Негізгі құралдардың теориялық негіздері

КІРІСПЕ

І БӨЛІМ. НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Негізгі құралдардың экономикалық мәні, пайдалану
1.2 Негізгі құралдар есебінің мәні
1.3 Негізгі құралдардың есебін реттеудің жалпы сипаттамасы: жөндеу, түгендеу және тозуын есептеу
1.4 «Талдықорған акционерлік электржүйелерін тасымалдау компаниясы»
АҚ.ның қаржылық.экономикалық сипаттамасы

ІІ. НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІ
2.1Незігі құралдар қозғалысының есебі
2.2 Негізгі құралдың тозуының және амортизациясының есебі
2.3 Негізгі құралдарды жөндеу есебінің ерекшіліктері
2.4 Бухгалтерлік есеппен халықаралық стандартқа бейімделу жолдары

ІІІ. НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ТАЛДАУЫ
3.1 Негізгі құралдардың техникалық жағдайын және қозғалысын
талдаудағы ақпарат

3.2 Негізгі құралдардың пайдалану тиімділігін арттыру жолдары

ҚОРЫТЫНДЫ

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Диплом жұмысының өзектілігі. Бухгалтерлік есеп көптеген жылдар бойы басқа ғылымдар сияқты дамып, қоғамның экономикалық-әлеуметтік жағдайларына сай өзгерістерге ұшырап келе жатқан, сондай-ақ өмірде өзінің ерекшелігімен оқшауланатын ғылым болып табылады. Белгілі ғалым Б. Дс Солозано осы ғылым туралы "Бухгалтерлік есеп барлық ғылымдар мен өнердің ең алдында тұрады, басқалары онсыз өмір сүре алмаса, бухгалтерлік есеп үшін олардың ешқайсысы қажет емес»- деген болса, оның әріптесі Р.А. Фаулки "Есеп — бұл барлық бизнестің тілі, яғни философиясы" - деп атаған. Бухгалтерлік есеп ұйымның қаржылық ақпараттарын өлшейтін, өңдейтін, есептейтін және оны пайдаланушыларға жеткізіп отыратын жүйе болып табылады. Бухгалтерлік есеп басқару жүйесінде ең маңызды орындардың бірін иеленеді. Бұған дәлел ретінде Біріккен Ұлттар Ұйымының 1992 жылы өткізген конференциясында "Есептей алмаған, басқара алмайды" — деген сөздің бекер айтылмағандығын атап өтуге болады. Жалпы, бухгалтерлік есеп ұйымға оның қаржылық жағдайын жоспарлау, бағалау, бақылау және талдау секілді функцияларды орындауы үшін қажет. Сонымен қатар бухгалтерлік есеп кәсіпорынның активтері мен міндеттемелері, капиталы және өндірілген өнімдері мен олардың сатылғандығы туралы ақпараттарды жинақтап көрсетеді. Тек қана бухгалтерлік есеп арқылы ұйымның табыстары мен шығындарын және шаруашылық қызметінің соңғы қаржылық нәтижесін анықтауға болады. Бухгалтерлік есептің ақпараттық жүйесі қаржылық (сыртқы) және басқарушы (ішкі) есеп болып екіге бөлінеді.
Бухгалтерлік есеп (есеп жүргізу ретінде) дүниежүзіндегі кез келген бухгалтерияның іс жүзіндегі қызметінің мәнін айқындап, бағалауға мүмкіндік береді. Қоғамның дамуы барысында бухгалтерлер үш міндетті шешеді:
1) есепті барынша ақпаратты, әрі дәл жасау;
2) оның қарапайым және арзан болуына қол жеткізу;
3) шаруашылық өміріндегі деректер жөнінде дер кезінде ақпарат алу.
Алайда бұл міндеттер едәуір шамада бірін-бірі өзара жоққа шығарып, болғызбайтын, өйткені меншік иесінің, әкімшіліктің, қызметкерлердің, бағынышты тұлғалардың, кредиторлар мен дебиторлардың мүдделері қарама-қайшы және осы қарама-қайшылықтар есепті регистрде міндетті түрде бейнеленеді.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Бухгалтерлік есепте негізгі құралдар деп өндіріс үдерісінде ұзақ уақыт бойы, яғни бір жылдан артық уақыт пайдаланатын, өзінің бастапқы түрін, көлемін сақтай отырып, құнын шығарылған өнімге, орындалған жұмысқа, көрсетілген қызметке есептелген амортизациялық аударым мөлшері шегінде біртіндеп ауыстырып отыратын еңбек құралдарын, яғни материалдық активтерді айтады. «Негізгі құралдарға» — қозғалмайтын мүлік, жер учаскелері, үйлер мен ғимараттар, өткізгіш тетіктер, машиналар мен жабдықтар, өлшеуіш және реттеуіш аспаптары мен құралдары, есептеуіш машиналар мен техникалары және олардың бағдарламалық құралдары, көлік тасымалдау құралдары, аспаптар, өндірістік және шаруашылық құрал-саймандары, өнім және жұмыс малдары, көп жылдық көшеттер, шаруашылықтың ішкі жолы, тағы да басқалар жатады.
1. "Бухгалтерлік есеп және крржылык, есеп беру туралы" 2002 жылгы 24 маусымдагы Қазақстан Республикасының №309-1/ заңы.
2. Қазақстан Республикасы Президентінің "Қазақстан Республи-
касындагы аудиторлық қызмет туралы" 1998 жылгы 20 қараиш-
дагы №20 заң күші бар жарлыгы (2001 жылгы 15 қарашадагы
өзгертулер жоне толықтырулармен).
3. "Салық жонв бюджеткв төленетін басқа да міндетті төлемдер
туралы " 2001 жылгы 12 маусымдагы №209-11 Қазақстан Респуб-
ликасының салық кодексі.
4. Қазақстан Республикасы Президентінің "Акционерлік қогамдар
туралы " 1998 жылғы 10 шілдедегі №2811 заң күші бар жарлыгы.
5. Бухгалтерлік есеп стандарттары. Қазақстан Республикасының
Ұлттық комиссиясы. — Алматы, 1996-2003 ж.
6. Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттары. (аудармашы
Тарусина В.И.), - М., 1998.
7. Халықаралық бухгалтерлік есеп жоне аудит стандарттары.
(қүрастырушы Рапопорт М.М.), — М., 1992.
8. Бухгалтерлік есептің типтік шоттар жоспары. Қазақстан
Республикасы қаржы министрлігінің 2002 жылгы 18 қыркүйектегі
№438 буйрыгымен бекітілген.
9. Андреев В.Д. Практтескші аудит. — М.: Экономика, 2006.
10. Андросов А.М. Бухгалтерскии учет. — М.: Финансы и статис-
тика, 1996.
11. Әбдіманопов Ә.Ә. Бухгалтерлік есеп теориясы жоне принциптері.
- Алматы: АЙАН, 2007.
12. Безруких П.С. Бухгалтерский учет. — М., 1996.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
І БӨЛІМ. НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Негізгі құралдардың ... ... ... ... ... ... мәні
1.3 Негізгі құралдардың есебін реттеудің жалпы сипаттамасы: ... және ... ... ... акционерлік электржүйелерін тасымалдау компаниясы»
АҚ-ның қаржылық-экономикалық сипаттамасы
ІІ. НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ... ... ... ... ... ... тозуының және амортизациясының есебі
2.3 Негізгі құралдарды жөндеу есебінің ерекшіліктері
2.4 Бухгалтерлік есеппен халықаралық стандартқа ... ... ... ҚҰРАЛДАРДЫ ПАЙДАЛАНУДЫҢ ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ТАЛДАУЫ
3.1 Негізгі құралдардың техникалық жағдайын және қозғалысын
талдаудағы ... ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Диплом жұмысының өзектілігі. Бухгалтерлік есеп көптеген жылдар бойы
басқа ғылымдар сияқты ... ... ... ... өзгерістерге ұшырап келе жатқан, сондай-ақ өмірде өзінің ерекшелігімен
оқшауланатын ғылым болып табылады. ... ... Б. Дс ... осы ... ... есеп ... ғылымдар мен өнердің ең алдында тұрады,
басқалары онсыз өмір сүре алмаса, бухгалтерлік есеп үшін ... ... ... ... ... оның ... Р.А. ... "Есеп — бұл ... ... яғни ... - деп атаған. Бухгалтерлік есеп ұйымның
қаржылық ақпараттарын өлшейтін, өңдейтін, ... және ... ... ... жүйе ... ... Бухгалтерлік есеп
басқару жүйесінде ең маңызды орындардың бірін иеленеді. Бұған дәлел ретінде
Біріккен Ұлттар Ұйымының 1992 жылы ... ... ... ... ...... сөздің бекер айтылмағандығын атап өтуге
болады. Жалпы, бухгалтерлік есеп ... оның ... ... ... ... және ... секілді функцияларды орындауы үшін қажет.
Сонымен қатар бухгалтерлік есеп кәсіпорынның активтері мен ... және ... ... мен ... ... ... жинақтап көрсетеді. Тек қана бухгалтерлік есеп арқылы ұйымның
табыстары мен шығындарын және ... ... ... ... ... ... Бухгалтерлік есептің ақпараттық жүйесі қаржылық
(сыртқы) және басқарушы (ішкі) есеп болып екіге бөлінеді.
Бухгалтерлік есеп (есеп ... ... ... ... ... іс ... ... мәнін айқындап,
бағалауға мүмкіндік береді. Қоғамның дамуы барысында бухгалтерлер үш
міндетті шешеді:
1) ... ... ... әрі дәл ... оның ... және арзан болуына қол жеткізу;
3) шаруашылық өміріндегі деректер жөнінде дер кезінде ақпарат алу.
Алайда бұл міндеттер ... ... ... ... ... ... ... меншік иесінің, әкімшіліктің, қызметкерлердің,
бағынышты тұлғалардың, кредиторлар мен дебиторлардың мүдделері ... осы ... ... регистрде міндетті түрде бейнеленеді.
Зерттеу жұмысының мақсаты. Бухгалтерлік есепте ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы, яғни бір ... ... ... ... ... ... көлемін сақтай отырып, құнын
шығарылған өнімге, орындалған ... ... ... ... ... мөлшері шегінде біртіндеп ауыстырып отыратын еңбек
құралдарын, яғни материалдық ... ... ... ... ... ... жер учаскелері, үйлер мен ғимараттар, ... ... мен ... ... және ... ... мен
құралдары, есептеуіш машиналар мен техникалары және олардың ... ... ... құралдары, аспаптар, өндірістік және шаруашылық
құрал-саймандары, өнім және жұмыс малдары, көп ... ... ішкі ... тағы да ... жатады.
Барлық «негізгі құралдар» өздерінің өндіріске қатысуына қарай
өндірістік және ... емес ... екі ... ... Өндірістік
негізгі құралдар деп өндірісте қызмет ететін, яғни өнім өндіру ... ... ... айтады. Оларға: өндіріске арналған үйлер,
ғимараттар, ... ... ... ... ... ... әр түрлі станоктар, двигательдер, құрал-саймандар, өлшеуіш
аспаптар және тағы басқалары жатады. Өндірістік емес ... ... ... ... басқа салаларында пайдаланатын негізгі
құралдар жатады.
«Негізгі құралдарды» ... ... ... ... ... ... ... шығарылған өнімдердің, болмаса орындалған жұмыстар
мен қызметтердің шаруашылықтың қай түріне жататындығы негізге алынады.
Егер ... мен ... ... құралдардың бәрі тек қана
ұйымның негізгі шаруашылығының түріне ғана қызмет ... ... онда бұл ... ... ... барлығы түгелімен сол
кәсіпорынның ... ... ... топқа жатады.
Негізгі құралдар алдына қойған мақсатына және атқаратын қызметіне қарай
әртүрлі топтарға ... ... ... ... ... ... ... 1996 ж. 13 қарашадағы Қаулысымен бекітілген № 6 «Негізгі құралдар
есебі» ... есеп ... ... іске ... ... және ... ... аясына байланысты,
сонымен қатар Қазақстан Республикасы Ұлттық бухгалтерлік есеп бойынша 1996
ж. 18 ... №6 ... ... ... қызметтің
бухгалтерлік есебі шоттарының Бас жоспарына ... ... ... ... бойынша мақсатты белгілеу мен орындалатын іс-қызмет аясына
байланысты жіктеледі.
Негізгі ... ... ... ... ... ... субъект басшылығы кейбір кезде іс жүзіндегі бағаларға сәйкес.
Қолданыста жүрген заңдарға орай (Қазақстан ... ... 1997 ... ... №1174 ... мен ... Республикасы Статистика жөніндегі
агенттіктің 2002 ж. 3 ... № 03-1а-8 ... ... ... ... туралы» қатынас хаты) объектілерде ... ... оның ... негізгі құралдар есепте және есеп ... құн ... ... ... ... қайта бағалау сомасы
негізгі құралдардың 12 «Негізгі құралдар» бөлімшесінің ... ... ... ... ... ... арттырады және қатар бір мезгілде 541
«Негізгі құралдарды қайта бағалаудан болатын қосымша ... ... ... ... шоты ... ... ... міндеттері. Жоғарыда көрсетілген жұмыс мақсаттарына
байланысты мынадай міндеттер туындады:
- негізгі ... ... және ... ... зерттеу;
- негізгі құралдардың техникалық жағдайын және ... ... ... ... ... және амортизациясының есебін қарастыру;
- негізгі құралдарды ... ... ... ... ... ... түрлерін, атқаратын қызметтерін бағалау.
Зерттеу жұмысының құрылымы. «Негізгі құралдарын ... ... ... ... ... дипломдық жұмысы кіріспеден, үш бөлімнен,
қорытындыдан және ... ... ... ... ... негіздері мақсаттары және оларды шешу көрсетілген. Бірінші
тарауда негізгі құралдардың теориялық ... ... ... құралдардың есебі сипатталған. Үшінші тарауда ... ... ... және ... ... ... ... ҚҰРАЛДАРДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Негізгі құралдардың экономикалық мәні, пайдалану
Негізгі құралдар - материалдық активтер олар:
а) компания немесе тауарлы-материалдық қорларды жабдықтау және ... ... ... ... жалға беру үшін немесе әкімшілік мақсаттар
үшін қолданылатын;
ә) әрбір кезеңнен астам уақыт ішінде қолданылуды ... ... ... үшін ... ... ... бұл:
а) компания активтік пайдалану болжанып, күтілетін (есептік) кезең;
ә) компания ... ... ... көздейтін бұйымның саны.
Басқаша айтсақ, негізгі құралдарды пайдаланудың экономикалық пайдасын алу
болжанатын кезең.
Материалдық ... ... ... деп танитын тұста бағалауға
бірыңғай қарау қажетті шарт болып табылады. 6 «Негізгі құралдар есебі» ... 16 ... ... ... ... ... құралдар мыналар бойынша
бағаланады:
• бастапқы күн ... ... ... - ... ... ... алуға
сол сәтінде берілген, басқа өтелген әділ бағаның немесе төленген ақшалай
каражаттың немесе оның баламасының сомасы;
... ... ... бір ... ... жүрген нарықтық баға
бойынша негізгі қаражаттық құны;
• өткізу құнымен (әділ бағаның) – мәмілеге дайын және ... ... ... арасында жасалған операциялар кезінде активті ауыстыруға
болатын сома;
• жойылу құны - шыққан шығынды тастап ... ... ... ... алатын деп үміттенетін таза сома немесе ... ... ... ... ... ... ... - жойылу құнын алып тастағандағы өзіндік
құнның орнына есеп беруде көрсетілген басқа сома мен ... ... ... баланстың құнмен - жинақталған тозу және баға ... ... ... алып ... бухгалтер баланста актив мойындалатын сома.
Баға түсуден болатын залал - активтің баланстық құны онын орнын ... ан ... ... ... ... ... көп болуын көздейді. Сондықтан да
олардың есептілікті өз ... ... ... ... да ... қаржы тапшылығы кезінде аман қалуы үшін ... ... өз ... ... және т.б. ... және де егер мемлекетте салық ... ... ... онда шаруашылық субъектісінің негізгі ісі ол өз
табысын жасырып қалу және салық ... қашу ... ... ... ... ... ... емес, басқа да республика үшін айтылып отыр.
Салық ұйымдары кәсіпорынның тиімді жұмыс істеуіне мүдделі, өйткені ... ... ... ... ал бұл ... ... жалақысын өсіреді.
1.2 Негізгі құралдар есебінің мәні
Негізгі құралдардың есебі кәсіпорынның ... ... ... ... ... тұгендеме объектісі ... ... ... (инвентарълық) объектісі деп өзінің құрамына
кіретін, яғни өзіне ... ... ... ... сатылып
алынған, орнатуды керек етпейтін ... ... ... ... (үйлері мен ғимараттарды), өздерінің құрылымы (конструкциясы)
бойынша жекеленген немесе ... ... ... ... ... бір зат ... ... белгілі бір қызметті атқаратын бұйымдарды
айтады.
Кәсіпорындарда негізгі ... ... ... ... үшін және ... түрде сақталуын қамтамасыз ету ушін ... ... ... ... ... Ол ... түрде белгіленеді.
Негізгі құралдар тозуына, бұзылуына, басқа ұйымдар мен ... ... тағы да ... ... ... ... оның нөмірі ұйымның жаңадан кіріске алған негізгі құралдарына
берілмейді. Түгендеме нөмірі ... ... ... ... немесе
құралдардың өзіне бояумен жазылады. Түгендеме объектілерді (заттарды)
реттік ... ... ... ... ... ... ... жіктеу
тобына кіретін негізгі құралдарға бөлек сериялық реттік ... ол ... ... ... ... ... қандай жікгелу
тобына жататындығын көрсететіндей етіп тағайындаған дұрыс. ... ... ... ... ... оның ... және бір жерден екінші жерге орын ауысуы үшін толтырылатын
алғашқы құжаттарда көрсетілуі тиіс.
Кәсіпорындардың бухгалтериясында негізгі құралдардың ... ... ... ... ... ... Егер жеке ... ете алмайтын бірнеше бұйымдар, саймандар, аспаптар және ... ... бір ... ... құрайтын болса, онда оның
түгендеу карточкасына сол объектінің құрамына кіретін барлық бұйымдардың
тізімі ... Егер ... бір ... ... (инвентардың),
аспаптың немесе басқа да негізгі құралдардың бір түрінің (аты, техникалық
сипаттамасы, бағасы бірдей болатын) ... бір ... ... кіріске
алынса, онда олар түгендеу карточкаларында тобы бойынша ... ... ... ... ... ол ... ... әрқайсысына
бөлек түгендеме нөмірі беріледі. Негізгі құралдардың барлық ... ... ... ... бір ай ... ... біртектес өндірістік-шаруашылық қызметінің бір түрін орындауға
арналған жеке техникалық сипаттамасы мен бағасы ... ... ... үлгілі түрі НҚ-6 ведомоствоаралық түгендеу карточкасы
қолданылады. ... ... ... ... ... топтары
бойынша тіркеледі.
Негізгі құралдары көп емес шағын ұйымдар мен ... ... ... ... үшін ... ... орнына үлгілі НҚ-11
санды түгендеу кітапшасын пайдалана ... Бұл ... ... ... ... ... болып келеді және онда негізгі құралдар жоғарыда
айтылған топтары бойынша бөлек есептелінеді. ... ... ... ... ... ... тізімі жүргізілмейді.
Кәсіпорындарда түгендеу карточкалар немесе түгендеу кітапшалар ... ... ... ... паспорттар және басқа да негізгі
құралдарды сатып алу, сату, салу, орнату, бір ... ... ... ... шығару актілері және тағы басқа осылар сияқты құжаттар негізінде
толтырылады. Түгендеу карточкалар ... ... ... ... ... ... бір данадан толтырылып, ұйымның ... Ол ... ... құралдар халық шаруашылығының саласына
қарай жіктелген топтары бойынша орналастырылады. ... ... ... карточкалар негізгі құралдардың тұрған жері, яғни жұмыс орны,
олардың атқаратын қызметіне және ... ... ... мен ... мен жабдықтар, көліктер және тағы да ... ... ... етілген және өндіріс орны мен ұйымының ішінде ... ... ... орны ... ... ... ... есепті айдың соңына дейін картотекада бөлек сақталады. Сондай-
ақ, келешекте пайдалану үшін сақтаулы тұрған ... ... мен ... ... қойылган негізгі құралдардың да түгендеу карточкалары ... ... ... мен ... ... ... негізгі түрі
болып саналады. Оларда негізгі ... ... ... ... ... ... құны, амортизациялық аударым ... ... ... ... алынуына және істен (есептен) шығарылуына
байланысты толтырылған актілердің уақыты (айы, ... ... және тағы ... ... ... мен ... ... жазылады. Толтырылған
түгендеу карточкаларының үлгілі түрі НҚ-10 ... ... ... ... ... ... тізімдемесіне тіркеліп жазылып
отырылады. Бұл тізімдеме бухгалтерияда бір дана етіп толтырылып, ... ... ... ... үшін ... ... ... жіктелуі, яғни аралық шоттары бойынша тізімдемеге тіркейді.
Негізгі құралдардың сақталып және жұмыс істеп тұрған жері ... түрі НҚ-13 ... ... ... жасалады. Түгендеу карточкаларға
қарағанда бұл тізімдеме келіп-түсіп, кіріске алынған объектілер бойынша тек
қана қысқаша мәліметтер, яғни ... ... ... ... ... ... карточка немесе түгендеу кітапшаға ... ... да ... ... Ай сайын алғашқы құжаттар негізінде
үлгілі түрі НҚ-13 түгендеу тізіміне кіріске алынған және ... ... ... ... ... ... ... есептің
ақпараттарымен салыстырып, ... ... Бұл ... ... объектілер мен олардың құны бухгалтерлік есептің мәліметтеріне
сәйкес ... ... Есеп ... қолмен өңдегенде аралық шоттар бойынша
негізгі құралдардың қозғалысын, яғни кірісі мен шығысын есептеу үшін үлгілі
түрі НҚ-12 ... ... ... Ол ... ұйымдарда негізгі
құралдардың тиісті шоттарының түгендеу карточкалары ... ... Бұл ... негізгі кұралдардың жіктелу топтары
мен түрлері есеп беретін айдың басындағы құны ... ... ... мен шығысы көрсетіледі. Карточканың НҚ-12 санды үлгілі түрінің
мәліметтері негізгі құралдар ... есеп ... ... Ұйым ... құралдардың кірісі мен шығыс етілуін есептейтін үлгілі түрі ... ... ... ай ... бас ... ... ... салыстырып, тексеріліп отырады.
Кәсіпорындарда түгендеу карточкалар және түгендеу кітапшалармен қатар
ірі ... мен ... ... мен ... арнайы техникалық
төлқұжат толтырылады. Мұндай төлқұжаттарда негізгі құралдардың техникалық
сипаттамасы және істейтін жұмыстарының түрлері және тағы да ... ... ... ... ... есебін реттеудің жалпы сипаттамасы:
түгендеу, жөндеу және тозуын есептеу
Негізгі құрал өндіріс процесіне қатысуымен, жылдар мерзімінің әсерімен,
табиғат күшінің әсер етуімен ... ... ... ... ... түрі ... ... және моральдық.
Негізгі қорлардың табиғи тозуы олардың ... ... ... және ... ... ... ... қатыспай-ақ, түрлі
сыртқы факторлардың әсерінен: ылғалдан, ... ... ... тот ... ескіруінен пайда болады.
Негізгі құралдардың моральдық тозуы техникалық прогреске, ... ... және ... байланысты болып келеді. Техника мен
технологияны жетілдіру жүмыс істеп ... ... ... ... ... ықпал етеді.Осыған орай, пайдаланудағы негізгі
құралдар өздерінің ... ... ... ... болады.
Негізгі құралдардың моральдық тозуын мынадай факторлар арқылы
анықтайды: өндірісте ... ... ... ... процесті жетілдіру - жаңа технология ... ... ... мен жабдықтар жарамайды, шығарылатын ... ... және ... ... ... ... ... біліктілігіндегі, өндірісті ... ... ... және ... ... ... санының азайтылуын талап етуі ... ... ... ... ... ... ... қажетті шикізат
құрамындағы өзгерістер өнеркәсіптің өндіретін салаларында ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде табиғи тозу мерзімі келгенге дейін
негізгі құрал-жабдықтар ... ... эрі ... пайдалы түріне
ауыстырылады. Моральдық тозуды болдырмау мақсатында негізгі құрал-жабдықтар
обьектілерін қайта құрып, жаңарту жүмыстарын ... ... және ... ... ... кітаптары, фильм қорлары, сәулет және өнер
көрсеткіштері болып табылатын ... мен ... және ... барлық
негізгі құралдар моральдық тозуға үшырайды.
Амортизация - тозудың құндық көрінісін ... 6 ... ... ... БЕС [5] сәйкес, амортизация - активтің
қызмет еткен мерзім бойына амортизацияланған құнды ... ... құн ... құны мен жою ... ... ... аударымдар эрбір есептік кезеңнің шығысы ретінде танылады.
Жаңадан пайдалануға ... ... ... ... ... ... түскен айдан кейінгі айдың бірінші күнінен басталады, ал
шығып кеткен негізгі ... ... - ... ... кейінгі айдың бірінші
күнінен бастап тоқтатылады.
Толығымен амортизацияланған ... ... ... ... ... құны ... ... толықтай ауысқан айдан кейін туатын
айдың бірінші күні тоқтатылады.
Тоқтап тұрған негізгі ... ... ... ... ... барысында, консервацияға ауыстырылған кезінде амортизация
есептелінбейді.
Жалға алынған негізгі құралдар бойынша амортизация есептеуді жалға беру
шартының немесе шарт ... сай ... ... ... ... алушы
жасайды.
Төмендегі негізгі құралдар бойынша амортизация ... ... ... малдар, кітапхана қоры, мұражай ... ... мен ... ... ... көлік жолдары.
Негізгі кұралдардың тозуын есептеу үшін 13 «Негізгі құралдардың тозуы»
бөлімшесінің мынандай синтетикалық шоттары: 131 «Үйлер мен ... 132 ... мен ... ... 133 ... кұралдарының
тозуы», 134 «Басқа негізгі құралдардың тозуы» пайдаланылады.
Негізгі құралдардың амортизациясын есептеудің эртүрлі ... ... ... субьектінің БЕС сәйкес дербес тұрғыда, өздерінің есеп
саясатында амортизацияны есептеудің тэсілі ... ... ... ... ... (түзу сызықты ) жолмен есептен шығару;
- Құнын орындалғын жұмыстың көлеміне ... етіп ... ... ... Жеделдетіп есептен шығару;
- Қалдығын азайту жолымен есептен шығару;
- Құнын сандардың жиынтығы бойынша ( кумулятивтік ... ... ... ... түрлері бойынша амортизация есептеуддің эрқилы
әдістері пайдаланылады. Бұл кезде негізгі кұралдың бір түрі ... ... ... ... ... ... ... әдісі субьектінің есеп саясатымен
анықталуы тиіс және ол бір есептік жылдан ... бір ... ... өтуі
мүмкін.
Түзу сызықты әдіс, яғни обьектінің құны, оның қызмет ету мерзімі
ішінде өндіріс шығындарына біркелкі ... ... ... Бұл ... ... ... оның қызмет ету мерзімінің ұзақтығына
байланысты болып келеді.
Бұл тәсілде ... ... ... үшін:
- қызмет етудің пайдалы мерзімі. Бұл кезде пайдалануға берілген
обьектінің жағдайы ескеріледі және күтіп ұстау жағдайына да
байланысты болып ... ҚР ... ... ... ... ... ... жүргізуші субьектісіндегі белгіленген нормалар салық
заңдылығының нормасынан аспауы тиіс. Бұл әдіс мына формуламен есептелінеді:
Негізгі құралды ... ... ... ... алынатын болып
топшыланса ғана, бірқалыпты әдіс ... яғни ол ... ... ... көрсетеді.
Өндірістік тәсіл негізгі құралдардың тозуы тек олардың
пайдалану нәтижесі болып ... және оны ... ... ... ... роль атқармайды. Жинақталған тозу сомасы жыл сайын
орсндалған ... ... ... ... ... ... өсіп
отырады, ал қалдық құн жойылу құнына жеткенше орындалған жүмыстың бір өлшем
бірлігіне тікелей пропорционалды түрде азайып отырады.
Ол оның ... ... ... ... ... құнын негізсіз
күрт өсіреді, сондықтан оны іс ... ... өзі ... ... ... оның екі ... үсынады: кумулятивтік және азайып ... ... ... ... аударғанда- өсу, жиналу деген мағынаны
білдіреді, яғни обьектінің қызмет ету мерзіміндегі жылдар санын қосу ... ... ... ... де кумулятивтік әдістің принциптері-не
негізделген. Оны екі еселенген амортизациялау нормасын ... ... ... ... ... деп те атайды.
Қалдық құнды азайту үшін ... ... ... соңғы жылды
қоспағанда, тозуды есептеген ... ... құны ... ... деп
саналады.
Радостовец В.К. [15] зерттеуінше, халықаралық ... ... деп ... әдіс бар, мысалға, күрделі пайыздық әдіс, ... тек қана ... ... ғана ... Бұл ... мәні мына
жағдайдан түрады: онда негізгі құралды пайдаланудың бірінші ... ... аз ... ... шығарылып, ал келесі жылдары ол біртіндеп арта
бастайды. Амортизациялық әдіс өзгертудің нәтижесі ағымдағы және ... беру ... ... табады.
Негізгі құралдар обьектілері субьектінің бухгалтерлак балансынан:
- физикалық және моральды тозғанда;
- шаруашылық қызметте пайдаланылмаған ... ... ... ... ... ... басқа субьектілерге берілгенде;
- басқа заңды және жеке ... ... ... ... ұзақ ... ... бергенде;
- кемшіліктерге, табиғи апаттарға және басқа себептерге байланысты есептен
шығарылады.
Шаруашылық субьектісі ... [1] ... ... ... ... ... ... құралдарын және инвентарьларды басқа
субьектілерге беруге, айырбастауға, жалға беруге, тегін уақытша пайдалануға
немесе қарызға беруге, егер ... және ... ... ... ... ... ... есептен шығаруға құқылы.
Кәсіпорындардың, цехтар мен басқа обьектілердің құрылысына, кеңейтілуіне
және техникалық ... ... ... ... және ... ... ... кезде, шаруашылық аралық және басқа кәсіпорындар ортақ
кәсіпорынға ... ... ... өтеусіз бергенде, сыйлағанда, табыс
еткенде, өткізгенде және айырбастағанда негізгі ... ... ... ... ... ... ... жабдықтар және басқа да
тозған құралдар, белгіленген қызмет мерзімін жұмыспен өтегеннен ... ... ... ... ... өндірістік үй, егер ... ... ... ... ... ... немесе мүмкін
емес болса және оларды басқа шаруашылық субьектілеріне өткізу немесе сату
мүмкін болса, олар тарату тәртібімен субьект ... ... ... ... жарамсыздығынан, оларды қалпына ... ... ... ... анықтау үшін, сондай-ақ негізгі құралдар
есептен шығаруға ... ... ... үшін субьект басшысының
бүйрығы бойынша құрамында:
- бас инженер немесе субьект басшысының орынбасары;
- бас бухгалтер ... оның ... ... ... үшін ... артылған материалды жауапты түлға;
- меншік иесінің немесе өкілетті мемлекеттік органның өкілі болады.
- МАИ өкілі бар ... ... ... ... ... комиссия:
- есептен шығарылатын обьектіге тікелей байқау жүргізеді және оны қалпына
келтіруді және одан эрі пайдалануға жарамсыздығың анықтайды;
- ... ... ... ... ... ... Негізгі құралдар пайдаланудан ерте шығып қалуына кінэлі ... және ... ... ... ... жасайды.
- Есептен шығарылатын обьектінің жекелеген тетіктерін, ... ... ... ... және ... бағалайды;
- Есептен шығарылғанның пайдалануға жарамды бөлшектерін алуға бақылау
жасайды, олардың саны мен ... ... және ... ... ... ... кұралдар обьектілерін есептен шығаруды НҚ №3 ... ... ... ... актісімен» және НҚ №4 нысанындағы
«Автокөлік қү-ралдарын есептен ... ... ... ... ... беріледі, екіншісі материалдық жауапты адамда
қалып, қалған тауарлы-материалдық құндылықтарды ... ... ... ... №3 және НҚ №4 нысандарындағы актілерде жасалған немесе ... ... ... түскен күні, пайдалануға берілген уақыты,
обьектінің ... ... ... тозу ... ... саны
көрсетіледі. Акт кәсіпорын басшысы бекіткеннен кейін ғана ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі
шығындар мен негізгі құралдар таратудан алынған материалдық құндылықтардың
түсімі көрсетіледі. Матералдық ... ... ... ... актілердің негізінде инвентарлық карточкаларда, ... ... және ... ... жері ... ... ... тізімдерінде негізгі құралдар шығарылғандығы туралы
белгілер қойылады. Бұл субьектінің ... ... ... ... НҚ №1 ... қабылдау - тапсыру» актісімен ... ... ... ... және ... ... негізгі
құралдардың шығарылғандығы туралы белгілер ... ... ... ... бір ... ... ... ауысуы НҚ №1 «санды қабылдау ... ... ... ... Оның ... ... ... жері бойынша инвентарлық карточкалар мен инвентарлық тізімдерде
құралдардың қозғалысы туралы белгілер қойылады.
¥йымдардағы негізгі құралдардың пайдалану барысында табиғи және сапалық
жағынан ... ... ... сөз ... ... бөлігі, яғни
табиғи пішінінің барлық тетіктері бір мезгілде, бір уақытта іске жарамсыз
болып қалмағанымен, ... ... бір ... ... болып,
соның себебінен негізгі құрал ... ... ... ... іске ... өзінде кейбір бөлшектерінің тозуының әсерінен өнім ... ... да ... ... Сонымен қатар сапалық жағынан тоза
бастаған кейбір негізгі құралдарды да ... ... ... ... ... ... ... жүруі мүмкін. Кәсіпорындар
өздерінің негізгі ... ... ... ... ... ... істен
шығып қалмау үшін белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... жөндеу жүмыстары өзінің ұйымдастырылуына қарай
ағымдағы және ... ... екі ... ... ... ... негізгі құралдардың тозып, істен ... ... ... ... ... немесе оны қалпына келтіру
болып табылады.
Негізгі құралдарға жүргізілетін күрделі жөндеу ... ... ... ... және табиғи тозған негізгі құралдардың бөлшектерін
толығымен ауыстырып, оларды түгелдей жаңартуды айтады. Бүндай ... ... тек ... ... қызмет атқару мерзімін,
өндірістік қуатын, тағы да басқа ... ... ғана оның ... ... ... ... өсіреді. Яғни күрделі жөндеу ... ... ... ... ... бастапқы құнына қосылып,
активтің болашақта табыс экелуі көзделеді.
Ал ағымдағы жөндеуге жүмсалған шығындармен негізгі ... ... ... ... ... үшін ... шығындар сомасы ұйымның
ағымдағы шығыны болып есептеледі.
Егер негізгі құралдарды ұйым өз күшімен жөндейтін болса, бұл ... ... ... ... ... ... өзінің негізгі құралдарын жөндеуге арнайы жабдықталған,
яғни осындай мақсатқа ... ... ... болса, бұл жөндеудің
мердігерлік әдісі болып ... ... ... ... ... ... барысында кәсіпорындар мердігерлік ұйыммен келісімшарт
жасасады. Ол шартта ... үшін ... ... мен қай ... ... ... ... мерзімі, жөндеу жүмысының күны, есеп
айырысу тәртібі, тағы да басқа жағдайлар көрсетіледі.
Жөндеу ... ... ... ... ... ... шешімімен қабылдап алады. Ондай негізгі құралдарды
қабылдау барысында үлгілі түрі НҚ 2 « ... ... ... ... ... ... актісі » толтырылады.
Кәсіпорындарда негізгі құралдардың төлқүжаттарына және олардың түгендеу
карточкаларына негізгі құралдарға жүргізілген жөндеуге байланысты тиісті
деректер жазылуы ... Бұл ... ... ... да ... ... ... Егер негізгі құралдарды жөндеу
мердігерлік әдіспен ... ... онда ... аталған негізгі
күралдарды жөндеуден кейін қабылдап алу үшін ... ... түрі НҚ 2
« ... қайта құрылған және жаңартылған обьектілерді қабылдау-тапсыру
актісі » екі дана етіліп ... да, ... ... негізгі күралдарға
жөндеу жүргізген кәсіпорынға беріледі.
- Негізгі құралдарды жөндеу үшін ... ... ... ... ... жалға алу немесе қысқа
мерзімге жалға беру деп, бір жылға дейінгі уақытқа ... ... ... ... негізгі құралдарды айтады. Халықаралық стандартта бұны ... » ... « ... » деп те атайды. Негізгі құралдардың бір жылмен
үш жыл мерзімі аралығында ... ... ... ... ... орта ... ... жатқызылады. Халықаралық стандартта жалдың бұл түрін « ... ... ... ... бұл түрлері бойынша негізгі құралдарды жалға алғанда
немесе жалға ... ... ... ұйым сол ... ... жалдық
мерзімі аяқталғаннан кейін олардың иесіне қайтарып ... ... және ... ... ... ... негізгі құралдар « Жалға алынған
негізгі құралдар » деп ... ... ... ... ... Ал бұл ... ... өз иесіне, яғни жалға берушіге
қайтарылған уақытында бұл жоғарыда аталған « Жалға алынған негізгі ... деп ... ... ... шоты ... ... құралдарды үш жылдан артық уақытқа жалға алу
немесе ... беру ұзақ ... жал ... ... ... бұл түрі
халықаралық стандартта « Лизинг » деп те аталады. Негізгі ... ... ... ... немесе жалға берудің өзі жай және қаржыландырылған
болып екіге бөлінеді. Егер жалға алынған ... ... ... негізгі
құралдар өзінің жал туралы ... ... ... соң, ... ... иесіне қайтарылатын болса, онда бұл ұзақ
мерзімді жалдың жай ... ... Ал ұзақ ... ... алу ... ... ... түрі бойынша келісімшартта көрсетілген
мерзім ... соң, ... ... ... алушының сатып алуына құқығы
бар болып табылады.
¥йымдар негізгі құралдарды ұзақ ... ... ... ... деп ... ... тиістісі дебиттелініп, «Жалдық міндеттеме»
шоты кредиттелінеді.Осы ұзақ мерзімге жалға алынған негізгі
құралдар үшін ұйым жал ... ... ... ... ... ... бөлімі шоттарының тиістілері кредиттеледі.
Негізгі құралдарды ұзақ мерзімге жалға бергенде ... ... ... ... ... деп ... шот дебиттеліп, «Негізгі
құралдар» деп аталатын ... тозу ... ... ... ... ... ... тиістілері дебиттеліп, «Негізгі құралдар»-деп аталатын
шоттардың тиістісі кредиттелінеді.
Ұйымдардың ұзақ мерзімге ... ... ... ... ... ... ... аяқталып, ол құрал ұйымның өз меншігіне
айналған уақытта, ... ... деп ... ... ... ... ... жалға алынған негізгі құралдар» деп аталатын
шоттардың тиісті аралық шоттары кредиттелінеді.
Кәсіпорындарда ұзақ мерзімге ... ... ... ... ... ... ... бойынша және эрбір түгендеме обьектілері
бойынша бөлек жүргізіледі.
Негізгі кұралдардың нақты бар-жоғын анықтау және ... ... ... ... ... ... ... түгендеу жұмысын жүргізіп
отыруды белгілейді.
Негізгі кұралдарды мүліктік түгендеу ... ... есеп беру ... жасау алдында, жылына ең аз дегенде бір рет, қараша айында
жүргізіледі. Үйлерді, ғимараттарды және ... ... ... ... бір рет ... есепті жасау алдында түгендеу жүргізіледі.
Мүліктік түгендеу міндетіне негізгі құралдардың нақты ... ... ... дәл, ... мәліметтерді алумен қатар бухгалтерлік
есепке алу, мәліметтермен салыстыру шаралары да ... ... ... ... және ... ... ... « Негізгі құрал-жабдықтарды мүліктік түгендеу тізіміне» жазылып,
мүліктік түгендеу біткеннен кейін субьектінің ... ... ... ... аты ... ... техникалық
сипаттамалары берілуі тиіс. Жалға берілген немесе алынған, сақтауға немесе
уақытша пайдалануға берілген негізгі құралдар бойынша келісімдердің, басқа
құжаттардың ... ... және ... тексеріледі.
Мүліктік түгендеу тізімдерін жасамастан бұрын мүліктік ... ... ... және олардың қандай күйде екенін, техникалық
паспорттары мен басқа техникалық қүжаттардың бар-жоғын және ... ... ... ... ... ... ... немесе алынған негізгі
құралдардың қүжаттарын тексеру қажет. ... ... жоқ ... ... және ... ... ... жөн. Бухгалтерлік есепке алу үшін
регистрлердің және техникалық қүжаттардың ... ... ... ... ... ... комиссия міндетті түрде
обьектілерді тексеріп, олардың толық атын, міндетін, ... ... ... және ... ... және пайдалану көрсеткіштерін
мүліктік тізімдеріне ... ... ... ... және ... ... мүлікті мүліктік түгендеу кезінде, көрсетілген обьектілердің
субьектіге тиісті екендігін растайтын қүжаттарды бар-жоғын тексереді.
Сондай-ақ, субьектінің пайдалануындағы жер ... су ... ... ... ... иелену қүқын растайтын қүжаттардың да бар-
жоғы тексеріледі.
Есепке алынбаған ... ... ... ... ... ... дүрыс еместігі айқындалса, комиссия
мүліктік түгендеу тізіміне және мүліктік түгендеу ... ... ... ... болған, сондай-ақ дүрыс мәліметтер мен
техникалық көрсеткіштерді енгізуі тиіс. Мысалы, үйлер бойынша - ... ... ... және сол ... ... көлемі,
қабаттар саны салынған жылы; каналдардың үзындығы, тереңдігі және ені,
жасанды құрылыстар, түбі мен еңісін ... ... ... ... ... ... түрі мен ... жолдар бойынша -жолдардың
түрлері, қашықтығы, төселген материалдар, жолдың ені, т. б. көрсетіледі.
Есепке алынбаған объектілерді мүліктік түгелдеу кезінде бағалау ... ... баға мен ... ... ... ... есепке алынуы тиіс.
Есепке алынбаған объектілердің қашан салынғанын немесе алынғанын ... ... ... ... мүліктік түгелдеу комиссиясы
белгілеп, оны хаттамада көрсетуі керек.
Негізгі құралдар өзінің негізгі мақсатына сай ... ... ... Егер ... қайта жаңғыртылып, өзгертілсе,
кеңейтілсе немесе қайта жарақтандырылып, өз қолдану мақсатын ... ... ... ... мақсатына сай тізімге тіркеледі.
Егер де комиссия күрделі сипаттағы жүмыстар немесе ішінара құрылыстар
мен құрылымдардың ... ... ... ... ... ... арнайы қүжаттар арқылы объектінің баланстық құнының өсуі немесе кему
сомасын ... ... ... енгізуі тиіс.Сонымен қатар, комиссия
кейбір объектілердің күрделі өзгертілгенін анықтап, олардың себептері ... ... ... және ... ... регистірлерінде
көрсетілуін қамтамассыз етуі керек.
Машиналар, құрал-жабдықтар мен көлік құралдары мүліктік ... ... ... ... ... нөмірі,
шығарылған мерзімі, арналымы, қуаты және т.б. ... ... ... ... ... , ... ... құндары
бірдей болса, бір цехқа немесе кәсіпорынның күрылымдық бөліміне бір уақытта
түссе, мүлікті» түгелдеу тізімдеріне осы заттардың ... мен саны ... ... ... ... берілген реттік сандары
ешқашан өзгермеуі тиіс. Нөмірлерді өзгерту объектілерді байқамай негізгі
құралдардың басқа тобына, яғни ... ... сай ... ... ... реттеу дүрыс болмағаны ... ғана ... ... ... ... тыс ... түрған немесе негізгі
құралдар кәсіпорыннан уақытша сырт жерге шығар алдында мүліктік тізімдеуден
өтеді.
Пайдалануға жарамайтын және ... ... ... ... жабдықтар
мүліктік түгендеу тізімдеріне енгізілмейді. Мүліктік түгендеу комиссиясы
бұл обьектілердің пайдалануға ... ... ... болып қалуының
себептерін көрсетіп, арнайы тізім жасайды.
Өз меншігіндегі негізгі ... ... ... ... ... ... сақтауға алынған негізгі құралдар да тексеріледі. Бұл
обьектілердің жалған немесе ... ... ... ... ... ... Ол ... расталған мәліметтерден басқа
кәсіпорынның аты; жалдау немесе сақтау мерзімдері көрсетіледі. ... бір ... ... ... түгендеу кезінде есепке алынбаған обьектілердің бағасы
сараптау ... ... Бұл ... ... ... ... ... белгілейді.
Мүліктік түгендеу нәтижелері сол мүліктік түгендеу аяқталған ... ... ... Есепке алынбаған негізгі күралдарға жаңа мүліктік
түгендеу карточкалары ... кем ... ... ... ... ... ал оның карточкасы архив бөліміне орналастырылады.
Мүліктік түгендеу мәліметтері «Негізгі күралдардың ... ... ... ... енгізіледі, бірақ тек есепке
алынған мәліметтерде ... ... ... немесе артық шыққандардың ... және ... ... ... ... сондай-ақ болашақта жағымсыз
қүбылыстарды алдын алу және ... ... ... ... бойынша
көрсетілген мүліктік түгендеу комиссиясының жасаған хаттамасы -ең басты
қүжат болып табылады.
6 БЕС сәйкес, негізгі құралдың бастапқы ... ... бір ... ... ... ... сәйкес келтіру үшін обьектілерге ... ... ... соң ол ... және есеп ... ... табады. Әрекет
етіп түрған нормативтік актілерге сәйкес, шаруашылық жүргізуші субьектілер
заңмен үштастырылған негізгі құралдардың индексациялауының ... ... ... ... шешім қабылдай алады. Қайта ... ... ... ... бары және ... олардың нақты ағымдағы құны
мен тозу дәрежесі туралы дәл және ... ... ... ... ... ... ... өнімнің өзіндік құнын, рентабельділігін
анықтаудың экономикалық тиімді жағдайларын тудырады, ... ... ... өте ... роль ... Және ол ... ... түрде жаңартуға қажетті инвестициялық ресурстарды ... ... ... ... ... бағалау техникалық прогресстің
дамуын есепке ала отырып, амортизация нормаларын нақтылауға негіз бола
алады, қазіргі заман ... сай ... ... ... ... жасап, негізгі құралдарды сақтау мен тиімді пайдалануға жол
ашады.
Негізгі құралды қайта бағалауды ... үшін ... ... ... ... және кәсіптенген бағалаушыларды шақырады, ал олар сол
бағалау күніне сәйкес келетін бағасын шығарады. ... ... ... негізгі құралдардың белгіленген тәртіпте түгендеуін жүргізеді. Негізгі
құралдарды қайта бағалау үшін, олардың бастапқы құны, қызмет ету ... ... ... бағалаудың ең негізгі мәліметі болып табылады,
яғни қайта бағалау кезінде оларды негізге ... ... ... ... ... өз ... ... құралдарын; қоймада түрған қондыруға арналған ... ... ... ... ... ... ... есептелген тозу сомасына да түзетулер жасалады.
Егер негізгі құралдардың бастапқы құны өсетін болса, онда сонымен ... ... да ... ал ... ... жағдайда, олардың баланстық құны
шамадан тыс артып кетеді.
Инфляция жағдайында негізгі құралдарды қайта ... ... ... және де ... ... және ... ... амортизациясының үлесін реттеуді көздейді.
Егер бүрындары қайта бағалауға қатыспаған ... ... ... онда ... ... ... ... ретінде танылады, ал
түзетулер жасалған тозу сомасы жай табыс ... ... ... ... ... ... негізгі құралдардың құны
арзандаса, онда бұрындары ... ... ... ... ... ... есептеп шығарылады, ал егер ол сома
бүрындары қайта багаланган сомасынан асып түссе, онда ол ... ... ал ... тозу сомасы жай табыс ретінде танылады.
Егер негізгі құралды ... ... ... оның құны ... ... соң ... онда ... құралдың алдыңғы азайған құнының сомасын
орнына келтіруге тура келеді.
Орнына келтіруге жататын, яғни ... ... ... ... сомасы табыс ретінде танылады.
Обьектіні пайдалану барысында қайта бағалаған сомасына ... ... ... ... ... ... ... құралды есептеп шығарған кезде, қайта бағалаудан қалған ... ... ... ... тозу сомасын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... ... өсімін береді, ал ол кезегінде
қосымша төленбеген капиталды өсіреді.
Шаруашылық жүргізуші ... ... есеп ... ... мәні ... ... негізгі құралдың эрбір түрі бойынша
бастапқы құны; ... ... және ... ... ... ... ... себептері; амортизацияны есептеу үшін пайдаланатын тэсілі;
есепті кезеңнің басына және соңына жинақталған амортизация сомасы; ... ... ... жүргізілсе: эрбір негізгі құралдардың ағымдағы құны;
бағалауды жүргізудің кезеңі және ... ... ... ... ... жүргізгені, т.б.
Сондай-ақ, қаржылық есеп беруді пайдаланатындар үшін ... ... ... ... ... ... ағымдағы құны,
міндеттемесі үшін ... ... ... ... ... ... кезең соңына қалған құны, т.б.
1.4 «Талдықорған акционерлік электржүйелерін тасымалдау компаниясы» ... ... ... ... ... ... ... компаниясы Акционерлік
қоғамы 1998 жылы құрылған. Бірақ оның түбірі 40 жыл артқа кетеді. ... ж №165 РУ ... ... ... ... ж Панфилов ,
Талдықорған, Текелі энергокомбинатының ... ... ... ... ... басқармасы құрамынан және олардың негізінде
Талдықорған электрожүйелері құрылды. 40 жыл ... ... ... ... өзгерілді. ТЭЖК, ТОЭЖК, ТЭТС ААҚ.
«ТАЭТҚ» АҚ компанияға қарасты тарату ... ... ... ... ... ... сегіз аудан екі
қалаға қамтамасыз етеді. Қызмет көрсету алаңы 118,5 мың км2 ... ... ... тарату) ұзындығы.
Қосалқы бөкет мөлшері: Барлығы 2431 дана соның ішінде: Қосалқы бөкет
110 кВ-30 дана, 3,5 кВ-68 дана 6-10/0, 4 ... ... өз ... ... ... ... 607 ... аса
кВт- сағатты құрайды, әң көп үстемдігі 144,1 МВт, жыл сайынғы 3% жоғарғы
өсіммен.
Алматы облысының ... ... ... ... ... үшін 110/10кВ-№72 «Заря» ... ... ... және 1,10 кВ ... ... ... ... жаңарту
аяқтау жоспарлануда 110/35/10 кВ №182 «Бекеті» жаңа 35/10 кВ №170 ... ... ... бақылау электронды құрылғылары 10 ... ... ... компанияда автоматтандырылған бақылау жүйесі
пайдаланды электроэнергияның ... құру ... ... кВ және одан да көп ... ... ... генераторлық және жүктемелі түйіндердегі қуат тапсырмасы және
электрлік тораптың ... ... ... ... ... ... жүзеге асады.
Мұндай есептеулер жүргізу кезінде көп еңбекті қажет ететін процедура
конфигурацияны және оның ... ... ... ... ... табылады.
Балансты есептеу схемасы ретінде 01.01.2007 жылғы ... ... ... және шығынды есептеу үшін "KEGOC" ПТД ОАО-да ... ... Бұл ... ... мен ... және оларды моделдейтін
«ТАЭТҚ» АҚ тораптарының ПС 220 кВ және ВЛ 220кВ ... ... ... ... RASTR ... үлгісінде дайындалған 220-500кВ
тораптарындағы моделдерді құрастыруға арналған.
RASTR ... ... ... ... мынадан тұрады:
- СТК және шунттаушы реактордың ... және ... ... ... және ... қуаты туралы мәлімет құрайтын
түйіндер жайлы ақпарат;
- Трансформаторлардың түрлендіргіш коэффициенті, желінің сыйымды
және активті өткізгіштігі, ... және ... ... ... ... ... жәйлі ақпарат.
Жүктемелік түйіндердің қуатының көлемін анықтау үшін 2002 жылдың
тамыз айындағы ЦМЭС ОАО "KEGOC" ... ... ... ... және ... ... ... электоэнергия
балансы қолданылады.
Бұл кәсіпорында есеп жүргізу тәртібіне келетін болсақ, бухгалтерлік
есеп толығымен ... және 1С: ... ... ... ... есеп жүзеге асырылады. Есеп формасы -кестелі-
электронды болып табылады. ЖПІС қаржылық - шаруашылық қызметі бухгалтерлік
есеп шоттардың типтік ... ... екі ... жазу ... активтер,
капитал, міндеттемелер бойынша шаруашылық операциялар есебін жүргізеді.
Бухгалтерлік ... ... ... және ... ... заңнаманы үстануда жауапкершілік осы ЖШС -нің
директорына ... ... ... ... ... бас
бухгалтер жүзеге асырады. Бухгалтерияның қызметкерлерінің құрылымы,
белгілену ... және ... ... бекітеді. Бухгалтерияда
қызметкерлер арасында міндеттерінің бөлінуін бас бухгалтер міндеттемелік
инструкция және «Бухгалтерия туралы ережеге» сай ... ... ... ... есеп ... ... есеп ... жасауда
реттейтін №30 БЕС -на сүйенеді.
«ТАЭТҚ» АҚ-ның соңғы ... ... ... ... ... ... - Табыстар мен шығындар жайында мәліметтер, мың ... |2007 жыл |2008 жыл |2009 жыл ... ж. ... ... | | | ... |
| | | | | |
| | | | |мың тг |% ... өнімді (қызметті, |526115 |736794 |721763 |-15031 |-2 ... ... ... | | | | | ... ... ... |184140 |250620 |327085 |+76465 |+30 ... жүмыстың) | | | | | ... құны | | | | | ... ... (1-2) |341975 |486174 |394678 |-91496 |•19 ... ... ... |79973 |94120 |619900 ... | | | | |е ... ... ... |24512 |35013 |+10501 |+42 ... және ... |50380 |68369 |388497 ... | | | | |е ... ... ... |1400 |1239 |196390 ... | | | | |е ... ... |262002 |392054 |-225222 ... (3-4) | | | | |« ... емес ... |11320 |18016 |11919 |-6097 |-34 ... ... | | | | | ... ... дейінгі |273322 |410070 |-213303 ... | | | | |« ... (5+6) | | | | | ... ... ... |10932 |14440 |3492 |-10948 |-76 ... ... ... |395630 |-216795 ... (7-8) | | | | |с« ... ... ... | | | | | ... (шығын) | | | | | ... ... ... ... ... |395630 |-216795 |-612425|■1,6е|
|(У | | | | |се ... ... ... ... ... ... қызметінің нәтижесін табыстар мен шығындар есебіне сүйене отырып
көруімізге болады. 2007 жылы ... ... ... ... ... ... 2008 жылы - 736794 мың тг, 2009 жылы - 721763 мың тг ... Осы дайыщ өнімді өндіруге жіберілген шығындар, яғни осы өнімнің
өзіндік құны сәйкесінше 184140 мың тг, 250620 мың тг және 327085 ... ... ... ... өткізуден түскен жалпы табыс 2007 жылы 341975
мың тг, 2008 жылы 486174 мың тг, 2009 жылы 394678 мың ... ... ... бері ең ... жыл - 2008 жыл болған. Бұл жылы
кәсіпорынның таза ... 395630 мың ... ... Ал 2009 жылы ... теңге зиян шеккен. Осы жылы кері ... ... ... жүмсалған
шығындардың және кезең шығындарының көп болуы әсер ... ... ... 619900 мың ... оның ... жалпы және экімшілік
шығындар үлесі 388497 мың тг құрайды, осының нәтижесінде жылдық таза табыс
кеміген. Соңғы екі жыл ... ... ... 2008 ... ... ... ... 2009 жылы 30% үлғайғанын көреміз, дегенмен бұл
шығындар ақталмаған, өткізілген өнім түсімі 15031 мың ... ... ... ... ... 5,5 ... ... Соның нәтижесінде таза табыс
1,6 есеге азайған.
Нарық жағдайында кез келген кәсіпорынның қызметінің басты ... ... ... жағдайда осы стратегиялық мақсаттың нақты
мүмкіндіктері өндіріс шығындарымен және шығарылатын өнімге деген сұраныспен
шектеледі. Кей ... ... орын ... аулау, бәсекелік күрес және
т.б.) кәсіпорын пайданы уақытша ... ... де зиян ... де
барады. Дегенмен шаруашылық пайдасыз үзақ уақыт бойы түра алмайды, немесе
бәсекелік ... ... түра ... ... ... бойынша, оның
ішінде астық дақылдары ... ... ... ... ... ... Ш. [21] ... Өнім бірлігінің өзіндік құнын
калькуляциялаудың мәні мынада: негізгі өнімнің өзіндік құнына жанама ... және ... ... ... ... ... оны егу
бойынша барлық шығындар кіреді. Астық дақылдарының өнімділігі ... ... ... кірістелген салмақта анықталады, ал 1 ц астықтың
өзіндік құны - қалдық құрамындағы астық ... ... ... астық
қалдықтарынан толықдәнді астықты есептеуді қосқанда, ... ... ... ... ... алынған өнім көлемі бойынша. Бұл
ерекшеліктер ... ... құны ... ... ... ... көптеген кедергілер туғызады.
ІІ. НЕГІЗГІ ҚҰРАЛДАРДЫҢ ЕСЕБІ
2.1 Негізгі құралдарқозғалысының есебі
Халық шаруашылығының қай саласында болмасын өндірістік ... ... ... құралдардың өсуі мен олардың сапасына байланысты болады.
Сондықтан ... ... ... ... құралдарын жаңартып,
оларды сапасы және өнімділігі жоғарыларымен ауыстырып отырғаны дұрыс.
Кәсіпорындарға негізгі құралдар сатып алу, ... ... ... басқа ұйымдардың және адамдардың сыйға, яғни тегін беруі, сондай-ақ
жоғарғы үкімет орындарының беруі және тағы да басқа ... ... ... Бұл келіп түскен, кіріске алынған негізгі құралдарға кәсіпорын
үлгілі түрі НҚ-1 ... ... ... толтырады. Егер
шаруашылықта пайдаланатын бір түрлі, құны бірдей құрал-саймандарының немесе
жабдықтардың бірнешеуі бір уақытта ... ... яғни ... ... ... аталған қабылдау-тапсыру актісінің бір ... ғана ... ... ... яғни аяқталған құрылыстар үшін ол объектілерді
қабылдап алуға тағайындалған комиссия алдымен ... іске ... ... ... ... бухгалтерлік алғашқы құжат болып
саналады. Бұл актіде мынадай мәліметтер ... ... ... аты және қабылдап алушы мен тапсырушы ұйымның аты;;
• салынып біткен ... ... ... ... жағдайы;
• амортизациялық аударым мөлшері;
• бастапқы құны;
• басқа да шартты белгілері.
Негізгі құралдардың ... ... аса ірі ... ұйымдағы бас
механикалық бөлім төлқүжат толтырады. Негізгі құралдарға төлқұжат толтыру
олардың ... ... ... ... ... бірі ... Негізгі құралдарға толтырылатын төлқұжаттарда олардың пайдалануға
берілген уақыты, техникалық сипаттамасы (көлемі, мате-риалдық өзгешелігі,
агрегаттардың қуат ... тозу ... ... ... ... және тағы ... мәліметтері жазылады. Осы төлқұжаттардың негізінде ұйымдар әрдайым
өздеріндегі негізгі құралдарға түгендеу ... және ... ... ... ... ... ... қабылдау-тапсыру актісі кейіннен ұйымның
бухгалтериясына тапсырылуы тиіс. ... ... ... ... да ... ... бұл ... негізінде тиісті
түгендеу карточкалар мен ... ... ... ... ... ... бұл ... кәсіпорынның тиісті бөлімдеріне
табыс етіледі. Актіні ұйымның басшысы бекітеді. Кәсіпорындағы ... ... мен ... ... ... ... немесе олардың бастапқы құнын өсіретін ... ... ... ... ... ... бойынша негізгі құралдардың
құрамына өзіндік құны бойынша қосылады. Негізгі құралдарды кіріске алғанда
ұйымның ... ... ... ... жазылады:
Д-т: Негізгі құралдар — шоты
К-т: Ақшалар — шоты;
Еншілес (тәуелді) ... ... - ... ... есеп ... - ... капитал — шоты;
Үкімет органдарының субъсидиялары - шоты
деп ... ... ... ... ... ... яғни ... алынған негізгі құралдар
бұрын пайдаланылып және оларға тозу сомасы есептелген ... ... ... тозу ... мынадай бухгалтерлік жазулар жазылады:
Д-т: Негізгі ... - ... ... ... ... - ... ... пайдалануынды, яғни меншігінегі негізгі
құралдарын ... ... ... ... жеке тұлғаларға тегін бергенде,
сатқанда, ұрланғанда, жоғалғанда, ... ... ... жағдайында бұлініп
жоғалғанда шығарады. Сонымен ... ... ... негізгі
құралдарын басқаларға айырбастағанда немесе ұзақ ... ... ... де ... ... ... ... құралдарды есептен
шығара алады. Кәсіпорындарда негізгі ... іске ... ... ... ... үшін ... күрделі жөндеудің тиімсіздігін
немесе мүмкін еместігін анықтау үшін, сондай-ақ негізгі құралдарды есептен
шығаруға ... ... ... үшін ұйым ... бұйрығымен тұрақты
комиссия құрылады. Бұл комиссияның құрамында мынадай қызметкерлер болуы
тиіс:
Кәсіпорынның басшысы ... оның ... ... ... бас ... ... ... басқа қызметкері;
• негізгі құралдың сақталуына ... ... ... қңэал қызмет ететін бөлім немесе цех басшысы;
• мемлекеттік көлік инспекциясы ... ... ... ... ... ... тағы да ... жұмысшы-қызметкерлер болуы мүмкін.
Бұл жоғарыда аталған адамдардың құрамында құрылған комиссия ұйымда
мынадай жұмыс пен міндетті атқарады:
... ... ... ... ... ... ... қатар
оның техникалық құжаттары мен төл құжаттарында ... ... ... ... ... объектіні қалпына келтіруге болатындығын
немесе болмайтындығын, яғни ол ... ... ... уақытта
пайдалануға жарайтындығын немесе жарамайтындығын анықтайды;
• объектіні есептен шығарудың нақтылы себебін ... ... ... апат ... ... дұрыс
пайдаланбағандықтан, ұрланғандықтан немесе жоғалғандықтан, ... ... ... ... ... және тағы да басқа жағдайлардан);
• негізгі ... ... ... ... яғни ... белгіленген
пайдалану мерзімінен бұрын істен (есептен) шығарылатын жағдайда оның
себебін ... ... ... ... ... ... ... сәйкес тиісті жауапқа тарту керектігі жөнінде ұсыныс жасайды;
• есептен шығарылатын негізгі құралдардың іске жарайтын бөлшектерін,
детальдарын, ... ... ... ... ... ... ... негізгі құралдардың іске жарайтын бөлшектерінің,
материалдарының, сонымен қатар олардың ішінде қымбат және түсті металдардың
дер кезінде жинап, алынуын, олардың саны мен ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Кәсіпорындарда негізгі құралдарды есептен шығару үшін үлгілі түрі НҚ-3
«Негізгі құралдарды есептен шығару актісі» немесе үлгілі түрі НҚ-4 ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылған актілерде негізгі құралдарды сипаттайтын мынадай
деректер керсетіледі:
... ... ... ... ... ... (күні, айы,
жылы);
• ұйымға келіп түскен, кіріске алынған уақыты (күні, айы, жылы);
... ... ... ... айы, ... ... бастапқы құны (қалпына келтіру құны);
• бухгалтерлік есептің ... ... ... тозу ... ... ... ... (күні, айы, жылы);
• көлік құралын есептен шығарарда, сонымен қатар көліктің жүрген ... ... ... құралдардың істен шығарылу себебі және оның материалдарының,
бөлшектерінің ... ... ... ... ... ... негізгі құралдарға жасалған
актіге, болған аварияға жасалған актінің көшірмесі тіркеледі;
• сондай-ақ осы негізгі құралдардың істен ... ... ... ... ... жазады.
Комиссия жұмысының нәтижесінде жасалған негізгі ... ... ... ... басшысы бекітеді. Акт екі (2) дана ... ... ... ... ... ... ... шығару ұшін
ұйымның бухгалтериясына табыс етіледі, ал актінің екінші данасы негізгі
құралдарға жауапты ... ... ... ... бұзғаннан алынатын
іске жарайтын бөлшектерді, детальдарды, металл сынықтарын және тағы ... ... ... үшін негіздеме болады. Негізгі ... ... ... ... ... ... ... бұзуға,
бөлшектеуге рұқсат етілмейді. Негізгі ... ... ... ... іске ... бөлшектер комиссияның бағалаған бағасы
бойынша бухгалтерлік есепке алынады.
Кәсіпорынның негізгі құралдарды сатқаннан немесе ... ... мен ... ... ... құралдарды сату және бұзуға
байланысты шығындарды алып тастағандағы ... ... ... ... Ұйымдарда есептен шығарылған негізгі ... құны ... сату ... ... ... дебитіне, «Негізгі құралдар» деп
аталатын шоттың тиістілерінің кредитіне жазылады. Ал негізгі құралдардың
есептен ... ... ... ... ... тозу сомасына
«Негізгі құралдардың тозуы» деп ... ... ... дебиттелініп,
«Негізгі құралдар» деп аталатын шотгың тиістісі кредиттелінеді.
Есептен шығарылған негізгі құралдардан ... ... ... мен ... ... ... «Материалдар» деп аталатын шоттың
тиістілерінің дебитіне, «Негізгі құралдарды сатудан алынатын табыс» шотының
кредитіне жазылады.
Кәсіпорындарда негізгі құралдарды сатқаннан ... ... ... мен басқа да активтер» және ... деп ... ... ... ... «Негізгі құралдарды сатудан алынатын
табыс» деп ... ... ... ... ... ... есептен
шығару операциясының соңында одан алынған кірістер мен шыққан шығыстар
«Жиынтық ... ... ... апарылады.
Басқа заңды немесе жеке тұлғаларға тегін берілетін негізгі құралдарға
үлгілі түрі НҚ-1 «Қабылдау-табыс ету (ақысыз)» ... екі дана ... Оның ... ... ... ... ... ал екінші
данасы негізгі құралдарды алушыға ... ... Осы ... негізінде
басқа жеке немесе заңды тұлғаларға берілген негізгі ... ... ... ... ... ... ол ... бірге негізгі құралдарды алушыға беріледі. ... ... ... ... ... басқа жеке немесе занды тұлғаға берілуі жайлы
негізгі құралдардың жұмыс істеп тұрған жері бойынша ... ... ... ... ... жазылады.
Негізгі құралдарды беруші ұйым оны тегін ... ... ... ... құны мен тозу сомасын көрсетіп хат (авизо) жолдауы
керек. Бұл хат, яғни ... 4 ... дана ... толтырылады. Негізгі
құралдарды алған жеке немесе заңды ... ... ... құралды
алғандығын білдіріп, авизоның екі данасына қол қойып және оларға мөр басып,
негізгі ... ... ... береді.
Сонымен басқа занды немесе жеке тұлғаларға ... ... ... ... ... ету» ... оны ... дәлелдейтін
хатьша (авизиоға) негізделіп шығарылады.
Кәсіпорындарда негізгі құралдарды ... ... ... ... жазу негізгі құралдарды басқадай жолмен есептен шығаруға
жазылатын жазулармен бірдей жазылады.
2.2. Негізгі құралдың ... және ... ... ... ... ... бірте-бірте тоза бастайды, яғни
өзінің ... ... ... Олар ... бір уақыт өткеннен кейін
пайдалануға жарамай қалады да, бұл құралдардың ... жаңа ... ... алуға тура келеді.
Негізгі құралдардың тозуын «табиғи» және «сапалық» тозу деп екіге
бөледі. Негізгі құралдардың ... ... ... ... ... тозуы
болып табылады, яғни жұмыс істеу үдерісінде машиналар мен құралдардың жеке
бөлшектерінің ... ... ... мен ... тозығы жетіп
құлайтындай дәрежеге ... ... ... табиғи тозуы олардың көп
уақыт бойы пайдаланылғандығына ғана ... ... оған ... ... да табиғи жағдайлар әсер еткендігіне байланысты. Яғни ... ... ... ... ... олардың ұзақ уақыт пайдаланылуы
және оларға басқа да факторлардың әсер етуі нәтижесінен болып табылады.
Негізгі құралдардың сапалық тозуы олардың толық ... ... ... ... даму ... кейін қалуы, яғни активтердің ғылым
мен техниканың дамуының бүгінгі күнгі талаптарына сәйкес келмейтін жағдайда
болуынан пайда болады (туындайды).
Осы жоғарыда ... ... ... ... құралдардың тозуы
дегеніміз, олардың табиғи және сапалық ... ... деп те ... ... ... ... ... себебі - өндіріс
салаларында ғылыми-техникалық прогреске байланысты еңбек өнімділігінің өсуі
болып табылады. Еңбек ... ... ... ... бір ... ... және тағы да ... өндіруге кететін қажетті уақыт
азаяды да, оның құны соғұрлым ... ... ... ... ... ... ... жаңа құрал-жабдықтардың, машиналардың, яғни
негізгі құралдардың бағасы бұрын сатып алынған осындай ... ... ... ... ... ... жағдай ұйымдарға қымбат және
тозыңқыраған (пайдаланған) машиналар мен көліктерінің, ... да ... ... ... ... жаңа әрі ... ... негізгі
құралдарды сатып алуды тиімді етеді.
Негізгі құралдардың сапалық тозуының екінші себебі ... ... ... ... ... өнімділігі жоғары әрі тиімді
негізгі құралдардың пайда болуына байланысты. Кәсіпорындарда өнімділігі
төмен негізгі құралдардың ... ... ... жетілдірілген
тиімділігі жоғары негізгі құралдарды пайдалану әр уақытта тиімді болып
табылады. Сондықтан да ... ... ... мен құралдардың пайда
болуы және ... ... ... бұрынғы пайдаланылып келген негізгі
құралдардың сапалық (моральдық) тозуына әкеліп соқтырады. Барлық ұйымдар
қандай ... ... да ... жеке ... ... және ... ... негізгі құралдарының тозу дәрежесін анықтап және оны
есептеп ... ... ... ... ... ... мына төменде
аталған активтерге тозу дәрежесі анықталмайды және де оларға амортизация
есептелмейді:
— жерге;
... ... ... ... ... және өнер ... өнімді малдарға;
— мұражайлық (заттарға).
Сонымен ... ... ... ... жағдайларда есептелмейді:
• қайта құру, жаңарту (реконструкция) және техникалық қайта қорландыру
(перевооружения) жұмыстары жүргізіліп жатқан уақытта;
• негізгі құралдарды ... ... ... ... ... ... мен ғимараттар, машиналар, көліктер және тағы басқалары)
өндіріс үдерісінде пайдаланылған кезде ... ... ... ... ... ... ... шығарылатын, жаңадан
жасалған өнімдерге біртіндеп ауыстырып отырады. Бұл үдеріс «амортизация»
деп аталады. ... сөзі ... ... ... ... деген
мағынаны білдіреді. Амортизация белгіленген бір мөлшерде енімнің ... ... ... Ал мұны ... ... деп ... аударым әрбір өнімнің өзіндік құнына кіріп, ал өнім ... ... ... яғни негізгі құралдардың тозуына байланысты құнының
кемуі амортизациялық аударым жасау арқылы қайтарылады.
Амортизациялық ... ... ... ... ... ... ... пайызбен есептеліп шығарылған бір жылдық амортизациялық
аударым сомасы.
Ұйымдарда негізгі құралдағы ай бойы ... ... ... ай ... ... ... ... жұмыстар мен көрсетілген
қызметтердің өзіндік құнына қосылып отырады.
Кәсіпорындарға ... ... ... ... ... ... кұралдарға
амортизациялық аударым келесі айдың басынын (бірінен) бастап есептеледі. Ал
ұйымның ... ... ... ... ... ... ... (бірінен) бастап амортизациялық аударым есептеу тоқтатылады.
Негізгі құралдарға амортизациялық аударым есептеу мына әдістер ... ... ... (тура жолды) есептен шығару әдісі.
2. Құнды орындалған жұмыстың, өндірілген өнімнің көлеміне тепе-тең
мөлшерде ... ... ... ... ... Жылдамдатып есептен шығару әдістері:
а) қалдық құнының кему (қалдықты азайту) әдісі;
э) сандардың жиынтығы бойынша құнын есептен шығару (коммулятивтік әдіс)
әдісі.
Амортизациялық аударым есептеудің ... ... ... кәсіпорынның
есеп саясатында көрсетіліп, бір есеп беру ... ... есеп ... ... ... түрде қолданады. Егер негізгі ... ... ... ... өзгертілген жағдайда осы өзгерістің
қандай себептерден болғаны айтылып көрсетілуі тиіс.
Құнды бірқалыпты (тура жолды) есептен шығару әдісі. Құнды ... ... ... ... ... бойынша объектінің амортизацияланатын
құны негізгі ... ... ... мерзімінің ішінде шаруашылық
субъектісінің шығындарына бір қалыпты қосылып отырады. Бұл әдіс ... ... ... тек қана ... ... ... мерзімінің
ұзақтығына байланысты деген болжамға негізделген. Бір әдіс бойынша ... ... ... ... ... ... аударым сомасы
осы негізгі құралдарының ... ... ... ... яғни ... құн мен ... ... айырмасын объектінің
пайдалану кезеңіндегі есеп беретін жылдардың санына бөлу арқылы ... Бұл әдіс ... яғни ... ... ... ... ... негізгі құралдарға есептелетін амортизациялық ... жыл ... ... ... ... станоктың бастапқы құны бір миллион (1000000) теңге, ал қалдық
құны жүз мың (100000) теңгені құрайды. Бұл станоктың ... ... ... жыл деп алып, осы жоғарыда айтылған әдіс бойынша бір ... ... ... ... ол жүз ... мың (180000)
теңгені құрайды. Яғни
1000000-100000=900000
900000/5=180000 бұл станоктың барлық амортизацияланатын сомасы
900000 теңге ... яғни ... құны мен ... ... ал оны ... мерзіміне бөлу арқылы бір жылдық амортизациялық
аударым сомасы табылады. Бұл станоктың ... ... 5 жыл ... ... ... соманы 100% (пайыз) деп алып, ал бір жылдық
амортизациялық аударым мөлшерін (100/5 = 20%) сол соманың 20% ... ... ... ... Бұл жағдайда жоғарыдағы көрсеткішке тең сома табылады.
900000x20% =180000
Бұл кестеден үш жағдайды көруге болады:
... ... ... ... ... яғни 5 (бес) жыл
бойы оған ... ... ... ... ... ... ... тозу сомасы бірқалыпты өсіп (көбейіп) отырады;
• негізгі құралдардың қалдық құны бірқалыпты азайып отырады.
Құнды орындалган жұмыстың көлеміне ... ... ... ... ... әдіс)
Бұл әдісті (өндірістік әдісті) қолдануда әр
жылғы амортизациялық аударым сомасымен орындалған ... ... ... ... ... өнім ... арасында тікелей байланыс бар. ... ... ... ... тозу сомасы жыл сайын орындалған
жұмыстың көлеміне, өндірілген өнімнің санына қарай өсіп, ... ... ... ... құны ... құнның соңына жеткенше
орындалған жұмыстың көлеміне, өндірілген ... ... ... ... ... ... ... бұл әдісті объектінің пайдалану кезіндегі оның
істейтін жұмысының көлемін, ол арқылы ... ... ... ... ... болатын жағдайда ғана қолдануға болады.
Жылдамдатып есептен шығару әдісі
Жеделдетілген амортизациялық аударым әдістері негізгі ... ... ... ... ... есептеп шығару үшін
қолданылады. Бұл әдістерді қолдану барысында негізгі құралдарды алғашқы
пайдалану ... ... ... аударым сомасы, оның
соңғы пайдаланатын жылдарындағы ... ... ... ... ... асып ... ... негізгі құрал-дардың
алғашқы пайдалану, яғни жұмыс істеу жылдарындағы өнім ... ... ... ... ... жоғары болып табылады. Осыларды ескеретін
болсақ амортизациялық ... ... ... ... ... ... ... өндірілген өнімнің өзіндік құнына сәйкестендіріліп
есептеу принципіне негізделген. Жеделдетілген әдістің ... ... ... мен ... мейлінше жетілдіруге, яғни жаңартуға орай
жабдықтардың, яғни негізгі ... ... ... ... тез ... ... ... сатып алынған, сапалық жағынан тозған негізгі
құралдарды жаңа ... ... ... да ... ... ... ... ауыстыруды көздейді. Жылдамдатып есептен ... ... әсер ... тағы да бір ... ... ... ... шығындарына байланысты. Олар яғни ... ... ... ... ... ... уақытына қарағанда пайдаланудың
соңғы уақытына қарай өсе бас-таңды. Егерде негізгі құралдарға ... ... деп ... амортизациялық аударым әдісін қолданған
жағдайда амортизациялық аударым мен жөндеу шығындарының қосындысы ... ... ... ... жыл, яғни ұзақ ... бойы ... деңгейде болады. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... пайдасы бір қалыпты тең мөлшерде,
яғни ... ... ... ... ... ... ... шыгару әдісі (коммулятивтік әдіс)
Бұл әдістің коммулятивтіқ, яғни сандардың ... ... деп ... ... ... осы әдіс бойынша негізгі
құралдарға амортизациялық ... ... ... ... алымы
негізгі құралдардың пайдалану мерзімінің қалған жылдар санына тең болып, ал
бөлімі ол ... ... ... жылдар мерзімі сандарының
қосындысына тең ... ... Бұл ... мына ... ... ... пайдалану мерзімі 5 (бес) жыл деп қарастыратын
болсақ, онда станоктың пайдаланатын жыл ... ... 15-ке (он ... яғни (1+2+ 3+4+5). Бұл 15 саны — коммулятивтік сан. Әр жыл ... ... ... ... ... яғни осы ... жылы 5/15
Екінші жылы 4/15
Үшінші жылы 3/15
төртінші жылы 2/15
бесінші жылы 1/15 –ге тең ... ... құны 1000000 (бір ... теңге, қалдық құны 100000
(жүз мың) теңге болған жағдайда оның амортизацияланатын ... ... ... жүз мың) ... ... (1000000 - 100000). Ал жылдық
амортизациялық аударым мөлшері былайша анықталады:
1-жыл АА = 5/15 х ... = 300000 ... АА = 4/15 х ... = 240000 ... АА = 3/15 х ... = 180000 тг
4-жыл АА = 2/15 х ... = 120000 тг. 5-жыл АА = 1/15 ... = 60000 ... ... яғни коммулятивтік санын неғұрлым; жылдам анықтап
табу үшін мына ... ...... ... - ... ... пайдалану мерзімі (жыл).
Жоғарыда айтылған мысалымыз бойынша сандардың жиынтығы бойынша құнын
есептен шығару (коммулятивтік) әдісімен негізгі құралдарға ... ... ... мына ... ... құнының кему (қалдықты азайту) әдісі
Бұл әдіс бойынша негізгі ... ... ... ... ... бір ... (тура жолды) есептен шығару әдісімен жүргізіледі.
Ол үшін негізгі құралдың бастапқы құны оның жұмыс істейтін мерзімінің, яғни
пайдаланатын ... жылы ... ... әр ... ... ... ... анықталады. Бұл жерде бастапқы құнын 100 % деп
аламыз. Одан кейін табылған пайыз ... (100% ... ... ... ... ... құралдардың бастапқы құнына емес, әр ... ... әлі ... ... ... яғни ... құнына
көбейтіледі.
Осыған дейінгі әдістерде мысалға алынған станоктың амортизациялық
аударымын осы әдіс ... ... ... ... ... ... пайдалану мерзімі бес (5) жыл, сондықтан бірқалыпты
(тура жолды) есептен шығару ... ... ... ... ... 20% болады. Ал қалдық құнының кему әдісі бойынша ол көрсеткіш екі
еселеніп алынады, яғни 40% ... Бұл ... ... ... пайызы (проценті) негізгі құралдардың әр есепті жылдың соңывда
қалған қалдық құнына көбейтіледі. Амортизациялық аударым сомасы тек ... ... ... ең ... ... ... ... сомасы
қалатындай мөлшерде шектеліп (біздің мысалда 29600 ... ... ... Ал ... жылдарда өндіріс шығындарына қосылатын
амортизациялық ... ... ... шек ... көрсетілгендей есеп беретін жылы екі ... ... ... ... ... әр ... өткен (алдыңғы) жылдың
аяғындағы негізгі құралдардың ... ... ... ... табылады.
Жинақталған тозу сомасы осылайша белгіленген пайыз ... ... ... өсіп ... тек ... жылы ғана негізгі құралдардың қалдық
құны сомасына тең болатындай, шектеліп алынады. Негізгі ... ... ... 100000 ... ... бұл кестеде соңғы, яғни бесінші
жылы амортизациялық аударым сомасы 29600 теңгемен ғана шектелген.
Амортизациялық аударым негізгі құралдарды қайта құру мен ... ... ... және ол ... ... ... жағдайда, сондай-ақ
толық амортазацияланған негізгі құралға есептелмейді.
Негізгі құралдар амортизациясын есептеу есебі.
Мысал. ... ... құны 180000 ... ... ... бір
қалыпты (түзу сызықты) әдісімен есептелген, соның ... ... ... 40000 ... ... ... жылы ... құралы қайта
бағаланған, соның нәтижесінде негізгі құралдың ағымдағы құны 234000 ... ... ... етіп ... ... ... тозу сомасы -
52000 тенге болған. ... ету ... ... дейін 4 жыл қалған.
Түзетілген тозу сомасын ескере ... ... ... ... бухгалтерлік есепте актив құнының есімін береді, ал ол ... ... ... капиталды өсіреді. Өсу сомасы 42000 тенгені
құраған [(234 000 - 180 000) - (52 000 -40 000)].
Қайта ... ... ... ... барысында қалған 4 жылына,
қосымша төленбеген капитал ретінде жатқызылады, яғни оның жыл ... ... 10 500 ... ... (42 000/4 ... ... ... бухгалтерлік есебінде жыл сайын 10 500
теңге сомасына жазбалар жасалады, яғни 541 шоты ... 561 ... екі ... ... осы ... сату ... шешім қабылданған.
Бұл жағдайда, қалған екі жылдың қайта бағалау сомасы, түгелдей таратылмаған
табысқа ... 000 [42 000 -(10 500 + 10 ... ... ... ... ... негізгі құралдардың пайдалану барысында табиғи және сапалық
жағынан тозатындығы алдыңғы бөлімдерде сөз ... ... ... яғни
табиғи пішінінің барлық тетіктері бір мезгілде, бір уақытта іске ... ... ... ... бір ... ... ... себебінен негізгі құрал істен шығуы (пайдалануға жарамсыз болып
тұруы) мүмкін. ... іске ... ... ... ... бөлшектерінің
тозуының әсерінен өнім өндіру қабілетінің ... да ... ... ... ... ... тоза бастаған кейбір негізгі құралдарды да толығымен
ауыстыруға ... ... ... мүмкіндігі болмай, пайдаланып
жүруі мүмкін. Кәсіпорындар өздерінің негізгі құралдарын пайдалану ... ... ... ... ... істен шығып қалмау үшін белгілі
бір уақыт аралығында жөңдеп отырады. Негізгі құралдарға жүргізілетін жөңдеу
жұмыстары өзінің ұйымдастырылуына ... жай ... оны ... деп ... және күрделі деп аталатын екі түрге бөлінеді.
Жай жөндеу ... ... ... ... ... ... бөлшегін
жұмыс үдерісі барысында ауыстыру немесе оны қалпына келтіру болып ... ... ... ... тағы да ... ... ... жатады.
Ал негізгі құралдарға жүргізілетін күрделі жөндеу дегеніміз алдын ала
жоспарланып, сапалық және табиғи ... ... ... бөлшектерін
толығымен ауыстырып, оларды түгелдей жаңартуды айтады. Бұндай жөндеуге
жұмсалынған ... тек ... ... ... ... ... қуатын, тағы да басқа көрсеткіштерін арттырғанда ғана оньщ ... ... ... ... ... Яғни ... ... үшін
шығарылған шығындар сомасы негізгі құралдардың бастапқы құнына қосылып,
активтің болашақта табыс әкелуі ... ... ... ... ... мен негізгі құралдардың
бастапқы құнына қосылмайтын күрделі ... үшін ... ... сомасы
ұйымның ағымдағы шығыны болып есептеледі.
Егер негізгі құралдарды ұйым өз күшімен жөндейтін болса, бұл шаруашылық
тәсілімен жүргізілген жөндеу болып табылады.
Ал ... ... ... ... ... ... ... осындай мақсатқа арналған ұйымдарды қарастыратын болса, бұл жөндеудің
мердігерлік әдісі ... ... ... ... ... ... ... барысында кәсіпорындар мердігерлік ұйыммен келісімшарт
жасасады. Ол шартта ... үшін ... ... мен қай ... ететіндігі, жөндеу жүргізу мерзімі, жөндеу жұмысының ... ... ... және тағы да ... ... (талаптар) көрсетіледі.
Жөндеу жұргізілген негізгі құралдарды кәсіпорындағы ... ... ... ... алады. Ондай негізгі құралдарды
қабылдау барысында ... түрі ... ... ... ... және
жаңартылған объектілерді қабылдау-тапсыру актісі» толтырылады.
Кәсіпорындарда негізгі құралдардың төлқұжаттарына және олардың түгендеу
карточкаларына негізгі құралдарға жүргізілген жөндеуге байланысты ... ... мен ... ... ... Бұл ... басқа да құжаттар ұйымның бухгалтериясында ... ... ... ... ... ... жүргізілетін болса, онда
жоғарыда аталған негізгі ... ... ... ... алу ... үлгілі түрі НҚ-2 «Жөнделген, қайта құрылған және жаңартылған
объектілерді қабылдау-тапсыру актісі» екі дана ... ... ... ... негізгі құралдарға жөндеу жүргізген кәсіпорынға ... ... ... ... шаруашылық әдіспен, яғни кәсіпорьшның
өз күшімен жүргізілетін болса, оңда ол үшін жұмсалған, шыққан шығындар:
• «Аяқталмаған ... ... ... қызметтерді) сату жөніндегі шығындар»;
• «Жалпы және ... ... ... ... ... ... шығындары деп аталатын шоттардың
тиістілерінің дебитіне, ал мына төмендегі:
... ... есеп ... ... ... серіктестіктердің несиелік борышы»;
• «Бюджеттен тыс төлемдер бойынша есеп ... ... және ... есеп ... ... ... ... есептеулер» деп аталатын шоттың
тиістілерінің кредитіне жазылады.
Егер жөндеу жұмысын ... ... ... ... ... ... ... шығындар шоттарының тиістілері дебиттелініп,
«Жабдықтаушылар және мердігерлермен есеп айырысу» шоты (кредиттелінеді).
Негізгі ... ... үшін ... ... ... (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құнына бірқалыпты кірістіруді, ... ... ... ету үшін ... жөндеу қорын (резервтер)
құруларына болады. Әсіресе жөндеу қорын ... құру ... ... ... үшін ... болып табылады. Бұл айтылған жөндеу қоры оның
бекітілген мөлшердегі сомасын ай сайын өндіріс ... қосу ... Бұл ... ... ... ай ... ... құрылыс»;
• «Тауарларды (жұмысты, қызметті) сату жөніндегі шығындар»;
• «Жалпы және әкімшілік шығындар»;
... ... ... ... шығыны
деп аталатын ... ... ... ... ... ... мен ... төлемдер» деп аталатын
шоттың кредитіне жазылады.
Ал негізгі құралдарға жөндеу жүргізілген уақытында бұл ... ... ... ... жазу жазылады. Егер негізгі
құралдарды жөндеу шаруашылық әдіспен, яғни ... өз ... ... ... шоты кредиттелініп, «Басқадай кредиторлық
борыштар мен есептелген төлемдер» шоты дебиттелінеді. Ал егер ... ... ... ... ... «Өнім беруші және
мердігерлермен есеп айырысу» шоты кредиттілініп, ... ... мен ... төлемдер» шоты дебиттелінеді. Жыл соңында (аяғында)
«Басқадай кредиторлық борыштар мен есептелген ... - деп ... ... ... қалмауы керек.
2.4 Бухгалтерлік есеппен халықаралық стандарттың салыстыру негіздері
Есеп және барлық есептілік жүйесі, жалпы және арнайы ... беру ... келе ... білім берудің жоғары стандарттары мен қажеттілігіне сәйкес
келмесе жоғары деңгейде ... ... ... Бұл ... жоғары
дайындығы бар кадрлар ғана шеше алады.
Есептіліктің дамуы сонымен ... ... ... ... ... әдістерін іздестіруді де қарастырады. Әр түрлі шетел
ұйымдары қазіргі күні мағыналық мазұны анық емес бухгалтерлік мәліметтерді
жоюға ... ... ... Осы ... ... ... аргумент ретінде
мына қағида айтылады: есептілік ережелеріндегі кез келген өзгеріс қоғам
үшін ... ... ... ... ... ... ... жағымен қоса іс тәжірибелік жағына да ... ... ... ... шаруашылық нәтижеге жету нәтижелерін
пайдаланудың тиімді мүмкіндіктерін анықтау үшін қажет.
Мысалы: ... ... ... мынадай мақсаттарға жету үшін
ықпал етуге тырысады, олар ... ... ... ... ... түсімдерін өсіру, экономиканың жоғары жылдамдықпен дамуына жету,
күйзелісте табылатын сапаларға ... беру және ... ... ... есеп мәліметтерінде табыс
бөлігінің көп болуын мінездейді. Сондықтан да олардың ... ... ... ... ... да ... ... қаржы тапшылығы
кезінде аман қалуы үшін несие алуды, өз қаржы жағдайын өсіруді және т.б.
жатқызамыз және де егер ... ... салу ... ... ... ... ... негізгі ісі ол өз табысын жасырып қалу және салық
төлеуден қашу болып табылады. Мұнда тек қана ... ... ... да ... үшін ... ... ... кәсіпорынның тиімді жұмыс істеуіне мүдделі, өйткені бұл
қазынаға түсетін ... ... ал бұл ... ... ... ... ... әкімшілігі, менеджерлері және қызметкерлері ... олар ең ... ... ... ... ... кәсіпорын қызметіне байланысты негізінен кәсіпорынның төлем
қабілеттілігі, ал дебиторларды кез ... ... ... ... ... ... шаруашылық процесі жүйесінің әр түрлі
мүшелері мен құрастырылған және берілген мәселелері бар және ол ... жүйе ... ... ... аталған мүдделі талаптардың барлығы да есептілік әдіснамасын
(методологиясын) таңдауға әсер ... және сол ... есеп ... ... ... сондықтан да бухгалтерлік есептілікті реформалау,
жоғарыда аталғандарды ескере ... ... ... ... ... ... керек.
Есептілік жүйесінің экономикалық интерпретициясын атап ... ... ... есептің экономикалық аспектілерін таңдаудың үш жолы
бөлініп отыр: ... ... бұл бір ... ... ... ... ... есептілік мәліметтерін ұсынуға альтернативті
әдістерінің әсерін анықтаудан тұрады; ... ... ... көрсеткіштеріне ... ... ... ... ... ... ... жолы,
фирма қызметінің қоғамға әр түрлі жақтан назар аударуға көңіл ... ... ... ... көрсетілмейді. Сондықтан да
пайдаланушылар ... мен ... ... типі ... бухгалтерлік
есеп мәселелерінің жіктелуі қажеттілігі туындап отыр.
Есептілікті жетілдірудің тағы да бір ... ... - ... жинақтау мен тіркеу барысында қайталануларды жоюға бағытталған
интеграция. Экономикалық мәселелер жүйесінде ... ... ... уақытта да ғылымдар назарында болды, олардың ойынша, бір ғана
қайта өндіру процесімен байланысты, ... ... ... шаруашылық субъектерінің барлық түрдегі ... ... және ... ... ... ... жағдайлар жалпы бухгалтерлік есеп шектеулерін кеңейтеді және
білім беру мәселесінің алдына жаңа ... ... ... күні
бухгалтерлік есеп стандарттық емес ойлау мен талдауды талап етеді. Бұл
рольдің ... ... ЭВМ ... ... ... ... бухгалтерлік
есептің теориясын әрі қарай дамытуда талап етеді. ... ... ... ... ... менеджерлерге қазіргі күнгі
бизнестің әр түрлі ... ... мен ... ... ... ... пен оның ... базалық тұжырымдары мен принциптерін
дамыту, сонымен ... ... әр ... ... ... ... ... білім беру үшін шешуші мәнге ие. Іскерлік тәжірибенің ауқымының өсуі
мен техникалық ... ... ... ... тез ... ... ... жұмыс істеу шарттары есептіліктің
дамуы сонымен қатар есептілік жүйесінің мәліметтерін талқылануын жақсарту:
әдістерін ... де ... Әр ... шетел ұйымдары қазіргі күні
мағыналық мазмұны анық емес бухгалтерлік мәліметтерді жоюға ... ... Осы ... ... ... аргумент ретінде мына ... ... ... кез келген өзгеріс қоғам үшін ... ... ... мүмкін.
Есептілік жүйесі теориялық жағымен қоса іс тәжірибелік жағына да ... ... ... ... ... ... жету ... тиімді мүмкіндіктерін анықтау үшін қажет.
Мысалы: Үкімет, есептілік жүйесінің мынадай мақсаттарға жету үшін ықпал
етуге ... олар ... ... ... ... ... ... өсіру, экономиканың жоғары жылдамдықпен дамуына жету, күйзелісте
табылатын ... ... беру және т.б. ... ... ... және қызметкерлері туралы айтсақ, олар ең бірінші
жоғары жалақы алуға ұмтылады.
Әрине, кәсіпорын қызметіне байланысты ... ... ... ал ... кез ... ... қайтарылмай қалу
мүмкіндігі қызықтырады. Есептіліктің ша-руашылық процесі жүйесінің әр түрлі
мүшелері мен құрастырылған және берілген мәселелері бар және ол ... жүйе ... ... ... ... ... ... барлығы да есептілік әдіснамасын
(методологиясын) іавдауға әсер етеді және сол арқылы есеп мәселесін ... ... ... да ... есептілікті реформалау,
жоғарыда аталғандарды ескере отырып, нормативті реттеуді ... ... ... ... ... экономикалық интерпретициясын атап кеткен жөн,
мүнда бухгалтерлік есептің экономикалық аспектілерін ... үш ... ... макроэкономикалық жолы, бұл бір саланың немесе жалпы елдің
экономикалық көрсеткііитерінің есептілік мәліметтерін ұсынуға альтернативті
әдістерінің ... ... ... ... ... фирма
қызметінің көрсеткіштеріне альтернативті есептік ... ... ... ... ... жолы,
фирма қызметінің қоғамға әр түрлі жақтан назар аударуға көңіл бөледі,
өйткені ... ... ... көрсетілмейді. Сондықтан да
пайдаланушылар деңгейі мен қабылданатын шешімдер типі ... ... ... ... қажеттілігі туындап отыр.
Есептілікті жетілдірудің тағы да бір ... ... - ... жинақтау мен тіркеу барысында қайталануларды жоюға бағытталған
интеграция. Экономикалық мәселелер жүйесінде ... ... ... ... да ғылымдар назарында болды, олардың ойынша, бір ғана
қайта өндіру процесімен байланысты, бірақ ... ... ... ... ... ... ... өзара
байланыстылығы және біркелкілігі түрінде болуы керек.
Аталған жағдайлар жалпы бухгалтерлік есеп шектеулерін кеңейтеді және
білім беру ... ... жаңа ... ... Қазіргі күні
бухгалтерлік есеп стандарттык емес ойлау мен талдауды ... ... ... орындалуы қазіргі ЭВМ базасында басқару құралы ретінде бухгалтерлік
есептің теориясын әрі қарай дамытуда талап етеді. Жинақталған ... ... ... бухгалтерлерге, менеджерлерге қазіргі күнгі
бизнестің әр түрлі жағдайында активтер мен міндеттемелерді дұрыс бағалауға
мүмкіндік ... пен оның ... ... ... мен ... ... ... оларды әр түрлі жағдайларда қолданып, түрін өзгертіп
отыру білім беру үшін ше-шуші мәнге ие. Іскерлік тәжірибенің ауқымының ... ... ... ... қарқыны өзгерістерге тез қалыптасуын
бағындырады. Сәйкесінше бухгалтердің жұмыс істеу ... да ... ... ... болу ... ... бірқатар сипаттарға ие болу керек, оның
қатарында байланысқа бейімділігі, парасаттылық, сөз ... ... ... ... ... ... ЖАҒДАЙЫ ЖӘНЕ ТАЛДАУЫ
3.1Негізгі құралдардың техникалық жағдайын және қозғалысын талдаудағы
ақппарат
Негізгі құралдардың сапалық (моральдық) ... ... ... ... ... және ... ... болып келеді.
Техника мен технологияны жетілдіру жұмыс істеп тұрған ... ... ... ... ... ... ... орай, пайдаланылудағы
негізгі құралдар өздерінің құнының бөлігін жоғалтып, ... ... ... ... мен ... ... жаңа,
неғұрлым жетілдірілген және үнемді түрлерін, малдардың жаңа немесе
жақсартылған ... ... ... ... ... мен
сорттарын өндіріске енгізуге байланысты ... ... ... ... әрі ... ... ... тиімсіз болып қалады.
Негізгі құралдардың сапалық (моральдық) тозуын мынадай факторлар арқылы
анықтайды: өндірісте немесе жабдықтарды жаңартудағы ... ... ... ... ... машиналармен ауыстыру); технологиялық
процесті жетілдіру — жаңа технология қолданған ... ... мен ... жарамайды; шығарылатын өнімнің номенклатурасын
өзгерткенде және жаңартқанда (ескі машиналар мен құрал-жабдықтар ... ... ... күшінің еңбекке қамтылуындағы, жұмысшылар
біліктілігіндегі, өндірісті орналастыру ... ... және ... ... мен ... ... ... етуі мүмкін; өндірістің өндеуші салаларындағы өнімнің жекелеген
түрлерін шығаруға қажетті ... ... ... өнеркәсіптің
өндіретін салаларында өндіріс көлемінің қысқаруына әкеліп соғуы ... ... ... нәтижесінде табиғи тозу мерзімі келгенге дейін
негізгі құрал-жабдықтар объектілері жаңасына, әрі неғұрлым пайдалы ... ... ... ... болдырмау мақсатында негізгі құрал-
жабдықтар объектілерін қайта құрып, жаңарту жұмыстарын жүргізеді. ... ... ... ... ... кітаптары, фильм қорлары, сәулет
және өнер көрсеткіштері болып табылатын үйлер мен ... және ... ... ... моральдық тозуға ұшырайды.
Негізгі құралдар бойынша есептеу қайтадан пайдалануға берілгендеріне
байланысты, ал ... ... ... - бұл ... құны ... көрсетілген қызметтің) өзіндік құнына толықтай көшіріліп,
берілген айдан кейінгі немесе соңғы ... ... ... ... құру мен ... ... ... уақытында олар мүлдем
тоқтатылған және негізгі ... ... ... ... ... ... ... негізгі құрал-жабдықтар бойынша амортизацияны есептеуді
жал шарты формасына және шарт ... ... ... ... ... ... ... БЕС пен 16 ҚЕБХС «Негізгі құралдар» сәйкес амортизацияны есептеу үшін
мынадай тәсілдер ұсынылады.
Құнды біркелкі (тура ... ... ... ... ... - объект
құны ай сайын тең сомамен есептен шығарылады.
Мысалы. 95760 компьютері ... ... ... 5 жыл, ... ... ... ... енгізу түзету мен негізгі құрал
- жабдықтарды жаңартуға ... ... үшін ... ... жасау
мақсатымен субъектілер амортизацияны тездетіп есептеу, сандар (кумулятивті
тәсіл) сомасы бойынша құнды есептен шығару, кемітілген қалдық ... ... ... бойынша (кумулятивиті тәсіл) құнды есептен шығару тәсілі
есептік коэффициентті табудан тұрады. ... ... ... ... ... ... ал алым қызмет ету мерзімінің соңына
дейін қалған жыл ... тең ... ... кейінгі жылдарға қарағанда пайдалануға берілген
алғашқы жылдары жоғары болады. ... ... ... ... тәсілмен:
95760 компьютері алынды, қызмет ету мерзімі 5 жыл, ... ... ... тозу ... ... ... сомасы объектіні бірінші жыл қолданғанда бірден
көбейеді және соңғысында төмендейді.
Кемігіш қалдық тәсілінде амортизацияны ... ... ... ... ... ... тәсілде амортизация мөлшері екі есе ... ... ... құны ... ... ... дейінгі
қалдық құнды кеміту үшін қажетті шамамен амортизация сома ... ... ... - 95760 ... ... ету ... 5 жыл,
болжанатын жойылу құны 1850,
тура сызықты тәсілде амортизация мөлшері 20%, кемігіш ... ... есе (40%) ... тозу тізімдемесі:
Теңдеулер корытындысын шығару үшін кестеге үш ... ... ... амортизациясы сомасын кіргіземіз.
Әр түрлі тәсілмен есептелген амортизация қорытындыларын салыстыру:
Өндірістік ... ... ... ... ... ... ... объектісі пайдалану нәтижесі ғана
болуына, ... бір ... оны ... ... ешқандай роль
атқармайтынына негізделген.
Бұл тәсілді пайдалану мерзімі техникалық көрсеткіштермен не ... ... ... ... ... ... ... 240000 теңгелік станок тсхникалық төлқұжатқа сай 6000 ... ... ... құны -18000 теңге.
Амортизация мөлшері 1 бұйымға:
240000 - 18000 _ 37 теңге
6000
Егер 2006 жылы майда 45 бұйым жасалса, онда ... ... 45с* ... = 1665 ... ... 2006 ж.: 52с* 37 = 924 теңге маусым 2006 ж.: ... = 1776 ... ... ... жұмыс істелген сағат саны мысалы, 10000
сағат қарастырылған. 1 сағат жұмысқа амортизация мөлшері
240000 -18000 = 22 ... ... 2006 ж. май ... ... уақыты 224 сағат болса, онда
амортизация:
224 с* 22 = 4928 теңге
Амортизацияны әр түрлі тәсілмен ... ... ... ... ... нәтижесіне ықпал ететін негізгі құрал-
жабдықтардың жылдық амортизация саласына кемуіне ... ... ... ... ... ... ... құралдар бойынша амортизация есептеуді жалға беру
шартының немесе шарт талаптарына сай жалға беруші ... ... ... ... мына ... ... құралдар бойынша амортизация
есептелінбейді: жер, өнім ... ... ... қоры, мұражай
құндылықтары, ескерткіш архитектурасы мен ... ... ... ... ... тозуын есептеу үшін
2420 "Негізгі құралдардың тозуы" бөлімшесінің мынандай синтетикалық
шоттары:
131 "Үйлер мен ... ... ... мен ... ... тетіктердің тозуы",
133 "Көлік құралдарының тозуы",
134 "Басқа негізгі құралдардың ... ... ... ... ... ... ... шоттар ашылуы мүмкін: 1
"Негізгі құралдардың тозуы" және 2 "Ұзақ мерзімге жалға алынған ... ... ... ... (122-125 ... есептелген негізгі
құралдар ай ... ... ... ... ... келесі корреспонденциясы жасалынады, ол төменде келтіріледі.
Ұзақ мерзімге жалға алынған ... ... ... ... ... ... жасайды. Амортизация сомасы өндіріс шығындарының
есебін жүргізуші 126,935,946,821 шоттардың дебетінде және 13-ші белімшенің
131, 132,133,134 шоттарының 2-ші ... ... ... ... ... ... деп аталатын аралық шотының кредитінде көрініс табады.
Сатып алу құнын төлегеннен кейін ұзақ ... ... ... ... ... алушының меншігіне айналады. Мұндай жағдайда ұзақ мерзімге
жалға алынған ... ... ... 13-ші ... 2-ші "Ұзақ
мерзімге жалға алынған негізгі құралдардың тозуы" деген аралық шотының
дебеті ... және 13-ші ... 1-ші ... шотының кредиті бойынша
көрсетіледі.
Негізгі құралдардың амортизациясын ... ... ... ... ... ... бухгалтерлік есеп стандартына сәйкес
дербес тұрғыда, өздерінің есеп саясатында ... ... ... ... ... ... бірқалыпты (түзу сызықты) жолмен есептен шығару;
- құнын орындалған ... ... ... ... ... есептен шығару (өндірістік әдіс);
- жеделдетіп есептен шығару;
- қалдығын азайту жолымен есептен ... ... ... ... ... ... әдіс) есептен шығару.
Негізгі құралдардың түрлері бойынша амортизацияны есептеудің ... ... Бұл ... ... ... бір түрі ... бір ғана
тәсілі пайдаланады.
Тандап алған амортизацияны есептеу әдісі субъектінің есептік саясатымен
анықталуы тиіс және ол бір ... ... ... бір есептік жылға өтуі
мүмкін. Егер де амортизацияны есептеу әдісі өзгермейтін ... онда ... ашу ... ... ... бойынша тозудың есептеу әдісін таңдау құқығы
өкілетті ... ... ... ... құны ... амортизацияны бірқалыпты (түзу
сызықты) есептеу әдісі, яғни ... ... оның ... ету ... ... ... ... норма бойынша жатқызылады. Бұл ... ... ... оның ... ету ... ... болып келеді.
Бұл тәсілде амортизациялық соманы аудару үшін:
- қызмет етудің пайдалы мерзімі. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... жағдайына да байланысты
болып келеді (жөндеу мәселесі және ... ... ауа ... ... әсері т.б.)
- Қазақстан Республикасының салық ... ... ... ... ... жүргізуші субъектісіндегі
белгіленген нормалар, салық заңдылығының нормасынан аспауы тиіс. Мысалы,
жүк автокөлігінің бастапқы құны - 100 000 ... 5 жыл ... ... оның ... құны 10 000 теңгеге тең болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... 20%-ін ... бірқалыпты тәсілге сәйкес 18 000 теңге болады.
Негізгі құралдардың амортизациясының ... ... мына ... ... кұн - жойылу кұны = 100 000 - 10 000 = 18000 ... ... 5 ... ... ай ... ... сомасы 150 мың теңгеге тең болады
(18 000: 12).
Төменде негізгі құралдардың амортизациясын (тозуын) ... ... әдіс ... ... жолы ... құралды пайдалану барысында бірқалыпты табыс алынатын болып
топшыланса ғана, ... әдіс ... яғни ол ... ... ... көрсетеді.
Амортизацияны (тозуды) орындалған жұмыстардың көлеміне пропорционалды
түрде есептеу әдісі (өндірістік тәсілі) ... ... ... тек ... ... ... ... табылады және оны
есептеу процесінде уақыт кесіндісі ешқандай роль атқармайды. Жоғарыда сөз
болған автокөлік ... бір ... ... ... ... ал
оның жүретін жолы 900000 километрге есептелген. Онда ... ... ... ... ... төмендегідей жолмен
анықталады.
Бастапқы құн - жойылу құны = (100 000 - 10 000): 900000 км = 0,10 ... ... ... ... ... бірінші жылында автокөлік 200 000 шақырым (км) жол
жүрсе, ... жылы — 300000 ... жол ... үшінші жылы — 100000
шақырым, төртінші жылы — 200000 ... және ... жылы — 100000 ... ... деп ... - ... жарнасын есептеу төмендегідей жолмен
есептелінеді.
Негізгі құралдардың амортизациясын (тозуын) ... ... ... ... ... амортизация сомасы мен орындалған жұмыстың өндіріс
процесінде тікелей ... ... ... ... ... сомасы жыл сайын орындалған жұмыстың ... ... ... ... өсіп ... ал ... құн ... құнына жеткенше
орындалған жұмыстың бір өлшем бірлігіне тікелей пропорционалды түрде азайып
отырады.
Өндірістік әдіс ... ... ... ... ... ... әдіс ... саналады. Аталған өндірісте амортизацияны есептеу тонна
мөлшерлемесі бойынша жүргізіледі. Бұл әдіс ... ... ... ... ... қайтарымы барынша дұрыс есептелінсе ғана
пайдаланады.
Бұл әдіс өндірістік мақсатта ... ... ... ... бойынша пайдаланылады, бірақ ол оның алғашқы жылдарында
өндірілетін өнімнің өзіндік құнын ... күрт ... ... оны ... ... өзі ... Дегенмен де, теоретиктер, оның екі түрін
ұсынады:
а) Кумулятивтік әдісі
ә) Азайып отыратын қалдық әдісі.
Кумулятивтік әдіс — өсу, ... ... ... ... яғни ... ... ... сомасы есептелінеді, демек объектінің қызмет ету
мерзіміндегі жылдар санын қосу ... ... ... ... ... ету ... 5 жыл. ... жылы объектінің бастапқы құнының
5:15 бөлігіне амортизация есептелінеді. Екінші жылы 4:15 бөлігіне, үшінші
жылы 3:15, төртінші жылы 2:15, ... жылы 1:15 ... ... ... нормасы: бөлімінде жылдар санының қосындысы,
ал алымында:
бірінші жыл үшін — ... жыл үшін — ... жыл үшін ... жыл үшін — ... жыл үшін — 1 ... ... саны болып табылады. Әрбір бөлшек
санды амортизацияланушы құнға (90000 теңге) ... ... жыл ... ... ... негізгі құралдардың тозуын (амортизациясын) кумулятивтік әдісі
бойынша есептеу жолы көрсетілген.
Кестенің ... ... әдіс ... ... ... септеу 1999 жылдың 1-ші қаңтарынан басталған.
Амортизацияны есептеу үшін кумулятивтік саны мынадай формула
бойынша ... ... ... ... 173830 теңгеге айырма пайда болған,
осы пайда болған айырма таратылмаған табысқа жатқызылады.
Шаруашылық жүргізуші субъектінің қаржылық есеп ... ... мәні ... ... ... құралдардың әрбір түрі бойынша бастапқы құны;
✓ пайдалануға берілген және есептен шыққан кезі;
✓ бастапқы ... ... ... ... ... үшін ... ... есептік кезеңнің басына және ... ... ... де ... ... ... ... негізгі құралдардың ағымдағы құны;
✓ бағалауды жүргізудің кезеңі және ... ... ... – ақ ... кімнің жүргізгені т.б.
Сондай – ақ, қаржылық есеп беруді ... үшін ... ... ... ... ... және ағымдағы құны,
міндеттемесі үшін кепілдікке берілген негізгі құралдар, ... ... ... ... қалған құны т.б.
3.2 Негізгі құралдар есебін жетілдіруі
Бухгалтерлік ... ... ... деп ... ... ұзақ ... яғни бір жылдан артық уақыт пайдаланатын, өзінің бастапқы түрін,
көлемін сақтай отырып, ... ... ... орындалған жұмысқа,
көрсетілген қызметке есептелген амортизациялық аударым мөлшері ... ... ... ... ... яғни ... активтерді
айтады. «Негізгі құралдарға» — қозғалмайтын ... жер ... ... ... ... тетіктер, машиналар мен жабдықтар, өлшеуіш ... ... мен ... есептеуіш машиналар мен техникалары және
олардың бағдарламалық ... ... ... ... ... және ... құрал-саймандары, өнім және жұмыс малдары, ... ... ... ішкі ... тағы да ... ... немесе бағасына (арзанды-қымбаттылығына) қарамастан пайдалану
мерзімі бір жылдан аспайтын ... ... ... ... қатарына
жатпайды. Сонымен қатар негізгі ... ... ... дайын бұйымдар (тауарлар) болып саналатын жабдықтар мен
машиналар, күрделі құрылыс құрамында есептелетін монтаждауды ... ... ... жабдықтар, жасалып (салынып) біткен, бірақ әлі
пайдалануға берілмей тұрған машиналар мен ... ... ... ... ... құнының құрамында қаралған үстеме шығындардың
есебінен ... ... ... ... ... мен тетіктер,
сонымен бірге жас малдар, яғни мал төлдері де ... ... ... ... ... қатысуына қарай
өндірістік және өндірістік емес болып екі ... ... ... ... деп өндірісте қызмет ететін, яғни өнім ... ... ... ... ... Оларға: өндіріске арналған үйлер,
ғимараттар, өткізгіш тетіктер, ... ... ... тасымалдау
құралдары, әр түрлі ... ... ... ... және тағы басқалары жатады. Өндірістік емес негізгі құралдардың
қатарына шаруашылықтың өндірістен басқа ... ... ... ... ... тұрмыстық үй-жай (коммуналдық) шаруашылығында,
денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру, білім беру және ... ... ... құралдар және тағы да басқа ... ... ... ... ... және ... ... қарай барлық негізгі құралдар: өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, орман
(тоғай) шаруашылығы, тасымалдау, байланыс, құрылыс, ... және ... ... ... ... ... ... сақтандыру, ғылым және білім беру, ғылыми көмек
көрсету және тағы да ... ... ... ... ... ... ... салаларына қарай топтастырған
кезде олардың қатысуымен шығарылған өнімдердің, болмаса орындалған ... ... ... қай ... ... ... алынады.
Егер кәсіпорындар мен ұйымдардағы негізгі құралдардың бәрі тек қана
ұйымның негізгі ... ... ғана ... ... ... онда бұл ... ... құралдардың барлығы түгелімен сол
кәсіпорынның атқаратын ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп өнімдерін өндіру үдерісіне
тікелей байланысты негізгі ... ... ... ... саласына жатады.
Егер кәсіпорынның балансында осы ... ... ... ... ... атқаратын өндірістері мен бөлімшелері болса, онда ... мен ... ... ... сипатына сәйкес келетін
халық шаруашылық саласы қызметі түріндегі топқа жатады.
Кәсіпорынның ... ... үй ... ... ... шаруашылығының тұрғын үй шаруашылығы және халыққа тұрмыстық қызмет
көрсету саласына ... ... ... ... ... және ... қызметіне қарай
мынадай топтарға бөлінеді:
а) ... ... үй, ... үйі, ... және тағы ... ... (көпірлер, аспалы жолдар, жасанды су қоймалары,
эстокадалар, скважиналар және тағы ... ... ... ... машиналары, энергия бөлетін тетіктер,
құбырлар және тағы басқалары);
в) машиналар ... ... ... ... ... ... электроаппараттық ... ... ... бетон араластырғыш машиналар, көтергіш крандар,
жүк көтергіш шығырлар, су өлшегіш құралдар, ... ... ... мен тағы да ... ... құралдары (жолаушылар және жүк таситын көліктер, жеңіл
көліктер, көлікке тіркемелер (прицеп), тракторлар және тағы басқалары;
ғ) құрал-саймандар мен ... ... ... ... және
тағы да басқа негізгі құралдар);
д) шаруашылық құрал-жабдықтары ... ... ... ... тағы да ... ... және өнім малдары;
ж) көп ... ... мен ... жер (ұйымның сатып алған жер көлемінің құны);
и) ... ... ... ... ... шығын;
к) басқа да негізгі құралдар (кітапхана қорлары және тағы басқалары);
Негізгі құралдар кімнің меншігінде, иелігінде екендігіне қарай к, яғни
кәсіпорынның өзіне ... және ... ... ... ... ... ... уақытша жалға алған негізгі құралдарды баланс сыртындағы «Жалға
алынған негізгі құралдар» деп аталатын шотта ... ... ... ... қарай негізгі құралдар жұмыс істейтін,
жұмыс істемейтін және сақтауда тұрған деп үш ... ... ... ... үдерісіндегі, яғни қолданыстағы негізгі
құралдар жатады.
Жұмыс істемейтін негізгі құралдардың қатарына ... ... ... ... да жаққа әзірге берілмеген басы артық ... ... ... ... ... ... яғни алдыңғы
уақытта тозып немесе басқа да ... ... ... ... ... ... пайдалануға арналған құрал-жабдықтар жатады.
Материалдық активтер сатып алыну мақсатына қарай былай ... ... ... ... қорлар;
б) қаржылық инвестициялар.
Мысалы: кәсіпорынның шаруашылық қызметін атқару ... ... ... өзінің пайдалануы мақсатында сатып алынған көлік құралы негізгі
құралдар құрамында есептелінсе, ал сату үшін ... ... ... ... қорлар құрамында есептеледі. Кәсіпорынның өз
қызметіне пайдалануы үшін емес, ұзақ ... ... ... мақсатында
алған жер учаскелері мен үйлері ... ... ... ... ... ... есебін ұйымдастыруда оларды бағалаудың маңызы зор
болып табылады. Негізгі құралдар бастапқы ... ... ... ... ... (жойылу) құнымен және ... ... ... ... құны — ол ... ... сатып алуға,
әкеліп жеткізуге, орнатуға кеткен (шыққан) шығындардан, сондай-ақ сатып ... ... ... сомаларынан, құрылысты салу кезінде алынған несие
үшін төленетін пайыз (процент) сомалары мен бұл құралды белгілі ... үшін ... ... ... ... ... кез келген
шығындардың жиынтығынан тұрады (құралады). Негізгі құралдарды тасымалдау
кезінде ... ... ... ... және ... да қажет болып
саналатын шығындар активтің бастапқы ... ... ол ... шығыны ретінде есепке алынады. Негізгі құралдың әр түрі ... ... ... ... ... ... жер ... бастапқы құнына:
Жерді сатып алу бағасы, қозғалмайтын мүлік жөніндегі ... ... ... ... ... ... келісімшартты
ресімдеу үшін заңгердің қызметіне теленетін төлем және ол үшін ... мен ... ... ... ... ... әзірлеуге кеткен
шығындар (үйді бұзғаннан алынған ... ... ... ... алып ... қалған ескі үйді бұзуға байланысты ... ... ... тағы ... ... ... құрал-жабдықтардың бастапқы құнына:
Құрал-жабдықты сатып алу бағасы, оны тасымалдауға, әкелуге, тиеп-
түсіруге кеткен шығындар, оның ... ... ... ... ... ... жарамдылығын тексеру мақсатында
кеткен шығындар және тағы да басқалар енгізіледі ... ... ... ... кезінде болған бұліну
нәтижесін жөңдеу үшін кеткен сомалар ағымдағы шығындарға ... ... ... несиеге алынған болса, ол үшін төленген пайыз сомасы да
ағымдағы ... ... ... және ... ... ... құнына
қосылмайды.
Ескерту: салынатын немесе салынып жатқан құрылыс үшін алынған несиеге
есептелген пайыз (процент) сомасы бұған ... ... ... ... ... ... ... шот бойынша сатып алу ... ол ... ... мен ... ... және бұл ... ... барысында заңгерге төленген төлемдер кіргізіледі.
Кәсіпорынның өзі салған үйлер мен ғимараттардың бастапқы құнына ... салу үшін ... ... ... ... ... ... еңбекақы сомалары, еңбекақы бойынша бюджетке
жасалған аударым, алынған несиелер үшін ... ... ... ... ... ... төлемдер, құрылысты
салу үшін рұхсат алу барысында жұмсалған сомалар мен ... да ... ... мен ұйымдар жерді және сол жерге салынған үйлер ... ... ... пайдалануға сатып алса, онда осы
объектілердің бастапқы ... ... ... ... объекті бойынша
бөліп көрсету керек. Себебі үйлер мен ғимараттардың пайдалану ... және олар ... ал ... ... ... шек жоқ, яғни ... ... актив болып табылады. Егер бұл жағдайда
жер учаскесі ғана пайдалануға алынып, ал ... мен ... ... келісілген болса, онда олардың ... ... ... ... бөлінбейді. Бұл жағдайда тек қана жер сатылып ... ... Және де оның ... құны бұл ... ... алу ... мен ғимараттарды бұзуға кеткен барлық объектілердің (жердің және ... ... ... ... ... ... алынған
материалдардың бағасын шегеру арқылы анықталады.
Мысалы: кәсіпорын жер учаскесін және сол ... ... үй мен ... (бес жүз мың) ... ... алды ... Бұл жерде орналасқан үй
бұзылуға тиіс. Кәсіпорынның оларды сатып алу барысында төленген ... ... бес мың) ... (салық сомасы, қозғалмайтын мүлік жөніндегі
агенттік пен шарт ... ... ... ... төлемдері сомасы).
Үйді бұзуға кеткен шығын 40000 (қырық мың) теңге. ... ... ... ... ... 20000 ... мың) теңге. Жерді тазалау
мен тегістеуге кеткен шығын 15000 (он бес мың) ... Осы ... ... ... ... жердің бастапқы құны 560000 (бес жүз
алпыс мың) теңгені құрайды (500000+25000+40000-20000+15000=560000 теңге).
Кәсіпорындар мен ... ... ... ... құны былайша
анықталады:
• үлес қосушылар мен құрылтайшылар негізгі құралды ... ... ... ... ... онда ... құны құрылтайшылармен арадағы
келісім бойынша;
• ұйымдар негізгі құралдарды өзі дайындап, яғни ... ... ... ... ... шыққан шығындардың нақты сомасы бойынша;
• ұйымдар негізгі құралдарды басқа ... ... ... ... ... ... кезде қабылдау-өткізу актісінің мәліметтері бойынша
немесе эксперттік (сарап-тамалау) жолымен.
Негізгі құралдардың ағымдағы құны - бұл ... ... ... (мерзімдегі), яғни бүгінгі күнгі негізгі құралының нарықтың
бағасы болып табылады.
Негізгі құралдардың баланстық құны - бұл ... ... ... қаржылық есеп беру ақпараттарында көрсетілген негізгі
құралдардың бастапқы ... ... тозу ... алып ... ... ... құралдардың қалдық (жойылу) құны - негізгі құралдың пайдалану
мерзімі аяқталғаннан кейін оны ... ... ... іске ... ... металл сынығы, отын және тағы да басқа пайдалануға
болатындарының) құнынан объектіні есептен шығаруға байланысты жұмсалатын
келешектегі ... ... ... алып ... ... анықталады.
Негізгі құралдардың келісілген құны - бұл кез келген екі ... ... ... ... мен алушының арасындағы келісілген құн ... ... ... ... ... ... ... мына жағдайларда ғана өзгертіледі:
а) негізгі құралдардың пайдалы қызмет атқаратын мерзімін ұзартатындай
немесе қысқартатындай оның ... ... әсер ... қосымша күрделі
қаржы жұмсалғанда (кеңейткенде, жаңартқанда және тағы да ... ... ... ... және ... ... Республикасы Үкіметінің шешімдері бойынша негізгі ... ... ... ... есебі әрбір бөлек объекті бойынша бүтін сомада
жүргізіледі. Негізгі құралдарды пайдалануға ... ... оның ... ... ... құны тең ... себебі оны пайдалануға берген
уақытымен оны қайта бағалау уакытының арасында айырмашылық жоқ. Уақыт ... ... ... ... ... ... материалдың бағасы және
ол үшін қолданылатын техниканың шығыны, жұмысшылардың еңбекақысы ... ... ... салу жағдайы белгілі бір себептермен өзгеріп
отырады. Негізгі құралдардың құны оны бір кезде ... ... ... ... жұмсалған қоғамдық қажетті еңбекпен анықталады. Осыған
байланысты негізгі ... ... ... өте ... бағалап
(индексациялап) тұрады.
Негізгі құралдарды қайтадан бағалау (индексациялау) кезінде оның ... яғни ... күні ... ... ... құны ... ... құралдардың қалпына келтіру құны деп ... ... ... ... ... тиісті түрде ... ... ... ... ... қалпына келтіру құнымен
есептейді.
Негізгі құралдардың бастапқы ... ... бір ... ... ... ... ... мақсатында объектілерді қайта бағалау
жүргізіледі. Қайта бағалау нәтижесінде негізгі ... ... ... ... - ... ... құралдарды қайта бағалаудан түскен ... ... - шоты ... бухгалтерлік жазу жазылады.
Қайта бағалау жүргізілген күні ұйымда негізгі құралдарға ... ... ... ... ... ... қарай түзетіледі.
Қайта бағалау сомасы негізгі ... ... ... ... ... ... аударым сомасын есептеу әдісіне
сәйкес анықталған мөлшерде бөлінбеген ... ... ... ... сомасы бөлінбеген кіріске актив ... ... ... ... «Талдықорған акционерлік электржүйелерін тасымалдау компаниясы» ... ... ... жағдайын және пайдалану тиімділігін талдау
Негізгі құралдарды пайдалануды талдау негізгі құралдардың құрамы мен қү-
рылымын зерттеуден басталады. Ол үшін ... ... ... ... бастапқы құны бойынша өткен жылғы мәліметтермен ... ... ... ... саны мыналарға тэуелді: жыл басындағы
саны, жыл бойы кірістелгені, жыл бойы ... ... ... және жаңа ... ... ... кезеңі.
Негізгі қорларды пайдалануды жақсарту - ... ... ... шығындарын төмендетуші маңызды фактор болып табылады. Негізгі
қорларды тиімді пайдалануды ... ... қор ... болып
табылады. Егер қор қайтарымы жоғары болса, соғұрлым негізгі қорларды
пайдалану ... ... және ... Қор ... ... ... қорлардың құнының өсуінен өндіріс көлемінің өсімін үлғайту қажет.
Ауыл шаруашылығында қор қайтарымының көрсеткіші табиғи жағдайларға, ... ... ... ... жер ... эр ... байланысты оларды салыстыру қиын және қай жылы олар ... ... дәл айту ... ... ... қор қайтарымы
көрсеткішін негізгі қорлардың құрамы бойынша талдауға болады, яғни ... ... ... ... ... ... қор қайтарымының өзгерісін байқауға
болады.
16 - кесте мәліметтері бойынша қор қайтарымына факторлардың әсері:
- ... үлес ... ... ... - ... ... тг (22)
2008/2009 жылдары - (0,671-0,149)* 13,9= +7,256 тг
- ... ... ... белсенді бөлігінің машиналар мен
құрал-
жабдықтардың қор қайтарымының өзгеруі:
(13,9-13,8)*0,149= +0,015 тг (23)
(1,3-13,9)*0,671=-8,455 тг
Ауытқу балансы: +0,152+0,015=+0,2 (24)
+7,256+(-8,455)=-1,3
Қор қайтарымының ... ... ... ... ... мынадай
қорытынды айтуға мүмкіндік берді: 2007 жылға қарағанда 2008 жылы негізгі
өндірістік құралдардың қор қайтарымы 0,2 ... 10,5% ... ... ... ... ... ... белсенді бөлігінің машиналар мен құрал-
жабдықтардың қор қайтарымының 0,015тг және ... ... 0,152 тг ... болып отыр.
16 кесте - Қор қайтарымын факторлық талдау
|Көрсеткіштер |2007 |2008 |2009 ... (+; -) |
| | | | | |
| | | | |04/05 |
| | | | ... |% |
| ... ... (2:4) |15 |6 |60 ... ... құрал-жабдықтардың |514632 |418700 |-95932 ... ... ... мың тг | | | ... ... ... |3915 |3750 |-165 ■ ... ... ... | | | ... Құрал жабдықтардың жасаған |21287 |21287 | ... мың | | | ... ... "Бухгалтерлік есеп және қаржылық ... ... заңы ... ... ... жүргізу жүйесін анықтайды,
қаржылық есеп беру мен оның ... және ... ... негізгі
принциптері мен жалпы тәртібін, ішкі бақылау және сыртқы аудит ... ... ... ... мен ... ... ... аумағында жүмыс істейтін барлық кәсіпорын
бухгалтерлік есептеу мен қаржылық есеп беруді осы ... ... ... Кез ... ұйымда бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу ... ... және ... ... болып табылады. Бухгалтерлік
есеп арқылы өндірілген өнімді ... ... ... ... одан ... ... ... де ұқыпты етіп бөліп ... ... ... ... ... ... ... дейін
есептеуге болады.
Мемлекеттік мекемелердегі ... ... ... бекіту туралы Қазақстан
Республикасы қаржы министрлігі қазынашылық департаментінің 1998 ... ... N 30 ... ... ... ... ... жылғы 19 наурыздағы N 489 тіркелді.
1. ... қоса ... ... Республикалық және жергілікті
бюджеттердің есебінен ұсталатын ұйымдардағы бухгалтерлік есеп
жөніндегі ... ... ... ... 1987 ... 10 наурыздағы N 61 мемлекеттік
бюджеттердің есебінен ұсталатын ... ... ... нұсқаулық бекітуі туралы қол жойылған деп есептелсін.
Ауыл шаруашылық өндірісін басқаруда ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 26 ... 2732 Заң күші бар ... ... ... бекітілген бухгалтерлік
есеп және есеп беру басқармалары туралы ... және ... ... да ... ... ... басшылыққа алады.
Облыстық және қалалық қаржы басқармаларының бухгалтерлік есеп және есеп
беру бөлімі төмен тұрған ... ... ... ... ... ... ... және бухгалтерлік есепті
дербес жүргізетін оларға бағынышты бюджеттік ұйымдарда бухгалтерлік ... және ... ... және есеп ... ... ... ... береді және бақылауды жүзеге асырады. Бухгалтерлік есеп және ... жай ... ... ... ... ... ... аудандық,
қалалық әкімдердің және тиісті ... ... ... ... ... ... ... басқармаларының аудандық, қалалық каржы
бөлімдерінің басқа да ... ... ... селолық, ауылдық
және поселкелік әкімшіліктер және ... ... ... ... атқарылуына тексеріс жүргізуге қатысады.
Қаржы органының бас бухгалтері қаржы органдарының барлық бюджетті
атқару жөніндегі ... ... ... ... ... ... және ... жасауды, жедел ақпараттарды беруді,
белгіленген мерзімде ... есеп ... ... қамтамасыз етеді.
Қазақстандағы әлеуметтік саланы қаржыландыру деңгейі ... ... ... шығындардың ішіндегі ең ірісі болып әлеуметтік
қамтамасыз ету мен ... ... одан соң ... ... денсаулық сақтау,
мәдениет, спорт және ақпаратпен қамтамасыз ету ... орын ... ... жылдар аралығындағы көрсеткіштерге көңіл аударсақ, осы салаға
жұмсалған қаржы деңгейінің, 2000 жылы бұл ... ... ... ... ... құраса, ал 2006 жылы бұл - 36%-ке ... яғни ... ... ... ... ... байқаймыз.
Мақсаттық белгілеуіне және орындалатын іс-қызмет аясына байланысты,
сонымен қатар Қазақстан Республикасы Ұлттық бухгалтерлік есеп бойынша ... 18 ... №6 ... ... ... қызметтің
бухгалтерлік есебі шоттарының Бас жоспарына сәйкес ... ... ... бойынша мақсатты белгілеу мен орындалатын іс-қызмет аясына
байланысты ... ... ... олардың сақталуын бақылау мен нақты бар
екендігін анықтау мақсатымен №6 ... ... ... бухгалтерлік
есеп стандарттарына сәйкес жүргізіледі.
Түгендеу басталмас бұрын техникалық құжаттардың бар-жоғын тексеру ... ... жоқ ... ... алу немесе ресімдеу қажет. Субъект құрған
комиссия ... ... ... байқап қарайды және «Негізгі құралдарды
түгендеу тізімдемесіне» қолардың ... ... ... міндетін,
мүліктік нөмірін және негізгі техникалық және пайдаланылатын ... ... ... ... ... сондай-ақ бухгалтерлік есеп
регистрін ... ... ... жоқ ... ... дұрыс
көрсетілмесе, комиссия түгендеу тізімдемесіне (опись) және ... ... ... ... сол объектілер бойынша дұрыс
мәліметтермен техникалық көрсеткіштерді енгізуге тиісті.
Негізгі ... ... ... ... ... ... ... ғана, бірқалыпты әдіс пайдаланылады, яғни ол ... ... ... көрсетеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. "Бухгалтерлік есеп және крржылык, есеп беру туралы" 2002 ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің "Қазақстан Республи-
касындагы аудиторлық қызмет ... 1998 ... 20 ... №20 заң күші бар ... (2001 ... 15 ... жоне толықтырулармен).
"Салық жонв бюджеткв төленетін басқа да міндетті төлемдер
туралы " 2001 ... 12 ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің "Акционерлік қогамдар
туралы " 1998 жылғы 10 шілдедегі №2811 заң күші бар ... есеп ... ... ... ... — Алматы, 1996-2003 ж.
Халықаралық қаржылық есеп беру стандарттары. (аудармашы
Тарусина В.И.), - М., 1998.
Халықаралық ... есеп жоне ... ... ... М.М.), — М., ... ... типтік шоттар жоспары. Қазақстан
Республикасы қаржы министрлігінің 2002 жылгы 18 ... ... ... В.Д. Практтескші аудит. — М.: Экономика, 2006.
Андросов А.М. Бухгалтерскии ... — М.: ... и ... ... Ә.Ә. ... есеп ... жоне принциптері.
- Алматы: АЙАН, 2007.
Безруких П.С. Бухгалтерский учет. — М., 1996.

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпаратты қорғаудың аппараттық құралдардың белгіленуі және сипаттамалары29 бет
Бұқаралық ақпарат құралдардың теориялық метадологиялық негіздері52 бет
Егізгі құралдардың 16 кехс бойынша есебі23 бет
Жалға алынған негізгі құралдардың есебі72 бет
Информациялық оқыту құралдардың комплекс түрінде пайдалану8 бет
Кәсіпорындағы меншікті құралдардың есебі және жүргізу62 бет
Кәсіпорынның негізгі құралдардың келіп түсуі мен шығуының есебі мен аудитінің ерекшеліктері23 бет
Көркем мәтіндегі шендестіруге лексикалық және грамматикалық құралдардың қатысы46 бет
Көрнекі құралдардың білім сапасында алатын орны32 бет
Меншікті негізгі құралдардың теориясы93 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь