлікке қатысты дәстүрлі ырым, жосын-жоралғы, әдет-ғұрыптары // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі және бүгіні. – Алматы: Ғылым, 2001. – 190 б.
19 Дыйканов К. Кыргыз тилинин тарихынан. – Фрунзе, 1980. – 196 с.
20 Орузбаева Б.О. Словообразование в киргизском языке. – Фрунзе, 1964. – 277 с.
21 Константинова О.А. Тунгусо-маньчжурская лексика связанная с жилищем // Очерки сравнительной лексикологии алтайских языков. – Л., 1972. – 86 с.
22 Жанпейісов Е. Н. М. Әуезовтың «Абай жолы» эпопеясының тілі. – Алматы: Ғылым, 1976. – 165 б.
23 Тұрышев А.Қ. Мәшһүр Жүсіп шығармалары лексикасының этномәдени негіздері: филол. ғыл. док. ...дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2005. – 295 б.
24 Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. – Алматы: Рауан, 1994. – 304 б.
25 Исқақов М. Ғылым және соқыр сенімдер. –Алматы, 1965. – 312 б.
26 Кун А.Л. Легенды и мифы древней Греции. –М., 1964. – 402 с.
27 Ғабитханұлы Қ. Қазақ мифологиясының тілдегі көрінісі. – Алматы: Арыс, 2006. – 168 б.
28 Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. – Москва: Наука, 1976. – 353 с.
29 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б.
30 Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. 1 – 4 кітап. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004.
31 Қанарбаева Б. Қазақтың наным-сенімдерінің фольклордағы көрінісі. –Алматы: Жазушы, 2001. – 180 б.
32 Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том. – Алматы: Арыс, 2005. – 328 б.
33 Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. –Алматы: Санат, 1994. – 272 б.
34 Толыбеков С.Е. Кочевое общество казахов в ХҮІІІ и начала ХІХ вв. – Алматы, 1971. – 634 с.
35 Гродеков Н.И. Үйленуге қажетті шарттар – құдалық, ұрынтой // Күйеу келтір, қыз ұзат. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 112 б.
36 Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. –Алматы: Өнер, 1987. – 128 б.
37 Жәнібеков Ө. Қазақ киімі. – Алматы: Өнер, 1996. – 192 б.
38 Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнері. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 240 б.
39 Кайдаров А. Парные слова в современном уйгурском языке.–Алматы, 1958. – 176 с.
40 Нұрмағамбетов Ә. Сөз сырына саяхат. – Алматы: Жалын, 1990. – 128 б.
41 Ока Ардақ. Қазақ-монғол тілдеріндегі киіз үйге қатысты лексиканы тарихи-салыстырмалы зерттеу // Нығмет Сауранбаев және қазақ тіл білімі. – Алматы, 2000. – б. 101-105.
42 Матыжанов Н. Қазақтың отбасылық ғұрып фольклоры: филол. ғыл. док. ...дисс. 10.01.09. – Алматы, 2000.
43 Махпиров В.У. О происхождении и развитии значений терминов «Tor» «почетное место» в тюркских языках // Мир языка – Материалы международной научно-практической конференции. – Алматы, 2002. – 63-67 б.
44 Нақысбеков О. Қазақ тілінің ауыспалы говоры. –Алматы, 1972. – 176 б.
45 Жүсіпов Б. Келіннің бетіне орамалды неге жабады? // Ақ жол Қазақстан. 2004, 5 наурыз. – 9-10 б.
46 Уахатов Б. Қазақтың халық өлеңдері. –Алматы: Ғылым, 1974. – 288 б.
47 Ақпанбек Ғ. Қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 56 б.
48 Алиев Ф.Р. Очерки по лексике языка турок Казахстана. – Алма-Ата: Наука, 1978. – 76 с.
49 Исқақов М. Халық календары. – Алматы: Қазақстан, 1980. – 318 б.
50 Бияров Б. Өр Алтайдың жер-су аттары. – Алматы, 2002. – 180 б.
51 Жанұзақов Т. Космонимдердің лексика-семантикалық ерекшеліктері // Қаз ССР ҒА Хабаршысы, 1978, – №6. – б. 51-55.
52 Немет Ю. Названия созвездий Плеяд в тюркских языках // Вопросы тюркологии. – Баку: ЭЛМ, 1971. – 23-28 б.
53 Аронов Қ. Қазақ тіліндегі халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – Алматы, 1992. – 125 б.
54 Кенжеахметұлы С. Жеті қазына. – Алматы: Ана тілі, 2001. – 136 б.
55 Мұқанов С. Халық мұрасы. Таңдамалы шығармалар. –15-т. –Алматы, 1979. – 235 б.
56 Тал бесіктен жер бесікке дейін (Қазақтың отбасылық ғұрып жырлары). – Алматы: Ана тілі, 1996. – 272 б.
57 Байтұрсынұлы А. Шығармалары. Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. Құрастырған: Шәріпов Ә., Дәуітов С. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
58 Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников в ҮІІ – ІХ вв. – Л., 1980. – 290 с.
59 Ахметьянов Р.Г. Сравнительное исследование татарского и чувашского языков. – М., 1978. – 248 с.
60 Жанпейісов Е. Төрт түлік төңірегінде: жылқы (екінші мақала) // ҚР ҰҒА Хабарлары. – Тіл, әдебиет сериясы. 2006. – №1. – 9-14 б.
61 Малов С.Е. Памятники древнетюрксой письменности Монголии и Киргизии. – М.-Л.: Издательство АН СССР, 1959. – 111 с.
62 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. – Алматы, 1996. – 345 с.
63 Потанин Г.Н. Очерки Северо-Западной Монголии. – Спб., 1883. – вып. 4. – 119 с.
64 Рүстемов Л. Сөз туралы сөз. – Алматы: Рауан, 1991. – 238 б.
65 Керімбаев А.Е. Қазақ тіліндегі сакральды атаулардың этнолингвистикалық сипаты: филол. ғыл. канд. ...дисс. авторефераты.: 10.02.02. – Алматы, 2007. – 27 б.
66 Рысбаева Қ. Қазақ тілі культтік фразеологизмдері: филол. ғыл. канд. ...дисс. 10.02.06. –Алматы, 1995. – 135 б.
67 Айтпаева А. Бесік жырларының этнолингвистикалық сипаттамасы (қазақ, орыс, неміс тілдерінің материалдары бойынша): филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.20. – Алматы, 2006. – 150 б.
68 Шоқпарұлы Д. Бесікке бөлеу – бабалар дәстүрі //Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі мен бүгіні. – Алматы: Ғылым, 2001. – 428 б.
69 Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 80 б.
70 Хайуанаттар туралы қазақ ертегілері (аңыздар, ертегілер, мысалдар). – Алматы: Ғылым, 1979. – 418 б.
71 Кәмәлашұлы Б. Монғолиядағы қазақтардың мал шаруашылығы: т.ғ.к. ...дисс.: 07.00.07. – Алматы, 1989 – 156 б.
72 Мансұров Н. ХІХ ғасыр поэзиясындағы араб, иран кірме сөздері (Дулат, Шортанбай, Мұрат шығармалары бойынша): филол. ғыл. канд. ...авторефераты.: 10.02.02.– Алматы, 2006. – 28 б.
73 Әміров Р. Фольклордағы кейбір персонаждар және олардың аттары // Қазақстан мектебі, 1973, – №12. – 82-86 б.
74 Семейно-обрядовая поэзия народов Северного Кавказа. – Махачкала, 1985. – 114 с.
75 Кляшторный С.Г. Мифологические сюжеты в древнетюрксих памятниках // Тюркологический сборник. – М., 1981. – с. 125-130.
76 Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің лексикасы. – Алматы: Қазақстан, 1993. – 190 б.
77 Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 293 б.
78 Малов С.Е. Уйгурские наречия Синьцзяна. – М.: Издательство Военной литературы, 1961. – 227 с.
79 Боровков А.К. Бада`и`-ал-луғат. Словарь Али Имани Геротского к сочинениям Алишера Навои. – М., 1961. – 265 с.
80 Курышжанов А.К. Исследование по лексике старокыпчакского памятника ХІІІ века «тюркско-арабского» словаря. – Алма-Ата, 1980. – 234 с.
81 Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник ХІҮ века «Гулистан» С.Сараи и его язык. – Алма-Ата, 1975. – 129 с.
82 Жылқыбаева А.Ш. Тағам атауларының сөз тіркестері мен мақал-мәтелдерде көрінісі» // Академик Ә.Т.Қайдаров және тіл білімінің мәселелері. – Алматы, 2004. – б. 45-48.
83 Тымболова А.О. Тұрақты тіркестер құрамындағы мағынасы күңгірттенген компоненттер: филол. ғыл. канд. ...дисс. авторефераты.: 10.02.02. – Алматы, 1990. – 29 б.
84 Базылхан Б. Қазақ және монғол тілдерінің салыстырмалы-тарихи грамматикасы. – Алматы, 1999. – 165 б.
85 Байжанов Т. Қазақ тіліндегі әскери лексика. –Алматы: Рауан, 1991. – 103 б.
86 Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы: ҚазССР ҒА басп., 1951. – 112 б.
87 Нақысбеков О. Көкшетау экспедициясының материалдарынан // Қазақ тілі мен диалектологиясының мәселелері. – Алматы, 1960, 2-шығуы.– б. 98-103.
88 Жанәбілов Ш. Қазақша мал атаулары. –Алматы, 1982. – 142 б.
89 Щербак А.М. Названия домашних и диких животных в тюрксих языках // Историческое развитие лексики тюркских языков. – М.: Издательство АН СССР, 1961. – 320 с.
90 Ильминский. Материалы к изучению киргизского наречия с киргизско-русским словарем. – Казань 1861. – 166 с.
91 Қосбасаров Е. Бүркітшілік терминдері жайында // Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1988. – 200 б.
92 Қошым-Ноғай Б.С. Тіл ұшындағы тарих. – Алматы: Жазушы, 2003. – 496 б.
93 Кайдаров А. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алма-Ата: Наука, 1986. – 322 с.
94 Тоқтабай А. Қазақтардың аңшылыққа, құсбегілікке, балық аулауға байланысты жора-жосындары // Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том. – Алматы: Арыс, 2005. – 328 б.
95 Абрамзон С. Киргизы и их этнические и историко-культурные связи. – Л., 1971. – 128 с.
96 Рассадин В.И. Фонетика и лексика тофаларского языка. – Улан-Удэ, 1971. – 345 с.
97 Малов С.Е. Язык желтых уйгуров. – М.: Наука, 1957. – 210 с.
98 Жанпейісова С. Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы (қазақ ақын, жазушыларының шығармалары бойынша): ф.ғ.к. дисс. – Алматы, 1996. – 167 б.
99 Юлдашев А.А. Глаголы чувственного восприятия // Историческое развитие лексики тюркских языков. – М., 1961. –364 с.
100 Кәмәлашұлы Б. Моңғолиядағы қазақтардың салт-дәстүрлері. – Өлгий, 1995. – 241 бет.
101 Бабалықұлы Ж., Тұрдыбаев А. Саят. – Алматы: Қайнар, 1989. – 144 б.
102 Хазимова Ә. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық-мәдени деректері: филол. ғыл. канд. ...дисс. авторефераты. – Алматы, 2002. – 25 б.
103 Жанпейісов Е. Төрт түлік төңірегінде // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 2005. – №3; ...Төрт түлік төңірегінде: сиыр (үшінші мақала) // ҚР ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 2006. – №4. – б. 18-24.
104 Нұрмағамбетұлы Ә. Қазақ тіліндегі атаулар тарихы. –Алматы: Ғылым, 1998. – 201 б.
105 Кәмелханұлы М. Түлік атаулары тарихтың айғақтары. // Академик Р.Сыздық және қазақ тіл білімінің мәселелері.–Алматы: Арыс, 2004.–213-218 б.
106 Боровков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира ХІІ-ХІІІ вв. – М., 1963. – 263 с.
107 Жақыпов Ә. Ойсылқара ма, Қаусылқазы ма? // Төрт түлік төресі кім? / Құраст. Ө.Ақыпбеков. – Алматы: Ғылым, 1990. – 352 б.
108 Тілепин Б. Қой-ешкі атаулары мен тіркесімдерінің этнолингвистикалық сипаты: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. –Алматы, 1997. – 138 б.
109 Липец Р.С. Образы батыра и его коня в тюрко-монгольском эпосе. –М.: Наука, 1984. – 264 с.
110 Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. – Алматы: Айкос, 2000. – 184 б.
111 Есекеев Б.Ж. Познавательное отношение к миру в контексте логики мифа // Философия. Ғылым. Қоғам. – Алматы: Ақыл кітабы, 1997. –177-180 б.
112 Мыңжанұлы Н. Қазақтың мифтік аңыздары. – Үрімжі, 1996. – 159 б.
113 Қарағұлова Б. Тарихи жырлар лексикасы: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.06.–Алматы, 2000. – 129 б.
114 Нұрмағамбетов Ә. Таныс сөздер төркіні // Көк Аспан – Қара Жер газеті. – №1, шілде, 1993. – б. 3-4.
115 Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 1989. – 176 б.
116 Бейсенова М. М.Қашқаридың «Диуану лұғат ит-түрк» деген еңбегіндегі төрт түлік мал атаулары: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.06. – Шымкент, 1997. – 170 б.
117 Панзарбекова Р.З. Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің атауы: филол. ғыл. канд. дисс. ...авторефераты.: 10.02.06. – Алматы, 1998. – 27 б.
118 Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алма-Ата: Санат, 1997. – 608 б.
119 Атабаева М. Қазақ тілі диалектілік лексикасының этнолингвистикалық негізі. – Алматы: Білім, 2006. – 288 б.
120 Романова Т.В. «Культуроносные» пласты русской лексики и фразеологии. Аспекты изучения и приема анализа. – Киев, 1994. – 224 с.
121 Үмбеталина З. Қазақ ауыз әдебиетіндегі бата сөз жанры: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.01.09.– Алматы, 2001. – 132 б.
122 Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. – Алма-Ата: Наука, 1982. – 82 с.
123 Тюхтенев Т.С. Алтайские народные песни.– Алма-Ата, 1970.– 103 с.
124 Қасқабасов С. Қазақтың халық прозасы. – Алматы, 1984. – 272 б.
125 Жубанов Е., Ибатов А. Анализ этимона ТÄҢРІ всевышний: (Опыт ретроспективного подхода) // Проблемы этимологии тюркских языков. – Алма-Ата: Ғылым, 1990. – с. 314-317.
126 Бафин Б. Қазақ пен қытай тіліндегі ортақ сөздер // Вестник АН КазССР, І. – Алма-Ата, 1961. – б. 25-29.
127 Ақатаев С. Күн мен көлеңке. – Алматы: Жалын, 1990. – 412 б.
128 Мурад Аджи. Полынь половецкого поля. – М.: ТОО Пик-Контекст, 1994. – 325 б.
129 Мурад Аджи. Кипчаки. Древняя история тюрков и великой степи. – М.: Новости, 1999. – 401 с.
130 Валиханов Ч.Ч. Избранные произведения. – М.: Наука, 1986. –228 с.
131 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілі тарихынан. – Алматы: Мектеп, 1988. – 115 б.
132 Сулейменов О. АЗиЯ. – Алма-Ата: Жазушы, 1975. – 239 б.
133 Салқынбай А. Тарихи сөзжасам (Семантикалық аспект). – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 309 б.
134 Кеңесбаев І. Кейбір фразалардың төркіні. // Сөз өнері. – Алматы: Ғылым, 1978. – 184 б.
135 Уәли Н. Бір тәуліктегі шақ атаулары және олардың этимологиясы // Академик Ә.Қайдар және тіл білімінің мәселелері. Халықаралық ғылыми-теориялық конференциясы. – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 15-18 б.
136 Айдаров Ғ. Көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Рауан, 1991. – 187 б.
137 Уәлиев Н. Бір күн, бір түн // Қазақ әдебиеті. 1984, 8 июнь. –б. 22-25.
138 Сейсенова А. Лингвистикалық мәдениеттану, этикет формаларына салыстырмалы талдау: филол. ғыл. канд. ... дисс. авторефераты. – Алматы, 1998. – 29 б.
139 Досқараев. Қазақ тіліндегі үй, там деген сөздер туралы // Қаз. ССР ҒА Хабарлары, филол. сер. 1959, 1-2. – б. 143-146.
140 Поливанов Е.Д. К этимологии слова yj, өj – дом, юрта.// Труды лингв. сект. Узб. нау.-иссл. инст. культ. строительства, т. 1. вып. 23. – Ташкент, 1934. – 85-89 б.
141 Золотницкий Н.И. Корневой чувашско-русский словарь, сравненный с языками и наречиями разных народов тюркского, финского и других племен. – Казань, 1875. – 176 с.
142 «Көк Аспан – Қара Жер» газеті. – №1, шілде, 1993. – 5-6 б.
143 «Зерде» журналы. №4, 1994. –6-8 б.
144 Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – Собр. соч., т ІІ. – М., 1963. – 225 б.
145 Ағабекова Ж.А. Қазақ тілінде қалыптасқан араб текті кісі аттарының этнолингвистикалық сипаты: филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.02.– Түркістан, 2005. – 131 б.
146 Советова З. “Қобыланды батыр” жырының лексикасы (тарихи-этнолингвистикалық зерттеу): филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – Өскемен, 2006. – 133 б.
147 Баскаков Н. А. Каракалпакский язык. т. ІІ. – М., 1951. – 40 с.
148 Кейкін Ж. Қазақы атаулар мен байламдар. – Алматы: Өлке, 2000. – 256 б.
149 Баскаков Н.А. Диалект черневых татар. – М., 1966. –176 с.
150 Нұрмағамбетов Ә. Қос сөздердің құпиясы. – Алматы: Жалын, 1991. – 96 б.
151 Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 102 с.
152 Қыдырбекұлы Б. Түгел сөздің түбі бір. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 176 бет.
153 Ахметжан Қ. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағы, даму тарихы, құрылымы, этномәдени қызметі (тарихи-этнологиялық зерттеу): Т.ғ.к. ...дисс.: 07.00.07. – Алматы, 2002. – 180 б.
154 Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 302 б.
155 Қазақ тілінің сөздігі. – Алматы: Дайк-Пресс, 1999.
156 Жұбанов Е. Халық әдебиеті тілін зерттеудің лингвостилистикалық аспектілері: филол. ғыл. док. ...дисс.: 10.02.06.– Алматы, 1997. – 180 б.
157 Кайдар А. Тысяча метких и образных выражений. – Астана: Білге, 2003. – 368 с.
158 Владимирцов Б.Я. Общественный строй монголов.– Л., 1934.–341 с.
159 Уәлиев Н. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы // ҚР БжҒМ-нің ҰҒА-ның Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы, 2000. – №2. – 55-58 б.
160 Жаубасова Т.Б. Қазақ ұлттық музыка аспаптары атауларының этнолингвистикалық сипаты: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2006. – 125 б.
161 Янушкевич А. Дневники и письма из путешествия по казахским степям. Алма-Ата, 1966. – 226 б.
162 Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. – Алма-Ата, 1984. – т. І. – 214 с.
163 Владимирцов Б.Я. Сравнительная грамматика монгольского письменного языка и халхасского наречий. – Л., 1929. – 773 с.
164 Ақбердиева Б. Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық құрылымдар: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 114 б.
165 Абылқасымов Б. Қазақтың көне наным-сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклоры: филол. ғыл. канд. ...дисс. авторефераты.: 10.01.09. – Алматы, 1994. – 42 б.
166 Жанпейісов Е. Этнолингвистика // Ана тілі. – 20.01.1994. – 7-б.
167 Потебня А.А. Слово и миф. –М., 1989. – 275 с.
168 Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия. – Казань, 1861. – 581 с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ А.БАЙТҰРСЫНҰЛЫ АТЫНДАҒЫ
ТІЛ БІЛІМІ ИНСТИТУТЫ
ӘОЖ 811.512.122`37:39
Қолжазба құқығында
АЙТМҰҚАШОВА АИДА ... ... ... ... – қазақ тілі
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... қыз ... ... Өлік ... ... ... және ... ... пен ... қатысты
лексика.................................................53
1.5 Мал ... ... ... ... ... ... Ұлыс ... ... ... Жарапазан ... ... Діни ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... – Радлов В.В. Опыт словаря тюркских наречий. – Спб., ... ... ...... Э.В. Этимологический словарь тюркских языков. – М.,
1978, 1980, 1989.
БСл – Будагов Л. З. ... ... ... ... ... 1869, 1871. – Т.1, 2.
МҚ –Қашқари М. Түрік сөздігі. – Алматы: Хант, 1, 2, 3-т. ...... ... – Л., 1969. – 615 ...... ... – М., 1954. – 488 с.
ПҚжҚПС – Жеменей. Парсыша-қазақша және ... ... ... ... 1994. – 317 ... Див – Қашқари М. Дивону лұғат ит тюрік. – Тошкент, 1960. – Т.1. –
551 б.
ҚЖ: 1963 – Қыз ...... 1963. – 618 ... – Киргизско-русский словарь. – М., 1958. – 896 с.
Юсл – Юдахин К. Кыргызча-орусча ... –М., 1965. – 1182 ...... ... ... 1961. – 390 ... – Базылхан Б. Монгол-казах толь. – ... 1984. – 962 ... ... Е. ... ... ... ... – Алматы:
Қазақстан, 1977. – 200 б.
ПРС – Персидско-русский словарь. – М., 1970. – 477 ...... ... –М.: ... 1958. – 369 ... – Абай тілі сөздігі. –Алматы: Ғылым, 1968. – 340 б.
Мукад - Монгольский словарь Мухаддимат ал-адаб, ч. І-ІІ. М.-Л., ...... ... – М., 1947.- 218 с.
ҚТҚЭС – Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық ... ... ... – 240 с.
РТувС – Русско-тувинский словарь. – М., 1980. – 304 с.
РКС – Русско-калмыцкий словарь. – М., 1964. – 383 ...... ... – М., 1972. –422 ...... ... тунгусо-манчжурских языков. – Спб., 1869-
1871. – т.1-2.
ҚМС – Қазақша-монғолша ...... 1977. – 491 ...... Н. ... ... ... – Алматы:
Қазақстан, 1974. – 384 б.
ТатРС – Татарско-русский словарь. – ... 1950. – 430 ...... словарь. – М., 1958. – 265 с.
МРС – Монгольско-русский словарь. – М., 1957. – 392 ...... Э.К. ... ... ... – Л., ...... словарь чувашского языка. – М., 1968. – 186
с.
РКС – Русско-калмыцкий словарь. – М., 1964. – 468 с.
РБС – Русско-башкирский ... – М., 1948. – 299 ... ... А.Қ., ... А.Қ., ... А.Б. ... сөздік. – Алматы: Ғылым, 1978. – 277 б.
ҚТДС – Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. – Алматы, 1969. – 412 ...... ... – М., 1953. – 515 ... – Тувинско-русский словарь. – М., 1955. – 286 с.
КумРС – Кумыкско-русский словарь. – М., 1969. – 579 ...... Ю.А. ... ... М., 1983. – т. 2. ... ... – Русско-якутский словарь. – М., 1968. – 339 ...... ... –М., 1961. – 256 ...... словарь. – М., 1956. – 295 с.
БАРС – Баранов Х.К. ... ... – М., 1970. – т. 1. – ... –Фарт Девл. Османша-Түрікше Энциклопедиялық сөздік. – ... – 392 ...... ... ...... ... 1969. –
266 б.
УРС – Уйгурско-русский словарь. – Алма-Ата, 1961. – 296 ...... ... – М., 1956. – 368 с.
КалРС – Калмыцко-русский ... – М., 1982. – 194 ... ... Н. ... ... ... ... 1984. – 1-
том. – 202 б.
ТурРС – Турецко-русский словарь. – М., 1977. – 308 с.
МПРС – ... Б.В. ... ... – М., 1953. – 358 ...... ... – М., 1954. – 298 ... – Казахско-русский словарь. – Алма-Ата, 1989. – 404 с.
СРС – Пахалина Т. Н. Сарыкольско-русский словарь. – М., 1971. – 215 ...... ...... ... 2003. – 360 ... өзектілігі. Қазақ тіл білімінде әсіресе соңғы жылдары
көбірек көңіл ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігінің, қазіргі болмысы мен
өткендегі өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... түрлі тілдік көріністері тек лексика ... ғана ... ... да, ... мен ... да ... ... отыр.
Осымен байланысты барша тіл байлығына этнос танымы ... ... ... – «идиоэтникалық семантикасына барлау жасау» деген сөз. Себебі
«...көпшілік қауымның білетіні лексикалық бірліктердің бойына тән мағынаның
толық ауқымы емес, ... ... яғни ... күнделікті өмірде
өзара қарым-қатынас жасауға қажетті «үстіңгі ... ... ... Ал олардың екінші деңгейдегі «ауыс, туынды, ... ... ... ... ... олар көбінесе тілдік
ортада қалыптасқан дәстүрлі «мағыналық символ» ретінде сөйлеу контексіне
қарай қолданылғанымен, түп-төркіні ... ... ... Мәселен, көзіне шөп
салу, шөп басын сындыру, итарқасы қиянда, көзайым болу, шөпжелке, шүйкебас
сияқты ... ... ... ... ... түсінікті болғанымен,
олардың тілде пайда болу ... ... ... беру оңай ... өйткені
олардың астарында этнолингвистикалық факторлар жатыр. Міне, сондықтан да әр
алуан лексикалық бірліктердің осы ... ... ... біз ... этнолингвистикалық мағыналар деп атадық» [1, 21].
Идиоэтникалық ... ... ... алғаш А.П.Комаров,
Ж.Вандриес, М.М.Копыленко, Н.Н.Кириллова, ... ... ... ... қай ... де ... семантикасын неғұрлым
тереңірек танып білуге қазір ... ... ... отыр. Идиоэтникалық
семантиканың көрінісі К.Головинаның «Сопоставительный анализ идиоэтнических
топонимов и антропонимов ... и ... ... Г.Әубәкірованың
«Идиоэтническая семантика и лингвостилистические функции собственных имен в
художественном тексте» еңбектерінде кездеседі.
Қазақ тіл ... ... ... ... ... ... ... де, зат немесе құбылыс атауының шығу тегі, ... болу ... ... ... ... ... ... баршылық.
Мысалы өткен ғасырдың 80-ші жылдарындағы Ә.Қайдар, Р.Сыздық, ... ... ... ... ... бағыты Н.Уәлиұлы, Ж.Манкеева
т.б. ғалымдардың зерттеулерінде нақты ... ... ... ... Б.Қалиев, Б.Сағындықұлы, Г.Смағұлова, Б.Қалиев, Р.Шойбеков,
Б.Момынова, ... ... ... Қ.Ғабитханұлы,
А.Ислам, Д.Керімбаев, Ә.Хазимова, Г.Әубәкірова, ... ... ... ... ... ... ... Б.Ақбердиева, Б.Тілепин,
К.Рысбаева, Б.Тілеубердиев, Б.Тоқтағұл, С.Жанпейісова, А.Ока, Т.Жаубасова,
Ж.Жұмағұлова ... ... да ... ... ... де ... ... және материалдық мәдениетінен орасан зор
мәлімет беретін деректерді молынан кездестіреміз. Осы ... ... ... ... ... З.Ахметжанова, Б.Әбдіғалиева,
Э.Сүлейменова, т.б. ғалымдар еңбектерінің де орны ерекше.
Осы зерттеулердің нәтижесіне сүйене ... ... ... ... ... ... деректердің, қалтарыста жатқан
тілдік фактілердің «сөйлеуі» деп түсінуге болады. ... ... ... идио – ... ... және ...... «халық»
сөздерінің бірігуінен жасалған) «ұлттық ерекшелік» дегенді ... ... ... ... ... ... ... болмысын танытатын семантика» дегенді білдіреді.
Осындай ұлттық немесе идиоэтникалық болмыс лексикалық бірліктер мен
тілдік құбылыстардың таңбалық ерекшелігі ретінде ... ... ... қамтиды. Идиоэтника мәселесі этнология, мәдениеттану, философия,
психология, ... тіл ... т.б. ... ... ... ... лингвистикалық зерттеулердегі антропоцентристік бағыт тіл мен
сөйлеудегі этномәдени ерекшелікті зерттеуге жаңа мүмкіндіктер ашып ... ... ... ... ... құнды дерек-мағлұматтармен толықтырып,
мазмұн, тақырып ауқымын кеңейтіп, мән-мағынасын тереңдете ... ... ... ауыз ... ішінде ғұрыптық фольклор шығармалары
жатады. Ауыз ... өзге ... ... олар ... ерте заманғы
тұрмыс-тіршілігінің куәсі, өмір ... ... ... таза ... мен ... ... ... да ерекше бағалы. Әсіресе
идиоэтникалық сипаты айқын және көрнекті құбылыстардың бірі – ... ... ... ... ... ... ашу – қазақ этнолингвистикасы мәселелерін шешудің, ... ... бір ... ... Осы ... ... ... даусыз. Сондықтан осы бағытты этнолингвистикалық ізденулердің
кейінгі жылдары ерекше ... ... да ... нысанымыздың зәрулігін
көрсетеді.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Ғұрыптық фольклор лексикасы идиоэтникалық
семантика тұрғысынан арнайы алғаш рет ... ... ... ... орыс ... де әлі ... ... жүйелі түрде
қарастырылған емес. Бұған дейін фольклорлық лексиканың жеке ... ... ... ... ... ... ... жеке мәселе ретінде, монографиялық зерттеу деңгейінде әзір
онша сөз бола қойған жоқ. ... да ... ... ... ... ... талдау жасай отырып, ... ... ... ... ... ... тереңірек бойлау, солай етіп барып
этностың өзін жете тани түсу ... ... ... ... айрықша мән-
мазмұн алып отыр. Осы тұрғыдан қарағанда, қазақ фольклоры мазмұнындағы
ұлттық ғұрыптың этномәдени ... тіл ... ... ... еткен
аталмыш жұмыста идиоэтникалық ... ... ... ... ... ... ... жасалды.
Зерттеу нысаны – ғұрыптық фольклор лексикасындағы ... ... мен ... ... ... – ғұрыптық
фольклор лексикасының идиоэтникалық семантикасын ашу, ... ... ... Осы ... жету үшін ... міндеттер қойылады:
- ғұрыптық фольклор лексикасының идиоэтникалық семантикасын
сипаттау;
- қазақ фольклорындағы этномәдени ... ... ... ... ... ... негізгі
алғышарттарды белгілеу;
- ғұрыптық фольклордың идиоэтникалық семантикасын әлемнің
тілдік бейнесі тұрғысында алып ... ... ... ... көне тіл ... ... арқылы анықтау;
- ғұрыптық фольклор туындыларының жалпытүркілік қабатына тән
көптеген идиоэтникалық бірліктерді талдау арқылы олардың
басқа туыс ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін көрсету;
- этнолингвистикалық, этимологиялық зерттеулер ... ... ... ... тұлғалар мен араб-
парсы тілдерінен енген сөздерді анықтап түсіндіру.
Зерттеудің негізгі дереккөздері – ... және ... ... ... ... бай ... фольклоры. Қосымша деректік
материалдар Б.Уахатовтың «Қазақтың халық өлеңдері» (Алматы, 1974), ... ... ... ... ... ... «Қара өлеңдерінен»
(Алматы, 1989), Б.Абылқасымовтың «Телқоңыр» (Алматы, 1993), «Наным-сенімдер
ғұрпының фольклоры» (Алматы, 2004) атты кітаптарынан, өзге де ... ... ... ... теориялық маңызы және практикалық құндылығы. Еңбектің
теориялық маңызы – ғұрыптық ... ... ... ... ... ... негізінде ғұрыптық мәдениеттің идиоэтникалық семантикасын
«тіл мен ұлт», «тіл мен ... ... ... ... ... мен ... этнолингвистика, когнитивті
лингвистика, лингвомәдениеттану, психолингвистика сияқты ... ... ... ... ... осы ... зерттеулер жүргізуге
септігін тигізеді. ... ... ... оқу ... ... ... «Елтану»
пәндерін оқытуда, фольклор мен этимология, тарихи лексикология бойынша
арнайы курс пен ... ... ... ... ... ... ... болады
Зерттеудің әдістері. Диссертацияда сипаттамалы, этнолингвистикалық,
семасиологиялық, тарихи-салыстырмалы және ... ... ... ... ... ... мәдени ерекшеліктер немесе идиоэтникалық семантика
этностың заттық және рухани ... ... ... ... айқын көрінеді;
- ғұрыптық фольклор лексикасының идиоэтникалық семантикасы
әлемнің көркем-тілдік бейнесін тануда маңызды роль атқарады;
- ғұрыптық ... ... ... ... ... ... тарихи,
эстетикалық, психологиялық т.б. экстралингвистикалық
факторлар ... ... ... діни ... қатысты халық өлеңдері
– ұлттық тұрмыс пен ұлттық ... сан ... ... ... ... құқықтық және
қоғамдық нормаларға қатысты ... ... ... табылады;
- қазақ халқының фольклорында көрініс тапқан ғұрыптар
жүйесінің ... ... ... ... ... ең көне халықтар қатарына жататынын көрсетеді.
Жұмыстың талқылануы мен жарияланымы. Зерттеу жұмысының негізгі мазмұны
мен материалдары ... ... ... ... ... ... – 6» атты ... ғылыми-практикалық конференциясында
(Көкшетау, 2001), С.Аманжолов ... ... ... ... жыл ... ... «С.Аманжолов оқулары» атты
халықаралық ғылыми-практикалық ... ... 2003, 2004, ... ... ... университетінің «Халықаралық байланыс: тіл,
білім, ғылым, мәдениет» атты ... ... ... 2005) ... ... ... ... мен ғылыми жинақтарда 10 мақала жарияланды.
Жұмыстың құрылымы. Диссертация кіріспеден, үш тараудан, қорытындыдан,
пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ҒҰРЫПТАР ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ ЛЕКСИКАСЫ
Ғұрыптық фольклор үлгілері – қазақ халқының рухани және әлеуметтік
өмірінде ... роль ... Олар ... жағынан да, түрі жағынан да аса
бай мұра, қазақи салтқа қатысты ... ... бір ... айнымас серігі. Ғұрыптық фольклор үлгілерінің алуан түрлі қасиеті
оның көркемдік-эстетикалық ... ғана ... ... ... ... ... бір әдет-ғұрыпты атқару әрекетімен де
етене жақын ... ... ... негізгі мақсат түрлі әдет-ғұрып,
салт-кәдені атқару барысында осы оқиғаға қатысушылардың көзқарасын білдіру.
Мысалы, ұзатылу ... ... жыры ... қалыңдық өз сезімін, ойын
білдіре алады. Ғұрыптық фольклор үлгілерінде ... ... ... ... де ... дәрежеде ескеріледі. Адамдардың
отбасылық қарым-қатынасынан, киім кию ... ойын ... ... ... ... түрлерінен ұлттық психикалық ... ... ... ... жыры», «Жар-жар», «Беташар»,
«Боздағым» т.б. өлең-жырлар, негізінен, ... ... ... ... ... ... ... «туу-ержету-өлу» желісін құрайтын бірлік
қана емес, халықтың түрлі түсінігінің тұтас дүниетанымының көрінісі екенін
байқаймыз.
Қазақ фольклорының жанрлық құрамының сан ... көп ... алып ... ... Сол ұлы ... бір ... – отбасылық ғұрып фольклоры.
Отбасылық ғұрып ... ... ... ... ... ... ... – отбасылық тіршілікпен тікелей байланысты болып келуінде, яғни
адамның дүниеге келуінен бастап, ер жетіп, қоғамның белді мүшесіне айналу,
ақыр соңы ... ... ... соңғы сапарына дейінгі аралықты өлеңмен
өрнектеп, әнмен әрлеп, өмір мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеле бастауы өткен ғасыр
деңгейіне дөп ... ... ... ... ХІХ ... ... ... хатқа түскен П.И.Рычков, ... ... ... ... ... негізінен, этнографиялық сипатта
болды. Ал фольклорлық мәтіннің хатқа түсіп жарық көре бастаған уақыты ХІХ
ғасырдың ... ... ... ... ... ... Г.Н.Потанин, М.Ж.Көпеев, А.Е.Алекторов, А.П.Харузин,
Н.И.Гродеков, Я.Я.Лютш т.б. ... ... ... ғұрыптық
фольклор үлгілеріне ат қойып, айдар тағып қарастырылмағанымен, жекелеген
жанрлық түрлері жайында құнды пікірлер жетерлік. Ал ХХ ... ... ... ... ... ... М.Дулатов, М.Жұмабаев,
Х.Досмұхамедұлы бастаған алаш арыстары қазақ фольклортануын жаңа ... ... ... ... ... ... ... еңбектерінде бірсыдырғы зерттелді. Сонымен қоса Ә.Марғұланның,
Ә.Қоңыратбаевтың, Е.Тұрсыновтың, ... ... ... ... Н.Матыжанов, Н.Төреқұлов, Г.Болатова сияқты
ғалымдардың диссертацияларында фольклор теориясына, отбасылық ғұрып
фольклорына ... ... ... ... ... ... фольклор
жанрының жалпытипологиялық заңдылықтарын ескере отырып, ғұрыптық фольклор
шығармаларын әр ... ... ... ... ... ... ... лексикасына этнолингвистикалық, тарихи-этимологиялық,
лексика-семантикалық аспектілеріне ... ... ... ... Б.Қарағұлова, А.Мұқатаеваның еңбектері арналды.
Фольклор жанрлары көркем фольклор (художественный фольклор), ғұрып
фольклоры (обрядовый ... деп екі ... ... ... Ғұрыптық
фольклорды арнайы қарастырған Б.Абылқасымов былай дейді: ... ... жүйе ... ғұрып фольклоры мынадай үш саладан
тұрады: 1) Отбасының ғұрып ... ... ... 2)
Маусымдық ғұрып фольклоры (Календарно-обрядовый фольклор). 3) ... ... ... ... ... [2, 11]. Біз осы
классификацияны басшылыққа ала отырып, ғұрыптық ... ... ... ... тырыстық. Себебі этнотілдік деректер сан
ұрпақ танитын ана тіліміздің қорында мәңгілікке сақталатын сарқылмайтын
қазына. Осы ... кені ... ауыз ... ... ... сақталған. Өйткені бұл шығармаларда ... ... ... ... ... ... ерекше жырланған. Ғұрыптық фольклорды
қазақ мәдениеті мен дүниетанымының энциклопедиясы деуге болады.
«Ұлттық ... ... ... «этнос болмысы» ұғымдары ежелгі
антикалық дәуірдегі еңбектерде-ақ бой ... ... және ... ... сөз етіле бастады. ХІХ ғасырда В. фон ... ... мен ... ... ... ... көрініс табатынын
жазған еді. Ол былай дейді: «Среди всех проявлений, посредством ... дух и ... ... ... язык и ... выразить самые
своеобразные черты народного духа и характера и проникнуть в их ... [3, 47]. В. фон ... ... ... ... ... Э.Уорф, Э.Сепир және т.б. еңбектерінде жалғасын тапты және
тіл біліміндегі жаңа бағыттар: ... ... ... ... т.б. ... ... ... әсер етті. Ұлттық тілді халықтың ... жан ... ... тарихымен біріктіре қарау мәселесіне ХХ ... ... ... ... Л.Р.Пальмер, Швециялық Ф.де Соссюр, польшалық
В.Малиновский, американдық Ф.Боас, Б.Уорф т.б. ... ... ... ... ... ... ... ғылымға айналды. Бұл
саланың орыс тіл ... ... ... ... ... ... этнолингвист ғалымдары Н.И.Толстой, В.Н.Топоров,
В.В.Ивановтардың еңбектеріндегі ... ... ...... ... ... халық тілі мен жергілікті халық тілінен негіздеуді
дәстүрге айналдырған».
Этнолингвистика – халықтың этногенезін, тұрмыс-салты мен ... ... ... ... ... ... материалдық және рухани мәдениетін зерттейтін тіл ... [4, 5]. ... ... қазақ тіл біліміндегі академик
Ә.Қайдар бастаған этнолингвистикалық мектептің даму бағытына тоқтала ... ... атты ... ... ... «Это ... этнос в зеркале языка. В нем нет симбиоза дисциплин, поскольку язык
представляется главным и непосредственным предметом ... ... ... и ... ... ... привлекаются
как вспомагательные» [5, 17]. Осы ... ... ... ... ... зор ... бар, осы ... зерттеу
нысаны мен бағыт-бағдарларын айқындаған ... ... ... ... ... ... өзінің теориялық және бай этнографиялық
материалымен, ... ... ... ... ... қазіргі қолданыста жоқ, мағынасын жете түсіне
бермейтін эпостар немесе ... ... ... ... ... Р.Сыздықтың «Сөздер сөйлейді» еңбегінің, Ж.Манкееваның
ана тіліміздің заттық мәдениетке қатысты ұшан-теңіз қазынасының ... ... ... ... ұлттық сипаты» атты еңбегінің қазақ
этнолингвистика ғылымында орны ерекше.
Этнолингвистиканың ... ... тіл ... ... этнология, мәдениеттану, мифология сияқты ғылым салаларымен
тығыз байланысты. Себебі бұлардың қай-қайсысы да ... ... ... ... ... ... да ... Әр ұлттың тілі сол ұлттың болмысын,
дүниетанымын, мәдениетін т.б білдіріп, болашаққа ... ... ... туындау төркіні тереңде жатыр. Айтылған ой жайында
В. фон Гумбольдттің «Тіл – ... ... ... рухы тіл ... ... ... тұжырымы – этнолингвистикалық ұстанымының, идиоэтникалық
семантика мәселесінің алғашқы нысаны немесе қағидасы деп атап ... ... ... ... шынайы болмысын тілдің сүбелі де құнарлы саласы ауыз
әдебиеті танытады. Осы ... ... ... ... ... «Этностың басып өткен сан ғасырлық даму жолы, оның белгі-
бейнелері біздерге тас ... мен ... ... сына ... ... ескерткіштер мен әртүрлі ғимараттар арқылы жетуі мүмкін.
Бірақ бұлардың бәрі этнос өмірінің мың да бір ... ... Оның ... даналығы мен дүниетанымы тек тілінде ғана ... ... ... ... ... құрал-сайманның, қару-жарақтың, киер киім мен
ішер тамақтың, тұрмыстық заттар мен салт-санаға, әдет-ғұрып, наным-сенімге,
ойын-күлкі, той-томалаққа байланысты ұғымдардың ... ... ... тіл ... ... ғана, яғни жеке сөздер мен сөз тіркестері,
фразеологизмдер мен мақал-мәтел арқылы ғана ... ... ... ... ... ... ... мол дүниені тіл мен ауыз әдебиетінен
басқа жадында сақтайтын тәсіл жоқ», - деп ... [7, 34]. ... ... ... құнды дерек-мағлұматпен толықтырып, мазмұн, тақырып ауқымын
кеңейтіп, ... ... ... ... ... ... ауыз
әдебиетінің ішінде ғұрыптық фольклор шығармалары жатады.
Біз отбасылық ғұрыпқа байланысты өлеңдерді ... ... қыз ... ... өлік ... ғұрыптары лексикасы, бесік және
этнопедагогика лексикасы, саятшылық пен аңшылыққа ... ... ... қатысты лексика деп топтастырып, олардың құрамындағы тілдік-
мәдени ақпаратты тіл бірліктерін семантикалық жағынан қарастырдық.
1.1 Келін ... қыз ... ... лексикасы
Адам баласының өмірінде болатын әртүрлі ... – жас ... ... ... ... қыз бен ... бас ... отау тігіп
үйленуі, өлім-қаза сияқты толып жатқан елеулі оқиғалардың бәрі де ... ... ру ... ел ... ... ... ... жөн-
жоралғылардың негізінде өтетін болған. Отбасылық, үй-ішілік ... ... ... ... ... діни ... қатысты айтылатын өлең-жыр түрлері өте көп. Солардың қатарында
мысалы, қыз ұзатып, ... ... ... да аса мол ... салаға тойбастар, тойтарқар, жар-жар, сыңсу, беташар өлеңдері жатады.
Адам өміріндегі ең жауапты кезең – өзіне ғұмырлық жар ... ... ... Қазақ халқында үйлену тойына байланысты ... ... ... ... бар. ... салтына байланысты
туған ән-өлеңдер мазмұн, түр жағынан әр алуан. Себебі ежелден келе жатқан
қазақ ұлтының да ... ... көне ... салт дәстүрі мен әдет-
ғұрпы, тұрмыс-тіршілігінің бізге жеткен үлгілері сан түрлі.
Қазақтар өмірінің сан ... ... ... ана ... ... ... құда түсу рәсімдері, үйлену тойы, ас беру тағы ... ... ... ... ... үлгілерінің атаулары тілде
сақталмаған болса, онда ... ... ... мазмұны да кеми бермек
[8, 162].
Тіл мен ... адам ... ... ... оның ... ... ... алып қарау мүмкін емес. Өйткені тілде өмір шындығы,
адамның өзін ... ... ... туралы сан ғасырлар бойындағы таным-
түсінігі, бай тәжірибесі ... Ал олай ... ... адам ... қабаттарымен сабақтастыра қараудың маңызы өте зор.
Әдет-ғұрыпты, салт-сананы айтсақ, олар ... ... ... де,
көрікті ойлары тілімізге оралады. Сөйтіп, не мәселе туралы сөйлессек те,
соның кілті, ... ... ... ... ... Сөз мәні, сөз сыры
ішкі-сыртқы мағыналары салтпен, дәстүрмен астарлас жатқандығын байқаймыз.
Ол, мағыналар, мәндер, сырлар ... ... ... ұғым ... мүмкін
немесе салт-дәстүрлерге сай түсініктер жасырынып тұруы мүмкін.
Мысалы, ұрын бару дәстүрі, сөздің өзі де бұл күнде ... ... ... ... кездесуге баруын «ұрын бару», осыған орай
ұйымдастырылған той-думан «ұрын той» деп ... ... ...... оңаша кездесуіне, еркін сырласып, махаббат жайлы сыр ... ... Бұны ... ... ... ата-ананың қамқорлығы
десе де болады. Себебі қыз ... өз ... ... ... ... ... қай ... да оңай емес. Жаңа ортаға келгенде қызының
басына түсетін іс-әрекеттерді, ұрын ... және қыз ... ... де ... кешіріп, келген құда-құдағилардың да жауапкершіліктерін
арттыратын тәлім мен тәрбие деп түсінген жөн. ... ... ... ... әдет пен ... ... күйеу жігіттің басынан кешіруі,
ертең қалыңдығы өз ... ... оған ... көмек көрсетудің
сабағы тәрізді.
Бұл туралы профессор Е.Жанпейісов: ... бару // ұрын келу ... ұрын сөзі ... негізінен, «ұрлану, ұрланып бару»
мағынасымен байланыстырылатынын, бірақ ұрын сөзінің «ұрланып ... ... ... ... ал қырғыз тілінде баш ... урун сөзі «бас ию, ... ... ... ... ... үйіне құда түсіп келгеннен кейін) мағынасын беретінін атап
көрсетеді [ЮСЛ: 807]. ... ... осы урун бару мен баш ... урун сөзі ... урум ... ... ... және
«Абай жолы» эпопеясы негізінде «ұрын келу» (ұрын бару / ұрын кету / ... ... ... қыз ... ... ... керісінше, жұрттың көзінше,
салтанатты түрде келуін білдіреді [9, 86-87]. М.Рясянен, Г.Вамбери, В.Банг
еңбектеріне сүйеніп, ... ... ... әйел», урлуқ «ұрық,
ұрпақ» уру ... ру», ... ... ... ... ру, буын», урғуқ
«күшік», uraγ «ұрық», uruk «өскін / ағаштың түбірі», оруқ вĕр / ... ... ... ур ~ үр түбірі «тұқым, ұрық, туу, ұрпақ әкелу,
тұқым беру, ... ... ... ... айтады [ЭСТЯ: 603-606].
Академик Ә.Қайдар ур ~ үр ~ өр түбірінен ... ... ... ұру, ұрпақ,
ұрық, үрім, өрен сөздерінің жасалғанын көрсеткен [10, 294-296]. Біздіңше,
урун сөзінің шығу төркіні «ру» ... ... урук ~ уру ~ ру ... Яғни ұрын бару ... ... «ру, туыс ... ... мағынаны білдіреді
деп жорамалдаймыз. н дегеннен шыққан ... де ... бару ... ... қыз ... ... ... қазақтығын
танытатын халқымыздың тәлім мен тәрбиеге толы ... ... ... ... жесу құда ... ... бір келісімге келген соң,
күйеу жақ пен қалыңдық жақ туысқандық қатынастарын бір-біріне осы ... ... ... ... ... ... рәсімі болады. Бұл
тұста бауырдың ең жақын туысқандық қатынасты, ал құйрық, оның ... ... ... ... символ. Қазақтар өзінің інісін бауырым ... ... ... мән ... бауырым жарып шыққан – туған бала, бауырына басу
– жақын тұту; бауырына салу – ... алу, ... еті – ... бауыр тұтты –
туғанындай санады. Миф пен символды зерттеуші ... ... ... ... ағза ... ... сакральдық мағынаға ие болуы
ықылым заманнан ... ... [11, 80]. Ақ бата ... ... қан ... жесіскеннен кейін құдалар торқалы той, топырақты өлімде
бастары ажырамай, бірге тойлап, ... ... ең ... жегжаттар болып
саналады.
Құйрық-бауыр асатудың қазақ дәстүріндегі мәні туралы С.Мұқанов былай
дейді: «Мұның мәнісі қазақтың бауыр етіндей деп ең ... ... ... ... бауыр жеу арқылы «бауырдай тату-тәтті болуы», ... ...... ... ... ... «құдай дескен, құйрық-бауыр
жескен деп жақындасуды білдіреді» [12, 113].
Осы тағамдағы ... мен ... ... ... ... назар аудартады.
Н.Ж.Шаханованың көрсетуінде ол «еркек-әйел», «жоғары-төмен» ... ... ... ... ... өмір мен
өлімнің бірлігін белгілейді [13, 69]. Яғни ... ... ... ... ... алынады. Сондықтан «күйеу – жүз жылдық, құда – мың
жылдық» дейді. Бұл ... ... гөрі ... ... қастерлеуді көрсетеді.
Өйткені халық ұғымында «құданы ... ... ... ... қалыптасқан.
Сонымен қатар бауыр – адамзат үшін де жануарлар үшін де ең ... ... Бір ... бөліп жеу – туысқандық, бауырластық белгісі болып
табылса, құйрық – ұрпақ жалғастығының ... ... ... [14, ... ырылдатар. Ұрын барған күйеуге ит ырылдатар салты жасалады.
Қалыңдыққа келе ... ... үйге ... алдынан шыққан бір әйел
жүресінен отыра қап ит боп ... кәде ... ... ... ... ... бұл салттың арғы тегінде көне наным-сенім жатқандығында
шүбә жоқ. Түркі-моңғол халықтары итке тотем-баба ретінде табынған. Дәстүрлі
дүниетанымда ит символы екі ... ... ... ... ... құда (ежеғабыл құда) – аманат құда салты бойынша екі дос ... ... ... т.б. ... ... дүниеге келмей жатып-
ақ құда болайық деп, уәделесетін болған. Мұны халық арасында бел құда ... Оның ... ... ... ... ... құдаласуынан туындаған.
Алайда екеуінен де бірыңғай ұл не қыз ... ... бел ... ... болған.
Төс қағысқан құда. Сойған қойдың төсінен «төстік» алады. Оны тұздап
отқа қақтайды да, «құда» қонаққа өзге еттерден ... ... Мұны ... ... ... ... себебі «төске төс тақасқан жақын болдық» деген
ұғымды білдіргендіктен. Піскен еттен үй ... ... ... ... – бір ... ... пен ... Сондықтан құдаларды «құдай (уәде)
дескен, құйрық-бауыр жескен» деп ... ... ... ... ... де ... болып есептелген. Сондай-ақ табақ тартқан кезде
күйеу табаққа – ... ... пен төс, ... табаққа – төс, ұлтабар және
жүрек салынған. Маңырар жетім қозы телінбеген, ... төс ... Кісі деп кей ... ісің ... ... ... жегілмеген
– деген қазақтың қара өлеңіндегі шумақтар осы ... ... ... ...... ... салт-дәстүрі құрамындағы басты
компонент – құда түсумен байланысты орындалатын ритуалдардың бірі. ... ... ... ... ... келісімін беріп, «шеге
шапандарын» (жағалы киім) жауып аттандырған соң, қыз әкесі ... ... ... ... ... ... ... келген топты қарсы алады.
Құдалық берік болу үшін арнайы мал сойылады. Оның бауыздау қаны ... ... ... ... зат ... ағаш ... екі ... сөзін
сөйлейтін бас құдалар найзаларының ұштарын батырып, қаннан дәм ... ... бата ... құда ... құда ... ... құйылған
бата аяққа арнап, дәулетіне қарай күйеу жігіттің әкесі бір жылқы немесе бір
тоғызға толтырып ұсақ мал атайды. ... ... ауыз тию – ... ... білдіретін «құжат» болып табылады [15, 187]. Қанға қол
батыру болсын, найза ұштарын батырысу болсын, ақ ... ... ... ... ... Тіліміздегі «ақ бата, қызыл қан» деген сөз
оралымында осы салттың жаңғырығы сақталған. Сондай-ақ, екі құда ... ... ... не уәде ... ... не болды? Ақ бата, қызыл
қан шығарған құда емессіңдер ме?» деп басу айту да ... келе ... ... ... ... түндік ашар. Есікті ашып, күйеуді үйге кіргізгенде
бақан ұстатар немесе түндік ашар дәстүрі басталады. Бұл ... ... ... міне, отау болдың, өз түндігіңді өзің ашып, отыңды ... ... ... ... ... Бұл ... ... өкіметі
орнағанға дейін жер-жерде қолданылып келді. Мысалы, күйеу үйге кірген бетте
қолына бақан ұстатып, түннің жарымында ... ... ... ... Егер ... жігіт үйдің түндігін аша алмайтын болса, ертеңінде
жеңгелеріне күлкі болған. Бұл да ... ... ұмыт ... қалған
дәстүрлердің бірі. Осылайша, түндік ашылып, шаңырақтан түскен ай жарығы
бұлар үшін күн ... әсер ... [16, ... ... ... ... балта басқан жарымайды» деген мақал,
«бақаннан аттама» деген тыйым сөз бар. ... ... ауа райы ... болса,
түндікті бақанмен тіреп қоюға болмайтын ырым да бар. ... ... мал ... ... кейбір тұрмыстық бұйымдар киелі
саналады [17, 17].
Бақан – ғарыштың тұрмыстағы үлгісі – киіз ... ... ... Ол – әлем ... ... Бақан әлем ағашының доминанты орнында
көшпелілердің хан ... ... ... ... ... ... мал ... ғұрпында да феномендік қызмет атқарған
[18, 180]. Бақан халықтың қара өлеңдерінде де ... ... ... Ағашы қия беттің бақан болмас, Өзіңмен бірге тумай апаң
болмас. ... ... жолы ... ... тойға киіп шапан болмас.
Айт-айт, жаным, айт-айт, жаным, өлең ... ... не ... жүрсең, Өлеңмен есігін аш, төрін толтыр, Бауы – жез, ... ... ... (тойбастар).
Түндік. Шаңырақты жауып тұратын киізді түңлік немесе ... ... төрт ... ақ ... жасалып, шаңырақ үстіне жабылады. Түндіктің
төрт бұрышына бау тағылып, сол баулармен үйдің белдеуіне байлап ... ... ... да, ... ... іші жарық болуы үшін оны ашып қояды,
ал жауынды күні түтін шығу үшін ... ... бір ... ... ... ашу» ... сөз ... байланысты шыққан. Түндік –ғұрыптық
фольклор лексикасында символдық мәні бар лексемалардың ... ... ... қара өлеңде түндік сөзі кейде қасиетті қара шаңырақ ... ... ... кейде (жоқтау өлеңдерінде) «қорғаныш»,
«сүйеніш», «пана» мағыналарында да қолданылады.
Түндік сөзі ... ... ... және ... ... кездеседі: tűŋlűk – «отверствие, проем (для освещения, для
дыма)» (МҚ), tunluqlarї taqї kűműstűn – «окна его из ... [ДТС: ... ... түркі тілдерінде мынадай фонетикалық тұлғаларда кездеседі:
tűŋlűk, tunluq, тÿнглÿк, тÿндÿк, тÿннÿк, ... ... ... Бұлардың
барлығы мынадай үш мағынада қолданылады: 1) деревянный круг остова юрты, 2)
отверствие проем, окно, 3) ... [9, ... [РСл ... 1555] ... / ... және Л.Будагов [БСл І:
409] тÿнöк сөздерін тÿтÿн+lyk, тÿдÿн+ lyk, түтүн+ lyk ... ... Осы ... ... ... Г.И.Рамстедт те қолдайды. Қырғыз
ғалымы К.Дыйканов түндүк дериватының негізі түн деп ... ... ... ... өр ... пайда болуы кейінгі
этаптарға, яғни тарихы көне л дыбысының р ... ... ... ... ел > өл > өр > үр ... ... ... деп білеміз.
Себебі үркер үнемі бір орында тұрмайды, ол ылғи жылжып, қозғалып ... да оны ... яғни ... ... ... [51, ... ... түрколог Ю.Немет үркер космонимін «аязды, желді үру»
мәніндегі үр етістігінен шығарады да, -кер ... ... да бір ... ... ... грамматикалық мағына үстейтін жұрнақ деп
тұжырымдайды [52, 24]. Осы пікірді Аронов та қуаттайды. ... ... ... ... ... ... ... Ю.Немет
тұжырымының негізсіз еместігін дәлелдей түседі. Атап ... ... ... Үргел мен Чолбон (Шолпан) жер бетіне үнемі суық
айдайды, яғни үрлейді. Тува ... ... ... сооң ээзи – ... иесі» деп
айтады. Үркермен қатысты қазақ, алтай, тува, моңғол халықтарындағы ... ... ... ... еді. ... ... айдың бәрі
қыс» дегені де осы түсініктен ... [53, ... де ... ... үр ... мен ... ... қосылуынан
жасалған деген пікірді құптаймыз. Оған дәлеліміз мынау: «Халықтың көпшілігі
Үркердің 6 жұлдызын, көзі ... ... 9 ... көреді. Іңір
қараңғысындағы орнына ... ... ... ... басында (қыркүйек)
шығыстан, қыстың ... ... ... ... басында
(наурызда) батыстан көрінеді, ал жаздың басында ... ... ... оны ... жерге түсуі» дейді. 40 күн шілде Үркердің осы
көрінбейтін ... ... ... ... ... түсіп» көрінбейтін
маусымы жаз, көзге түсетін маусымы – қыс болғандықтан, қазақтың «үркерлі
айдың бәрі қыс» деуі ... ... ... ... ... ... ... «Үркер жерге түспей жер қызбайды», «Үркер жерге ... ... ... туса ... ас ... ... қара өлеңінде
Шығыстан Үркер туса егініңді ор, Батса көктен егісті егетін бол. ... ... түн сол ... ... ... Жоғалып қараңғыда шегеді жол, - ... ... ... ... ... есіп бай таққан Келіншек оны киіңіз,
Ақсақалдар тұрыңыз (Беташар).
Этностың өткен жолы ... ... ... ... Сондықтан да
қазақ халқы туғанда «ит көйлектен» бастап, өлгенде «ақыретке» дейін денесін
киім-кешекпен қымтап, адам ... үшін аса ... ... ... ... берген. Оны қажетіне тұтына білуінде этностың талғамы мен ... ... ... ... ...... тұрмысында кеңінен қолданылған
материалдың бірі. Оның жалпытүркілік ежелгі мәдениетке тән ... ... ... ... ... болады: qamqi – камка, шелковая
материя [ДТС: 416). В.Радлов ... ... [alt. telil. kir. ... ... ... материя [РСл ІІ: 40] деп берілген. ... ... ... ... жіппен тығыз етіп тоқылған жібек мата [АПС:
96].
Қазақ тілінің ... ... ... ... екі ... ... 1. Алтындатқан яки күмістеткен зерлі жіптен тоқылған жібек ... Қара ... ... қымбат, көбіне суда өмір сүретін аң [ҚТТС, 6: ... ... ... ... ... тон» ... мағынада қолданылып тұр.
Көптеген киім-кешек атауларының аты жасалған (тігілген) заттың
(материалдың) атымен ...... жиі ... ... ... тон – ... ... тұрмыс-тіршілігінде ең әдемі, ... ... жылы ... бірі. Қамқа тонның осындай бағалылығын мына деректен
көруге ... «Оны ... хан, би, бай, ... ... ... ... адамдар мен әйелдер ғана киген. Киімнің бұл түрлері ондатр, құндыз,
бұлғын, манат, т.б. бағалы аң ... түгі ... ... ... Иін ... ... қынаға бояп, аң ... қой ... ... тон ... Уәли хан (1741 – 1821) ... қамқа тонын Айғаным ханша (1783– 1853) ханның сыйлас замандасы Байдалы
биге кигізген» [54, ... ... шаш ... Тетелес өскен жас жеңге Үзілген теңге шалынбас,
Сендей бір ... ... ... ақша теңгелерін өзара үзбелеп алақан жасап, олардан ... ... ... ... ... ... ... өткізіп
те шолпы жасайды. Бұлар кейде көп салпыншақты болып, кейде ... ғана ... ... ... ... ... ... бөлек жасалып тағылатын болса, теңгелі шолпылар үнемі шашбаудың
екі ұшына бекітулі ... [38, 150]. Бұл ... ... сымбатты, әдемі
болсын, басын тік ... ... үшін ... Қазақ қызы неғұрлым
шолпыларының сыбдырын шығармай жүрсе, соғұрлым оның жүрісінің сымбаттылық
дәрежесі анықталады.
Қазине ... ... ... ... жатыр жылқым жайылмаған. Бар ма
екен қыздан сорлы бұл жалғанда, Топырақ туған ... ... ...... тілімізде қолданыстан шығып қалған, мағынасы
күңгірттенген ... ... ...... ... 271]. ... сөзі ... – «мүлік, жиһаз, байлық» мағынасында беріледі. С.Мұқанов
«қалыңды – жұқалы етіп ... ... ... деп анықтама береді» [55,
116]. Сонда казине матаның түрі ... бұл ... осы ... ... ... ... ... үйлену, қыз ұзату ғұрыптарына байланысты өлеңдерде символдық
мәнге ие ұғымдар көп. Олар ... ... ... ... ... мифоғұрыптық деректер арқылы сакральды сөздердің
мазмұнын, астарлы мағыналарын ... ... Өлік ... ... ... ... ... өлеңдер бірқатар зерттеулерде әрқалай аталып
жүрген жайы бар. ... ... «Ел ... шер ... ... ... жырлары», М.Ғабдуллин «Көңіл-күйін білдіретін
шығармалар», ... ... ... Б.Кенжебаев пен Б.Уахатов
«Мұң-шер өлеңдері» деп атаған.
Көне заманнан қалған көп кәде, ... бірі – ... ... ... айту, жоқтау. Академик Ә.Марғұлан ежелгі көшпелі
тайпалардың тіршілігінде ... ... ... ... жора-
жосыны, өлікті қадірлеумен байланысты дәстүрлері – қоштасу, ... аза ... ... ... қадірлеп шығарып салу, басына ... ас ... той ... ... қылу – бәрі ... көшпелі сақ, ғұн,
үйсіндерден бері ... ... пен ... ... дейін жеткен тарихи
жоралар»,- дейді. Қазақтың ескілікті жора-жосындарының негізінде туған
естіру, көңіл айту ... ... ... ... жеке ... жеке
үй-ішінің мұң-шерін шертеді, көңілдің қайғылы, қаралы сезімдерін білдіреді.
«Туу бар да, өлім – хақ» деп ... ... бой ... ... ... сол өмірді тануға, білуге ұмтылған, оны мәнді де, мағыналы, сән-
салтанатты өткізуге ... Егер ... ... фольклорын тұтас құбылыс
ретінде қарап, ішкі салалық ғұрыптарды ... ... ... ... ... жайларға қанығуға болар еді. Мәселен, сәбиді ... ... ... күн ... жасау («отыз күн ойыны», «қырық күн
тойы»), өлген адамның қырқын беру. Осы үш ... ... ... ... саны ғана ма, олардың ішкі байланыстарында қандай сыр бар? ... ... ... ... ... ... ... сәукелесін ертеде өлген адамдарға кигізетін көрінеді. Ал
жаңа түскен келін бір жылға дейін сәукелесін тастамауы ... ... оң ... ... ... ... оң жақтан шығарылатыны сияқты толып
жатқан ұқсас ырымдардың өлім мен ... ... ... ... ... мен қыздың сыңсуының өзінде талай ұқсас сарындар
бар. Осының барлығы айналып келгенде, ... ... ... халық
дәстүрлі дүниетанымының қоймасы екендігін көрсететін фактілер [56, ... ... ... ... ... сан салалы. Көне заманнан
қалған көп ... ... бірі – өлік ... ... Осы ... ... ... арыздасу, жылау, жоқтау, дауыс шығару, естірту, көңіл айту.
Жалған деп ... айта ... Орта ... асқаны. Айрықша туған жан
көкем, Жоқтаусыз неғып тастайын (жоқтау). Жоқтау. Аза тұтудың бір ... ... бұл ... дүние жүзіндегі елдердің көбінде кездеседі.
Жоқтау айтуды дәстүр бойынша, қара ... ... ... әйелі, қыздары,
апалары, келіндері орындайды. Әдет бойынша, ол жанынан шығарылып айтылып,
қайтқан адамнан айырылып қалғаны, ... ... ... және ... ... түрінде бейнеленеді. Ерте кездерде жоқтауды қатты қайғының
белгісі ретінде шашын жайып жіберіп орындайтын болған. ... ... ...... ... ... ... Жоқтау көбінесе белгілі бір
адамдарға айтылады. Өлген адамның қатыны я қызы, я келіні зарлы ... ... ... ... ... ... бастарына түскен қайғы-қасірет,
күйіктерін шағып, жылағанда айтатын жыр» [57, 320].
Бұл ғұрып әсіресе ... ... ... қырғыз, өзбек, түрікмен, татар,
алтай, қарашай халықтарында көнеден бері өшпей келе жатқан дәстүр. Махмұт
Қашқаридың ... ... ...... ... ... ерлік
тұрмысынан туған жырдың бір түрі. Жоқтау адам ... ... ... жылы
жетіп, ас берілген күнге дейін созылатын. Жоқтау – қырғызша кошок, ... ... деп ... Мұны ... де ... ... [46, 125]. ... жырларын «надгробный плач» - «табыт басындағы зар» деп атаған еді.
Жыл бойына созылатын аза тұту кезіндегі жоқтаудың негізгі міндеті – ... ... ... ... ... ... ... еңбегін құр жалаң тізіп
шығу деген жадағай ұғымнан анағұрлым тереңде ... ... ... ... ... кезеңдері барынша толық сипатталады. Әр адамға
арналған жоқтаудың мазмұны ... және ол әр кез ... ... ... тек жақсы жақтарынан ғана мадақталады. Жоқтаудың адам үшін тәрбиелік
өнегесі бар, ол мәдениеттілік пен өлген адамды бағалаудың және оны ... ... ... ... ... ... жоқтау лексемасының морфологиялық
схемасы: жоқ-та-у. Көне түркі тілінде jоғ ... аза, ... ... ... [РСл: ІІІ: 400, 409], jоγ ~ jоғ ~ jуғ «жерлеу», «жерлеу рәсімін
өткізу», jоγϊнда «жерлеуде»», ... ... jуғ «ас» [МҚ ІІІ: ... ... көне ... ... ... сығыт және jуг
сөздерімен берілген» алт., тел. jок «бақытсыздық», алт., тел., лоб. ... [РСл ІІІ: 400, 404]». Yoq зат есім ... ... ... 1) жоқ болу, болмау, 2) өлім ... ... ... [58, ... ... ... жоқтау етістігі түркі тілдерінде, негізінен,
осындай этнографиялық мазмұнда кездеседі. ... ... ... ... ... жас зат ... ... Йас сөзінен жасалған йасла, йаслат
туындылары татар, құмық, түрікмен және басқа тілдерде «жылау» мағынасында
қолданылады ... ... йас ... жерлеу») [59, 5].
Қазақ тілінде жоқтау сөзіне семантикалық жағынан сай келетін лексема ... ... ... бір атың кер ме екен, аяулым, Кекілден аққан тер ме
екен, жайсаңым, Ащы бір даусым шығарсам, жан ботам, «Жан анам ... дер ... жан ... ... ... ... салу ... дауыс шығару үш мезгіл
айтылады, ол жылауға кіріспе сияқты. Ертеде ер адамдар үйге ... ... ... жүгіретін болған немесе атының басын қоя берген. Оны ... ... ... одан ... ... ... ... Кей жерлерде
дауыс шығаруды үйге тақап қалғанда туыстары, ... ер ... ... ... ол екі ... мағынада кездеседі: «қырғызша дауус
(тауш) «дауыс, әйелдің қайтыс ... ... ... [БСл І: ... ... де осы ... жұмсалады, тек шығар етістігімен қатар
жұмсалады: а) ... ... б) ... ... ... ... ... дауыс
шығарып жылау [КкРС: 161]. Дауыс сөзі ... ... де ... ... ... ... ... сағыныш», daüssilaya tutulmak «сағыныш».
[ТурРС: 210].
Бір ауыз сөзін есітпей, Артықша болды арманым. “Ой, ... деп ... ... ... ... (жоқтау). Жоқтау, жоқтау айту, дауыс,
дауыс айту лексемаларына семантикалық жағынан ұқсас ат қою ... ... ... ... ... болғанда, салт атты адам айғай сап, жылап, ... деп ... ... ... Ат ... – от ... – от хуркиб қочди
[МҚ ІІІ: 264-б]. Ат ... ... ... ... сөз ... алып ... ... сондай-ақ оны өзгерек мәндегі лексема деуге де
келеді. Мысалы, якут тілінде ат ... ... ... ... рот [ПСл І: 183-с]. Салыстырыңыз: ұйғырша ат «айғай, ұран»
[ЭСТЯ: 198, 199]; ... ат қой ... ... қоя ... [КРСл: 77] [9,
69].
Тұл. О баста тікелей өлікке қатысты ... ... ... ... ... тұл ... Тұл. Зат. 1. Жесір. Дүлей ақ боран, Қатал қыстың
кешінде, Тұл ананың аңыраған, Зарлы даусы есімде (Көшімов). 2. ... ... ... ... ашу – тұл, ... ... – тұл ... [ҚТТС,
373]. Л.З.Будагов: 1) дұл вдова; 2) мученіе въ родахъ овецъ и коровъ, роды
что въ кир – ... 3) конь ... для боя; 4) ... 5) ... ... ... Тур., тат, дұл ... тулъ; кир. толъ, вдова,
вдовый, вдовство; тұлда, ... ... по ... мужа ... на ... верблюдовъ покрываютъ черн. сукном при ... ... ... [БСл ІІ: 751]. ... «Төрт түлік төңірегінде:
жылқы» атты мақаласында жылқы түлігінде асыл, таза тек саналатын ... ... ... ... яғни тұл ~ тул ~ туl және пар
(~бар) дейтін екі дербес сөзбен ... айта ... дул ~ тул~ тұл ... ... ... көрсеткен «вдова, вдовец, вдовый»,
«освобожденная или разведенная», ... ... ... ... по
мужу», «бедный» мағыналарының [ЭСТЯ, 1980: 292] сыртында, түркі тілдерінде
сондай-ақ «внешняя, наружная сторона», ... ... ... ... вид» ... да ұғым ... ... Ғалым тұл ат, ат
тұлдау ... ... тек ... ... күту ... ғана емес, «тұлда – керісінше, қуанышты, салтанатты шараға да
мегзейтініне» нақтылы ... ... [60, 25]. ... ... ... қазақ, қырғыз тілдеріндегі тыстат ~ ... ... ... яғни ... та, ... та ... ... келтіреді. «Олай болса жоғарыда сөз болған тул ~ tul, тулпар
формаларының «конь ... ... ... ... ... ... для боя» ... біздің ойымызша, шуаш ... ... осы ... ... «тыс» ~ «тыш») ұғымының негізінде пайда
болғанға, бұдан да дәлірегі: белі берік, ... ... ... өзге ... ... ... сыртын, тысын) соғыс, қайғы, қуаныш сияқты белгілі
бір жағдайға сәйкес түрге (түске) енгізу, яғни ... ~ ... ~ ... ... ұқсайды [60, 25].
ХІХ ғасырда және ХХ ғасырдың бас кезіндегі ... мен ... ... ... мен ... материалдарда өлген
адамның символикалық бейнесі – «тұл» жасау болған. Әдетте өлген ... соң ... жеке ... ... ... ... мінген атын, қаралы ту тігіп, ... ... де киім ... ... ... Тұл сөзі ... тілінде өлген адамның кескінін
бейнелейтін қуыршақ [КРС: 517]. Көне ... ... тұл ... ... ұғымды білдіреді [61, 403]. В.В.Радлов тұл сөзін «жесір» деп аударады
да, оның әртүрлі диалектіде ... ... көне ... лебедин, шор,
телеуіт, сағай, қойбал, қазақ, ... ... ... ... ... жайлы айтады. [РСл ІІ: 146]. Қазіргі қазақ тілінде тұл сөзі
«жетім қалу», «өлген адамның артында ... ... «ат (тұл ... ащы
зары, тұл ат, тұл ... Тұл сөзі ... ... ... ... Мәселен, бұзауы өлген сиырды идіру үшін ... ... ... ... Тұлып – үлкен тон, тулақ – еденге
төсейтін иленбеген тері. Міне, осы ... тұл сөзі ... ... ... Тұл ... туралы алғашқы дерек көне ... ... ... Орта ... осы ... қазақтарда кездесуі
туралы Абылғазы Бахадур-хан: «Аса қадірлі адам дүние салса, оның артында
қалған ұлы не ... әлде ... ... ... ... қуыршақ етіп
жасап, елге «бұл біздің ... ... еді» деп, ... ... дастархандағы дәмнен алдымен қуыршаққа ұсынады», - деген ... Дәл ... ... ХІХ ... бас ... ... да
кездеседі: «Қазақ әйелдері бір жыл бойы марқұмның киімін кигізген қуыршақ
алдында дауыс ... ... - ... ... ... де келтіреді [62,
339]. Осындай этнографиялық деректерді Г.Н.Потаниннің ХІХ ... ... ... ... ... ... ... да ұшыратамыз [63,
99].
Ат тұлдау. Қайтыс болған ... атын ... ... ... ... ... үйдің шаңырағына жылына дейін бақанға іліп қойған. Тұл атты
өлген адамның жанының өтеушісі деп есептеуге болады. ... ... ... ... ... ғана орындалады. Оның ішінде жасы
жетіп, ақ өліммен өлген ... тек ... аты ... ... ... ер-тұрманы, киім-кешегі, баспанасы ... ... өлік ... байланысты жосын-жоралғылар жүйесінде
жылқы, қой, түйе анимистік таным бойынша негізгі атрибутқа ие. Жылқы түлігі
қазақтардың мифологиялық ... ... ... әлем ... ... ... және ол ... о дүниеге қиналтпай
жеткізуші медиатор ретінде ... ... да ... қайтыс болған
кісіге жылқы сойып, астындағы атын тұлдауы осыдан пайда болған.
Жетім де ... ... ... ... ... соң, ... да ... Бейшара болып қалған соң (жоқтау).
Жесір. Л.З.Будагов: яшыр қатын вдова, яшыр бала сирота [БСл ІІ: 355].
Жесір а. ... 1) ... ... 2) ... 3) ... ... ... Жетім а. (йәтим; 1. сирота; 2. единственный в своем роде, уникум) –
сирота. Жетім-жесір а. (жетім+жесір) – ... ... и ... ... 111]. ... ... «Қазақта жесір әсир деген сөз арабша «тұтқын»
деген сөзден ... Ері жоқ әйел басы бос ... ... ... ерге бара алмай, ерінің жақындарының бірімен некеде тұруы керек.
Бұл – үлкен заң, халық дәстүрі. ... ... ...... ол сақтаушы, өз ықпалында басқалардан қорғаушы деген мағынаны
береді», – ... ...... жесір – тәуелді адам. Қазақтар қалыңы
төленген қалыңдықты немесе әйелін, ... ... ... ... ... ... ... анықтамасы). Академик Р.Сыздық: «Жесір – «тұтқын
және тұтқынға түскен» деген ... ... есир ... ... ... Бұрынырақ қазақ тілінде бұл сөз соғыста қолға түскен
«тұтқын-құл» дегеннен гөрі, жалпы «тұтқын» ... ... ... ... Ғалым «сонымен қатар жесір сөзі әйелге қатысты айтылса, тек ері
өлген ... ғана ... ... ... ... ... әйелді де дау-шар
тұсында жесір деп атаған. Бұл – «қалыңы төленген әйел де ... құл, ... мал ... меншігіне жататын басыбайлы болады» ... - ... [33, ... беру – ... ... ... болғанына қырық күн толғанына
байланысты берілетін құдайы ас [ҚТТС ҮІІ: 3]. ... ... ...... ... ... мен ... қырық саны
сакральдығының негізінде ғарыштық заңдылықтар жатыр деп ... пен ... ... ... қасиеттілігі де, киелілігі де
баланың ана құрсағында қырық апта болуынан бастау ... деп ... ... ... ... ... ... оның «үшін», «жетісін», («тоғызын»),
«қырқын» («қырқын тоғызын»), «жүзін», «жылын» береді. Мұнда көрсетілген
сандық ... ...... ... ... ал
олар бір тізбек бойында қолданылған ... ... ... ... ішкі ... ... ... Өлген адамның жаны 40 күн
бойында бұл дүниеде ... де, тек ... күн ... ғана о дүниеге
өтеді, яғни, «ит күзеткен қақпадан / ... ... ... кейпіне
енеді», «ит көйлегін қайта киеді». Қырық сөзі сан атауы ... ... ... жылдық циклді білдірген, яғни, бұл жерде алдыңғы мысалдарды,
қисындарды толығынан пайдалануға болады. ... ... ... ... ... беру жоралғыларының әрқайсысы да
«қырықтікіндей» мағына берген. Ал, осы ... сан ... ... ... цикл ауқымында қолданылуы барысында олардың әрқайсысы ... ... ие ... Яғни, өлген адамның жаны үш, жеті (тоғыз),
қырық немесе 49, жүз күн және жыл ішінде тиісті ... ... ... ... ... (ішіне кіреді) [30, І: 135-136].
Қырқынан шығару және қырқын беру. Осы екі ... ... ... Бұл ... екі ... ... ... тұрған әлдебір шегараны көріп
отырмыз. Адам баласы туғанда осы шегарадан бері қарай өтеді; ол өзінің ... ... («ит ... ... ... о ... ... болған
итке береді, «ит жанын» қалдырады, ит кейпінен адам кейпіне ... ... бұл ... ... ... көйлегін) киеді. Өлгенде осы процессс кері
бағытта жүреді: өлген адам бұ дүниенің киімін шешіп, оның орнына о дүниелік
(кебін, ол да – «ит ... ... ... әлгі ... кері ... ... айналады [30, І: 135-136].
Көрдегі мәйіттің денесі 40 күнге дейін толық сақталып, 41-күннен бастап
бұзылады деп есептеген. Осыған орай қырқын берген. 40 ... ... ... ... әбден ағып біткен кезде, өлген адамның о ... ... ... деп ... ... ... әр адамның үйінде иесі болады.
Кісі ... ... ... ... ... ... шырақ жағып қоятыны содан. Осы
күнге дейін адам жаны үйдің ішінде жүретін көрінеді. Қырық ... ... ... ... оқыған соң, үйден соңғы рет жылап ... ... ... ... ... ... ... аттандырды) – өлікті ардақтап, қастерлеп
шығарып салды. Баба дәстүр, ата салтымыздың қайсыбірін алсақ, тереңіне
бойласақ, сан ... ... ... ... ... зерделейміз. Адамды
арулап жуып, ақыретке, ақ кебінге орайтындығын, өлген адамның бетіне ақ
жабатындығы анықтың ... ... ... ... ақ ... ... арқылы ата-бабамыз оның күрделі, құрандылығын, тіптен
өмірде жоқтығын да сезіне білген сияқты. ... қажы ... қой: ... ... ... да, ... ... айналады, адам өмірі екі ... ... ... ... ... ... жаназасын оқып көмгеннен кейін оның
көйлек-көншектері және басқа киім-кешектері әдетте мүсәпір адамдарға
беріледі. ... ... ... бұл сөз ... ... түркі
тілдерінде (алтай, сары ұйғыр, хакас, татар т.б.) арула // ... ... де, ... жуу, ... ... ... ... – тазалау». Арулау сөзінің түбірі – ару//арығ. Ару сөзі
тілімізде әдетте «әдемі, сұлу» деген мағынада ... ... ... ... бұл сөз ... ... мағынасында жұмсалады [66, 43].
Демек, ақ жуып, арулап көму деген тіркес «тазалап жуындыру, ... ... ... ... оң ... ... ұшты сол ... Әкем малға
бергенше, Алсын да құдай оң жақтан (сыңсу).
Оң жаққа салу. Қазақта кісі қайтыс болған соң киіз ... оң ... ... ... сол жерге қояды. Соңғы сапарға жөнелткенде де, оң
жақтан шығарады. Қайтып үйге кіргізбейді! Шиден тысқары болды ма, ол ... ... сөз. ... оң жақ киелі деп есептеледі. ... ... ... оң ... ... Ол осы дүниемен қоштасып, ана дүниеге
қиындықсыз өтсін деген мағынада. Сонымен ... ... ... ... ... орын ... қыздың төсегін де оң жаққа салады. Ұзатылардың алдында
шымылдық құрып, ұзатылған кезде оң ... ... ... ... ... ... ... қаратқызбайды. Қазақта қалыптасқан сөз бар: «Шыққан қыз
шиден тысқары» деген. Осы екі ғұрыпта бір ... бар. ... өзі ... ... еті басқанікі. Енді ол басқа әулеттің отын ... ... ... ... Қайтып келуі – өлікті үйге алып ... ... ... ... бас ... Еш ... жоқ ... Жылады деп сөкпе жұрт,
Қабырғам ... ... ... ... Жасынан жұртын билеген
(жоқтау). Осы ... ...... деген мағына береді. Үстін
дегендегі «ін» кей еңбекте көне көмектес ... ... ... [22, ... ... осы ... мәтінінде «мәртебелім, билеушім»
деген мағына беріп тұрған тәрізді.
Ердің көзі кетті деп Аруаққа, ... ... шет! Бір ... ... ... кет ... – араб сөзі. Аруақ – діни ұғым, ... ... ... ... жаны (аруағы) денесінен бөлінген соң, әрі қарай өмір ... ... ... ... Қысқасы, ол – өлген ата-бабалардың рухы. Ата-
баба культі көшпелілер дүниетанымы мен сенімінің іргетасы ... ... ... ... камқорлығы мен қорғанышына сенген, ... ... деп ... Ал ... осы рухтың көпше түрі (аруаахун)
деген сөз [АПС: 401]. Ш.Уәлиханов: «Адам өлгенде ... ... ... қырық күнде, әр күн бір шырақтан қырық шырақ жағады немесе әр ... ... төрт күн ... жағады», - дейді [31, ... ... ...... ... аруағы қырық күнге дейін үйіне келіп, балаларының
жай-күйін біліп жүреді дегені. Сондықтан күн ... ... ... ... ... ... ақ киіз төсеп, бір тостаған қымыз қояды,
осылайша өлген адамның аруағын ... ... ... ... ... арвих сөзінен ауысқан
дейді. Моңғол тіліндегі аруақ сөзімен мәндес ұғым онгон ... Ол ... ... ақ, пәк» деп ... Ал көне ... аруғ (арұқ) сөзінің
де аудармасы осындай. Арұқ – аруақ ... ... ... арва ... саха ... арбаа – мақтау, дәріптеу; өз тіліміздегі арбау,
ардаң, арыс, ар ... ... де ... ... бар [66, ... ... сенуі қазіргі күнге дейін жалғасып келе ... ... бір ... ... әр ... ... шақырып,
оларға арнап құрбандық шалып, «Құрбандық қабыл болсын», «аруақтың батасы
тие берсін» немесе «аруаққа ... ... ... ... ... ... арнап ай мүйізді, аша тұяқты сиыр, маңдайында
жолағы бар ақ ... ... ... ... ... ... және айыр ... сондай-ақ табындағы тұңғыш төлді құрбандыққа атаған. Дүниеден өткен
ата-баба аруақтарының құрметіне жануарларды құрбан шалу бізге бағзыдағы сақ-
скиф замандарынан бері ... ... ... ... ... келе жеке тіршілік ететін қасиетті
«аруаққа» айналған. Оны қадірлесе, ұрпаққа шапағат ... де, ... ... Ал ... бір түрі ... рухтарға айналады да,
адамдарға қастандық ойлайды. Қазақтар «пәле жабысса», «жын соқса», ... ... ... «дем ... ... ... Сол арқылы оларды денеден
қуады. Олар әкелген дертті аластайды. Бұл ... ... ... ... ... Ал ... халық бойын үрей билесе, жын, сайтаннан
қорықса, аруақ шақырады», «аруақ жар бол» деп оған ... ... ... ... «аруақ қолдады», «аруаққа шет болды» т.б. сөздер
қалыптасқан [27, 70-75].
Сонымен, өлік ... ... ... ... ... ... мұсылмандық жора-жосындардың басын біріктірген этномәдени деректерді
қамтиды. Қыз ... мен ... ... ғұрыптарда астарлас, параллель
көріністерді бейнелейтін тілдік бірліктер мол.
1.3 Бесік және этнопедагогика ... ...... ... ... себебі ол еліміздің кешегі және
бүгінгі тарихын тізбектеп, этнолингвомәдени қазынаны ... ... ... ... ... болып табылады. Олар ұрпақтан
ұрпаққа мұра ... келе ... ... ... ... дәстүрін,
менталитетін, тілдің семантикасы яғни тілдік мағыналардың маңыздылықтарын
сақтайды.
Этностың бастан кешкен тарихынан, рухани өмірінің ахуалынан ... ... ... ... ... кеңістік
түсініктер мен концептілерді қамтиды: бесік жыры – ... ... жыры ... ... жыры – тіл, ... жыры – ... бесік жыры –
мифология [67, 12]. Бесік жыры жас ... шыр етіп ... ... ... ... ат ... тартып ерге отыруға жараған шағына дейінгі
аралықтың бәрінде де айтылады.
Адамның туғаннан бастап бар ... ... ... ... салт-дәстүрлерімен тығыз байланысты. Толып ... ... ... адам ... шыр етіп келген күннен-ақ перзент тойы –
шілдеханадан ... ... ... ... бес ... соң ... ... кейін баланы бесікке бөлеп, ат қою тойы басталады. Ал баланың
туғанына қырық күн толысымен оны ... ... ... ... ... тісі шықты деп қуану, тұсау кесу, ... ... атқа ... көп кәде, жол-жоралғылар да бар. Соның бәрінде де әзіл-күлкі, ... ... ... ... ... әр даму ... ырым-жорамен аталып
отырған. Сондықтан да ... ... ... ... ... салт ... бірлікте қарастыру орынды. Дүниедегі жақсылық атауы
– ана әлдиінен бастау алатыны белгілі. Бұл ... ... ... ... ... ... Санамақ, тұсау кесу, сәбилік жырлар
сияқты бесік жырын шығарушы да, айтушы да – ... ... ... ... арналғаны, ... ... ... ... ... ауыз ... ...
балдырғандар мен жасөспірімдердің ой-өрісін дамытуда, адамгершілік мінез-
құлықтарын ... ... ... ... ... ... танымдық-тәрбиелік құралдарының ең көлемдісі әрі маңыздысы.
Қазақ бесік жырларының үлгілері ... ... ... ... ... ... түсіп, Н.Потанин, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедұлы,
С.Сейфуллин, М.Ғабдуллин, Б.Ерзакович, ... ... ... ... ... қатарында, кейде балалар фольклорының арнайы
саласы ретінде қарастырылған. Осы ... ... ... поэзиясын
зерттеген К.Матыжанов, үй-іші әдет-ғұрып өлеңдерін зерттеген Г.Болатова,
И.С.Қарабұлатова, бесік ... ... ... ... ... ... болады. Шілдехана, бесік жыры, уату, ырыми
өлеңдер – бәрі де белгілі бір ... ... ... Осы ... ... дейін бірде балалар фольклорының аясында, бірде тұрмыс-салт
жырларының қатарында сипатталып ... біз бұл ... ... ... ... бір түрі есебінде қарастырмақпыз.
Бесік жыры – сәби жүрегіне алғашқы рухани нәр беретін бірден бір қазық.
Бесік жырында ел ... ... ... ... ... ... ... құйрығын жіпке тағып берейін», «қой тоқтысын сой,
бөпем», «қуырдығына той, бөпем», «үстіне ... ... ... ... ... май ... ... ғып берейін» т.б. толып жатқан
этнографиялық детальдар мен ... ... ... ... айналып-толғануға
байланысты айтылатын не түрлі балама, теңеулер табиғатынан қазақы тұрмыстың
иісі аңқып ... ... ... ... ... жүні ... ... құрағым», «жапанға біткен терегім», «жағамдағы құндызым», «әуедегі
жұлдызым», әлди, әлди ... ... ... ... «серке
балам», «от басындағы айнағым, сүт бетіндегі қаймағым», «алты ... жеті ... ... тәрізді айшықты сөздер төрт түліктің еті ... ... жүні мен ... киім ... ен ... кең жайлап, аңшылық,
саятшылық құрған өмірден туған өрнектер.
Ең алдымен, қазақтың «киелі ақ бесігінің» халық дүниетанымында ... ... ... ... сүйенетін болсақ, «Бесік –
қасиетті, киелі, құтты мүлік, сәбидің алтын ұясы ... ... ... баланы бесікке салу – халқымыз үшін елеулі дәстүрлердің ... ... жолы ... ... ... тәрбиелі, өнегелі әжелеріне, аналарға
тапсырылады. Ол ... ... ... «тыштырма» жасап алып, баланы
бесікке бөлейді. Бесікке салған ... ... ... яғни ... ... ... қуаныш үстінде бесік жыры айтылады.
Бесік сөзінің мағынасы – жас нәрестеге арналып жасалған ағаш төсек.
(ҚТТС). ...... ... ... мұраларының бірі, ұлт өнерінің төл
туындысы, тәрбие құралы, ... ... ... ағаш төсек. Сәбиді
желдің өтінен, жердің сызынан, салқынның қаһарынан, аптаптың жалынынан
қорғаушы ... ұя. ... Орта Азия мен ... Үнді мен ... ... халықтардың басым көпшілігі пайдаланған, әлі де ... ... ... қайыңнан иіліп жасалады. Бесікті дүниеге әкелген –
«аттың жалы, түйенің қомында» өткен көшпелі тұрмыс-тіршілік.
Баланың кіндігі ... ... ... ... бір ... ... соң, оны бесікке салады. Ол үшін ... ... ... ... ... ... ырымын жасайды. Жиналған ... жас ... ... ... ... ... болсын парасатты,
балалы-шағалы болған бәйбішелердің біріне баланы бесікке салғызады.
Бесік жырлары – халықпен бағзы заманнан жасасып келе жатқан мәдениеттің
бастамасы ... ... және ... ... ... ... ... жырлары – ежелгі халық ... ... ... ... [67, 91].
Э.Севортян бесік сөзінің мағыналарын былай түсіндіреді: 1. колыбель,
люлька; 2. младенец; 3. потомство, поколение, род, ... ... ... ... 5. гроб, могила. Ол сары ұйғыр тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдеріндегі
бе:ше-~бе:ши тұлғалары М.Қашқари сөздігіндегі «құндақтау», «бесікке таңу»
мағынасындағы belemek (бе +с+ік ... [24, 50]. ... ... ... ... ... білдіріп, бесік сөзінің төркінін «қозғалу, ... ... ... ұғым ... ... немесе безік сөздерімен
байланыстырады. Екінші жорамалы оны құрайтын бес ағашқа байланысты бес ... ... Яғни бес уық – ...... [68, 277]. Профессор
Е.Жанпейісов былай дейді: Бесік сөзі якут ... ... ... Якут ... ... ... ... мағынасында
айтылатын біс дейтін де сөз бар көрінеді [ПСл: 476, 477]. Біз бесік ... ~ bele-mek ... ... ... ... көне ... ... деп жорамалдаймыз.
Байқұтанның құйрығын, Жіпке тағып берейін... ... ... итке ... ... ат десе, кей информанттар байқұтан құстың
аты ... ... [69, ... ... ... ғұрпының да маңызы зор. Мысалы, иткөйлек
ғұрпының болмысы нәресте дүниеге келгеннен ... ... күн ... соң
баланы қырқынан шығарады. Оған әйелдер жиналып, ... ... ... ... ... теңгелер салынған суға нәрестені шомылдырады, содан соң қарын
шашы мен ... ... Осы ... ... яғни ... ... киген
итжейдесіне түрлі тәтті-дәмділер түйеді де, бір ... ... ... ... ... ... Е.Тұрсынов «Ит жейде» салты туралы ... ... «У ... ... узбеков и татар существует обычай,
непосредственно указывающий на ... роль ... как ... ... ... ... ... которая называлась «ит
жейде», «ит көйлек», «эт күлмәк» («собчья рубашка»); по ... ... ... ... ... ... сладостями и подвязывали к шее
собаки на радость детворе, которая гонялась за нею, ... ... деп ... [70, 227]. Біздің бала туыпты, Иткөйлегін жуыпты. Бәйтерекке
жайыпты, Байдың қызын алыпты. ... ... ... Осы ... ... ... ... туралы былай дейді: «Дүниеге келген нәресте қырқынан шыққанға
шейін «ол әлі туған жоқ, әлі о дүниеде өмір ... ... күн ... ... де туады, бұл дүниеге келеді. Осы ... ... ... ... ... ит – әлі ... адам ... тұлғалануы; 2. ит – о дүниелік
күзетші; 3. ит – өлген ... ... ... дүниеге келгеннен бастап киген көйлегінің «иттің ... ... да, осы ... ит ... ... да осы ... ... үш түсініктің этнографиялық көрінісі болып табылады», – ... [30 ІІІ: ... ... ... ... алдыңғы балалары шетінеп, бала
тұрмай жүрген ... ... ит ... кигізу ритуалында да көрініс
тапқан. Бұл ритуал басқа да түркі халықтарында әр түрлі ... бар: ... ас ... ... немесе иттің тұратын орнында құндақтаған, яғни
магияның бір көрінісі деп те атауға болады. Ғалымдардың ... бұл ... ... ... мақсатында баланың күшікке (итке) уақытша айналуының
символдық формасы дегенге саяды.
Шілдехана. Өмірге келген ... ... ... ... мен ... екен. Сәбиді осындай адам рухына жат ... ... ... ... ... символдық мәні – сәбиді арамдықтан
қорғау және жаманшылдықтың қоршауында қалдырмау. Ана ... ... ... ... ... пен жат елестердің шамасы келмейді екен.
Шілдехана, бір ... жас ... ... келу қуанышын тойлау
салтанаты. Кей жерлерде бұны шілделік деп те ... ...... күн ... – шайтанды жолатпау мақсаты баланы қырқынан шығару ... ... ... ... сәби әлі бұл ... ... бола қойған жоқ. Қырық
күн толғанға дейін оны ... ... ... ... күш ... әлеміне әсер етуі мүмкін болған. Қырық күн толғанда ғана оны ... ... ... ... тез ... ... қабырғаң тез қатсын!» деп жаңа
өмірге қабылдаған. Қырық күннің сыры осында. Бұған ... сөз ... ... мен ... ... көрсеткен. Шілде тері
шықпаған, қырықтың ... ... шыр ... ... аяқ су – осының
айғағы. Яғни шілдехана, қырқынан шығару рәсімдерінің символдық ... ... ... ... ... пен ... жын-шайтандардан, басқа
әлемнің қастандығынан қорғау және оны осы әлемге қосып, тұрақтандыру. Бұл
жерде де ... ... ... ... ... береді [71, 120].
Шіл – парсы тілінде чил түрінде ... ... ... ұғымды
білдіреді. Парсыларда чилтон көзге көрінбейтін қырық ... ... ... тілімізде жаз маусымындағы белгілі бір айдың аты.
«Жаздың тамылжыған ыстық ... ... ... ... тек ... ... ғана емес, қыс мезгіліне де жұмсалады: қысқы шілде деген ... ... ... ... ... ұғымын береді. В.В.Радлов бұл сөзге
«қырық күндік ыстық» деп ... ... шilgä (Кір) ... ... жарких
дней лета [Рсл ІҮ: 1116]. Шариғатта науқас ... ... ... ... ... ... рет оқу, яғни ... түсіріп оқу үрдісі бар. Шиләсін
оқу – Құран ... Ясин ... 40 рет ... оқу деп түсіндіріледі.
Сондықтан шілде сөзі тілімізде шариғи ұғымнан өзінің сандық 40 ... орай ... ... ... орын ... [72, 25]. Шілде
тәрізді шілдехана да, «қырық» мағынасының ... ... ... сөз ... ... Қазақ келтірімі бойынша, дүниеге келген бала 40 күндік
уақыт өткенге шейін «әлі тумаған» ... ... яғни ол – ... ол – өлі, тек 40 күн ... 41-інші күн болғанда ғана ол ... ... ... Осы ... ... ... бөгде адамдарға
көрсетпейді (тіл-көзден сақтайды). Қырқынан шыққан соң ғана, арнайы жоралғы
(«қырқынан шығару», «ит ... ... ... ... ... ... итке» сыйлық беріп, бұ дүниеге шығарып алады (Немесе,
қырқынан шықпаған нәресте «ит ... деп ... 40 күн ... соң
оның «ит көйлегін шешеді» ит кейпін адам кейпіне ... ... ... ... жаны итке ... ... ... арғықазақта
болған. Сол сияқты әлі тумаған жан да ит кейпінде болады.) [30, І: 136].
Қазақ халқының ғұмырында ... ... ... ... бір ... ... ... Мысалы, «Жеті жарғы», «Бір тоғыз», «Үш тоғыз», «Қырықтың
бірі – қыдыр» ... ... осы ... ... пайда болған. Соның бірі
– баланы «қырқынан шығару» ... ... ... ... қырық күн
толған соң оны ыдысқа қырық бір қасық су ... ... Бұл – ... Оған ... ... ... ... кәде беріледі, дастархан
жайылады. Сәбидің қарын шашы алынып, оны сәбидің өзінің киіміне матаға орап
тігіп қояды. ... ... ... сурет болмағандықтан, баланың сәби
кезінен ескерткіш ретінде ... ... ... ... тағы бір ... ... бар. Қырық күннен соң
сәби ширап, көз ... ... ... сезе ... ... ... ... осыған байланысты шығып, ол сәбидің жан жүйесінің ... сау ... ... ... ақ ... ... саны ... санасында киелі мән алған. Ғалым Қ.Ғабитханұлы қырық
санының ... мән ... ... төрт ... деп таныған көне
түркілердің түсінігімен байланыстырады. Яғни төрт бұрыштағы немесе төрт
бағыттағы күн ... ... ... ... ... батыс, терістіктегі
жалпы санауға мөлшерлеуге болатын жан, мал, жер ... ең ... ... он – ... ... тиіс [27, ... ... Қазақ халқы арасында кең тараған этнографиялық астары мол
салт ... бірі – ... ... ... ... ... аяғынан қаз
тұрып, апыл-тапыл жүре бастаған сәбидің ... ... ... ... ... соны қиып жіберсе, бала жүгіріп кетеді деген көне магиялық ұғымнан
туған ... ... ... ... әлем ... ... барлығында
болғандығы белгілі, ал Орта Азия халықтарының көпшілігінде ... ... ... ... ... «жанға атлан» (алғашқы қадам)
деп аталады. Бұл салт бойынша бала алғаш жүре ... ... ... ... ... оны сәбидің аяғынан домалатады. Нанды ұстап алуға талпынған
бала әрекетін қызықтаған ... ... топ, ... ... топ, топ, топ, – деп ... ... қаз, балам, қаз балам, Қадам бассаң мәз болам немесе Тәй, тәй,
балам, тәй, балам, Жүре ... жай ... ... ... ... ырғақты
интонациясы мен сөзі баланың бір басып, екі басып барып жүрексініп қалатын
аяқ алысына ... ... ...... ... басып
жүре ғой» деген мағынаны береді. Бірақ, сол сөзді түгел алмай, тек бастапқы
бірінші буынын ғана ... ... ... ... ... ... аяқ ... жеңілдетеді, өлең ... тез ... ... ... төсектен тұрғызып, бірін қойға, бірін жылқыға, ... ... ... ... көрінісі де өлеңге арқау болған. Жас
балалардың да ... мал ... ... ... ... ... ... кесушілер тек қана жеңіл аяқ, ... ... ... ... ... ... ... үш нәрседен дайындайды екен. Тұқымы аз,
жалғызілікті адамдар ... ... ... ... ... ... ... жас өскен шөптен есу бар. Малды, бақты, шаруалы, ауқатты ... жаңа ... ... ... ... жөргемдеген ішегінен дайындау.
әйткенмен адалдықты ардақ тұтқан халқымыз негізінен баланың аяғын ... ... Ала ... алайық, Әжеңе барайық, Ер жетті деп айтайық, Шашуын
жеп қайтайық (Тұсау кесу жыры).
Халық тұрмысында ала ... ... ... ... ... ... бірі ... Араздасқан екі адамды татуластырған кезде
ертеректе билер оларға ала жіп ... ... ... ... ... екі
адамға да сыйлы, беделді адам ортасынан қиып жіберген. Оның мәнісі – ... ... ... ... ... сағынсақ, тәңір жазамызды беріп,
осы ала ... ... ... ... сөз. ... «ешкімнің ала жібін
аттаған жоқпын» дейтіні сондықтан. Яғни, халық түсінігінде ала жіп ... ... ... ... ... «ала ... байланысты тағы бір дерек
бар: «Адамдардың бірін-бірі көрместей болып ... ... ... ... ... дейді. Бұл да жаңағы ... ... ... ... ... киелі жіпті үзу ырымы дұшпандықты ... ... ... ... ... ... ала ... үзу, дұшпанға өлім
тілеу мағынасында қабылданған. Қарым-қатынасты тоқтатуды да ишара ... ... үзіп ... Ала жіп үзілсе, қасиеті кетеді деп саналады» [47,
37].
Ала ... көне ... ... ... оған ... ... ... табуға болады. «Ырық бітіг» (гадательная ... көне ... ... ескерткіштерінде «ала атлы иол теңгрі» үнемі сапар
үстінде адамдарға жақсылық шарапатын тигізіп жүреді. ... жол ... ... ... ... ... ... жүріп
жерге құт дарытады. Хакастардың аспаннан құт тілеп жалбарыну салтында қайың
басына байланған ала жіп басты роль ... ... Яғни бұл ... ... ... әлеммен байланыстыратын жолдың символы [75, 125-130].
Байқап отырғанымыздай, екі ... ... жол ... ... ат та
ала, екі әлем арасындағы жолдың символы – жіп те ала. ... ... ... ырымындағы жіптің ұшығы да осылармен сабақтас
тәрізді.
Этнограф Х.Құстанаевтың ... ... ... ... ... арасында ертеректе ала жіп ... ... ... шұбатыла
байланады екен. Демек, бұл жоғары әлемнен ... ... ... бейнелейді,
ал ол жіптің қиқымымен бірге оның ортаңғы әлемге келу ... да ... қаз ... бала «жер ... тұрғыны» деген түсінікті береді [42,
54].
Ала жіпке байланысты тағы бір ... ... ... ... ... он жұп ... ... бірі ақ пен қара. Есілген жіптің бір қабаты
ақ, екінші қабаты қара болып ... ... екі ... ... ... алмасып, тығыз өріліп отырады. Бұл тоқтаусыз ауысып келіп отыратын
күн мен ... ... ... қоса ... ... тіршіліктің ишара тұспалды
бейнесі болып саналады. Сондықтан да қазақ халқы ала жіпке киелі деп қарап,
айрықша мән берген.
Ел аузында ... ... ала ... ... ... сөз бар. ... ... сияқты болғанмен, адам көріп, біле тұра одан сескенбесе ... бұл ... тағы да ... ... ойы ... керек қой. Шындығында да
солай. «Жыланнан қорыққан ала жіпті аттамас» деген сөздегі ой-тұжырым сонау
Мысыр елінің көне ... елес ... ... ... ... айрықша жасалған таяқ болған. Оның басы жеті орам ала түсті, есілген
(ширатылған) ала жіп тәрізді. Ала таяқ ... ... және қара ... ... әділеттіліктің бейнесі деп танылады. Үстемдік белгісінің екіншісі –
перғауынның бас киімінде болатын ... ... ... адамның бойын
қорқыныш билейді, яғни үрейленеді. Сонымен «жыланнан қорыққан ала жіпті
аттамас» ... ... ... перғауыннан) қорыққан қылмыс
жасамайды, әділеттілікті бұзбайды деген сөз деп ... ... ала ... ... деген сөз көпшілікке түсінікті, кісіге қиянат
жасамау ... ... [47, ... өміріне байланысты әдет-ғұрыптары, әрине, мұнымен шектелмейді.
Олардың қатарында ... ... ... ... ... ... бірақ оларға байланысты өлең-жырлар кезінде хатқа түспеген [42,
54].
Баланы шомылдырып ... ... ... ... ... ... ... қалмақ сенен, Менің қолым емес, Бибі Фатима, бибі ... ... ана ... ... ана қолы! - деген сияқты ырым өлеңдер айтылады. Бұл
өлеңнің мазмұнынан түп тамыры тым ... ... ... ... кететін
мәпелеу жырының көне сипатын байқау қиын емес. Мәселен, Ұмай ана ... ... көне ... ... ... ... ошақ
қасының қамқоры ретінде танылатыны белгілі. Бұл образ ... ... ... да ... Ал Бибі ... Бибі Зухра – ислам дінінің
пірлері.
Баланың мойны бекіп, буыны қатайып, денесі шымырлана бастаған сәтте ... ... ... ... ... ... ... мінгізіп ойнатады.
Мәселен, бала бағушы ересек адамдар бір аяғын екінші ... ... ... ... оған атша ... ... батыр балам, Шауып келе жатыр, балам, Отыз қызды олжалап,
Алып келе жатыр, балам, - деп ... өсе келе бос ... ер ... т.б.
ыңғайлы заттарға мініп, сол әрекетті қайталайды. Бұл ... ... ... дамуына, батыл болып өсуіне ықпал етеді.
Бас бармақ, Балалы үйрек (сұқ саусақ), Ортан терек (ортан қол), Шылдыр
шүмек (аты жоқ қол), ... ... ... - деп әр ... ат ... ... Содан соң кішкентай бөбектен бастап:
Сен тұр – қозыңа бар, Сен тұр – ... бар, Сен тұр – ... бар, ...... бар, Сен ... ... ... жалап, Үйде жат, - деп ... ... ... ... ... ... ... назар
аударатын нәрсе – дүниені құраушы негізгі тектер қамтылған, яғни жер, су,
жел, от ... ... ... газ, ... ... Төрт ... ... сипаттағанда жылқы – желден, қой – оттан, түйе – ... сиыр ... деп ... өзі ... нәрсені аңғартады Ендеше санамақтағы
үйрек, терек, шүмек, бөбек сөздері тек қана ... үшін ... ... ... ... ... есебінде алынған [47, 24-25]. Ғұзыхан
Ақпанбек сондай-ақ жер мен суды ... ... ... ... ... ... жерүстілік) әлеммен, ал желді жоғарғы әлеммен сәйкестікте алып
қарайды.
Бір дегенім – білеу, Екі дегенім- егеу, Үш ...... Төрт ... ... Бес дегенім – бесік, Алты дегенім – асық, Жеті дегенім – желке,
Сегіз дегенім – ... ... ... – торқа, Он дегенім – оймақ, Он бір
қара ... - деп ... ... ... үйлесімге құрылған ұйқасты
сөздер баланы қызықтырып қана қоймай, санды жаттауға да жеңілдік ... әр ... ... ... ... де ... күнде көріп, қолына ұстап
жүрген таныс дүниелері. Бұл бір жағынан, тіл ... ... де ... ... ... ... өсіреді.
Енді осы санамақтағы білеу, үскі сөздеріне тоқталайық.
Білеу – ... ...... жұқалау қайрақ [ҚТТС]. Билегу –
қайрақ тас [МҚ]. Моңғол тілінде – «қайрақ» мағынасын – ... [ҚМС: ... – бүлү [РКС: 710] ... және осы тілдерде «қайрау» мағынасын –
бүлүү, бүлуда тұлғалары береді. Якут тілінде: биилээх – ... ал бии ... ... ... пышақ) жүзі дегенді білдіреді [ЯРС: 69], туваша
бизээр – ... ... 172]. ... бұл ... төркіні түркі-
моңғол тобындағы бүлү және біл-дің тұңғыш ... ... ... бері келе ... ... ... (якут, тува) «өткір», «жүз»
(пышақтың жүзі) сияқты мағыналарды да иеленгендігін айтады [24, 63].
Білеу. Бі-ле-у. «Біі острее ... ... или ... ... ... вii) ... острить, лезовать» [ПСл: 463]. «Bilü < bilegü ... ... 27). ... ... ... ... де сол ... жану»
мағынасын білдіреді. Білеу етістігімен және жоғарыдағы bilegü ... ... ... ... ... болады. Біздің ойымызша, бұлар
өзара түбірлес, құрамдас сөздер ... [22, ... ... ... ... ... ... пікірі
мынадай: «Білеу сөзі ел ішінде білеме, білеуіт деп те айтылады. Білеу сөзі
көне түркі тілінде білегу ... ... ... ... ... [ДТС:
99] Қазіргі түрікмен тілінде билев, башқұр тілінде беләу [РБС: 60]. Көне
түркі тіліндегі білегү сөзі ... «ұш» ... ... ұшы) ... ... бі деген сөзден шыққан [ПСл: 190, ДТС: 97]. ... бұл ... ... және ... ... болып шықпақ. Бі- ... ... -ле сөз ... ... біле – жүзін шығар, -гу етістіктен
зат есім тудыратын жұрнақ, білегу – ... т.б. ... ... ... [76, 188].
Үскі – кереге желісінің көк өткізетін көздерін және уық алақанындағы
уық бау ... ... тесу үшін ... ... ... Үскі – үлкен біз
[БСл: 136]. Уску [Коm. ушку] – скребница [РСл І: 1748]. Үскі сөзі ... ... ... мағынасында қолданылады: азербайжанша ... ... ... ус – мастер, шебер, ус кижи – ... ... ... ... – ус ... ... мағынада), -кі- жұрнақ. Сөйтіп, үскі –
шеберлер пайдаланатын құралдардың атауы (біз, оймақ, қалып т.б.) ... ... 206]. ... ... үш – 1) ... 2) жиналу.
Үскі – тесу құралы [77, 174]. ... ... осы үш ~ үс ... ... сөзі бар: Ұста – 1. ... ... еткен, қолының өнері бар адам. 2.
Шебер, өнерлі, қолынан іс келетін адам [ҚТТС].
Әлди-әлди, апашым! Қойдың терісі, шанашым. Жұрт сүймесе ... ... ... ... ... Чанач – бурдюк из снятой чулком и прокопченной ... ... гл. обр. как ... для ... ... в нем и ... тела)
[КРС: 844]. Түркм. санач – торсық, ұйғ. қашгар ... ...... айран құятын тері мес [78, 149]. М.Қашқари сөздігінде: Шанаш – қорқақ,
шыбжық, жүрексіз, әлсіз адам. Санаш – дорба [МҚ І: 415]. ... [Kkir] ... [РСл ІІІ: 1857]. ... ... ... ... бірінде:
санач – теріден жасалған қалта [79, 184]. Егер сөз ... шан ... ... ... ... мағынасында тунгус-маньчжур тобындағы тілдерде
де байқалады. Ман.: чан- аяқ, ... ал осы ... ... ... ... ... чами тұлғалары береді. Бірақ маньчжур тіліндегі чан сөзі
қытай тілінен деп белгіленген.
Түркі тілдерінде кездесіп отырған ... не ... ... ... ... ... күмәндануға болмайды. Осы түбір арқылы түркі тілдерінде
«ыдыс» мағынасын беретін шанақ сөзі де пайда болған (Шан+ақ> ... ... 138] ... [80, 217], ... [81, 75]. Жергілікті тіл
ерекшеліктерінде: шанаш – ... ... ыдыс ... ... ... ұн (Тор. Жан.) Якут ... чаарас – жұқа тері. Ал моңғол тілінде
шир – тері. Тіпті қазақ тіліндегі тері тұлғасының өзі т ~ш ... ... ... ... Егер біз якут ... ... ... чаар деп ұсынсақ, оның чанға дейін өзгеруі түркі тілдері
заңдылығынан тыс кетпейді: чаар> чар >чал>чан+аш> чанаш> шанаш [24, ... екен де, жоқ ... Бөрі ... ... ... жасауыл екен (Балалар
өлеңі).
Бөкеуіл – бұрынғы заманда ханның ... азық ... ... ... сот ... [КҚЖС: 53]. Жылқыбаева А.Ш. «Тағам атауларының сөз
тіркестері мен мақал-мәтелдерде ... ... ... былай дейді:
«Асқа бақауыл болды. Көне түркі ескерткіштерінде букаул «тағамды ханға
бермес ... ... ... көретін адам, аспазшы. «Рүстем-дастан» эпосында
бұл лексема «табақ тартушы» деген мағынада ... ... ... да
тартты табақ, Тойдырды түрлі миуа ... ... ... ... ... ... де ... табақ тартушы» деген мағынада
кездеседі [82, 45].
Ш.Уәлиханов профессор И.Н.Березинге жазған хатында букаул сөзінің ... ... ... береді: Букаул қырғыз тілінде қазірде де
қолданылады. ... «Аз асқа ... ... аз ғана елге бек ... ... бар. Бұл ... ... – табақ тартушы деген мағынада айтылады.
Өзбек ауыз әдебиетінде де баковул «аспазшы» ұғымында қолданылады [83, 103].
Сонымен, бөкеуіл сөзі ... ... ... мағынасында қолданылған
сөз.
В.В.Радлов сөздігінде: Jaсаул 1) уставщикъ, исполнитель ... ... ... ... 3) ... ... которая находится въ ... ... 4) ... ... ... за дорогой, по которой
долженъ идти оффиціальный кортежь [РСл ІІІ: 259].
Севортян сөздігінде: Йасавул. 1. ... ... 2. ... ... ... в свите важного сановника (осм), капрал дворцовой стражи,
начальник стражи, ... ... ... ... ... ... 3. ... 1-топтағы мағыналар Б.Я.Владимирцов көрсеткен моңғол тіліндегі
«управитель, урядник» мағыналарына сай келеді, ал Л.З.Будагов «жасауыл –
белгілі бір іс ... ... ... ... ... ... көрсетуінше, йасавул және т.б. зерттеушілердің
көрсетуінше (бірауыздан) «тәртіпке келтіру, құру» мағынасын беретін ... ... ал ... ... моңғол тілінің «басқарушы; отряд
командирінің көмекшісі» мағынасын беретін ... ... ... ... ... Қан+жық (жық – етістігі) соқ (соғым) (ғ) құлатумен
байланысты сияқты [23, 227].
Барады үркер ауып жазға таман, ... ... алып ... ... ... ... ... көркем шығармаларда
жиі ұшырайтын әскери терминдердің бірі.
Біздіңше, бұл сөз араб ... ... ... ... темір»
мағынасында жұмсалатын мыл (мил) ... ... болу ... ... мил ... ... ... арналған істік темір, тәжік тілінде мил
мылтықтың аузы, ұңғысы мағыналарына ие. Мылтық сөзі ... ... бар. Бұл сөз ... ... ... ... милтик,
қарақалпақ, қазақ, қырғыз тілдерінде мылтық түрінде ... ... ... ... де бар. Бұл сөз араб тілі ... түркі тілдеріне ауысқан [85,
16].
Қан сонар. Қансонар – қар қалың жауып, аңның ізі айқын ... ... ... осы ... берген талдауы мынадай: «Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігінде қан сонар деген тұрақты сөз ... ... ... ... аң ... ... мезгіл» деген анықтама ... ... қан ... адамның, тірі мақұлықтың «қаны» және «билеуші, әмірші»
дегеннен басқа мағыналары байқалмайды. Моңғол тілінде хон – ... ...... ... Хон ... қан ... ... бұл тілдердің
фонетикалық заңдылықтарынан алшақ жатқан құбылыс емес. Ал сонар сөзі түркі-
моңғол тілдерінің біразында-ақ жеке-дара қолданыла ... ... ... ... ... ... және онымен түбірлес бірнеше ... ... ... – 1) жаңа ғана ... жұқа қар; 2) жаңа ... ... құс ... итпен аулау; сонор куу – жабайы аңдардың ... ... – аңға ... шыққан жолдас; сонун – жақсы, ыңғайлы, алғашқы қызық;
сонуну тарқады – алғашқы қызығы тарқады; ...... ...... іс ... ең ... ... талғап алу;
В.Радловтың көрсетуі бойынша қырғыз тілінде сону – жан адам баспаған қар;
ешкім тимеген жер. Якут ... ... / ... // ... ...... жауған қар (кейде сонор хар); ізді байқауға қолайлы жаңа ... ... ... сонун – жаңа; сонун қäпсäн – жаңа ... ... оғо ... туған бала; сонун тыл – жаңа тіл [РСл І: 131]; моңғол тілінде һони(н)
– жаңалық хабар; ... ... ... беймәлім, ғажайып, һонинтай –
қызықты, мұнда с ~ һ дыбыстары ауысқан ... ... қаз. ... ... сону – ... ... тілінде соны–тың, жаңа. Жоғарыда келтірілген
сонар // сонур // сону // соны // сонун // ... ... ... ... ол сон, ал –ар // -ор // ур // -у // -ы // -ун // -ин – ... ... ... сон түбір сөзі «жаңа, тың, алғашқы,
бірінші»; «басқаларға ... ... ... ... ... ... байқаймыз. Ал сонар сөзінің қазіргі уақытта ... ... ұлпа ... ... ... ... ұлпа ... кейін аң аулауға
шығатын мезгіл» деген мағыналары, әрине, оның ауыспалы мағыналары. Кейінгі
мағынасында ... сөзі ... орыс ... де ... ... В.Дальдің
сөздігіндегі сонорить (охотиться на лыжах за дикими козами, открывать след,
прослеживать, выслеживать зайцев по ... ... ... ... ... сол сонор сөзінің негізінде жасалып отыр. Сонда о баста қан
сонар... тіркесі «алғашқы қардан кейінгі ... ... ... ... болу ... ... ... сондай-ақ сонар сөзін келте дегенмен тіркестіріп, келте сонар
түрінде де жұмсайды: «Сонарды ... ... аңшы мен ... ... Ол сонардың да аңшы тілейтін сонары бар. Бұл – ... ... ... кеше ... жауып, кешке тоқтаған болса, түлкінің ізі түні бойы жортқан
ұзақ шиыр боп кетер еді. Ол ізбен түлкіні табу оңай ... ... ... ол да жақсы емес. Қар күні бойы ... таң атар ... ... түлкінің ізі қысқа жортуылды ғана көрсетер еді... анық жақсы сонар
қардың ел жатқанша жауып ... ... ... Бұнда түлкі көбірек
кездеседі. Жортуылы да «ұзақ сонардай» шексіз болмайды. Осы ... ... ... жиі айтылатын «ұзақ сонар хикая» дегендердегі
ұзақ ... ... ... ... аңшылыққа қатысты пайда болғанын
көреміз [98, 93-94].
Сонар сөзі басқа түркі тілдерінде де кездеседі: ... ... ... жаңа жауған қар», чуваш тілінде сунар ... ... ... 428), қырғ. (қаз. – Е.Ж.), тоб. сунаръ «аң ... [БСл І: ... ... ... «аңшылық», сонаршы «аңшы» [КкРС: 582], татарша
сонарчы ... ~ аучы ... ... аң аулаушы» [ТатРС: 50], түрікменше
сонар «көгал», сонарламак «көгалда жайылу (мал туралы)» [ТРС: 584].
Сонар қазақ тілінде тек зат есім ... ғана ... қар ... сын есім ... де жұмсалады: сонар қар «жаңа жауған қар»
[ҚТФС: 463]. ... ... ... ~ ... ~ ... ... ... шан «жаңа жауған қар» [РСл: 948] сәйкес келеді. Сондай-ақ қазақ
тілінде қар түсіп деген ... ... ... да, ... да ... ... түсіп сөз тіркесі кездеседі. Осы құрылымдардан сонар
және қар ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі «жаңалық, хабар» мағынасын беретін һонин
сөзімен бірге моңғол тіліндегі сонин ... де ... – сон. Бұл ... ... дейді: «моңғол тіліндегі «есту» мағынасын беретін сонор
сөзінің түбірі, Т.А.Бертагаев ... сон және ... ... ... да ... жиі кездесетін –ор форманты бар (салыстырыңыз ... ... ... және ... «сыртқы пішін, келбет, кескін»)» [99, 300,
301].
Қан сонар сөзі өзінің құрылымы ... қан ... қан ... қан ... қан төбе ... қан ... (Т.Ахтановта) тіркестерін
еске түсіреді. Бұлардың барлығы бір үлгімен жасалған. Қан ... қан ... ... қан ... қан жайлау, қан қаза, қан
төбе, қан сәске т.б. тіркестердегі қан сөзімен ... ... ... қоса қазақ тілінде келте сонар, қырбық ... ... ... сөзі ... тек ... ... жаңа ... қар» мағынасын
берген. Ал кейін түркі тілдерінде оның семантикалық өрісі кеңейе бастаған:
«алғаш түскен, жаңа жауған қар» > ... ... ... > ... > ... ... > көгал» [9, 51-52].
Саятшылық, аңшылыққа байланысты қалыптасқан «алдау мағынасын беретін,
мұзға отырғызу» ... ... ... ... ... ... ... атпен соңынан қалмай қуады, содан кейін қара терге ... ... ... ... қуып ... ... ... қоршап
тұрады. Әбден әлі құрып шаршаған қасқыр мұзға ... ... сол ... ... ... қыс және ерте ... ... су жүріп жатқан
кезде «Мұзға отырғызу» әдісімен кездейсоқ балаң құйрық аңдарды аулайды. Мұз
үстіне ... ... ... ... көп уақыт әдейі сақтаған жемтік,
өлекселердің етін мұз ... ... ... иістенген жемтігі, шыжық мұзға
ери сіңіп қатады. Аң жемтікті шоқып отырып мұзға жабысып қалады [100, ... ... аң ... бір ... ... ... отырғызу» тіркесі
қазіргі «алдау» мағынасын беретін тұрақты тіркеске айналса ... ... ... жер ... фразеологизмі де бар. Түлкі
қашуға мұршасы келмей қашқанда, дереу тұра ... да, ... ... ... қайрап ырылдайды. Көктен төніп келе ... ... ... ... ... ... ... өзіне сенген бүркіт
болмаса, оның шабуылы сәтсіздікке ұшырып, түлкі құтылып кетеді. ... ... ... ... ... айласын құсбегілер «керу» деп атайды.
Сондықтан өте айлалы, әдісқой бүркіт ... ... ... ала қою ... ... ... ... қайта шүйліккен құстың екпіні өте қатты
болады да, жерге жақындап қалғанда, өзін ... ... де азая ... ... ... байқап, көріп тұрған түлкі бүркіт аяғы тие
бергенде ыршып кетуі де, қыран өз ... ... ... тасқа, ағашқа
соғылады. Егер құс жерге қатты соғылса, мертігеді, ... ... ... ... осы ... ... «жер ... «жер соқтыру» деп
атайды. Мұндай әдіспен алданып қалу көбіне айласы аз ... ... ... тәрбие көрмеген қол бала бүркітте ... ... ... «Айлалы түлкі алдырмас» дегендей, түлкінің осындай айласының
негізінде біздің тілімізде аңшылыққа ... ... ... ... ... керек [102, 20].
Енді бізге таптырмас, Ақ сұңқар ұшты тұғырдан. Асып еді ... ... ... ... аңға ... ... уақыттарда қондырып қою үшін
тұғыр деп аталатын жабдық қолданылады. Ол ағаштан үш немесе төрт ... ... ... ... ... ... ... құйрығы жерге
тимейтіндей биікте болуы керек. Қазақ құсбегілері арасында тұғырды алтын,
күміс сияқты асыл заттармен безендіріп, ... де ... ... ... ... ... сияқты тіркестер бар. Алдыңғысы
қыран құстың қартаюымен, шөгуімен байланысты айтылса, соңғы этнографиялық
мәндегі сөз орамы. Құс ... ... ... істелетін кәде. Қыран ... ... сала ... адам ... ... деп қалы ... жапқан ат
немесе түйе, басқа да асыл заттарды сыйға тартатын болған.
«Ат ... ... ... құс ... ... ... дейтін қанатты сөз
қалған. Қазақ тілінде мекен, орын мағынасын беретін тұрақ, ... ... бар ... белгілі.
Махмұт Қашқаридің сөздігінде туруғ – «таулардағы қамал», ... ... ... «тұрақ», «мекен» деген мәндермен белгілі сөз.
Құсбегілер тіліндегі қолданылатын ... ... ... ... метатеза құбылысы арқылы пайда болған (қыр//ғыр) дегенді айтар
едік. Себебі, ... сөзі ... ... ... тұрақ, тұрық
сөздерінің бір варианты ретінде қалыптасты. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... тұғырына көтерілу [91, 148].
Сонымен, саятшылыққа байланысты лексика халқымыздың ... ... ... мен ... даму ... аң ... мен ... құнды да мәнді деректер береді.
1.5 Мал шаруашылығына қатысты лексика
Қазақ қауымының көне ... ... бір ...... яғни төрт ... мал туралы өлеңдер деп аталады. Төрт ... ... ... күн ... ... белгісі болып табылады. Көне кезден
бастап мал шаруашылығымен ... ... ... төрт ... ... ... ... шешуші рөл атқарды. Өйткені ішетін тамағы, киетін
киімі төрт түлік малдардан өндірілді. «Біздің ... ... ... бастап кең байтақ дала тұрғындары бүкіл сахара төсінің шөбін
түгелдей пайдалану үшін бір жерден екінші ... одан тағы ... ... ... бағуға машықтана бастайды. Қазақ даласындағы ... ... яғни мал ... ... ... ... ... бір-
бірімен тығыз қарым-қатынаста болғандықтан, кейіннен тайпалық негізде
біріге түсуге жол ... ... ... ... ... түседі. Мұның өзі дәстүрлі мәдениет пен ... мен ... ... ... ... толы ... ... жағдай туғызған... » [17, 15].
Мал басын бағалаған қазақ халқы төрт түлікті бағып-қағып, оны ... ... ... ... ... ... төрт ... мал
атауларына, олардың дене мүшелері мен ауруларының айтылуына, ... ... ... ... ... сөздер қалыптасқан. Төрт
түлік жайында тарихшы-этнограф Ғ.Себепов, Ж.Бабалықұлы, А.Тоқтабаев және
Қ.Арғынбаевтардың еңбектері жазылды.
Мал ... ... ... жинақтарда О.Нақысбеков пен
М.С.Бейсенованың еңбектері және сөздіктер де жарық ... ... ... ... О.Тоқхожаева,
Ж.Сейітқұлова, С.Сәтенованың еңбектерін, Ш.Жанәбілов пен Ә.Жақыповтың
сөздіктерін ... ... ... ... ... ... ... кейбір тарауша да келтірілген. 1969 және 1996, 1999
жылғы қазақ тілінің диалектологиялық сөздіктерінде төрт ... ... ... қамтылды. Сондай-ақ төрт түлік төңірегінде қалыптасқан
идиоэтникалық семантика ... ... ... Е.Жанпейісовтың
мақалаларын атауға болады [60], [103].
Өте ерте уақытта қазақ елі көптеген қиыншылықтарды басынан кешірген:
топан су ... қар ... ... ... малы ... ... ... пәле-жаладан, індет аурудан қатты қорыққан, өздеріне жәрдем ... күш бар деп ... ... бар ... ол көзге көрінбей жүріп-ақ, мал-
жанның қозғалысын реттеп отырады-мыс деп ұққан. Мәселен, төрт түлік малдың
арғы ата-бабасы, жаратушы иесі бар деп ... Бар ... ... тату-
тәтті қарым-қатынаста болып, оның құдіретті ... ... ... ... алу ... жалбарыну, жалыну керек деп санаған. ... мал ... ... ... деп ... Төрт ... ... мыналарды атаған: Шопан ата, Қамбар ата, Ойсыл қара, Зеңгі баба. ... ... ... мал ... дүниенің төрт бұрышын байлық басады, не
жұт болып, төрт түліктің тұқымы тозады, індет өріс алып, адам жер ... ... де ... ... төрт ... төрт ... ата тектері
атап-атап айтылып, оларға жалбарыну, жалыну өлеңдері арналған.
Мысалы, Шаруаның бір пірі – ... ... Сиыр ... ... бер, ... Кең ... ... өзің бағып, Кешке жақын қотанға әкеп қама.
Пір ...... ... ... ... қамқоршы болатын
күш» немесе «біреуді құрмет тұту, қастерлеу» ... ... ... ... Ал, парсы тілінде пир «ақсақалды қарт, діни бастық, ... ... ... [ПРС: 99]. Ел ... ... ... ... бөленген қадірлі адамдарды «пір» деп атаған.
Зеңгі баба. Миф. Сиыр малының иесі, пірі ... ІҮ: 176-б]. ... ... ... сиыр ... Зеңгі баба аталатын пірін ... ғана бар. ... да ... ...... негр ... [104, ... сөздігінде: Зеңги баба ... ... баба ... 1) ... ірі қара мал ... 2) Мүйізді ірі қара мал (ауыспалы
мағынасы) [ЮСл: 290]. Ертедегі жазба ескерткіштердің ... зәңі ... ... де, оның ...... қара ... деп түсіндіріледі
де, зәңі – парсы тілінен екендігін ... [ДТС: 639). ... ... үш түрлі мағынасы бар: зәнги – 1) негр, қара ... 2) ... ... 3) ... Бірінші және үшінші мағыналарды ... ... ... 769]. ... ... ... алғаш сиыр
малын қолға үйретіп, бағып күтуші адамдар – негрлер болғандығы. Сөйтіп,
Зеңгі сөзі – ... ... де, ал ... ...... қара өңді адам».
Нұрмағамбет Ізтілеу «Рүстем-дастанында» зәңгі – түр-түсі қара халық;
абицинетис, негрлер, үндістандықтар да зәңгі деп аталады деп ... ... ... баба дегендегі зеңгі сөзі осы ... ... ... арқылы ауысқан сөз. Үндінің зәңгі сөзі ... өте ... сөз. Ал ... сөзі осы ә ... ... ... ... (ескерту: шығыс елі дегеннің ішінде Үнді елі де бар), ... ... е ... ... қалыптасқан. Сонда, сиыр – зеңгі баба (зәңгі
баба) деген тіркесті тілімізге аударатын болсақ, сиыр – қара ... ... ... ... ... ... сиыр ... негрлердің бабасы деп аударуға тура келеді.
Сақтар, қазақтар Қамбар атаны қандай қасиетті, киелі хайуан ... ... ... ... ... ... хайуан деп танып, оны
өзіне бастан-аяқ тотем тұтып келді. Үнді діні ... ... ... ... ... ... Олар айға сиынады, сиырдың мүйізі айға ... ... сиыр етін ... Сиырды тек айға мінәжат (тәуәп) еткенде
ғана соятын киелі хайуан деп қараған. Қазақ Кеңес Энциклопедиясында: «әдет
бойынша әр ру ... ... ... саналатын жануарларға, өсімдіктерге
сиынып, тәжім етіп, оларды ... ... ... - деп ... ... ... дейін сиырды соймайтын әрі сойғызбайтын.
Мықтағанда өзге елдерге ... ... ... ... ... ірі қара өте ... дамыған. 1973-74 жылғы шаруашылық санағында:
«мүйізді ірі қара 234 миллион, ешкі 70 миллион, қой 50 миллион ... ... ... ... ... ... қойдың,
әсіресе, жылқының сүйектерінің шығып, ... ... ... ... ... со ... ... наным-сенімінің, тұрмыс-тіршілігінің
еншіленген қуанамасы, тарихи ... ... ... сиырдың
ерекшелігіне қарай қорытылған «сиыр – судан жаратылған» ... ... бар. Ал Үнді ... рәсімдерінің көбі дария бойында өтеді, ... ... ... Үнді діні сиырдың ерекшелігін негізгі тұлға еткен
дін сияқты, сондай-ақ, бұл сиыр ... ... ... ... ... ... [105, 215].
Кербаланың кемесі, Шөл даланың көкесі, Түліктің бір төресі Ойсылқара
баласы Түйе ... ... ... сөзі ... үй ... тіршілік жолының ерекшелігіне,
табиғат дүниесіне үйлесімділігіне қарай ... ... ... Мал ... қора қалтқы жасау, қырқым сияқты жұмыстарды
ақаусыз жүргізуде мұндай табындаудың маңызы өте зор. Бұл жағында төрт ... ...... жылқы, сиыр, қой сияқты дөңгелек тұяқты және
айыр (аша) ... ... ... ... Түлік сөз мағынасы тіліміздің
түсіндірме сөздігінде – «малдың төрт түрінің жиынтық аты» делінген. ... ...... ... [88, 31]. ... ... ... осындай дыбыстық құрамындағы сөздер ұшырасады. Махмұд
Қашқари «Түркі тілдер ... ... ... ... түсіндіреді: Язым
(yazim) – көрпе, төсек; түлүк ... язым (tulig yazim) – ... ... ... ... ... сөзінің түркі тілінде “жүнді, жүндес” деген
мағынаны білідіретіндігін көруге болады. «Сонда төрт ... ... ... ... жүні ... төрт түрлі хайуан деген ... ... сөзі ... ... ... қалыңдығына, суыққа
шыдамдылығына қарай табындалған, тұлғаланған атау. Сондықтан ешкі табиғи
түрде төрт түлік хайуандар ... орын ... - ... М.Кәмелханұлы
[105, 213].
Мал сөзімен тіркеске лайықты тұлға ... ... бар. ... хакас
тіліндегі төлліг дыбыстық құрамдағы сөз ... ... ... ... ... ... ... мағыналарды меншіктенеді [ХРС: 235]. Түркі
тілдеріндегі дыбыстар сәйкестігі заңдылығын ескерсек, төлліг тұлғасының
қазақ ... ... ... түлүк қалпына дейін өзгеруі өте орынды. Енді
түлік мал тіркесін түсініктірек қалыпқа аударсақ, ... ... ... мал» болып, ойға оралымды тіркес шығады. Сөздің алғашқы түбірі бір
буынды – төл (қазақшасы). Сөз тіркесін ... ... мал» ... шығады.
Бұл тіркестегі төлдік - хакас тіліндегі төлліг тұлғасына етене ... ... ... мал» немесе «төл беретін мал» десек те бірінен-
бірінің айырмасы жоқ. «Түлік төлден өседі» ... ... да осы ... [104, ... ... ... бұл сөздің мағынасы – «Төрт түлік үй
жануарлары». Бұл сөз қазақ ... ... ... мен ... өзге ... ... кездеседі: қырғыздарда, туваларда, хакастарда, ұйғырларда,
түрікмендерде және т.б. Аталған тілдердің кейбіреулерінде мал ... бір ... да ... ... ... және ... тілдерінде –
«мүлік, байлық, тауар» ұғымында да ... ... ... ... ... ... тек ... мағынасында да ұғынады [КРС: 513].
Енді бір ... ... атап ... ... якут ... өзгеше
мағыналар меншіктенген. Чуваш тілінде мул дыбыстық құрамда айтылып, «мүлік,
байлық, қазына» [ЧРС: 248], ... мал сөзі – ... ... ... иемденеді [ЯРС: 234]. Біздегі «мал» мағынасы аталған ... ... ...... [ЧРС: 86], ... сүөһү [ЯРС:
349].
Моңғолдарда: мал –мал [ҚМС: 212], қалмақ тілінде де дәл осылай [КалРС:
649]. Тунгус-манчжур тобындағы ... ... де мал ... ұғымға сай. Бірақ оларға моңғол тілінен ауысқандығы ... 523]. ... ... жазба ескерткіштеріне зер салсақ, мына
жағдайларды байқаймыз: 11-ғасырдағы Жүсіп Баласағунның «Құтадғу ... ... ... «Ақиқат сыйы» поэмаларында мал сөзінің мағынасы – ... ... ... де, араб сөзі ... ... [ДТС: 395].
Бұл аталғандардан басқа да жазба ескерткіштерде мал сөзі ұшырасады. Мысалы,
ХІҮ ғасырдағы Рабғузидың «Пайғамбарлар тарихы» ... [61, 399], ... ... ... ... [106, 303]; «Түрікше-арабша сөздікте»
(1245 жылғы), ХІҮ ... ... ... ... [106, 96]. Аталған
жазба ескерткіштердің қайсысында болмасын мал сөзінің ...... ... бай» деп ... ... мал тұлғалы сөздің екі мағынасы бар: 1) байлық; 2) мүлік,
меншік [БАРС: 986]. Ал, ... тілі ... ... ... 4-5 ... Солардың алғашқы екеуіне ғана тоқталайық: мал – 1) ... ... 2) үй ... тірі ... ... іспеттес) [РПРС:
443]. Қолдағы тілдік деректерді саралай келе, мынадай ... ... Мал ... ... дүниеге келуіне түркі, моңғол тобындағы ... ... ... ... ... мал тұлғасының алғашқы
мағынасы – «үй жануарлары», ал соңғы туынды, ауыспалы мағынасы – ... ... Араб ... соңғы ауыс мағыналы мал сөзі енген де, ал парсы
тіліне екеуі де қабылданған. Малдың ауыс мағынасы ... ... ... ... ... чуваш, саха тілдерінен белгілі; екіншіден,
мал сөзінің араб, парсы тілдеріне түркі, моңғол ... ... мына ... ... ... ... тілдерде мал сөзін
қабылдамас бұрын да «үй жануарлары» ... ... ... тән ... ... араб ... һейл – скот [61, 378], парсыларда: меваши –
скот [РПРС: 574]. Қорыта айтқанда – «Төрт түлік мал» ... ... мал ... ... ... еске ала ... – «өнімді
байлық» немесе «өнім беретін түлік» болып шығады [104, 30].
«Шаруаның бір пірі – ... ... ... өсір ... ... пана»
деген халық өлеңіндегі Ойсыл Қара – түйе малының пірі, атасы [ҚТТС 7: 396].
Қырғыз тілінде ойсулата тұлғасында қалыптасқан [КРС: 563]. Түйе малы ... ... ... ... ел аузынан естіген аңыздар бойынша,
ертеде түйе атасы саналған – ... ... түйе ...... адам аттарынан ойсылқара пайда болғандығын айтады [107, 205].
Мал шаруашылығына қатысты ... ... ... пікірінше,
парсы тіліндегі «көлік», «көшуге керекті дүние» мағынасындағы вәсайел және
оусаэл ... ... ... ... ... тілдеріне ойсыл қалпында
жеткен [108, 129]. Ә.Нұрмағамбетұлының да пікірі осыған келіп саяды.
М.Кәмелханұлы «Түлік атаулары тарихтың айғақтары» ... ... ... ... жағынан ойсылқара атауы ой+сыл+қара деген толық
мағыналы үш ... ... ... ... тілі ... Ой – ой ат
(оyat) – қара торы ат (МҚ). Осындағы ой деген түрки ... ... ... ... ... ... Сыл (sil) – зіл, сүлей; сыл кіші
(sil kixi) – сүлей ... зіл ... ... ... аз ... адам (МҚ). Қара
сөзін Ш.Уәлиханов зерттей келіп, қара сөзі ертеде «қасиетті» деген мағынаны
беретін еді дейді. ... ... ... ... ... ... ... ұлтының байырғы тілін) қазіргі қазақ ... ... ... ... аз ... қасиетті (хайуан)» деген мағынаны білдіреді
[105, 224].
Ә.Диваевтың мәлімдеуінше: «Ойсылқара – ... ... ... ... Каран атты елді мекеннің тұрғыны Мұхамед пайғамбардың
замандасы, өте діндар кедей адам ... ... ... ... ... ... Біздің ойымызша, Ойсылқара атауы ұғымдық жақтан
«түйе» деген мағынаны білдіреді. Яғни ... ... ... ... ... өзгеріске ұшырауынан тілімізде көшуге қажетті түйе малының
пірін ... сөз ... ... Ал қара ... ... ... білдіреді.
Жылқының пірі – Қамбар ата. Кейде ... ата деп те ... ... Қамбар ата хазіреті Ғалидың дүлдүлін баққан кісі деседі. Арғықазақ
мифологиясын зерттеген С.Қондыбайдың пікірінше, Түрікпендік Гамбарбаба ... ... ... ... мен ... ақындардың пірі болып
саналады. Ол дутар дейтін саз аспабын ойлап тапқан ... ... ... ... ... – оның су стихиясымен байланыстылығы. «Көл иесі Қамбар-
ау, Шөл иесі Қамбар-ау, қарағыма көз ...... ... Міне,
Қамбарға берілген үш мифологиялық функция: а) сумен байланысты; ә) жылқымен
байланысты; б) ... ... атты бір ... ... ... ... атқа табынған түсініктің
сарқыншағы болуы мүмкін. «Түркі тілдес халықтардың мифологиясында ... ... ... ... ата ... бар, ол кейде аспан айғыры
кейпінде бейнеленеді. Ал, әйел құдайлар мен әйел ... ... ... «Эпостарда жылқы бабасының сакральды сипаттары көмескі көрініс
тапқан, табынның басқарушысы образы ерекше бөлініп ... - ... ... ... ... және оның аты ... ... Р.С.Липец [109, 162].
Жылқы пірін қазақтан өзге мал баққан қырғыздар да – Қамбар ата десе,
сондай-ақ жылқы ішіндегі ең ... ... ... да ... ата
атауын меншіктейді екен. Өзбектер мен түрікмендерде жылқы пірін Дүлдүл ... атау кең ... ... ... ... ... туралы Е.М.Абақан «Тілдің
мәдени философиясы» еңбегінде: «...қам сөзінің негізгі мағынасы – қозғалыс,
шеңбер, ел, ... ... ... ... ... ... молшылық, қала
т.б. көптеген ұғымдарды білдіреді. Көне түркі тіліндегі қамұқ сөзі ... ... ... жылқы пірі – Қамбар ата. Қазақтың «кемпір қосағы» ... ... яғни ... көктің беліндегі кісе, мұнда «қам» ... ... көк, ... - ... [110, ... Ал, халқымыздың
тұрмыс-салт жырларының типологиясын зерттеген Б.Уахатов: «қазақта қарақұрт,
жылан, шаян, ... уын ... ... ... былай: «Бүйі, бүйі,
бүйі, шық! Бүйі иесі Қамбар ... - деп ... ... ... ... ... ... атасы, құдайы, пірі», - деген. Сонымен
авторлардың мәліметі бойынша, ... сөзі ... ... ... ... ... – «қозғалыс», «шеңбер», «қасиетті», «молшылық», т.б.
және Қамбар «бақсылардың пірі» ... ... ... мынадай тұжырым
пайда болады: Көне мифологияға сүйене отырып, жылқы, ең бірінші, Тәңірінің
сүйген түлігіне айналып, пір ... ... ... жылқы пірі Қамбар
жаратушының бірінші өкіліне айналып, негізгі рольді атқарған.
Қазақтың төрт түлік ... бірі – ... да ... ... бай және ... ... ... халқының атқа қатысты көптеген наным-
сенімдері, әдет-ғұрыптары мен ... ... ... ... ... Аттың сакральдығы «ат тұлдау», «баланы үзеңгіден өткізу»,
«жылқымен ... ... ... ... тұмар ету», «аттың басын
кебіндеу», ... ... ... «жылқының қу басымен емдеу», «боз биенің
сүтіне шомылу», «ақ боз атты ... ... және т.б. ... ... ... [65, 16-17].
Шопан ата Атың жақсы тәңірім, Мен бір ... ... ... ... (бата).
Шопан ата. Ескі ұғым бойынша, ол – қой ... арғы ... бұл ... парсы тілінен келген дейді. Онда чупан, чубан, шабан
– мал ... ... ... //чопан//шопан. Орыс тіліндегі чабан (қойшы)
түркі тілдерінен алынған [ҚТҚЭС: 224]. Тілімізде ... ... де ... бар. Өйткені Шопан атамен осы түліктің арасында логикалық байланыс
бар сияқты. «Шопан – қой бағатын кісі, қойшы» [ҚТТС 10: 256]. ... ... ... тілдерінің ішінде тек қазақтарда ғана қолданылады да, ал шопан
дыбыстық құрамындағы сөз біздегі мағынасын сақтай ... ... ... кездеседі: қырғыздарда – чопан (КРС: 865), түрікмен тілінде
чопан [РТС: 412, 465]. Өзге түркі ... «қой ... ... ... тұлғаларда аталады.
Ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де шопан, Шопан ата атаулары
кездеспейді. Осыған қарағанда ... ... ... Шопан сөзі жүйесі
басқа тілден кейінгі кездерден ауысып, ... ... ... ... ... тілдеріне Шопан сөзі парсылардан ауысқан. Демек, сөздің
түптөркіні – парсы тілі. Қырғызшa-орысша ... ... ... тұсына
парсы тілінен деген белгі де ... ... ... дерегінде чупан
сөзінің екі мағынасы көрсетілген: 1) қойшы, ... 2) ... – ер ... есім ... 482]. Осында түсінік ретінде көрсетіліп отырған шабан
тұлғасының өзі де парсы тілінен: ... ... ... - ... ер адам ... ... ... 90]. Осылардың қайсысы болса да ... бірі ... ... байқалады. Қазіргі қазақ тілінде екеуі де (Шопан, ... Тек ... ... ... «ч» мен ... қазақ тілінде «ш»
мен «о»-ға алмасуы бар.
Парсы тілінің өзінде Шопан ... ... ... туындағанын
көреміз. Шабан сөзінің алғашқы мағынасы – «мал ... мал ... 90]. ... ... ... келе мал ... ... берілген
осы атау, әсіресе қой мен ешкіні күтіп, жаюшыларға меншіктеліп, сол ... сөзі ... ... ... ... ата – төрт түлік мал ішінде қой
түлігінің пірі, қасиетті иесі болып қалыптасқан [108, 96]. ... ... ... ... ... қос сөзін «ие» мағынасында
қолданғанын ... ... ... ... ата, ... баба
дегендердегі ата, баба формалары, біздің ойымызша да сол «ие», «жебеп-
желеуші, қамқоршы, бақташы» ... ... - ... [103, ... сөзі Фарт Девл ұлы ... ... ... М.Кәмелханұлы шұбан (хиbаn) сөзінің біріншіден, шү және бан
деген екі ... ... ... бан ... бөліктің жеке
тұрғандағы лексикалық мағынасынан да, қосымша болып келгендегі мағынасынан
да «күзетші, ... ... ... барлығын айтады. М.Кәмелханұлының
пікірінше, шү (хи) жеке мағыналы сөз, Сақ тілінде ... ... ... Ал ... ~ шұбан «қойға қараушы (күзетуші)» немесе «қойшы» деген
мағынаны береді. ... ... ... ... сөзі осы ... ... келген.
Махмұд Қашқари «Түркі тілдер сөздігінде» заманымыздан бұрынғы ... ... Сақ ... ... ... Шү (хи) қаласына басып кіргендігі
жөніндегі аңызды жазып қалдырған. М.Кәмелханұлы «осындағы айтылып отырған
шұ ...... ... ... ел қаласы» деген мағынаны ... ... ары ... ... сөзінің түбірі ... ... шү ... ... ... «Шолпан – шо (зат есім) + л (шол (сын
есім) + пан ... = ... (зат ... бұл ... бізге ең маңыздысы
шолпан жұлдызының қазақ халқының өміріне жасап ... ... ... ... ... ... қимылымен сәйкесті болғандығы, әрі атының
басқа ... ... ... ... ... да шұ ... Шо сөзін «қой»
мағынасын береді деп мөлшерлеуге әбден болады» [105, 216]. ... ... ... ... ... «ие, ... мағынасын
беретін ата сөзі тіркесіп, Шопан ата атауы қалыптасқан.
Матриархат кезеңіндегі ата термині туыстық-қандық мағынада емес, ... ... ... ... ... ... дәуірінде ата сөзі
қандық-туысқандық мағынаға ауысады. Сонда біздің тілімізде сақталып қалған
төрт түлік мал иелерінің: Шопан ата, ... ... ... ата, ... ... ата сөзі о ... ... көсем, ие» мағыналарында жұмсалған.
Қандық-туысқандық ... ... ... ... жоғары
дәрежедегі дәлелдігі қандық-туысқандық принциптің қоршаған ... ... ... ... ... [111, 178].
Н.Мыңжанұлы бұл тарапта былай деп жазады: «Қазақ қауымы өзі баққан төрт
түлік малды бағып-қағып ... ... ... ... деп ... ... ұйғарымынша төрт түліктің иелері – олардың атам заманда
жаралған ең ... ... ... төрт ... мал – ... ... ең алғашқы мифтік бабалары кейін келе олардың мифтік
иелеріне арналған. Бұлар ... ата, ... ата, ... ... ... ... ... ата деп аталады» [112, 61].
Шекшек ата. Ешкі пірінің этимологиясын ешкі түлігін қайтаруда айтылатын
одағай сөзден: «Шеек!» «Шеек!» дегеннен шыққан ... ... деп ... ... ... қой ... Қой ... жануар ойқастайды.
Құтты тойға кез ... ... ... ... ... той ... – жетілген семіз қозы; марқа; кепе ... ІІ: 12]. ... ... ... емуді тоқтатқан қозы» деп түсіндіреді де, ... ... [КРС: 91], ... ... – «екі ... ... 148]. ... жазба ескерткіштерінің ішінен М.Қашқари сөздігінде:
Бақлан, бақлан қозы – жас әрі ... ... қозы [ДТС: 82]. ... сол бір ... ... тұлғасы анықтауыш ... ... ... ... сөзі ... ... белгілі бір
жастағы қозы атауын меншіктенуі [104, 188].
Серке – алты-жеті жастағы ешкінің ... ... Бір ... ... екі ... бір, екі ай ... бар ... серкеше деп
атайды [88, 139]. Қарақалпақ, қырғыз тілдерінде ... ... ... ... ... ... (екі жылдық тарттырылғаны), монғолша серх. Ойрат-монғол
тілінде серк тұлғаларында қолданылады. Тарттырылған төрт-бес ... ірі ... асыл ... бас ... дейді. Бас серкелер қой
бастауға бейім келеді [108, 168]. Серкенің түрлері: серке, ... ... ... серке болып бөлінеді.
Бұғы, марал, арқар, қошқар (қошқар ... тау ... киік т.б. ... ... болған. «Алпамыс» жырында, ақын-жырау шығармаларында да
серке көбірек бейнеленеді. Ғалым ... ... ... и ... ... у ... ... еңбегіне сүйенген
тұжырымы бойынша, тотемалық үйлену жорасынан (еркек – қасқыр, әйел – серке)
шыққан, - дейді. ... ... ... ...... ... ешкінің
тарттырылған еркегі. Еркек ешкілер: а) теке; б) еркек бойдақ ешкілер ... ... ... 1) ... ... 2) ... вошь:اوﻟﻜﺎﻥ ﺴﺭ ﻛﻬﻛﻪ
اﺭﺑﺎﺼﺎﻟﺣﻱ аұлканшр серкеге арба салды одну большую вошь запрягъ въ телъгу
деп түсіндіреді [БСЛ ІІ: 403]. ... ... по 2-му ... алт. по ... кладеный козелъ (осында, 626) С.Малов еркеш – краденый козел [РСл, 1,
780] (чаг), еркеш деп анықтайды [78, 127]. ХІ ... ... ... ... сөз ... Бұл теке дегенді білдіреді: ер – еркек; кеж ... ... ... ... казакәй, орысша коза) [29, 11]. М.Қашқари
еркеш – бір ... ... ... еті ем ... ешкі еті жел болар, - ... [МҚ І: 125]. ... ... серкесі сияқты этникалық
бөліністерді» де атайды [9, 25]. Ешкінің пірі Сексек ата ескі діни ... ... ... ... ... ... – екі ... бір-екі ай
кемістігі бар, тарттырылғаны [88, 142]. Бағлан қойдың аса ... ... [88, 111]. ... ... ... де ... ... білдіреді деп топшылаймыз. Ал марқасқа – нағыз мықты, зор деген
ұғымды білдіреді.
Қотан – мал ... ... ашық қора ... 371]. ... тілінде «мал
қорасы» [ЮСл: 409], ұйғыр тілінде «загон» (для ... ... ... ... ... Б.Бияров «Өр Алтайдың жер-су аттары» еңбегінде қотан
сөзінің мағынасын былай деп түсіндіреді: «Көне ... ... ... ... ... шеңбер» мағынасында қолданылған. Қой қораны дөңгелектей
қоршағандықтан қотан деп ... ... ... биі де ... ... ... Оңтүстік Алтайда Байқотан, Қотанащы, Қотанды,
Қотанқарағай сияқты атаулар кездеседі. Мұндағы Қотанащы – «дөңгелек ащылы
жер». ... – «топ ... ... тұр да, ... ... ... мәнін береді» [50, 33].
Б.Базылхан сөздігінде қотон – монғолша хот сөзі былай түсіндірілген:
1) Қала, 2) Ауыл және қора [МҚТ: 590]. ... ... дж. ... ... хлъвъ для овец; на ночь оставлять скотъ, выгонъ ... въ ... в ... ... а ... ... аула ... котанъ. 3) дж.
кирг. аистъ, 4) кир. мет. трусъ, трусливая собака [БСл ІІ: 70]. ... ... ... ... ... валом или стеной-каменной,
деревянной). Қотан сөзі ... ... ... ... ... ... ... «мал қора» мағынасында қолданылған деп ойлаймыз [113, 28].
Құрығыңды майырып, Түнде ... ... ... ... ма ... жыры )
Құрық – жылқы ұстау үшін, ұшына ілмек, жіп ... ұзын ... ... тұңғыш мағынасы өзгеше болғандығы жөнінде мәлімет ертедегі түркі
жазба ескерткіштері арқылы белгілі. ... ... ... ... ... қайық теңізге бөгет болып, су иірмес» деген мақал бар. Біз
келтірген ... ... ... ... ... тұлғасы қолданылған [ДТС:
613]. В.Радлов сөздігінде: окурук – урук – ... съ ... ... ... Урук – ... 1) шестъ съ петлею для ловли лошадей. 2)
Длинный ... съ ... ... ... лошадей [РСл І: 1910, 1659]. Тағы
бір еске сала кететін жайт – ертедегі түркі тілдерінде ... ... ... – қырғыз тілінде «құрық» мағынасында да ... ... ... ... ... жарыса айтыла береді [ЮСл:
801].
Құрық сөзінің ежелгі формасы көне түркі ... урук ... ... ... қолданысқа дейінгі даму жолында қандай
өзгеріске ұшырағанымен, шығу төркіні туралы айтылған пікірлерде ... ... ... (қырғ.) ~құрұқ (башқ.) ~құрық (ноғ., қ.қалп., ... ... ... ... ... қырғыз тіліндегі ұқұрұқ тұлғасымен
салыстыру оны элизияға ұшыраған деп ... ... ... ... ... сүйеніп, оның қазақ тіліндегі тұлғасының құрық
негізін құр деп жорамалдаймыз: gur– садақты, жебені ... ... ... І: 98], gurc – ... ... [МҚ І: 343], gurman – ... [МҚ І: 444],
guru yluy – тартылған садақтың жебесі [МҚ І: 496]; 2. ... [МҚ І: ... ... ... ... [4, ... ... құр тұлғасы –ық сөз тудырушы ... ... ... құрамындағы «өлі түбір» ретінде көрсетілген (құр+ық,
сыр+ық) [93, 61]. Сөз ... ... ... бұл ... ... туралы былай дейді: «Ертедегі түркі тілдері сөздігінде уқруқ ... ... ... жүрген «арқан» ұғымын білдірген. Дыбыстардың
орын алмасуы ... ... ... ... ... ... түркі
тілдерінде ілмекті һурка дейді. Бұл да арқанның ... ... ... ... деп ... [114, 27].
Урукъ петля, укрюкъ, которымъ ловять коней (монг. ... кир. ... 798). ... ...... шест с ... петли на конце,
приспособленный для ловли неприрученных, строптивых лошадей»), либо шея [1,
253]. Біздің ойымызша, ... ... ... – көне ... ... білдіретін сөз.
Шудаларын шаң басқан Артқы өркешін қом басқан Ботақанның анасы Інген
бассын үйіңді (Бата).
Шуда. Бұл сөзге Әніс ... ... ... ... ...... және ... түйелердің өркеші мен желкесіне, тізесі мен ... ... ... ... ұзын әрі ... (10-30 см ... жүн. ... жампоз буралардың шудасы мол және әдеттегіден ұзынырақ болады [115,
83]. Төрт түлік малдың жүні қазақ ... өмір ... ... роль
атқарған және оны ұқсатуды ел бұдан мыңдаған жылдар бұрын ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі төсеніштер мен қап,
шекпен сияқты ең қажетті мүліктер жасалған.
Қазақ халқының шаруашылығында мал жүнінің ең ... және ... ең көп ... түйе және қой ... ешкі ... оның ... ... жылқының жал-құйрығы, түйенің жүні, шудасы. Шудадан жамау-
жасқаулық жіп иіріледі. Бұрын қазақтың тон-шалбары, сабасы мен ... ... осы шуда ... ... Түйе ... кейбір арнаулы бау-шауларға
да қосылып есіледі. Шуда жіп «шертер», «керуіш» деп ... ... шек ... де ... ... ... ... тілдік деректерді біз М.Қашқари сөздігінен
кездестіреміз. Әйгілі ғалым оғыздар мен қыпшақтардың тілдік ерекшеліктері
жөінде айта келіп: «Түріктер түйенің ұзын ... ... ... олар ... - ... ... келтіреді М.Қашқари [77, 100]. Яғни, шуда сөзінің
көне ... түрі ... және ... ... мәлім болып отыр. Бұл екі сөздің
ежелгі ... йуғ ... йуқ пен жуқ деп ... сөздігінде йуқ сөзінің бір мағынасы қазіргі ... ... ... ... [77, 156]. Демек, біз шуда сөзінің
алғашқы ... ... және ... ... өркеші мен желкесіне, тізесі
мен мойын астына және төбесіне ... ұзын әрі ... ... жұғысқыш
(жұққыш), жабысқыш қасиетіне байланысты пайда болған деп ... ... ... ... дыбыстық өзгерістерге ұшырап, шуда тұлғасына дейін
жетуі ... ... ... ... ... ... бау таққан жейдең құрсын, Сары майдан дәметкен кеудең
құрсын, Қалыңдықпен ойнауға ... ... ... ... ... - дейтін қалжың өлеңдегі шуда осы.
Өркеш. Сөздің мағынасы – түйенің арқасына бір не екі айыр ... жота ... ... (Осм.) – все выдающееся, выгнутое, горбъ [РСл І:
1231]. Осы көрсетілген мағынада – ... ... ... [ЮСл: ... ... ... 121], ... өркәш [УйгРС: 262], өзбек тілінде
үркач [УРС: 586]. Сібірдегі ... тува ... ... тілдерінде түйе өркеші
басқа сөзбен ... ... ... ... ... ... беретін моңғол тіліндегі бөх сөзіне сәйкес. Әңгіме болып отырған
өркеш М.Қашқари сөздігінде өркү тұлғасында ... [ДТС: 389]. ... ... тілдерінде сөз соңындағы «ш» немесе «ч» дыбыстары ... ... Түйе ... ... бұл ... ... өркеш
аталуына, кейбір тіл деректеріне қарағанда, екі түрлі себеп болған ... бар. ... ... атауы ұқсатудан, екіншіден, өзінің
орналасқан ... ... ... ... ... М.Қашқари сөздігінде өркүч
сөзінің бір мағынасы – «толқын, күшті толқын ... [ДТС: 389]. ... ... көне деп ... ... якут ... ... сөзінің бірнеше
мағыналары бар. Солардың ішінен «буда, шоқ» және «бір нәрсенің үшкір ... ... түйе ... де атау ... ... [ПСл: 1959] [ЯРС:
288]. Дәл осындай көне тілдің бірі ... ... ... – үрче сөзі де бар [ЧРС: 523]. Бұл ... ... өркү ... ... сөзінен ерекшелігі –к дыбысының
орнына ч-ның қолданылуы. Мұндай ... ... ... жиі ... ... – кім?; ... – чім?). Атаудың ұқсату нәтижесінде пайда
болған деуіміздің себебі – оның ... ... ... ... ... ... ... сиыр мүйізін – өргес деп атауының
өзі де ... ... ... [ЯРС: ... түркі жазба ескерткіштерінде «жоғарыдағы нәрсе» деген ... өркі ... ... ... сөздер қолданылған [ДТС: 389-391].
Яғни сөз түбірі өр болмақ («көтерілу» мағынасын береді) [24, 227].
Бота. ... ... ... жас ... ... ескі ... тілдерінде
жазылған шығармаларда бұл сөз «бала», «сүйкімді» деген ұғым береді. Ботала
деген сөзді ол ... ... деп ... ... үрің іңен ... ... іңгені боталады: орхон жазуында, ДТС: 115). М.Қашқари сөздігінде боту,
кейде ... [ДТС: 115]. ... атау – ... ... ... ... ... жазуында: ботала – «боталау» [61, 327]. «Ат-
тухвада»: бота – бір ... түйе (284); ал ...... ... доғарған
бота» (329). Бота да, көшек те ... ... ... ... ... ... ... араб, парсы тілдерінде бұл атау ... ... ... ... бота мағынасын беретін хувар сөзі бар [БАРС:
252].
Ә.Нұрмағамбетов былай ... ... ... ... ... ... малының ұрғашысының әдетіне байланысты қолданылады. Осыған байланысты
бошалауық түйе атауына кез болып, мағынасын – ... ... ... тірі жан көрмейтін жерге барып боталау үшін, оңаша шығып кетуді
әдетке ... ... ... ... Сөз түбірі «еркін, бос
жіберілген (мал жөнінде)» мағыналарының ... ... ... екендігі
бесенеден белгілі. Мұның «бош», «боша» тәрізді дыбыстық ... ... ... ... ... [ДТС: 113]. ... ... –ла ... ... арқылы бошала сөзі туындап, «еркіне кету»
мағынасын меншіктенген. Осылайша бота төл ... ... ... туған төл» тіркесі құрастырылып, ... ... ... бота десе де ... нұқсан келмейтіндей болған» [104, 125].
А.М.Щербак «Наиболее древней является форма ботук (и потук)» ... [89, 106]. ... ... ... ... ... ең
ескі тұлғасы ботуқ болса керек-ті, үйткені сөз соңында келетін ұяң ... ... не ... ... ... не ... ... түсіп қалады:
улуғ – ұлы, не ұлық (ұлық ... ... бол – ... ......... бастапқы түбірі алтай тілдерінің аясына барып саятын сияқты: моңғол
– ботго, ботог; тунгус – тэмэған; алтай – ботон; тува – ... ...... түрікмен – пота; өзбек – бута, буталақ; ұйғыр – ... ...... ... – бото [КРС: 148]; ұйғырларда – бота
[УйгРС: 41]; тува тілінде – ... ... 64]. Енді ... ... да ... ... түрікмендердің қолданылуында – көшек [ТРС:
60]. Тіпті ... ... да ... қалпында дыбысталып, біздегі
атауға ұқсайды [ҚМС: 67]. Сөз соңындағы «уғ» қосындысы В.Радловтың ... ... ... ... болып есептеледі. Ботуғ – ...... ... ... ... сөз тұлғасы пайда болады» [116, 107].
Э.В.Севортян жалпытүркілік бота сөзінің түркі тілдеріндегі әртүрлі ... ... ... салыстыра келіп, оның түп төркінін бот «туу», бот
«бота», бор (түрік диалектісінде bor-um) «туу» мағынасын ... ... ... ... ... Жануарлар төлінің ... ... ... осы ... түбірге етістіктен
есім тудыратын аффикстер =(ы)т (борыт) > борт > бот; =а//=ы (бот=а, бот=ы)
жалғанып, түйенің төлі ... атау ... ... бота ... бұл ... ... ... білдіретін ең байырғы түптұлға (праформа)
бор= деп танылады. ... бота ... ... ...... білдіретін бор деген байырғы жалаң түбір етістік болып табылады
[117, 12]. Біздіңше, бота сөзі көне түркілік ботуқ ... ... Қос ... ... ... ... ... жазылған: иңен –
ұрғашы түйе. Түркі тілдерінде ертеден бері жұмсалып ... сөз: үрүң ... (ДТС, 115 – «ақ ... боталады»). Моңғолша – иңген [88, 109]
ингэн [89, 105], ... ...... ... қарақалпақ), инэн
(түрікмен), эңгін (тува), иңен ... т.б. ... ең ... ... ... керек, ол «ұрғашы, аналық» деген мағына берген: иңек ... ... ... – МҚ 1: 135), иңен ... ... ... ит, қаншық),
энчек (татарша «ұрғашы»), әнәк қуй (татарша: аналық қой), т.т. ... ... ... ... ... (ң, н) өзара ... ... ... ... ... өлен - өлең, т.т.); ұйғырша – инек,
алтайша, ... ... ... ... ... – инэк, чувашша –
енэ, сахаша – инах, ескі монғол тілінде – үнігек [89, 97].
М.Бейсенованың пікірінше, иңен сөзі мен оның ... ... ... ... ... ... ... саяды: «Түркі
тілдеріндегі и//е дыбыстарының өзара алмаса беретін белгілі ... ... еске ала ... бұл екі тұлғаны бір түбір деп есептеуге
болады, ол «ана, ұрғашы, аналық» ... ұғым ... ... ... ... ... ... осы түбірден өрбіп шыққан. Алтай
тілдерінің ішіндегі түркі-моңғол ... ... сөз ... ... иніген) түрінде де келуі ықтимал. Өйткені түркі тілдерінің ішінде
өзара өте жақын үш ...... ... және ... тілдерінде осы сөз
г дыбысы арқылы айтылады» [116, 105].
Алтай жүйесіндегі басқа ... де ... мен ... ... ... ... онша ... кетпейді: қырғызша – иңген [КРС:,
302], туваларда эңгин [РТувС, 64], түрікмен тілінде инен дүе [ТРС: ... ...... [ҚМС: 367], ... – иңгн [РКС: 58], тунгус-
манчжур тілдерінің кейбіреуінде йэңэ [ССТМЯ: 355]. Араб тілінде біздегі бұл
сөз өзгеше дыбыстық құрамда ... ... ... ... ... 106]. ... ... «іңген» мағынасын беретін сөздің айтылуында сәйкестік
байқалады (нагэ). Бірақ сөздікте «көнерген, ... ... ... бар ... ... түркі жазба ескерткіштерінде іңәк сөзі әрі ... әрі ... ... деген мағыналарда қолданылған [ДТС:
211]. Бұдан байқалатыны сөздің ... ... ің ... Осы ... ... ... ән қосымшасы жалғанып, қазіргі ... ... іңән ... ... түбірдің ің болғандығына кепіл боларлық дерек қазірдің
өзінде, Алтай жүйесіндегі ... ... ... та ... ... ... ұрғашысы – эм [ҚМС: 625]. Түркі тілдерінде, әсіресе, қазақ
тілінде дыбыстық өзгеріске ұшырауы ... ... ... ... заңына қайшы келмейді. Қорыта айтқанда, ерте кездерде ... ... ің ... ... келе ген ... ... қазақ
тілінде, қазіргі түрікмен тіліндегідей, іңген түйе тіркесі ... ... ... түйе сөзі ... ... ... ... [104, 115]
Қазақ сакральды лексикасында қазақтың төрт ... ...... ... мен салт-дәстүрлерді ... ... мен сөз ... кездеседі. Осы жануарлардың сакральды
қасиеті байқалатын мынадай негізгі ұғымдар, ... ... түйе етін ... ... өлік арту, ақ түйе, Абылайдың киелі
сары бурасы мен ақбас ... ақ ... ... ... ... ... қара түйе, түйе шешу және т.б.
Н.Шаханованың пікірінше, түйе етін жемеу тыйымының бастапқы ... ... ... ... ... ... қатысты ұғым-
түсініктермен байланысты. «Түйе» тақырыптық ... ... мен ... ... ... ... ... «адам – жерлеу рәсімі –
түйе» жүйесінде қамтылған әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер, наным-сенімдер мен
ырым-жоралар құрайды. О дүниелік ... ... ... ... ... сол орынға қатысты жоралық рәсімдерде түйе маңызды роль атқарады.
Қазақ халқында ... ... ... жерлейтін орынға қатысты көптеген
аңыздар мен әңгімелер кездеседі. ... ... ... және
көрегенділігімен халық арасында кең танымал болған Домалақ ана уақытының
келгенін сезеді де, ... ... соң ... ... ... артып, түйе қай
жерге тоқтаса, сол жерге жерлеуді тапсырады. Қайтыс болар алдында атақты
Райымбек батыр да ... ... ... оның ... Алматы қаласының
ортасында орналасқан. Бізге дейін ... ... ... ... Халиф
Хазірет Әлінің денесі де ақ түйеге артылған [65, ... мама ... ... ... ... ... ... жимасын, Көнекке
сүті сыймасын
Бие. Жылқы малының аналығы. Қазіргі түркі тілдерінде бұл ... ... ... – бээ [КРС: 175]; саха ... – биэ ... туваларша – бе [РТувС: 214]; хакастарда – пии [ХРС: 149], ... – бие ... ...... ... – бий. ... ... [ҚМС: 64], қалмақша – гүн [РКС: 237]. Жазба ескерткіштерде: «Тефсирде»
– бі (100); «Пайғамбарлар тарихында» - бі (370); ... ... бе, бей, би (94); ... – бийе (280). ... парсы тілдерінде бие
атауы басқаша ... ... ... ...... ... ... тілінде – мадийан [РПРС: 439]. Көрсетілген тілдік ... – бие ... да ... тілдерінің төл туындысы екендігі.
Барлық түркі тілдерінде беретін лексикалық мағынасы ... ... 223]. ... ... түрленіп келуі (би, бе) түркі тілдеріндегі орнықты
(тұрақты) ... и мен е ... ... алмасып келе беретін ішкі
фонетикалық заңдылығына байланысты: ил//ел, кил//кел (кел) т.т. Жоғарыда
көрсетілген үш тілде ... ... ... бұл ... ... ... тануға тура келеді: би-е, би-йе және би-йа. Шынына келгенде: бій, а, ... ... ... жаңа ... ... ... тілінде де бар: тіз – тізе,
көн – көне, жаз – жаза, т.б. [ДТС, 650]. Бір ... көне ... ... ... ... ... тілімізде бек) түбірінен ғ, г>й, ... яғни г ... ... ... қалуы арқылы жасалған.
М.Қашқаридың атап көрсетуі бойынша, бұл сөз оғыздардың тілінде ... ... о ... ... ... «ұрғашы» деген ұғымды білдірсе
керек, өйткені ол әйел жынысының өкілдерін білдіретін бірнеше сөздердің
жасалуына ... ... ... ... Мысалы, біздің тілімізде еркелету
мен кішірейту, сыйлау мен құрметтеу ұғымын ... көне (өлі) ... ... ... жаңа сөздер мен жаңа тұлғалар пайда болған: би-ке,
би-кеш (ке+ш құранды көне ... ... ... ... ... Бұл жерде бір ескерте кетуге тиісті мәселе: қазақ ... би ... ... қазы т.т.) сөзі ... ер кісілерге байланысты айтылады).
А.М.Щербактың ойы бойынша, ... ... әлде бір ескі ... ... ... ... ... табыну әдеті болған. Түркі
халықтары кейбір үй хайуандарының ... би, ... атын пір ... ... ... ... ... ат етіп алатын болғанға ұқсайды. Осыдан
барып, мысалға, бике (госпожа) ... жеке сөз ... ... [89, 89].
С.Е.Маловтың таптастыруынша, өте көне түркі тілдерінің бірі – ... ... ... ... сөз – ... ұрықтану» іспеттес
мағыналарды меншіктенеді [ЯРС: 69]. Тұлғасы әрі ... ... да ... ... ... қазақ тіліндегі биеге ... ... ... ... тілдік заңдылығына сәйкес бииһээ
тұлғасындағы һ дауыссызы ... ... ... ... одан әрі бие ... ... ... жылқы малында ұрық, тұқым
беріп, көбеюге сеп тигізетіні ұрғашысы – қазіргі тілімізде ...... ... – «Ірі қара ... бас не ... терісінен жасалған, бие саууға не
құдықтан су алуға арналған шүмегі бар ыдыс» [ҚТТС]. ... ... ... ... ... ... ... бие сауу кезінде
қолданған. Ат үстінде қымыз алып жүруге мес деген ... ... ... ... түсіріп жасаған.
Көнек түркі тілдерінде: теріден тігілген бие сауғанда ұстайтын ... ... ... ... тері ... ... кеңінен мәлім. Кöнöк –
кожаное ведро для доения кобыл ... ...... [МҚ І: 450]. Көнекті
көне тәсілмен жасағанда, жылқы терісін көнек бейнесінде тігіп, ... шөп ... ... ... ол ... ... толған соң, тезек шоғы түтініне ыстайтын
болған. ... ... ... аудандарында қымыз, шұбат тәрізді
сусындарды құятын ыдыстарды осылай атайды. Көнек қырғыз тілінде де «кожаное
ведерко с носиком» [ЮСл: 422] ... ... Ал ... ... өзгешелеу: көнек [кө] сосуд из кожи (употребляется вместо ведра при
дойне верблюда) [ТРС: 413] ... ... ... ...... ... ... шелек. Көнек компонентінің мағынасының күңгірттенуі
және ол сөздің қолданыстан шығуы ... ... ия ... ... өміріміздегі пайдаланудан қалғанымен байланысты.
Көнек – кожаный подойник [КРС]. Б.Орузбаева ... ... ... көң: ... ... ... из ... верблюжьей кожи», по
нашему мнению, образовано от основы көң ... ... ... при
помощи аффикса – ак по образцу тарак ...... [20, ... ... ... ... ... Архаикалық –ң-ды
Н.К.Дмитриев атап ... ... ... ... ... ... «шалбар, ыштан, сым, жұқа матадан тігілген ішкі киім» [80, ... тат. ﮐوﻥ күн, ... тур, ад. ... кожа ... въ тат. ... ... ... кожевникь, скорнякъ, кир. алт. ﮐوﻧﺎﻙ ,ﮐوﻧﻙ ... ... или ... (въ ... ... кобылъ), (дожь) лилъ какъ изъ
ведра, ﮐوﻧﻻﻤﻙ обить кожей. (БСл ІІ: 164). Жалпы, көнек пен ... ... бір >көн ... ... ... [БСл: 413]. ... сүті кейде
аз, кейде көп сиыр [118, 354].
Көнек сөзін семантикалық жағынан көн ... ... көн ... ... ал ... ... ... «иленген тері» деген
мағынада сақталған [113, 185]. Ескі ... ... ол ... ... ұғымды берген: teva kőni – түйе терісі [МҚ ІІІ: 140]; немесе: ... ... (Ол ... ... кесті) [МҚ ІІІ: 335] [4, 185]. Сонымен
бірге ертеректе адамдар мал терісін ... киім ... ... ... ... да» дейтін тіркес бар. Осындағы көн де сол ... ... көн ... ... ... ... көйлек сөзінің кейбір
түркі тілдерінде көйнек, көннек түрінде айтылатыны белгілі. Міне, осындай
көннек сөзі де сол ... ... ... да» ... көн ... Бұл сөздің мағынасының күңгірттенуі және мүлдем тілімізден шығып
қалуы мұндай шелектің, ... ... ... ... ... ... ... «көнегі керегеге іліну» деген сөз бар. Оның
мәнісі «жұтап қалу» дегенді білдіреді [113, 85]. Біз де көне ... ... ... көн ... –ек (лек) ... ... ... пайда болған деген пікірді қолдаймыз.
Тәңірі берген несібең, Тепкілесе кетпесін Сабаң ... ... ... – құрт ... ... ... ... сұйығын сусынға ішу ... ... ... ... шикі сүт. ... ... ... «күбінің
іркіті», «быршыма» (көп тұрып қалған түрі) болып бірнешеге ... ... ірк – ... ... ... ... ... білдіретін түркі сөзі.
Іркіп қалу – артылдыру, көзіне жас ірку – жас жию, іркіп тігу – ... ... ... –т – етістіктен есім тудыратын жұрнақ. Іркілу
сөзінің ... ... ... ... ... Қашғаридың сөздігінен
кездеседі. Мысалы: Su telim irkildi – көп әскер жиналды [МҚ І: 249]. Irkmek
сөзі түрік ... де ... ... ... ... қалу» деген мағыналарда
қолданылады. Бұл сөздің «жиылу, көбеюмен» байланысты «көп ... ... ... зат» ... де ... бар. ... тілінде иркит – «кір, таза
емес» ... ... ... ... бала – кір ... ... ...
жағымсыз тамақ. Түрік тілінде де «көп тұрып, саси, шіри бастау» деген
мағынасы бар. ... бұл ... ... сүт ... ... ... шіріген
сөз шығады деген мысалдарда кездесетін іру етістігімен түбірлес екендігі
байқалады [ҚТҚЭС: 230]. ... ... сөзі ... ... ... ... Жүнін қырқып, ысқа салып, жылқы терісінен жасалған, негізінен,
қымыз ашытатын ыдыс. Сабаны жылқының терісінен ... ... ... ... ... қырып, қарағайдың қабығы, тастың қынасы, ... ... ... түтініне ыстайды. Күннің көзінде, кеберсіген кезінде
түйенің шудасынан иірілген жүн жіп арқылы, саба ... ... ... ... ... ... Сабаның көп түрі бар: қымыз ... ... ... мұны ... ... ... [100, 96]. Саба – ... теріні әдемі құрымға салып, содан кейін ысқа ... төрт ... тері ...... съ ... саба – кожаный мех для кумыса (Потанин,
300). Кир. ﻣﻠﺑﺎ саба (алт. اﻗﺕ ... ... ... изъ 4-хъ ... посудина, въ которой дълается и хранится кумысъ; она ... но ... ... въ видъ ... пирамиды, с
длинным как рукавъ отверзтіемъ, называемымъ ﻣوﻳوﻥ шея), ﻣﺎﺑﺎﻳﺎﻕ деревянная
подставка, въ которую ... ... въ тоб. ... чаша [БСл: ... саба – ... мъшокъ для пріготовления кумыса; сабааяқ ... ... въ ... ... саба [РСл ІҮ: ... ... сабаның көрсетілген мағынасы өте ертеден белгілі. Бұл
сөзді ... ... де дәл осы ... мен мағынада кездестіреміз [ЮСл:
618]. Тува тілінде – сава [РТувС: 428]; ... – сав [ҚМС: ...... [РКС: 512] ... сөздер қазақ тіліндегі жалпы
«ыдыс» деген мағынаға нұсқайды. Көрсетілген деректер саба тұлғалас ... ... ... дегенді ұғындырып, қазақ, қырғыз тілдерінде ... ... тіл ... нәтижесінде ыдыстың жеке түріне меншіктеліп,
тува, моңғол тілдерінде алғашқы мағынасын сақтап қала берген.
Біздің тілімізде саба ... ... ... ... түсу ... ... ... немесе ашудан кейін қалпына келген адамға да ... ... ... ... тіркестерде сақталған [24, 232].
С.Мұқанов «Халық мұрасы» еңбегінде: саба – ... ... ... көп ірі ... сабаның мөлшерін бәсекелесіп жасаған.
Біздің елде (Солтүстік Қазақстан) бес мың ... ... ... Есеней,
сабаны алты айғырдың терісінен тіктіріп, атын «Тайжүзген» ... ... ... ... ең ... ... ... қымыз сақтауға
арналған ыдыс ол – саба, конус формалы, төрт бұрышты, ауқымды, үстіңгі жағы
жіңішке, ұзынша, аузына піспек ... Осы ... ... бен ... ... отырады. Бай кісілердің шаруашылықтарындағы сабалардың
сыйымдылығы 35-40 шелек қымыз ... ... мал ... ... ... ... өмір ... орны бар ежелгі кәсібі мен еңбегі, киімі мен тағамы, ер-тұрманы,
әртүрлі әдет-ғұрып пен мифтік наным-сенімге ... ... ... ... ... Тіл – белгілі бір халықтың өткен өмірін, тарихын, материалдық және
рухани мәдениетінің ... ... ... Тарихи мәнді тіл деректерін
талдау, олардың идиоэтникалық семантикасын ашу – ... ... ... ... ... үлгілері этнос туралы құнды мәлімет мен ақпарат
беретін дереккөздер. Ұтылғанымыз бен ... ... ... ... ... Соның ішінде отбасылық ғұрыптар фольклоры –
отбасылық ... ... ... ... ... лексикасы – әдет-ғұрып, салт-
дәстүрге байланысты көне этнографиялық деректердің көзі. Біз оның құрамында
тұрмыстық ғұрыптың, ... ... ... ... сөз өрнегіне
көшірілген бай тілдік материалы бар екеніне көз жеткіздік.
4. Келін түсіру, қыз ұзатуға, өлік ... ... ... ... ... ... өлең-жырлар «туу – ержету – өлу»
желісін құрайтын жүйе ... ... ... ... қанықтыратын
идиоэтникалық бірліктер көп кездеседі.
5. Төрт түлік малға, сондай-ақ саятшылыққа байланысты лексикада көшпелі
мал ... ... ... ... ролін көрсететін
этномәдени деректер мол. Оларға талдау жасау ... ... ... ... ... ... мәдениетін анықтауға болады.
2 МАУСЫМДЫҚ ҒҰРЫПТАР ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ ЛЕКСИКАСЫ
Тіл арқылы барлық құбылыс, заттар яғни ... ... ... ... тән болғанымен, кумулятивтік ... ... ... үлгілерінен ерекше байқалады. Оның себебі сол ұлт ... нәр ... ... тіліндегі сөздер ғана ұлт ерекшелігін,
менталитетін айқындап бере ... [8, 145]. ... ... ...
этностың сонау балаң кезінен бүгінгі есейген шағына дейінгі кешірген ... ... оның тілі ... ... ... ... нәсілге мұра болып ауысып келе жатқан бай рухани-мәдени қазынасы»
[1, 11]. Этностың бар ... ... азық ... ... ... ... ... – салт-дәстүрлер ұлттық мәдениет бастауы
екені сөзсіз. Мәдениет тілдің таңбалау қасиеті арқылы танылады. Оған ... ауыз ... ... ... ... ... ... т.б. ғалымдар жан-жақты сөз еткені белгілі.
Халықтың көне тарихына көз жіберіп, ежелгі ... ... ... мен ... ... бағамдауда, этнос болмысын танытуда ... ... ... да ... дерек көзі – фольклор. Маусымдық ғұрыптар
фольклоры – ғұрып фольклорының бір саласы. ... ... ... ... ... «ғұрып сөзі» деп атап, оған «Тойбастар», ... ... ... ... «Жоқтау», «Жарамазан», «Бата» үлгілерін
жатқызады. Мұның соңғы екеуі маусымдық ғұрыптар фольклорына, ... ... ... ... Ал ... ... фольклорын
«Сыршылдық салт өлеңдері» деп атап дінмен байланысты дейтін тобына наурыз,
бақсы сарыны, жарамазан өлеңдерін жатқызады, бұл, сөз жоқ, ... ... ... ... сарынынан басқасы). С.Сейфуллин «Ескілікті дін
салтынан туған өлең-жырлар» дейтін тарауына наурыз, бақсының жыры, ... ... ... ... ... жатқызған. Бұдан маусымдық
ғұрып фольклоры мен діни ғұрыптар фольклорының ... ... ... ... (1948) ... ... ... жазған
Б.Кенжебаев ғұрып фольклорын төрт топқа ... ... ... ... өз ... 1. ... 2. Бақсы сарыны. 3. Бәдік,
арбау, жалбарыну. 4. Жарамазан және жарамазанның ... деп ... 1960 жылы ... ... әдебиеті тарихының» «Тұрмыс-салт жырлары»
бөлімін жазған М.Сильченко діни ... ... салт ... ... ... ... ... сарыны, бәдікті жатқызады.
Ал М.Ғабдуллин тұрмыс-салтқа байланысты туған шығармаларды 9 ... ... ... ... өлеңдерді соның 2 тобына бөліп көрсеткен:
наурыз туралы өлеңдер, діни ... ... ... шығармалар (бәдік,
арбау, жалбарыну өлеңдері, бақсы сарыны, жарапазан). Байқап отырғанымыздай,
ғалымдар ғұрып фольклорын саралауда көбінесе маусымдық ... ... ... ... ... ... бір топқа жіктеген.
Біз Б.Абылқасымовтың классификациясын басшылыққа ала ... [2, ... ... ... ... ... жатқыздық: 1. Наурыз,
Ұлыс күніне қатысты ... ... 2. ... ... ... ... – тіл ... этнос болмысының мәдени,
рухани дүниесін бейнелейтін мағлұматы бар ... ... ... ... сөз, осы күні ... ... бола ... сөздердің
арғы қабатында олардың пайда болуы, этнос тұрмыс-тіршілігіне қатысты
деректер ... [119, 11]. Тіл тек ойды ... ... я соның
тікелей көрінісі ғана емес. Тіл ең әуелі сол ойды әр ... ... ғана тән, ... ... бойына дарытқан этнопсихологиялық,
дүниетанымдық негізде құрап беруші құрал. ... ... бұл ... ... ... коммуникативтік қызметінің тасасында қалып,
дұрыс мән берілмей ... ... ... ...... ... ... аударылады.
Ұлттық реңктегі лексиканы зерттеу аспектілерін ... ... ... деп ... «… сөз ... оның ... жатқан
ұғымдардың көп тұстарымен адамның өмір ... ... ... ... ... ... ... береді» [120,
113].
Әртүрлі бұлақтардан бастау алып, этнолинвистикалық кең арналарға құятын
салаларға ауыз әдебиеті үлгілері де жатады. ... ... мен ... мен ... ... мен мағынасы әр алуан болып келетін, халық
жадында сақталып, ... мұра ... ... ... келе ... 1) ... ... сөздер; 2) салт-дәстүрге (әдет-ғұрып, наным-сенім, ырым-
кәде, жөн-жоралғы т.б.) ... ... 3) ... ... байланысты рәсім-салтанат үлгілері; 4) көріпкел, сәуегейлікке
байланысты әңгімелер; 5) ... ... зіл жоқ ... ... ... т.б. осы ... ... жеңіл жанр» үлгілері жатады.
Бұлардың бәрі – этнос өмірінде туындап, соның өзіне ғана тән ... ... ... тағы бір ... ... «тіл әлемінде» бейне бір
зерде тас бөлшектеріндей жарқырап тұратын ... [1, ... ... ... ... баласының болашақ үшін қоғамдық,
әлеуметтік, экономикалық т.б. күресі, рухани жаңғырулары сан ғасыр өтсе де,
сол ... ... ... сол ... тілінде сақталуы арқылы жетеді.
Бұл жөнінде Е.Жанпейісов былай дейді: «Шынында да, тілдің сөздік ... ... өз ... өз тұрмысының, өз мәдениетінің оның ... және ... ... ... ... ... есептеледі.
Өйткені өмірдің сала-саласындағы құбылыстардың бәрі де ... ... ... оған ... ... куә ... дақ ... отырады» [22,
18]. Соның арқасында ұрпақ ана тілдің ... ... ... ... ... ... көне тарихы мен мәдениетін дұрыс танып-білуге
бастау ... ... ... тіл ... ... ғылымның басқа
салаларымен психология, антропология, мәдениеттану, мифология, этнография
т.б. тығыз қарым-қатынастың нәтижесінде танылып, ашылып отыр. ... ... ... ... ... ... тану үшін ... өзіндік заңдылықтарын
білу жеткіліксіз, оның түпкі тамыры сол ... ... ... ... ... ... ... күнделікті өмірде тұрмысына арқау болған
жан рухымен, ой-санасымен тікелей байланысты екені сөзсіз.
Рухани, материалдық мәдениет үлгілері – ... ... ... ... ... айналып, ата-бабаларымыздың төл болмысының, бүгінде кейбірі
ұмыт болған мәдени өмірінің ақиқат белгісі. Қазақ ... ... ... ... орын ... ертеден мерекеленіп келе
жатқан мейрамның бірі – ... ... ... ... атап ... бес ... бірі ... ұстау соңғы елу жыл ішінде аяқсыз
қалып келіп еді. Ұзақ жылғы үзілістен кейін 1988 ... ... ... ... ... зор ... атап ... болды.
Жас ұрпаққа ұлтымыздың жақсы әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлерін
үйретіп, бойларына сіңіру, сол ... ... ... ... ерлікке тәрбиелеу – қазіргі таңның көкейтесті ... ... ... ... ... осы ... тәрбиенің қайнар көзі
екеніне мән бермей келгеніміз туралы қазір көп ... та, ... та ... 267]. Осы жайт ... В. фон ... ... ... все поколения,
и все они проявляют себя в нем ... язык представляет собой саму нацию, ... ... ... ... ... нации... язык является доказательством
существования ныне изчезнувших культур» деп көрсетеді [6, 314].
2.1 Наурыз, Ұлыс күніне ... ... ... ... ... ең көне ... бірі – ... жыры. Мұны
қазақтар «Ұлыс күні» деп те атаған. ... ... ... ... жаңа ... ... күні ... есептелген. Бұл күні күн мен ... де, әрі ... күн ... ... жайындағы өлеңдердің арғы шығу төркініне көз жіберсек, мұның өзі
қыс пен жаздың еңбек ... ... ... зиянына қарап туған секілді.
Өйткені қыс пен жазды тірі адамға ұқсатып айтыстыру ... бар. ... ... ... қыс пен ... айтысына арналған бірнеше
өлең-жырлар ұшырасады.
Түннің қысқарып, күннің ұзаруын – жаздың жеңіп, қыстың жеңілуі ... ... бұл ... ... ... ... Кейін оны түркі
тұқымдас халықтар Ұлыс деп, ал ... ... ... деп атап ... ... ... алғаш пікір айтқан С.Сейфулин бұл әдет ырымның арғы
төркіні анық шаруашылықтан туғанын, жаратылыстың ... ... ... ... қыс пен ... айрықша зор мәні болғанын баяндайды. Ол ... ... ... жоқ, малын тек «тәңірлерге» тапсырып, аяқ жайылысқа,
ауыз ... қоя ... ... ... қарап отырған... мал тәрізді
елге қыс – ... ... ... жау» ... ... ... де, жаз –
жанды жадыратқан рахым анасы тәрізді болып ... Қыс өтіп ... ел ... бір ... ... ... ... қылатын. Сол қыс
өтіп, жаз басталатын рахымды ... ... ... деп атап ... ... дейді. Наурыз батасы Ұлыстың ұлы күні – ... ... ... ... ... ... тақырыбы кең. Мұндағы ерекшелік
– бата сөз жеке адамнан гөрі жалпы ұлысқа, жұртшылыққа арналып, ... ... ... ... бейбітшілікте өмір кешуі сөз болады.
Ертеден келе жатқан тамаша салт-дәстүріміздің бірі – ... ... ... ... ... ... береді: «Бата
сөз – көне наным-сенімдерге негізделген сөз магиясы арқылы адам ... ... ... қамтамасыз етуді, сонымен бірге белгілі бір
істі мақұлдайды, оған ризашылық ... ... ... ... ... ... тұрақтылықтармен айшықталған, ырғақты ұйқасқа құрылған
ауыз әдебиетінің ежелгі жанры [121, 22]. Бата (а) ... ... ... ... ақ ... жақсы тілек білдіру (оң бата). 2. Діни. ... т.б. діни ... ... дұғасы [АПС: 42]. Ғалым С.Негимов «Ақ
бата» жинағының алғы сөзінде: «Бата ұғымының тек-төркініне ... ... ... бірінші сүресінің аты «фатихадан» туындаған тәрізді. Мұнда
жаратушы мен оның «елшісі» Мухамедке мадақ сөз айтылады», - дейді. Ал ... ... беру мен дұға оқу» ... ... «Бата – арабтың «фатаа» –
қайырма немесе қайыру деген сөзінен шыққан ұғым», - дегенді айтады. ҚТТС-де
бата ... ... ... ... ... Зат. ... 1. Өлген адамға
бағыштап, тамақтың алды-артынан оқылатын дұға, құранның бірінші сүресінің
аты. 2. Игі тілек, ... Бұл жанр ... ғана бата ... ... бұл ... ... ал алғыс және қарғыс ... ... ... ... ... ... ... кваргишлар,
құмықтарда алгыш, къаргыш делінетін ежелгі ... ... ... ... ... және гаргыш деп аталатын ауыз әдебиетінің ежелгі
ғұрыптық фольклор жанры бар.
Қазақ баталарының магиялық мәтіндерінде де сакральды лексика кездеседі.
Батаның түп-төркінінде ... ... ... ... ... ... жоқ. Бата ... ізгі сипаттағы жанр болып ... ... ізгі ... ... ... ... ... Баба Түкті Шашты Әзізге, Қыдыр (Қызыр) пірге және
т.б. тапсырады [65, ... күні ... ... ... Жаңа ағытқан қозыдай Жамырасып
көріскен Шалдар бата беріскен (Наурыз жыры)
Ұлыс («ulus, ulys») ... ... ... ... ... ... Ұлыс (п) ескі. ﺍﻮﻟﻮﺲ (улус). Әулет, ру, нәсіл ... род, ... [АПС: 177] Ұлыс – ... тува, алтай
тілдерінде «халық» мағынасында жұмсалады: моңғолша улс – ... ... ... ... ... ... ... улс – Монғолия. Бұл тілде
ұлыс ... ру, ... ... да ... Көне түркі ескерткіштерінде
халық деген сөздің орнына ұлыс сөзі қолданылғанын ... Орта ... ... бұл ... ... ... ... «Бабур -
намада» – бәрінде де ұлыс сөзі «халық» мағынасында қолданылады. ... ... ... өлеңдеріне байланысты халық сөзін ол туралы ... ұлыс деп ... ... бұл өте ерте кездерден бастап түркі-
моңғол тілдерінде «халық» мағынасында ... ... көне сөз ... ... ... ... ... ғ.ғ. ежелгі түркілер
тілінің терминологиясымен ұқсас элементтері бар ... ... ел < др. ... ... жұрт < др. ... йурт «страна, родина»,
улыс < др. ... ulus – ulus budun ... ... ... ... ... этнонимдері құрылымы мен семантикасы жағынан өзге де туыстас түркі
тілдері мен моңғол тіліндегі терминдерге жақын ... ... ... ... ... старомонг. «народ, племя», новомонг. ... тув. улус ... ... уйг. улус «крупное племя»; хак. улус
«народ»; монг. улус «народ»; бурят улад «народ, люди»; калм. улс ... ... ... хак. сеок ... алт. соок ... каз. ру ... урук, руг «род»; кырг. уруу, башк. ырыу «род»; як. уус ... ... и ... ... ... уре ... [122, ... Е.Жанпейісов өз еңбегінде ұлыс сөзі ... улуу және уус ... 2 ... ... ... улуу - ... и уус - род [22, 30]. ... ... көне ... ... «ірі ру» ... ... ... ауысқан. Сең жүреді
көктемде астан ... Ақ ... ... ... ... Ұлы күні ... ... Өлеңіңді айт, құрбыжан, қатар ... ... қара ... ұлы күні ... ... ... ұлы ... дегенді білдіреді. Себебі
«Наурыз мейрамы басқа мерекелерге ... тым ... әрі ... Олай ... осы ... жас, жыныс, әлеуметтік
ерекшеліктеріне бөлінбей, бүкіл қауым тегіс қатысады. Міне, ... ... ... «Ұлыстың ұлы күні», «Ұлы мереке» атанған».
Наурыз. М.Искаков былай дейді: «Наурыз мейрамы өте ерте ... ... ол ... ... есебінде халықтардың көпшілігінде бар. Екіншіден,
бұл ... нау сөзі де ... Әр ... ... ... ... ... тілдерде сақталып келеді: орысша – ... ...... – нео ... ... нау ... халықтар дараланудан бұрынғы
сөз болып шығады. Оған кемінде 5000 жыл ... ... ... ... ... жыл ... жеке бір күн ғана. Ал, Соғда, ... ... ол жаңа ... ие ... ай ... айналған. Бұл ай ... да бар. ... ... айын «нораз ойахе» дейді. Наурыз
қазақ, өзбек, қарақалпақ т.б. ... ... ... ... ... ... ... Соғда мен Хорезм арқылы ежелгі парсы тілінен келген. Бұл
айды соғдалықтар ... ... ... ... ... аңызы
бойынша, адам бұдан сегіз мыңдай жыл бұрын, фервердин ... бірі ... ... ... Ол ... күн ... күн мен ... теңелу
нүктесінде болған. Осы аңыз бойынша, ежелгі парсылар бірінші фервердинді
жыл басы деп есептеп, оны жаңа жыл – ... (нау – ... руз – күн ... деп ... ... ... бірінші айдың бірінші күні ... ... да, ... 11 айдың бірінші күндері хұрмұз болады» деп жазған [49,
245-246]. Ол күнде Наурыз деген бір жазғытұрым ... ... ... деп, той, ... ... екен. Сол күні «ұлыстың ұлы ... ... Бұл ... бұл сөз ... айтына айтылады... (А.Құнанбаев). Абайдың
сөзіне қарағанда наурыз мұсылман дініне дейін болған мейрамның бір ... ... – дін ... ... ұлт ... ... ... жаңа жылы
дін әсерінен таза ... ... ... шын ... ... дейді (М.Дулат).
Наурус [ Kas (Dsch. Kir)] – pers 1) первый день нового года (въ мартъ)
2) киргизское имя. Науруз баі ... ...... и ... въ ... [РСл ІІІ: 636]. Наурыз – новый день, т.е. новый год
(начало нового года у ... ... 9 ... – то что, ... ... ... весна, это день выступления солнца в знаке Овна). ...... ... Наурыз мизан – осеннее равноденствие [БСл].
Наурыз. Нау – «жаңа», «жас» мағынасында сөз жасау үшін қолданылады (наурыз,
наунауша) ... ... Руз – рыз. ... ... ... ... ... (ноуруз), рузнама (рузнаме) тәрізді сөздердің құрамында
кездеседі [ПТҚС: 270]. П. ... ... ... руз; денъ ﺮﻮﻧﺮﻮﺯ новруз;
день Нового года по персидскому солнечному календарю при ... ... знак ... – 21 марта] [Рүстемов, 213] п.ﻧﻮب Ноу (тур. произносятъ ﻧﺎب
нэвъ), новый, свъжі, недавній, юный, первые ... ... ... новый
день, т.е. новый годъ (начало нового года у перісянъ празднуется 9 марта,
то что называется новый день, ... ... это день ... въ знакъ
Овна (көктемгі тепе-теңдік, ... ... ... ... сөзінің
негізгі түбірі парсынікі болады.
Наурыз батасының халық арасында осы кезеңге дейін қалыптасқан үлгілері
де мол. ... ... бата ... ... гөр», - деп терістен. «Кел,
таза бақ, кел» ... ... ... бер!» десіп, «Көш, Қайрақан, ... - деп ... ... ... үшін ерекше мереке саналатын бұл күндегі
әдет-ғұрыптар айқын ... ... ...... пен ... Бұл ... ... айналып, тілдік қолданыстан шығып қалған
қайрақан (кейде «қайраған» деп жазылады) атауы тек ... ... ... ... бір ... тыва ... ... «сақта,
құдай!» деген тіркес «өршээ, хайырахан!» деп айтылады ... ... ... ... түркілер табынған құдіреттің бір аты «қайрақан» болған деп
қисын айтуға болады. ... ... ... ... діні ... оның атын ... ... Қайрақанды қазақтарға құбыжық
қылып көрсетсе керек. Десек те, қайрақан атауының көмескі бір нұсқасы қазақ
тілінде жиі ... ... ... бой ... «қайрақан – қайраған
– қайран». Қайрақан сөзін В.Радлов Сібір ... ... ... т.б.) ... ... қастерлі аты, жебеуші
періште» деген ... ... ... [РСл ІІ: 22]. «Осы ... те ... ... тау-тас сияқты табиғат күштерінің «иесінің»
атауы ... яғни ... ... ... ... аты
қатарында қайрақан / қайраған сөзі ертедегі қазақтардың да, дәлірек айтсақ,
қазақтарды құраған ру-тайпалардың да тілінде ... ... ... ... - ... академик Р.Сыздық [33, 111]. Бірыңғай аңшылықпен
айналысқан алтайлықтар әр таудың өз иесі, ... бар деп ... олар тау ... ... ренжітіп алмау жағын ойлаған.
Алтайлықтардың түсінігі ... тау ... ... ... ... би билеген аңшыларды сүйген, солардың өлең-жыр, әңгімелерін
тыңдаған. Міне, ... ... ... ... ... қағусыз қалған
құс пен аңды атып ала берген. Кейде өлең-жырға ... ... ... иесі ... ... ... өз ... жеткізіп беретін болған [123,
30б.].
Л.Будагов өзінің сөздігінде қайрақан сөзіне мынадай анықтама ... ...... ... ... ... идоловъ, чтимыхъ
какъ божество горъ и т. п.» [БСл: 415]. Бұл туралы М.Әуезов ... ... ... заманда, Ұлыстың ұлы күні қалың елдің жаңа тілек тілейтіні
көрінеді. Жұп шырақ ... ... аяқ, ... ... ... ... ... кел» деп, «Көш, Қайрақан, көш» деп аластау – барлығы да сол ... ... ...... ... дейінгі пантеонында жаманшылық
иесі.
Орама темір, сом алтын Суға салса батпасын ... ... ... кетпесін. (Бата). Наурыз, Ұлыс күніне ... ... ... ... сөзі ... – Ұлы ... [МҚ, 3: 504]. Қ. Ғабитханұлы еңбегінде тәңірі сөзіне
байланысты мынадай деректер келтіреді: «Тәңір – Ұмай қосағы – көк ... ... ... ...... мен ... – жер қосағы деген)
трафарет-модель одан кейін де, оларға дейінгі көшпелілер мифологиясында да
болған ... ... ... ... ...... ... сенім бойынша ол аспанның рухы немесе иесі ретінде қабылданады.
Бұл сөздің тарихы туралы көптеген пікірлер бар. ... ... ... таң және іңір деген екі періште жер тұрғындарының тыныс-тіршілігін
күні ... ... ... ... Өз ... ... түсер
алдында ғана ауыстырады екен. Таң – күн ұйықтар ... ... іңір ... ... қарауылға тұрады. Осы екі арадағы мезгіл жер тұрғындары үшін
қастерлі болған. Олар ерте жатқан беймезгіл шақта ... ... ... кем ... деп ... Бұл ұғым ... таласа жатпау, күнмен
бірге түрегелу, ерте тұрған әйелдің бір ісі артық деген өмірлік қағидаларда
көрініс тапқан. Осы ... аңыз ... ... ... ... «та» ... білдіретін, тау, төбе, тақа, таңдай, тамақ, таңқы, танау, тамыздық,
тамшы, т.б. көптеген сөздер арқылы, ал –ің – ... ... ... ... ... еңсесі түсу, еңіреу, т.б. сөздер арқылы ... ... ... ... ... ... ... туралы мифологиялық
наным-сенім салт пен дәстүрдің бөлінбес құрамына айналды. ... ... деп ... теңіз деп суды айту тегін емес. Екеуінің де ... (тәң ... ... ... ұғымымен байланысты. Басқаша айтқанда аспанның өзі
әуелде су деп ... оның ... ... ... ... содан. Ал
жердегі су да түсі ... ... яғни ... ... көк ... ... аталған. Екінші аспан мағынасында айтылған («з»-жұптықтың белгісі)
[124, 85].
Көне түркі сөзі тәңір //тőңрі ... ... күш» ... ... белгілі болды. М.Қашқари іңір – ... пен ... ... астасуы. Оғыздар оны: imir-імір [МҚ, 1: 123] ... ...... заря, сумерки, вечерь; іңгір – ... ... ... ... көрсетеді [РСл І: 1432, 1446]. Халық этимологиясы ... ... тең таң мен іңір ... ... ... аталып жүрді. Таң-
іңір өзара сіңісіп кетіп, бір мағыналы ... ... ... [125, ... М.Қашқаридің сөздігінде тәңір сөзінің үш мағынасы
белгіленген: 1) құдай; 2) ... 3) ұлы [МҚ І: 87]. ... ... ... ... ... ... да, үндестік жағынан да дәл келетін, бір
түбірден өрбіген қытайша тянь (көк, ... ... ... жаратылыс),
тяньцзы (көктің ұлы, киелі, қасиетті), тяньли (жасағанның жаңылмас ... ... ... ... ... ... періште), тяньжи (көк пен күн)
деген сөздер бар. Бұдан ... ... ... сөзі мен қытай тіліндегі
тяньли сөздерінің ... ... ... аңғару қиын емес», - деп
қарайды [126, 71]. С.Мұқанов: Тәңірі дегеннің өзі ... ... ... деген мағына беретінін айтады [55, 38]. ... ... ... деп ... ... ... оған құдай ретінде табынған. Тәңір сөзі екі
түбірден: «таң» және «ертеден» деген сөздерден тұрады. «Таң» күннің ... ... ал «ер» - ... түркі тілдерінде ер, ержүрек, ... ... ... ... [55, 43] ... де ... ұшырасады. Осы пікірді
белгілі ғалым, тарихшы Сәбетқазы Ақатай да қолдайды [127, 47].
Тәңірді ата-баба рухы сіңген деп ... ... ... ... ... ... ауыз ... де тәңірге жалбарыну көрінісі
сипат алған: Жыртыла жаздап біреуі Тәңірі жәрдем етеді [ҚЖ, 1963: ... ... ... тәңірдің көмек беруімен бітеді. Жалпы жақсылық
атаулыны тәңір ісімен байланыстыру ... келе ... ... Жас ... ... бере ... десе, адам өлгенде «тәңірім алды, бетінен
жарылқасын» дейді. Тәңір сөзі ислам идеясының ... ... ... ... ... ... жиі ... байқалады. Қазақ ұғымындағы
тілек, бата беру ұғымы да тәңір ішіндегі мағынамен тығыз ... - ... ... [46, 164]. ... Аджи ... ... ... мен оңтүстік Сібір
елінің табынатын нысаны «адам ... ... күн» ... ...... мифологиялық бейнесі. Ол аспан әлемінің ... ...... ... ... немесе Тенгери, буряттар – Тэнгэри, монғолдар -
Тэнгэр, чуваштар – Тура деп ... ... ... ... бірдей
екендігін зерттеушілер жазып жүр [128, 209] [129, 51]. ... ...... ... ... ... төркіні» атты мақаласында бұл
сөздің этимологиясына ... ... ... ...... ... ... сөз. Сол кездердің өзінде бұл сөздің төрт түрлі мағынасы
болған. Солардың ең ... ... ...... ... ... ... дәуірлерде түркі тайпаларына араб, парсы тілдерінен
ауысқан «алла, құдай» атаулары орнына жұмсалған. Бұл және ... ... ... алғашқы «аспан», «көк» ұғымындағы «тәңір» сөзінің туынды
түсініктері екендігін ажырату қиынға соқпаса керек [ДТС: 544]. Мұның ... пен адам ... ... ... мекені – аспан, көк деген
сенімнен туғаны ... ... - деп ... [114, 164]. ... ... біз: ... ... еще при Чингис-хане магометане
переводили словом ... а ...... deus, так оно было в шаманстве
близко к идее всемогущего существа, а в Малой Бухарии и ... ... ... ... ... худа – «бог», деген сөздерді оқимыз [130,
306-307]. Белгілі тілші, ғалым Ғ.Мұсабаев ... ... ... түбірі бір буынды сөз болған» деген ой айтады [131, 61].
Байбота Қошым-Ноғай ежелгі түркі және көне қытай ... ... сөз ... ... екендігін айта келіп, былай дейді: «Қазіргі ... ... ... ... әдебиетте де қытайша тұлғасымен Тянь-
Шань деп аталып келе жатқаны белгілі. Қазақ ... тянь - ... шань ... деп ... ... ... ... «Тәңір тауы» деген ұғымды
береді. Дұрысы, түркі тіліндегі Хантәңірі топонимі қытай тіліне Тянь-Шань
деп тәржімеленген деп ... жөн. ... біз шың және шань ... ... ... ... ... [93, 91]. Ол тәңірі атауы екі
сөзден: таң және йер, яки кир (жер) сөздерінің бірігуі арқылы ... ... ... Олжас Сүлейменов «АЗиЯ» атты кітабында былай
деп жазған болатын: «Жердің йер атауы ерте ... ... ... ол ... герман және түркі тілдеріне енген болатын. Бәрі де бір
нүктеден бастау ... ... таза ... бұл йер – жер көне ... ... ... ғана ... қалды» [132, 212]. Ол қазіргі түркі
тілдерінде жер сөзінің йер, йар, жер, ... чер, ... ... кер, ... ... ... бар ... көрсете келіп, біздің
дәуірімізге дейінгі ... ... ... ... ... жер ... кир деп таңбаланғандығына назар аудартады [132,
239].
А.Салқынбай былай дейді: Та этимон ... ... ... ... ... ашуға көмегін тигізеді. Көне шумер тілінде
дингир - «құдай, аспан» мағынасында кездесетіні белгілі, ал көне түркіде ... ... ... ... ... ... ... өзек мағына мен
тұлға – -те, -де - көк, аспан, құдай. Ал ир, ер, ір ... көне ... ... беті» деген мағынасы болған [ДТС: 211]. Демек, Те, Де, Тен,
Ден – «көк, ... ... ал Ир, Ар, Ер – ... ... ... керек.
Египетте Ра - күн құдайы, Ра – Ар күннің көне атауы. «Көктегі күн ... ... үшін екі ... түбірдің бірігуінен жасалған номинативті
атау – Та+ир; Таң+ир=Таңір. Екі силлабофонеманың бірігуі ... жаңа ... көне тіл ... өте белсенді қолданылған тәсіл» [133, 123].
Олжас Сүлейменовтің «қадым замандарда йер атауы халықаралық сөз болған»
дейтін ... ... ... ... таң ... ... де айтуға
болады. Таң сөзі көне түркі және қытай тілдерінде «аспан» деген мағынаға да
ие болған. Ал ... ... ... ... ... ... п. асман – небо» [АИС: 33]. Яғни есте жоқ ерте ... таң ... ... және жер (йер ... кир) ... ғана ... бұл сөздердің
бірігуі арқылы жасалған Тәңірі ... ... да ... ұғым ... ... ... Біздің дәуірімізге дейінгі төртінші ... ... ... ... қолданылған бұл сөздің тарихы тым тереңде ... ... ... ... ... (демер) атауының мәні – «құдай,
аспан», ал тингир мен тигир - өзен аттары ... айта ... бұл ... ... ... ... ... тенир, танир) тұлғасымен
салыстырады. ... – көне ... ... де – ... ... Ал қазіргі
чуваш тілінде менгир тұлғасындағы сөз «теңіз» ... ... ... түркі тілдерінде бұл ұғым тенгиз (тениз, ... ... ... ... [132, 93]. Демек, түркі тілдеріндегі тәңірі (тәңір)
және ... ... де бір ... ... ... ... ... Сенен байлық өтпесін Тәңірі берген несібең
Тепкілесе кетпесін (бата). Халқымыздың ... ... ... ... күні даланы Қызыр аралайды екен. Сол себепті осы түн – «Қызыр түні»
деп ... ... ... ... ... бақ ... ақсақал
кейпінде көзге көрінетін қиял-ғажайып персонаж. Жақсылықтың жаршысы,
символы – Қызыр ата ... ... ... ... ... түссе, оның тоң
кеудесін жібітеді, ал тасқа түссе, тасты ерітіп жібереді екен [66, 51].
Сонымен, Наурыз, Ұлыс күніне байланысты ... ... ... ... Тәңірлік сенімге байланысты сөздер мол кездеседі.
2.2 Жарапазан (жарамазан) өлеңдерінің лексикасы
Маусымдық ғұрыптарға байланысты туған өлеңдердің бірі – ... ... діни ... ... ... бұл ... ... қарапайым
айтушылар қолына өткен. «Тұсыңа келіп тұрмыз ақтап қана, айтамыз жарапазан
мақтап қана» деген ... ... оны ... ел жұптасып та айтатын
болған. Жарапазан өлеңдері де ... ... ... жасалған. Ішінде
мақтау, ниеттестік, кейде әзіл, күлкі де ... ... ... сөзі ... ... ... ... «құдай», «пайғамбар» дейтін
сөздер үстем. Кейде ол отыз күндік оразамен де ... ... ... ... ... ... түйе алса, кішігірім айтушылар үй жағалап,
әйелдерден ауыз ашарға құрт, май, ірімшік сұраған. Діндар адамдар жарапазан
арқылы ислам дінін ... ... тілі ... ... ... ... ... сөздік, дыбыстық қайталаулары да бар. Жарапазан
бірде жыр, бірде қара өлең ... ... ... өзі халық поэзиясына
тән белгілер [2, 60]. Жарапазанның арнаулы баталары да ... Онда ... ... әйелге қошқардай қос ұл ту, ол батыр болсын деген жақсы ниеттер
айтылған.
Рамазан батасы немесе жарамазан батасы мұсылмандардың ... айы ... ... ... ... ... ... айында айтылатын жарамазан
өлеңдерімен қоса немесе жеке де айтылады. Жарамазаншылар көбінесе ... күн ... соң, ауыз ашып ... соң, ... ... ... ... басында жадырай бастаған кезде үй-үйді ... ... ... Үй иесі ... ... ... ... алып шығып,
дәм татырған, сауап болады деп кейде мал атаған, түрлі ... ... ... ... ... ... ризашылық білдіріп,
жарамазаншылар бата ... ... Ә. ... ... ... ... аяғы алғыс, бата болып келеді», – дейді.
Жарамазанның ... ... ... діні мен ... ... ... ... үндесуін білдіреді. Екі діннің жол-жора,
салты бірдей айтылады. Жарамазанның батасында халық ... пен ... ... алласына, пайғамбары мен әулие-әнбиесіне сиынады.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... жаяу
Мұқамбет үмбетіне жарамазан Жарамазан, жарамазан! Алла-құдай, бұл рамазан!
(Жарапазан)
Мұхамед ғ.с. пайғамбар. Алла тағаланың ең ... ... ... ... ... ... төрт ... бірі: 1. Мұса ...... 2. ... ғ.с. ...... 3. Иса ғ.с.
пайғамбарға – Інжіл; 4. Мұхамед ғ.с. пайғамбарға – Құран ... ... ... ... ...... дініне мойын ұсынған адам. اﻣت Арабша – үммәт. 1) Ұлт,
халық; 2) Қауым; 3) ... ... ... ... ... ... 27]. ... сөзінің К. Юдахин сөздігінде екі мағынасы
берілген: үмөт. ар. 1. ... ... ... ... 2. ... ... ... – последователи Мухаммеда, мусульмане;
мусульмаһин [ЮСл: 821]. Үмбөт – ... ... ... [РСл ... / ... – парс. діни ораза айында ауыл аралап, сый-сияпат
алатын тұрмыс-салт жырларының дінге байланысты түрі. ... ... және ... ... ... ... ... рамазан – то
же, что ырамазан; жа рамазан. Жарамазан – ар. этн. ... ... в ... ... ... ﻴﺎﺮﻤﺨﺎﻦ (а-п) йарәмәзан –
жарапазан, ... ... ... ... О, ... 85]. ...... – о, жарамазан! (Ораза ... ... ел ... өлең айтып, садақа жинайтын ескі әдеті) [АҚС: 255]. ... – ай ... ... ... ... аты, діни ... айы
[АҚС: 81]. Академик І.Кеңесбаев бұл сөздің ... ... ... сөзін қазіргі кезде бүтін сөз ретінде ұғамыз. Ал түп тегіне
қарасақ, екі түрлі ... ... ... Бұл сөз ... түркілік жар
(жариялау, жар салу т.б.) сөзіне рамазанның ... ... ... тіркесуі арқылы жасалып, дыбыстық өзгеріске ұшыраған» [134, 58].
Рамазан – қасиетті атау. ... айы ... ... ... төрт
айының бірі. Аңызға қарағанда рамазан айының бір күнінде ... ... Алла ... ... ... ... Ораза ұсталатын
осы рамазан айында жарапазан ... ... ... ... ... рамазан», қазақша «жарапазан» аталатын жыр бар. Оны ... ... ... – деп жазады Сәбит Мұқанов. Парсы ... - ... ... тапқыр, күлдіргі ақын деген ұғымды білдіреді.
Бізде ол үй арасын кезіп жүріп өлең айтушы болмақ.
Жарапазан ... ... ... бата беру сипатында, ... ... ... мынадай өлең жолдары кездеседі:
...Бағаналы таудай бол, Шағалалы көлдей бол, Бәйшешектей нұрлы ... ... ... ... ... Алтыннан терек орнасын, Айында
келген мейманың, Оған атын байласын, Күн жағына қарасаң, Күмістен ... ... ... мейманың Оған атың байласын.
Міне, осы екі терек – екі ағаштың мифтік ғалам ағашының бір ... ... жоқ. ... ... жұмбақты ежелгі үнді мұрағаты ... да ... ... Осындай мысалдарға қарап,
арғықазақтарда бастапқыда екі қақпа – екі ... ... ... жөнінде айтуға болады. Бірінші босаға – екі алтын ... ... ... – екі ... ... тұрған, тиісінше «жазды
шығаратын» (не қысқы қаңтар) қақпалар, босағалар болуы тиіс. Бірақ, уақыт
өте, ... екі ... ... ұмытып, оларды бір-біріне қабаттасып
кеткен жартысы алтын, ... ... ... ... ... ертегілер мен
аңыздарда, жай ғана деталь ретінде сақтап қалған деп ... ... ... ... ... де ... ... Алтын да менің босағам,
Аттап бір шығам деп пе ... ... те ... ... ... ... деп ... Қазақтардың мифтік танымы бойынша, екі босаға, екі терек немесе екі
баған ұғымдары күндіз бен түн, кеш пен таң, ... ... ... қыс ... көктем мен күзгі теңелулерді бейнелейді [30 ІІ: 75]. Яғни осы
ұғымдардың ... ... ... ... ... айтылар жарапазан, Мекке пен Мәдинадан шығар азан ... ... бар иіп ... ... ... тиіп тұрған (жарапазан).
Ораза. Парсыша рузе روزه –тәуліктің күндізгі уақытында ауыз бекіту,
исламның негізгі 5 ... ... ... ... ... ... айрықша кең тараған. Ораза тұту жай діни рәсім ... ... ... ... да ... аңғаруға болады. Ораза тұтудың
өмірлік өнегелі жағы да бар, ол адамды ... ... ... ... ... ашар – ... ұстаған адамдар тамақтануға рұқсат етілген мезгіл.
Мұсылмандық 5 парыздың бірі – ораза. Бұл – рамазан айында 30 күн бойы ... күн ... ... өзін ... ... ұстау. Қазақша ауыз ашу
кезі қасиетті саналып, дәл алдында ауызды құрмамен, тұзбен не ... ... ... ... әр үй ... ауызашарға шақырады.
Мұсылмандықта мұндай құрмет сауап саналады.
Сәресі – ораза ұстау кезінде түннің 3-ші ... ... ... Түркі
тілдерінің ескерткіші «Кодекс Куманикусте» кездесетін сара сөзін В.В.Радлов
орыстың заря сөзінен ауысқан ... ... ... ... ... де, ... ... таң сәрі, құлқын сәрі, ... ... ... сәрі ... де ... ... ... (сäһäр)
таң деген сөзінен ауысқан дейді [80, 179]. Таң сәрі сөзі таң және ... ... сөзі ... ... ... Һ ... сөздің басында
да, ортасында да түсіп қала ... Екі ... ... ... 1-еуі ғана сақталған. Сәрі сөзі жіңішке айтылады да, ... ... ас ... де ... ... бес ...... еді, Ауызын діл мұсылман бекітеді. Ораза
намазыңды күтпей барсаң, Үстінен қыл көпірдің секіреді ... Сөз ...... ... бағыштап, күніне 5 рет оқып
өтейтін құлшылығы. Әдетте, сөздің ... ... ... ... тілі деп
танылып жүр. Оның Нәмаз тұлғасы мен ... ... ... ... ... ... 663]. ... сөздігінде: простн. намазъ (слово
пехлевійское и зендское, обозначающее ... ... ... ... совершаемая мусульманами 5 разъ въ день [БСл ... ... ... ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде сөздің алғашқы
тегі ... ... ... ... тілінен) екендігі анықталады.
Санскритте намо – тізе ... ... иілу [ДТС: 355]. Намо ... ... з ... ... бас ию, құлшылық, құрмет ету мағынасына дейін
өзгерген [24, 207]. Намаздігер (п) (нәмаздыгер). Ескі. Күн ... ... [АПС: ... – түс ... күн ... жақындаған мезгіл; бесін мен ақшам арасы.
Екінді намазы – күнделікті оқылатын бес ... ... ... ... Kom – ikindi] ... после обеда; екінді намазы (кom) молитва послъ
полудня [РСл І: 679]. Ikindi (Осм) 1) ... ... ... ... азаны – призывъ къ вечерней молитвъ; 2) время послъобъденное, Ikindi
[Каs] – ... ... ... ... ... [РСл І: 1418]. ... – час,
разделяющий на две половины время от полудня до заката солнца, 4 часа ... ... ... ... [БСл І: 200]; екіпti( екіndi 1) второй, 2)
во второй раз, ... ... ... ... 1) второй, другой, 2) во
второй раз, ікіnсі второй, другой [ДТС: 168]. ... ... ... ... ... ... ... намазының уақыты [МҚ І: 170]. ... ... ... ... ... ... ... Мақалдың бұлай айтылуы,
қонаққа пышақ қандар мал ... ... мал ... кешкі абыр-сабыр
басыла бастайды. Бесін ауып, күн батуға ... шақ – ... - ... [135, ... ... ... ... сөздіктер «Түс ауып,
күн батуға жақындаған мезгіл; бесін мен ақшам арасы» және «Екінді ... ... ... деп ... ... ... сөйлеу
тілінде бұл сөздің екіндік, екінділік деген нұсқалары да кездеседі ... ... ...... көне ... ... ... атау екенідігі
күмәнсіз. ҮІІІ-ІХ ғасырларда жазылған деп саналатын «Ырқ бітіг» атты тарихи
жәдігерлікте: «Барс йыл екінті ай біш ... ... ... дінтар Буруағуру есідшічіміз Ісіг Санун Ітечук үчүн бітідім», - ... бар [136, 169]. ... ... ай ... екінші ай деп
тәржімеленеді. Көне түркі тілінде екінші сөзі іккінч, екінті ... ... ... екінші деген сөздің байырғы тұлғаларының бірі екінті
болғанына көз жетіп отыр. Көне түркі тіліндегі екінті сөзі ... ... ... (түстен кейін) деген ұғымда ... ... ... ... ... деп ой ... ... [92, 39].
Біреуі бес намаздың бесін сүндет, Оқиды ... ... ... ... деп ... ... Мінеді екі иыққа екі жендет (жарапазан).
Бесін. Ғалым Е.Жанпейісов «Этнокультурная ... ... ... ... ... ... ... бірінші жартысы, ал
екінді(екінті – түстен кейінгі уақыттың ... ... ... ... 139]. Бесін (п) ﭙﺪﺸﻥ (пишин). Күн тас төбеден ауа бастаған уақыт [АПС:
47]. Пишин – бесін, песін. 1. Түс ауа ... ... ... 2. Түстен
кейін оқылатын намаздың уақыты ... 74]. Бұл атау ... ... ... ... ... ... пічін, биджән, бесін т.б. қалыптасқаны
байқалады. Бесін лексемасы туралы көптеген ... ... ... ... ... ... часы пятивременой молитъвы» [БСл ... ... ... // ... годъ ... [РСл ІҮ: 2224]. ...
полуденная молитъва, в переносном смысле – полдень [БСл: 291]; Бесін (п)
пишин. Күн тас төбеден ауа ... ... [АПС: 47]. ... п. ... 2, ... ... 3. ... суффикс; пишин: 1. прежний; 2.
передний; 3.древний; 4. полдень) – 1. полдень [48, 70]; бесін – ... в ... ...... [ҚЖ, 291]. Қаз. ... тат. бешин,
перс. пешин, қырғ. бесін. Бесін түстен кейін ... 2. ... ... ... ету ... [БСл І: 260]. Осы ... қатысымен бірнеше:
кіші бесін «жарты күн өткен уақыт», ұлы ... ... ... «кеш бата
бастағандағы уақыт», қожа бесін «қожа бесіні ... ... ... ... ... ... ... мүмкін болды [137].
Н.Уәлиұлы былай дейді: Түстен кейінгі шақ – бесін. Әрине, бесін атауын
сырқы ұқсастығына қарап бес ... ... ... ... ... мешін
(маймыл) атауымен байланысты дейтін де пікір бар. ... бұл сөз ... ... ... ... ... Парсыша пеш – маңдай деген сөз.
Пешенесіне жазылған дегендегі пешене – маңдай. Бесін ... – күн ... шақ. ... ... бесін мезгілін екі шаққа бөліп атайтындығын
байқаймыз. Бірінші – ұлы ... «күн қақ ... ... ... Жырларда
кездесетін айна бесін осы «ұлы бесінмен» мағыналас деуге болады. Екінші
кіші бесін – «күн маңдайдан ауа ... ... ... ... тағы ... – қожа ... Ол ... намазы оқылар шақ» дегенді ... ... ... ... сөзі ... ... уақыттың бірінші ... ... қар ... ... ... жігіт сәлде орайды.
Сәлдемін бір ораған қайта орайды (қара өлең).
Сәлде. Ғибадат жасағанда киілетін бас киім. ... ... ... орайтын ақ мата, шалма деп түсінік берілген. Дін қызметкерлері
әрдайым ... ... бас киім ... ... ... ... болған.
Сәлде сөзінің түбірі сәлле. Мұнда сөз түбірінде ... ... тән ... белгісі бар. Сондықтан л екі рет дыбысталып, сәлле болып тұр. ... ... ... ... ... ... ... «қазақ-
қырғыздың түбір сөзінде бір дыбыс ... ... ... жат
сөздердегі екіленіп айтылатын дыбысты қазақ-қырғыз не бір дыбыс ... не ... ... дыбысқа аударады» деген болатын.
Бұл үйдің шаңырағы шап-шақ қана, Жеңешем осы үйдегі аппақ қана. Өрбісін
балалары аман-есен, Жеңешем ырым берер ... қана ... ... ... ... және ... ... кермеден –
күлдіреуіштен (әдетте, күлдіреуіштер үш-үштен бірімен-бірі тік бұрыш жасай
қиылысады) құралады. ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Ол ұрпақтан ұрпаққа беріледі және ата-
бабалардың рухын қорғаушы ретінде саналады, ұлдардың еншісі ... ... және киіз ... ... Кенже ұл әкенің орнын басқан, оның
байлығын ғана ... киіз үйін де ... ... Сондықтан кенже ұл шаңырақ
иесі ... ... ... ... ... ... ... шаңырақ ешқашан
ауыстырылмайды. Ошақта жанған оттың түтінінен шаңырақтың түсі күңгірттеніп,
қап-қара түске боялады. Сондықтан да ұрпақтан ... ... ... ... деп ... ... Шаруамен кіріп-шығуға ғана келген адам
міндетті түрде шаңырақты сыйлап, тізе бүгуі тиіс.
Қазақ ... қара ... қара ... ... ... құлау,
шаңырағына ат ойнату, шаңырағын талқандау тағы басқа фразеологизмдерінің
жасалуына ұйтқы ... ... сөз – ... ... ... ... түтініне ыстала-ыстала қара түске енген, сан жылдар атадан балаға
мирастыққа ... ... ... ... ... ... ... ерекше. Қазақ ұғымында Шаңырақ – ең ... ... ... ... ... ата мен бала
арасындағы жауапкершіліктің, сыйластықтың символы. Шаңырақ – «үйдің сүйегі»
деп аталатын киіз ... ... ... ... бір ... ... шаңырақты сындырып кек алу дәстүрі болған, «шаңырағын
талқандау», «шаңырағы құлау» ...... ... [138, 98].
Үйің, үйің үй екен, Үйдің көркі ши екен. Саба көркі бие екен, ... түйе ... ... Бұл – ... ... ... ... келе жатқан сөз. Көне
түркі жазба нұсқаларында үй сөзі «адам тұратын баспана» дегенді ... 366]. ... ... тұлғасы оба/обан болса керек. Бұрын моңғол
тілінде ... ... ... үшін ... ... ... обон/овоо деп атапты. Ертеде моңғолдар осындай үйлерге келіп
құдайына құлшылық ететін болған. Бұл сөз ... ... ... тілдеріне
ауысып, «төбе, төмпешік» деген мағынада қолданылып кеткен. Қазіргі қазақ
тіліндегі оба сөзі осы ... ... ... ... оба деп ... киіз үйін ... [БСл: 107]. Осы мағынада оба сөзі В.В.Радловтың
сөздігінде де кездеседі. Басқа ... ... бұл сөз эб ... ев ... өй ... үй ... т.б. болып айтылады. Сонымен,
бұл сөз ... бойы ... ... обон>обоо>оба >ов>ев ой// өй// үй
болып өзгерген. Қазақ тілінде революцияға дейін үй сөзі кең ... тас ... ... ... ... ... ... аудандарда там сөзі пайда болған [139, 143-146]. Бұдан
басқа кейбір ... [140, 89] үй сөзі ... ... ... ... ... деген сөзден шыққан деп жорамалдаса, екінші біреулер үй сөзін
үю етістігімен ... деп ... ... ... ... ... Мың саулығың қоздасын! Сегіз түйең боталап, Сегіз
келін қомдасын!
Құдай – ... ... ... оны ... табиғаттан тыс бір
ғана құдіретті күш ретінде бейнеленеді. Құдай сөзі парсы ... ... ... ... дегенді білдіреді [ПРС: 781]. Құдай сөзінің
синонимдері – ... ... ... ... жасаған, жасаған ие, ие. Бұл
сөздердің айтылуы басқа болғанымен ... ... ... Әбілбек
Нұрмағамбетұлы құдай сөзінің шыққан төркіні парсы тілі екенін айтады: «Бұл
тілдегі дыбыстық құрамы «хода», «ходай» қалпында айтылып, ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Хода
сөзінің парсы тіліндегі екіші мағынасы – «өкім жүргізуші, ие, ... ... тіл ... ... бірі ... ... екі сөзден біріккен
деген ойға ойысып: «худ – өзі, ай – ... өзі ... ... жасайды [141, 142].
Парсы тіліндегі ходи дыбыстық құрамдағы сөздің біздің тіліміздегі өзі,
сондай-ақ эйаб тұлғасының «қайтып оралу» тәрізді мағыналарды ... [ПРС: 579] [142, 65]. ... ... ... ... ... ... қыш құмыраның қыл мойнындағы соғды жазуын 1990
жылы оқыған ... ... ... оны орыс ... ... ... сосуд) был изготовлен великому ... ... ... знак ... (?) – год Зайца, в месяце Малый ханда, в
четверг, в день Рам-рау. Написал с ... ... (?) 160-й год. ... ... ... да ... ... (?) его счастливым!».
Мәтінде кездесетін Худтак атауын ... ... кісі ... деп
түсінеді, әрі ол Худат сөзінің «қате» жазылған тұлғасы деп ойлайды [143].
Қыш құмыра сыйға тартылған ... аты ... ... табылмаған
бөлігінде қалған тәрізді. Өйткені «...этому ... ... ... бұл ... кісі ... гөрі ... (титул) екендігі аңғарылады.
Академик В.В.Бартольд худа//худат атауларының ежелгі Иранда және Орта
Азияда «құдіретті патша» деген мәнде қолданылғанын ... [144, ... ... ... ... ... түскен бір
атаудың әрқилы нұсқалары деп түсінгеніміз жөн. Қазіргі қазақ ... ... ... тілінде «патша» мағынасын беретін худа//худат//худтак
сөздерімен төркіндесетіні шүбә келтірмесе керек [92, 106].
Айға кіргейсің. Аллаға ісің ақ болса, Нұрдың қызын ... ... ... ... алла әлемдегі барша жанды-жансызды,
есті-ессізді жаратушы. Ол ... ... ... ... ... ... ... белгілейді. Қазақша жазмыш, жаратқан ие деп аталады. Алланың
өзі саналы жаратқан адамдарына ... жол ... өмір ... ... үшін елші жіберіп, сол елшілер арқылы өзінің айтқандарын кітап етіп
жерге түсіріп отырған. ... ең ... ... ... ... Оған түскен кітап – Құран Кәрім.
Алла-Тағаланың нақты бейнесі ешкімге көрінбейді. Адамдар оған тек ... ... ... ... ... білдіреді. Соңғы
пайғамбар – Мухаммед арқылы жеткен ... ... ... ... жалғыз
екендігі, оған тең келер ешкімнің, еш нәрсенің жоқ ... көп ... 106]. ... алла, құдай – ерекше күштер. Рақымы ... ... ... ... адамға киесі, кәрісін төгеді деген ұғым
болған, ... әр ... ... ... ... ... өздерінің
бір-біріне жасаған жақсылық-жамандық әрекеттеріне жауап ретінде осы
күштерге ... ... ... ... ...... тәңірі сөздерінің баламасы. Бұл сөз қазақ тілінен ислам
дінінің таралуымен ... ... ... Араб ... ... ... ... алла» дегенді білдіреді [АРС: 48]. Кейде алла сөзіне ... ... алла ... деп те ... ... да араб тілінен
ауысқан, ал мағынасы – «жаратушы кұдірет, ұлы мәртебелі» ... ... 48]. Алла ... өзі ... біршама өзгеріспен сіңісті: ... ...... от ... اﻝ ... с ... ... (артикля) اﻝ у армейцев» ...... ... ... ... мир, ... ... животных и человека. В день,
когда наступит конец света, Аллах воскресит всех мертвых и ... ... по их ... ... ... в рай, ... – в ад. Бог ... – тот же бог, которому покланяются иудеи и христиане» [64, ... ...... тілінде аллаһ//алла//алда болып айтылатын сөз –
араб тіліндегі Алланың «Иллах» ... «әл» ... ... ... Оның ... мен аудармасы – «құдай», «құдайлық». Алла – құдай,
тәңірі сөздерінің баламасы, ... ... ... ... ... ... жаратушы ие. Бұл сөз қазақ тілінен ... ... ... ... ... [131, ... алла ... – ерекше күштер. Рақымы түссе, адамға көмектеседі,
рақымы түспесе, адамға киесі, кәрісін төгеді деген ұғым ... ... ... ... ... ... ... өздерінің бір-біріне
жасаған жақсылық-жамандық ... ... ... осы ... ... көптеген тіркестерді қолданған.
Сонымен, жарамазан өлеңдерінің мазмұны ислам діні мен ... ... ... ... ... ... үлгілері – қазақ өмірінің ... ... ... ... қалыптасқан әдет-ғұрпынан, салтынан, тұрмыс
тіршілігінен туған ауыз әдебиетінің бір түрі. Олар – ... ... ... ... Жарапазан өлеңдері – мағыналары көмескіленген, ... ... ... көне ... бір ... көзі ... ... Ұлыс күніне байланысты тілек-баталардың лексикасында көне
түркі мифологиясына, ... ... ... ... мол ... Жарамазанның мазмұны, негізінде, ислам діні мен шаман діні
қалдықтарының бір-бірімен ... ... ... Екі ... жол-жора,
салты бірдей айтылады.
5. Маусымдық ғұрыптар фольклорының лексикасы ұлттық ... ... ... діни ... белгісін жамап алған лексемаларды
қамтиды.
3 ДІНИ ҒҰРЫПТАР ФОЛЬКЛОРЫНЫҢ ЛЕКСИКАСЫ
Қазақ ғұрып фольклорына енетін және діни ғұрыптарға ... ... ... ... ... ... күйбеңінің, өмір үшін
күресінің тынысын ашады. Мұнда әлеуметтік ... гөрі ... ... ... ... суреті әлдеқайда басым. Ахмет Байтұрсынов діни ғұрыпқа
байланысты жанрларды «Қалып сөзі» деп ... оған ... ... ... ... шақыру» және «Бесік жырын» жатқызады. «Бесік жырынан»
басқасы осы салаға ... М. ... ... ... өлеңдер тобына
наурыз, бақсы сарыны, жарамазан өлеңдерін жатқызған. Мұндағы бақсы сарыны
өлеңдері діни ғұрыптар фольклорына жатар еді де, оған қоса ... мен ... ... Сейфуллин діни ғұрыпқа байланысты туындыларды «Ескілікті дін
салтынан туған өлең-жырлар» деп ... оған ... ... ... арбау-
байлау жырлары, бәдік өлеңдерінен басқа наурыз, жарамазан ... ... ... ... тарихының» «Салт өлеңдері» тарихын
жазған Б. ... та «Дін салт ... ... жанрларды жатқызған.
Б.Уахатов пен С. Қасқабасов арбау, бәдік, бақсы сарынын діни нанымдарға
байланысты жанрларға ... ... ... ... барлығында дерлік арбау,
бәдік, бақсы сарыны бір топта ... және ... діни салт ... ... діни ... фольклоры лексикасын біз төрт топқа
бөліп қарастырмақпыз: 1. «Бәдік» өлеңдерінің лекскасы. 2. ... ... 3. ... ... ... 4. ... наным-сенімдер ғұрпының
лексикасы.
Халықтың ұлттық мәдени өмірінде діннің ролі ... ... ... ... ... болса да, оның болмысы қайшылықтарға толы. Сондықтан ... ...... ... белгілі бір қалыпқа келтіру.
Адамға белгілі бір шектеулер қою үшін ... ... ... бас июге
мәжбүр етті. Ал жаратушының қаһарынан қорқу немесе оның қолдауын қажет ... бір ... ... ... ... ... әдет-ғұрып
жүйесін қалыптастырды [102, 8]. Кез келген халық тілінің өзіне ... ... оның ... ... ... белгілі. Қазақ тіл білімінде
діни наным-сенімдерге байланысты негізінен К.Рысбаеваның ... ... ... және ... ... ... тіркестер» атты зерттеу еңбектерін атауға болады. Діни
лексикаға қатысты ... ... ... ... ... З.Советова т.б. зерттеушілердің еңбегінде сөз етілген.
Әрбір тарихи дәуірдің ... ... ... ... ... халықтың
өзіне тән мәдени дәстүрлері болады. Соның ішінде әлемдік құбылыс ретінде
ежелгі уақыттан осы күнге дейін өмір сүріп келе ... ... ... ... Өйткені дәстүрлі мәдениет, жалпы алғанда, ерекше ... ... ... ... ... ... сабақтастық
байланысын тани білу қажет. Міне, осы ... ... ... ... ... түрлі наным-сенім жүйесінен
іздеген жөн сияқты.
Этнолигвистиканың зертеу материалдарының бірі – діни наным-сенімге
байланысты ... ... ... Діни ...... ... ... ерекше құбылыс. Халықтың діні, наным-сенімдегі
көзқарастары әр ... ... ... тарихына, бүгінгі күндегі рухани-
мәдени, саяси өміріне зор ықпал ... ... ... дін ... ... ... адамзат болмысына рух, мән-мазмұн беретін
рухани күш. Діннің ұлттық рухқа тікелей ... бар. ... ... ... ... ... бір ... беруші тәртіпке салушы күш бар [146, 105]
Ш.Уәлихановтың түсіндіруінше, діннің шығуының бір себебі – адам бойындағы
қорқыныш сезімі. Адам ... ... ... болып, оның керемет
күштерінің неден, қалай пайда болатынын түсіне алмай, ол ... жер ... ... ... сел ... т.б.) ... ... көрінбейтін ерекше бір күш деп сенген.
Қазақ фольклорының көне наным-сенімдерге қатысты үлгілері тек ... ... ... қана хатқа түскен. Бұл жанрлардың мөлдір бастауы
сонау неолит дәуіріне алып алып барады. Олар «таза» сөз өнері әлі ... ... ... ... ... да синкреттік қалпынан
айрылмаған. Көне наным-сенімдерге негізделген фольклор үлгілерін халықтық
дүниетанымнан, салт-санадан, ... ... алып жеке ... мүмкін
емес. Бұл орайда С. Қасқабасовтың: «Қазақ фольклорында көрініс ... ескі ... ... – тек қана ... мен тарихшылардың
ісі емес. Бұл фольклористер үшін де өте ... [124, 94] - деуі ... ... ... ... ... Б. ... «Қазақтың көне наным-
сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклоры» еңбегінде көне наным-сенімдерге
қатысты сиқырлы сөздің қуатты күшіне ... ... ... ... емшілікке қатысты ғұрыптық поэзия үлгілеріне баса ... ... ... ... және ... жанрларын одан әрі ... ... ...... күндердің еншісі [2, 6].
Ғұрыптық фольклор шығармалары – халықтық сананың сәбилік шағында туып,
кейінгі дәуірлерде халықпен бірге белсенді өмір ... бай ... Ауыз ... өзге ... тәрізді олар халықтың ерте заманғы
тұрмыс-тіршілігінің ... өмір ... ... ... таза ... мен ... ерекшелігі тұрғысынан да ерекше бағалы. Әсіресе
идиоэтникалық сипаты айқын және көрнекті құбылыстардың бірі – ... ... ... ...... көне ... Оны зерттеу
тілдің тарихын зерттеу деген сөз.
Халқымыздың материалдық өндірістік деңгейі мен ... ... ана ... ... байлығын ұрпақтан ұрпаққа мирас
болып келе ... асыл ... ... ... жиып көрсетіп, қыр-сырын
анықтау – этнолингвистиканың міндеті [4, 5]. Әрбір халықтың ... ең көне әрі ... ... бірі – діни наным-сенімге
байланысты лексика. Сондықтан осы ... ... ... ... ... ... ... ашу өте маңызды. Аталған
тарауда бәдік өлеңдерінің лексикасы, арбау өлеңдерінің лексикасы, ... ... ... ... ... ... Бәдік өлеңдерінің лексикасы
Шаман дініне сенетін қазақ халқының ертедегі ұғымында «бәдік» дегеніміз
малға, ... ... ... ... ... яғни құдайы. Шаман дінінде ауруды
емдеудің жеке де, жалпы да түрі бар. Жеке ... ... ... ... ... түрі ... ... адамдардың қатысуымен жүзеге асырылады.
Бәдік алғашқыда адамды ... ... ... ... айтылған. Ауру адамның
дертін өлеңмен арбап, қуып шығуға тырысқан. Себебі бақсы-балгерлік ... ... әр ... иесі бар деп ... ... ... кешке
қарай, іңір қараңғысында орындалған. Бірте-бірте бәдікті қыздар ... тобы ... ... айту ... ... Ақырында бәдіктің атқаратын
міндеті түбірімен өзгеріске ұшырап, қыз, жігіттің арасындағы айтыс, ... ... ... ... ... ауруды «көшіру» деген әдет бар. Онда
науқас адамның ... ... ... ... ... ... Әдетте, ауруды
«көшіргенде» бақсыға ерген жұрт малдың қу сүйегін әдемілеп сырлайды да,
елден аулақ ... ... ... ... айтуынша, дерт «иесі» ауырған
адамнан иә малдан қуылғанда, жоғалып кетпейді, ол ... ... ... ... адамға, иә малға соқтықпауы үшін, бақсы оны қу ... қоюы ... Сол ... де ауру ... сүйектің маңына адам
жоламауға, малды да жолатпауға тырысады.
Бәдік бейнесінің жын-шайтанмен ... ... ... Өйткені жын-
шайтан дегеніміз қаскөй күштерге жатады. Көшіру ғұрпын ... ... ... ... ... үйіріле жиналады деген сенімнен туса
керек. Бақсылардың ойыны да іңірде басталатыны ... ... ... ... ... сермеу, дабыл қағу, қамшымен сабау әдеттері
біртіндеп бақсылыққа ауысқан. Сабау жорасының ... ... ... ... ... кездерге дейін сақталғаны байқалады. Бұл әдет
көбінше сырқаттың үстіне мата жабу ... ... ... ... ... ... кезіндегі шулау, сабалау, мата ... ... ... барлығын да жеке орындаушылар емес, ұжым
жүргізген. Көшіру ғұрпының әлемдік ... ... ... ... ... ... көшіру
б) жансыз заттарға көшіру түрінде жолықса, бәдікте соның үшеуі де
көрініс тапқан.
Басқаға көшіру ... ... ... жабыс қу қыздарға», «Бар да жабыс
жігіттің таңдайына», ... ... мен ... көш» ... кете ... магиялық фольклоры әртүрлі жанрларының мәтіндерінде ... ... ... ... бар. ... бәдік сакральды
мәтіндерінде негізгі және қайталанатын сөздердің бірі бәдік болып табылады.
Бәдік магиялық (сакральды, фидеистік) сөзінің және басқа да ... мен ... ... ... қуудың магиялық әсерін күшейтіп, соңында
күтілетін нәтиже болуына ықпал етуі керек. ... ... (сөз ... рет қайталануы – вербальды магияда міндетті ... ... ... Ауру ... ... ... көрінбейтін қаскөй күшті
білдіретін бәдік сөзі мен көш сөзінің бірнеше рет қайталануы арқылы ауруды,
яғни ауру ... ... ... ... ... ... ... болған.
Бәдік мәтіндерінде бәдіктің адамдарға және олардың дене мүшелеріне,
жануарларға, географиялық ... ... ... ... вербальды магиялық мәтінін айтқан кезде вербальды емес ... ... бір ... ... ... Өте ерте ... ... салтында шулау да, сабау да, айдау, ұру, тебу және т.б. ... ... ... ... ... асырылғандығын бәдік
мәтіндерінен көруге болады [65, 20].
Қазақтың бәдігінде белгілі бір сөзді, сөз тіркесін, сөйлемді, ... ... ... ... неғұрлым көп қайталаса, зиянкес ... көп әсер ... ... деген сенім жатыр. Ең көп қолданылатын сөз
... ... сөзі ... ... сайын ең кемінде бір рет кезігіп отырады,
әйтпесе одан да көп жолығуы мүмкін. Бәдіктен соң жиі ... сөз ... Оның ... ... ... ... да белгілі бір ырғақ, ұйқас
заңдылықтарына бағынады. Бәдік мәтіндерінде сөздердің негізінен, зат ... ... ... Оның ... ... ... ... байланысты.
Бәдік өткеру салты кезінде ауру не ... ... мал, ... не жансыз
заттарға көшіріледі. Сондықтан да ұйқасқа енетін сөздердің зат есімге бітуі
әбден заңды. Өзге сөз таптары ... ... ... ... ... ... ... отырған түркі халықтарына ауысар болсақ, материалының молдығы
жағынан алдымен көзге түсері – қарақалпақ бәдігі. Ол ... ... ... «Бәдік – заговор против детских болезней (кори, скарлатины),
которым широко пользовались каркалпаки до Октябрской революции». «Бәдік. ... ... ... ... ... напр., корь, крапивница. 2)
Колдовской заговор против бедика» [147, 326]. ... ... он ... ... ... сөздігіндегі» «бәдікке» берілген түсінікті еске
түсіреді. Айырмасы: сөздікте ол адамға, малға жұғатын ... ... ... ... ... ... ... «Бәдік, - дейді қарақалпақ
ғалымы М.Низаметдинов, - ... ... ... ... адамның
денесіне шығатұғын қотыр немесе қызылша сияқты жаралардың аты. ... ... ... деп ... Мұндай жараларды халқымыз бәдік
қосығын айту ... ... ... деп ... ... ... ... қарақалпақтар арасында қарамық (ветряная оспа),
қышыма (чесотка), ... ... жара ... де ... деп ... ... ... сияқты қарақалпақ ғалымдары да оның себебін ашуға талап
қылмаған.
Бәдік ... ... ... ... ... адамға, малға қасақы ауру,
індеттің «тәңір-иесінің» аты болуға тиіс» - десе, Сәбит ... ... ... ... ... індет ауруының иесі, құдайы», – дейді.
Ә.Қоңыратбаев: «Бәдік – ... ... ... сөз» ... Л.Будагов былай
деген: «Бәдік – болезнь скота, в которой он все кружится и ничего не ест»
[БСл: 248]. ...... ... ... босағасын аңдитын қорқақ,
әлжуаз, жалқау бейне, ауру иесі [148, 35]. ... ... Bezik ... ... [МҚ 1: 443). 1. ...... ... Чил. ААО. 2. Бәдік
– ауру аты. Чил ААО [118, 470].
Э.В.Севортян сөздігінде безгек, безік туындылары қақ, -(а)қ и ... ... ... ... дірілдеу» мағынасындағы в(аz)-, ваz-
, бәз етістігінен жасалғанын көрсетеді. Осы ... ... ... ... Ал ... ваz-gаk сөзінің жасалуының екі жолын көрсетіп: 1)
«дірілдеу» мағынасын ... ваz ... 2) ... ... ваzіg ... -ак ... ... арқылы ваz-(gik)-ак >
ваzgаk туындылары жасалғанына талдау жасайды [ЭСТЯ 1978: 105].
Өзбек фольклортанушысы Б. ... ... ... ... ... сөзінен іздейді. Э. В. ... ... ... бәз ... ... ал бәздің «қалтырамақ, дірілдемек» деген
мағыналары бар екенін, кейіннен бәзіктен безгек және ... ... ... ... ... ... есекжем ауруы кезінде адам қатты қалтырап
дірілдейді, ендеше бәдіктің ... ... бәз ... туындауы әбден
мүмкін деп қарайды. Қазақ ... да ... ... ... ... Б. Сарымсақов болжамының негізсіз емес екені аңғарылады. Өзбек
тілінің ... ... ... де, ... енген. Ол орысша «недруг»,
«недоброжелатель» деп ... [УРС: 50], ... ... ... ... келсе керек. Бадхохтың арғы түбі, төркіні тәжік, ... бад ... қас, ... ... ұғымдарда қолданылатын сөз [ТадРС: 106].
Қалмақ тілінде: бегзих – бүрісу, ... [РКС: 156]. ... ... - тоңудың нәтижесі. Ал «тоңу» болса, безгек аурының
басты белгісі. Ауру осы қасиетіне байланысты өзінің атауына ие ... ... ... қалмақша: безг – безгек ... [РКС: ... ... ... ... безг ... ... жиі
қолданылатын –ек қосымшасы жалғанып, безгек сөзін тудырған [24, 49]. Біз
бәдік, бәз, ... ... ... ... ... ... ... айт дегенде айда күлап, Жыландай сүйегі жоқ ... ... бұл ... ... ... ... ... күлап?
Бұл өлең жолдарындағы күләп (күлапсан) сөзі күл ұғымының баламасы
ретінде қолданылған. Күл – ... аты. ... ... ... күл
сөзі скарлатина деп аударылған [КазРС: 182]. Күлгү – ... ... ... ... де ... ... Бұл сөз ... күлткү деп те
айтылады [МҚ І: 489]. Қарақалпақ фольклорында да ұшырасады. Қырғыздарда
күлапса ... ... [ЮСл: 463]. Ал ... ... ... жиі ... Гулофшон – халықтық медициналық термин, тәжік
тілінде қарамық (ветряная оспа) деген сөз ... 106]. ... ... ... ... ... ... дақ», «денені басып
кететін бөртпе» деген ... ... [147, 332]. Күл ... ... деп ... та, ... деп ұқсақ та) денені бөртпе басатыны
белгілі. Сондай-ақ қызылша, шешек, қорасан, ... ... ... де ... ... ... Қазақтың: «Сүтке салған тарыдай бөрткен
бәдік» - деуі де содан болу керек. Сонымен, күлапсан – бәдіктің бір ... ... ... болсаң жүргенге көш, Жортқан жорық іздеп сүргенге
көш. Таппасаң, көшер жайлау мен айтайын, ... ... ... ... ... сөздігінде: Бүл. 1) ала (аяқ), қасқа; 2 бүліну) [МҚ І:
393] «...бүлу етістігі ... бір ... ... ... ... ... Бүлу етістігінен жасалған бүлік сөзін ... ... ... ... ... ... ойрандалу» деп көрсетеді
[КРС: 189], ал қазіргі күнде бүлік сөзі ... ... ... ... ... ... ... деген мағынаға ие сөз [ҚТТС 2: 568]. Бүлу –
бүліну [118, 468]. Баравин ... ... пүл – ... болу, құру»
[РСл ІҮ: 1401], хакастарда уплай – «кенеттен опат ... өлу» [ХРС: ... ... ... ... ... ескерткіштерінде де бүл
тұлғалы сөз кездеседі, бірақ мағынасы сәл өзгешелеу ... ... ... ... ... ... [ДТС: 132]. ... булээн сөзінің «жау», «жауласу», «соғыс», «соғысу» ... ... бар ... көреміз [ССТМЯ І: 109-110]. Ал ... ... ... ... ... [ДТС: 123] көрсек, дәл ... оны ... ... ... де кездестіреміз [РСл ІҮ: 1844].
Бүлу сөзінің шығу төркінін ... ... ... ... ... күнде актив қолданылмайтын, мағынасы күңгірттене ... ... бүлу ... ... ... бөлу деп жазушылық жиі
кездеседі. ... бүлу ... ... ... ... грамматикалық тұлғада
тұрған нұсқасы деп ұғынушылық та бар. Шындығында бүліну сөзі «тозу, ... ... ... оның бүлу ... ... болуы даусыз болар еді.
Ал ертеректегі қазақ тілінде жоғарыдағы мағынада бүліну емес, бүлу ... және оның ... он сан ... ... он сан ... ... елің бүледі деген түрде келуі бұл тіркестің ноғайлы одағының
ыдырауы, ... ... ... ... сол ... ... ... сөз
тіркесі екенін аңғартады.
Бүлу сөзі қазақтың мақал-мәтелдерінде де сақталған: бүлген ... ... ... олжа үшін ... ... ... бүледі. Бүліну
етістігі белгілі бір жұрттың (хандықтың, тайпалар одағының, үлкенді-кішілі
ел ... ... ... ... ыдырауы мағынасында қолданылуынан
гөрі, бір нәрсенің ... ... ... ... ... бейімдеу.
Бүліну сөзінің бұдан да басқа: 1) әлекке түсіп, әбігерлену; 2) ... ... ... ... 4) ... ... ... мағыналарды білдіруі
мәлім, ал бірақ бұл мағыналардың бірде-біреуін бүлу етістігі ... ... бір ... бүлу сөзі ... ... көне нұсқасы,
яғни тепе-тең баламасы деп санауға болмайды» [33, 58]. Осы ... де ... ... ... ... және ... Бүлдірге сөзіне келетін
болсақ, туба-кижилерде: бүлдүрү - әшекей [149, 110]. Сонда бүлдірге сөзінің
мағынасы әшекейлі зат дегенге саяды [24, ... көш, әй ... ... көш! ... жайлаған қырқаға көш!
Көш айласын білмесең мен айтайын, Күресіннен күл ... ... ... Қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігінде жүн-жұрқа – тері-
терсек, жүн т.б. деп ... ... ... 1959 жылы ... ... – жүн ... ... солардың қалдықтары деп
ұғындырылған. Біздің ойымызша, соңғы түсінік «жүн-жұрқа» мағынасына ... ... ... ... ... ... кіре қоймаса
керек. Якут ... ... ...... ... ... жалпы айтқанда, жүннің сиректігін аңғарту үшін қолданылады. Осы
ұғымды еске алсақ, жүн-жұрқа қос ... жүн – ... жүн ... ... ... ... жұрқа - тек жүнмен байланысты ғана қолданылатын қос ... Якут ... ... ... тілінде жұрқа болуы тағы да түркі
тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктерінен туған. Мысалы, біздегі жалпаю ... ... ... ... ... ... [150, 119].
Жан-жануарларға көшіру «бөріге көш», ... ... ... ... көш» деп ... ... басқа жанрлардан ерекшелендіретін де,
өзіндік бет-пердесін ашатын да әлгі көп ... ... көп ... жораның өзі деп емес, содан қалған белгі деп ұққан жөн [2, 40].
Сондықтан бәдік өлеңдерінің лексикасы сакральды ... ... ... ... байланысты қалыптасқан.
3.2 Арбау өлеңдерінің лексикасы
Кең жазық құмды далада, я таулы, тасты мекендерде алты ай жаз ... ... ... ... ... сескенетіні – улы жәндіктер екен.
Қаннен-қаперсіз ұйықтап жатқан дала ... ... ... баланың өлімі көбіне жылан, шаян, қарақұрт, бүйі ... ... ... ішінде елден алабөтен сотқар мінезімен,
сойқанды, содыр іс-әрекетімен ... ... ... ... ... ... ... адамға жау, қас күш ретінде көрсетеді. ... ... ... ... мен ... ... пен бүйінің шаққан уынан құтқарып,
арашалап алатын адамды қазақ арбаушы дейді. Арбаушы сиқырлы ... ... ... ... ... шаян, бәленгі, ұлу, қарақұрттың құтын
қашырып, уын қайтарады. Шағылған адам мен ... ... ... ... ... анағұрлым айқын көрінеді, себебі нәтижеге
қол жеткізу (жылан, қарақұрт және т.б. шаққан кезде денеден уды шығару ... ... ... көп ... оқуға, байлау сөздерге, ... яғни ... ... ... ... ... [65, ... құрт, бала құрт, Тоғыз жолдың тоғауына кез келіп, Келер болсаң, кел
құрт. Кетер болсаң, кет құрт. Шүкіра құрт, шын ... ... ... ... ... ... жүйрік құрт, Ағын судан рауан құрт. Тақ Сүлеймен
пайғамбардың Демі ... түс ... ... ... құрт, Тұр әлі кежік құрт.
Мәстікалам мәсті құрт, Тақ Сүлеймен пайғамбардың Демі бірлән Селі ... ... ... ... осы ғой, ... жерің осы ғой.
Бұл мәтінде арбау магиялық сөзінің сакральдығы былайша сипатталады:
1) ... ... ... ... 2) ... ... ... «көмескі» сөздердің қолданылуы; 5) тіс құртының «шын» ... ... 6) ... ... поэтикалық құрылымының ырғақтылығы және т.б.
[65, 21].
Арбау – дүние жүзіндегі халықтардың ... бар десе де ... ... ... ... ... ... арбын дейді. Арбау (кир. бараба)
арба+у(ғы) 1) (кир) хитрый ответ; 2) ... ... ... ... ... (РСл І: ... ... өлеңдері, негізінен, қарақұрт, жылан, бүйі шаққан адамды
немесе малды емдеп, жазу, улы жәндіктердің уын қайтарып әлсірету ... ... бұл ... ... ... түрі бар. Олар ... улы
жәндіктің түріне қарап: «Жылан шаққанда айтылатын арбау», «Бүйі шаққандағы
арбау», «Қарақұрт шаққандағы арбау», ... ... ... ... ... ... малдың түріне қарап: «Түйені шаққандағы арбау»,
«Қара малды шаққандағы арбау» ... ... Ал, ... ... ... ... ... өз алдына. Арбау өлеңдерінің құрылысынан,
бітім-тұлғасынан байқалатын біраз өзгешеліктер бар. Біздіңше, бұл ... ... төрт ... тұрады деп шамалау қажет. ... ... ... – мақтау, жалынып, жалбарыну, үшінші – зеку, ... – улы ... ... ... ... ... ... келді»
деп, бұйырумен аяқтау. Арбау өлеңдерінің көлемі қысқа. Өйткені бұл ... сөзі ... ... ... әйтеуір ұйқас үшін тұрған
әртүрлі жанды-жансыз заттың атаулары. Қорыта келгенде, арбау өлеңдері арғы
ата-бабаларымыздың көне ... ... ... ... ... сырларын танып-білуге ұмтылған алғашқы ... ... Б. ... Мары, мары, мары жылан, ... ... ... Ұзын ... келте жылан Марқары, сарқары, - дегендегі мары сөзі
бүкіл Шығыс елдеріне белгілі ... ... ... ... емес пе ... ой ... ... бақсының жындарын шақыруы, аруақтар рухын жылан
образында бейнелеуі, жыланға байланысты тотемдік сенімнің шамандық ... ... ... ... Яғни ... ... ... бақсылар пайдаланған. С.Сефуллиннің бақсылардың осы ... ... дін ... ... ... ... сол. ... «Змеи упоминаются в призываниях казахского шамана (баксы)
как духи – ... ... ... [151, 100]. ... ... ... қатысы бар жыландар есімдеріне С.Қондыбай мынадай түсінік береді:
Шаямардан деген патша ...... ... ал ... ... ... – «Жылан қабықты жігіт» ертегілерінде ... Шах ... ... ... хан» дегенді білдірсе, мар, мары, мардан сөзі «жылан»
деген мағына береді, яғни Омар ата мен ... ... ... ... «жылан баба», «жылан патша» дегенді білдіреді. Қазақ
ертегілеріндегі Мар-ата, Шахимардан, Шаямардан есімді ... ... мен ... ... баба хан, ... ... ... баб деп аталған
басқа кейіпкерлерге ... ... ... ... ... ... да бір ... бейненің ертегілік туынды нұсқалары
екендігін аңғаруға болады [30, ІІІ: 335]. ... ... ... Мар ... ... ... «жылан» дегенді білдіреді.
Мысалы, Ысқырған аяз, қар болам, Ақ аждаһа, мар болам. ... Мара ата – қой ... ... жылан тиюде болатын ылаң. Мара
жылан атасы делінеді. ... да ... ... ... тию ... мал ... [152, ... мары – парсы тіліндегі «жылан» деген сөз. ﻣﺎﺮ мар, ... ... 245]. ... ... толы түсініксіз сөз араласқан, сондықтан да
естір құлаққа әсерлі, ... ... ... мары жылан» тіркесі қазақ тілінде
«Жылан, жылан, жылан, жылан» болып қана ... еді. ... бұл ... ... ... ... неғұрлым көп қолданса, соғұрлым
жыланның есін тез алуға болады ... ... ... Бақсылардың жындарына
тотемдік атауларды иеленуі өздерін қоршаған табиғат аясындағы жабайы ... ... ... да болған.
Тақ Сүлеймен пайғамбардың Демі бірлән түс, құрт, Мәсбай мәсих құрт, ... ... ... ... – 1. діни ұғым ... ... дінін, уағызын қауымға
таратушы елші, әулиелердің ең үлкені. Исламда әулиелердің ең ... мен ... ... ... 2. ... ... білгір әулие
[ҚТТС ҮІІ: 605]. Пайғамбар – парсы тілінде алдын ала ... ... ... Діни ұғым ... Алла тағаланың адамдарға жөн үйрету үшін ... ... ... айтуынша, Мұхамед пайғамбар 63 жасқа келіп
өлген екен, осы жас мұсылмандарда «киелі» болып есептелген. ... ... ... ... ... ... асты» деген жас өлшемін
туғызған [66, 41].
Сүлеймен пайғамбар – Дәуіт пайғамбардың ... ... аты ... ... ... ... ... пайғамбардың тәлім-тәрбиесін алып, патшалық
таққа отырмастан бұрын да, патша болған соң да, өзінің кемеңгерлігімен әділ
биліктер айтқан. Оның ... мыс ... ... ... салтанатты
сарайлар, сәндік және шаруашылық бұйымдары жасалды.
Сүлеймен пайғамбардың есімі де қазақ халқына ертедегі жазбалар мен
аңыздар ... ... ... ... деп ... кісі есімдері көп
қойылған. Оның пайда болуы туралы халқымызда аңыз бар. Дәуіттің отыз ұлы
болады. ... ... сол отыз ұл бір ... ... ... да, ... қалады. Сонда да ол қайғырмай, Алла Тағалаға мінәжат етіп отырады.
Сонда оған Алла ... ... ... ... ұлға ... осы Сүлеймен
пайғамбарды ұл етіп берген екен. Қазақ халқы Сүлеймен есімін беру ... сол ... ... ұлға ... ... ... болсын» деп
мақсат қойған. Аңыз бойынша ол жан-жануар мен құстардың, жәндіктердің тілін
біліп, солармен ұғыныса ... ... [145, 131]. Ол ... ... ... де ... ... жындар да оған бағынып, қызмет
жасайды.
Ақ Сүлеймен пайғамбар, Тақ Сүлеймен пайғамбар, Демде ... ... ... ... ... аты ... ... және мұсылман пайғамбарларының бірі
болып табылады. Дәуіт өмір сүру уақыты ... ... ... Аспаннан келген төрт кітаптың бірі – ... осы ... ... сол ... ... ... Алла тағала Дәуіт
пайғамбарға білімділік қасиетін берген. Бұл туралы Құран ... ... ... «Біз ... пен ... ... сыйладық» деген аят бар.
Қазақ халқының арасында Дәуіт пайғамбар темірдің пірі саналып, ... ... ... оған дуа ... Оның ... ... аңыз ... болған.
Дәуіт пайғамбар күн сайын сауыт ... оны ... ... ... шеге
түймелері – сәрдті жуан-жіңішкелігін өлшеп, дәл әрі шебер жасап отырған.
Бірақ бұларды жасағанда ... ... отқа ... ... де ... жұмсарта береді екен. Дәуіт пайғамбардың темірді ... ... ... ... ... сүресінде Дауытқа (а.с.) сендерді
соғыстан қорғау үшін сауыт жасау өнерін үйреткен едік» дейді [145, 69].
Қазақтарда әрбір кәсіптің киелі пірі болады деп ... істі ... ... ... дәстүрі болды. Ұсталықтың пірі Дәуіт пайғамбар саналады,
бұл киелі тұлға қазақтарға ислам дінімен ... ... ... ... ... ... ... өңдеуді, қару-жарақ жасауды Алла үйреткен
бірінші адам. Қазақтардың ... ... ... ... ... ізі ... оны Дәуіт соғады деп сенген [153, 178].
Сондай-ақ дүкен құрған күні құрбандыққа мал сойып, дүкеннің иесі, пірі
Дәуіт пайғамбарға бағыштап, арнайы дұға ... ырым ... ... ... ... ... халықтарының тұрмысынан да берік орын алған. Құрбандыққа
шалынған малдың қанын дүкен ... ... ... ... ... түсінігінде дүкен де, онда жұмыс істейтін ұсталар мен
зергерлер де, ... ... да ... Бұл – ... дінінің
әсері [17, 18].
Жылан арбауда тотемизм сарыны бар.
Кер, кер жылан, кер жылан Кереге басты мер ... ... ... Лек-лек келді, шық жылан, - деген сөздер ... иесі ... ... ... ... ... шаңырақ, уық, үзік туырлықтарын
көтеретін, оларды жел мен ... ... ... сақтайтын мықты іргені
қазақ кереге дейді. Кереге арналып кесіліп, тезге салып иген, ішкі ... ... ... ... ... ... күміспен күптеген ағаштарды
тор көздеп көктеп құрастыру арқылы жасалады. Оның ... ... ... деп ... Бір кереге – бір қанат. Керегелер тез керіліп жазылады,
тез жиырылып ... және ... ... ... шеңбер жасап дөңгелене
қалады.
Кереге. ... ... бұл ... ... – киіз ... ағаштан
жасалған қабырғасы екені белгілі.
Э.В.Севортян кереге~керекү/керегү тұлғаларының түбірі гер-, кер- ... Ол осы ... ... шатыр тігу» мағынасы да бар екеніне
назар аударып, -а ... ... ... ... ... –қа, ... ... жасалғандығын көрсетеді, яғни гереге ~кереге < гер/кер +
-ге/ке и керекү ~ керегү < кер + -е + -кү > ... ... 1980: ... Ока осы ... ... былай дейді: «Кереге жиналмалы, тігер
кезде керетін ағаш қаңқа ... ... ... ... кер ... шығады деуге толық негіз бар. Бірақ ker сөзі көне ... ... де ... ... keragu ... деп киіз үйдің
өзін атаған. Бірақ кереге атауын моңғол ... ... ... басқаша
да болжам айтуға болатын сияқты. Қараңыз: Хэрээс: 1) кергі, ... (жіп) ... ... 3) ... шыраш. Яғни хэрээс – бір затты ... ... ... білдіреді. Ендеше, кереге атауы моңғол тіліндегі хэрээс
(төртқұлақ, шыраш) ... ... ... ... ... шығуы да
мүмкін. Себебі kereyes (хэрээс) көне моңғол тілінде кездескен сөз. ... kereyes ... ... ... ... ... ... мағынасындағы
етістік түрінде сақталып отыр. Ал, қазақ тіліндегі етістік зат есімге –ла,
-ле етістік тудырушы жұрнағы қосылу арқылы ... ... < ... ... ... ... ... ғана, яғни кереге сөзі моңғол
тілінде (хэрээс) етістік ретінде сақталғанымен, зат ... ... ... ... ... ... ... (айқастыру)
етістігінен, әлде кер етістігінен шыққандығы әлі де ... ... [41, ... ... архетипі кар, кер, қою дейді. Аталған етістіктің
құрамдық мағынасында «қою, шатырды құру» түркі., чув., бұдан ... ... ... т.б. ... ... бар. ... ~ кереге< гер-/ кер-+-е- +-ге
(ЭСТЯ: 24-25 с). Кереге І (Сем.: Ақс., Көкп., Алм.: Еңб. Қаз., Кег., ... Ашх., Таш.) ... ... ... (қ.) ... үндеу қағаз
жапсырылып тұр (Алм., Кег.). Осы тамның керегесі әктемелі ... ... ІІ (Шығ. Қаз. ... Машинамен жиналған шөп үйіндісі. Кереге қап
(Түрікм., Ашх., Красн., Таш.) көшіп-қонғанда ... ... үшін ... ... киіз ... ... 1999: 97]. ... – решетка,
составляющая основание или ... ... ... так ... и ... она ... из полотен қанат / говорится: алты қанат уй – кибитка в
шесть полотен или звеньев/: ... басы ... [154, 146]. ... ... ... созу ... -еге ... көсемшенің көне жұрнағы деп
те қарауымызға болады», - дейді А.Тұрышев [23, 208]. ... ...... ... сарыкөл тілінің дерегінен білеміз. Онда керган –
тор (решетка) [СРС: 88]. Бұл тілде осы сөзден пайда болды ... ... ... ... хирги тұлғасы да кездеседі [СРС: 204]. ... зат ... ... нәрсеге ауысып отыратын жағдай тіл заңдылығында жиі
ұшырасады. Осыны дәлелдейтін тағы бір дерек киіз үйдің ... ... – тор көз, ... қалмақ тілдерінде киіз үй атауына айналған.
Айырмашылық тек соңғы екі-үш дыбыстың түсіріліп гэр не гер ... [ҚМС: 69] [РКС: 794]. Ал ... ... ... ... ... ... үй жабдығының бірі болып қала берген [24, 137]. Сонымен, кереге түбірі
кер түбіріне –е, -ге жұрнақтарының қосылуымен жасалған.
Лек. Б.Уахатовтың пікірінше, ...... ... ... ... ... ... шеңберленіп тұратынын еске алсақ)
секілді хайуан аттарының бірі болуы мүмкін [46, ... (п) ... ... ... [АПС: 109]. ... 1. ... 2. Ауыс. Аса көп, сансыз топ [ПҚТС: 244]. Лек сөзі қазақ ... қос сөз ... ... ... ... ... ... Л.Будагов сөздігінен біз лек иран тілі арқылы қазақ
тіліне енген үнді сөзі екендігін көреміз: ... лек ... ... ... тысяч (т.е. число всякого предмета, доходящего до 100,000), 100 (лек)
составляет, 100 ... эрб ... ... иран ... де ... жүз мың ... ... [БСл: 82]. «Лек-легіміз» шындап
келгенде, тек белгісіз, өлшемсіз топты білдірмейді екен, «жүз ... ... ... ... ... ... парсы тілінде де лек
тұлғасы «жүз мың» мағынасын береді [РПРС ІІ: 428]. Бұл ... де ... көп ... ... үшін ... ... ... жын аты. Кер қазақ тілінде бірнеше мағынада қолданылады:
І. Ашу, ыза, қаһар. ІІ. Этногр. ... ... ... ... ... ... ... байлап алатын екі елі ақ шүберек. ІІІ. Қарсы, ... ІV. Құла мен ... ... ... түсі. V. 1. Далдиған кең,
кең ... 2. ... ... кере ... VІ. Менменсіген, тәкаппар. VІІ.
Бір нәрсені ... ... алу [155, 776]. Бұл ... ... ... жынның
аты аталып тұр.
Әуеден боз ала торғай келді, Жерден сары ала ... ... ... ... ... ... Фәрман – п. парман, пәрман, пәрмен, фарман. 1. Бұйрық, ... 2. ... 3. ... ... ... дәрежелі кісіге патшаның
алғыс айтып жазған хаты). 4. Кісі аты ... ... ... ... ... ... Бақсы сарындары лексикасы
Қазақтың ескілікті ұғым-нанымынан, салтынан ... ... ...... сарыны. Бақсы сарындары ертегі, батырлық жыр немесе мақал-
мәтел сықылды кез келген сәтте орындала ... ... бір ... ... ғана ... ... да ақын, жырау, сал-серілер сияқты
фольклор жасаушылардың байырғы өкілдерінен саналады. Бақсы сарындары да
өзге ... ... ... ... ... ... ... негізінде өмір сүреді. Бірақ бақсының аталған тұлғалардан
алабөтен ... бар. Оның ... ... көркем шығармашылықпен
айналысу емес, белгілі бір дүниетанымға негізделген діни культті атқару
болып ... ... ... ... ... ... табынатын
көзқарастардың уағыздаушысы, солардың негізінде қалыптасқан ... ... ... да ... сарындарын шаманистік салттардан
немесе бақсының профессионалдық тұлғасынан бөліп алып жеке қарастыру мүмкін
емес.
Бақсының ем ... ... ... ... ... фокус көрсетіп
ойнайды, т.б. мұның ... да ... ... ... байланысты.
Бақсының ем-дом ретінде қолданатын ғұрыптық іс-әрекеттері жиынтық түрде
ойын деп аталуы да нақ ... ... Жын ... ... рәсімі
әлденеше сағаттарға немесе әлденеше күндерге созылады. Бұл аралықта бақсы
кеселге қарсы ... ... ... да ... бағады.
Ғұрыптық әрекеттердің орналасу ретіне қарай жүйелегенде бақсы сарындары
мынадай ... ... ... 1) Пірлерге сыйыну – ... ... ... екі ... ... ... сыйыну.
Әулие-әнбиелерге сыйыну типтері – пайғамбарлар мен ... ... ету, ... ... ... ... ... бір аймаққа
тән баба-әулиелерге сыйыну. Аруақ шақыру типтері: атақты хан, ... ... ... ... ... ... ... шақыру, бақсылардың
аруағын шақыру. 2) Жын шақыру – ... ... ... ... ... барлаушы, кеңесші жындарды шақыру, сырқатқа дауа табар ... ... ... ... ем рәсімдері жын шақыру ... ... 3) Жын ...... ... қорытынды
бөлімі. Міне, осы қалың қатпарлар түгел қордаланып, тұтас ... ... ... басы ... ... бар ... ... келгенде, бақсылар сарыны ескілікті заманнан қалған ұғым-нанымды
көрсететін өлеңдердің ішіндегі ең көне түрлерінің бірі ... ... ... ... ... ... аттары өте жиі кездеседі.
Мысалы, Көкаман, Ер Шойлан, Ер ... ... ... ... т.б. ... ... ... болғалы, Алдымнан мейман кеткен жоқ, Менен бақсы өткен жоқ
(Бақсылар сарыны). Көне түркілер де, одан бергі қыпшақ ата-бабаларымыз ... қам ... ... ... ... түркі тұқымдары мен
сібір татарлары күні ... ... ... ... Қам ... ... ... олар өзінің бас бақсысын ата қам деген. Сол ... ... ... ... ірі, ... бақсыларын ұлуг хам дейді. «Бақсы»
мағынасындағы кам сөзі ХІ ғасыр жазба ... ... ... ... ... Махмұт Қашқаридің «Диван луғат ... ... ... ... ... Куманикусте» де кездеседі екен.
Бақсы – емші, сәуегей, ... ... ... сұхбатта болатын,
медиум, жыршылық, музыкалық, т.б. ерекше қасиеттері бар шамандық наным
өкілі. Бақсы ... ... жер ... ... ... бар, ... түркі-моңғол халықтарының өмірінде алар орны ерекше. Көне сенім
бойынша, адам қайтыс болған соң, жан денені ... ... бір ... рух ... енеді. Қазақы түсінікте ол аруаққа айналады. Аруақтар
адамдарды иә қолдап отырады, немесе кесірін ... де ... ... осы ... ... байланысқа түсіп, оларды ... ... ... ... ... ... саман (шаман, хаман) сөзі мен
нивхлардағы чам сөзі түркілердің «қамынан» ауысса керек деген болжам да ... Ал ... ... сөзі қайдан шыққан? Ол жөнінде кезінде Ш. Уәлиханов,
Л. Будагов, В. Бартольд, В. ... А. ... т.б. ... ... ... ... туралы сөз тағы бір пікір – бақсы түбірін
кәдімгі «бағу» (күту, ... ... ... ... ... ... И. Чеканинский пікірі. Сәл кейін отызыншы жылдары ... ... та ... ... ... ... оны ... шықты. «Шаман» мағынасындағы бақсы сөзі іргелес отырған қырғыз,
ұйғыр, өзбек жұртында да ... ... ... ... ... Олар ... ... дейді: перімен
байланыстырады. Жасалу жолы өзбектегі дуохан (дуагер) сөзі ... ... ... бо ши «үйретуші, білімдар» мағынасында қолданылады
[ДТС: 82]. Бұл ойды Қ.Ғабитханұлы да ... ... ... [27,
19]. Л.З.Будагов: қырғ. دﺎقشي бақшы (изъ монг. бәқши дж. ... ... ... ... ... ... ... жазды [БСл І: 234]. Тағы
бірде В.В.Радлов: «бақсы – бақшы – ... иә ... ... ... - ... [РСл І: 1445, 1446]. Эпос ... ... профессор
Е.Жұбанов қазақ тіліндегі бақсы, қырғыз тіліндегі бақшы «шаман, ... ... ... ...... ... ... білдіретінін
жазады [156, 218]. Академик Ә.Қайдар: «Бақсы – ... ... ... он, ... ... ... ... возбужденного настроя, вмиг
превращается в жалкое и ... ... ... и ... ко
всему окружающему» дейді [157, 156]. Л.Н.Гумилев: «ХІІ ғ. қам ... ... ... өзі де ... ... ... Ендеше Жоңғария мен Алтай
түріктерінде қамдау сөзі ҮІІ ... мен ХІІ ... ... ... ... деп
айтуымыз керек» - дейді. Б.Уахатов: қазақтың бақсылары негізінен ауруларды
бағып, оның бойына жабысқан кесірден құтқарушы ... иесі емші ... [46, 138]. ... ... ... ... ... О.Сүлейменов, Б.Абылқасымов, Е.Тұрсынов, М.М.Әуезов
еңбектерінде де жан-жақты сөз болады. Академик ... ... ... бұл атақты ескі жырауларды бақсы дейді, моңғолша – ...... ... ... деп ... ... айтады.
Қазақ арасында әрбір кісі бақсы бола бермейді. Бақсылар туралы Ә.Диваев ... ... ... ... сөзі шағатай тілінде емші, тәуіп,
көріпкел, сиқыршы ... ... ... ... сөзінен тарайды.
Қырғыздар көбінесе ауру-сырқауды емдеушіні, ... ... ... ... ... ... алатын жандарды бақсы деп атайды.
В.В.Бартольд кезінде өзбек тіліндегі бақсы сөзін ... ... ... ... ол ... ... аты болып,
кейіннен шамандық емші-балгерді де ... ... ... ... ... Б.Я.Владимирцовтің пікірі бойынша, «бахши» сөзі моңғолдардан
шыққан, ол сауатты, тәлімгер дегенді білдіреді [158, 184].
Түркімен, ... ... ... мен ... ... ... ... «ақын» деген ұғымды білдіреді. В.Н.Басиловтың пікірі бойынша
да, бақсы сөзі бертін шыққан болу керек, ол ең ... ХІҮ ... ... Ерте заманда, ең бері болса ғұндардан бері көне ... ... қам деп ... ... ... бас бақсысын атакам
деген екен. Бақсы мағынасындағы кам сөзі ХІ ... ... ... ... білігінде» (Кутадгу билик), Махмұт Қашқаридің «Диван
луғат ат-түркінде», ХІҮ ғасырдағы қыпшақ жазбалары «Кодекс Куманикусте» ... ... ... корейлік паксун «шамандықтың түрі» және кам жапондардың
ками (құдайлардың түрлері) сөздерімен салыстыра ... ... ... - дейді фольклорист Ә.Төлеубаев қазақ бақсылығы туралы мақаласында.
Әуелі қамшы сөзі қазақтарда да бақсы, шаман мағынасында жұмсала ... оның ... ... ... ... ... ... әрине,
кездейсоқ емес. Оған себеп – ... ... ... немесе қамшылар
(қазіргіше айтсақ, бақсылар) ... ... ... алып ... ... немесе қамшының шыбыртқысы деп атаған. Ш.Уәлихановтың айтуынша,
бағаналы Қойлыбай бақсы өзі бара ... ... ... ... ... Бірте-бірте қамшы сөзі әрі «бақсы», әрі «шыбыртқы» мағынасында
қолданыла бастаған. Уақыт оза ... ... ... ... оның ... ... қамшының бастапқы мағынасының ұмыт бола бастауын парсы
тілінен енген бақсы сөзі жеделдете ... ... ... ... тілде
де қамшы сөзі шаман мағынасында жұмсалады. Бұл ... ... ... ... ... қам, бірде қамшы түрінде ... - деп ... [159, 53]. ... ... қам мен ... тегі бір ... ... ал (қам+шы=бақ+сы)>шаман>саман мағыналары
синоним сөздер. Бақсы о баста үлкен ұстаз болған [23, 58]. Біз ... ... ... дуалаушы мағыналы бәқши сөзінен шыққан ... ... ... ... соң, Ту ... ... Тоқсан бөлек қол шықты. Қол
ішіне қарасам, Сансыз әскер жын шықты (Бақсы сарыны)
Қобыз. Ұлттық музыка аспабының бір түрі. Ол, ... ... ... ... Аттың қылынан жасалынған 2 ішегі, тиегі бар бұл
ішекті аспап халық ... ... ... өз иесі бар ... ... Ол ... қасиетті адамдарға ұстаттырып, ойнатып, сол арқылы
халық емдейтін емшілерге айналдырады. Қобыз ... ... ... және ... жаны да, тәні де таза адам ... ол ... ... деген қорқынышты пікір таралған. ... ... ... ... жай музыкалық аспап қана емес, жындарды
шошындыратын символикалық әскери қару. Ғалым оның екінші ... ... ... мен ... ... ... құс ... байланыстырады
[2, 120]. Қобыз атты музыкалық аспап туыстас ... және ... ... ... және олар түбірі бір бола тұрса да, сыртқы тұлғасы бөлектеу болып
келеді: ... т.б. ... ... ... ... ... бір ғана ... гомогенді ілкі түбірден тарағанын көруге
болады. Ол ортақ бір ... ...... ... ... ... ... Музыкалық аспаптың пайда болуы
өзінің қалпына ... деп ... ... ... ... қобы, кейде қовы тұлғалы сөздер қазіргі тіліміздегі «қуыс,
бос» мағыналарын ... [ДТС: 451]. ... ... ... ... ... кездесетін, бірақ сырт тұлғасы түркі ... тән ... ... сан ... өзгерген: қау [gaw] – қауға, қауыз//құу ... ... ... ...... ... кеу [key] – кеуек, кеуілжір, қоп
[gop] – қобы, қабық, қобыз т.б. Осы ... ... ала ... ... жәрдемімен сол кездің өзінде іші қуыс ыдыстарға кова ... ... ... ... берілген [ДТС: 461]. Ұлттық сипаттағы музыка
терминдерін зерттеген ... ... ... ... ... ... ілкі ... [w-m-p]– дыбыс алмасуы ... ... ... нұсқалардың ең соңғы [қоб] тұлғасынан туындаған
атау [160, 14]. Бұл атау көне ... ... ... ... ... кездеседі. Мысалы gamic «черпак, ковш», gamis «тростник»,
«камыш»; gapag «покрышка, крышка», gap ... ... ... ... gabucag ... gabag «тыква», gaban «блюдо, поднос», gavug
«мочевой пузырь», gobuz «комуз, музыкальный ... ... ... на ... [ДТС: ... атауының шығуы – оның ішін қуыстап жасалуымен әрі ... тағы бір ... ... тува ... ... ... ... тува тілінде – хымыш тұлғалы сөздер «ожау», «шөміш» мағыналарында
қолданылады [ЯРС: 496] [РТувС: 214]. Осы ... ... ... – бас жағы қуыс, үңгіп жасалған, сабы – ... ... ... – айнымаған қобыз. Ең алдымен ыдыс (ожау) атауы, соған ұқсатудан
қобыз сөзі шыққан. Түркі ... ... ... ... ... ... ... (варган) тунгус-манчжур тілдерінде де камус ... ... І: 372]. ... ... пайда болуына негіз боларлық сөз
жүйесі басқа тілдерде де ұшырасады. Мысалы, парсы тілінде кәбус тұлғасы
«қисық, ... ... ... ... ... 307]. ... тұлғасының
иіліп, қисық көрініп тұратыны да бекер емес [24, 175].
Т.Б.Жаубасова былай дейді: «Бұл келтірілген «іші қуыс» ... ... ... ... бір ... ... соңғы дыбыстарының [p-b-w-
m] сәйкестігіне байланысты қалыптасқан [gap-gab-gob-gaw-gam] ... ... ... ...... Бұл тәрізді біраз сөз түркі
тілдерінде – ыз//із (қауыз, жауыз), ыс//іс (қамыс, ыдыс), ... ... ... ... ... Біздің пайымдауымызша, «қобыз» атауы о
баста музыкалық аспаптың шанағының сырт тұлғасына байланысты «іші ... ... ... уәж ... қалыптасқан [160, 14].
Аспандағы көп пері! Көп перінің ішінде Аты шулы көк ... ... көк пері ... мен көп пері ... ... Пері сөзі
парсы тілінен алынған, ﻱﻭﭙ пари (фея) ... ... ... күш»
дегенді білдіреді. Діни сенім бойынша, аспанда, су ішінде тіршілік еткен
жамандық пен зұлымдықтың иесі, көне ... ... ... ... ... ... күш [ПРС: 93]. ... өзі кәпірлік,
мұсылмандық болып жікке бөлінеді. Кәпір діндегі перілер ... ... ... ... жақсылық әкелушілердің бейнесінде суреттеледі [66,
41].
Бала бақсы атандым, Үлкендерден бата ... ... ... ... ... ... ... сарыны)
Сүрен. Будаговта сурэн – қорқынышты, жаман айқай, көбінесе қарама-қарсы
тұрып бірін-бірі соғысқа шақыратын жағымсыз, ащы айқай [БСл: 642]. ... ... ... ... ... ... тілінде о баста «айқай-
шу, аламан тасыр» ... ... ... тілінде сүрен – қорқыныш, үрей;
сүренду – қорқынышты. «Әскери ұран» мағынасында сүрен салды деген тіркес
қырғыз ... де ... ... ... о ... осы әскери мағынада
айтылған болу керек. Қазіргі қазақ тілінде сүрен сөзі дербес ... ... ... Ол ... деген қос сөз құрамында немесе
сүрен салу тіркесінде ғана ... ... ... ... ... сөзі ... ... салды сияқты етістіктермен
тіркесте келгені болмаса, өз алдына, дербес қолданылмайды. Қырғыз тілінде
сұрөөн – ... ... ... ... ... ... ... Манчжур
тілінің дерегі бойынша сурэ ... ... сөз ... ... ... ... сөздерінің орнына айтылады. Кейбір түркі тілдерінің
мәліметіне қарағанда, сүрен сөзінің алғашқы мағынасы басқаша ... қиын ... ... ... ... ... ... сүре сөздері
«қорқыныш, зәресі ұшу» сияқты ұғымдарды береді. Мұны еске ... ... ... ... мағынасы кейін пайда болғандығы байқалады. ... ... ... ... шығару, қорқу, сескенулердің нәтижесінен
туады ғой [150, 12-13].
Жын – діни наным бойынша көбінесе бақсы-балгерлерге, диуанаға ... ... ... ... ... Араб ... ... (духи,
демоны) «аруақтар», «перілер» деген сөз. Жын – адам санасындағы еріктен ... дию, ... ... [АРС: ... ... өзінің сарынын әулие-әнбиелерге сыйынудан бастайды.
Мысалы, Мағруптағы әулие, Машруптағы ... ... ... ... ... ... ... сансыз баб, отырарда отыз баб, ... ... баб, Ең ... ... қап, ... ... тілеймін, - деп
ары қарай бұрын-соңды ... ... ... ... ... ... ... алла және де Мұхамедтен бастап Сыдық, Омар,
Оспанға ... ... бәрі ... «Мен оның ... түк ... жоқ, - дейді А.Янушкевич, - бірақ әртүрлі құдайлардың, әулиелердің,
періштелердің ішінде Ысырайыл мен Жебірейіл де болды» [161, 220].
Әулие – араб ... Діни ... ... адам ... ықпал жасайтын
«қасиетті», киелі жан [АИС: 52]. Қазіргі ... ... ... алғашқы
қауымдағы адамдардығ ата-бабаға табынуынан шыққан. Әулиеге ... ... ... көп ... бұдан кейін аруақтарды шақыруға кіріседі. Аруақтарды шақырудың
бірнеше типі бар:
1. Бұрын-соңды өткен атақты ... ... ... шақыру. Мысалы, Уақ атасы Ер Көкше, Ерлігінің ...... сан ... ... ... – Абылай, Қарада – Қазыбек, Төрт ұлды
Торайғыр, Жағалбайлы Түнғат т.с.с.
2. Тікелей өз ... ... ... ... ... аруағын шақыру [2, 136].
Бақсы сарындары ... ... ... қолданылған
ономастикалық сакральды лексиканы талдау мәтіндерде мынадай ... ... ... 1) ... ... ... ... көрсетеді; 2) бейнелері исламға ... ... ... ... ... қалған әулие адамдарға сыйыну; 3) шығу тегі
ата-бабаларға сыйынумен ... ... ... тайпа және ру
басшыларына-әулиелерге сыйыну; 4) ... ... ... ... [65, ... мен аруаққа сыйыну көбінше іркес-тіркес келеді, кейде
араласып та кетеді. Бұлардың бәрі бақсының жебеуші ... ... ... әрі ... ... ... процесі басталады, яғни дертке дауа
табатын көмекші жындарын ... басы ... ... сол ... ... ... ... қара имегім. Жынның басы Досыбай, Жын шақырдым осындай, - деп әр бақсы
жындарын шақырады. ... ... ... ... да көп, әрі ... атақты Қойлыбай бақсының жындары үш күрең қалың қолдан тұрған.
Ылғи ғана перілерден тұратын қолды Нәдір-Шолақ, ...... – Ер ... басқарса керек [162, 214]. Әр жынның өзіне ғана ... ... ... Мыңнан шыққан байқай гөр, Дауылбай атлы ... ...... ... бас ... ... есі ... салып, бойындағы кеселін қуатын көрінеді. Ер Көбен – екінші жыны. Ер
Көбен ... ... ... бәрін біліп отырады. Кержылан – іші
ауырған әйелдерге көмекке келеді: ұзындығы он құлаш, ... – бес ... не ... ... ... аралап, дертті қуып шығады. Кержылан
дертке жабысқан ... ... ... бойлы Кержылан, Босаға бойлы боз
жылан! Айда тарт! » деп ... [2, ... ... бақсылар сарыны
лексикасында жын аттары көп кездеседі.
Келші бермен Сары қыз, Түкірген сөзі дәрі қыз. Айда ... ... ... шеш. Әлгі ... Ер Шойлан, Шақырғанда кел Шойлан. Әй, Ер
Домбай, Ер Домбай, Шақырғанда кел Домбай.
Осындағы, Сарықыз – Досмырза бақсының, Ер ...... ... – Аяпберген бақсының, Ер Домбай – Балықбек бақсының жынының аты
т.с.с. Бұл жөнінде Ш.Уәлиханов: «Әрбір ... аты ... - деп ... ... ... ... пірлердің аты да кездеседі.
Мысалы, Балға төсі шақылдап Ер Дәуіт пірім сен ... ... Тақ ... гөр, ... ата ... гөр. Бір дегенде, жер болғай, Бабай өмір Ер
Қорқыт. Осындағы Ер Дәуіт – темір ... мен қару ... ...... музыканттардың пірі болып саналады.
Ту. Бұл сөз қарақалпақ, қазақ, ұйғыр, түрік тілдерінде ... ... ... Ту сөзі түг ... көне түркі жазба
ескерткіштерінде ұшырайды. «Диуани лұғатит түрк», «Құтты білікте» туғ ... және ... ... ... [ДТС: 584]. ... Б.
Я. ту – қытай тілінің сөзі деп ... [163, 771], ал ... ... ... моңғол, қазақ тілдеріне ортақ сөз ретінде қарастырып жүр. ... пен Г. ... ту – ... ... сөзі деп, бұл ... ... байланыстырады [85, 79].
Әскер. Бұл сөз қазақ ... орта ... араб ... ... ... бар. ... тіліне әскер сөзі «қарулы күштердің жиынтық атауы және
солдат, жауынгер» мағынасында қолданылады. Будагов ... п. ... ... ... [БСл: 188]. ... сөзі ... ... бар: өзбек, тәжік
тілдерінде асқар, қырғыз тілінде аскер, ... ... ... ... ... ...... жасақ, армия» ұғымын білдіреді. Бұл сөз
алғашында араб тіліндегі ... ... ... қазақ тілінде ғәскер
түрінде қолданылады. Ертеден-ақ әскер сөзіне синоним ретінде қол ... ... ... ... сөзі қол сөзін ығыстырып, қарулы
күштердің жалпы жиынтық аты ретінде тұрақтап қалды. Мұның тұрақтап ... ...... сөзінің бір мағыналы болуы. 1941 жылы шыққан әскери
терминологиялық сөздікте және 1942 жылы Ғ. ... ... ... ... термин ретінде әскер сөзі ... Ұлы Отан ... ... ... жазушыларының көркем шығармаларынан әскер сөзін
жиі ... ... ... ... ... ... қосын» мағынасында қолданылған. Бұл
сөздің әскери мағынасы барлық түркі ... ... ... ... ... қазақ тілдерінде қол – «армия, әскер, қосын», ... ... ... ... мағыналарды білдіреді. Профессор Ғ.
Мұсабаев қол термині туралы былай дейді: «Қол – ... ... ... да ... Қол ... ... үшін жас ... белгілі бір ерлік етіп, бір аңды
соғып әкелуі керек. Сонда оны қолдың ... ... ... ... ... ... мағынасы – адамның дене мүшесінің аты. Кейінірек қол ... ... ... ... ... Демек, қол атауы метафораланып барып,
«әскер, армия» мағынасын алған [85, ... ... ... ... ... сенімнің шамандық дінмен
араласып ғұрыптық фольклордан көрінуімен ерекшеленеді.
3.4 Мифтік наным-сенімдер лексикасы
Адам баласының сәбилік дәуірінде ... ... ... буын, талай
ұрпақтардың санасына сіңісті болып кеткен ескілікті ... бірі – ... ... ... Бұл салт ... ... ... күштерінен
қорқып, үркуден, соған еріксіз сыйынып, ... ... ... күн ... найзағай ойнаса немесе қатты дауыл соғып, нөсер жауын
жауса, соның бәрінің тәңір иесі бар деп ... ... ... ... көркем қара сөзбен айтуға тырысқан. Соның бірі – ... ... өте ерте ... ... ... ... ... өлеңдері.
Миф – байырғы адамдардың күнделікті тұрмысы мен өмір тәжірибесінен
туған таным-түсінігі, өмір ... ішкі ... ... ... ... [164, 4]. ... наным-сенімнің, дүниетанымның
материалдық мазмұны, халықтың рухани, мәдени өмірін сипаттайтын сөздер мен
тұрақты сөз ... ... ... фольклорында көптеп
кездеседі. Бұларды тілді жасаушы халықтың бір ... ... ... ... деп ... керек.
Мұнда халық бала секілді бәріне сенеді, айға, ... тіл ... ... ... ... ... сиқырлы күш бар, ол әрі
қасиетті, әрі киелі деп санаған, соған табынған, жалбарынған, өлеңмен арнау
айтқан. ... «Күн ... ... ... ... ... ... Бұл
өлеңдер адам мен жаратылыстың арасындағы тепе-теңдік заңдылығы бұзылғанда,
аспаннан жаңбыр жаумай, жер бетінде құрғақшылық ... ... ... ... шалдықса да, мал басы шығынданып, көлденеңнен келген кеселге
кезіксе де – ... ... ... бір ... күшімен болып жатыр деп
есептеген. Айға, күнге табынған, ХҮІ ғасырда өмір ... ... ... ... ... ... ... ең ұлықты құдайы – Күн болған.
Қазақ қымызын ішуден ... ... ... қаратып, қолындағы ыдысынан күн
шығатын жаққа қымыз шашады. Сонан кейін күн ... ... бас ... ... ... табыну дәуірінен қалған ескілікті ұғым-нанымдардың бірі –
бұлтқа, желге табыну болса, бұл да қазақтың халық ... кең ... ... ... бірі. Күнге, айға, жұлдыздарға табынудың негізінде
олардың рухы бар деп ... ... Жаңа ... айға бата ... ... аман ... баяғыдай заман көрдім. Ескі айда ... жаңа ... деп ... ... Айды тірі рух ... тану ... ... Үркер, Шолпан жұлдыздары туралы космогониялық мифтерден де осы
нышанда аңғаруға болады. Ғалым, зерттеуші Б.Абылқасымов қазақтың көне ... ... ... ... ... ... ... бәдік,
бақсы сарындарын жатқызады. Бұл аталғандарды (ырымнан басқасын) ... деп ... ... ... - ... құбылыстарға табиғаттан тыс
күштер арқылы әсер ... ... ... ... ... сиқырлау,
дуалау мақсатымен айтылатын ғұрып өлеңдері» [165, 23].
Мифология – адамның өзін айнала қоршаған әлемге, бүкіл ... ... және оны ... ... ... Адам ... ең ерте
заманғы ұғым-түсініктерінің, дүниені танып-білу ... өте ерте ... – миф, ... ... ... ... ортақ, бәріне де қатысы
бар.
Осыған қарағанда, мифология – адам мен табиғат туралы ғылымның қай-
қайсысының да ... ... ... Миф ... ... ... ... әдебиеттану, антропология, өнертану, теология,
логика т.б. толып жатқан ғылымдармен тоғысып, шектесіп жататындығы да содан
болса керек [164, ... ... ... мен тіл ... ... таным іздері
Ш.Уәлиханов, А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, ... ... ... ... ... ... ... С.Қасқабасов,
С.Ақатаев, С.Қондыбаев еңбектерінде сайрап ... ... ... және ... ... ... ... наным-сенімдерінің
фольклордағы көрінісі», Ж.Қ.Мадалиеваның «Қазақ мифологиясының ... ... ... ... ... ... ... еңбектерін атауға болады.
Ал тіл мен мифологияның арақатынасынан біршама басқарақ жағдай
байқалады. ... бұл ... ... ... ... әр кез ... ... келді. Мифология мифтер жөніндегі дербес ғылым ретінде ХІХ
ғасырдың өзінде-ақ жеке бой ... ... Ол ... тіл ... ... ... әдіс-тәсілдерімен дамыды. Кейін
оның материалына әдебиет зерттеушілер пен фольклористер зер салып, мифтерді
өз тұрғыларынан талдауға кірісті. Ал ... ... ең ... ... ... және ... ... негізінен лингвистикалық
жолмен анықтауға тырысты. Ғылымның ... және ... ... ... ... ... ... өзінің ішкі тұтастығынан ажырап,
жеке бір бөлік-бөлшектерге айналды. Оның осы өз ... жеке ... ... ... көбіне-көп дінтану себеп-мұрындық болғанға
ұқсайды [166, 7].
Тіл білімі мен мифологияның өзара сыбай, шектес аясы ... Тіл мен ... ... осы ... байланысты кезінде
А.А.Потебня да атап көрсеткен ... ... есть ... и ... ... ... ... создается ... [167, 267]. ... ... тіл мен ... ... өз ... жеке ... санатына кірген жағдайда ғана
ойдағыдай зерттей алады. Культурология, халықтық «психология» мен мифология
– осы үш ғылым саласының ... де ... ... және ... жататын,
сондай-ақ тіл біліміне де тән бірқатар әдістер мен қағидаларды пайдаланады.
Ал семиотика заңының нақтылы бір ... ... ... ... лексикография мен грамматика аясында қолданылуына
көп ретте осы этнолингвистика жәрдемдесуге тиіс [166, ... ... ... қарым-қатынаста даму жолының 2 кезеңін
көрсетеді:
1. Табиғат құбылыстарын түсінбеген кезеңде әулиелерге құлшылық ету,
сену. т.б.
2. ... ... өтіп ... өмір ... ... көріністеріндегі қайталану құбылыстарын байқау, ескеру,
жинақтау негізінде тұрмысын икемдеу, бейімдеу, қалыптастыру, яғни табиғатты
меңгеруге ұмтылу [4, 76]. ... ... ... ... танып,
табиғатпен етене болған сайын өмір сүруге қолайлы, мүмкіндігінің де ... ... ... ...... ... кең ... магиялық ғұрыптың бірі. Ол
терімшілік, аңшылық, ... ... ... ... ... ... тайпалардың, халықтардың арғы-бергі тарихында көп
кездеседі. Себебі адам қандай да бір шаруашылық түрімен шұғылданбасын, ... ... ... ... ... ... да елеулі қатысы бар.
Кей жағдайларда от ... ошақ ... ... мен болашағы тікелей жауын-
шашын мөлшеріне ... ... Бұлт пен ... ... ... ... үйір ... адамдар ерте бастан-ақ байқаған, сондай жерлердегі
қайнарларды, бұлақтарды, ... ... ... ... ... киелі санап, табынған. Күн жайлатушылар, нажағай ... яки ауа ... ... ... жасаушылар да көбінше биік
төбелерді мекендеуге тырысатын, сол арадан ауа ... ... әсер ... деп ... Жауын шақыру ғұрпы да әдетте жоталы, сулы жерлерде
өтетін. Ауа ... ... ... ... қоғамдық өмірде алатын
маңыздылығы ... ... ... ... ... ... ... шіркеудің «маманданған» өз бұршақ тоқтатушысы (сэргагна), өз жауын
шақырушылары (лхава) ... [2, ... ... адам шалу ... ізі қалмаса да, тасаттық беріп,
мал шалу әдеті күні бүгінге дейін сақталып отыр. ... ... ... жерлерде шалынады. Оның себебі аталған рәсімнің су ... ... ... ... керек. Малдың бауыздау қанының қолма-қол
суға ағызылуы – су тәңірісіне жасалған аса ірі ілтипат ... ... ... да ... Өзге ... секілді қазақтар да құрбандыққа
шалынған малдың етін өте ... деп ... одан кім де ... дәм ... Көне ... тайы беру салтынан қалған жоралар кейіннен ислам
ғұрыптарымен де жымдасып кететіні бар. Тасаттыққа ... ... бұлт ... күн ... су патшасы Сүлейменнің жиі аталуы –
соның белгісі. Бұрындары тасаттық ... жұма ... ... ... ... ... күндері өткізілетін болды. Көне түркілердің
«жер-су» тәңірісіне бағыштап тайы ... мен ... ... ... ... айырмашылықтар болғанмен, олардың мазмұны біреу-ақ – адам
мен табиғаттың үстінен қарайтын күшті разы ... ... алға ... жету.
Тасаттық – жауын шақыру ғұрпының ... ... ... түрі.
Тасаттық сөзі белгілі бір тілектің орындалу мақсатымен құдай жолына
көпшілік атынан мал шалу ... ... ... ...... даать милостыню, подаяние; п. – ... ... ... – рел. [АҚС: 273]. ... – жертва, подаяние,
милостыня, тасадуқ етемін, ... ... дать ... ар. Тасадуқ
олайым – буду твоей жертвой [БСл І: 358]. Тасаттық арабша – ... ... ... ... п. – тәсәддок: подаяние, пожертвование, жертва –
рел. [АҚС: 273]. ... араб ... ... ... ... ... күні ... дейін су тасыды, тас бұлақ дейді. ... ... ... ... тас ... ... ... Этнографиялық
әдебиеттерде ислам дінінің әсерімен шаман дінінен келе жатқан бұл дәстүр
көп өзгерістерге түсті. ... ет ... ... т.б. ... ... Тасаттық беру үшін құрбандыққа шамаларына қарай ірі қара, жылқы
шалған. ... ... ... ақ ... ішінен шығатын қызыл
тасты бір ыдысқа салып, үстіне су құйып, бұлт шақырып, ... ... ... ... на который кладутся кости животного, принесенного въ
жертву, жертвенный стол [БСл: 805]; ... ... п. ... [БСл: 397]. ... ... ... құрмалдыққа шалатын жер атауы
(тегіс тас, жалпақ тас), тасты ... ... ... ... ... ... де ұғым береді.
Тасаттық беру құрғақшылыққа тәңірден жаңбыр тілегенде жасалады. Бұл ... деп ... ... ... ... жауын-шашын
шақыруды күн жайлату дейді. Ескі наным бойынша ... ... ... ... ... болған. Күн жайлатудың бұрын мынадай шарты
болғанға ұқсайды: «Қылаң, ақ боз жылқының яки маралдың ішінен шығатын ... бір ... ... ... су құйып арбау-шақыруды оқиды. Егер демалып
оқымаса күн жайламайды-мыс. Қызыл тастың зорлығы асықтай болады екен. ... тас ... [168, ... жайлату үшін қолданылатын тасты ақ түсті малдың (жылқы, қой, ... ... ... ... ... ... сыры бар. ... қазақта тағы
бір ырым бойынша, ақ қылаң жылқы жай ... ... жай ... ... малдың ішінде болады деп ырым етсе керек. Жай ... ... оны ... ыдысқа салғаннан кейін ұзақ сонар арбау өлеңі айтылады. Мысалы:
Есек желді, сұр бұлт, Еріктірмей жете гөр. Мен ... ... ... ... ... ... тас – жай ... Ш.Уәлиханов түркілердің жауын
шақыратын яда немесе жада тасы туралы Абылғазы деректерін келтіре отырып,
бұл тасты қазақтар жайтасы деп ... ... ... жауын-шашын шақыра
алатын қабілеті бар адамдардың ел ішінде көп екенін жазады. Қырғыздар оны
жайташы дейді [ЮСл: 715]. Сахаларда ... ... тас сата деп ... шақыру үшін сатаны күн көзіне шығарса немесе шыбыққа байлап, бастан
айналдырса жеткілікті деп ... Тува ... оны ... ... ... ... да яда ташын бастан айналдырып, жауын-шашын шақырған.
Алтайлықтар жай тасын дьадаташ десе, ... зада ... ... ... ... [РСл: 368]. Jadа [Alt., Tel., Leb., (Dsch. Osm)] – магический
камень, с ... ... ... ... и ... ... и ... виночерпій, точно такъ, какъ падаетъ дождь, когда кровь касается
магического ... ... мои ... как ... ... вино ... алыхъ губъ; Jadа сос – слова ... при ... ... [РСл ІІІ: ... ... жауын шақыратын сиқырлы тасты джеде деп атайды.
М.Қашқари ... ... ... «Иат – жад. Арбау, жадылап оқудың ... ... жел, ... ... ... үшін ... ... жәрдемімен дұғалау. Бұл әдет түріктер арасында көп тараған. Мен
мұндайды йағмалардың ішінде көп ... ... өрт ... ... ... ... ... жадылаған еді, Ұлы Тәңірінің құдіретімен жазда қар жауды.
Көз алдымда өрт сөнді» [МҚ ІІІ: 10]. ... ... ... 1. ... ... ... дуалау. 2. Сиқырлық, көз байлаушылық [ПҚТС: 384]. Көне түркі
тілдерінде жад (йад) сөзінің бір ...... ... ... мен жел ... ... йадчы сөзі «сиқыр адам, арбаушы,
сиқырлаушы», йатла етістігі «сиқырлау» деген ұғымдарды білдірген. ... ... сол ... қазақ тілінде де бар, мағынасы да сақталған: жадыла –
«сиқырлау, арбап, дуалау». Жад ~ жат ... ... ... ... бір
фонетикалық тұлғада және қолданылған. Ол – жайшы және күн жайлату сөздері.
Бұлардың да түбірі – йад. Түркі ... даму ... д ~й ... ... ... ... ... дегендер сияқты). Сонда
жайшы – «сиқыршы» мәніндегі йадчы-ның қазіргі варианты. Бірақ жайшы – ... ... ... ... ... ... ауа ... өзгерту үшін сиқырлық
жасайтын адам. Өткен ғасыр ... ... ... – жаңбыр
шақырушы деп көрсетеді [168, 120]. Jadaчilik пен ... ... ... тығыз байланысты сияқты. Жертвоприношение. Обычай вызывания дождя
восходит к древним представлениям тюркских народов о ... ... ... таш, яда, еде, ... жай тас, ... у ... с ... средневековья до конца ХІХ века [151, 123].
С.Сейфуллиннің пікіріне сүйенсек, аспанға құрбандыққа шалынатын ақ боз
аттың ... ... ... ... түр-түстік талғамдарының жоғары
болғандығына дәлел. Бұдан тотемдік нанымдар мен магиялық нанымдары бірігіп
келіп отырғаны байқалады. Мәселен, адамзаттың жабайылық ... ... жай ... шумерлер мен эскимостар, ... ... ... ... ... оны ... ... от» деп атаған. Ал
жоғарыдағы өлең үзіндісі оның қазақтарға ортақ келетіндігін дәлелдеп ... ... ұш ... ... ... түнде көкжелкелерінің астына жастап
өздерін қара күштерден қорғаушы, ... ... ... деп ... ... М.Искаков «Ғылым және соқыр сенімдер» атты зерттеуінда ... ... ... жай ... ... мән болған [31, 14-15].
Жай тасының басты қасиеті – оның метерологиялық (ауа ... ... ... ... ... осы тастың көмегімен аталған
өзгерістерді жасау мүмкіндігі. Жай тасы бар, сол ... ... ... ... бір ... ... жасау арқылы ауа райын өзгерте алады
[30, ІІІ: 192].
Қазақтардың «жай тасы» дегенін қырғыздар «жай ... ... ... ...... ... ... таш», тувалықтар – «яда таш»,
буряттар – «зада», османлы түріктер – ... ... ... ... ... деп ... Жай тасы арқылы ауа райына ықпал ете алатын
адамды «жайшы», «ядачи» деп атайды. ... ... ... ... / ... ... «сиқырлы, қасиетті» деген мағыналы «ирандық» ... сөз деп ... ... бұл жерде осы сөздің түркі тілдерінде
кең таралуымен қатар, осы тас ... ... тек ... ... ғана ... ... [30, ІІІ: ... күн жайлану, күн жайлату ... ... ... жай ... және жай тасы, жай тастау ... ... тас ... да ... жай ... – бәрі, біздің ойымызша,
генетикалық жағынан да, семантикасы жөнінде өзара тығыз байланысты бір ... ... ... «арбау, жадылау» мағыналы йад ... ... ... ... тастың тотемдік қасиеті туралы нанымдарын, мыс
пен қола, темір ғасырындағы тотемдік ... ... ... ... ... ... темір, теміржан, Темірдің ұлы қауғажан! –
деген жолдар ... Оны ... ... ... ... алып ... не, ... не, олардың жаңбыр шақыруға қандай қатысы бар ... ... да ... ...... ... немесе ағаш құдықтан су алу
үшін жасалған ыдыс. Кауга – большая бадья из кожи, ведро, которым ... ... ...... для колодца, сделанный из головной шкуры ... ...... ... из кожи, ведро, которым достают воду ... в ... ... оно ... ... ... ведро,
приспособленнное для черпания воды из колодца», а здесь; ... т.е. ... [118, 429]. ... менен жаңбырды байланыстырудың бірнеше
себебі болса керек. ... ... ... ... нышанын
білдіреді. Арбауда: Қаһарлансаң қар жаудыр, Буырқансаң мұз жаудыр! Мұздай
темір ... - ... ... ... темірден жасалған затқа
нажағайдың үйір келетінін жайшылар жақсы сезінген. Үшіншіден, «темірдің ұлы
қауғажан» дегеннің де мәнісі бар. Онда ... су – ... ... ... ... ... ... темір мен бұлт түсі
ұқсатылады: Қара бұлттар Мың-мыңнан келіпті. ... қара ... Мен ... ... ... ... жаңбырдың және бұлттың нышанын білдіретін
қара сөзі ... ... ... қолданылады. Буырқану сөзінің
төрікініне Р.Сыздықова еңбегінде ... ... ... Эпос ... ... батырлар «буырқанып, бұрсанып, мұздай темір құрсанып»
айбат ... ... ... ... ... ... ... Бұрсану сөзі
буырқануға жақын мәндегі сөз болар деп ұғамыз. Көне түркі тілдерінде бусан
етістігі бар. Ол ... ... қапа ... ... ... Осы ... бусан, бусурқан деген қос сөз де ... ... осы ... ... түбірлес бусы деген етістіктің «ашулану, бұлқан-
талқан болу» мағынасы бар. Сірә, біз ... ... сөз көне ... ... ... бұрсанып тұлғасында жазылатын сөздің бусанып деген нұсқасы да
кездеседі. Қырғыз тілінде де бұл образды ... ... ... ... жыр-өлең мәтіндерінде бұрсанып түрінде қалыптасу себебін
өлең жолындағы құрсану сөзіне ұйқастыру талабынан іздестіру керек болар.
Мағынасы күңгірт ... өлең ... үшін ... ... ... салу ... поэзиясы үшін жат құбылыс емес [33, 60].
Академик Р.Сыздық құрсану сөзінің мағынасын былай ашады: ... ... бұл ... ... ... Бұл – көне түркі
тілдеріндегі «белдік, белбеу» мағынасын беретін құр ... ... ... ... етіс ... ...... «белге байлау», құрсан – «бір
нәрсемен белін байлау, белбеулену» дегенді білдіреді. Сөйтіп ... ... – құр ... + са ... ... жұрнақ) +н (етіс
жұрнағы), мағынасы «белге байлау, белбеулену». Бұл күнде құрсау сөзінің
мағынасын ... ... ... алу» деп ... оны ... ... жіберу де кездеседі» [33, 120 – 121].
Түрлен қара бұлтым Мен де ... ... ... ... ... – теңіз ұғымында қолданыс тапқан иран сөзі. Дария – суы ... кең ... көл, ... Дәл ... ... ... әрі мағынасы жағынан
да жақын сөзі парсы тілінен табамыз. Н.Оңдасынов парсыша-қазақша түсіндірме
сөздігінде парсы тілінің туындысы деп қарастырады [ПҚТС: 133]. ... ...... ... ... ... деп ... Ол мұны
қарайым тіл дерегінен ұсынады [РСл ІІІ: 163]. ... бұл ... ... ... оның басқа тілдерде кездесе бермейтінін айтады. Сондай-ақ ......... – териң және терен – терең болып т-д дыбыстарының
алмасып қолданылғанын келтіреді. Бірақ дерин ... ... ... ... дерин-лен немесе дерин-леш угулбляться сөздерінің түркі
тілдерінде қолданыс таппағандығын да айрықша атап ... ... ... ... ... ... сөз ... – тера қалпында болғандығын
анықтай түседі: терэ – алқап, ойпат [ДТС: 553]. ... ... ... ... терең көрінетінін ескерсек, терең сөзінің алғашқы түбірі –
терә болғандығына көз ... ... ... ... тайыз болмай, терең
келетінін ойласақ та, оның тұңғыш төркіні терә ... ... ... ... Ә.Нұрмағамбетов Осыдан: терә > терә+ң > терең немесе терә ... > тери > дәрй > ... > ... > ... ... ... ... [24, 68].
Жалпы түркі халықтарында күн жайлату салтымен байланысты мағлұматтарды
көптеген зерттеушілердің еңбектерінен кездестіруімізге ... ... ... ... ... ... тілек тілеп, жалбарыну халықтың сеніміне ерекше
ұялаған дәстүр, кейбір діни сенімдер ұрпақ тіршілігінде әлі де ... келе ... ... Бұл ... ... ... ... ғалым Е.Жұбанов былай дейді: «Табиғаттағы құбылыстардың бәрінде ... бір ... ... ... ... сол ... құпияларын ашуға құштар келеді. Алайда алғашқы қоғамдағы адамдардың
төңіректі қоршаған дүние ... ... ... тапшы болғандықтан, ол
жанды-жансыз нәрселердің бәріне де өз ... ... ... ... ... ... аникалық құбылыстардың өзін сапалы күштердің
арнаулы мақсатпен істеп тұрған әрекеті деп ... ... ... ... алуан түрлі күш иелері, толып жатқан құдайлар жасайды-мыс
деген сенім пайда болады» [156, 184].
Құрбандық. Алла ... ... ... мал. ... мал шалу
дәстүрі ислам тарихында өз ұлы Исмаилды Алла ризалығы үшін құрбан етпек
болған. Ибраһим ... ... ... ... айт ... ... ... түйе, сиыр, қой, ия болмаса, ешкі союға болады. Құс ... ал ... малы Имам ... жолы бойынша соғыс көлігі саналып,
құрбандыққа жатпайды. Құрбандыққа ешкінің бір ... ... ... ... мен ... 2 ... сойылады. Бұлардың дене мүшелері түгел әрі сау
болуы шарт. Құс етінің ... бірі ... ... 2 ... ... ағайын-туысқа, 3-ші бөлігі кембағалдарға таратылады.
Қазақтарда төрт түліктің түр-түстері жосын-жоралғылар жүйесінде өзіндік
символдық және магиялық, сакральды күшке ие ... ... орын ... ... ақ боз түсі ... ... келе жатқан түрлі
рәсімдерінде құрбандыққа ... Ақ ... бата ... Ақ сарыбас қойды сойдырған, Бес
бала, Бес асау тай үйге кіргізген, Ерегіскен ... дерт ... ... – халқымыздың өте көне заманғы таным-нанымынан туған,
мифологиялық ... ... ... үш түрі бар. Олар ... ... және қызылқасқа. Бозқасқа десе – қой, көкқасқа десе ... ... десе – сиыр ... ... Бұл жерде құрбандық шалудың
қалыптасқан тәртібін көреміз. Мысалы, құрбандыққа шалынатын қойдың түсі ақ,
басы сары ... ... ... ... ... екі ... көк
(«синий»), яғни ақсарбас, бозқасқа, бауырсақ құлақты, тілік құлақты, екі
тісті немесе тұла бойы түгел қардай ... ... ... («с ... ... ... келеді. «Ақ бата», «ақ қой қаны» деген жолдар ... сары бас ... боз ... ... ... тіркестің пайда болу жолына
назар аударайық. Қазақтар аруақтарға арнап құрбандық шалып, ... 3-4 ... ақ сары бас ... немесе боз қасқа қойды сояды. Қойдың
ақ сары бас немесе боз қасқа түрі өте сирек кездеседі. Әрі ақты (мал ... ... ... Ал боз, көк ... – қазақ халқы сыйынған
тәңірінің, көктің символы. Міне, ... ... ... ол ... ие болған.
Ақсарбас шалу – садақа, құрбандық шалу – бір ... ... басы ... ... ... ... Бұл ... қазақтардың ақ түсті мал етінің
қара түсті мал етінен сапасы жағынан айырмашылығы бар ... ... ... ... байланысты қызға құда түсіп келіп, екі жақ келісімге ... ... ... ... құдаларына батасын оқытып, ақ төс сары
қасқаны сойған. Қазақта «ақ қойдың қаны, ақ бата оқығаны» деген сөз ... Қой ... ... ақ ... ... Ақ ... тоқтыны
таңдауының мағынасы, ақ тілеу мен өсіп-өнудің магиясына сенуден ... ... ақ сары ... құрбандыққа шалып, құдайы айту ертеден келе
жатқан әдет. ... ... ... ... бітіп, қуанышпен аяқталуын
тілеу. Негізі қойдан «ақсарбас» шалу беделді ... ... ... қоңыр тоқты мен қара шұнақ лақ сойылғаны белгілі.
Төрт түліктің қазақ көк түстісін де артық тұтқан. Ең ... ... «көк ... ... көк қасқа шалу» әдеті де болған. ... ... ... төрт түліктің көк түсті егізін шалған. Бұны:
«Осы кеткен жалғызым, есен барып, сау ... Егіз ... көк ... ... ... ... Егіз ... көк бура, ол да сенің жолыңа, Егіз туған көк
айғыр, ол да сенің ... - ... ... батыр» жырынан көреміз.
Ақ түстің қасиетті саналуының келесі негізі күн түсін білдіргендіктен,
тек алғашқыда аспан құдайдарына ғана құрбандыққа ... ... ... сатыларында жаратушының еншісі ролін атқарған елді ... ... ... ... әдеті пайда болды. Сондай-ақ ақ түс, С.Қасқабасов
жазғандай, - өлі дүниенің түсі». Малдың ақ ... ... шалу ... ... ... ... тек төрт ... ақ түсті жылқы
ғана «өлілер патшалығына» оңай жеткізуші медиаторлық рольді атқарушы болып
танылған.
Ақ түсті жылқы культінің дәріптелуінің ... ... ... ... халықтарының архаикалық мифтік түсінігінде күннің
сәулелерінің жылдам таралуына, сол ... ... ... ... ғана теңесе
алған және ақ түс күн символын, күн түсін білдірген. Бірақ күн ешқашан ... ... ... оны ... ... ғой. ... ақ және ... семантикасы «күн» түсінігін береді.
Қазақтарда қылаң түсті жылқылар тобының жиынтығына – ақ, қызыл, ... ... ... ... ақ ... ... көрсе, қызыл, көк деп те атау
кездесіп жатады. Сонда ... ... ... ... ... да ... ... «қылаңдана күн шықты» дейді. Ақ ... ... күн ... оған ... жағынан «қызыл жылқы» деп атаудың, қылаңға жатқызудың
қалыптасуының астары осы.
Ақ боз аттың культі секілді ақ түйені де ... ... ... ... ... ... ақ ... ақ бураларды төрт түлік малдың «басы», «киесі»
деп қасиетті ... ... ... қоса, қазақтар ақ түсті түйе ұстау бақыт
әкеледі деп есептеген. Себебі ақ түйенің үстіне ... ... ... ... ... ... «Ақ түйенің қарны жарылды» деп ертеден
кіндігінен бала көрмей жүріп, ... ұл ... ... ... батыр елге
аман-сау оралғанда ақ атанның қарнына қанжар салып алып, жасалынатын көл-
көсір ... ... ... ... ... ... ... Мұнда «ақ
түйенің қарны жарылдының» символы аса зор қуаныш пен бақытты білдірген.
Ақ ... ... ... ... ... ақ ... де ... күшке
теңеген. Қазақ ақ түсті аруана, ақ інген, ақ бураларды төрт түлік малдың
«басы», «киесі» деп ... ... ... Қазақтарда өлік жөнелтуге
байланысты ... ... игі ... мен ... ... ... яғни қай жерге шөксе, сол жерлерге көметіндігі
туралы ақ боз атан, боз ... ... ... ... аңыз-
әңгімелер де көп. Осы тұрғыдан қазақтың қас ... ... мен ... ақ атан түйеге таласып ренжіскен кездері де болған екен.
«Ақ ... ... ... (үлкен молшылық / үлкен той мағынасындағы)
идиомасы мәдени негізі тұрғысынан ақ боз малды қастерлеу ... Бұл ... ... ... ерте кездегі дәстүр
байқалады: ұрыстан ері аман-есен қайтты немесе ... ... ұл ... деген жақсы хабар естіген бойда ақ боз түйенің қарнына пышақ сүңгіп
алып, оны құрбандыққа шалады ... ... ақ боз ... қазақ танымында
алатын орны туралы тарихшы Б.Кәмалашұлы былай деп жазады: «Ақ түйені қазақ
халқы қастерлеп келген. Бұл сонау ... дін» ... ... ақ ... ... ... Ақ түйеге табынуды ең жоғарғы сый ... Хан, ... ... жүрген». Қуаныш, бақыттың белгісін ақ түйеге
балаған [71, 46].
Сонымен, тасаттық берумен, ақсарбас, көкқасқа айтумен, жауын шақырумен
байланысты ... ... ... ... ... мен ... ... контексте көрінуінен хабардар етеді.
Тұжырым:
1. Ғұрыптық фольклор үлгілерінің діни наным-сеніммен ... ... ішкі ... ... оған ... ... әсер
етуге талпынысын байқататын космологиялық құрал. Мысалы, жыланмен арбасу,
бәдік жыры т.б. Сондықтан олардың құрамында семантикалық тегі ... ... ... көп қолданылады.
2. Қазақ тіліндегі діни ғұрыптар фольклорының лексикасында үлкен мән-
мазмұн – халықтың өмірі мен мәдениеті сақталған.
3. Діни ғұрыптарға ... ...... магиялық, шамандық,
тотемдік сенімдерден хабар беретін тілдің көне қабаты.
4. Ата-баба рухына табынушылық әулиелер рухына ... ... ... мәтіндерінде қолданылатын бірқатар ... ... мен ... ... ... тапты;
5. Тіліміздің ғұрыптық фольклор лексикасын этнолингистикалық ... ... оның ең көне ... ... және әртүрлі діни наныммен,
ежелгі дүниетанымдық ерекшелігімен байланысты сөзқолданыстар ... ... біз ... ... ... екеніне көз
жеткіздік.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қорыта келгенде, этномәдени лексиканың қайнар көзі – халықтың бай ауыз
әдебиеті, соның ішінде ... ... ... Оларда кездесетін
ескілікті сөздер, негізінен, сол халықтың тарихымен, тіршілігімен, салт-
дәстүрімен ... ... ... ... ... тілдік
деректер негізінде сол заманда өмір сүрген ата-бабамыздың көне мен ... өмір ... ... орны бар ... ... бірі ... мәдениетін және тұрмыс ерекшелігі, ежелгі
кәсібі мен еңбегі, киімі мен ... ... ... ... әдет-
ғұрып пен салт-дәстүрге байланысты қолданған заттары т.б. ... ... ... көреміз. Сол тілдік деректерге идиоэтникалық,
этнолингвистикалық, этимологиялық ізденістер жүргізу тілдің кумулятивтік
қызметімен байланысты екенін көрсетеді.
Тілдік ... ... ... қарастыруда басқа түркі елінің
көне этникалық мәдениетінен де сыр беретіні анықталды. Бұл ретте тек қазақ
халқының ғана ... ... ... ... да ... ... ... түрде қарастырылды. Бұл әсіресе, атаулардың
уәждемесінен ... ... ... мәселесін зерттеуде тілді тек
синхрондық тұрғыдан емес, диахрондық ... ... мен ... ... ... ... ... Сондықтан ара-тұра талдауға
түскен сөздердің шығу төркініне барлау жасауға ... ... ... біз Ә.Қайдар, Р.Сыздық, Е.Жанпейісов, ... ... т.б. ... ... ... зерттеулер нәтижесінде бірқатар түркі-монғол тілдеріне ... мен ... ... енген сөздер анықталды. Түркі тілдеріне
ортақ лексикада жалпы семантиканың болуы – генетикалық төркіндестіктің
белгісі ... ... ... ... идиоэтникалық семантика мәселесіне арналған «К
природе общего и особенного в ... ... ... ... ... ... ... мынадай факторлардың әсерімен
сипатталатынын атап өтеді: «1.Тілдер бір-бірінен бейнелеу ... ... бір ғана зат ... ... суреттеледі.
2. Тіл семантикасындағы ұлттық белгі халықтың географиялық, климаттық
жағдайларымен ерекшеленеді. 3. ... ... ... ... 4. ... мәдени, эстетикалық дамуымен ерекшеленеді. 5.
Халықтың эмоционалдық, психикалық жайы, ұлттық психология, ұлттық ... ... ... әлеуметтік-психологиялық болмыс ретінде
тарихи қалыптасқан ұлттық мінездің болуы ... ... ... ... ... ... әсерін біз фольклорлық лексиканың ... да ... ... ... әрбір этнос өзін қоршаған әлемге
өз көзімен қарап, өзі түсінігімен дүниені танып, оны тілінде ... әр ... ... ғана тән ... ... ... ... Ол
тек ауызекі тілде ғана емес, әртүрлі әлеуметтік институттарда, ... ... мен ... ... ... әдебиетте, рухани
мәдениет пен материалдық ... ... ... ... ... ... семантикасын зерттеуге талпыныс
жасауымыз – заңды құбылыс.
Қазақтың отбасылық ғұрпында символдық, сакральды мәні ... ... ... ... ... этномәдени бірліктер мол. Олардың
кейбірінің идиоэтникалық ... ... ... байланысты
айқындалады. Символдық мәнге ие ұғымдар фольклор ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
мазмұнын, астарлы мағыналарын аңғаруға болады. ... қыз ... ... ... ... ... параллель көріністерді бейнелейтін
тілдік бірліктер мол. Ал ... ...... ... ... тілдік байлығының куәсі. Саятшылыққа, мал ... ... ... ... ... ұлттық мәдениеті мен
тарихи даму кезеңдерінен, аң аулау мен ... ... ... тәжірибесінде өзекті орны бар ежелгі кәсібінен, әртүрлі ... ... ... Ұлыс ... ... тілек-баталардың лексикасында
көне түркі мифологиясына, Тәңірлік сенімге байланысты сөздер мол кездеседі.
Жарамазанның ... ... ... діні мен ... діні ... үйлесіп, үндесуін білдіреді. Көне наным-сенімдерге негізделген
фольклор үлгілерін халықтық дүниетанымнан, ... ... алып жеке ... ... емес. Оларда сакральды сөздердің магиялық
күшіне деген сенім, тотемдік нанымдар мен магиялық нанымдары ... ... ... ... ... ... ... наным-
сенімдердің, тарихи аңыздардың, кейбір тілдік жергілікті ... ... ... діни ... ... ... ... атаулардың т.б. о бастағы бейнесінің көптеген қалдықтары ... Көне ... ... – халықтың этномәдени тарихы және ... мен ... ... туралы баға жетпес ақпарат көзі.
Ғұрыптық фольклор лексикасының идиоэтникалық ... ашу ... ... ... үлес ... табылады. Лексиканың осы ... ... ... ... және ... мұрасын ұрпақтан ұрпаққа
кумулятивтік қызметінің негізінде бүгінгі күнге ... ... ... қазақ халқының дүниетанымын, менталитетін, болмысын
танытады.
Сөйтіп зерттеу ... ... ... қорытындылар жасалды:
1. Тіл мен руханият адамның бір-бірінен ажырағысыз халықтық та, ұлттық
та тіні;
2. Этнолингвистикалық зерттеуде ... тек ... ... ... та ... алып зерттеу ономастика, этногенез мәселелеріне
баруға кең жол ашады;
3. Тұтас қазақ тілінің идиоэтникалық семантикасын ... ... ... ... ... ... ... лексикасының орны айрықша;
4. Қазақтың ғұрыптық ... ... ... ... мен ... ... ... жанрлық жүйесімен байланысты;
5. Отбасылық ғұрыптар фольклорының лексикасы – ... ... ... ... ... бай ... көзі ... табылады.
Біз зерттеу барысында оның құрамында халқымыздың байырғы тұрмыстық қалпын
көрсететін бай тілдік материалы бар екеніне көз жеткіздік;
6. ... ... ... да ... ... ... ... байланысты лексиканың көне қабатының бір дерек көзі болып
табылады. Бұл ... ... діні мен ... ... ... ... көбірек
қамтиды;
7. Тіліміздің ғұрыптық фольклор лексикасын этнолингистикалық ... ... оның ең көне ... әртүрлі діни наныммен, ежелгі
дүниетанымдық ерекшелігімен байланысты сөзқолданыстар екенін көрсетті.
8. ... ... ... ... шығу ... ... ... ойлау, сана, ... ... ... ... этнолингвистикалық, этимологиялық
зерттеулер нәтижесінде біз ... ... ... ... бастау арналары – халықтың бай ауыз әдебиеті, соның ішінде ғұрыптық
фольклор үлгілері екеніне көз жеткіздік.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қайдар Ә. Қазақ ... ... ... ... Ана ... 1998. – ... Б. ... –Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1993. – 160 б.
Гумбольдт В.фон. О различии строения человеческих языков и его влияния ... ... ... // ... В.фон. Избранные труды по
языкознанию. Перевод с нем. яз. – М.: Прогресс, 1984. – 400 ... Ж.А. ... ... ... сипаты. – Алматы: Ғылым, 1997. – 272
б.
Копыленко М. М. Основы этнолингвистики. –Алматы: Евразия, 1995. – 176 с.
Гумбольдт В.фон. Язык и ... ... – М., 1985. – 451 ... Ә.Т. ... лексикология және этнолингвистика. // ... ... ... мәселелері. – Алматы, 1988. – 285 б.
Смағұлова Г. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. ... ... 1998. – 196 ... Е.Н. ... лексика казахского языка. – Алма-Ата: Наука,
1989. – 288 с.
Кайдаров А. Структура односложных корней и основ в казахском ...... ... 1986. – 295 ... А. ... мәдениет контексіндегі дүниенің тілдік суреті: филол. ғыл.
док. ...дисс.: 10.02.20. – Алматы, 2004. – 242 ... С. ... ... – Т.15. – Алматы, 1979. – 256 ... Ж.К., ... М.Ш. ... ... ... – Алматы, 1993. –
77 с.
Қаирбаева Қ.Т. Қазақ тіліндегі этномәдени атаулардың символдық мәні: филол.
ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – ... 2004. – 138 ... Х. ... ... ... мен ...... 1973. – 327 б.
Төтенай Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы, 1998. – 308 ... Р.Н. ... ... ... қырлары // ҚР ҰҒА-ның Хабарлары.
– Тіл, әдебиет сериясы, 2006. – №3. – б. 15 –19.
Хинаятұлы Б. ... төрт ... ... ... ... жосын-жоралғы,
әдет-ғұрыптары // Қазақтың әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері: өткендегісі
және бүгіні. – Алматы: Ғылым, 2001. – 190 ... К. ... ... ...... 1980. – 196 ... Б.О. ... в киргизском языке. – Фрунзе, 1964. – 277
с.
Константинова О.А. ... ... ... с ... ... ... лексикологии алтайских языков. – Л., 1972. – 86 с.
Жанпейісов Е. Н. М. ... ... ... эпопеясының тілі. – Алматы:
Ғылым, 1976. – 165 ... А.Қ. ... ... ... ... ... негіздері:
филол. ғыл. док. ...дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2005. – 295 б.
Нұрмағамбетов Ә. Бес жүз бес сөз. – Алматы: ... 1994. – 304 ... М. ... және ... ... ... 1965. – 312 ... А.Л. Легенды и мифы древней Греции. –М., 1964. – 402 с.
Ғабитханұлы Қ. ... ... ... көрінісі. – Алматы: Арыс, 2006.
– 168 б.
Мелетинский Е.М. Поэтика мифа. – Москва: Наука, 1976. – 353 ... Қ. ... тілі ... ...... ... 1999. – 581 ... С. Арғықазақ мифологиясы. 1 – 4 ...... ... Б. ... ... ... көрінісі. –Алматы:
Жазушы, 2001. – 180 б.
Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том. – Алматы: Арыс, ... 328 ... Р. ... ... ... Санат, 1994. – 272 б.
Толыбеков С.Е. Кочевое ... ... в ... и ... ХІХ вв. – ... – 634 ... Н.И. ... қажетті шарттар – құдалық, ұрынтой // Күйеу келтір,
қыз ұзат. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 112 ... Х. ... ... ... ... ... 1987. – 128 ... Ө. Қазақ киімі. – Алматы: Өнер, 1996. – 192 б.
Қасиманов С. Қазақ ... ...... ... 1995. – 240 б.
Кайдаров А. Парные слова в современном уйгурском языке.–Алматы, 1958. – ... Ә. Сөз ... ...... ... 1990. – 128 ... Ардақ. Қазақ-монғол тілдеріндегі киіз үйге қатысты лексиканы ... ... // ... ... және ... тіл білімі. – Алматы,
2000. – б. 101-105.
Матыжанов Н. Қазақтың отбасылық ғұрып фольклоры: филол. ғыл. док. ...... ... В.У. О ... и ... значений терминов «Tor» «почетное
место» в тюркских языках // Мир ...... ... научно-
практической конференции. – Алматы, 2002. – 63-67 б.
Нақысбеков О. Қазақ тілінің ауыспалы ... ... 1972. – 176 ... Б. ... ... ... неге ... // Ақ жол Қазақстан. 2004,
5 наурыз. – 9-10 б.
Уахатов Б. ... ... ... –Алматы: Ғылым, 1974. – 288 б.
Ақпанбек Ғ. Қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. –
56 б.
Алиев Ф.Р. Очерки по ... ... ... ...... ... – 76 ... М. Халық календары. – Алматы: Қазақстан, 1980. – 318 б.
Бияров Б. Өр ... ... ...... 2002. – 180 б.
Жанұзақов Т. Космонимдердің лексика-семантикалық ... // Қаз ... ... 1978, – №6. – б. ... Ю. ... созвездий Плеяд в тюркских языках // Вопросы тюркологии.
– Баку: ЭЛМ, 1971. – 23-28 ... Қ. ... ... халықтық космонимдердің этнолингвистикалық
табиғаты: филол. ғыл. ... ... ...... 1992. – 125 ... С. Жеті ... – Алматы: Ана тілі, 2001. – 136 б.
Мұқанов С. Халық мұрасы. Таңдамалы шығармалар. –15-т. –Алматы, 1979. – 235
б.
Тал ... жер ... ... ... ... ғұрып жырлары). –
Алматы: Ана тілі, 1996. – 272 б.
Байтұрсынұлы А. Шығармалары. ... ... ... ... Ә., ... С. – ... Жазушы, 1989. – 320 б.
Кононов А.Н. Грамматика языка тюркских рунических памятников в ҮІІ – ІХ ... Л., 1980. – 290 ... Р.Г. ... исследование татарского и чувашского языков.
– М., 1978. – 248 с.
Жанпейісов Е. Төрт ... ... ... ... мақала) // ҚР ҰҒА
Хабарлары. – Тіл, ... ... 2006. – №1. – 9-14 ... С.Е. ... ... письменности Монголии и Киргизии. – ... ... АН ... 1959. – 111 ... А.И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и ... ... 1996. – 345 ... Г.Н. ... Северо-Западной Монголии. – Спб., 1883. – вып. 4. – 119
с.
Рүстемов Л. Сөз ... сөз. – ... ... 1991. – 238 б.
Керімбаев А.Е. Қазақ ... ... ... ... филол. ғыл. канд. ...дисс. авторефераты.: 10.02.02. – Алматы, 2007.
– 27 б.
Рысбаева Қ. ... тілі ... ... ... ғыл. ... 10.02.06. –Алматы, 1995. – 135 б.
Айтпаева А. Бесік жырларының этнолингвистикалық сипаттамасы (қазақ, ... ... ... ... ... ғыл. канд. ...дисс.:
10.02.20. – Алматы, 2006. – 150 ... Д. ... ... – бабалар дәстүрі //Қазақтың әдет-ғұрыптары мен
салт-дәстүрлері: өткендегісі мен бүгіні. – Алматы: Ғылым, 2001. – 428 ... С. ... ... мен ...... ... 1994. – 80 б.
Хайуанаттар туралы қазақ ертегілері (аңыздар, ертегілер, ... ... ... 1979. – 418 ... Б. ... қазақтардың мал шаруашылығы: т.ғ.к. ...дисс.:
07.00.07. – Алматы, 1989 – 156 б.
Мансұров Н. ХІХ ... ... ... иран ... ... ... ... шығармалары бойынша): филол. ғыл. канд. ...авторефераты.:
10.02.02.– Алматы, 2006. – 28 ... Р. ... ... ... және ... ... // ... 1973, – №12. – 82-86 б.
Семейно-обрядовая поэзия народов Северного Кавказа. – ... 1985. ... ... С.Г. ... ... в древнетюрксих памятниках ... ... – М., 1981. – с. ... Р.Н. ... ... ... лексикасы. – Алматы: Қазақстан,
1993. – 190 б.
Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – Алматы: Ана ... 1993. – 293 ... С.Е. ... наречия Синьцзяна. – М.: Издательство ... 1961. – 227 ... А.К. ... ... Али Имани Геротского к сочинениям
Алишера Навои. – М., 1961. – 265 с.
Курышжанов А.К. Исследование по ... ... ... ... «тюркско-арабского» словаря. – Алма-Ата, 1980. – 234 с.
Наджип Э.Н. Тюркоязычный памятник ХІҮ века «Гулистан» ... и его ... ... 1975. – 129 ... А.Ш. ... атауларының сөз тіркестері мен мақал-мәтелдерде
көрінісі» // Академик Ә.Т.Қайдаров және тіл білімінің мәселелері. – ... – б. ... А.О. ... ... ... мағынасы күңгірттенген
компоненттер: филол. ғыл. канд. ...дисс. авторефераты.: 10.02.02. – Алматы,
1990. – 29 ... Б. ... және ... тілдерінің салыстырмалы-тарихи грамматикасы.
– Алматы, 1999. – 165 б.
Байжанов Т. Қазақ тіліндегі әскери лексика. ... ... 1991. – 103 ... Ж., ... Ғ. ... ... ... ерекшеліктері. – Алматы:
ҚазССР ҒА басп., 1951. – 112 б.
Нақысбеков О. ... ... ... // ... тілі мен
диалектологиясының мәселелері. – Алматы, 1960, 2-шығуы.– б. 98-103.
Жанәбілов Ш. Қазақша мал атаулары. –Алматы, 1982. – 142 ... А.М. ... ... и ... животных в тюрксих ... ... ... ... ... ... – М.: ... АН СССР,
1961. – 320 с.
Ильминский. Материалы к изучению киргизского ... с ...... 1861. – 166 ... Е. ... терминдері жайында // Қазақ тілі ... ...... ... 1988. – 200 ... Б.С. Тіл ... ... – Алматы: Жазушы, 2003. – 496 б.
Кайдаров А. Структура односложных ... и ... в ... языке. – Алма-
Ата: Наука, 1986. – 322 с.
Тоқтабай А. Қазақтардың аңшылыққа, ... ... ... ... // ... ... дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том. –
Алматы: Арыс, 2005. – 328 б.
Абрамзон С. Киргизы и их ... и ... ...... – 128 с.
Рассадин В.И. Фонетика и лексика тофаларского языка. – Улан-Удэ, 1971. –
345 с.
Малов С.Е. Язык ... ... – М.: ... 1957. – 210 ... С. ... ... ... мәдениет лексикасы (қазақ ақын,
жазушыларының ... ... ... ...... 1996. – 167 ... А.А. ... чувственного восприятия // Историческое развитие
лексики тюркских языков. – М., 1961. –364 ... Б. ... ... ...... 1995. –
241 бет.
Бабалықұлы Ж., Тұрдыбаев А. Саят. – Алматы: ... 1989. – 144 ... Ә. ... ... ... деректері: филол.
ғыл. канд. ...дисс. авторефераты. – Алматы, 2002. – 25 б.
Жанпейісов Е. Төрт түлік төңірегінде // ҚР ҰҒА ... Тіл, ... 2005. – №3; ... ... ... сиыр (үшінші мақала) // ҚР
ҰҒА Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 2006. – №4. – б. 18-24.
Нұрмағамбетұлы Ә. ... ... ... ... –Алматы: Ғылым, 1998. –
201 б.
Кәмелханұлы М. ... ... ... ... // ... ... ... тіл білімінің мәселелері.–Алматы: Арыс, 2004.–213-218 б.
Боровков А.К. Лексика среднеазиатского тефсира ХІІ-ХІІІ вв. – М., 1963. ... ... Ә. ... ма, Қаусылқазы ма? // Төрт түлік төресі кім? / Құраст.
Ө.Ақыпбеков. – Алматы: Ғылым, 1990. – 352 б.
Тілепин Б. Қой-ешкі ... мен ... ... ... ғыл. ... ... ... –Алматы, 1997. – 138 б.
Липец Р.С. Образы батыра и его коня в тюрко-монгольском эпосе. –М.: ... – 264 ... Е.М. ... ... философиясы. – Алматы: Айкос, 2000. – 184 б.
Есекеев Б.Ж. Познавательное отношение к миру в ... ... мифа ... Ғылым. Қоғам. – Алматы: Ақыл кітабы, 1997. –177-180 б.
Мыңжанұлы Н. Қазақтың мифтік аңыздары. – ... 1996. – 159 ... Б. ... ... ... ... ғыл. ... ...дисс.:
10.02.06.–Алматы, 2000. – 129 б.
Нұрмағамбетов Ә. Таныс сөздер төркіні // Көк ... – Қара Жер ...... 1993. – б. 3-4.
Жақыпов Ә. Түйе өсірушінің түсіндірме сөздігі. – Алматы, 1989. – 176 б.
Бейсенова М. М.Қашқаридың «Диуану ... ... ... еңбегіндегі төрт
түлік мал атаулары: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.06. – Шымкент, 1997.
– 170 б.
Панзарбекова Р.З. Қазақ ... ... ... ... ... ... дисс. ...авторефераты.: 10.02.06. – Алматы, 1998. – 27 б.
Аманжолов С. Вопросы ... и ... ... ...... 1997. – 608 ... М. Қазақ тілі диалектілік лексикасының этнолингвистикалық ... ... ... 2006. – 288 ... Т.В. ... пласты русской лексики и фразеологии.
Аспекты изучения и приема анализа. – Киев, 1994. – 224 ... З. ... ауыз ... бата сөз ... ... ғыл. ... 10.01.09.– Алматы, 2001. – 132 б.
Джанузаков Т. Очерк казахской ономастики. – Алма-Ата: Наука, 1982. – 82 с.
Тюхтенев Т.С. ... ... ... Алма-Ата, 1970.– 103 с.
Қасқабасов С. Қазақтың халық ...... 1984. – 272 ... Е., ... А. ... ... ТÄҢРІ всевышний: (Опыт
ретроспективного подхода) // Проблемы этимологии тюркских языков. – ... ... 1990. – с. ... Б. ... пен қытай тіліндегі ортақ сөздер // Вестник АН ... І. ... 1961. – б. ... С. Күн мен ... – Алматы: Жалын, 1990. – 412 б.
Мурад Аджи. Полынь половецкого поля. – М.: ТОО Пик-Контекст, 1994. – ... ... ... ... ... ... и великой степи. – М.: Новости,
1999. – 401 с.
Валиханов Ч.Ч. Избранные произведения. – М.: ... 1986. –228 ... Ғ. ... тілі ...... ... 1988. – 115 б.
Сулейменов О. АЗиЯ. – ... ... 1975. – 239 ... А. ... ... ... аспект). – Алматы: Қазақ
университеті, 1999. – 309 ... І. ... ... ... // Сөз ...... ... – 184 б.
Уәли Н. Бір тәуліктегі шақ атаулары және олардың этимологиясы // Академик
Ә.Қайдар және тіл ... ... ... ... – Алматы: Дайк-Пресс, 2004. – 15-18 б.
Айдаров Ғ. Көне ұйғыр жазба ескерткіштерінің тілі. – Алматы: Рауан, 1991. ... ... Н. Бір күн, бір түн // ... ... 1984, 8 июнь. –б. 22-25.
Сейсенова А. Лингвистикалық мәдениеттану, этикет формаларына салыстырмалы
талдау: филол. ғыл. канд. ... дисс. авторефераты. – ... 1998. – 29 ... ... ... үй, там ... ... туралы // Қаз. ССР ҒА
Хабарлары, филол. сер. 1959, 1-2. – б. 143-146.
Поливанов Е.Д. К ... ... yj, өj – дом, ... Труды лингв. сект.
Узб. нау.-иссл. инст. культ. строительства, т. 1. вып. 23. – Ташкент, ... 85-89 ... Н.И. ... ... ... ... с языками и
наречиями разных народов тюркского, финского и других племен. – Казань,
1875. – 176 ... ... – Қара Жер» ... – №1, ... 1993. – 5-6 ... ... №4, 1994. –6-8 б.
Бартольд В.В. История культурной жизни Туркестана. – Собр. соч., т ІІ. ... 1963. – 225 ... Ж.А. ... ... ... араб ... кісі ... сипаты: филол. ғыл. канд. дисс.: 10.02.02.– ... – 131 ... З. ... батыр” жырының лексикасы (тарихи-этнолингвистикалық
зерттеу): филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – Өскемен, 2006. – 133 ... Н. А. ... ... т. ІІ. – М., 1951. – 40 ... Ж. Қазақы атаулар мен байламдар. – Алматы: Өлке, 2000. – 256 б.
Баскаков Н.А. Диалект ... ... – М., 1966. –176 ... Ә. Қос ... ...... ... 1991. – 96 б.
Мустафина Р.М. Представления, культы, обряды у казахов. – ... ... 1992. – 102 ... Б. ... ... түбі бір. – ... ... университеті, 1993. –
176 бет.
Ахметжан Қ. Қазақтың дәстүрлі қару-жарағы, даму ... ... ... ... ... Т.ғ.к. ...дисс.:
07.00.07. – Алматы, 2002. – 180 ... М. ... ... ... грамматикасы. – Алматы: Қазақ
университеті, 1992. – 302 ... ... ...... ... 1999.
Жұбанов Е. Халық әдебиеті тілін зерттеудің лингвостилистикалық аспектілері:
филол. ғыл. док. ...дисс.: 10.02.06.– Алматы, 1997. – 180 ... А. ... ... и ... ...... Білге, 2003. – 368
с.
Владимирцов Б.Я. ... ... ... Л., 1934.–341 с.
Уәлиев Н. Кейбір этнографизмдердің лексика-семантикалық аясы // ҚР БжҒМ-нің
ҰҒА-ның ... Тіл, ... ... 2000. – №2. – 55-58 ... Т.Б. ... ... музыка аспаптары атауларының этнолингвистикалық
сипаты: филол. ғыл. канд. ...дисс.: 10.02.02. – Алматы, 2006. – 125 б.
Янушкевич А. Дневники и ... из ... по ... ... ... 1966. – 226 ... Ч.Ч. ... сочинений в пяти томах. – Алма-Ата, 1984. – т. І. –
214 ... Б.Я. ... ... ... ... ... и
халхасского наречий. – Л., 1929. – 773 с.
Ақбердиева Б. Лексика-фразеологиялық жүйедегі мифтік-танымдық құрылымдар:
филол. ғыл. ... ... ...... 2000. – 114 ... Б. ... көне ... қатысты ғұрыптық фольклоры:
филол. ғыл. канд. ...дисс. авторефераты.: 10.01.09. – Алматы, 1994. – 42 б.
Жанпейісов Е. ... // Ана ......... А.А. ... и миф. –М., 1989. – 275 с.
Ильминский Н.И. Материалы к изучению киргизского наречия. – Казань, 1861. –
581 с.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 189 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ғұрыптық фольклор лексикасы: идиоэтникалық семантика45 бет
Ежелгі Греция музыкасы8 бет
Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары91 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
«Олжабай батыр» жырының тарихи-фольклорлық сипаты3 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Аударматану терминдерінің когнитивтік-семантикалық құрылымы37 бет
Ахмет Байтұрсынұлының фольклорды жіктеуі20 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі етістіктердіңлексика-семантикалық ерекшеліктерініңтеориялық аспектісі19 бет
Ағылшын және қазақ тілдеріндегі тұрмыстық етістіктердің лексика - семантикалық ерекшеліктерінің теориялық аспектісі55 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь