Н. Макиавеллидің саяси және тарихи көзқарастары

КІРІСПЕ
1 Н. МАКИАВЕЛЛИДІҢ САЯСИ ЖӘНЕ ТАРИХИ КӨЗҚАРАСТАРЫНЫҢ ДАМУЫНЫҢ АЛҒЫШАРТТАРЫ
1.1 ХҮ . ХҮІ ғғ. Италияның ішкі және сыртқы жағдайы
1.2 Н. Макиавеллидің өмірі және Италиядағы «Қайта өрлеу» дәуірі
2 НИККОЛО МАКИАВЕЛЛИДІҢ САЯСИ КӨЗҚАРАСТАРЫ
2.1 Италиядағы мемлекеттердің дамуы және Н. Макиавеллидің мемлекет туралы теориясы
2.2 Билеушінің тұлғасы және оның негізгі қасиеттері
2.3 Н. Макиавелли және «макиавеллизм»
3 Н. МАКИАВЕЛЛИДІҢ ТАРИХИ КӨЗҚАРАСТАРЫ
3.1 Қайта өрлеу дәуірінің Макиавеллидің тарихи көзқарасының дамуына әсері
3. 2 Н. Макиавелли «Флоренция тарихы» жөнінде
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТЕР ТІ3ІМІ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі Никколо Макиавеллидің (1469-1527) тарихи және саяси көзқарас тұрғысындағы идеялары қазіргі таңдағы маңыздылығымен айқындалады. Біздің қазіргі ұстанымымыз еуразиялық бағытта болуда. Батыс пен Шығысты жалғастырушы аралық ретінде Қазақстан жалпы әлем тарихында маңызды орын алады. Қазақстан БҰҰ-ға және басқа да ұйымдарға мүше болған соң, тәуелсіз Қазақстан өзінің әлемдік тарихын халықаралық және мемлекетаралық байланысы жаһандану үрдісінде зерттеуді қажет етеді. Біздің өмірімізге енетін жаһандану жағымды-жағымсыз болуы, мәдени мүмкіндіктер мен тарихи дәстүрлер, логика мен конструктивті негізге көне бермейтін ұлттық дүниепайымдаулар мен дүниетанымдар сияқты факторлары санасуды қажет етеді [1, 12-22 б.].
Айталық, елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың 2008 ақпан айында халыққа жолдауында еліміздің жағдайын жақсарту мақсатында жан-жақты саяси-экономикалық және әлеуметтік саланы көтеру тұрғысында бірқатар істерді жүзеге асыру шараларын көрсетті. Сонымен қатар республикамыз елу елдің қатарына кіру мақсатында «Еуропаға жол» атты арнайы бағдарлама дайындау қажеттігіне басты назар аударды [2, 2 б.]. Аталмыш бағдарламаны іс жүзінде жүзеге асыру үшін, алдымен дәл осы Еуропа тарихын, соның ішінде ХҮІ ғасырдың тарихи туындыларын жетік меңгеру мақсатында кешенді зерттеулер жүргізуіміз қажет.
Қайта өрлеу дәуірі Еуропа елдерінің мәдени және идеялық өмірінде аса зор прогрестік рөл атқарды. Әлемдік дәрежеде мәңгі құнын жоймайтын мәдениеттің озық үлгілері осы кезеңде жасалды. Дүние жүзі тарихында көрнекті рөл атқарған Қайта өрлеу дәуірінің ұлы тұлғаларының бірі Н. Макиавеллидің тарих ғылымына қосқан үлесі дерек көз ретінде қарастырылған. Негізгі мақсатымыз ХҮІ ғасырда өмір сүріп, артынан өшпес із қалдырған Н. Макиавеллидің қолжазба туындыларын жан-жақты зерттеп, өзімізге тиімді жақтарын мемлекетіміздің саяси ахуалы мен көп қырлы әлеуметтік-экономикалық жағдайын дамытуда, сонымен қатар өсіп келе жатқан жас қазақстандықтарды патриоттық, адамгершілік, ұлттық идеологияда тәрбиелеуде үлгі ретінде қарастыруға болады.
Макиавелли тұлғасы көп уақыт бойы ашылмай келген. Оны біреулер діндарлықтың үлгісі десе, екіншілері Отанына деген ұлы махаббаттың символы есебінде қарады. Макиавелли кезеңі тарихшылар үшін қиыншылықтар мен қайшылықтарға толы. "Патша" [Il Principe] атты еңбегінің бірінші бетінде халықты бірлік пен еркіндікке шақырса, екінші бетінде халықты алдау мен тирандыққа жету жолдарының амал-тәсілдерін пайымдайды. Оның еңбегіндегі дәл осы екі жақтылық көптеген оқырмандардың көкейіне күмән келтірді. Республикада көп жылдар бойы қызмет етіп, ақырында, Медичилер билігіне қандай да жолмен болса да қызметке кіруге тырысқан тұлғадан күмәндануға болмайды. Жалпы адамзат табиғаты мен тарихы қайшылықтарға толы. Сондықтан Н. Макиавеллидің туындылары объективті тұрғыда бағалануы тиіс.
1 Назарбаев Н. Қазақстан жолы. – Астана, 2007. – 369 б.
2 Назарбаев Н. Президент жолдауы // Егемен Қазақстан. – 2008 ж. 7 ақпан.
3 Антология мировой политической мысли. – М., 1997, -Т. I. – 830 с.
4 Назарбаев Н. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996. – 269 б.
5 Макиавелли Н. Рассуждения на первую декаду Тита Ливия. Го-сударь // пер., вступ. ст. М.А. Юсима. – М., 2002. – 544 с.
6 Filter Е. Geschichte des europäischen Staatensystems von 1492 bis 1559. – München, 1919. – 290 S.
7 Michelet J. Histoire de France ou sistème siécle, v.7. La Renaissance, 1856. – 611р.
8 Буркхардт Я. Культура Италии в эпоху Возрождения / Пер с нем. С. Бриллианта. - Т. І-ІІ. – СПб., 1906.– 511c.
9 Kellenbenz H. Der Italienische Grosskaufmann und die Renaissanse. Vier-teljahrschrift für Sozial – und Wirtschaftsgeschichte. Bd. 45, H.2, 1958. – S. 11-98.
10 Фр. де Санктис. История итальянской литературы. Пер. с нем.- Т.1 – М., 1963. – 492с
11 Ясперс К. Смысл и назначение истории. Пер. с нем. – М., 1994. – 527с.
12 Visconti А. Storia di Milano. – 1952. – 277 p.
13 Эудженио Гарен. Проблемы Итальянского Возрождения. Избранные работы/Пер с итальянского. – М.: Прогресс, 1986. – 377 с.
14 Бродель Ф. Материальная цивилизация, экономика и капитализм ХҮ-ХҮІІІ вв. - Т. 1-3. – М.: Прогресс, 1992.– 415с.
15 Дживелегов А.К. Макиавелли Н. Сочинения. Т. I. – М., 1983. – 432с.
16 Веселовский А.Н. Вилла Альберти. Новые материалы для характеристики литературного и общественного перелома в итальянской жизни XIV-XV столетий. Собр. соч., Т. III. – Спб., 1908. – 611с.
17 Корелин М.С. Очерки итальянского Возрождения. – М., 1896. – 202с.
18 Алексеев А.С. Макиавелли как политический мыслитель. – М., 1880. – 129с.
19 Рутенбург В.И. Титаны Возрождения. – Л., 1976. – 312с.
20 Рутенбург В.И. Жизнь и творчество Макиавелли// Макьявелли Ник-коло. История Флоренции. Пер. Н.Я. Рыковой. Изд. 2-е. – М., 1987. – С. 352-390.
21 Рутенбург В.И. Очерки из истории раннего капитализма в Италии. Флорентийские компании XIY в. – М.-Л., 1951. – 211с.
22 Хлодовский P.O. Н. Макиавелли, секретаре флорентийской республи-ки, гуманисте, историке, авторе комедий, а также поэте трагическом// Макиавелли Н. Избранное. – М., 1999. – С. 5-79.
23 Брагина Л.М. Проблема власти в творчестве Франческо Гвиччардини //Культура Возрождения и власть. – М., 1999. – С. 55-67.
24 Де Санктис Ф. История итальянской литературы // Макиавелли Н. Государь. – М., 2003. – 624 с.
25 Мокульский С.С. Итальянская литература Возрождения и просвещения. – М., 1966. – 101с.
26 Андреев М.Л., Хлодовский Р.И. Итальянская литература зрелого и позднего Возрождения. – М., 1988. – 415 с.
27 Баткин Л.М. Европейский человек наедине с собой. – М., 2000. –
820с.
28 Виллари П.Н. Макиавелли и его время. – М., 1914. – 515 с.
29 Гуковский М.А. Итальянское Возрождение. – Л., 1990. – 619 с.
30 Степанов И.А. Ассимиляция идей Макиавелли и проявление макиа-веллизма в политологии США // Политические отношения: прогнозирование и планирование. – М., 1979. – С. 188-198.
31 Темнов Е.И. Макиавелли // Из истории политической и правовой мысли. – М., 1969. – С. 51-56.
32 Титаренко А.И. Мораль и политика // Очерки современных
представлений о соотношении морали и политики буржуазной социологии. – М., 1969. – С. 49-71.
33 Краснова И.А. Идея гражданского единства и власть во
Флоренции // Культура Возрождения и власть. – М., 1999. – С. 17.
34 Косминский Е.А. Историография средних веков.– М.: МГУ, 1963. – 429 с.
35 Баткин Л.М. Итальянские гуманисты: стиль жизни, стиль мышления. – М., 1974. – 524 с.
36 Жумагулов К.Т. Об историко-политических взглядах И.Г. Гердера // Вестник КазГУ, серия историческая. Вып. 14. – Алматы, КазГУ, 1999 – С. 75-78
37 Мырзабекова Р.С. Еуропаның кейінгі орта ғасырлар тарихы. – А., «Қазақ университеті», 2007. – 150 б.
38 Мақашева Қ.Н. Халықаралық қатынастар тарихы (жаңа кезең). Оқулық. – Алматы, 2006. – 285 б.
39 Айдос Т.М. Солтүстікантлантикалық Одақ және Польша // Қазақстан және Еуразия континентінің елдері (тарих және даму перспективасы). Халықаралық Бекмаханов оқуларының материалдары, Алматы 24-25 мамыр 2002ж. – Алматы, 2002. – 188-189 бб.
40 Тастанбеков М. Фрэнсис Бэконның тарихи көзқарастары. Т.ғ.к. кандидат. дисс. автореф. – Алматы, 2003. – 25 б.
41 Machiavelli N. Istorie Florentine / A cura di F. Gaéta. Milano, 1962 . (L. ІҮ, ІХ-ХІ) История Флоренции //Под ред. И.Я. Рыкова. – Л., 1973. – 440 с.
42 Жумагулов К.Т. Гуннский союз племен в Центральной Азии и Великое переселение народов на Евразийском континенте // Евразия на стыке веков: Материалы международного симпозиума. – Астана, 2002. – С. 190 – 202.
43 Макиавелли Н. Князь. Под ред. Дживелегова А. – М., 1934. – 650 с.
44 Макиавелли Н. Государь. – Москва-Харьков, 2003. – 656с.
45 Макиавелли Н. О военном искусстве /Пер. Г. Дельбрук. – М., 1939. – 224 с.
46 Переписка Мороне. Архив ЛОИИ (Ленинградское отделение института истории) западноевропейская секция, Ф. Л., 29/51, см. прил., док. 12.
47 Данте А. Малые произведения. – сост. Н.И. Голенищев - Кутузов. – М., 1968. – 651с.
48 Кампанелла Т. Город Солнца. Пер., и коммент. Ф.А. Петровского. Вступ. ст. В.П. Волгина. – М., 1954. – 288с.
49 Гвиччардини Ф. Сочинения. Пер. и прим. М.С. Фельдштейна. Вступ. ст., ред. А.К. Дживилегова. – М., 1934. – 547с.
50 Мор Т. Утопия. Пер. с лат. Ю.М. Каган. – М.: Наука, 1978. – 415с.
51 Роттердамский Э. Похвала глупости. Пер. с лат. П. Губера. – М., 1983. – 239с.
52 Гегель. Г. Политические произведения. Памятники философской мысли. – М., 1978. – 152 с.
53 Руссо Ж.-Ж. Трактаты. – М., 1969. – С. 115.
54 Болингброк Г. Письма об изучении и пользе истории / Пер. С.М. Берков-ской, А.Т. Парфенова, А.С. Розенцвига. Общ. ред. М.А. Барга. – М., Наука, 1978. – С. 359
55 Монтескье Ш. Избр. произведения. – М., 1955. – 227 с.
56 Брагина Л.М. Проблема власти в творчестве Франческо Гвиччардини //Культура Возрождения и власть.– М., 1999.– С. 55-67.
57 Спиноза Б. Избранные произведения, т. II. – М., 1957. – 313 с.
58 Petrarca Francesco. Opera. - V. 1-2. – Basilea, 1581. – 1933. – 219 p.
59 Леонардо да Винчи. Избранные произведения, т.1-2. – М.-Л., 1935. – 313с.
60 Garin E. L’ Eta’ nuova. Ricerche di storia della cultura dal ХІІ al ХҮІ secolo. –Napoli, 1969. – 252р.
61 Боккаччо Джованни. Декамерон. – М., 1989. – 750с.
62 Chapponi G. Storia della Repubblica di Firenze. Vol. I. – P. 479.
63 Жумагулов К.Т. Вопросы периодизации всемирной истории на современном этапе // Вестник КазГУ. Серия историческая. - Вып. № 4 (19), Алматы, КазГУ, 2000. – С. 3-8.
64 Канделоро Дж. История современной Италии. т. I. Пер. с итальян. – M., 1958. – с. 235.
65 Рутенбург В. И. О прогрессивности капиталистических отношений в Италии XIV - XV вв. // Средние века. - Вып. 6. – М., 1955. – с. 387- 410
66 Becker М. Problemadella finanza pubblica Fiorentina della seconda meta del Tresento e dei primi del Quattrocento. - Archivio Storico Italiano, disp, IV, 1965. –466 p.
67 Ролова А.Д. Экономическое положение трудящихся масс Флорен-ции во второй половине XVI в. и в начале XVII в. – Рига, ЛГУ им. П. Стучки, 1974. – 70с.
68 Воронова Т.П. Социально-экономические отношения и классовая борь-ба в Лионе в первой половине XVII в. // Средние века. - Вып. VI, 1955, с.255-257.
69 История Италии. Под ред. С.Д. Сказкина. - Т. I. – М., 1970. – 574с.
70 Горфункель А.Х. Гуманизм и натурфилософия итльянского Возрождения. – М., 1977. – 423с.
71 Рутенбург В.И. Италия и Европа накануне нового времени.– Л., 1974. – 323с.
72 Storia di Milano, ed. Treccani, t. VIII. Milano, 1967; с Cippola, I Movimenti economici generale (1350 - 1500). – 348 p.
73 Ролова А.Д. Роль патриархальных монархий в период политической республики во Флоренции. (1527 - 1530). – М., 1989. – 411с.
74 Брагина Л. М. Общинное землевладение в северо-восточной Италии XIII - XIV вв. // Средние века. - Вып. XII. – М, 1958. – С. 87-98.
75 Серени Э. Развитие капитализма в итальянской деревне. – М, 1951.– 184с.
76 Сказкин С. Д. Исторические условия восстания Дольчино. - "Доклады советской делегации на X Международном конгрессе историков в Риме". – М., АН СССР, 1955. – 59с.
77 Verri P. Storia di Milano. – Firenze, 1851. – 211р.
78 Gilbert F. Bernardo Rucellai e gli Orti Oricelari. Studio sull'origine del pensiero politico moderno. In: Niccolo Machiavelli e la vita culturale del suo tempo. 2 ed. – Bologna, 1969. –29 p.
79 Balbo С. Sommario dellad'Italia dalle origini rino a nostre tempi. – Firenze, 1859. – 512р.
80 Sarazo G. Papa Alessandro VI e la discesa di Carlo VIII re di Francia in Ital-ia, in: II tempe di Alessandro VI pfpf e di fra G. Savonarola. – Milano, 1960. – 272р.
81 Catalano F. La crisi italiana alia rine del secolo XV. Belfagor, 1956, n. 4. 420 sgg. 2. Ibid., p. 423-424.
82 Silva P. Intarno all' industria e al commersio della Bana in Pisa. – Storia dell economia italiana, a cura di CM. Cipdea. Torino, 1959, p. 123-162. E. Fiami, San Gimidnano. – Firenze, 1961. – p. 170-192.
83 L'invasioni Francesi, le guerre d'ltalia (V.C. Sa briggio. Le politiche malattie della republica di Genova e logo medicine. – Amberga, 1676. –951 p.
84 Орта ғасырлар тарихы. С.Д. Сказкина. Ауд. Б. Исабеков. – Алматы, «Мек-теп», 1979. – 376 б.
85 Italiska Renesance. – Praha, 1965. – 192р.
86 Макиавелли Н. «Патша». Кіріспе мақаласын жазған С.Ф. Ударцев. – Алма-ты, 2003. – 235 б.
87 Макиавелли Н. Мандагора. Пер. с итал. – М. -Л., 1958. – 40 c.
88 Макиавелли Н. Избранные сочинения //Сост. Хлодовский Р., ком-мент. Андреева М., вступ. Ст. Долгова К. М. – М., 1982. – 503с.
89 Дживелегов А.К. Начало итальянского Возрождения. 2-е изд. – М., 1924. – 291с.
90 Кечекьян С.Ф. Политические взгляды Макиавелли // История полити-ческих учений. Под ред. С.Ф. Кекечьян и Г.И. Федькина. – М., 1955. – С. 163-168.
91 Gilbert F. Machiavelli and Guicciardini. Politics and History in
Sixteenth-Century Florence. 2 ed. – New Jersy, 1966. – p. 156-171.
92 Ударцев С.Ф. Макиавелли (Из истории политической и правовой мысли) // Фемида. – Алматы, 1996. № 11. – С. 40-45.
93 История политических и правовых учений //Средние века и возрождение. –М, 1986. – 311 с.
94 СataIanо F. Medioevo e Rinascimento. Stato e sosieta nei secoli, vol. I. L'eta medioevale. – Messina - Firenze, 1967. – p. 614 - 615.
95 Горфункель А.Х. Философия эпохи Bозрождения. – М., 1980. – 191 с.
96 Брагина Л.М. Гуманизм и церковно-реформационная идеология во Флоренции в конце XY в. // Культура эпохи Возрождения и Реформация. – Л., 1981. – С. 50-51.
97 Де Санктис Ф. Макиавелли // Макиавелли Н. Государь. – М., 2003. – 554 с.
98 Ревякина Н.В. Проблемы человека в итальянском гуманизме
2- пол. XIY-XY вв. – М., 1977. – 289 с.
99 Чанышев А.А. История политических учений. Классическая западная традиция (античность-первая четверть XIX в.). – М., 2001. – С. 207-225.
100 Sapori A. Leizoni di Storia economica. Problema discussioni. – Milano, 1960. – 229р.
101 Джумадуллаева А.Н. Н. Макиавеллидің мемлекет туралы теориясы // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – Алматы, 2008. № 3 (50). – 132-136 бб.
102 Мамут Л. Новая наука о политике. Н. Макиавелли // История политических и правовых учений / Под ред. В.С. Нерсесянц. – М., 1995. – С. 164-170.
103 Storia di Milano. T.X. L'eta della riforma cattolica (1559-1630). – Milano, 1957. – 190 p.
104 Краснова И. А. Флорентийские пополаны XY В. И католическое правоверие //Возрождение: общественная мысль, философия, наука. – Иваново, 1988. – С. 111-136
105 Сказкин С.Д. Проблемы абсолютизма в Западной Европе // Сказкин С.Д. Избранные труды по истории. – М., «Наука», 1973. – С. 341-356.
106 Зорькин В.Д. Политико-правовое учение Макиавелли // История полити-ческих и правовых учений / Под ред. В.С. Нерсесянц. – М., 1983. – С. 139-147.
107 Политическая мысль средневековья и эпохи Возрождения. – М., 1993. – 132 с.
108 Лейст О.Э. Учение Н. Макиавелли о государстве и политике // История политических и правовых учений / Под ред. О.Э. Лейста. – М., 1997. – С. 129-139.
109 Джумадуллаева А.Н. Макиавелли және Гвиччардини // ҚазҰУ хабаршысы. Тарих сериясы. – Алматы, 2008. № 2 (2). – 146-149 бб.
110 Козлихин И.Ю. История политических и правовых учений. Новое время: от Макиавелли до Канта. Курс лекций. Изд. 2-е, доп. – СПб., – С. 7-26.
111 Бурлацкий Ф.М. Загадка и урок Никколо Макиавелли. – М., 1977. – 292 с.
112 Gramsci A. II Risogimento. Opere, v. 4. Torino, Einaudi, 1954. – 181 р.
113 N. Badaloni. Natura e societa in Machiavelli. Studi storici, 1969, № 4 (pp. 676 - 708).
114 Вайнштейн 0.Л. История советской медиевистики. 1917-1966. – М., 1968. – 423 с.
115 Гуревич А.Я., Харитонович Д.Э. История средних веков. – М., Интерпракс, 1995. – 334 с.
116 Маццини Дж. Эстетика и критика. – М., 1976. – С. 372 - 375.
117 Сказкин С.Д. К вопросу о методологии истории Возрождения
и гуммманизма // Сказкин С.Д. Избранные труды по истории. – М., «Наука», 1973. – С. 357-377.
118 Графский В.П. Никколо Макиавелли // Политические учения: история и современность. – М., 1976. – С. 230-261.
119 Бортник Н.А. Арнольд Брешианский- борец против католической церкви. – М., 1956. – 92 с.
120 Жиль К. Никколо Макиавелли. – М.: Молодая гвардия, 2005. – 130с.
121 Юсим М.А. Макиавелли: карьера чиновника и судьба мыслителя // Новая и новейшая история. – 2006. № 5. – С. 226-229
122 Гуковский М.А. Итальянское Возрождение. - Т. 1. – Л., 1947. – 618с.
123 Юсим М.А. Этика Макиавелли. – М., 1990. –133с.
124 Эльфонд И.Я. Макиавелли, макиавеллизм и антимакиавеллизм во Франции второй половины ХVI в. – М., 2006. – 200с.
125 Долгов К. Н. Гуманизм, возрождение и политическая философия Никколо акиавелли. – М.: Логос, 2002. – 180с.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу тақырыбының өзектілігі Никколо Макиавеллидің (1469-1527)
тарихи және саяси көзқарас ... ... ... ... айқындалады. Біздің қазіргі ұстанымымыз еуразиялық бағытта
болуда. Батыс пен Шығысты жалғастырушы ... ... ... жалпы әлем
тарихында маңызды орын алады. ... ... және ... да ... ... соң, ... Қазақстан өзінің әлемдік тарихын ... ... ... ... ... ... қажет етеді. Біздің
өмірімізге енетін жаһандану жағымды-жағымсыз болуы, мәдени ... ... ... ... мен конструктивті негізге көне бермейтін ұлттық
дүниепайымдаулар мен дүниетанымдар сияқты факторлары санасуды қажет ... 12-22 ... ... Н.Ә. ... 2008 ... айында халыққа
жолдауында еліміздің жағдайын жақсарту ... ... ... және ... саланы көтеру тұрғысында бірқатар істерді
жүзеге асыру ... ... ... ... республикамыз елу елдің
қатарына кіру мақсатында ... жол» атты ... ... дайындау
қажеттігіне басты назар аударды [2, 2 б.]. Аталмыш бағдарламаны іс
жүзінде ... ... ... ... дәл осы ... тарихын, соның ішінде ХҮІ
ғасырдың тарихи туындыларын жетік меңгеру мақсатында кешенді ... ... ... ... ... ... ... және идеялық өмірінде аса
зор прогрестік рөл атқарды. Әлемдік дәрежеде ... ... ... озық ... осы кезеңде жасалды. ... жүзі ... рөл ... ... өрлеу дәуірінің ұлы тұлғаларының бірі Н.
Макиавеллидің тарих ғылымына қосқан үлесі дерек көз ретінде ... ... ХҮІ ... өмір ... ... ... із қалдырған Н.
Макиавеллидің қолжазба туындыларын жан-жақты зерттеп, ... ... ... ... ... мен көп ... ... дамытуда, сонымен қатар өсіп келе жатқан жас қазақстандықтарды
патриоттық, ... ... ... ... үлгі ... болады.
Макиавелли тұлғасы көп уақыт бойы ... ... Оны ... ... ... ... Отанына деген ұлы махаббаттың символы
есебінде ... ... ... тарихшылар үшін қиыншылықтар ... ... ... [Il ... атты ... ... бетінде
халықты бірлік пен еркіндікке шақырса, екінші бетінде ... ... ... жету ... ... ... Оның еңбегіндегі дәл
осы екі жақтылық көптеген оқырмандардың ... ... ... көп ... бойы қызмет етіп, ақырында, Медичилер билігіне
қандай да жолмен болса да ... ... ... ... ... ... адамзат табиғаты мен тарихы қайшылықтарға толы. Сондықтан
Н. Макиавеллидің туындылары объективті тұрғыда бағалануы тиіс.
Макиавеллиге Италияда бірлік пен ... ... алу ... ... ... көрінген еді. "Патша" және т.б. еңбектерінде
адамның адалдықты және ... ... мен ... ... қарастырады. Ілімнің ғылыми негізділігі мен деректік
дәлдігін, ғылыми ... ... ... ... ... ... өз ... соншалықты берілген және өз шығармаларында көрініс
тапқан ойшыл үшін орта ... ... ... ... ... дамудың қазіргі XXI ғ. кезеңінде тарихи үрдістің әлеуметтік-
экономикалық және ... ... ... ... ... одан әрі ... ... Макиавеллидің жаңа еуропалық ғылымдағы
саясаты туралы ... ... ... ... арқау болды.
Қайта өрлеу дәуірінің тарихи негізі теориялық саясаттылығы гуманистердің
шығармаларын ... ... ... [3,10 б.]. ... ... ... қозғады. Бұл мәселе христиандық универсализм және
қалалық регионализмнің күресі туралы ортағасырлық идеялардан жаңа әлемдік,
жаңа мемлекеттік ... ... ... және ... ... индивидке ғана емес, мемлекетке де берілуі ... ... ...... ... ... үлкен, көп жыл бойы күрделі
қалыптасуы, ал тәуелсіздік әлемдік тарихындағы субъект ретіндегі құқы бар
халық болмысының түрі [4, 128б.]. ... ... ... ғғ. ... ... ... ... дауларына әкелді. Олардың талаптары нақты
тарихи жағдаймен туындады: ... ... ... және
олигархиялық, автократиялық тәртіптің орнауы, Флоренция республикасының
папалық ... ... ... ... ... ... ... монархия туралы тұжырымдары пайда
болды. "Идеалды" мемлекет құру мәселесін талдау барысында ежелгі Грекияда
дамыған ойшылдардың ... ... ... тобы ... ... түрлерін теоретикалық көптүрлілігі туралы ілімін объективті негіз
етіп алған. ... ... ... үшін ... абстрактілі идеалдан логикалық
жүйесіне көшуде өз мемлекеті туралы "алтын ғасыр" ... ... ... синьориялары үшін екі модель де тәжірибеден өткен аралас
билікті идеалды деп санайтын ойлары, Макиавеллидің саясатты жеке ғылымға
айналдыруына жол ... ... ... екі ... ... ... және ... тәуелсізідігінің жалпы ұлттық институттарын дамыту.
Құқықтық мәдениет болмаған жерде азаматтар жеке ... ... ... жеке ... жан-жақты сипаттап берді: «Тұлға арыстандай
батыл және түлкідей қу болуы қажет. Ал ол ... іске ... ... ... болады»,- деген пікірі кейін ... ... ... [5,10 ... ... ... ... терминіне тоқталатын болсақ. «Қайта өрлеу»
ұғымы генетикалық жағынан этикалық ұғым - «жаңару» (renovatio ... ... ... ... ... ... шығу ... тоқталатын болсақ
,алғаш итальян тіліндегі «Rіnascimento» термині, французша «renaissance»
деп аталып, ХҮІ ғ. латын тілінен ... - ... ... ... ... - қайта өркендеу дегенді білдірген.
Саналы қоғам құру мақсатында және Қайта өрлеу дәуірінің өзіндік
ерекшелігі: ... ... ... байланысты ағартушылыққа
көп көңіл бөлінуде.
Қайта өрлеу дәуірі термині бірінші рет ХҮІ ғасырдың орта ... ... және өнер ... Уазаридің еңбектерінде кездесіп,
кейіннен ғылыми әдебиетте ... орын ... ... ... ... ... сол дәуірдің экономикалық және саяси әлеуметтік
жағдайларына, феодализмнің дағдарысы мен ... туа ... ... ... дәуірі мәдениетінің прогресшіл, гуманистік мән-мазмұны
көне заман драматургиясының ... ... ... зор ықпалымен өзінің жарқын көрінісін тапты. Бірқатар елдердің
топ драматургиясы қалыптасты. Сахна өнерінде алып тұлғалардың жан ... қою ... ... ... өнері өз дәуіріндегі ұлы драматургтардың
этикалық түсінігіне сәйкес кең құлашты эпикалық қуатымен ерекшеленеді. Жаңа
театр ... ... ... ... ... ойына терең бойлай
отырып, көп қырлы, аса күрделі сипаттар жасау талабын қойды. Театр ... ... өмір ... ... ... өнерінің дәстүрін дамыту
трагедиялық пен шендестіру секілді ... ... ... ... ... ... бет ... драматургиямен актерлік өнер
теориясы жасалды: алғашқы театр ғимараттары тұрғызылды. ... ... ... ... және Англияда өрледі.
Қайта өрлеу дәуірі ойшылдарының қоғамның рухани дамуына көп көңіл
бөлгендігін көреміз. ... ... ... арқылы елді білімділік,
саналылыққа шақырып, әділ, бейбіт, тұрақты ... ... ... ... ... ... маңызы зор болған.
Қайта өрлеу дәуірі мәдениетінің әлемдік мәдениетке қосқан үлесі өте
зор: ғылым, білім, өнердің ... оның кең ... ... да ... таралуы
осының нәтижесінде қалыптасқан рухани мұралар бүгінгі таңда баға жетпес
мұра болып саналады. Тақырыпты қарастыру ... ... ... ... ... ... ... тарихи жағдай орнының ерекше
екендігін көреміз. ... ... ... ... театрда тек
қоғамдық өмірге негізделіп, көптеген қырларын ашуға мүмкіндік береді.
Қазіргі кезде, жаһандану және ... ... ... ... ... үшін ғана ... емес, іскерлік үшін де
пайдалы екені дәлелденуде. Тарихтан белгілі Макиавеллише басқару қазіргі
корпорацияларға ... ... ... ... және ішкі ... ... бұл өте ... болатындай.
Американдық және ресейлік кеңесшілер «Макиавелли бойынша бизнес»
немесе «Макиавелли бойынша менеджмент» деп мастер-класс өткізулері ... ... ... ... профессоры Артур Ковер (Arthur
J.Kover) осындай пәнді ... ... ... ... ... ... сенімдері «Флоренция тарихында» айқын
көрінді. Бұл еңбек оны тарихшы ретінде үлкен даңққа бөледі. Орта ... ... ... ... ... ... ... жазылған
еңбектерге, әсіресе, Леонардо Бруноға және көптеген құжаттық материалдарға
сүйенді. Макиавелли алғаш рет ... ... ... ... және
биліктегі жеке топтардың мүдделерінің қақтығысын ғана ... ... ... ... ... да ... ... қайшылықтар мен
мүдделерді тарихи дамудың маңызды ... ... ... ... ... ... ... (цикличность)
идеясы бойынша байқалады, яғни ... ... ... ... ... ... ... пайымдаулар емес, тарихтың
шынайы тәжірибесі нақты ережелерді, осы ... ... ... ... ... ... олигархияның орнына республика
келді. Көп халық басынан кешірген мемлекет эволюциясының циклы ... ... ... қайшылықтар мен мүдделердің күресі, кіші ... ... ... қақтығыс. Макиавелли алғаш рет ... ... ... аударды.
Тақырыптың ғылыми зерттелу деңгейі. Адамзат тарихына, соның ... ... ... дамуына өлшеусіз үлес қосқан тарихшы, ... ... ... Н. ... ... ... Қазақстан
тарихнамасының жалпы тарих саласында алғаш рет қолға алынып отыр. ... ... ... ... ... проблеманы шешуге көмектесетін Н.
Макиавеллидің деректері туралы айтылған ... ... ... қатысты,
соның ішінде Қайта өрлеу дәуірі тарихына арналған еңбектер бар.
Диссертациялық зерттеу жұмысының зерттелу ... ашу үшін ... ... үш ... ... ... жөн ... Шетел тарихнамасы - оның ішінде Германия, Италия, Англия т.б
елдердегі ғалымдардың зерттеу еңбектері деп қарастырдық.
2. Ресей ...... ... ... және ... кейінгі деп екі топқа бөлуді жөн санадық.
3. Қазақстан ғалымдарының орта ғасырлардың аяқ шендері және жаңа
дәуір заманы ... ... ... ... ... Батыс және ... ... ... жаңа ... өтер ... кезең. Оның уақыт мөлшері шамамен ХІҮ-
ХҮІІ ғғ. қамтиды. Оның ... ... мен ... ... ... ... мен өнер, ғылым
дамуының дүние жүзінде өзіндік ... ... Жаңа ... ... әсер ... ... әлеуметтік қалалық топ пен католик ... пен оның ... ... ... Түрлі догмалар мен
утопиялардың арасынан жарып шыққан Макиавеллидің жаңа ... ... ... ... ... ... қоғамына деген жаңа көзқарас
мемлекет пен ... ... ... құдайларға сенуді ысырып
тастады және ұлттық мемлекеттердің қалыптасуына ықпал етті. Шіркеуге қарсы
шығушылардың ... ... ... ... ... ... ... басталған жаңа идея гуманистік тарихнама қалыптасуы ... ... аша ... ... Макиавеллиді өзінің үстел
кітабына айналдырғандар Сталин, Муссолини, Шарль де Голь және ... ... ... ... ... ... саты бойынша тұлғалық
сипатын беруі оның "Патшасының" жұмбағы ашылмағандығын көрсетеді. Ол таза
саясаттың ... ашып ... ... ... ... ... зерттеу объектісіне айналған.
Жоғарыда келтіргендей диссертациялық жұмыстың зерттелу мәселесін
шетел тарихнамасынан бастар болсақ, ең ... ... ... Е. Filter. ... des ... ... von 1492 bis
1559» (1492 жылдан 1559 жылға дейінгі еуропалық мемлекеттік жүйенің тарихы)
атты еңбегі Мюнхенде 1919 жылы ... ... [6, 151 б.]. ... ... ... ХҮ ғасырдың аяғы мен ХҮІ ғасырдың орта ... ... ... ... ХІХ ... тарихшысы Ж. Мишле өз еңбегінде Қайта
өрлеу кезеңін ... орта ... ұлы ... деп атаған [7, 15 б.].
Дәл осы идеяны ... ХІХ ... ... ... өкілі
швейцариялық тарихшы Якоб Буркхардт болды. Я. Буркхард Қайта өрлеу кезеңін
орта ғасырлардан жеке ... ... Яғни ол ... ... ... ... ... [8, 18 б.]. Я. Буркхардттың идеяларымен неміс
ғалымы Г. Келленбенцтің ойларын ... ... [9, 22 ... ғ. ... ... ... Де ... өзінің орнын
алады. Италия әдебиетіне арналған ... ол ... ... баға ... [10, ... 486-491 бб.]. Ал ... ... Ясперс өз кезегінде: «уақыт белдеуі б.з.д. 500 ж. қамтиды, осы ... ... ... адам тарихында үлкен төңкеріс болады, нәтижесінде
б.з.д, шамамен 800-200 жж. ... ... ... ... ... ... етеді, ал оның негізі антика дәуірінде жатыр», - деп
атап ... [11, ... ... ... ... ... ... халықты басқару үшін билеуші қандай болу ... ... ... айтуынша Макиавелли - революционер, ол
өзінің "Макиавеллидің ... ... ... ... саяси идеяларын
схоластикалық тарктат ретінде интеллектуалдық және моральдық белгілері бар
деп атап өтеді. "Патша" ол үшін қатты ... ... онда діни ... ... ... ойлары айтылған. Халық деп Макиавели, мемлекеттегі
барлық азаматтарды ... [20, 379-380 ... ... тоқталатын болсақ, A. Visconti. «Storia di
Milano» [12, 15 б.]. Одан ... ... ... үш ... ... ... (Storia della ... italiana) атты еңбегі 1966
жылы жарық ... ... ... di ... ... ... философии» атты еңбегінің орысша аудармасы 1965 жылы басылып
шыққан. Э. ... ... ... ... жинақталып, «Проблемы
итальянского Возрождения» 1986 жылы шыққан еңбегінде топтастырылған ... ... ... де ... ... өрлеу заманы мен
Макиавеллидің еңбектерін зерттеуге өз ... ... ... ... жұмысымызда ХҮ-ХҮІІІ ғғ. аралығындағы тарихты зертеуші ... ... ... ... и капитализм ХҮ-ХҮІІІ вв.»
еңбегін басшылыққа алдық [14, Т. 1-3.]. Сонымен қатар бірқатар ізденістер
жасаған зерттеу ... атап ... ... ... А. Дживелегов [15] .
ХІХ ғасырдың екінші жартысының Ресей зерттеушісі А.Н. ... ... мен М.С. ... [17, 2-3 бб.] ... Қайта өрлеу
тарихына қосқан үлесін айта кетуіміз қажет. А.Н. Веселовский мен ... ... ... ... Якоб Буркхардтың идеяларын
қолдап, Қайта өркендеу кезеңін жеке мәдени дәуір деп бөліп қарастырады.
Қайта ... ... ... бар, ... біз Н. ... ... оның ... және саяси көзқарастарына қатысты шығармаларын
зерттелушілердің бұл кезеңді айналып өтпейтінін ескере отырып айтқанды ... 1880 жылы ... ... орыс зерттеушісі А.С.Алексеев
"Макиавелли біріңғай билікке жету ... және ... ... ... ... қатысты, сонымен қатар мемлекетті
нығайту үшін оның идеяларын құрал ретінде пайдаланып, ал папаны ... ... ... кінәлады [18,109-110 бб.]. Сондықтан
болашақтағы Италияның бірігуі үшін Ф.Гвиччардини, Д. Джанотти және ... ... ... шынайы нұсқа болар еді деп В.И. ... ... атты ... ... ... [19, 110 б.]. ... ... зерттеушілернің ішіндегі Италиядағы Қайта өрлеу дәуірі мен
оның өкілдеріне зерттеулер жүргізген ХХ ... ... ... ... ... алғаш орыс тіліне аударып баспадан шығарған [20].
Автордың ... ... ... ... из ... ... ... в
Италии» атты еңбегі де жарық көрген [21].
Р.О. Хлодовский Макиавелли тұжырымдарына ... ... ... ... идеяларын салыстырады [22, 5 - 79 бб.]. Л.М. ... ... ... [23, 55-67 бб.], Ф. Де ... ... ... ... талдаған [24, 554 б.]. Келесі С.С.Мокульский
[25, 101б.] мен М.Л. ... [26, 19 б.] ... ... дәуірінің
гуманизмін зерттесе, ал А. ... ... ... ... ... баға ... Л.М. Баткиннің зерттеуі сол кезеңнің
тұлғаларын жалпы сипаттайды [27, 807 б. ]. ... ... өз ... мен ... ... ... ... Медичилер билігінің
көлеңкелі тұстарын байқады [28, 351 б.]. М.А. Гуковский кешенді ... ... ... ... келе ... Медичилер билігінің күшейу
себептерін суреттейді [29, 392-430 бб.].
Автор Италияның тарихын ХІІІ-ХІV ғғ. бастап, Өркендеу дәуірінің ... ... ... [30, 13-243 бб.]. ... ... даму ... ... Макиавелли теориясының
методологиялық аспектісіне ... ... ... ойынша, саясаттағы
заманға сай эмпирикалық теоретикалық ойлардың дамуы Макиавелли ілімінен
дамыды. 50-жылдардың аяғына да АҚШ-та ... ... деп ... ... оның ... [30, 198 б] ... ... деп атады.
Осы ағымды ресейлік ғалымдар да ... өз ... ... ... бб; 32, ... ғасырдың соңғы кезіндегі зерттеушілерді атайтын ... ... жеке ... ... ... ... [33, 17—27 бб.]. Е.А. ... болса кейбір тарихнамалық
мәселелерді көтерген [34, 55-75 бб.]. Ал ... ... Л.М. ... ... ... ... жеке басының мәселелеріне қандай тиімді
жақтары болатынын қарастырған [35, 108 б.]. ... ... ... ... ... өз ... ... шығарған, сондықтан да бұл
жерде, әрине таптық, сол ... ... ... басым
болғандығын айтқанымыз жөн.
Қазақстандық тарихшылардың қосқан үлесіне тоқталатын ... ... ... ... ... ... тікелей
зерттеулер жоқ. Дегенмен, білім саласы, соның ішнде жалпы тарихқа үлес
қосып, ... ... ... ... ... Қ.Т. Жұмағұловты атап
кетуге болады [36, 78-80 бб.]. Оның ... ... ... ... ... қатар, біз қарастырып отырған ... ... ... Р.С. ... ... кейінгі орта ғасырлар
тарихы және капитализм генезисінің ... атты оқу ... да ... ... ... генезисінің мәселелері қарастырылған [37, 136
б.]. Бұл кезеңнің ... ... К.Н. ... Т.М. ... ... т.б. зерттеушілер қарастырды [38-40]
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың
негізгі мақсаты Қайта өрлеу заманында қалыптасқан ... ... ... ... оның ерте ... ... ... мемлекеттік теориясы мен тәжірибесін анықтау, антифеодалдық
көзқарастарға жауап берген тұжырымдарын зерттеу. Осы ... ... ... алға мына ... ... ... ойларының қалыптасуының алғы шарттарына,
оның ішінде XV-XVI ғғ. ... ішкі және ... ... ... ... және ... ... өрлеу дәуірі»;
- Италиядағы мемлекеттердің дамуы және ... ... ... ... ... ... және оның негізгі қасиеттері;
- Макиавелли және ... ... ... ... ... тарихи көзқарастарының қа-
лыптасуына әсері;
- Макиавелли «Флоренция ... ... ... ... шегі. Тарих ғылымы кезеңдеуден
басталады, басты нәрсе Батыс Еуропадағы орта ғасырлардағы кезеңдеуге ... ... ... ... ерте ... ... мен рухани
өмір, ерте буржуазиялық революцияның абсолюттік монархия қалыптасқан кезеңі
[63,19 б]. ... ... ... өрлеу дәуіріне жатқандықтан XIҮ
— ХҮІ ғғ. қамтиды.
Зерттеу жұмысының деректік негізін Макиавеллидің мол мұрасынан,
оның саяси және ... ... ... Il Principe (1513 ж.), "Тит
Ливийдің ... он ... ... ... ... жж.), ... (1520-1525 жж.) шығармаларынан көруге болады. ... ... ... деректер Н. Макиавеллидің өз ... ... ... ... бұрын, Н. Макиавеллидің,
яғни аты-жөнінің жазылуы тұрғысында айтып кеткеніміз дұрыс. ... ... ... еңбектерінде әр түрлі жазылып жүрді. Айталық, латындық
нұсқасы – ... ... ... ... Макьявелли.
Кей жағдайда ұлы флоренциялық әулеттің тұлғасы ... оны ... ... деп те атаған. Ресей тарихнамасында Никколо ... ... деп ... ... тарихы" [Istorie Florentine] атты деректік еңбегінде
Италия жайлы жалпы түсініктеме берілген. ... ... ... ... (кітаптан) тұрады. Бірінші бөлімде Рим империясы ... ... 1434 ж. ... Италиядағы барлық оқиғалар ... ... ... ... ... тарихынан басталып, герцог
Афинскийдің қуылуынан кейінгі Рим папасымен болған соғыстарға ... ... ... ... 1414 жылы – ... Владислав
Неаполитанскийдің өлімімен аяқталған. Төртінші бөлімде 1434 ... ... ... яғни Н.Макиавеллидің заманына дейінгі Флоренцияда ... ... ... ... Н. ... ... Флоренции»
еңбегінің І тарауы тікелей Италия жеріне Аттила бастаған ғұн тайпалық
бірлестігі ... ... ... ... ... ... аталмыш
деректің тек Италия тарихы үшін маңызды болып ғана қоймай, ... ... ... ерте орта ... кезеңіне қатысты. Орасан зор Еуразия
құрлығындағы орталық кең байтақ алқапты сайын дала мен құмды шөлдер белдеуі
алып жатты. ... тап сол ... ... ұлы ... ... ... Қазақстанның және оған шектес жатқан аймақтардың аумағында дүниеге
келген ... ... ... ... ... ... дамуына
айқындаушы ықпалын тигізді. Орталық Азиядағы алғашқы ірі көшпелі империялар
қатарына ғұн (хунну) ... ... атап ... ... Еуропадағы халықтардың Ұлы қоныс аударуына ... ... ... ... ұйымдары – ғұндар, Шығыс пен Батыс тарихында өте маңызды
орын алады. Барлық Еуропа, Еуразия континентін іс ... ... ... саяси, этникалық мәдени ... ... ... ... ... шыңы дәл ІV - VІІ ... ... [42, 202 б.].
Никколо Макиавеллидің келесі маңызды ... бірі ... ... б.]. ... ... бірнеше рет басылымнан орыс тілінде бірнеше
авторлардың аударуымен шыққан ... ... ... бір ... деп ... 2003 жылы ... [44, 656 б.]. ... айтып
өткенде «Князь» болмаса «Государь» деп орыс тіліне ... ... мен ... үшін ... зор. ... «Патша» мемлекеттік
қызметтегі адамдардың, іс жүзінде, басшылыққа нені алу ... ... ... Ол ... ... ... ... ең басты бақытсыздық – оның
саяси бытыраңқылығында, ал оның негізгі себебі – Рим ... ... ... ... ... деп ... ... өз шығармасында Италияны
біріктіретін диктатордың қасиеттерін саралап көрсетуге тырысты. ... жету үшін ... ...... ... зұлымдық,
антты аяққа басу, адамды қырып-жою, опасыздық ... ... ... деп ... Өз ... ... ең жақсы патша, деп ... өз ... ... мен ... қасиеттерін қатар жинақтауға,
өтірік пен екі жүзділіктің ұлы өнерін меңгеруге, дұшпандарын у ... ... ... бас иіп ... келмегендерді аяусыз жазалау
керек деген сияқты да ойларын ашық айтқан. Оның бұл көзқарастары феодалдық
және буржуазиялық билеушілердің ... ... ... ... іс ... саяси енжарлығы мен әдеби
белсенділігі 1513 және 1520 ... ... ... көре ... ... ... ... "Патша" (1513 ж.), «Рассуждения о ... Тита ... ... Ливийдің бірінші онкүндігіне арналған
пайымдаулары») (1516 ж.), "Біздің тіл туралы ... ... ... ... "Алтын есек" (1516 - 1517 жж.), "Мандрагора" (1518 ж.), ... ... ... (1520 ж.), ... ... ... ... кейінгі
істерді тәртіпке келтіру әдістері туралы пікірлер" (1520 ж.), "Лукка қаласы
туралы баяндамалар" және "Каструччо Кастракини" (1520 ж.) атты ... ... "Тит ... ... он ... арналған
пайымдауларын» [5, 544 б.]. аяқтамай жатып, "Патша" (1513 ж.) еңбегін
жазуға ... ... ... да болар осы аса көрнекті екі
шығарманың бір-бірімен ... ... ... ... ... егер,
"Пайымдауларда" Макиавеллидің саяси-құқықтық теориясы неғұрлым жүйелі түрде
көрінсе, ал "Патшада" ой желісі, ең ... ... ... ... ... ... оның саяси даму барысына ықпалына, тарихқа
шоғырландырылады. "Пайымдаулар"секілді ... ... ... болғаннан
кейін 1532 жылы Флоренция мен Римде жарияланған.
Келесі бір дерек "О военном искусстве (Соғыс өнері)" [45, 224 ... ... ... тарихшы, ақын, сонымен қатар алғашқы
жаңа заманның әскери туындыларын абыроймен сипаттай білген жазушы деп ... ... ... тағы бір ... тобын Никколо
Макиавеллидің жазған хаттары құрайды. Мысалы, кардинал ... ... ... Моронеге 1575 марттың 28 күні жазған хаты, одан кейін ... ... ... ... 1550 жылы 30 ... тағы да сол ... 1500
жылы 27 августа хаттарын келтіруге болады, келесі бір ... 1514 жылы ... де, одан ... 1575 жылы ... 5 ... хаттарды атап өтуге болады.
Сонымен қатар архивтік құжаттарды жоққа шығаруға болмайды [46].
Зерттеу ... ... ... келесі бір тобын Макиавеллидің
замандастарының еңбектерін қоса айтқанымыз дұрыс. Мәселені ... ... ... ... ... Т. Мордың,
Э.Роттердамскийдің ... да ... [47-51]. ... ... ... туралы Макиавеллидің қарсы жобасын қолдады. Ол "Италиядағы
жағдайдың шындығын білу үшін "Патшаны" тарихи оқиғалар ... қку ... ... Макиавеллидің біріккен мемлекет құру туралы ойларын жоғары
бағалады [52, 152б.], ... ... ... сипат берген,
корольдерге кеңес берген ... ... ... ... ... кітабы, - деп ... ... ... [53, ... [54, 213-214 б.], Ш. Монтескье Макиавеллиді ұлы адам деп
атап көрсетеді [55, 227б.]. ... ... Н. ... ... досы
Франческо Гвиччардинидің еңбектерін айтып өтуге болады [49, 284 б.; 56, 55-
67бб.].
Феодалдық шіркеуге ... ... ... ... ... ... Айталық Б. Спиноза Макиавеллиді еркіндік үшін
күрескен дей келе «...ақылды, еркін ... бір ... ... ... ... отырмай, өздері үшін күресе білуге шақырады» деп, өз ... [57,313 б.]. ... ... біз Франческо Петрарканың [58, 3p],
Леонардо да Винчидің шығармаларын пайдаландық [59, 313б.]. ... ... ... ... [61, 313 б.]. 1613 жылы ... ... атын ... оның моральдық және
этикалық көзқарастарын саясаттан айырып айтып бергенін атап өтеді [62,313
б.]. Ол ... ... ... ... да бір мәліметтер таратуға тыйым
салынған. Макиявеллидің идеялары Италия ... ... ... ... ... Нидерланды және Швецияға тарайды. Осылайша
Макиявелидің идеялары кейінгі Қайта өрлеу дәуірінде үлкен рөл ... ... ... ... өз ... білдіре бастады.
Клериктік топ антимакиавеллизм деген атқа ие ... Олар ... ... ... ... болды деп айыптады. Антимакиявеллизм
тарихы көптеген ғасырды ... ... ... ... ... пен ... атап ... үшін айыптайды.
Сондықтан Макиявелли мен макиявеллизм арасында ... ... ... ... ... ... жұмысының теориялық-методологиялық негізін қалыптас-тыруда
тарих ғылымы ... ... ... ... және ... ... ... оның принциптері мен ... ... ... ... ... ... Тари-хи оқиғалар мен
құбылыстарды диалектикалық материалистік ... ... ... мен ... ... ... ... еңбектер мен
зерттеулерді, деректерді ғылыми тұрғы-да ... ... ... ... ... ... және қорыту ... ... өзі ... ... толықтығы мен шынайылық
деңгейін анықтауға көмектесе-ді. Зерттеуіміздің методологиялық негізін
объективтілік, ... ... ... ... ... маңызды
принциптері құрайды.
Қазақстанның жалпы тарих ғылымдарының дерек көздері ... ... ХҮІ ... ... ... ... түр
жағынан жеке адамдық дерек көздеріне ... ... ... ... ... ... ... методологиялық
проблемалары жеке адамдық дерек көзі ретінде туындайды.
Жеке адамдық дерек ... мен ... ... ... ... оның ... ... оны қоршаған ортасының және
оны дүниеге әкелген дәуірінің белгілерімен қоса зерттеуге мүмкіндік береді.
Олар тарихшыға ... ... ... ... ... болатын,
тарихтың кейбір сәттерін тұлғаның субъективті қабылдауы арқылы баяндау
ерекшеліктерін байқауға болатын фактілер алуға ... ... ... ... сол ... ... ... бейнеленген күйінде
көрінеді, мұндай дерек көздері болмаған жағдайда тарихшылыр өткеннің ... көре ... ... ... деген, өткеннің тарихи-мәдени өлшеміне деген көңіл
аударудың артуы, тарихи зерттеулер үшін мұндай дерек ... ... ... ... ... ... ... қалай
түсінгендігін, қалай ойланғандығын, тарихи ... ... ... ... ... не ... ... басты
материалдарына айналады. Жеке адамдық дерек көздері зерттеушіге басқа дерек
көздерінде кездеспейтін, қанша ... да ... мол ... мен ... ... ... мол ... бере алады.
Осындай, жеке адамдық дерек көздері түрлерінің үлкен бір бөлігін,
өзіндік ерекшеліктері бар естеліктер құрайды. Зерттеу ... ... ... ... шыға ... Н. ... ... дерек көздері ретінде пайда болуын сынау, яғни ... ... ... жағдайын, алғышарттарын, себептерін, әлеуметтік
табиғатын, сақталу ... мен ... ... ... ... ... ... өткізу арқылы тарихи құбылыстардың
деректерде бейнелену дәрежесін, ... ... ... ... ... ... ... қағидаларға, ғылыми
зерттеудің объективтілік, партиялық, тарихилық сияқты ... ... ... және ... ... ... заңдылықтары мен методтарына
негізделген.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Диссертациялық жұмыста алғаш рет
Отандық тарихнаманың жалпы тарих саласында ... ... ... ... тың ... ... жүзеге асырылды.
Нақтылай айтқанда, зерттеу жұмысында төмендегідей ғылыми ... ... ... ... сол ... ... және ... жағдайының әсері, басты рөл
атқарғаны анықталып талданды;
- Италиядағы Қайта өрлеу тек Батыс өркениетіне ғана әсер ... ... ... ... ... ... ... із қалдырғаны
сарапталды;
- Кейінгі орта ... ... Н. ... ... ... тарих ғылымына қосқан зор үлесі ретінде басшылыққа
алынды;
- Н. Макиявеллидің сомдап кеткен ... ... ... ... ... ... ... табуының себептері айқындалды;
- Қазақстан тарихнамасында ... рет ... ... ... ... Никколо Макиявеллидің «Флоренция тарихы» тек ... ... көзі ... ... қатар Отандық тарихымыздың Ерте ... ... ... ... ... ... ... өз шешімін
тапты;
- Н. Макиявеллидің тарихи көзқарастары жалпы тарих ... ... ... ... ... негізгі тұжырымдар. Никколо Макиавеллидің әлем
тарихына сонымен қатар әлемдік өркениетке қосқан ... ... ... талдаулар жасау нәтижесінде төмендегі тұжырымдар қорғауға ұсынылды:
- Никколо Макиавелли артынан өшпес із қалдырған еңбектерін жазуға
өзі өмір ... ... мен ... ... ... ... ... оның ұсынған идеялары талданды;
- ХІҮ-ХҮІ ғғ. Италиядағы ... ... ... алғы ... мен ... ... Н.Я. Макиявеллидің мемлекеттік тұрғысындағы теориялары мен
ұлттық иделарының келешекке берері мол мұра ... ... ... ... өтіп ... де, ол ... ... саясат пен
мораль, мақсатқа жету және оның құралдары, билік пен лидерлік, ... ... ... мен ... ... пен тәуелділік, демократия
мен реакция мәселелерінің қазіргі кезеңдегі өзектілігі дәлелденді.
- Н. Макиавеллидің басты ... бірі ... ... тұжырымдар жасалынды;
- Қайта өрлеу дәуірінің өкілі Н.Макиявеллидің тарихи көзқарастары
жан-жақты талқыланды.
Зерттеу ... ... ... Қайта өрлеу дәуірінің көрнекті
өкілі Никколо Макиавеллидің жазып қалдырған еңбектері ... ... пәні – ... ... Қайта өрлеу дәуірінің
ойшылы Н. Макиавеллидің еңбектері бойынша тарихи көзқарастары және оның
жалпы тарих ғылымында алатын ... ... ... маңызы. Диссертациялық зерттеу
жұмысында жасалған тың ... мен ... ... тарих пен
Қазақстан тарихына мол үлес қосатын еңбек деп білеміз. Макиавелли дәуірі
өтіп кетсе де, ол ... ... ... пен ... ... жету мен ... ... пен лидерлік, басқарушы мен бағынушылар, революция мен
тоқырау, ... пен ... ... мен ... ... ... ... қала бермек. Қазіргі кездегі қалыптасқан саяси
ойлар Макиавеллидің теорияларын шешуге ... Ал ... ... ... ... жүйесін ауыстыру болатын. Диссертациядағы
теориялық пікірлер мен ой тұжымдарының осы бағыттағы бұдан ... ... ... бола алатындығы зерттеу жұмысының тәжірибелік ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуірінің өкілі
Н. Макиавеллидің тарихына ... ... мен ... ... «Орта ғасырлар тарихы», «Жаңа заман тарихы», «Деректану және
тарихнама» саласы ... ... оқу, ... ... мен семинар
сабақтарын жүргізуде қолдануға болады. ... ... ... ... жоғары
оқу орындарында оқытылатын «Менеджмент теориясы» сияқты пәндерді жүргізуде
Макиавеллидің көзқарастары мен ... ... ... ... ... Диссертациялық жұмыстың негізгі
тұжырымдамалары үш ... ... ... ... ... ... ... және Ғылым саласындағы бақылау комитетінің тізіміне
енген журналдарда да ... ... ... әл-Фараби атындағы
Ұлттық университетінің дүние жүзі тарихы кафедрасында ... ... ... ... Қ.А. ... ... ХҚТУ – да жалпы
және арнайы курстарды оқуда қолданыс табуда.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... үш ... ... және пайдаланған әдебиеттер тізімі мен
сілтемелерден тұрады.
1 Н. МАКИАВЕЛЛИДІҢ САЯСИ ЖӘНЕ ТАРИХИ ... ... ХҮ - ХҮІ ғғ. ... ішкі және ... ... ғ. Италиядағы Қайта өрлеу дәуірі адамзат тарихына өшпес
мұраларды сыйлап, тарихта ... ... ... ... тигізген.
Нәтижесінде Батыс Еуропа елдерінде тарихи процесте жаңа ... әсер ... ... ... ... ең ... ХІҮ ғ. пайда
болды, мемлекет құрылысын және егемендігі, оның аймақтық монархиясы мен
республикалық нысаны жалпы ... ... ... ... ерте
кезеңі басталды. Қоғамдағы синьорилер жаңа ... ... ... халық
бұқарасы мен жаңа және ескі дворяндық халық ... ... ... ... Испания мен Францияның араласуынан папалық биліктен
империяның туындаған жағдайы болатын. Жаңа кезеңнің ... ... ... ... ... ... басқа еуропалық ... ... ... Әлеуметтік талдау мен адам және қоғамның көрінісі
идеалды, өнер мен ... ... ... ... ... ХҮІ ғ. Италия экономикасының дамуы
Канделороның сипаттамасы бойынша ХІҮ ғ. ... ... және ... [64, 23 р]. ... осы жаңа ... өндірістің қайта шоғырлануына
және ұйымдасқан түріне қарамай ХІҮ ғ. ... ... ... [65].
Бұл кездегі жаңа идеялардың өкілдері - Федерико Шабо, Фернан ... ... ... өз ... ... ... ХҮ ғ. Флоренцияда өкіметтің
шығыны мен кірісінен ... ... ... ол ... өрлеу
мемлекеттерінде қалыптасты [66, 466 б.].
ХҮ ғ. Италия сыртқы тауар ... ... ... ... мақта-
мата, шыны керамика, қағаз, көркем қолөнер өнімдері және әшекей ... ... ... мен ... ... ... маңызға ие болған
флоренциялық шұға болатын. Сыртқы рынокта, сондай-ақ, Ағылшын шұға өндірісі
ХІҮ ғ. ... ... ... ... кем ... ... ... өндіріс деңгейі тұрақты болғанмен, оған кері ... ... 1) ... ... ... ... дамуы және оның
халықаралық нарыққа шығарылуы; 2) ... мен ... ... ... ... 3) тұтыну құралының өзгеруі - бұрынғы шұғаға қарағанда,
жібек шикізатының тиімді болуы; 4) өте ... ... шұға ... ... ... ... шұға кең ... бастады [67, 19-20 бб.].
Өндірістер қала мен аймақтарда салалық сипатта болған. Жаңа жер
иеленушілердің феодалдануы ... ... ... да ... дәрежеде
қалыптасты. Өндіріс ұйымдары техникалық жағынан жақсарып, шығынды азайтты
және сапаны ... ... ... ... ... ... көздерінің
біріне айналды. Сонымен қатар ... жаңа легі ... жаңа ... іске қосылды. Италия елі ерте ... ... [20, 139-146 сс.]. Цех ... ... ... келтірді.
Цехтар мемлекетке бағына бастады, ал мемлекеттік ... ... бас ... ... ... ағылшын және голланд
кемелерінің келуі бес есе өсті. Шаруашылық ... ... ... ... бола ... Генуяда, Венеция мен Флоренцияның тәжірибесінде
қайталанбаған жаңа жағдайға бейімделе бастады. Батыс ... ... ... де әсер ... ... түрлі маталар т.б. тауарлар Мәскеуге
де шығарылды. Италиядағы Лион қаласы жалпы қаржы орталығы болады [68, ... бб.]. ... ауыл ... ... да мәз емес еді. Бұқара халық
иеліктері жеке ... ... ел ... ... ... ... ... ірі салықтарды шектеді, ал Фриуль, Тоскан және Пьемонт феодалдық
иеліктерінде ... ... ... Папалық аймақ пен ... ... ... ... жайды. Бұл жердегі шаруалар мұралық
тәуелділікке байланып қалды да, ауыл ... ... 1459 - ... ... сипатталды.
Италия қалалары Батыс Еуропадағы мәдени және шаруашылығы дамыған ерте
экономикалық дамумен, көп қырлы мәдени ... ... ... негізгі
көзі еді. Қайта өрлеу дәуірінің күшті ағымына ... өте ... ... ... ... ... ... ықпал етті.
Техникада алғаш өндіріс ... ... ... ерте ... ... саяси құрылысы қолөнердің дамуына күшті әсер ... ... мен ... ... талап етті. Басқа еуропалық
елдерге қарағанда қалалар корольден тыс билік жүргізіп, коммуна құрған.
Италияда ... ... тобы ... ... ... ... ... испан шенеуніктері, жоғары тұрған феодалдық иерархия, испан
вице-королі мен герцогтары, понтифик папа басқарған курия, халықаралық діни
және дипломатиялық арбитр рөлін атқарды. ... мен ... ... атақ алып ... ... ... корольдіктері феодалдық
аристократияны құрады [69, 427-429 бб.]. ... ... ... ... және ... ... көзімен айналысып, буржуазия патрициандық
ақсүйекке айналды. Ірі саяси қайраткерлер және ірі саудагерлер жиналған
белсенділер нобильдерді ... [70, ... ... партиялар). Нобилдер ... ... ... монархиялық
олигархияларға бірікті. Қарапайым халық ... ... ... ... ... ... ... судья мен
адвокаттар, дәрігерлер жатты [71, 4-18бб.]. Орта тап ... ... ... ... цех мүшелерінен, шұға
өндірушілерден және металл өңдеушілер корпорациялардан құралды [72, 5б.].
Италия қоғамындағы плебс ... тап) ұсақ және ... ... ... ... алып ... ... нобилендер топтарына жатты. Бірақ ... ... ... онымен бірге біршама қолөнершілер үкіметтен өз орнын
алуға тырысты [73, 10 б.].
Флоренцияда ... ... ... ... ... ... ... феодалдарды жеңуі экономиканың ... ерте ... ... етті. Рим коммуналары папа билігін әлсіретуге тырысты.
Орталық және оңтүстік Италиядағы транзиттік сауданың дамуы ... ... ... ... ықпал етті. Өндірістің өз
жерінде шығуы феодалдық қатынастарды шиеленістірді. Савойя герцогтығында
жерге тәуелділік сақталды: ... ... ... және формареж т.б.
Шаруашылық қысқарып, жер ... ... ... ... ... ерте түріне алып келді. Село қауымдары қала билігіне
өтті. Республикада басыбайлықты жоюға тырысты. ... ... ... біршама заңдар жинағы жасалды, италиан тарихшысы Эмилио
Серенидің айтуынша: "бұл ... тек қана ... ... ал ... ... ... әкелген жоқ". Шаруалар еркіндік алған соң дәстүрлі жерден
айырылды. Арендатор жерге құқығын өтеу жағдайында ... жиі ... ... XIII - ХІҮ ғғ. жартылай капиталистік аренда-жер иеленуші
шаруашылық жүргізіп капиталының артығын жұмысқа қажетті, ... ... ... ... ... ... ... басталып, ол Италияның солтүстік аймағын қамтыды [75, 42 с.].
Шаруалар наразылығы ... ... ... ... да ... ... апостолдың бауырымыз деп атады. Шаруалар көтерілісі жекелеген
барщина және ... ... алып ... тек қана ... Савойскийге
ғана жоғарғы салық төлеуге қол жеткізді. Ал пополандар цехтар шекарасынан
шығып кеткен ... ... ... ... бұл ... ... ... варварлардың басып кірген кезеңді еске түсірді [76, 2с.].
ХІҮ ғ. мануфактуралық шеберханалар Сиена, Лукка, ... ... ... және ... мен Генуяда кеме жасау ісі пайда болды [65, ... бб.]. ХҮ ғ. ... 270 шұға ... ... ... ... ... қарағанда жылдам дамыды [78, 7-9 рр.]. Жұмысшылар ... ... ... ... Егер жүн сол күні ... ... одан айып
ретінде ақшасы қысқартылды. Кәсіпкер жалдамалы ... ... ... ... ... еді. ХІҮ ғ. ... ... көтеріліске шығуы кейінгі ... ... ... ... бар ... ... әлеуметтік-экономикалық жағдайына әсер еткен факторлардың
арасында - Шығыс Жерорта теңізіндегі түрік жорықтары, халықаралық сауда
орталығының Атлантикаға ауысуы - ... жж. ... ... жаулап
алушылықтары, 65 жылдың ішінде түбекті тоздырып, оның солтүстік және
орталық бөліктерін сол кездегі ... ең ірі ... ... ... ... Бұл ... елдің қалыпты әлеуметтік-экономикалық
дамуын үзіп қана қойған жоқ, оны құлдыратып жіберді. ... орта ... ... және ... феодалдық топтарының жаулап алуларына оңтүстіктегі
Анжуй мен Арагон ... ... ... ... ... Арагон
жаулаушылығы Неаполитан корольдығын Испан мемлекетінен ала алмады. 1459 ж.
бастап Арагондық династия өзінің ұлттық ... ... ... ... ғ. ... ... жеке мемлекеттерге ұлттық бірлігі жоқ
болғандықтан, сыртқы жаулаушылыққа төтеп бере ... ХҮ ғ. ... ... бес ірі ... ... ... Солтүстік Италиядағы
Венеция республикасы мен ... ... ... ... ... ... ... бойына орналасқан оңтүстікте Споктодан
солтүстікте Равеннаға дейінгі солтүстік және ... ... ... ... мемлекет Оңтүстікті Неаполитан мемлекеті
алды. Олардың арасында ұсақ мемлекеттер сақталды: Сиена және Лукка ... папа ... ... ... мен Феррара синьориялары:
солтүстік-батыстағы шетте орналасқан ... ... - ... Салуццо мен Монферрато маркизаттары. Бұлардың саяси тепе-теңдік
жүйесі қоғамдық сана емес ... ірі ... ... енуі.
Н. Макиавелли Италия дағдарысының негізгі себептерін алғаш рет ашып
көрсетуге ... ... ... әскерлер Флоренция
республикасындағы "билеуші мен папалар" арасына шоқ ... ... ... саясаты француз-корольдарының саясатынан артық болды.
Макиавеллидің ойынша сауда мен ауыл ... ... әсер ... барлық жағдайда буржуазияның қолдауына сүйенді. Ең мықты қамал-
папалардың ... ... ... ... ... ... екі бағыт
қалыптасады. ХҮ-ХҮІ ғғ. Италияда жалпы қоғамдық және жеке ... ... ... ... ... ... Мәселен, Пьетро
Верри және Чезаре Бальбо Мороны Неаполитан корольдығын француздардың қолына
бергені үшін айыптады [79, р. 3]. П. ... ... ... ... ... Карл ҮІІІ ... ... деуге болмайды деп есептеді.
Мороның саясатын ақтауда Дж. ... ... ҮІ ... ... ... ... [80, р.21], ... тарихшы Б. Фукгюсонның жеке
тұлғаның жауапкершілігі туралы жұмысын атауға болады. Моро Карл ... ... тура ... ... жауы ... ... еді. Фр. ... ХҮ ғ. Италияндық қоғамның рухани құлдырауын сипаттайды. Моральдық
және идеологиялық ... шығу ... атап ... оны автор халықаралық
көлемде қоюға тырысқан. Ол Италияның талқандалуының басты себебі- саяси
бытыраңқылық және Испанияның орталықтанған ... ... ... проблемасы көптеген әлеуметтік-саяси және
экономикалық себептерден көрінеді, оның ішкі ... даму ... ... ... ... ... қажет етеді.
Алғашқы шетелдік ... ... ... ... ... ең ... болатын. Арагон династиясы Неаполитан
корольдығында ешқандай күштерге ие емес еді. Феодалдық ... өзі ... ... үш топ: ... провинциялық барондар – бағынбайтын
толық саяси билігі жоқ; ұсақ ... ... ... байланысқан
әскери күшті құрады. Макиавелли оларды саяси ... ... деп ... ... ... ... басылған соң, Неаполитан
королі I Феррантенің барондық ... ... ... ... ... ... нығайтты. Феодалдардың анархиясына шек қойылды, ал ҮІІІ Карл
Неаполь ... ... ... ... тобын құраушы жергілікті
аристократия, король аппаратының ... ... ... ... ... династиямен біріге алмады. Ал қала тұрғындары
ешқандай мемлекеттік ... ... Олар ... мен Венеция
көпестеріне тәуелді, тек ... ... ... ... ... ... агрессиясымен ешқандай пайда таба алмады. Қоғамның
төменгі таптары - қолөнершілер, шаруалар биліктің ауысқанын күтті. ... ... ... ... түрлі билеуші ... ... ... ... - ... ... севтоналды коммуна және жекелеген жартылай тәуелсіз
мемлекет-сеньорийлерден құралды. ... ... ... "қос билік" еді -
олар бір жағынан папалық ... ... ... ... ... билікке бағынды, көптеген папалық ... ... ... ... қол ... қалды: Марни, Умбрия, Романия
Венецияның, Милан және Флоренцияның территориялық объектісіне ... ... ... орталығы - Римдік Кампалья, Маритима және
Патримоний - папалық барондар Орсини мен Колонн қол астына ... ... ... мемлекеттер папаны Италия билеушісі
ретінде таныды. Аймақтық мемлекет құру процесінде, ... ... ... ол ... Моро тұсында абсолютизмге жақын еді. Герцогтық
территориясында, әсіресе шекаралық облыстарда ... ... ... ... олар ... ... ... вассалына айналды. Жекелеген
қалалар орталық билікке бағынды. Мәселен, 1447 ж. Филиппо-Марна ... ... ... ... қалалары тәуелсіздігін сақтап қалды.
Жекелеген провинциялар арасында алауыздық туа бастады. 1499 ж. ... ... ... ... ... ... ... буржуазия мен халық
қолдаған олигархия жаулаушылар жағына шығып кетті. Моро тек ... ... ... күшейтуге болатынын білді, енді ол ... ... ... ... ... ... талап етті, осыдан
салықты көбейтті, жаңа ... ... ... Жаңа ... өз ... ... мақсатымен оның ішкі саясатына буржуазиялық
элементтердің төңкерісін ... ... өзі 1494 ж. ... алу үшін ... дұрыс орналастыру қажет" деп жазды бір ... 107 р.]. Бұл ... 1494 ж. ... ... туралы Миланға тасылған
нанға салықты жойды, қосымша құн салығын шектеді, бұрын герцогтың аңға
шығуына ... ... ... ... енді оны ... берілді
[81, 420 р.]. Бұл саясат нәтижелі бола ... ең ... ... ... ... ... ... жетті - билікті өз қолына шоғырландырды.
Флоренция мемлекетінде ХІҮ-ХҮ ғғ. ... ... ... ... ... мен оған ... қалалар арасында
қайшылық туды.
Тосканның бірігуі ХҮ ғ. іске асты, яғни ... ... ... арасында өтті. Жергілікті олигархия ... үлес ... ... ... оның ... ... ... Медичилердің протекциондық саясаты, сыртқы ... ... ... ... да ... алып ... ... салық саясаты
ерекшеленді. Территориялық бірігуден пайда іздеген ірі қалаға айналды.
Француз қалалары өз ... ... ... пайдасына әрекет етті:
шектен тыс қанаушы феодалдар және ... ... ... ... ... ... қорғау. Италияда, біршама Тосканда, феодалдардың
қарсылығы тапталды, ал қалалар сауда байланыстарын қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ісі еді. ... ... сәтті жағдайды күтті. Француздардың 1494 ж. ... ... ... ... Пиза ... ғана ... жағдайды пайдалана білді.
15 жылдық ... (1494 -1509 жж.) ... өз ... ... ... көп ... ақша мен ... тартып алып қана қойған жоқ,
оның саудасына зиян келтірді, теңізге қажеттіліктерді ... ... ... - тек Флоренция мен ... ... ... ... ... тұрғыдан қарағанда бұл күрес ... ... ... ... оны ... ... француз қалаларының ХҮІ ғ. дінге қарсы соғысымен салыстыруға
болады. ... Пиза ... оны ... ... ... ... ... Тосканның басқа да қалалары: Ареццо
(1494, 1498), Пиститя (1501) ... Бұл ... ... ... ... ... ... енжарлығымен және ... ... (1527 ж. ... діни ... ... ... орын алған Венеция
аристократиялық республикасы біртұтастығымен, күшті құрылысымен
ерекшеленді. Өзінің территориясын ... ең ... ... де
Милан мен Флоренциядағы тәрізді ішкі қайшылыққа толы еді. Бұл ... ... ғана ... ... ... ... де
сипатталады. Тіпті, керісінше, Венеция республикасын жүн өндірісімен Верна
мен ... ... соң ... ... жетті. Бұл "терра ферма"
(біріккен) қалаларының сауда-өнеркәсібіне ... ... ... ... және ... агрессияның объектісіне айналды.
Республикаға халықтың ... ... ... мен ... ... ... жеңілдіктерін қоса салық төлемін айтарлықтай
төмендетті, әсіресе төменгі таптарда тек ХҮ ғ. ... ... ... шеттетіп жер иеліктерін қосып ала бастайды. Бұл
өзгеріс алғашында шаруаларға жеңілдік ... [82, 122 р.]. ... ... қол ... ... ... ... өне бойында белсенділік
танытты. Дегенмен, аталған белгілер Италиядағы мемлекеттің әлсіздігін
дағдарыс деп ... ... ол ... ... ... ... қалыптасып бітпеген процесі. ХҮ ғ. ортасында италияндық
аралық сауда қатаң соққыға ... ... ... мен ... ... зардап шекті, өз саудасының бағытынан ... ... ... ... ... Шығыс және Португалия еншісіне -
Солтүстік Африка порттары, Сирия, Египетке түсті.
1469 ж. Италия мемлекеттері ... ... ... ... ... ол ... теңдігінің жүйесі" деген атпен белгілі. Бұл саяси ... ғана ... ... ... ... үшін ... ... қалды.
Бұл жүйенің әлсіздігі ... ... ... кіру қаупінен
бұзылғандығынан көрінді.
Н. ... ... ... ... біз ... ... ... мақсаты бұрынғы Анжуй мұрасы - Неаполитан корольдығын
қайтару еді (1491). ... ... ... ... ... ... ... ең алдымен, одақтасы ретінде
Людовико Мороны таныды. Одан оңтүстікке Ломбардияға жылжу тиімді, ал ... оның ... ... ... болғаны жөн. Немере ... ... ... ... Моро ... ... үйімен тікелей
қақтығысқа келді. Одан Ферранто I Арагонскийдің немересі Изабелланың күйеуі
Джон-Галлационың құқықтарын ... ... ... ... етті. Франция
Мороның одақтасы ретінде шықты, дегенмен Карл ҮІІІ Феррантомен келісіп,
Мороға қарсы шыға ... еді. ... ... ... апулий порттарын
алуға тырысқан Венеция қарап қалмады. Милан, Венеция және Папа Александр ҮІ
Франция жағына ... ... ... ... ҮІ және Аенеция сенаты
француз агрессисының қаупін білу үшін одақ ... (1493 ж. 25 ... ... ... ... деп жариялады. Үштік одақ
Франциямен ешқандай одақтық қатынас орнатпайды. ... Карл ҮІІІ ... ... екі ... топқа бөлінді: Милан, Венеция, Папа - бір
жағынан, Неаполь мен ... ... ... Екі жақ ... мен
Испанияға арқа сүйеді. Францияның әскери және дипломатиялық дайындығына
қарамастан, оның жеңіске жете ... елші ... ... ... 1494 ж. ... Француз армиясы Альпіден өтті. Француз жорығының
мақсаты оңтүстіктен кіріс көзін табу болды. Ал ... ... Моро ... ... ... ... ... портын Неапольмен одақтық
келісімге келуге мүмкіндік алады. Александр ҮІ Неапольдегі келіспеушілікті
реттеді. Ең алдымен, ... ... ... және ... ... ... ... жау болды. Кейінгі қамалдар күрессіз алынды. Пьемонттан
Карл ҮІІІ Пьяченца мен ... ... ... ... ... ... Карл ... шықты. Бұл өте қауіпті болатын, бірақ ешкім ол ... ... ... ... ... тізе бүгуі үшін француздарға
көмегін ұсынды. Ашуланған флоренциялықтар жаңа үкімет құрып, ... ... ... ... 1495 ж. 15 ... ... ҮІ Франциямен
келісімге келді. Елде жаңа барондар көтерілісті бастады. Карл ... ... ... алды. Францияның оңай жаулап алуы әскери емес,
саяси қақтығыстан болды. Елге келген француз әскерлеріне ... ... ... ... [41, ... солтүстіктен үштік одақ Испания мен герман императоры
күреске ... ... ... ... ... ... 1495 ж. ... Карл ҮІІІ әскерімен кері қайтар жолында ... ... ... Гаро ... ... ... Екі жақ та көп ... Италия
жеңіске жете алмады. Карл ҮІІІ Неаполитан корольдығына ... ... ... де ... ... 1496 ж. француз әскері тізе бүкті.
Осылайша Италия соғыстарының бірінші кезеңінде Испания соғысқа тартылды.
Саяси ... ... ... бай Италия жерлеріне
француз дворяндарымен жүз жылдық соғыстың аяғына дейін еліктіре бастады.
Карл ҮІІ, ... Карл ҮІІІ ... ... ... ... ... қолдады. Олар дворяндарды байытып қана ... ... ... ... ... ... ... еді. "Заңды
негізбен" бұл жоспар "Анжуй мұрасы" - неаполитан корольдығымен іске асты.
1442 ж. бастап Арагон үйіне ... Карл ҮІІІ ... 1494 ж. ... ... ... 1494 ж. ... ... "Анжуй мұрасының"
қайтарылу, 65 жылға созылған ұзақ ... ... Ол ... әр ... ... ... екі ірі ... бөлуге болады: 1494 - 1513
жж. (Карл ҮІІІ-дің және Людовик XII-нің ... және 1515 - 1559 ... және ... I-дің Карл Ү Габсбургтан және испан королі ... ... ... 1494 - 95 жж. күз бен ... француз әскерлері неаполитан
корольдығының оңтүстігіне жылжыды. 1495 ж. ... ... ... ... ... ... басқыншылығынан құтқарушы ретінде қарсы
адды. Карл ҮІІІ жорығының ... болу ... ... ... саяси
жаулаушылығы, француздарға қарсы бірігіп әрекет етпеуі. Бірақ ... ... Карл ... ... ... ... наразылық туғызды. 1495 ж.
көктемде Венеция, Милан және Папа Германия империясымен ... ... ... ... ... қуу мақсатында "Әулие одақ"
құрды. Сол жылы күзде "Әулие одақ" әскерімен ... ... ... ҮІІІ ... ... ... ... соң, түбекте саяси
күштердің қайта құрылу топтары болды: ішкі қайшылықгың шиеленісуі ... ... ... ... өзгеруіне алып келді. Миланмен
жауласушы Венеция, ... ... ... оған ... ... ... көмегімен Флоренция Госкондағы папаның үстемдігіне қарсы
тұрып, ... ... ... ... ... үшін ... ... Людовик XII 1499 ж. Италияға жорығын бастады: Милан мен ... ... ... ... ... және папа ... ҮІ Борджа
көмектесті, француздар көмегімен баласы Чезаре мемлекет ... ... ... ... Романияны жаулап алған еді. Осындай жағдайда Людовик XII
иелігін күшейту үшін ... жаңа ... ... 1500 ... ... ... туралы Испаниямен келісімге келеді. 1502 ж.
көктемде шығар жол таппаған жергілікті халықтың бір бөлігі ... ... ... ... Екі ірі державалардың ... ... ... лагеръден екіншісіне еркін өтіп отырды. Италия
саясатында Венеция мен папа белсенді рөл ... ... ... ... күшейтіп Бридизи, Тоскан және Отрантоны алды. Чезаре
Борджа билігі ... ... ... тұрақтады. Мұның барлығы көптеген
Италия мемлекетінің қатты наразылығын туғызды. Оны папа Юлий ... 1504 ж. ... ... және ... ... ... құрды. 1509 ж. Венеция Камбрий одағының әскерінен жеңіліп,
нәтижесінде солтүстік ... ... ... айрылды. Венеция
папамен және Испаниямен келісімге баруға мәжбүр болды. Романья мен оңтүстік
Италиядағы территориялардан бас ... Көп ... папа ... және
империя әскерімен күресу үшін Венециямен келісімге келді. 1511 ... қуу" ... ... ... ... қалаларды "Әулие
одаққа" біріктірді, онда Испания да кірді. Ровенна ... ... 1512 ж. Лига ... француздардан жеңіліс тапты. Людовик
XII жеңісті бекіте алмады және оның ... ... ... ... ... Милан мен
Ломбардия қаласын тастап кетті. Папа Юлий II испан-швейцар
бейтараптығын сақтаған Флоренцияны әскеріне сыйға ... ... ... ... ... ... ... 1543 ж. контрибуцияны
төлеуге, Медичилер билігін қайта орнатуға ... ... ... ... ... ... ... соғысының еңілісімен және
Аппенин түбегіндегі испан үстемдігінің күшеюімен ... ... ... қарсы күшті одақ құруға әлі де бас тартты [41, 353 ... папа Лев X ... ... ... ... 1513 ... ... келіп, 1515 ж. күзде Мариньяно соғысында франко-
венециан әскері ... ... I ... ... ... Венецияның
солтүстік иеліктерін қайтарып алды, Аппенин түбегі төрт ықпалдықта болды.
Солтүстік Венеция мен ... ... ... - ... ... билігінің қол астында болды. 1519 ж. бастап испан королі Карл I,
герман ... Карл Ү ... соң ... бірден өзгере бастады. Франция
мен империя арасында бақталастық күшейді. Франциск I үшін солтүстік Италия
стратегиялық орталық - ... ... ... еді, ал ... және ... ... ... өз үстемдігін орнатқысы келді. 1521
ж. көктемде Франциск I Карл Ү-ке ... ... ... ... олар
кезекпен жеңіліп ақырында Павия түбінде француз әскерлері жеңіліске
ұшырады, ал король ... ... ... ... мемле-кетінің бірігуін
ұсынды. Ірі Италия ... ... ... ... ... ... Франциямен одақтасып 1526 ж. Коньяк одағын құрды. Алайда одақтастар
арасындағы тартыс, әскери шешімсіздік Ломбардиядағы ... ... ... испан-империялық әскердің Римге жылжуына ... ... ... ... ... 1527 ж. 6 ... Рим ... төрт
мың тұрғын өлтіріліп, үйлер ... ... ... ... ... қиратылды. Тонаушылық ішінде католицизм цитаделіне
діни шапқыншы-лықпен басып ... ... аз емес еді. Бұл ... I-дің Карл Ү-ке ... әскери қимылын тездетті. 1528 ж. ... ... ... оба ... ... ... I бейбіт
келісімге келді, нәтижесінде Карл Ү Италия королі титулын және ... ... 1559 ж. ... ... ... Италия Франция
мен империя үлесіне тиді. Бірікпеген Италия ... ... ... ... ... ... ... халық қайғысы мен
босқындалуына алып ... ... ... ... ... кезеңінде
бірнеше басқыншылардың қарсылығына қарамайтын ... да ... ... ... ... Карл ҮІІІ әсер ете ... Италия басқа мемлекеттерді өзіне бағындырғысы келді. ... ... ... Карл ҮІІІ үшін ... ... болатын. Ол
француз елшісін алдап жіберіп, ... қол ... ... ... ... ... ... онсыз да қайшылықты жағдайын қиындатты. 1495
ж. 20 мамырдан бастап Карл ҮІІІ ... ... ... ... тез ... ... ... Өз әскерін елдің әр жерінде қалдырып,
солтүстікке жылдам жылжыды. 6 шілдеде француз және Лига ... ... Таро ... жағасында кездесті. Бұл ... ... ... бірі еді. Екі ... да шығыны көп болды. Италия саны көп
болған оларға жеңіс әпермеді. Форново соғысы "кешірілмейтін масқарашылық"
деп аталды. Карл ҮІІІ ... ... ... ... ... ... қолында солтүстіктегі Лигурия, Тоскан қамалдары ... ... ... ... ... ... еді. Карл ҮІІІ кете салысымен
Калодриде Франциск II жалданған ... ... ... ... де ... Ірі жеңілістерді бастан кешірген олар өз әскерлерінің
бір бөлігін 1496 ж. 7 ... ... тізе ... ... тоздыруға міндетті еді[41, 365-373 б.].
Енді түбек еркіндік алған соң ешқандай өзінше әрекет ете ... ... ... ... ... ... тепе-тендікді бұзды,
қайшылықтар шиеленісті, жекелеген ... ... ... папа ... әсер ... ... ... ошақтары қалды. Соғыс ошағы Романьяда болды. Оның территориясын
Александрд ҮІ-ның баласы Чезаре Борджа иеленгісі келді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ошағы Пиза болған,
француздар келген сәттен бастап ... ішкі ... ... онда ... ... ... Пиза ... іздеді. Италияның батысындағы
Венеция әскерге көмектесті. Өз кезегінде Моро Венецияның күшеюіне қарап
қалмады, Форноводан ... оның ... ... ... келтірді, ол
кезде Италияның қорғаншысы "әулиелер" еді. Тоскандағы Венецияның әсерін
бейтараптандыру үшін герцог ... Пиза ... ... ... ... ... Осылайша Пиза - Флороенция қайшылығы ... ... ... қоса ... Карл ... сәтсіз жорығынан
кейін Неапольды жаулап алуға ешқандай үміт қалдырмады. Тағы ... ... ... мәлімет Карл ҮІІІ кеткен сәттен басталды.
1497 ж. ... ... ... ... ... ... Нови,
Алессандрияны қайтарып алды. Жаңа жорыққа дипломатиялық дайындық жүргізді.
Жаңа Француз ... ... XII ... ... ... ... еді. Ол
керісінше, Неаполитан корольдігіне қарсы әскери ... ... ... түбектің батыс жағынан үстемдігін нығайту қажеттігін түсінді. Жақын
объекті Милан болуы тиіс еді, оған ең алғаш үміткер ретінде ... ... ... ... ... ... Миланскийді" қойды. Француз
агрессиясының бағытының өзгеруі және оның Италияның өз ішіндегі ... Карл ҮІІІ ... ... Италия мемлекеттерінің бірігуіне алып
келді. Венеция империяға қарсы одақтасты, Папа ... және ... ұсақ ... ... ... ... мемлекеттері
күшінен айрылды. Папа мемлекетке қосылуда және ... ... ... ... ... ... ... флоренциялықтар Пиза
компаниясының қолдауына үміттенді. Бұл мемлекеттің барлығы Людовик XII-ге
ғана жақсы қатынаста болған жоқ, ... және ... ... ... ... ... 1499 ж. күзде француз кондотері Тривульцконың Торто
жаулап алуымен ... ... ... ... ... ірі күштер
иеленді. Бір аптадан соң олар Милан қабырғасының түбінде қалды. Макиавелли
ол туралы "халық өзіңе жау болса, ... ... ... деп ... ... [45, 121 с.]. Моро ... ... астанаға кіріп, Миланды
қорғанысқа дайындады. Қаладағы көтерілістен герцог қашуға мәжбүр болды.
Оның ... тек ... ғана ... ... ... ... ... астында қалды. Әскери және ... ... ең ... халық
наразылығы Милан олигархиясы мен феодалдық сатқындығы, яғни Неаполь
корольдығында ҮІІІ ... ... ... ... Францияның
Ломбардиядағы жылдар бойғы жетістігінің нәтижесі. Олар Ломбардияны король
доменіне ... ... ... басқаруды қайта ұйымдастырып, бүкіл
билік ... ... ... ... ... ... Феодалдарды сенат алмастырды. Салықтар үштен бірге қысқарды,
бірақ миландықтар қаланы күрессіз бергені үшін ... ... ... ... ... король қызметшісі атқарды. Оның кондотьері Тривульцио.
Ломбардияға оралған Моро, ондағы ... ... ... ... ... ұстап тұру үшін көп қаржы қажет. Людовик XII шығынның үлкен
бөлігін өз ... оның ... ... ... жұмсады. Ол Мородан
қарызын талап етті. Пиза ... ... мен 1500 ж. 7 ... ... ... ... олар ... мен Тосканның
қалаларын жаулап алды. Қаржы мүмкіндіктері мен ... ... ... ... ... Флоренция қауіптен кұтылды.
Неаполитан корольдығы ... тізе ... Бір ... ішінде корольдің
сатқындығынан неаполитандық жерлерді француз және ... ... ... 1503 ж. француз және ... ... ... ... мен
Капитаната облыстары үшін қайшылық туды. Испандықтар француздармен бейбіт
келісімге келді. (1504 ж. 11 ақпан). Осылай ... ... ... аяқталды. Италия мемлекеттері шешуші рөл атқармады: солтүстік испан
герцогтығының және Неаполитан корольдығының Испандықтармен күреске белсене
қатысқан ірі ... ... ... кезеңнің негізгі қорытындысын
атқарды. Құрылған одақтар (1508 ж. Камбрий және Әулие одағы (1511 ж.) таза
итальяндық болмады [41, 350-351 ... ... ... ... ... ... басқарды.
Шетелдік агрессияға қарсы тұра алмай жатып, папа мен басқа ... ... ... ... ... оның ... тырысты. Венеция түріктермен соғыста күшейіп алды. Неаполитан
корольдығын ... ... оған ... ... ... ... ... Кремон және Гьердадда қалаларын алды. ... ... ... ... Романьені жаулап алу, Макиавеллидің айтуынша
"Италияға есік ашып береді, не оның құлауының көзіне ... Бұл ... ... ... ... ... папа Юлий II-ні қатты толғандырды.
Венецияға Италияның ешқандай мемлекеттері қарсы тұра алмады. Юлий II-нің
антивенециялық коалиция ... ... ... және ... мемлекеттері
қосылды. Испания - Венеция мен Неаполитанды алды, Франция - Ломбардиядан
Поға дейінгі жерді ... ... ... мен Горицияны иеленіп, Адриатика
теңізіне шығар жолды жапты. 1509 ж. ... ... ... бұл
жағдай готтар қуылған дәуірден бері ... ең ауыр ... ... Венеция
мен Лиганың күштері 14 мамырда кездесіп, ... атты ... ... жаяу ... соққыға жықты. Оның арасында госкон атқыштары, швейцар
найзашылдары, француз және италян жаяу әскерлері ... ... ... ... алмады. Венеция сенаты қала азаматтарының наразылығын
туғызды. 1509 ж. Империя әскері Верона, Виченц және ... ... ... мен ... ... ... ... бір мезгілде басталды.
Макиавелли Флоренцияның елшісі ретінде ... ... ... ... ... "Дворяндар Венецияны ұнатпайды, бірақ халық – қала тұрғындары
мен шаруалар оған ... ... ... ... ... ... ... аттан айыра алмайсың, ал билеушілердің облысты осындай халықпен ұстап
тұруы мүмкін емес". Венеция мен Падуяға шабуыл оба ауруының ... ... ... ... ... ... "варварларды қуу үшін"
деген ұранмен одақ ... ... ... 1512 ж. ... ... ... Ұзақ әрі қанды соғыс француздар жеңісімен аяқталды. ... ... ... ... Онда ... баласы Максимлияно үстемдік құрды.
Флоренция олигархиясы қаланың тоналуынан ... ... ... II Юлий ... ... соң папа ... Джованни Медичи Лев X деген
атпен отырды. Ұзақ соғыс ... ... ... ... Венеция -
солтүстік-шығыста; Франция – Ломбардияда; Папа аймағы – ... ... ... ... 1519 ж. Испан тағына Карл I ... ... ... өзіне қосып алды. Миланды иеленгені; үшін 1521
ж. француз королінің шабуылы испан-француз ... ... ... Екі ... ... Италияның бірігуіне жаңа күш берді. 1525 ж. 6
наурызда Италияның бірігуі үшін сенат қаулы ... Ал ... ... ... одақ ... 1577 ж. испан-неміс армиясы Римге жорық
жасап, оны ... ... ... барлық иелігі империяға өтті. Флоренция
тәуелсіз болып қалғанмен испандықтарға оны талқандап, Медичидің тирандығын
орнатты [83, 324 ... ... ... ХІҮ - ХҮІ ғғ. ... саяси жағдай өте күрделі тарихи ... ... ... ... бір-бірінен тәуелсіз өмір сүріп, шет ... және ... ішкі ... ... ... халық көтерілісіне төтеп береді. Қайта өрлеу ... ... ... ... мемлекет құру үшін нағыз басшы қажет
болды. Италиядағы саяси жағдайларды бір ... ... үшін ... ... ... Н. ... өмірі және Италиядағы «Қайта өрлеу» дәуірі
Диссертациялық жұмысымызда ... ... ... ... ... ... сол ... Қайта өрлеу дәуіріне
тоқталғанды жөн ... және ... ... ХҮ ғ. аяғы мен ХҮІ ... басы ... ... деп аталады. Жоғарыда айтып кеткендей, Италияның ішкі саяси
өмірінде орын алған күйзелістер ... жаңа ... ... ... ... ғасырдың аяғында өндірістің, сауданың, әскери құралдардың жедел
қарқынмен өсуі Еуропа ... ... ... ... алғашқы элементтерінің қалыптасуына алып ... ... ... ... ... – Ренессанс әлдеқайда баяу қалыптасты.
Қайта өрлеу дәуірі дегеніміздің өзі рухани жаңару, ... ... ... ... жандануы деген мағынаны білдіреді.
Қайта өрлеу дәуірі де, өз ойшылдар легін қалыптастырды. Олардың ғылым,
білім, өнер ... ... ... ... материалдар болса, ондағы
жазылған, айтылған ой–пікірлер таптырмас өнеге болуда. Соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... зор.
«Өткенді білмей болашақты болжау» мүмкін емес деген қағидаға сүйенсек,
дамып келе жатқан жас ... ... үшін ... ... соның
ішінде Қайта өрлеу заманының ... ... ... көтерілуін оқып-меңгерудің пайдасы зор екендігі айтпаса да
түсінікті.
Адамзат тарихында Қайта өрлеу дәуірі – үлкен, ... ... ... ... ... және ... Еуропа елдерінің мәдени ... орта ... ... жаңа ... ... өту ... ... мәдениетінің өзіндік ерекшелігі – ақсүйек сипаты, ... ... ... ... ... оны қайта жаңғырту. Қайта
өрлеу дәуірі өзіне тән ... ... ... Кез ... ... ... пайда болуына өзіндік алғышарттары да жоқ емес. Қайта өрлеу
дәуірі ... ... ... ... ... ... ... орта
ғасырлық қала мәдениеті. Қайта өрлеу дәуіріне дейін-ақ қалалық мәдениетте,
тек жаңа тарихи дәуірде ғана ... ... ... ... Орта ... ... ... шеңберінде де мәдениет ... ... ... ... ... элементтерімен өнерде де
реалистік сипаттармен танымал болды. Қайта өрлеу дәуірі идеялық және ... оған ... ... ... ... ғасырларда әлеуметтік-
экономикалық алға жылжулардың түпкілікті өзгеруімен байланысты. Сонымен
қатар Қайта өрлеу мәдениеті Еуропаның ... ... ... ... ... ескі ... ... ыдырап, капиталистік
қатынастардың қалыптасып алғашқы көрініс алған және орта ... ... ... элементтері қалыптаса бастаған дәуірінде
пайда болды [29, 520-521 бб.].
Осындай күннен күнге өсіп келе ... ... ... ... ... ... оның ... ақыл-ой, білім, таным арқылы қалыптасуы
негізгі орынға шықты. Адамға ендігі ... ... ... ... орта ... ... тар көріне бастады. Олар
ендігі жерде өздері қоршаған ортаны, әлемді басқаша ... оған ... ... ... ... өзгере бастады. Осындай жаңа шындыққа әртүрлі
мамандық иелері, түрлі әлеуметтік топ ... ... ... ... сол дәуірдің қалалық интеллигенциясы, жазушылары, ақындары,
философтары, суретшілері, ... және өз ... етіп адам ... ... ... ... ... – гуманистер.
Қайта өрлеу дәуірі ескіні жаңартумен байланысты болды. Гуманистер
жаңа көзқарасты ... ... ... ... ... ... дәуірі
авторларының қалпына келтіріліп, қолжазбалар жиналып, реттеліп, ХҮ ғасырдан
Византиядан Италияға жер ... ... ... ... ежелгі
жазушыларының, философтарының еңбектерінен аудармалары жасалынды.
Соған қарамастан, Қайта өрлеу ... ... тек ... ғана
жаңарту деп қарастыру қателік. Себебі, ол оны ... ... ... ... ... бейімдеп шығарып отырды. Сонымен бірге Қайта
өрлеу мәдениетінде ұлттық дәстүр де ... тыс ... яғни ... ... ... ... жаңа гуманистік
көзқарастардың таралуына, алғашқы кітап басу ісінің ... ... көп ... ... ... ... Базель, Париж, Антверпен
баспаханаларында антикалық және гуманистік әдебиеттер көптеп жарық көре
бастады [84, 190-191 ... ... ... өз бойына өтпелі дәуір спецификасын, ескі мен
жаңа бір-бірімен біте қайнасып, өзіндік ... бар ... жаңа ... ... ... ... жаңа этикалық және эстетикалық принциптердің
жариялануы, ең алдымен ескі феодалдық корпоративтік қалдықты жоюға, ... жаңа ... дами ... ... алғышарттарды қалыптастыруға қажетті
және прогресивті күресті білдіреді.
Қайта өрлеу мәдениеті әр елдің өзіндік тарихи дамуы ... де әр елде ... ... яғни ... сипатқа ие
болғанмен де Еуропаның өткені мен бүгінін байланыстырып отырды. Жалпы
еуропаның ... ... ... ... ... бастауымен байланысты экономикалық және ... миға ... Ұлы ... ... ... ... және
ұлттық сана-сезімнің өсуі, кейбір елдерде корольдік биліктің күшеюі
келесі ...... ... ... ... мақсаты (Италия,
Германия) және ... ... ... ... діни ... ... да ХҮІ ... ренессанстық мәдениетке ықпал етпей қоймады.
Бірқатар елдерде (әсіресе ... ... ... ... ... ... және ... қалыптасты.
Осының барлығы Солтүстік ... ... ... ... ... ... берді, бұл жерде антика ықпалы
Италиямен салыстырғанда ... ... ... ... ... ... ықпалы күшті болды. «Қайта ... ... ... ... ... ал ұзақ ... ... қалғаннан кейін
барып антика мәдениетінің ... тууы жиі ... ... ... ... діни ... қаламымен бұл бұрмалауларға
ұшыраған, кейін классикалық ... ... ... Батыста ұмыт
болған грек ... грек ... ... үйрену, антик әдебиеті
мен антик өнерінің ... бас ию және ... ... ... ... ... бәрі маңызды элемент ... ... ... өркендеу
кезеңінің қайраткерлері Рим әдебиетінің ... ... ... ... ... ... еліктеуге ... ... ... ... ... Цицеронның,
Тит Ливийдің және бірқатар басқа да көне заманның атақты ... ... ... ... ... ... грек ғалымдары
итальян гуманистерін грек ... ... ... ... түп нұсқадан оқуға мүмкіндік берді. Петрарка грек тіліндегі
Гомер шығармаларының қолжазбасын ... ... ... ... ... көне тілдерді, жақсы латын тілін білу ... ... ... ... ... ресми актілер, ғылым
шіркеу тілі болды және ... ... ... итальян прелаттары,
шіркеу ... орта ... ... тазартуға тырысты. Антика өнері
Италияда ел топырағының өзінен толып жатқан, ... ... ... ... ... ... үйлерді салғанда, яғни
құрылыс жүргізгенде ... алып ... ... көркемөнер, философиялық, педагогикалық көзқарастарда
білінген Қайта өркендеу мәдениетінің идеялық мазмұны ... ... ... Бұл ... — адамгершілік деген сөзден шыққан.
«Гуманистер» термині ХVІ ғасырда пайда болған. Бірақ ХV ... ... ... ... ... өз мәдениетін белгілеу үшін бұл сөзді
қолданады. Бұл сөз ... ... ... ... ... Италияның саяси ойшылы ... және ... ... ... мен ... ... ... Н. Макиавеллидің атағы
өз заманында-ақ кеңінен танылды. Оның ... ... ... ... атты ... мемлекеттік қызметтегі адамдардың іс
жүзінде басшылыққа алатын еңбегі еді [86, 2-3 бб.]. Ол ... ... ... ең басты бақытсыздық – оның саяси бытыраңқылығында, ал оның
негізгі себебі – Рим ... ... тыс ... ... араласуы деп
тұжырымдады. Макиавелли өз шығармасында Италияны ... ... ... ... ... Бұл мақсатқа жету үшін барлық айла-
амалды – халықты алдап-арбау, зұлымдық, антты аяққа басу, адамды қырып-жою,
опасыздық біткеннің ... ... ... деп тапты. Өз кезінде билеп-
төстеген ең жақсы патша, деп ... ... өз ... ... ... қасиеттерін қатар жинақтауға, өтірік пен екі ... ... ... ... у мен ... көмегімен құртуға, бас иіп
бағынғысы келмегендерді аяусыз жазалау керек. Оның бұл ... және ... ... арасында кеңінен таралды.
Диссертациямызда Н. Макиавеллидің тікелей ... ... ... осы ... ... тұрғысында айтып кеткеніміз
дұрыс. Айталық, 1958 жылға дейін ... ... ... ... ... енді ол ... [87, 40 с.]. Бұл фамилия зерттеу
еңбектерінде әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... итальянша Макьявельи, Макьявелли. Кей жағдайда
ұлы флоренциялық фамилиялы тұлға ретінде оны ... ... ... деп ... 1934 жылы ... ... орыс ... «Государь» және т.б.
шығармалары шыққан болатын [88]. Содан кейін 1939 жылы «О ... ... ... ... ... ... шығармалары сонымен қатар «Мандогора»
комедиясы тарихи зерттеулерге жатпайды. ... де, ... ... ... ... болмас.
ХҮ-ХҮІ ғғ. Италия қайраткерлерінің ішінде айрықша орны бар ... ... ... ... ... ... теоретигі және гуманист. Ол
Жаңа заманның тұңғыш саясат теоретигі деп саналады. Никколо ... - 1527 жж.) ең ... ... философтарының бірі, ақсүйектік
буржуазиялық саяси ғылымның ... ... ... ХҮ ғ. ... ... дәуірінде туылған саясаткер, жазушы, ойшыл, практик және теоретик.
Макиавелли ... ... ... ... оның бай ... ... керек, себебі өзінің бай саяси тәжірибесі арқылы ол барлық ... ... ... ... Оның ... ... ... өрлеу дәуірінің
Данте Алигери (1265-1321 жж.), Петрарка Франческо ... жж.), ... ... жж.), Леонардо да Винчи (1475-1564 жж.) ... бір ... ... ... Реформациялау идеологтары
Мартин Лютер (1483-1546жж.) мен Томас Мюнцер (шамамен 1490-1525 ... ... ... ... ... ... ... әрі
мемлекет қайраткері, 1516 жылы әйгілі «Утопияны» басып шығарған Томас Мор
(1478-1535 жж.), Нидерландының ізгішіл - ... ... ... ... ... ... жж.) Н. Макиавеллидің замандастары
болды. ХҮІ ғасыр Еуропа тарихында реформациялық ... ... ... Н. ... ... ірі ... ... болғандықтан, оған көп әсер етті. Макиавеллиді елдің бүкіл
тарихындағы атақты ... бірі деп ... ... ... толы ... төрт жүз жыл өтсе де қызу ... сондай-ақ
оған қарсыластары бола тұра, айтыстың мәселесіне айналып өзінің өзектілігін
жоймаған құнды материалдар жиынтығы.
Айталық Н. Макиавелли ... ... ... ... былай
деген екен: «Это был величайший прогрессивный переворот из всех пережитых
до того ... ... ... ... ... в ... и которая
породила титанов по силе мысли, страсти и характеру, по многосторонности и
учености. Люди, основавшие ... ... ... были всем ... но только не людми буржуазно-ограниченными... Макиавелли был
государственным деятелем, историком, поэтом и, кроме ... ... ... ... ... ... времени». Яғни (Бұған дейінгі адамзат
өміріндегі болмаған, бұл ұлы прогрессивті ... ... ... ... талап етті, нәтижесінде ойлау күшінің жемісі ретінде
қоғамда жан-жақты қамтыған ғалымдар туындады. Заманға сай ... ... ... ... кім ... сол болды, бірақ үстемдігі
шектелген... адам болмады... Макиавелли мемлекет ... ... ... ... ... жаңа заманның әскери туындыларын абыроймен
сипаттай білген жазушы) деп өткен ғасырдың ... Ф. ... ... ... болатын.
ХҮ ғасырдың аяғында Флоренция күнделікті буырқанған өмірінде
болмаған өзгерістерге тап болады. 1492 жылы ... ... ... ал 1494 жылы ... ... қол ... Карл ҮІІІ Италияға
баса көктеп кіреді. Пьеро Медичи нақты шешімге келе ... ... ... жатқан француз короліне бас иіп, ұлы қаланы тізе бүгуіне ... ... ... ... ... ... ... байланысты
Медичиді қуып француздардың басқыншылығынан аман қалады. Француздар қалаға
тек республикандық басшылардың одақтасы ретінде ... ... ... ... қатынаста болмауынан олар қаланы тастап кетеді.
Француз әскерлері Флоренциядан ... ... яғни ... сарайының
байлығына қолды болып кетушілер ... ... ... Іс ... қала
басшысы монах-доминикандық Джироламо Савонарола, ... ... ... ... шіркеуге айналдырмақшы болды. Сан Марко шіркеуінде
1498 жылы оның соңғы бір уағыздарында отыз жас шамасындағы орта ... ... емес ... қара ... тік ... кең маңдайлы, жарқырап
тұрған қара көздері және жұқа ... ... ... күлкісімен адамдарға
тартымды болды. Ол Никколо Макиавелли еді. Қазіргі таңда дәл осы ... ди ... ... көре ... [41, 345 с.]. ... ... да ... бар, олардың бәрі Италияда Уффица, Англия мұражайларында
сақталған, көшірмелерін П.Вилларидің ... и его ... [28, 345 ... еңбегінен және «Очерки истори Италии» атты оқу құралдарынан көре
аламыз.
Жоғарыда ... ... ... ... діни ... папа
жайында айтқанын «ұлы қатыгез деп айтуға болады, ... ол айта келе ... ... ... ... ... ... өзі ондай істерді
мойындамас еді», - деп қарсы ... ... Жас ... ... ... папа мен ... деген сыны емес, ал олардың
діни-мистикалық сипатындағы іс-шараларын Никколо ... деп ... ... сыни ... ... ... бала ... болса керек. Бернардо Макиавелли, Макиавеллидің әкесі діни
ұғымға ықыласпен қарамаған. Көбінесе дінге ... ... ... ...... Бартоломея болған.
Никколо Макиавеллидің шыққан тегі жөнінде айта кететін болсақ, ... ... ... мен анасы - Бартоломея ди ... ... ... ... ... себебі осы тектің өкілдерінен ... ... ... ... ... ... басшылары,
діни қайраткерлері шыққан. Оның әкесі заңгер болғандықтан, сірә, Макиавелли
балалық шағынан заңтанудың негіздерімен танысып, білім ... ... ... 1469 жылы 3 ... ... келген. Сол кездегі
Флоренция республикасында белгілі саяси рөл атқарған қалалық нобилитет
ортасынан шыққан. Ол ... ... бала ... ... Сократ сияқты
адамзат әлеміне көзін ашып келді. Әке-шешесі оған Никколо деп ат қойып,
бала кезінде ... ... ... ... ... жоғары
білім бере алмады. Әкесі Бернардо Макиавелли заңгер, орташа ауқатты топтан
еді. Никколоның бозбалалық шағы Лоренцо Медичи ... ... ... ... ... ... ... мектептерінде
және қала мектебінде оқып білім алған. Бала Паголо Рончильоне ... ... ... ... ... ... ала алмаған Макиавелли:
"Мен өсе келе өмір ... гөрі ... көп ... деп ... Бірақ
гуманистік интеллигенцияның арасында өскендіктен латын тілін еркін
меңгеріп, ежелгі авторлардың ... оқи ... ... ... ... ... алмауы, оның орта ғасырлық схоластикадан
сақтап қалды. Бірақ ол да Макиавеллидің ақылы мен ... ... ... еді. Жас ... ... ... ... ең алдымен, классикалық
шығармаларды саяси талдау жасайтын материал ретінде қолдануынан ... ... ... ... неоплатониктердің
ойларының бөтен болуы әсер ... ... ... ... ... ... ... алып отырды. Бірақ оның ата-
бабасы ешқандай атақпен шыққан жоқ. Сонымен қатар, оның отбасында ... ... ... ... Италиядағы шіркеуді сынға алуы,
мүмкін, осыдан да болар [20, 345-346 сс.].
Макиавеллиді зерттеген А.К. Дживелегов белгілі бір қайғылы жәйт ... ... ... ... ... ... аударды: «Шыққан тегі мен
қабілеті оның алдынан ... ... кең жол ... еді, ... болмады. Оның қоғамда орнын табуға барлық ... ... ... ... арасында табысқа жетуіне сырт кейпі
келіспеді» [89, 16 с.].
Дегенмен Макиавеллидің білім бұлағымен сусындап, нәр алған ... мен ... ... ... ... болатын.
Кітаптардың көпшілігі антикалық әдебиеттер: ... Тит ... ... ... ... т.б. ... Макиавелли өзінің заманына жақын
жазушылардың ішінде Флавио Бьонда мен ... ... ... бірақ оның кітапханасында ешқашан діни негіздегі шіркеу папаларының
шығармалары кездеспеген. Жас Н. ... ... ... ... көне классиктердің шығармаларымен таныс болды. Бірақ
өзіне жақыны гумманистік дәуір еді. ... ... ... ... ... ... ... өте құнды, ол кітаптардың
барлығын сатып алмай ... ... Осы ... жағдайлар Макиавелли кедей
жағдайда, көп заттардан шектелгенін байқауымызға ... 1498 ... ... ... 110 ... тең ... орташа есептегі
жанұя деп танылды. Әрине тәжірибе ... жас ... ... ... алғашқы танымал және беделді әулет тұқымынан шықса ... ... ... ... ... құқылы болды: «Я родился бедным
и скорее мог познать жизнь, полную ... чем ... [41, 346 ... «Мен ... болып туылдым, сондықтан өмірді жылдам түсіндім дейді». Әрі
қарай Макиавеллидің тұрмыс тіршілігі тұрғысында сөзімізді жалғастыра келе,
ол үш ... ... ... үйде ... ... әр қабатында екі терезеден
болған. Шамасы ескі ... ... ... ... оның ... ... енгізген. Әрине, ауқатты шонжарлардың үйлерімен ... туып ... үйі ... ... үй ... есептелінді.
Макиавеллидің отбасы байлыққа жете алмаған, шынында ... ... ... жұмысшылардың өмірлерімен теңестіруге болады. 1469 жылы 3 мамырда
Никколо Макиавелли дүниеге келгенде оның отбасының бір қалыпты түсімі ... өмір ... ... ... орта ... ... жататын. Макиавеллидің отбасы ... шығу тегі ... деп ... мұрагерлік бойынша феодал ақсүйектерге туыс
болып, Флоренцияның оңтүстік-батысындағы қалалар мен ... ... ... ... жүйенің ХІІІ ғасырларда ... ... ... жойылуына сәйкес, феодалдық қатынасты біршама үзген
болатын, сондықтан ХҮ ғасырларда нобильдік ... мен ... өте ... ... тұр еді. ... Макиавеллидің отбасы патронаттық құқтың
негізінде кейбір шіркеулердің түскен түсімінің бір ... ... ... ... ... ... мен ... бақылауға және
өзінің ақсүйектік таңбасын қала алаңындағы ортақ құдықта ... ... ... ... ... ... көкшіл крест
бейнеленген. Шеге – ... ... ... ... ...... шеге (вредный гвоздь). Осындай лақап
атақтар, ақсүйектер отбасының ... ... ... тегінің
мықтылығын, өзі үшін жауап бере ... ... зиян ... ... [41, 346-347 сс. ... ... ... құқықтары аяғына дейін сақталмаған,
дегенмен жас Макиавеллидің 1496 жылы ... өз ... ... ... ... үшін Муджеллодағы Санта Мария ... ... іс ... ... ... Пий ІІІ ... ... жас 27 жасар Макиавеллиді ... ... ... өзі
тәжірибелі заңгер болса да жібереді.
ХҮІ ғасырда феодалдық реакцияның жағдайы сеньорлық құқықтың қайта
қалпына ... алып ... ... ... ... түскен табыс
кірістер туралы есептер жасап отырған. Оның әкесі сол ... ... ... ... 15 ... ... ... жатқан жердегі жер
шаруашылығын басқарып, оған жерден түсетін өнімнің жартысы тиесілі болатын.
Никколоның әкесі ... ... ... түрде бақылап және өз
үлесіндегі Фонталла мен Сант-Андреа ин Перкуссидегі жер ... ... ... түрде пайдаланып отырған. Сонымен қатар ол түскен ... ... ... мен ... ... ... алып тек ... тіпті базарға шығаратын болған. Сонымен Н. Макиавеллидің шыққан
отбасының материалдық жағдайы орта ... ... ... оны
тәрбиелігі мен білімі жағынан – ерте буржуазиялық қайта өрлеу мәдениетінің
атмосферасына толықтай ... ... ... ... ... ... ... өту - тек
Макиавелли отбасының тарихы емес, сонымен қатар бүкіл ХІІІ-ХҮ ғғ. Флоренция
тарихы болып есептелінеді. ... осы ... ... ... ... әлем ... тұңғыш рет, тек қала экономикасының дамуына
байланысты феодалдық ... ерте ... ... ... ... ... [20, 348 б.]. Бұл ғасырда Флоренциядағы ... ... ... ... ... құқықты азамат болуға және ... ... ... ... бар ... ... тырысты. Ежелгі
итальяндық мақалдағыдай «Арыстанның құйрығы болғанша, ... ... ... – дегендей шағын қалада билік құрғанша, Флоренцияда ел
қатарлы ... ... ... ғ. Макиавеллилер Монтеспертолиден Флоренцияға көшіп келген
болатын, ... сол ... Сан ... ... Санто
Тринита кварталында тұрды. Осы тұста ... ... ... ... ... ... ... әулеті болып тұрған
жақсы» деген. Бұл кварталда Макиавелли бірнеше үйдің иесі ... ... ... ... ал 1260 жылы ... ... ... оралды. Осы кезде гельфтік партия (parte guelfa) ерте буржуазияның
басында тұрды, ал гибеллиндер ... ... ... еді. ... ... ... жоқ, сондай – ақ республикадағы саяси істерге
араласты, олардың ішінде 12 ... және 50 ... ... ... ... ... ... болған жоқ, бірақ ... ... ... ... Аталмыш жауапты қызметке ол ... ... ... оны бұл ... ... рет ... Неге осы істі тек
Макиавелли атқару керек, оның бұл іске келуіне қандай қасиеттері әсер етті?
Алдымен бұл Флоренциядағы ... ... ... 1498 ... ... ... республикасының екінші канцеляриясына сайлауға
түскенде жеңілді, оған Савонарол сайланды. Сол жылы ... ... ... 23 ... ... ... оны ... Бес күннен
кейін Макиавелли Медичи жеңіске жетті, 18 маусымда екінші ... ... ... ... ... екі ... бөліп қарауға
болады: алғашқысы - оның саяси қайраткер ретіндегі мемлекет қызметіндегі
жылдары (1498 - 1512 жж.), ... - оның ... ... және ... өмірден аластатылған, тек шығармашылықпен айналысатын жылдары (1512-
1527 жж.). Өмір бойы шығармашылықпен айналысқан ойшыл, саяси істерді ... ... Оның ... - ... әрекеттері келешекте туындаған
шығармаларына теориялық негіз болды. Өзі туралы ол "... ... өмір ... ... ... ... ... деп ... [90, 13 б. ].
Сонымен жоғарыда көрсеткендей Н. Макиавеллидің саяси және ... 29 ... 1498 ... ... ... белгілі діни реформашы
Д. Савонароланы (1452-1498 жж.) өлім жазасына ... ... ... ... ... ішкі ... ... екінші хатшысы
болып тағайындалады. Бірақ, одан бірнеше ай бұрын Макиавелли осы қызметке
дауысқа түскен болатын, бірақ ... ... ... жол берді. Көп
ұзамай, сол жылдың 14 шілде айында ол ... да ... ... ... ... ... ... Оның кеңесіне ("Бостандық және
Бейбітшілік" комиссиясына) хатшы болып тағайындалды, мұның өзі әскери және
дипломатиялық істер бойынша хат алысуларды ... ... ... ... ... ... көп ... Синьорий концеляриясының қызметін
атқара алмады. Ол үшін білім, өткір ой, тынық ойлау және сарқылмас ... еді, және ... бәрі ... үшін тиімді болу керек.
Макиавеллидің бойында бұл қасиеттер жас бала ... ... ... 1476 жылы 6 ... ... магистр Маттео мектебіне оқуға
түсіп, грамматиканы, яғни (ars ... Элио ... ... ... ... оқиды [20, 346 с.]. Ол мұғалімне айына 5 ... ... ... жылдан кейін 5 наурызда 1477 жылы ол ... ... ... ... қала мектебіне берілді. Алайда, бұл университет бес
жыл бұрын Пиза ... ... ... Бұл ... ... латын
классиктерін оқытты. Ғимарат үстіндегі Бюст Данте ескерткіші ... ... ... ... Мектепте Никколо 3 жылдай оқыды. 1480 жылы
3 қаңтарда Пьеро Мариодан оқи бастады, 12 ... 5 ... 1481 ... ... ... Паголо Рончильон мектебінен оқиды [91, 156-157
рр.]. Отбасының ... ... ... ... түсе ... ... университеттердің қалыптасқан дәстүрлері болғандықтан,
жас ғалымдардың қалыптасуына, жалпы болмысына әсер ... ... ... ... ... оның оқу ... мен ойлау
қабілетін өзгерте алмады.
Макиавеллидің жазған хаттарындағы мәліметтер бойынша оның білімі
музыкамен толықтырылып отырған, себебі ол оны ... ... Грек ... ол
білмеген, дегенмен грек мәтіндерін, аудармаларын кеңінен пайдаланған.
Латын авторлары барлық ертедегі деректердей ... ... ... ... ... ... ... ғұмыр бойына ұдайы оқитын кітаптарына
айналды. Әсіресе Тит ... ... ... Цезарь, Виргилий, Светоний,
Овидий т.б. Шамасы әкесінің әңгімелері бойынша ... Тит ... ... бала кезінен таныс болса керек.
Ерте заманның классиктері Макиавеллиге досы және ... ... ... ... жол жүргеннің өзінде оларсыз жүре алмаған.
Билік басындағылар өзін сақтау үшін, биліктен айырылып ... ... ... ... ... Мысалы, Макиавелли «Рақымсыздық туралы»
өлеңінде былай ... ... ... ... или ... ... ... тот, кто помогал спасать короны, - дей
келе оны ... ... ... ... ... люди от ... подале,
пока себе не причинили вред
и все, что вы нашли, не потеряли [86, 19 б.].
Іс ... ... 14 ... жуық ... ... қайта
сайлану арқылы Флоренция республикасы үкіметінің мемлекеттік хатшысы
міндетін және ... ... ... әр ... ... ... ... дипломатиялық сапарларда болды, олардың барысында ... да ... ... ... ... ... ... тапсырмаларды
орындады, саяси шараларды, әскери науқандарды ұйымдастыруы мен жүзеге
асыруға қатысты, осы ... ... ... қайраткерлермен таныс
болды, әр түрлі елдердің және ... ... ... ... қалалар-мемлекеттер патшаларын тікелей байқап, олармен аралас-
құралас болу тәжірибесіне ие ... ... ... ... ... ... ... жазысып, жазбалар алысып, заңдар мен үкімет өкімдерінің
жобаларын әзірледі. Макиавелли атқарған қызметтер аса ... ... ... ... ... ... табысты қызметтер қатарына ... ... ... ... ... ... ... Кеңесінің-республика үкіметінің-хатшылық қызметіне тағайындалады.
Понтедераға барып тақтағы ... ... ... ... ... ... ... Сол жылы ол республиканың стратегиялық пункті - Форлиге
Сфорцтың қызына Флоренция канцлері Марчелло ... ... ... Бұл ... ... аяқталды, екі жақтың Пиза сауда орталығы үшін
күресі ... 1500 ж. ... ... ... ... Моро ... алынды, ал Францияға елшілермен бірге Макиавелли де
барды. Макиавелли салтанатты жиындарға баратын елші емес, жай ... ... ... ... ... еді. ... ретінде, өзінің
айтуы бойынша, "тәңірге жол салады" және барлық ... ... ... ... ... ... жеңе алмаған француздардың саясатына ырза
болмады. 1501 жылы ... ... ... келіссөздер жүргізеді. Бұл
жерде ол метрополияның өкіліне айналып қана ... ішкі ... ... ... ... ... тағы бір ... болды. 1502 ж. республикада мемлекет басшысының билігі күшейе ... ... ... талантты стратег, әрі тактик ретінде
кейіннен мемлекет басшысына недәуір ықпалды болып, оның тұрақты ... ... ... ... оның оң қолы ... қала ... Макиавеллидің осы
ерекше жағдайы оның жауапкершілігін ... ... ... ... ... ... мұқият ойлана-толғана шешуге итермеледі.
1502 жылы макиавелли "Патшаға" үлгі ретінде алған Цезарь Борджамен
кездесуі оны қатты толғандырады, ... қу, ... да бір ... ... қатар батыл, шешімді билеуші екенін көреді. ... ... ... ... ... ... былай дейді: "Ол
өте іскер адам, бір жерден екінші жерге сапарын бір күнде аяқтайды, ... ... ... және ... ... [28, 21-23 сс.]. ... ... ерте танысқан Макиавелли тоғыз ... ... ... ... ... ... кезін көрді - сонымен
оның басты мақсаты Флоренция мемлекетін қорғау мен нығайту ... ... ... ... ... ... ... жазды.
1507 ж. Тирольға сапарында император Максимиллианға жаңа ұсыныспен барады.
Оның ... ... ... 1512 ж. ... ... ... Көбінесе Макиавелли ондықтың әскери комиссиясының ... ... ... ... қатысты. Өз армияларын құруда ақыл
беріп отырды. Кейін құрылған ондық ... атты және жаяу ... ... шығарды [92, 40-42 бб.].
Сонымен қатар, билік жұмыстарын атқару барысында ... ... ... ... және ... тапсырмаларын
орындайды, Рим, Франция және Германияға елшілік қызметін атқара ... ... ... ... ... онда ... ішкі және
сыртқы негізгі мәселелерін қозғайды. Оның "қызметтегі" шығармалары сол
дәуірдегі Италия мен ... ... ... ... түсінгендігін және
заманның оқиғаларын зерек бақылауы туралы мәлімдейді. Бұл ... ... ... ... теориялық негізге алуымен байланысты болды.
1512 жылы Макиавеллидің өмірінде ірі өзгеріс болады. Республика ... ... ... орнағаннан кейін ол қызметінен ... ... ... ... "Мұндай бос уақыт менің өмір сүруімді
шектеді, егер құдайдың ... тисе ... ... қаламгер боламын", -
деп жазды [18, 88 с.]. ... ... ... ... ... басылғаннан кейін Ареццоға айдалды. Оған антимедилилерге
қарсы ... ... жала ... ... саяси өмірге оралу әрекеттері
бекерге айналады. Италияны қорғап қалу үшін ешқандай ... ... ... трагедиялық жағдайын әлсіз бақылау ғана қалады. Лев X ... ... ... ... [93, 309б.]. Бос ... Макиавелли
жаңа кезеңнің эмпирикалық саяси ғылымы туралы шығармаларына арнайды. Өзінің
ғылыми ... ... "Кеш ... үйге ... ... орныма ораламын.
Кіре берісте шаруа киімімді тастап, ... ... ... ... ертедегі ұлы адамдардың ортасына түсемін. Олар маған рухани азық
береді, мен олардан қорықпаймын және әрекетті түсіндірулерін ... ... ... ... мен ешқандай жәбір көрмеймін, ... ... - деп ... [28, 263 с.]. Осы ... оны ... ... ... өткендей 1512 ж. Флоренция республикасы құлағаннан кейін
үкімет, оның ішінде оның ... да ... ... ұшырады. Саяси
өмірдің қайнаған ортасында ұзақ уақыт болған адамның белсенді саяси ... ... ... қандай да бір мемлекеттік қызметпен айналысуға
тыйым салынды, ол бір жыл ... ... ... ... ... құрылыс мәселесі итальяндық
мемлекеттер үшін үлкен мәселе еді, ... бұл ... одан әрі ... ... өмір сүре ме, жоқ па, егер әлемдегі мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... тұрды. Авторлар
Еуропаның орталыққа бағынған елдерінің үлгісінен мысал келтіріп, ... ... ... ... ... ... ... шығармалар
жазылды. Оның түп тамырына тоқталатын болсақ, классикалық еуропалық
абсолютизм орталыққа ... ... ... қалыптасқанға дейінгі сатыдан
өсіп шықты. Итальяндық ұлттық абсолютизм орталыққа бағынған ... ... ... жағынан француз немесе ағылшын абсолютизмнен
айырмашылығы болды. Қала коммуналарынан итальян синьориялары дамып шықты.
Итальяндық коммуна Еуропаның басқа ... ... ... ... жоқ, ол феодалдық синьорилермен күресте өсіп шықты. Қала
деревняны экономикалық жағынан ғана қанап ... ... ... да үстемдік
жасады. Сөйтіп итальян қалалары өмір ... ... ... ... ... ... округтерді ғана емес, қалаға жақын жерлерді де
бағындырған қалалық республикаларға айналды. Қалалық коммуна қайта өрлеудің
алғашқы кезеңіне сәйкес мемлекет-республика болды. Орта ... ... ... ол жаңа әлеуметтік-экономикалық және саяси құрылым еді, ал
оның даму шарты Қайта өрлеу мәдениетінің гүлденуіне ықпал ... және ... ... ... анықталды.
Бұл мемлекеттердің әлеуметтік-экономикалық эволюциясына саяси
эволюция сай ... ... ... айналды, одан кейін бір
синьордың билігіне айналды [122, 166-167 бб.].
Синьория Қайта өрлеудегі ... ... ... ... ... ... ... заң жолымен құрылды ма әлде кондотьерлерің билікті
әскер күшімен басып алуымен жүзеге асты ма ... ... жаңа ... ... ... ... қолданылған коммунаның дәстүрлі
формаларын пайдаланылды.
Сөйтіп, итальяндық синьёрия территориясының кішкене болуына қатысты
орталықтанған Еуропа мемлекеттерінен айырмашылығы бар, олар ... ... ... ... жоқ. Дегенмен де ол саудасы мен өнеркәсібі
дамыған мемлекет болды, өз мүддесне сай қоланған басқарудық ... ... ... көп еді. Осы ... сипаттама әр синьория
тарихын қарастырғанда үлкен ... ... ... ... ... ... және қала коммуналарының
саяси құрылысындағы дәстүрдің қалдықтары жаңа ... ... ... көрсетумен қатар абсолюттік теорияны жасаудың негізі
болды.
Аймақтық-абсолюттік теорияның ... ерте ... ... ... ... өз ... ... мемлекеттің құрылуы
экономиканың одан әрі дамуына және ... ... ... ... ... ... ... Гвиччардини, Джаноттидің саяси теориялары тоскандық
аймақтық абсолютизм тәжірбиесі негізінде ғана құрылған жоқ, бірақ ... ... ... күрес жағдайында жасалды. Шет жақтағы
абсолютизмге саяси ойшылдар, теоретиктер итальян абсолютизмін қарама-қайшы
қойды. Герцогтік ... ... ... жасанды және Чезар Бордж эгидасымен
эфемерлік итальян абсолютизіміне жатады. XVI ғ. ... ... ... мемлекет мәселесін бірінші орынға қойып, оны Қайта өрлеу
дәуіріндегі Италия үшін өмір не өлім ... ... ... ... мен ... жеке аудандардағы мемлекеттің
әр түрлі шарты мен фомалары, жаппай ... ... ... тууы, мемлекеттік тәуелсіздікке және ұлттық билікке талпыныс,
басқарудың ... ... мен ... ... ... ... ... туралы саяси теорияны – реалистіктен утопиялыққа дейінгі
теорияны дүниеге әкелді. Олар кездейсоқ ұжымдық ... ... үш саты ... ... алды: ертеде қарастырылған идеалды
гуманистік схемалар (XIV-XV ғғ.), ... ... (XVI ғғ.) ... ... ... ... өзінің іс жүзіндегі саяси қызметінен шектетілгеніне қатты
қамықты. Сірә, өз ... ... ... ... ... ... мен біршама оның кедейшілігі және осы ... ... ... ... ... іс жүзіндегі көрнекті саяси қызметке
қабілетті де дайын осы бір адамды ... ... ... ... ... әрі ... саяси қызметкер және талантты адам ретінде оны әр
түрлі жұмыстарға да шақырды. 1521 ж. хатшы болып ... ... ... ... ... келуге шақырды, бірақ та Макиавелли ... ... Ол ... мемлекеттік қызмет атқаруды артық санады, алайда
мұнда аса көрнекті ойшыл әрі ... ... ... ... жағдайда
Макиавелли мемлекеттік кызметтен мәжбүрлі түрде алшақтатылып, еріксізден
әдеби қызметті таңдап алады. Макиавеллидің талдау ... шек ... де ... ой жіберіп, соңғы бастауларына дейін зер сала ... ... ... шешу және ... ашып ... шеберлігі ешкімде
болған емес. Оның ... ... ... ... ... ғана ... ... бірге ендігі жерде көптеген ғасыр бойы
иезуиттердің ашу ызасын келтіріп, ... ... ... ... ... ғалымдардың жүйкесін тоздырды. Макиавеллиді он бес жылдай іс
жүзінде ... ... ... ... ... ... ... үшін
Макиавеллидің, әлбетте, әдеби шығармалары, теориялық қорытындылары мен
көкірек-көзінің оянуы аса маңызды ... Оның ... ... саяси
мансабының бәрі осыларға әзірленуге арналмады ма екен? Іс ... ... мен ... белсенділігінің осы жылдарында ол 1513 және ... ... ... ... (1513 ж.), "Тит ... алғашқы
он күндігі туралы пікірлер" (1516 ж.), "Біздің тіл туралы диалог, ... (1516 ж.), ... ... (1516 - 1517 жж.), ... (1518 ... өнері туралы" трактат (1520 ж.), ... ... ... ... ... ... ... әдістері туралы пікірлер" (1520
ж.), "Лукка қаласы туралы ... және ... ... (1520
ж.), "Флоренция тарихы" (1520 ж.). Алғашқы еңбектерінің бірі ... ... ... ... ... ... ол 1513 ж. шілде-
желтоқсан ... ... ... кезеңінде жазып, оның ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік нысандарды шынайылы ретінде ескереді. Оның шығармасы
саясат ... ... ... ... ... түрде атап көрсету
ұмтылысына толы және осылардың негізінде мемлекет басшысына ұсынымдар беру
ниетінде болды.
Макиавелли ... ... "Тит ... бірінші он күндігіне
арналған пайымдауларымен" жұмысына үзіліс жасай отырып, ... ... осы аса ... екі ... ... ... ... аңғарылады.
Алайда егер "Пайымдауларда" Макиавеллидің саяси-құқықтық теориясы неғұрлым
жүйелі ... ... ал ... ой желісі ең алдымен мемлекет басшысынын
рөліне және мүмкіндік шегінде оның саяси даму барысына ықпалына, ... ... ... авторы қайтыс болғаннан
кейін 1532 жылы Флоренция мен Римде жарияланған.
Макиавеллидің ... ... тыс ... оның "Князьге",
"Флоренция тарихына" және басқа да шығармаларына XVI ғасырдың бас ... ... ... ... ... ... ... айқын
аңғарылады [94, 614-615 рр.]. Егер 1520 ж. "Флоренция тарихы" кардинал
Джулио Медичидің (болашақ папа ... ... ... бойынша жазылса,
ал 1532 ж. "Князь" оның мақұлдауымен басылып шықса, арада ... жыл ... папа ... VI ... ... ... және ... деп
жазғырды. 1559 ж. Италия ойшылының шығармалары тыйым салынған кітаптар
индексіне енгізілді, рас, ... ... де олар ... үшін ... бола ... басылым одан әрі шығарыла берді.
Бұл әлемнен кету емес, дана кеңесшілерге оның өз ... ... ... ... ... ... эрудит сияқты қараған
жоқ, ол саясаткер - ... және ... Ол бұл ... ... өткен. 1516 жылы Флоренцияның кафедралық соборында ... ... ... ... өңдеу академиясы ашылып, онда ... ... ... ... ... [78, 7-9 рр.]. Тек, 1526 ... ... ... ұйымдастыруға шақырады, ол италиандық
мемлекеттерді біріктіруге күш салады және соңғы үмітінің жоғалуынан уайым
шегеді. Жатжерлік ... ... ... 1527 жылы 4 ... ... құлайды, ол неміс басқыншыларының тонауында қалады. Флоренция
бұған антимедичилер көтерілісімен және республиканың қайта ... ... ... ... ... республика бұрынғы хатшысының
қызметінен бас тартады және 10 күннен соң 1527 жылы 21 ... ... ол ... ... ... жерленген [95,142-143 бб.].
Макиавеллидің мол мұрасынан, оның саяси және тарихи көзқарастарын
"Патша" (1513 ж.), "Тит ... ... он ... ... ... (1513
- 1516 жж.), "Флоренция тарихы" (1520 - 1525 жж.) ... ... ... ... ... мен гвельфтер енді өмір
сүруден қалды, оның ... ... ... ... ... ... Медичи үстемдігіне мүлде қарама-қарсы болды. Ол ешқандай
дінді қабылдамайды, мораль нормаларын сақтай отырып оны аттап ... ... еркі ... ... қалыптасады. Өзінің патриоттық шындығына ... ... ... Оны ... қызметкері деп санағанмен жазушы
ретінде де таныды. Сол кездегі жазушылардың ... ... ... ... қарағанда, Макиавелли теория мен практиканы ажырата білді. Ешкім ... пен ... ... ... сөз қозғамады. Орта ғасырға оралуға
ешқандай негіз жоқ еді. Сондықтан Макиавелли одан бас ... Адам ... орта ... адам ... және ... өрлеу дәуіріндегі адамға да
жатпайды, ол - өз мақсаттарына жете алатын, және ... ... ... сай ... Орта ... отан ... ... берілгендік деген
түсініктер болды. Адамнан жоғары нәрселерді ... ... ... ... ... даңқ ... ойлар деп атап көрсетті. Папа мен
императордың бұл ... ... ... да жоқ, ал ... өмірдегі қоғам
өкілдері өз ойларын ... ... Папа ... ... тек ... ... ... формасы деп қана қарамай, Италия үшін өте қауіпті
деді. Ол заңды ... ... жеке ... өз ... ... Адам ... ... айналды - онымен басқарудың түрлі
формалары белгіленіп, бір адамның тағдырын ... ... да ... ... - қозғалушы әлемді тану, оны реттеу. Ұлттың құлауы мен
ұлылығы, түрлі ... ... ... ... емес. Себебі адам рухы
ешқашан жоғалмайды, ол өз заңымен өмір сүре береді. Макиавеллидің халықтың
тарихы мен ... ... ... ... бар - бұл саясат пен тарих.
Осыған байланысты ол алғаш рет ұлт ұғымын енгізеді [96, 50-51 ... өз ... ... әлі де ... ... ... ... индустриялды қоғамға көше бастаған кездегі буырқанған саяси
өмірін жақсы білді, сондықтан Флоренцияның және басқа да ... ... ... ... ... саясат (сондай-ақ
билік) саласы - әр түрлі күштердің билік ... оны ... тұру ... ... күрес саласы Макиавелли былай деп ойлайды: мемлекеттік
билік ... ... ... да бір ... имандылық түсініктері мен
құндылықтарынан және адамзат түсініктерінен жоғары және оқшау тұрған нәрсе
емес. Саясат пен ... ... бұл ... ... ... дұшпанды жою
заңдары [97, 14с.].
Макиавеллидің саяси және құқықтық, ... ... қол ... үшін ... кұралдар пайдаланылатын орта. Макиавелли
бұл ... ... ... ... жеке ... алған. Өзінің
объективтілігіне кәміл сенімді байқаушы ретінде, ол атап айтқанда ... осы сала ... көзі ... ... ... ... Н. Макиавелли туып өскен және мемлекеттік
қызметтерінің барысы Флоренция қаласы мен ... ... ... ... ... ... «Флоренция тарихы» еңбегіне аталмыш
қаланың саяси ахуалын пайыдады. Н. Макиавеллидің ... ... ... ... үшін өте ... Себебі, кітап орта ғасырларда ірі өркениет
орталығы болған Рим империясына қатысты ішкі және ... ... ... ... ... ... ... бірінші бөлімінде біздің
тарихымызда маңызды орын алатын, Аттила ... ... ... ... мен ... жаугершілік соғыстары жайында өте құнды
мәліметтер келтіреді. ... ... ... ... ... ... да
қамтып кеткен.
Н. Макиавелли Флоренция тарихы еңбегінде мемлекет және мемлекетті
басқару, саясат тұрғысында өзінің ашық идеялары мен ... ... ... ... ... Н. ... ... Қайта өрлеу заманындағы саяси ойлардың ... ең ... ... ... тарихының идеологиялық және саяси дамуына ... ... ... деп ... Макиавеллидің Флоренция тарихы оның творчествасының соңғы
жиынтығы, еңбекте Флоренциялық ... ... ... ... ... ... тарихында Никколо Макиавелли ХҮ ғасырға дейінгі Италияның
тарихи ... ... ... ... басқарушылықтың әртүрлі
бағыттарын қарастырған. Италияда осы уақыт ішінде басқарушы-реформатор
болмады, ... ... ... флоренциялық република күйреді,
«варварлардың» шабуылы күшейгендіктен Макиавелли олардан Италияны ... ... ... ... ... атты ... өз заманының
өнер туындыларының ішіндегі үздігі деп ... ... ... ... және ішкі ... ... тарихында адам ойының жетістігі ретінде, кейінгі ... ... ... ескерткіші болып табылады.
Макиавелли «Флоренция тарихында» Италияның ірі әдеби прозасының
негізін салушы ретінде өзін ... ... ... ... ... ... ... еңбекті аяқтағаннан
кейін араға бес жыл салып, алғашқы ... 1532 жылы 25 ... ... Екі күн ... соң 1532 ж 27 ... екінші рет басылған. Одан
кейінгі 22 жыл ішінде тоғыз ... ... ... жеті рет ... 1540, 1541, 1546, 1551 және 1554 жж.) ... ... екі ... (1537, 1551 жж.). Одан кейінгі жылдарда ... ... ... басылымына тыйым салынып, ол жалған атпен жасырын түрде еуропаның
ірі қалаларында да шыққан.
Н. Макиавелли «Флоренция тарихын» орыс ... ... ... Н.Я. ... болды.
Қайта өрлеу дәуірінде осы дүниенің рахатын бекер деп санаған ... ... ... өмір қуанышы мен жігер-қайраты мол, парасатты
адамды ілімдер етек ... Ол ... ... ... ... ілімі.
Соның ішінде, әсіресе ағартушылық мақсаттағы жұмыстар көп жасалынды. Саяси
білімдер, саяси көзқарастармен ... ... ... ... театр, өнер, архитектурада елеулі
өзгерістер орын алды. ... ... ... ... ... ... ... көңіл бөліп, оларды гимнастикалық және әскери
жаттығулармен шұғылдандыру, ... ... ... ... ... үйрету қажет деп тапты. Сурет, музыка, мүсіндеу
өнерлері арқылы оқушыларға ... ... ... ... ... ... ... ең басты мақсаты — адамгершілікке тәрбиелеу. Онсыз ешбір
білімнің ... ... ... емес ... Олар ... қадір тұтуды
жақтап, мектептерді қатал тәртіпке балаларды ... қол ... ... ... балаларды тәрбиелеу үшін қойған талаптары ақсүйектер
мен буржуазия ... ... ... Тек ... ... ... Мор) тарихта бірінші рет бүкіл халықтың мүддесіне сай ерлер ... тең ... оқу, ана ... ... және ... ... мен ... арқылы ересектердің білім алуына ... ... ... ... ... дәуірі термині бірінші рет ХҮІ ғасырдың орта кезіндегі
италиан ... және өнер ... ... ... ... ... ... берік орын алды. Қайта өрлеу дәуірі философиясы
идеяларын сол дәуірдің ... және ... ... ... дағдарысы мен капитализмнің туа бастауына байланысты
түсіндіріледі [98,17с.]. ... ... ... ... ... Италияда (Н.Кузанский, Валла, Пикоделла, Мирандолла, Леонардо да
Винчи, Талезно, Бруно, Галилей, Каруано, ... ... т.б.) ... ғасырлардағы Францияда (Монтень, Рамэ, Шаррон, Лефевр д' ... ... ... ... Германияда (Мюнцер, Рейхлин, Гуттен, т.б.), ХҮІ-
ХҮП ғасырлардағы Англияда (Т. Мор, ... ХҮІ ... ... ... т.б.), ... ... Роттердамский т.б.), Швейцарияда
(Парацэллэс), Польшада (Коперник, т.б.), Чехияда (Каменский, т.б.) кең өріс
алды. Атап ... ... Н. ... замандастары болды.
Қайта өрлеу дәуірі философиясының идеялық қайнар көзі тек антика
мәдениеті мен философиясы ғана ... ... жоқ ... ... да
мәдениеттер мен ілімдердің, әсіресе ортағасырдағы ... ... ... ой мен
күрестің де ықпалы зор болды. Сонымен қатар Қайта ... ... ... ... бай ... ... негізделген араб
философиясы мен ғылымы күшті әсер етті. Қайта ... ... ... идеологиясы негізінде дамыды. Сол кездегі жеке адамның, өскелең
талап-тілегіне сай келетін ... ... ... ... ... ... салаға айналды. Қайта өрлеу дәуірі философиясында материалистік
бағыт сол ... ұлы ... және ... ... өнер мен техника
өндірісі жаңа салаларының өркендеуі нәтижесінде қалыптасты [98, 19 ... ... ... ... ... ... үшырап,
капитализмнің пайда болған дәуіріндегі идеология болғандықтан оның ... ... мен ... ... Экономикалық және саяси әлеуметтік
салалардағы ескі мен ... ... ... ... ... философиясында
гуманистік этика, утопиялық социализм, натурфилософия мен ... ... ... мен діни ... қарсы күрес ретінде
қалыптасады. Бұл кезеңнің көрнекті өкілдері Галилей мен Ф.Бэкон ғылым мен
философиядағы жаңа кезеңді ... ... ... ... ... ... ... ешбір сыртқы күштің құдіретінсіз-ақ өзіндік
зандылықпен, ... пен ... ... ... ... өмір ... деп
түсіндіруге тырысты.
Қайта өрлеу дәуіріндегі философиясында табиғаттың біртұтастығы
дүниенің ... ... ... ұшырауы жөніндегі диалектикалық ой-
өріс алып, дами бастады. Толершо: ... ... ... ... ... ... ... — дейді.
Ал енді әдебиетке келсек, ағартушылықта атқарар рөлі аз емес. Қайта
өрлеу дәуірінің әдебиеті, ең алдымен, Италияда қала ... ... ... ... бастады. Бұл кезде (XIII-XIҮ ғасыр) Италияның
ұлы ақыны Данте Алигери («Божественная ... ... ... ... ... тілінің қорғаушысы және ұлттық бірліктің жаршысы
ретінде көрінді. ХІҮ ғасырда жасаған Петрарка лирикалық, ... пен ... ... адамның асыл сезімін, ізгі ... ... ... ... ... ... ... аталған
"Декамерон" атты шығармасын осы тұста да атап өтпесек болмайды.
ХҮ-ХҮІ ғасырларда пародия жанры ... ... ... ... ... Германияда әдебиет негізін сатиралық арнада ... ... ... ... шығармаларда надандық пен озбырлық, арамтамақтық
пен дүниеқоңыздық сынға алынды. ХҮІ ғасырда ... ... ... т.б.) ... ... туы ... халықтық мүддені жақтады. Ф.
Рабле "Гаргантюа мен Пантагрюэль" атты ... ... ... ... махаббатты суреттеді. Қайта өрлеу дәуірінің идеялары Испанияда
М.Сервантес творчесвосында ("Дон Кихот" романы, т.б.) ... ... Дж ... К. Марло, В.Шекспир, П.Джонсон т.б. шығармаларында Қайта
өрлеу ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуіріндегі ұлы өзгерістер, әсіресе,
архитектура мен бейнелеу өнері саласынан айқын ... Онда ... ... мен ... ... ... мен адамды жете танып
білуді, өмірді, адам мен оның жасампаздық күш қабілетін жұртшылықты қарсы
қою ... ... ... ... танудың объективтік заңдарын ... ... ... ... ... ... өнерге, сындарлы сипат бере
отырып, дүние жүзі өнерінің жаңа заманға салт бағыт-бағдарын жасады.
Ортағасыр өнер ... ... ... ден қойып келсе,
Қайта өрлеу дәуірінің алуан сәулетшілері мен ... ... ... ... дара ... ... ... танылды.
Архитектурада зиялыларға арналған құрылыстар қоғамдық ғимараттар, сарайлар
мен тұрғын үйлер салу басты орын алды. ... діни ... ... өмір ... ... ... келді.
Қайта өрлеу дәуірінің архитектурасы мен бейнелеу ... ... ... ... ... шырқау биікке көтерілді. Оның алғашқы
қарлығаштары XIII ғасырдың екінші жартысы мен ХІҮ ... ... ... ... Туано, Арнольдо ди Камбио және кескіндемеші Пьетро Каваллини
болды. ХҮІ ... ... ... ... ... Қайта өрлеу дәуірінің
өнерін біршама теңегенімен, түбегейлі тосқауыл бола ... ХҮ ... ... ... ... ... Флоренцияда жоғары сатыда дамыды.
Италия мен бастапқы ... ... ... ... (Ф. ... ... ... Б. Росселино, Джулино де Сангалло) алғаш
Флоренцияда етек алды. Бұл ... ... ... ... салу ... ... ... ілгері дамыта отырып, оны санқырлы сипаттағы
жаңалықтармен байытты. Динамикалық жағынан күрделі болып келетін готикалық
құрылыстарға қарағанда ... ... да, ... ... кең әрі жарық
ғимараттар тұрғызу. ... ... ... ... басты
жетістігіне айналды. Көне дәуірдің ордерлер жүйесін творчестволықпен алуан
тәсілде қолдану Қайта өрлеу ... ... ... жаңа ... ... ... Алып фасатта сарайлар, террассалар, ... ... мен ... ... ... осы ... ... өз
ерекшелігін паше етті. Құрылысты жүйелі жоба бойынша салу ... ... ... ... ... ... тұтастыққа тұрғызу - қала
салу ісінің жаңа мүмкіндіктерін туғызды. ХҮ ғасырда ... кең ... өз ... ... ... ... бастады. Мүсін
өнерінде (Г.Либерти, Донателло, Якобо Делло, Кверчо, ... ... ... Бенедето да Майано) статуя, рельеф, бюст қабырғалық құрылыс
тас, альтарлық композиция, ат бейнеленген монумент тағы да ... өріс ... ... ... иконалардың орнына картиналар салуға мықты бетбұрыс
жасалынған болатын. Сонымен қатар фрезка өнері шырқау ... ... ... ... суретшілері өзінің өміршеңдігімен көз тартарлық тұтас бір
кезеңді бейнелеген реалистік ғажайып туындылар жасады.
Қайта өрлеу дәуірінің өнерінде өткір дағдарыс пен драматизм ... ішкі ... ... отырды. Осының салдарынан өнердің саналуан
түрлері біркелкі дами ... ХҮІ ... ... ... ... ... Италияда дағдарысқа ... Мұны ... мен ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
Қаһарман күресі мен оның сөзсіз қазаға ұшырауы, үмітсіздік пен адам ... ... ... толы ... осы ... суретшілерінің өзекті
тақырыбына айналды. Кезінде готикалық өнердің туын тіккен Бургундиядан ХІҮ-
ХҮ ... Жан ... ... ... ... ... сынды қылқалам
шеберлері мен мүсіншілер шығып, Нидерланды мен ... ... ... жол ... ХҮ ... ... адам мен оны ... дүниені
нанымды түрде көз жеткізе бейнелей білген өнер мектебі шаңырақ көтеріп
қалыптасты. ХҮ ... аяғы мен ХҮІ ... ... ... ... ... оның ... өмір шындығы мен ... ... ... ... салудың тұрмыстық жанр элементтерінің, пейзаждың,
натюрморттың ... ... ... мен фольклорға ден қоюдан айқын
байқалды. Германияда ... ... ... ... гүлденуі қысқа мезгілі (ХҮ
ғасырдың аяғы мен ХҮІ ғасырдың бірінші ширегі) әрі драматизмге толы болды.
Ол ескі мен ... ... өнер мен ... ... ... діни көзқарасты, референдум мен гуманизм мұраттарының күрделі
түрде ұштасып, ұласа дамуымен ... ... ... ... сіңіруімен
сипатталады. Бұл А. Дюрер, Л. Кранак, ... П. ... ... А. ... ... ... ... болуы әсерін
тигізді. Ал Францияда Қайта ... ... ... ... ... бай ... көне мұрамен жақсы таныстық, Италия және
Нидерландымен арадағы тығыз қарым-қатынас игілікті ... ... ... ... ... ... ... мемлекетті бір орталыққа біріктіру
саясаты мәдени шоғырланудың үлкен факторына ... ... ... ... ... ... ... тарихы бар екендігін көреміз.
Қайта өрлеу дәуірі мәдениетінің прогресшіл, гуманистік мән-мазмұны
көне заман ... ... ... ... зор ықпалымен, өзінің жарқын көрінісін тапты. Бірқатар
елдердің топ драматургиясы қалыптасты. ... ... алып ... ... ден қою ... ... ... өнері өз дәуіріндегі ... ... ... ... кең ... ... ... Жаңа театр эстетикасы орындаушылар алдында драматургтің түрлі
ойына терең бойлай отырып, көп ... аса ... ... ... талабын
қойды. Театр өнері реализм шынайы өмір қайшылығын бейнелеу, халық өнерінің
дәстүрін дамыту трагедиялық пен шендестіру ... ... ... ... ... ... ... бет бұрып, драматургиямен актерлік
өнер теориясы жасалды: алғашқы театр ғимараттары тұрғызылды. Әсіресе театр
өнері Италия, Испания және ... ... ... ... ... жөнінде айтқанда XIV-XVI ғғ. жалпы
итальяндық үрдістегі экономикалық, саяси және ... ... ... ... ... осы күрделі де қарама-қайшылықты үрдіс үш ғасыр бойы
өзгерте алмады. Оның айырмашылығын үш ... ... ... ... ... ерте ... өрлеу (XIV ғ.), кемелденген Қайта өрлеу (XIV ғ. соңы -
XV ғ. аяғы), кейінгі Қайта өрлеу (XV ғ. аяғы - XVI ғ. ... ... бөлу ... ... ... әр кезеңге берілген жалпы
сипаттама дұрыс. Кез келген кезең ішіндегі экономикалық, саяси және мәдени
бөлу қарама-қайшылықты. Қата ... ... даму ... ... ғана
көрінбейді, ол түрлі аудандарға қатысты, тіпті Италия қалаларына қатысты
уақытта да ... ... ... ... ... ... қоғамның рухани
дамуына көп көңіл бөлгендігін көреміз. Ғылым, білімді көтеру дамыту арқылы
елді білімділік, саналылыққа шақырып, әділ, ... ... ... ... ... Әсіресе ағартушылық жұмыстардың маңызы зор болған.
Қайта өрлеу дәуірі мәдениетінің әлемдік мәдениетке қосқан үлесі өте ... ... ... ... оның кең ... ... елдерге таралуы
осының нәтижесінде қалыптасқан рухани мұралар бүгінгі таңда баға ... ... ... Тақырыпты қарастыру барысында Қайта өрлеу дәуірінің
жан-жақты ... ... ... тарихи жағдайдың орнының ерекше
екендігін көреміз. Әдебиет те, сурет те, өлең де, ... де, ... да ... ... ... ... ... ашуға мүмкіндік береді.
Қайта өрлеу заманының ұлы тұлғаларының қатарында, ... орны ... ... ... және жалпы адамзат өмірі мен тарихының қосқан үлесі
зор. Н. Макиавеллидің туып өскен жері Флоренция қаласы ... ... ... ... ... ... ХҮІ ғасырдың үздік өнер
туындысы болып есептелетін Н. ... ... ... әлі де ... ... мен ізденушілеріне берері мен үйретері мол екені
белгілі.
2 НИККОЛО МАКИАВЕЛЛИДІҢ САЯСИ ... ... ... ... және Н. ... ... ... ғғ. мемлекет туралы реалистік көзқарастар мемлекеттік іс-
қағаздардын ... ... ... ... Папа мен ... ... ... әдеттегі дипломатиялық жазбалар мен мемуарлар ... ... ... ... [99, 266 б.]. Н. Макиавеллидің
мемлекет тұрғысындағы көзқарастары «Патша» атты ... кең ... ... ... ... бірінші тармақшасын
зерттеу барысында, Н. Макиавеллидің «Патша» еңбегін талдап, пайдаландық.
Макиавеллидің саясат ... ... ... - ... ... ... адамдардың ел билеуде басшылыққа алуына арналған әртүрлі ... ... және ... ... туынды болып табылады. Ол ... ... ... ... ... ... ... Макиавелли елді біріктіру мен билік мақсатына жету үшін барлық
амал-айланы қолдануға, яғни қол астындағыларды ... ... ... аяққа басуға, зұлымдыққа баруға, адамдарды қырып-жоюға, қатал тәртіп
пен күш қолдануға және опасыздық жасауға да болады деп ... Бұл ... ... ... ... мен ... ... қатар болуы және
өтірік пен екіжүзділіктің ұлы өнерін ... ... ... деп ... өз еңбектерінде былай дейді: ... қол ... ... үшін ... ... жиынтығы". Бұдан Макиавелли
үшін билік, елді ... ... ... ... ... ұстау керектігін
көреміз. Келесі бір заң туралы ойында: "Если что ... и без ... ... ... тогда закон не нужен, но когда добрый обычай ... ... ... деп заң ... ... ... білдіреді. Одан әрі:
"Хорошее дерево не нуждается ни в законах, ни в поучениях" [5,18-21 ... ... ... түсінігі - саяси түсінік, бұл еркіндік
мемлекеттің жақсы зандармен ... ... ... ... ... ол оны
тиранияға да, анархияға да ... ... ... ... ... «Патша» шығармасын жоғары бағалады.
Макиавеллидің саяси теориясы, мемлекетті тусінуге ... ... ... ... ... Ол мемлекетті құбылыс ретінде
карастырып, оның мәні нақты өзгермелі нысандарда көрініс табатын ... ... ... ... ... (stato), ... ойынша, бұл саяси
жағынан ұйымдасқан адам қоғамы, қоғамның ... бір ... [100, ... ... ... ... мен ұғымын айналымға көне заманның ойшылдары
- ... мен ... ... ... ... ... жаңа ... мемлекет ұғымына жаңа бір қырынан келді,- мемлекетті аса кең
көлемде және ... ... ... ... бола ... ... өзі
жаңарған терминологияда да өзінің көрінісін тапты.
Мемлекеттің нысандары туралы ... ... ... ... бері орныққан және Платонның, Аристотель мен Полибийдің
еңбектерінде көрінісін ... ... ... үш ... және олармен
өзара байланысты жетілмеген үш нысанды атады. Ол ... ... ... ... ... дұрыс үш мемлекеттік нысанды монархияны,
аристократия мен ... ... ... яғни ... емес ... ... олигархияны және охлократияны бөліп ... ... ... ... өсіп дами ... деді. Мемлекеттің дұрыс
емес нысандары - оның дұрыс нысандарынан ауытқуы: зорлық-зомбылық - ... ... ... билігінен ауытқуы; олигархия - аздаған ... ... - ... ... ... ... ... ақыр соңында, көптеген адамдардың, көпшіліктің билігі ... ... - ... ... демократиядан ауытқу болып табылады. Жақсы
мемлекеттік нысандарға қолдау жасау қиынға соғады, олар ұзақ өмір ... бұл ... олар ... ... ... сонымен бірге
қауіпті болып табылады. Макиавеллидің саяси көзқарастарының тағы ... ... – оның ... (теріске шығарушылығы), коғамдық өмірді,
әр алуан саяси институттарды, мемлекеттік нысандарды салыстырмалы құндылық
ретінде қабылдауға ... ... ... көзқарасы тұрғысынан,
мемлекеттік абсолютті нашар нысанның, - ол ... ... ... ... ... сияқты, абсолютті жақсы, кіршіксіз таза
мемлекеттік нысан да ... ... ... бәрі ... түрде
ғана дұрыс нысандар болады және - қандай да бір ... ... ... мен жағдайларға, нақты адамдарға, олардың белгілі бір
сәйкестігіне, мүдделеріне, мүмкіндіктеріне қатысты ... ... ... ... гөрі монархистен аса алмады. Ең
алдымен ол ... ... ... де, ... ... ... ойшылдың қоғамдық өмірдің саласын мейлінше терең ғылыми тұрғыда ... [100, 33 ... ... ... кеткендей, ХҮІ – ғасыр ұлы рухани,
мәдени, саяси діни ... мен ... ... ... ... ... болды. Австрия, Испания, Австрия-Германия, Англия сияқты
Еуропаның бірқатар мемлекетерінде ... ... ... ұшырады.
Феодалдық бөлшектену процесінде ірі ақсүйектердің беделі түсе бастады. Бір
орталыққа бағынған абсолюттік мемлекеттер ... мен ... ... ... ... қатар Шығыс пен ... ... ... ... ... ... ... дәрежесі түсе бастайды.
ХҮІ ғ. Батыс Еуропада жаппай діни ағымдар апостолдық шіркеудің ... ... етіп арты ... ... Діни ағымдардың күресу
жолында дәстүрлі діни ... ... ... ... ... ... ... алып келді. ХҮІ ғасырда болмыс,
философия, өнер туындылары үлкен жетістіктерге қол ... ... ... ... тән ... ... күштер феодализм мен оның шіркеуіне
қарсы күрессе де, діни дүниетану көзқарастарынан ... жоқ. Бір ... ... ... ... ... ұраны шіркеуді реформалау
болатын.
Аталмыш ғасыр Батыс Еуропа елдері үшін мәдени Қайта ... ... ... ... ... ... - ... ғалымдар, философтар,
өнерді дәріптеушілер дәстүрлі ортағасырлық схоластиканы ... ... ... ... ... оның ... мен моралін
құрметтеуге шақырды.
ХҮІ ғасырдың терең ойшылы атақты философ, саясаткер бірнеше ... Н. ... ... Флоренция қаласында мемлекеттік қызметте
алған тәжірибесі және әр ... ... ... ... ... білуі, оған саяси-құқықтық ойдың інжу-маржандарын
жасауға көмектесті [5, 21-22 бб.].
Макиавелли, ... ... ... теориясы тосканық
аймақтық абсолютизм тәжірбиесі негізінде ғана құрылған жоқ, сонымен қатар
итальяндық мемлекеттердің шет ... ... ... ... және ... ... жағдайында жасалды.
Макиавеллидің саяси ілімдері ... ... ... ... адам ... ... оның ... мен талпыныстары, табиғатын
зерттеді. Осындай ... бет ... ... ... ... дұрыс басқару үшін адамның табиғатын білу қажет деген
тұжырымды осы Макиавелли жасаған болатын. ... ... адам ... жағдай
жақсы болғанда адамның табиғаты ... ... ... ... ... бар ... айтты. Адам танымына деген гуманистік
қатынас жеке адамға деген гуманистік қатынасты білдірмейді. Жеке ... үшін ... ... ... ... жеке ... мен топтардың мүддесін
жалпы мемлекеттік мүддеге бағындырады.
Макиавеллидің саясат туралы іліміндегі маңызды жаңалығы ... жеке ... ... ... ... идеясы болып табылады. Бұл
салада орасан зор тәжірибе жинақтаған ол ... ... ... ... ... табылады деген қорытынды жасайды. Ол қоғамдық өмірді түрлі
мақсаттары және оларды іске ... ... ... ... ... ... мен ... мүдделердің қақтығысы ретінде
қарастырады. Оның айтуынша, саясат - адам еркіне бағынышты ... ... ... күштер арасындағы күрес, олардың үздіксіз қақтығысы,
қайшылықтардың шешімі, ... мен ... ... ... ... баға беру мен ... аясы ... іс жүзіндегі саясат пен саясат теориясын қосуға ... ... ... ... ... ... күштердің билік үшін, оны ұстап
тұру және пайдалану ... ... ... ... ... күштердің ең
айлалысы және ең ұшқыры ғана жеңіске жетеді, ... ... ... ... пен ... аймағы - күрестің ерекше заңдары бар
ортасы. Билік үшін күресте барлық құралды ... заңы ... ... ... ... бұл идеясы билік тарихын зерттеу
тәжірибесінен алынған.
Саясаттың жеке билік үшін күресте ... ... ... одан ... ... да ... болатын. Бірақ оны алғаш рет
ресми түрде қыр-сырын үңіле зерттеген Макиавелли еді. Оның өмір ... ... ... ... ... тартыс-таластар, жат елдік
басқыншылармен ... ... ... ісіне араласуы да оның
мемлекеттегі билік жүргізуші мен оның қол ... ... ... ... Оның ... ... тәжірибесі
де сол замандағы тарихи оқиғалардың шымылдық артындағы ... ... мен ... ... ... орындаушыларын, негізгі
күштердің механизмдері мен тетіктерін зерттеуге, әрқилы құбылыстар ... ... ... де ... ... асыл ... ... айтуынша, әлемде теңдей дәреже шамасында қайырымдылық
пен жауыздық, әділдік пен зұлымдық бар, ... олар бір ... ... ... отырып, өздерінің географиялық бағытын өзгертуі ... ... ... ... пен ... ... ... екінші елде жауыздық пен
зұлымдық басым ... ... ... бұл ... ... ... және ... да факторлардың ықпалымен үнемі өзгеріп отырады. Бірақ
әлемдегі жақсылық пен жамандықтың жалпы жиынтығы өзгеріссіз қалады.
Оның айтуынша, ... ... пен ... ... қатар
жинақталуы қажет. Аңдардың қасиеттерін айтқанда ол арыстан мен ... ... жөн ... ... ... ... әдіс-тәсілдерін
үйренуге мәжбүр болса, онда олардың арасынан түлкі мен арыстанды ... ... ... жыланнан, ал түлкі қасқырдан қорғана ... да ... ... үшін ... ал ... жеңу үшін ... ... тек арыстан болғандар істің мәнін түсіне алмайды", - деп жазды
Макиавелли [100, 30-36 ... ... ... ... өз ... ... деп
тапқан әдістер мен шараларды қолдана алады. Ал, бұл мақсатта ... ... мен ... ... әдептілік қағидалары мен адамгершілік
принциптері аяққа ... ... ... ... ... онда ... ештеңе де жоқ. Билеуші оған бас ауыртып көңіл бөлмеуі
керек. Өйтпеген жағдайда саясатта ... жету ... ... ... атқа ие ... оның бұл ... саясат пен билікте өз
мақсатына қалай жетсең де дұрыс деген қағиданың пайда болуына әкелді. ... ... ... және ... билеушілердің арасында кеңінен
таралды. Макиавеллидің бұл ілімін қазіргі кезде де қолданатындар бар.
Дегенмен, ... ... пен ... ... ... деп түсіну қателік болар еді. Ол ел ... мен ... ... бұл ... жеке ... ... үшін емес, мемлекет, қоғам
игілігі үшін, елдің тұтастығы мен бірлігі, қуаттылығы және тыныштығы ... ... ... Ол, ең ... өз ... патриоты, гуманисі,
адал ұлы болды. Оның теориясы, ... ... - сол ... жағдайын бейнелейтін еді. Саясат саласында ол ешқашан да ... ... жоқ. ... ол ... ... ... ... керек деп есептеді. Егер саясаткер зорлыққа сүйенсе, оның
жеке мақсаты болмауы керек. Оның айтуынша, зорлықтың мақсаты ... ... ... ... Кез ... ... ... мемлекет мүддесі
үшін жасалғанын ғана ақтауға болады.
Макиавелли саяси билікті жүзеге ... ... ... қол астындағылардың сеніміне ие болу керек екендігін жақсы түсінді.
Жақсы билеушінің басты қасиеттерінің бірі халық сеніміне ие бола ... ... ... ... ... қызметін жүргізуіне кедергі жасамауы үшін,
олар билеушіге толық бағынышты болуы да қажет. Макиавеллидің айтуынша,
халықты ... ... ... етудің екі жолы бар. Оның ... ... ... ... ... екіншісі - оның алдында қорқынышта
болу. Бұның қайсысы тиімді және ... ... ... Макиавелли
"сүйіспеншілік пен қорқыныш бір мезгілде болғанда тиімді нәтиже берер еді,
бірақ сүйіспеншілік қорқынышпен сіңісе ... ал ... ... ... ... қорқынышты таңдау тиімдірек болады" деген қорытындыға
келеді [102, 164-168 ... ... ... ... бағынышты ету үшін билеуші ең
қатал және ауыр ... ғана ... ... ең ... ... ... ... Макиавелли қаталдық соғыс және төтенше жағдайларда ғана ... ... да ... деп есептейді. Мысалы, мемлекеттік билік жаулары
мен сатқындардың көзін жойып отыру билеушінің ... ... ... алдында билеушінің жауапкершілік міндеті болуының ... ... ... ... ... шығармасында Макиавелли "билеуші қандай әдістермен
мемлекетті басқара алады және ... ... ... ... сұраққа "биліктің
мықты негізін қалау" арқылы қол жеткізуге болады деп жауап береді. ... ... да бір ... ... ... негізі жақсы заңдар бола
алмайды, мықты әскер бар жерде ғана жақсы заңдар өмір сүре ... ... пен ... ... өмір ... мемлекеттік басқару аппаратына ... ... ... ... өзі ... ... ... арқылы
ғана бүкіл елге билігін жүргізе алады. Билеуші елдегі ... ... ... де ... ... ... жол ... тиіс.
Макиавелли іліміндегі мемлекет пен құқық туралы маңызды сәт ... ... ... дербестігі идеясын негіздеуге ұмтылысы.
Объективті байқаушы ретінде Макиавелли мынадай корытындыға келді: ... - ... ... ... саласы болатыны соншалық, онда
қолданылатын ... ... ... ... ... ... ... бағалау оларды қоғамдық өмірдің өзге салаларына
сәйкес келетін басқа да құндылық ... бар ... ... ... ... келмейді.
Макиавелли саяси өмірді әр алуан мүдделердің, көптеген әлеуметтік
күштердің қақтығысы ретінде қарастырады, олардың әрқайсысының белгілі ... мен ... ... ... үшін ... болады. Саясат
саласы дегеніміз жоғарыдан ... ... ... ... ... бұл - ... ... ішінара адамның ерік-жігеріне
көнбіс, буырқанған табиғи құбылыс, күштердің серпінді күресі, олардың ... ... ара ... ... шешімі, өмірлік
нысандардың өзгеруі, қайта кұрылуы деген сияқты ойларды сәтті ... ... ... болатын өзгерістерге тек құдай немесе тағдыр ғана
әсер етпейді, сонымен бірге адамдар да тарихты ... ... ... дүниеге жаңа көзқарасты тудырған.
Макиавелли іс жүзіндегі саясат пен ... ... ... ... және оның ... ... саяси оқиғаларды бағалауға
қатысты айтқан көптеген идеялары қайсыбір ... ... ... ... ... ... ... нақты ұсынымдары мен іс жүзіндегі
кеңестер түрінде айтылған. Макиавелли өз дәуірінің, ортағасырлықтан әлі ... ... елес ... ... индустриялы қоғамға көше бастаған кездегі
буырқанған саяси өмірін жақсы білді, ... және ... ... ... ... Макиавеллидің көзқарасы тұрғысынан саясат
(сондай-ақ билік) саласы - әр түрлі күштердің билік, күресінің, оны ... мен ... ... ... ... ойынша, мемлекеттік билік жекелеген адамдардың қандай
да бір дережеде ... ... мен ... жеке ... жоғары және оқшау тұрған нәрсе емес. Саясат пен билік саласы
- бұл күрестің ерекше ... ... жою ... ... қол ... үшін барлық құралдар пайдаланылатын орта. Макиавелли
бұл идеяны өзінің тарихты зерттеуінің жеке тәжірибесінен алып отыр. ... ... ... ... ... ол атап айтқанда өзі
байқайтын осы сала екеніне көзі әбден жетті [102, 169-170 бб.].
Саясат ... ... ... ... ... ... айтқан жөн: байқаушы және зерттеуші ретінде оның ... мен ... ... және білімнен ... ... ... кеңесшісі ретіндегі, тәжірибелі
саясаткер ретіндегі оның ... оның жеке ... ... ... ... ... заңдылықтар мен фактілерге
көзқарасын бөліп айтуға болады. Жоғарыда айтып өткендей Макиавеллиден кейін
тарихта ... ... ... оның мәні ... ... ... ... танитын саясатты ... ... ... және ... ... ... әсте де, ... қоймас. Саясат пен заңнаманың қайсыбір мәселелерін айта отырып,
объективті ... ... ... ... сипаттай отырып, ол бірде былай
деген еді: оның саясат саласындағы қорытындылары - бұл онын ... мен ... ... ... ... ... ... Ол өзінің мұраттары мен нақты саяси тәжірибені теңестіруді атап
көрсетпейді.
Италия ХҮ ғ. саяси күш және халықаралық саясаттың ... ... ... ... көңіл бөліп, Италиядағы испан үстемдігінің кезеңіне
сипаттама береді. Егер ... ... ... ... ... ... ... күштердің орталықтанған державаларына сіңіп кетер
еді. Сондай-ақ жекелеген Италия ... ... күші ... ... ... және ... құрылады.
Саясаткер, Макиавеллидің ойынша, шыншыл әрі прагматик болуға тиіс,
ол мақсаттары мен нақты мүмкіндіктерді ескере отырып, ... ... ... ... ... өрлеу заманында саяси өмірде Венеция өз тәртібін ... ... қала ... ... ... ... ... қалады.
Мантуя мен Монферрат герцогтықтары өз абсолютизмін нығайтады, Тоскан ұлы
герцогтығы "саяси консолидацияны" бастан кешірді. Папа ... ... және ... ... шіркеулік-діни және мемлекеттік құрылым
ретінде жүргізеді, ал ... ... ... ... иелігі ретінде біршама
автономиясынан айрылды [103, 16-19 бб.]. Оған алғаш француз әскерлері саяси
соққы ... ... ... ... ... мен ... соғыс ұзаққа созылды. 1526 ж. ... ... ... ... ... бірлігінің жоқтығын ғана емес,
ұлы державалардың әлсіз жағын да көрсетті. Шын ... ... жүйе ... қалыптасқан өзара экспансияның ... ... ... ... Бұл ... бірыңғай қалыптаспағаны
туралы Макиавелли жазбаларында айтылған. Италия мемлекетінің жеке ... ... ... ... синьорилық типтегі мемлекеттерден көруге
болады [104, 111б.]. Саяси жүйеде ерте абсолютизм белгісі көрінді. ... ... ... аяқталысымен де Еуропа державаларының екінші 30-
ж. қарулы қақтығысы Бродельдың айтуынша, француздар үшін ... ... ... ішкі және ... ... ... ... "есігін жапты".
Өзара әсер мен өзара байланыс ХҮІ ғ. барлық еуропалық мемлекеттердің айқын
дәлелі. Жат жерліктердің Италиядағы ... ... жеке ... ... ... Саяси, әлеуметтік-экономикалық өзгерістерден
өзінің ерекшеліктерімен Милан маңызды орын алды. Берілген ... ... ... ... есік ... Кремона қамалы туралы кардинал Фарнезе
папа Павел III француздар ... ... ... қамал деп атады. Милан
мемлекеті егінді, жемісті аймақта орналасқан. Қамалдың ... ... ... екі дуалмен қоршалды. Мемлекетті Құпия кеңес басқарды,
ол 9 адамнан тұрды: ұлы канцлер, сенат президенті, ... ... ... заң ... және король бекіткен губернатор. Бұл жоғарғы
органмен қатар мемлекетте "бүкіл ... ... бар деп ескі ... ... бас капитаннан және сенаттан құралды және испан үкіметіне
тәуелділікте қалды. Мемлекеттік әкімшілік әскерден, ... ... Тек XIII ғ. ... реформалар жүргізілді: жерге салық
салынды, ... ... ... ... тәркіленуге тыйым салынды.
Шаруашылық бақыланбауынан пополандар күреске шықты [104, 136б.]. ... ... ... ... ... 1262 ж. оны ... биледі. Синьориялар билікті қолына алып, қалада диктатура ... ... ... ... қала мен ... біріктіру және
феодалдық пен шіркеуліктің ұйымдасқан мемлекеттік аппаратын құру. Сондықтан
Маттео ... ... арқа ... Одан кейін Джованнидің билігі
тұсында дипломатиялық келісімдерге қол жеткізді. Ішкі ... ... ... ... ... ... ... құрды.
ХІҮ - ХҮ ғғ. Ломбардияның ... ... ... Жаңа жер ... ескі ... ... ... мемлекет құруға ұмтылды. Джон Галеацо тұсында біріңғай ... ... Ол ... ... ... "өтпелі кезеңде
бұрынғы құрылымды сақтау арқылы, жаңа тәртіпті ... ... ... [5, 23-27 бб.] ... принципті ұстанды. Қаланы жоғарғы кеңес биледі,
ол 12 адамнан тұрды. Азаматтарды басқару ісін ... ... ... референдарийлер бақылады, есеп комитетін құрды. ... ... ... ... ... ... Джон ... Венецияны, солтүстік
және орталық Италияны жаулап алып Флоренцияны темір қоршауға ... ... "ол ... ... әрі ... еді" [41, 300 ... ж. Миланда Амброзиан мемлекеті құрылды. ... ... ... - Антонио Тривульцио, Теодор Босси т.б. негізін
қалады. 1450 ж. халық ... ... ... ... сеньоры етіп
сайлады. Солтүстік ... ... ... ... ... сақтаумен жүрді. Күштеу арқылы халық жиналысы
өткізілді. Әр ... екі ... ... ... ... ... және ... мен папалық жағынан викариат берілді. Жаңа органдар
біртіндеп және байыппен енгізілді, Макиавелли бұл туралы "ең ... - ... ... деп ... ғ. басында Генуя жалпы еуропалық саясаттың объектісіне ... ... ... ... рөлінен айырылған жоқ.
ХVІ ғ. Генуя жалпы еуропалық саясатта белсенді рөл атқарды. 1523 ... ... ... ... бұл ... ... ... келді, өйткені Францияның іскерлік байланыстары тұрақты болып,
көп пайда ... Карл V-тің өз ... ... көзі ... назар аударғаны сөзсіз, алайда Испания ... ... 1524 ж. ... ... ... ... ... жағынан
Провансқа мүдделі болған Генуяның бұл жобаға қарсы болуы заңдылық ... ... ... ... ... мен ... басып алады.
Көп ұзамай екі драмалық оқиға жүзеге асады: Павиядағы шайқас және
Римді ... 1525 және 1527 жж. ... ... ... ... ... Бірінші оқиға тек Франциск І тұтқындап қана қоймай, Еуропа мен
Италияда ... ... ... екіншісі саяси қарсыластардың
қаншалықты қақтығысуға шамасы бар екенін көрсетті.
Алайда Франция қол қусырып отырмай, сол 1527 ж. ... ... ... флот ... ... ... ол Францияның одақтасы болды
деп жарияланады. Павия мен ... ... ... ... алып ... Онда 12 ... билігін орнатып "мәңгі догматты"
жойды [105, 352 б.]. Генуя республикалық нысандағы мемлекет. Карл ... ... ... ... Георгий және еркіндік жасасын" деген ұранмен
азаматтық көтеріліс бастайды. Әскери және ... ... ... үшін 1528 ж. ... ... ... Бұл конституцияға сәйкес
1506 ж. патрицилердің "Алтын кітабы", "Қала кітабы" ... ... ... және қаржы орталығына айналды. Республиканың басты органы
Үлкен кеңес 400 ... ... ... ... тізім бойынша
жеребемен таңдалды, 100 ... кіші ... заң ... ... ... ... ... атқарушы орган және сегіз прокурордан
құрылды. Алғашқысы ... ... ... ... ... басында дож тұрды, билік 5 жоғарғы синдикаторлардан
құралды [106, 41 с.]. ... ... бірі ... ... ... ... ... үшін күресті. Республикадағы ішкі
қайшылықтардың шиеленісуі мен күшеюі еуропалық ... ... алып ... 1575 ж. ... ... ... ішкі саяси
оқиғаларға араласты, билікті қолға алып ... ... ... ... ... типтегі аймақтық мемлекеттің бірі саналды. Папа
Италиядағы саяси тепе-теңдікті сақтауға тырысты. Джованни Моро ... ... ... Папа ... ... халықты қарусыздандыру, ал
папалық курияның алғашқы ісі - ... ... ... ... еді. Ал шын ... Папа ... тәуелді еді. Генуя
республикасының ... ... ... ... ... жаңа ... папаға өз еркіндіктерін сақтап қалғысы келетінін
білдірді, XIII Григорий Генуяны бағындыру үшін папа ... ... қосу ... ... Осы ... ... және түрік әскери ... ... ... ... ... ... да көз тікті, ал оны
өздерінің ірі билеушілері де жау қолына беруі ... деп ... ... ... күштердің саяси нығаюы, феодалдық реакциялық процестер
Италияның әртүрлі мемлекеттері ХҮІ ғ. ... ... ... ... ... Генуя ескі нобилендер құрды, аймақтық
монархиялық дәстүрлік ... ... ... ... екі ірі облысқа
бөлінді: папалық мемлекет және Тоскан. Папа ... ... ... ... Рим енді. XIII - ХІҮ ғғ. Папа ҮІІІ Бонифаций Еуропадағы
үстемдікті нығайтқысы ... ... ... Рим ... отыруы
ешқандай өзгеріс алып келмеді. ... ... ... ... ... ұсақ ... мемлекеттер құруға тырысты. Соның бірі
граф Монтефельро ... ... ... ... ішінде тирандық
орнатқандар: Полента Равеннада, Манфреда Фаэнцте, Орделаффи Форм т.б. ... ... ... Папа аймағына үлкен зиян келтірді. Бұларды
синьорилерге жатқызуға болмайды, себебі сауда-қолөнер орталығы ... ... ... ... әлсіздігін пайдаланушы княздықтар ғана еді. 1347 ж.
феодалдарға ... ... ... ... Кола ди ... ... теңдік және әділдік трибунасы" атанған капитализмді жаулап ... ... ... ... ... ... 1357 ж. ... қабылдап папа иелігін жеті провинцияға бөлді. Бүл конституция
аз өзгеріспен 1816 ж. ... өмір ... ... XXIII ... ... ... жоқ. ХҮ ғ. Папалық үшін бір ғана жол ... - ол ... ... мемлекетке айналдырғысы келді. Папа мемлекетінің
ерекшелігі билік мұраға берілмеді, непотизм саясаты күшті жүрді.
Флоренцияда феодалдар қаланы басқаруға қатысты. XIII - ХІҮ ... ... ... бірнеше әрекет жасалды. Қала ... ... ... көбісі кондотьерге айналды. Рыцарлар пополандармен
бірігіп қаланың ... ... ... ... - ... ... ... түрі. Алғаш синьориялар ... ... ... ... бұл ... тирандық басқару қалыптасты. 1342 ж.
Флоренция ... ... ... ... жеке ... ... ... туғызды. Бірнеше көтерілістен соң 1434 ж. Козимо ... ... ... ... ... ... ... Великолепный билігі тұсында 70
кеңес құрылып, әскери, саяси және ... ... ... Ал 1513 ... ... ... Лев X ... атпен папа болды. Оның үздіксіз
соғыстарынан халық күйзеліп кетті.
Сондай-ақ, Макиавеллиге өз еңбектерін арнаған ... мен ... ... ... және оның идеяларына мынадай баға береді:
"Патшаның билікті сақтап ... үшін ... алып ... қажет, егер
билеуші тиранға айналса қорқыныш күшейе түседі. ... ... ... қажет, егер билеуші беделді болмаса өзін күннен ... ... ал ... ... ... өз ... ... тырысады. Ол еркіндікті
жақтай отырып, оны сақтаудың түрлі кеңестерін береді". Гегель болса сол
кездегі ... ... ... қалған және жекелеген ... ... ... мен ... аристократия немесе
демократиялық билеудің ... ... ... ... ... айналуымен сипаттайды. Бұл жердегі Италия мемлекеттері екі
бағытқа бөлінді. Бірі ... ... ... оған ... ... ... екіжүзділік пен жеңілойды жазатын ... ... ... ... алып ... ... Макиавеллидің мақсаты -
Италияны мемлекет дәрежесіне көтеруге - көз жұма ... ... ... ... идеялары қызықтырады. Сондықтан ол туралы теріс пікірлер
туындайды" [52, 150-152 бб.].
Гегель ... ... ... ... біріктіру туралы принциптерімен толық келіседі. Осы принцип
негізінде билеушінің ... ... ... ... көрінеді. Бір
тұлғаның басқа тұлғаға қатысты әрекеті айыпталуы мүмкін, ал ... ... ... ... ... табылады. Мемлекеттің ең
басты ... ... ... ... ... тойтару. Мұның барлығы
Макиавелидің шығармасын ... ... ... ... ... ... ... ұлы туындысына көзіңіз жетеді.
Макиавеллидің уақытында феодалдық тапталған мемлекеттер ... ... ... Мемлекет ісі билеушіге пайда келтіретін
нәрсе емес. Бұл ең ... ... пен ... ұлттық мәселесін көтеретін
нәрсе. Халық еркіндікті сақтауы үшін күресе ... ... ... ... тұрақтылық болады, басқалардың ... ... ... ... ... ... үлкен мән беруі. Таптық күрес оның
"Флоренция тарихында" өзінің ... ішкі ... ... "Тит Ливийдің он күндігі туралы пікірлерінде" ... ... ... ... ... айтылады: "Мен аристократия мен
халықтың арасындағы қақтығысты талқылау - бұл Римнің еркіндігінің ... ... ... сөз, бұл айқай мен тобырға көп көңіл аудару деген
сөз, осы қақтығыстан әрі аса ... ... сөз. ... осылайша әр
республикада екі қарама-қарсы бағыт болатынын көрмейді: бірі — ... тап, осы екі ... ... ... ... шығады"[5, 33 б.].
Осылайша таптық бөлінуді Макиавелли табиғи ... деп ... ... осы екі ... ... ... көрсетуін талап етеді.
Оның ойынша халық дегеніміз ... тап ... ... орта тап,
яғни ... ... ... табы ... табылады. Ал
Макиавелли үшін ең жағымсыз тап ... ... ... ... ... құрылуына кедергі келтіретін жер иеленуші
феодалдар. Ал ... ... тек өзі ғана өмір ... адамдар
тобы, олар үшін ешқандай мемлекеттің және республиканың қажеті жоқ дейді.
Макиавеллидің саяси көзқарастарының тағы бір сипатты белгісі – ... ... ... ... өмірді, әр алуан саяси
институттарды, ... ... ... ... ... ұмтылыс жасауы.
Макиавелли іліміндегі мемлекет пен құқық туралы маңызды сәт-саясат
саласының ... ... ... ... ... ... ретінде Макиавелли мынадай қорытындыға келді: саясат саласы
қоғамдық ... ... ... ... ... онда қолданылатын
заңдылықтардың біршама салыстырмалы маңызы ... ... ... ... оларды қоғамдық өмірдің өзге ... ... ... да ... ... бар байқаушының көзқарасы тұрғысынан
бағалауларына ұқсас келмейді.
Макиавелли саяси өмірді әр ... ... ... ... ... ... ... олардың әрқайсысының белгілі бір
мақсаттары мен оларды жүзеге асыру үшін мүмкіндіктері болады. Саясат ... ... ... ... ... Макиавелли көзқарасы
тұрғысынан бұл - жанды қозғалыс, ішінара адамның ерік –жігеріне көнбес,
буырқанған ... ... ... ... ... олардың ұдайы
қақтығысуы өзгермелі арақатынас, қарама-қайшылықтар шешімі, өмірлік
нысандардың ... ... ... ... ... ... күрделі жүйедегі жеке адамның еркін шығармашылығы мен өзінің
қабілетін жүзеге асыру үшін орын ... ... ... және тұрақты
өзгеретін күштер ретіндегі, ондағы адам, адамдардың еркі, күші мен ... ... ... ... ... саясатқа көзқарасы жаңаша дүние
танымы мен саяси-құқықтық ... ... үшін ... сәт ... ... тағдыр ғана емес, сонымен бірге ... да ... ... ... дүниеге жаңа көзқарас осыны ... ... ... былай деп жазды: ол ... ... ... ... ... ... өзге бір ... немесе біршама аздаған
бөлігін ол біздің өзімізге береді" деген пайымның шынайылығын мойындауға
дайынмын" [5, 303 б.]. Ол ... деп атап ... ... ... ... және ... ... қалыптасуына қарай іс-әрекет жасайтын
болсақ, онда "әрекетсіздікте пайда бола қоймайтын ... ... ... ... ... - ... ... керек».
Макиавелли іс жүзіндегі саясат пен саясат ... ... ... және оның саясат саласына, саяси окиғаларды бағалауға
қатысты айтқан көптеген идеялары, қайсыбір жағдайда ... ... ... ... ... берген нақты ұсынымдары мен іс ... ... ... өз ... ... әлі ... ... елес берген болашақ индустриялы қоғамға көше бастаған кездегі
буырқанған саяси ... ... ... ... және басқа да
мемлекеттердің тарихын зерттеді. Макиавеллидің көзқарасы ... ... ... ... - әр түрлі күштердің билік, күресінің, оны ұстап
тұру мен ... ... ... ... ... әр алуан күштердің аса көп
күштері мен мейлінше жақсы айла-шаралары жеңіп шығады, имандылық ... ... ... - ... ... да, ... пен саясат
олардың тікелей арақатынасына ғана емес, сонымен ... ... ... да
сәттер мен факторларға байланысты болады.
Макиавелли монархиялық мемлекеттерде ... үшін ... ... ... ... қатігез, үздіксіз күрес жүріп жатқанын
байқады. Осының бәрі ... ... алу ... оны мығым ұстап қалу үшін
жасалып жатты, бұл билікті, ... ... ... ... күш-жігеріне, коғамдық организм мен қоғамдық байлыққа ... ... ... (нормативтік ресми және іс жүзінде реттеудің) ... ... ... ... ... пікірі бойынша, әлемде шамамен (бірдей мөлшерде ізгілік
пен ... ... ... бірақ тарихи тұрғыда олар бір елден екінші
елге көше отырып, ... ... ... өзгертуі де мүмкін. Тарихтағы
мемлекеттер, деп ойлады ол, мінез-құлықтың өзгеруімен байланысты және ... ... ... ... Алайда әлем онда болатын ізгілік пен
зұлымдықтың мөлшері жағынан тұтастай алғанда ... ... ... деп ... ... билік жекелеген
адамдардың қандайда бір дәрежеде имандылық ... мен ... ... ... ... және ... ... нәрсе емес. Саясат
пен билік саласы - бұл күрестің ... ... ... жою ... ... қол ... үшін ... құралдар пайдаланылатын
орта. Макиавелли бұл идеяны өзінің тарихты зерттеуінің жеке ... ... ... ... ... ... байқаушы ретінде, ол, атап
атқанда, өзі байқайтын осы сала ... көзі ... ... ... ... Макиавеллидің ой-пікірлерінде ... ... ... жөн: ... және ... ... оның ... мен практикасын ... және ... ... ... қайраткердің кеңесшісі ... ... ... оның ... оның жеке ... ... ... саласындағы қайсыбір заңдылықтар мен фактілерге
көзқарасын бөліп айтуға болады. Жоғарыда ... ... ... ... "макиавеллишілдік" термині орнықты, оның мәні мақсат құралды
анықтайды деген ... ... ... білдіреді. Алайда бұл
макиавеллишілдікті және ... ... ... әсте де, ... ... ... пен заңнаманың кайсыбір мәселелерін айта ... ... ... ... ... сипаттай отырып, ол бірде былай
деген еді: оның саясат саласындағы қорытындылары - бұл оның ... мен ... ... керісінше объективтік шындықтың белгілерін
айқындау. Ол өзінің мұраттары мен нақты саяси ... ... ... Макиавелли былай деп ойлайды: оның саясатты ұғынуы - дәл ... ... ... ... Ол ... қайраткерлеріне кеңес берген
кезде, оларға саяат заңдарымен жүруді ұсынды. ... ... ... ... ... мен ... ... тұру заңдарын бағынатын күмәншіл да сезікті
билеушілердің ... ... ... ... да ... пікірі бойынша, халықтан гөрі патша неғұрлым сезікті
болады. Халықтың сезікті болуына дәлел азырақ ұшырасады және "патшадан ... ... ... ... ... де ... ... [100,
37б.]. Бұл сөздер Макиавеллидің ... ... ... ... ... ... ... растайды.
Макиавеллидің жағымсыз даңқы, ең алдымен, билікке ие болған
князьдарға ашықтан-ашық ... ... ... ... ... ... үшін әрқашан рақымшылдар қасиетіне ие
болу мен ... ... осы ... қатаң ұстау қауіпті болады,
бірақ рақымшылдар ... ие болу өте ... Егер ... ... ... ... болса, онда керісінше, қарама-
қарсы ... ... ... ... Макиавелли патша, ... ... ... тиіс дейді. Сонымен қатар Макиавелли князь туралы
былай деген: «Мүмкін болса князь ізгілік жолынан таймау ... егер ... ... ... ... ... қаскүнемділік жолына да түсе де білу керек»
[100, 29 б.]. Мемлекет басшысы, ... ... ... ... өлшемдерге сәйкес келмейтін адам, ал саясат - тек имандылық нормалары
ғана әрекет ететін сала емес. ... ... ... мен
ұйымдастырудың әртүрлі деңгейлеріндегі - әлеуметтік ортақ және жеке
деңгейдегі ... және ... ... объективтік принциптерінің,
міндеттері мен мақсаттарының айырмашылығын да "байқап көреді".
Макиавелли "патша болудың" бірнеше "әдістерін" ... ... ... ... да бір адамдардың желеп-жебеуі көмегімен),
жеке ерлігінің көмегімен, сондай-ақ қылмыстық жолмен және осы ... ... ... етуімен патша болады. Макиавелли билікке келуінде
алдамшылық, кісі ... ... да ... қоса ... ... келген
жағдайларын қарастыра отырып, былай деп атап ... өз ... ... соққан, достарына қатысты сатқындық, опасыздық, қатыгездік,
дінді менсінбеген адамды ерлікке ... адам деп ... ... ... "даңқты емес, билікті қолына алу үлгі пайдалы болатыны да"
ұшырасуы мүмкін. Бұл оның ой ... ... пен ... ... ... ... еместігі туралы пайымдау ретінде және үзақ мерзімді
саясатты қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... патшаларға жарамсақтанудан, оларды дәріптеуден және
айыптаудан бойын аулақ салды, миссияларының көлеңкелі жақтарына ... ... ... ... ... ... ... қарады.
Саясаткер, Макиавеллидің ойынша, шыншыл әрі прагматик ... ... ... мен ... ... ... ... мән-жайларды негізге
алып іс-қимыл жасағаны жөн. Макиавеллидің бұл көзқарасына Ф. ... ... ... ... ... менің кұмарлығым, менің кез
келген платоншылдықтан ... ... ... ... - деп ... Ницше.
Фукидид және әлбетте, маған, "парасаттан", одан да гөрі азырақ моральдан"…
емес, - ештеңемен де өзінің басын ... және ... ... ... Макиавеллидің ргіnсіре (патшасы) өзінің сөзсіз ерік-жігерімен
менің өзіме бәрінен де етене ... ... ... пен имандылық адам қызметінің өзінің
айрықша құндылықтары, бағалауларының өлшемдері, мақсаттары жөне ... ... ... ... ... қатар олар бір-бірін жоққа
шығармайды. ... ... және одан ... тарих мынаны дәлел деп
отыр: іс жүзіндегі саясат, ... ... да оны ... ... ... ... ... құбылыстардың, саяси тәжірибенің "ауытқуларының
шектерін" белгілейді.
Франческо Патрицидің "Мемлекет және мемлекет құрылысы туралы" (1481-
1484) ... ... ... ... және сонымен бірге кемелденген ... ... ал ... ... ... монархия деп таныды.
Макиавеллидің саяси теориясының маңызды сәті мемлекетті ... жаңа ... ... Ол ... ... ретінде қарастырып, оның
мәні нақты өзгермелі нысандарда көрініс табатын қандай да бір нысанға
саймайды. ... (stato), ... ... бұл саяси жағынан
ұйымдасқан адам қоғамы, қоғамның ... бір ... ... ... ... айналымға көне заманның ойшылдары - Платон мен Аристотельдің
ізбасарлары енгізді, сонымен ... жаңа ... ... ... ұғымына
жаңа бір қырынан келді,- мемлекетті аса кең ... және ... ... ... бола бастады, мұның өзі жа-ңарған терминологияда да өзінің
көрінісін тапты.
Мемлекеттің нысандары туралы ... ... ... көне
замандардан бері орныққан және Платонның, Аристотель мен Полибийдің
еңбектерінде ... ... ... ... үш ... және ... ... жетілмеген үш нысанды айтады. Ол терминологиялық тұрғыда
Полибийді барынша қостай отырып, дұрыс үш мемлекеттік нысанды ... мен ... ... жетілмеген, яғни дұрыс емес ...... ... және ... көрсетті, олар
тиісінше дұрыс нысандардан өсіп дами ... ... ... ... - оның дұрыс нысандарынан ауытқуы: зорлык-зомбылық - бір адамның
(монархияның) дұрыс билігінен ... ... - ... бай ... - ... ... ... дұрыс билігінен ауытқуы; ақыр
соңында, көптеген адамдардың, көпшіліктің билігі кезінде - охлократия -
тобырлардың ... ... ... болып табылады. Жақсы мемлекеттік
нысандарға қолдау жасау қиынға соғады, олар ұзақ өмір сүре ... ... олар ... ... ... сонымен бірге қауіпті ... ... ... тағы бір сипатты белгісі - оның
релятивизм (теріске шығарушылығы), коғамдық өмірді, әр ... ... ... ... ... құндылық ретінде
қабылдауға ұмтылыс жасауы. Макиавеллидің көзқарасы тұрғысынан, ... ... ... - ол ... ... ... ... болмайтыны сияқты, абсолютті жақсы, кіршіксіз таза мемлекеттік
нысан да болмайды. ... ... бәрі ... ... ғана дұрыс
нысандар болады және - қандай да бір өмірлік мән-жайларға, ... ... ... ... ... ... белгілі бір ... ... ... ... ... болады. М. А.
Бакуниннің атап ... ... ... ... аса ... Ең ... ол италиялық болды". Дегенмен де,
бағалаудың салыстырмалы принципі - ... ... ... ... ... ... тұрғыда ұғынуының элементі.
Макиавелли саясат тарихындағы мемлекеттік нысандардың айналып ... ... пен ... (бей-берекетсіздіктің) уақ-уақ ауысуын
атап көрсетті. "Барлық мемлекеттер үздіксіз өзгеруді бастан кеше отырып,
деп жазды ол, - ... ... ... ... көшеді, ал
содан соң бей-берекетсіздіктен жаңа тәртіпке ... ... осы ... ... ... дегенді білмейді, олар әлде бір жетілу деңгейіне
жете және ендігі жерде одан әрі көтерілуге қабілетсіз бола ... ... ... болуға тиіс және, керісінше, толық құлдырау жай - ... ... ... ... жете ... олар ... да төмен
құлдырау жай-күйін де кеше алмайды және қажетіне қарай өрлеу ... ... ... бәрі де ... каскөйлікке төмендеп, каскөйліктен
ізгілікке көтеріледі" [30, 188-189 бб.]. Көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір сақтау, оның өзін-өзі сақтау түйсігі тетігі
төртібіне ... ... ... байланысы туралы ойға жетелейді. Бұл орайда
уақ-уақ соқпалы тәртіпсіздік (бей-берекетсіздік), оның пікірі ... ... ... емес, қайта саяси-құқықтық саланың қалыпты дамуы
мен жаңаруының ... ... ... Осы ... ... кейбір іргелі идеяларының бұдан ертеректегі ізашары ... ... көне ... ойшылдарының мемлекеттік нысандардың екінші
бір мемлекеттік нысандарына айналуының заңдылықтары көзқарастарын ... ... ... ... оның ... ... ... саяды.
Монархия зорлық-зомбылыққа, қатыгез билеушілерге қарсы ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына әкеп соғады. Біртіндеп коғамдағы байлықтың
шоғырлануы белгілері бір кезде ... ... ... шегіне
жеткізеді, ол олигархтар билігін құлатып, демократияны орнатады. Демократия
уақыт өте тобырдың билігіне ... ... ... ... ... ... бір ... - монархияның тегеурінді күшінен іздеуге ұмтыла
бастайды, мұның өзі одан әрі қайтадан зорлық-зомбылықты және ... ... ... ... ... да бір ... олай ... ... ол ... ... еді. ... өте келе осы
ізгі ниетті бастаулар бұзылады, егер оларды қалпына келтіретін қандай ... ... ... бола ... онда ... ... ... тынады".
Сонымен бірге ол орныққан белгілі бір саяси дәстүрлер мен ... ... ... атап ... ... егер халық монархия жағдайларында
белсенділігін көрсетуге және бостандықта болуға бейімделе ... ... ала ... бостандығын сақтау да қиынға соғады.
Макиавелли мемлекеттің жаңаруын ... ... ... ... ұлы ... ... ... Осы екі жағдайда да
үкімет мемлекеттің қайта өрлеуін белсенді түрде бастап, дұрыс жұмыс істеуге
тиіс.
Саяси ... ... бірі ... ... ... мен ... топтардың, патшаның әр алуан жағдайларда, оның
ішінде мемлекеттік нысандарды, олардың біртіндеп дамуын талдау кезінде, ... ... ... мен ... ... ... ... мінез-құлықтың
психологиялық ерекшеліктерін ескеру қажеттігіне көп көңіл бөлді.
Көне дәуір ойшылдарынан, атап айтқанда Плибий ... ... ... ... ... ... деп аралас мемлекеттік нысанды
есептеді. Макиавелли, мысалы, басқа мемлекеттермен салыстырғанда, ... ... ... және оның ... ... ғана өмір сүруінің
себебі, ондағы халықтың өз еркіне бой алдыруымен қатар, мұнда патша ... ... ... еді деп ... [100, 42 б.]. ... ... ... құндылығын өлшейтін болсақ, онда дұрыс
мемлекеттік нысандардың барлық негізгі ... ... ... Макиавеллидің ойынша, неғұрлым тұрақты нысан болып табылады.
Мемлекеттік нысандардың ... ... ... ... ... өзін
құрайтын элементтерінің арақатынасының өзгеруімен ұштасқандай ... ... - деп ... ол, - қалыптасқан мән-жайлар
күштері ара қатынасының нәтижесі. Макиавелли ... ойға ... Рим ... ... ... ... талдау негізінде жетелейді. Бірақ
бастысы – мемлекеттердің көш басшылары ... ... ... ... әр ... ... неғұрлым барабар қалыптасқан
жағдайларға неғұрлым қолайлы нысандарын таңдап алуға ... ... ... ... ... әлеуметтік-психологиялық мәністеріне назар
аударуды жөне оларды неғұрлым оңтайлы мемлекеттік нысандарды талдап шешуде
ескеруді ұсынды. Мемлекеттік нысан, егер ол ... ... ... алдына
қоймаса, шындыққа қатысты екінші кезектегі ... ... ... еді. ... ... ... ... республиканы, ал теңдік болмаған қоғамда –
монархияны негіздеуді ұсынды, ... ... ... ... ... ... және ұзақ өмір сүре ... болады" [44, 41 б.].
Осыған байланысты мынаны еске салу артық ... еді: ... түзу ... ... бола ... жиі ... саясаткерлердің
тәуекелге барып шешімдер қабылдауына, аздаған қолайсыздықтар мен аздаған
күмән туғызатын тараптардың айқындамаларын таңдап алуына тура ... ... ... кабылдау үшін Князь үшін кеңесшілерді тандап алудың
зор маңызы бар. "Билеп-төстеуші мен оның қабілеттері туралы,- деп ... ... - өз ... ... таңдап алуына қарай
бағалайды". Ақылды, міндетіне адал әрі өз орнында отырған кеңесшілер ... және ... ... ... бірі. Олардың өз мүдделерінен
гөрі мемлекет басшысының - Князьдың мудделерін жоғары коюы маңызды ... үшін ... ... ... ... ... олай ... жақсы болмайтынын сезіну үшін рухани марқайтуы, сый-құрметке және
дұшпандарына сын тұрғысынан ... ... ... ... тартуы тиіс.
Сонымен бірге билеуші екі жүзділерден кұтылуы керек. Макиавеллидің ... ... де ... ... рұқсат етпегені жөн. "...Бекзат Князь
өзінің мемлекетінде ... ... ... ... басқа қандай да бір ретте
емес, тек өзінін сұрақтарына ғана ... ... ... тек ... ... ... рұксат етіп, үшінші жолды ұстауға тиіс", деген [43, 17 б.].
Мемлекет нысандарының салыстырмалылығы ... да ... ... ... ... ... жөн. Кейбіреулер
тобыр, әсіресе "есірген тобыр" мейлінше жағымсыз қылықтарды таратушы борьш
табылады деп ойлайды. Макиавелли төмендегіде ойларын ... ... ... ... адамдарға, әсіресе патшаларға да тән болады [43, 48 б.].
Сонымен, халық билік жүргізе отырып тұрақты болмайды, ... ... ... жалпы жұрт таныған пікірге қарамастан, - деп ... мен ... дер ... бұл ... патшаларға қаншалықты
дәрежеде тән болды, халыққа да ... ... тән ... Ал ... ол ... бір ... ... алдын ала жарамсыз дегенді
тани қоймады. Әр түрлі жағдайларда осы ... ... ... ... да көрсетеді. Сонымен бірге ол: кезінде Платон мен ... ... ... нысандардың "елеулі кемшіліктерін" (мысалы,
лауазымды адамдарды жеребе тастап сайлауын) атап ... ... атап ... ... үшін ... пікірге әсер
ету және оларды басқара білу, тіпті қажет болған ретте ... ... ... маңызды болады. Соған қарамастан, ол халықтық немесе
қоғамдық пікірге де құлақ ... жөн деп ... ... қалай дегенмен де
бәрінен де парасатты және әр ... ... ... ... ... ... ... "халықтың көзі - Құдайдың көзі деп еш себепсіз
айтылмаған: шынында да, қоғамдық ... жиі ... ... ... таң ... болатыны соншалық, ол бейне жоғарыдан ізгілік ... ... ала көре білу ... ие ... әсер қалдырады..."
Жалпы пайдалысы да, тек республикада ғана сақталады, деді ол, ал ... ... ... ... ... оның жеке басының пайдасына
бағытталған және қоғамның мүдделерімен сәйкес келе бермейді өз ... [43, 51-53 ... ... ... ... де, дұрыс мемлекеттік нысандардың
барлығының негізінде болатын мемлекеттердің нысандары мен ... оңды ... ... ... аралас нысанға бағдарланған жақсы
болады. Халық, халықтық ... ... - ... ... ... ... көзін имандылығы жоқ адамды қандай да бір лауазымға
тағайындау жөнінде жеткізу ... ... ... ... кұрылымды жақсы
сақтайды, бірақ патша жаңа ... мен ... ... әрі ... деген.
"Флоренция тарихында" Макиавелли Генуя мемлекетінде XV ғасырда
қалыптасқан ... ... ... мысалын келтіреді. Онда,
мемлекеттің азаматтарға елеулі берешектеріне және ... ... ... ... бір бөлігін беруді шешуіне ... ... ... ... ... құруға ағылып келіп жатқан ... ... ... ... ... өте келе осы банк
пен мемлекеттің ықпалы мен билігін ... ... ... ... ... - ... ... беделді, мемлекет билігінің бір бөлігін
өзіне алған, мемлекеттің көптеген ... мен ... ... ... мемлекеттік биліктің заңдарын бақылау ... ... ... етене жақын банк билігі нысанында қатысты. Екіншіден, - былайша
айтқанда жоғарғы мемлекеттік билік ретінде катысты, ол үшін ... ... және ... өз ... және ... әділетсіз болған бір
бөлігін берді. Бұл жағдайда банк пен қаржыгерлердің ... ... ... оны ... қиындата түсті, банктің және былайша айтқанда
мемлекеттік биліктің аумақтық және қызметтік ... ... ... баянды
етті. Банк билігі, Макиавеллидің ойынша, қоғамға ... ... ... ... мемлекеттік билігінін келеңсіз ықпалына оңды тепе-теңдік
болды, тұтастай алғанда саяси-құқықтық салаға тұрақты түрде әсер ... ғ. ... ... ... саяси жүйенің тепе-теңдігі
өзара экспансияға жол бермеді. Милан герцогтығы, ... ... Папа ... Неаполитан корольдығы, Венеция республикасы
сияқты ... ... ... да бір даму ... ... көрсетті. Бұлардың әрқайсысының деңгейі біркелкі болған жоқ,
бірақ олар процесті ... ... ... Оның ... ... ... Гвиччардини мен Никколо Макиавелли жазды. Гвиччардини
мемлекеттік ... ... ... ... ... бұл ... шоғырланудың жетіспейтінін көрсетті.
Италия мемлекетіндегі жеке аймақтардың даму ... ... ... ... ... ... ол ... өмір
сүруге қабілеттілігін шешуге бағыт берді. Итальян соғыстарының алдында
Италияда синьориалды ... ... ... ... ... ... ... жуық бүкіл Ломбардияны иемденген Милан герцогтығының ХІҮ ғ.
ортасы – ХҮ ғ. аяғына дейін экономикасы ... ... ... ... ерте абсолютизм белгілері көрінеді. Мемлекеттік құрылыстың
тұрақтылығы ... ... ... ... Венеция республикасы
тарихынан да байқалды.
Италиядағы аймақтық-абсолюттік ... ... әлі ... ... ... толық зерттеліп бітпеген тақырып. Әңгіме тек жеке
мемлекеттік құрылымдардағы абсолютизм элементтерінің ... ... ... ... ... алуын Гвиччардини Миланды жаулап алу
арқылы ... ... ... жоқ дейді. Италян соғыстарында Италияны
жаулап алу оны толық бағындыруды көрсеткен жоқ. Соғыс француз ... ... ... ... ... бар алдыңғы
қатарлы Италиямен жай қақтығысы емес. Жеке итальян ... ... ... ... ... ... мәселе бойынша құжаттық материалдар аз.
Пьемонттың бас наместнигінің өзі ... ... ... француз
өкіметі ол жерден «айып іздеп, кәмпеске жасауда» дейді.
Мемлекет үшін іштен және сырттан ... ... ... деп ... ... ... енгізу тиімді болады, ол билеушіге "ешкіммен
де кеңеспестен шешімдер қабылдауға және сол шешімдерді ... ... ... ... ... ... ... осы жол сол тұста "пайдалы болды және
қатерлі қауіпті ... ... ... бұл жол әр ... ... ... оған ... төнген кезде барлық уақытта, барлық
жағдайда да пайдалы болды" [43, 56 б.] деп ... ... ... ... ... ... ... және бағынышта ұстау үшін
қажетті қатыгездік шаралармен ... мен кісі ... ... ... құқылы. Ол осы әрекеті арқылы бүкіл қоғам үшін
елеулі ықтимал ... ... ... және осы ... ... деп ... басқару істеріне қатысты ойларын білдіреді.
Ойшыл тарихта өктемдік етуші мен өктемдік билік қажет ... да ... олай ... күнде республика жойылып кетуі мүмкін
екенін де мойындайды. Ал бұл ... ... да - ... билік, оны теріс
пайдалануға болмайды. "Шексіз ... ... ... тез ... да"
ұмытпау керек деп ойларын тұжырымдайды.
Федеративтік мемлекетті қарастыра келіп, Макиавелли, ... оның ... ... ... ... ... мен оларды іс жүзіне асырудағы кейбір баяулығына ... ... өзі ... ... мен оның заң ... ... күрделі құрамына байланысты болды. Федерацияны ол сонымен бірге
бірыңғай мемлекеттермен салыстырғанда неғұрлым ... ... ... олардың алдына жаулап алу үрдісінде алғандарын бөлу проблемасы
қойылмайды [43, 60 с.].
Макиавелли теократиялық ... ... аса ... ... ... ойы жетпейтін жоғары себептердің" болатынын көре
білді. Ол өздерін осылайша мәртебеленуі үшін Құдайға міндетті болуы керек,
сондықтан олар туралы ... және ... ... ... іс" ... ... деп ... тұрақтылығы мен құлауының себептері туралы ой
толғауларына тоқталатын ... ... ... табиғаты жағынан
бостандықта болуға тиіс, бірақ бостандық - ... ... ... ... жай-күй, немесе солар арқылы кұрылады. Бостандық қоғамның жәй-
күйі ... ... ... ... ие ... ... Адамдар
бостандыққа жан-тәнімен берілуге тиіс, ал мундай ... ... жөне ... ... Өйткені атап айтқанда бостандық алған
мемлекеттің гүлденген мемлекетке айналуының мейлінше көп мүмкіндігі ... ... ... ... ... және ... мемлекетке
ұмтылыс жасайды; бостандықтың жай-күйін, дейді ойшыл, қолдау, сақтау керек.
"... Бостандықты пайдаланатын барлық елдер мен аймақтар ... ... ... ... көз ... ... , -деп атап ... Макиавелли.
Сонымен бірге мемлекет шешімін таппайтын ішкі ... ... ... ... мен оның ... белгілі бір
бостандығы бодандарын өз ... ... ... тиіс. "...Үкімет
дегеніміз, - деп атап көрсетеді Макиавелли, - ... ... пен ... ... арналған құралдардың жиынтығы" [43, 63 б.]. Мұндай басты
құралдар, дейді Макиавелли, - бұл сақадай-сай жақсы әскерге ие болу ... ... ол ... да біріге алмайтындай, үкіметке қарсы көтеріле
алмайтындай ырың-жырыңдар мен тәртіпсіздіктерді қоздыруы. Пара-пар емес ... ... ... ... ... әкеп ... ... қатынастарында, дейді Макиавелли, мемлекет екі мақсатты
көздейді: ол өзін қорғай білуге (бостандықты сақтай білуге) және ... ... ... айқындамасын нығайтуға тиіс. Бұл ретте мұндай ... ... әуес ... ... жоқ. Шет әрекеттер мемлекеттің әлсіреуіне
және жойылуына әкеп соғуы мүмкін. Сонымен бірге соғыс қимылдары - ... ... ... болса, онда бұған аса жауапкершілікпен қарау
керек. ... ... ... ... ... ... дайындық туралы
ұмытуға болмайды. Макиавелли мынаған кәміл сенімді болды: мемлекеттің өз
армиясы болуға, ал ... емес ... ... ... ... ... ... тиіс. Италияның күйреуге ұшырауын ол көбінесе
жалдамалы әскерлерге үміт ... ... ... қарастырды.
Флоренциялық ойшыл соғыстарды екі түрге бөлді: 1) ... ... ... ... ... патшалар мен мемлекеттердің атаққұмарлығын
шығару мақсатындағы соғыс; бұл жағдайда жеңімпазға халықтың мойын ұсынуын
өзіне ... етуі ... ... ол ... ... мен ... қалуы мүмкін; 2) халықтың орасан зор көпшілігін қоныс аударумен
байланысты өмірлік кеңістіктер мен өмір сүру ... үшін ... ... ... бұл жағдайда бұрынғы тұрғындарды тықсыру мен қырып-жою етек алады;
бұрынғы мемлекет пен ... ... Ол ... ... және ... ... деп бөлді. Бұл орайда әділеттілікті кең
мағынасында - ... ... ... Және де, ... ... тарихы соғыс ашқандардың барлығының ... ... ... ... ... ол қалаларды шайқалтқан үздіксіз
соғыстар, төңкерістер мен сөзбайласулар туралы айтады.
Мемлекеттердің құлау себептерін қарастыра келіп, ... ... үшін ... ... ... олардың құруына әкеп соқтырады
деп атап көрсетті. Италияның көптеген ұсақ ... ... ол, ... ... ... биліктің және папа билігінің күшеюімен
байланыстырды. Өзгеше ойлауды заңдастыратын, қарсыластардың ... ... ... ... беретін институттардың болмауын да ол қауіпті
деп есептеді. "Республикаға келіспеушіліктердің заңды ... ... оның ... ... ... болып табылатын
мұндай мекемеден басқа ештеңе де соншалықты беріктік пен тұрақтылық ... ... ... ... ... "дұрыс нәтижеге жету
жолын таба алмай, бүкіл ... ... әкеп ... ... пайда болады» [43, 71-73 бб.].
Макиавелли мүмкін болатын проблемалар мен қиындықтарды алдын ала
көре білуді және оларды ... ... ... ... жеңу ... ... ... қолдануды ұсынды. Бастапқыда ... ... ... қиын болады, бірақ оны айықтыру оңайға түседі. Мемлекет
дағдарысын анықтаудың оңай ... ... оны ... анағұрлым қиынырақ
болады.
"Тит Ливийдің алғашқы он күндігі ... ... және ... ... ... бір ... қолдау туралы
ойлар желіс тартады. Дін, құдайды құрметтеу мемлекеттің ... ... ... сәті ... ... ... ... сақтау
республикалар ұлылығының негізіне айналған кезде, сонымен бірге оған ... ... ... ... ... ... ... діннен қорқу
болмаған жерде мемлекет ... ... ... осы ... ... ... қорқу арқылы сақталуға тиіс". Енді бір тұста
Макиавелли ... ... ... атап ... ... немесе
мемлекеттің көсемдері өзінің ұлттық дінінің негіздерін сақтауға қамқорлық
жасауы керек; бұл жағдайда өзінің мемлекетінде ... ... және ... онда ... мен ... тәртіпті ұстап тұру оңайға түседі" деп
кеңестерін білдіреді. Республика үшін ... да ... ... ... жолын кесудің жақсы жолы айыптауларға кеңірек өріс ... ... ... ... оған ... ... ... де
байланысты. Халықты өз жағына тарту үшін ... ... ... ... және заңдылықты сақтай, заңды мекемелерді қолдай отырып, халықты
тыныштандыру мен қанағаттандыру үшін ... оның ... ... оған қол сұғу ... жоқ ... ... ... берілді.
Князьға мейлінше алдын болжай білетін, бақай есепке жүйрік, қулығын
асыратын, бірақ сужүрек ... мен ... ... да ... әр ... көзқарасын салыстыра келіп, Макиавелли ақсүйектер мен
халықтың арасында қарама-қайшылықтар болған ... ... да ... ... ... ... берді. "Ақсүйектерден гөрі, халық неғұрлым
дұрыс мақсаттарды көздейді, өйткені бұлардың алғашқылары халықты ... ал ол ... ... ниет етеді" [43, 80 б.]. "Флоренция
тарихында" ол ... ... ... атап ... ... заң ... өмір
сүргісі келеді, ал ақсүйек оларға ... ... ... Мына мән-
жайды да ескеру керек, деп ойлайды ол, ақсүйек - саны ... аз және ... да ... ете ... оны әр күні ... жоя да алады. Халық - көп
және билеуші "еріксіз белгілі бір ... ... өмір ... тиіс".
Халықтың арқасында мемлекет басшысы болған адам онымен достық ... ... ... ... ... тыс билікке келген ... ... ... ... ... алып, сол халықтың қолдауына
сүйенуге тиіс. "Қорытындысында тек мынаны ғана айта аламын, - деп ... - ... ... ... қол ... тиіс; олай болмаған
күнде, мәселе қолайсыз орайласқан кезде ол қысылтаяң жағдайға тап ... ... ... ... ... барлық жағдайда да
патшаға мұқтаж ... ... ... жөн және ... да оған ... күші мен ... ... факторы - оның
билеушісі, ... ... мен ... оның ... ... басшысының тағдыры, қызметі, қадір-қасиеті мен ... ... оның ... әсер ... Ұлы ... ... ... өсіреді, сонымен бірге бұл көбінесе ... ... ... ... "... ... ... көрсетілген кедергілер
мен қарсылықтарды жеңе отырып, ұлы адамдарға айналады, - деп ... және ... ... ... ... ... ... ие болуды қажет ететін жаңа Князьды ұлықтау ниетінде болған ... ... ... ... ... ... жеңіп шығуға және ол
үшін дұшпандары ... ... ... ... ... көтерілуге оны
мәжбүр етеді".
Макиавелли билеушілерге ... ... ... ... ... ... мүмкіндігінше, олардың аса қауіпті адамдарынан
сақтануға кеңес береді. Бірінен соң бірі келетін, бірінен бірі асып ... екі ... ... дамуына қуатты серпін бере алады. Күшті,
жақсы билеушіден кейін келген нашар билеуші өкімет билігінде ... ... ... ... ... ... Макиавеллидің ойынша, қатарынан екі
нашар билеуші, өзінің тарихи дәстүрлерімен ... ... ... ... ... әкеп ... мүмкін.
Саяси күресте жиі ретте "мәңгі қарсыластар" болады, олардың өкілдері
бұрынғы билікке де, жаңа билікке де ... ... ... ... ... ескере отырып, Макиавелли бұрынғы қарсыластардың өкілдері жаңа
билеп-төстеушінің ... ... бола ... да ... ... үшін ... билікке көңілі толған адамдармен одақтас болуы ... ... ... егер ... болмаса мемлекетте патшаны
және басқару негіздерін өзгерту ниетін дұрыс деп таппады, ... ойы ... ... өзі басқаруды бұза отырып, белгілі бір залал келтіреді, қайсыбір
жағдайларда ... ең аса ... ... мен ... ... Нашар құрылымды республикаларда үкіметті жиі ауыстыру "өз ... ... әкеп ... ... ... ... мемлекетті қайта құру кезінде
сақ болуды, әрі кеткенде, "көне құрылымдардың ... ... ... туралы күдігін туғызбауы үшін сақтауды ұсынды, дегенмен де ... жаңа ... ... ... ортақ жәйттары болмайды
да". Бірақ көне дәстүрге де қиянат жасауға болмайды. "Мемлекет үшін ... заң - тым ... ... көз ... заң [43, 90 б.], - ... ... ... Керісінше, егер биліктің негізі мықты болмай және
ел ... ... ... батыл жаңару және ескіден қол үзу ... ... ... италиялық ойшыл билеушіге жаңа ... ... мен ... ... ... және жаңа ... ... отырып
жаңаша басқару жүйесін құруды ұсынды.
Мемлекеттік төңкерістер тұрақтылық пен тұрақсыздықтық факторлары
арасында ерекше орын алады. Мемлекетке ... ... ... ... неғұрлым ойдағыдай болуына мүмкіндіктері болады,
өйткені "республикалар ... гөрі ... ... әрекеттерді азырақ
жасайды, алдын ала сақтық шаралары туралы онша ... ... ... ... азаматтарды көбірек құрметтейді, демек соңғылары үкіметке ... ... ... ... ... ... деп есептейді ол, бұл ретте
республиканың монархияның алдында артықшылығы ... ... ... ... көп болады", республиканың әр түрлі қабілеттерге ие
болатын әр ... ... бар және ... ... ... ... қабылдауға және атқаруға дайын және қабілетті әр алуан
адамдардың арқасында ... ... аз ... салыстырғанда болып
жатқан өзгерістерге, жаңа жағдайларға жақсы бейімделеді.
Егер сөзбайласу ... ... ... оны ... ... кеңес
береді. Бірақ бұл отпен ешқашан да ойнамаған жөн. Ойшыл ... ... ... ... және ... ... құны ... екені
жөнінде тарихи мысалдарды келтіреді. Саяси қызметте сәтсіздікке ұшырамау,
билікті сақтау мен ... үшін ... ... ... дәуірінен кейін
қалмау, әсіресе маңызды істерді ... ... ... көру
керек. Мемлекет үшін уақыт талабына, өзінің мекемелерін ... ... ... Егер ... орнын ауыстыру уақыт талабына ... ... деп ... ... мемлекет жойылуы мүмкін.
Егер билікке мұрагерлік жолмен келетін ... ол ... ... ... ... жағдайда, Макиавеллидің ойынша, князьға ата-бабаларының
мекемесіне қол сұқпауы, ... ... ... ... ... ... ... қалса, онда тіпті қабілеті орташа билеуші,
осындай жағдайдың өзінде билікті сақтап ... ... ол "кез ... құлатуы қиынға соқпайтын жаңа билікті құрудан гөрі, уақыттың
ұзақтығына қарай қызғаныш ... ... ... ... қалу ... деп есептейді.
Тарихтың оқиғалары туралы пайымдай отырып, Макиавелли мынаған ... ... ... ... тағдыр халықты, мемлекетті белгіленген
жолдан шығарып жібереді. Егер ... ... ... тап ... ... ақымақтық пен кемшіліктер жібереді: "Ойсырай құлаудың
үлгісін көрсетуге ниет ете ... ... ... ... ... алады. Егер бұл орайда оның мақсатына кедергі келтіруге
қабілетті адам кездесетін болса, ... оны ... ... ... ету ... ... мүмкіндігінен айырады". Енді бір тұста ол мынаны атап
көрсетеді: кейбір ... ... ... ... адам ... ... ... жол бергісі келмегендей" әсер қалдырады".
Макиавеллидің шығармаларында заң мемлекеттің, заң шығарушының саяси
ерік-жігеріне тікелей байланысты және саясат саласындағы ара ... күш ... ... ... табылады. Құқық заң ретінде, оның
түсінігінше, ең алдымен күштің туынды ... ... ... ... ол ... деп атап көрсетті: "жақсы заңдар жақсы әскерсіз өмір
сүре алмайды, ал ... ... ... ... ... ... да болуға
тиіс"[43, 101 б.]. Сонымен бірге тұтастай ... ... ... табиғи кұкықпен, тағдырмен, Құдаймен байланысы теріске
шығарылмайды.
Макиавелли мынаны мойындайды: адамдар үшін ... пен ... ... ... түрде ықпал ететін заңнаманы өзгертпеу ниеті
тән болады. Аса ... ... ғана ... ... өзгертуге баруға
дайын тұрады, ... ... пен жаңа ... ... осы заңдарға
байланысты болмақ. Кез келген мұндай өзгеріс белгілі бір қауіп ... ... өзін ... ... ... ... ... ойынша, әділетті және тұрақты ... ... және озық ойлы ... рөлі ... болып табылады. Бұл ... жеке ... оның ... және ... ... тым тығыз және көп жоспарлы болады, ал оның жеделдігі саясат пен
заңнаманың мақсаттары мен ... ... ... ... саясат
өзінің айрықша заңнамасын қажет етеді, ал коғамдық қатынастарды ... ... ... ... және ... ... ... қажет етеді,
олай болмаған күнде, қарсылыққа тап болған мұндай заңнама іске ... ... оны ... ... ... ... бұрмаланады. Саясат пен
құкықтың, заңнама мен ... ... ара ... мен ... әрекеті
серпінінде, Макиавеллидің ойынша, халықтың осының алдындағы дамуы мен ... ... ... материалдық жағдайын, олардың ... ... ... ... бұрынғы өзара қарым-қатынасын ескерген
жөн. Мысалы, "бұзылмаған қоғам үшін ешқандай да лаңкестік пен ... ... ... ... бұзылған қоғам үшін, егер тек осы заңдарды
жігерлі түрде жүзеге ... оған ... ... ... ... ... ... ең жақсы заңдар да пайдасыз болады, ... өзі ... [104, 114-115 ... Макиавеллидің ойынша, - қоғамда тәртіпті ұстап тұратын,
өзінің мазмұнын өзгертуге, әр алуан ... және ... ... ... ... ... мен нысандарды пайдалануға қабілетті
құрал мен нысан. Алайда қоғамдық қатынастарды тәртіпке салудың ... ... ... Ол ол ма, ... құралдар мен олардың айла-
шараларының белгілі бір ... ... ... ... болады.
"...Қоғамның азғындауын, деп жазды Макиавелли тағы бірде - бір ... ... ... ... ... бұл ушін ... пәрменді күш
керек". Ол мұндай күш деп монархияны көре білді, ол "өзінің ... ... ... ... ... ... мен азғындауын
ауыздықтай алады". Макиавелли халықтың ... бір ... ... ... да ... сала ... үшін біртұтас ұғым емес. Сондықтан
осы саланың әр түрлі құрамдас бөліктері оның басқа да ... ... ... және ... міндеттерді шешеді. Мысалы, азаматтардың
кеселді кемшіліктерін ... ... ... мен ... қолдау табуы, мемлекеттік мекемелер мен заңнамалардың өзара байланысы
және өзара себептестігі қажет.
Макиавелли заңның ортақ игілікпен және жеке мүдделермен ... көре ... Ол ... да атап ... ... ... ... заңнаманың күшімен баянды етіледі және заңнама, әсіресе
экономикалық ... ...... ... және бай ... күресінің
маңызды мәселелерінің бірі. Жазушы мұны XV ғ. Флоренциядағы кеден заңнамасы
төңірегіндегі күрес арқылы бейнелейді. Ол ... ... ... жіктердің
мүдделеріне салық салу мүліктік жағдайына қарай (әрбір жүз ... ... яғни ... ... 0,5 ... ... ... келуі керек.
Ауқатты азаматтар, керісінше, салық салудың абсолютті көрінісінде ... ... ... ... ... ... ... үшін
(бірдей болуына қол жеткізді. Күрес өткендегі салық салуға да қолданылды -
кедейлер үлесіне қарай салық салуды ... қол ... ... ... төлемегенін есептей келіп, олар үшін осы заңның кері ... ... ... ... ... ... ... дауласушыларды билеуші ымыраға
келтірді: "енді өткендегіге қайта оралып соғудың қажеті жоқ, тек ... ғана ... ... егер салық бұрын әділетсіз болса, салық салудың
неғұрлым әділетті әдісі ... бұл үшін ... ... айту ... ал ... ең ... ... арасындағы ұрыс-керістерге емес, ... ... үшін ... мен ... ара ... мақсатқа сәйкестігі туралы мәселеде
тұтастай алғанда Макиавелли заңды сақтау қажет деп есептеді және ... ... ... ... тани ... өйткені оңды сылтаумен қаскөйлік
ниетпен заңды бұзатын адамдар да табылады. Бірақ бұл ... ... ... тыс ... ... дұрыс болуы және қоғам үшін
құтқаратын жол екенін де ... ... Ал ... ... де ... осы
жағдайларда да Макиавелли биліктің іс-әрекеттерін мейлінше заңды ... ... ... ... ... ... ... деп ойлады ол,
заңды сақтай отырып, өмір бойы емес, осы ... ... ... ... ... ... көре отырып, сонымен бірге
оларды қарама-қарсы қоюдың тәжірибеге байланыссыздығынан бас ... ... ... бастысы оларда жоғары заңдардың - халықтар ... ... ... ... қаншалықты сақталып,
құрметтелуінде болып табылады" деп есептеді. Бай қуатты ... ... да гөрі аса ... ... ... лайықты, әділетті болады.
Екінші жағынан, патша "заңның бұғауынан босай ... кез ... ... ... ... құбылмалы әрі абайсыз болады". Демек табиғи заң
озбырлықтан аулақ болу үшін ... ... ... ... талап етеді. Бұл қағида озбырлығы көбірек қауіпті халыққа да көп
дәрежеде қатысты болады: монархтар да, республикалар да ... ... ... ... ... ... ... бәрін істеу мүмкіндігі бар
патша есалаң, есерсоққа айналады және ... ... ... ... ... іске ... Алайда мұндай жағдайларда, деп ойлайды
Макиавелли, халық біршама жоғары ... және ... ... билеу
жағдайларында да патшаға қарағанда кемшілікке сирек ұшырайды. ... ... ... ... ... ... ... - осы негіздегі билік басына қатыгез билеушнің келуі
қаупіне қатысты болады.
Билеуші сонымен бірге өзінің бодандарына ... ... ... ... тиіс. "Заңды, әсіресе өзі шығарған заңды сақтамайтын адам
осынысымен жаман үлгі береді", - деп ... ... ... ... ... ғана ... ... бірге бұрыннан бар
заңдар да сақталуға тиіс. Макиавелли мынаны ескертеді: "Патшалар бодандары
ертеден бері үйреншікті ... ... мен көне ... бұза ... олар ... ... ... Ол әсіресе билеушілерді ... қол ... ... әр ... ... болады, ол мүдделері үйлесе
бермейтін адамдардан тұрады. Біреулеріне пайдалы ... іс, ... ... немесе зиянды болуы да ... ... өмір ... ... тұрады. Сондықтан заңнаманың міндеттері де көп жоспарлы
болады. ... ... ... ... мемлекетті құру қиынға соғады, ондағы
барлық заңдар бостандықты қорғауға бейімделген болар еді".
Мемлекеттің белгілі бір ... және ... ... ... ... ... деген желеумен азаматтар қаскөйлік жасамауына және
бостандыққа залал келтіріп ... ие ... ... тиіс" [43, 115
с.]. Мемлекет сонымен бірге азшылықтың "ортақ игілік үшін ... ... ... жолын кесуді" көзінен таса қалдырмау керек"
Макиавелли орта ғасырлық саяси-құқтықтық түп-тамырлары ... ... ... болды, шынтуайтында Қайта өрлеу
дөуірінің саяси доктринасын жасап, саясат ғылымының бұдан ... ... зор ... ... ... ... ... бейнесі Еуропалық және дүние жүзілік
мәдениеттің нышанына айналды. Күндер өткен сайын Н. Макиавелли ... ... мен ... ... Сондықтан Никколо Макиавеллидің артынан
мәңгілікке өшпес із қалдырған шығармалары мен еңбектері, ... ... ... жаңа ойлар мен тұжырымдардың жинақталуына жол ашуда. Яғни
Макиавеллидің ойлары мен идеяларының құндылығы мен ... арта ... ... ... ... ... ... саяси-құқықтық
түсінікті өзгертуші, Қайта өрлеудің саяси ... ... ... ... ... ... ... саяси даналық пен саяси
тәжірибенің өзінен кейінгі дәуірге жинақтаған энциклопедиясы. Оның ... мен ... ... одан ... дамуына орасан зор үлесін қосты
деп қорытындылауға болады.
Мамандар қазіргі әлеуметтік басқаруға әсер еткен Н. ... ... ... 1) ... ... ... билігі
жақтаушыларының қолдауына байланысты; 2) бағыныштылар өз жетекшісінен не
күтетінін білу керек және ... ... не ... білу қаже; 3)
жетекшінің ерік-жігері біліну керек; 4) жақтаушылары үшін ... ... ... ... ... ... ... қателесетін жерде ешкімді
жазаламайды. Әдетте, ұсақ қылмыс үшін кінәлайды, ... ... үшін ... ... ... жолмен келсе де, ешкімге масқара әкелмейді. Дегенмен
де ... ... ... ... ... ... ... жетсе, ел
алдында беделді бола қоймас деп ойлаймыз. Бұл ... ... ... келе ... ... ... орта ... адамы екенін еске
ұстаймыз.
2.2 Билеушінің тұлғасы және оның негізгі қасиеттері
Біз Макиавеллидің билеушіге берген мінез-құлықтарының әлі ешқандай
билеушіде көрінбеген ... ... ... ... ... және ... бай Макиавелли "Патша" тарктатында саясатпен байланысты мораль
проблемасын ... оны ... ... біз атап өткендей ол тарихта ... ... ... мен ... ... қараған тұлға және ... ... ... ... айта ... ... ... қатынаста болуы керектігі жайлы пікірін білдіреді.
Сондықтан ол өз пікірлерінің басқалармен кері ... ... ... ... ... ... ... калыптасқан
республика, княздық және билеушілерден басқа жаңаға ұмтылады. Оның ... ... ... реалистік көзқараста қарау таң қалдырады. Ол
нағыз өмір мен ... ... ... ... ... ... ... нәрсені жасамайды, керісінше қоғам талап еткен міндетті ғана
атқарады, ол адамның өзіне кері әсерін ... ... ... ... ... ... кетеді, сондықтан патша қайырымдылықты шегімен
қажет кезінде ғана қолдануы қажет" [44, 12 б.].
Шынында да ... ... ... қалыптасқан
нормадан ауытқыған еді. Билеушіні ... ... тыс ... ... ... ... кездескен және билеуші тек жоғары ең үздік
қасиеттерге ие болуы қажет деген ... ... Ал ол ... ... ... ... мемлекет құрудағы билеушінің рөлі.
"Жақсы заңдар мен жақсы армияға сүйенетін мемлекетпен ... ... ... ... ... және ... елдермен соғыс жүргізе
алмайтын маңызды тіректі - экономикалық қатаң тәртіпті сақтайтын, қаржылық
жүйесі ... ... алға ... ... ... отырып, жомарт патша болғысы келгендер өз дәулетін қысқа мерзімде
таратып, тауысып жомарт ... ... ... Ал ... шығу үшін ... ... үшін кез-келген әрекетке барып, ... ... ... ... қаржы өндірді. Осылайша жомарттық билеушінің және елдің
шығындалуына алып келеді. Ал патша осындай жағдайда қалмас үшін ... ... ... ... оның ... ... ... сыртқы
жаулардан қорғай алады және әскер халықтан салық жинамай-ақ қамтамасыз
етіледі, ... шын ... ... үшін ... ... ... беру ... тек бірнеше адамға жомарт болуға ... ... - ... ... бірі ... Билеуші жомарттық пен сараңдықты қолдана
білгені жөн. Тек өзге ... ғана ... ... ... Егер ... басқа
елді жаулап алып, сол елдің байлығына ие ... оны ... ... қажет,
бұл патшаның жомарттығына ... ... ... ... мүлікті
бағынушыларына беріп отырса, мұны Кир, ... және ... ... ... атақ ... ал өз ... таратсаң зардап шегесің" [43, ... Бұл ... ... ... ... және оны ... ... алушылық соғыстар әдістерін көрсетеді, бұл экономикалық
режиммен қатар билеушінің және оның ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Патша сараң болса
өз дегенінен қайтпайды - бірі ... ... - ... бірі қатал,
екіншісі қайғыға ортақ; бірі шыншыл, екіншісі діншіл; бірі- ... және ерік ... ... ... ... ... ... бірі-айлакер, екіншісі- тікмінезді; бірі-
тырмысушы, ... ойлы т.б. Ал ... осы ... ең
жақсысын иеленуі тиіс пе? Егер адам табиғатынан қайырымды бола алмаса,
ақылды ... ... ... ... ... кемшіліктерден қашуы
керек, ал қалғандарынан әлі ... ... ... Тіпті
патшалардың өздері билікте ұзақ тұра алмасынан ... ... ол ... және ... ... іс жүргізуде билеушіге оңтайлы ... ... ... мүмкін [22, 115 б.].
Осы үзіндіден Макиавеллидің ойларының тереңдігі көрініп тұр, оның
адам мен адам қасиеттеріне ... ... оның ... өз ... ... логикалық аяғына дейін жеткізеді. Макиавелли адамдардың
"жақсы" мен "жаман" қасиеттерімен ... ... олар ... ... бар
нәрсе, ол адамды әсіресе ... тек жаңа ... және ... табу қиын ... ... ... идеалды адам немесе
билеуші осы айтылғандардың барлық жақсы қасиеттерін иеленгенімен, оны табу
қиын, себебі өмір ... оған жол ... Осы ... ... шын ... ... ... саяси реализмнің маңызды
жағы немесе маңызды белгісін құрайды. Барлық ... ол ... ... ... - ... ... ... пен үйлесімділігінен -
тірі адамдық ... ... ... мінезімен ашуға
тырысады.
Жаңа ... ... оның ... және ... Оның ... ... сипатта, онда туып келе жатқан таптық
талаптары, буржуазиялық революцияның ұмтылыстары, оның ... ... ... оның ... ... ... ... Осы феодалдық қоғамның құрылысын байланыстырып көрінеді.
Макиавеллидің жаңа билеушісі - бұл ... ... ... және
субъективті жағын иеленуші жай адам емес және идеалды образ да емес - бұл
ең алдымен, ең ... ең ... ең ... жаңа ... ... құрылысының қоғамдық және мемлекеттік жаңа
буржуазиялық табы, оның ... ... ... ... ... ... - ... болмыс формамен
феодалдың қоғамның ... ... ... ... ... ... ақырын, жан-жақта, негізді, ұқыпты әрі ойлаумен реалды
өмірінің өзінен тірі, жаңа билеушінің образын ... Міне осы ... ... қасиеттері мен мен мінез-құлық әлеуметтік салада, ал бұл
қасиеттер нақты іс-әрекетке, ... ... - ... ... ... сипаты, бүл қасиеттен жаңа мемлекеттің ... және ... ... ... [107, 11 ... ... адамдық қасиеттері - жаңа тап пен ... ... ... ... ... ... әрекетіндегі қызығушылығы мен ... ... ... артында жаңа әлеуметтік, экономикалық және саяси жүйе
ұрылысы ... ... ... ... және ұйымдастырушылық
қасиетін қарай отырып, әрбір билеуші өзін ... ... ... ... [88, 115 ... ... Борджа қатігез болды, сол арқылы Романьед тәртіп
орнатты, оны ... ... ... ал ... халқы
қаталдықтан қашу үшін Пистояны қиратты. Сонымен билеуші ... ... ... ... айып ... ... қажет. Бірнеше жазалаудан
кейін ол қайырымдылыққа бет ... ... ... ... бүкіл
халық зардап ... ал ... ... ... ... ғана зардап шегеді. Жаңа билеуші басқаларға ... көп ... ... ... үшін ... қатігез әрекеттер жасаушы деп
айыптады. Бірақ Макиавелли қатал шараны қолдануды барлық жерде ... ... ол: ... ... айып ... ... ... тиіс, барлық
әрекетінде ұстамды, байқампаз және кешірімді болуы тиіс, артық сенгіштік
байқамсыздыққа ... ... ... ... ал ... ... бағынушыларды ашуландырып алмауы тиіс. Сонымен шын мәніндегі
кінәлі жазалануы ... ... ... және ... мол тәжірибесімен Макиавелли үнемі
қорқыныш тудырып ... ... ... көпшілік қайырымсыз, өзгермелі,
екіжүзді, қауіп алдында қорқақ, қызғаншақ ... ... ... ... ... өз ... ... жағдай өзгерген сәтте қамқоршысын
сатып кетуге әзір тұрады. Макиавелли адамгершілік пен ... ... ... ... ... ... ... жаңа билеуші адамның
мүлікті, ақшаны, байлықты бәрінен жоғары қоятынын ескергені жөн. ... ... ... күшті ғана сыйлайды. "Ал билеуші өз бағынушыларына
сенімділік ... ... ... ... ешқандай шара қолдана
алмайды. Сондықтан ақшаға сатып алған ... ... пен ... ... оны ... ... болмайды, бірақ қиын уақытта ұстай ... ... ... ... сатып кетуі мүмкін, ал ... ... ... ... өз пайдасы үшін, жазадан кұтылу үшін
сатқындық ... ... ... ... ... ... бой ... үшін патша азаматтардың мүліктерін ... ... жөн. ... ... ... айыру қажет болғанның өзінде
ол үшін негіз бен себеп ... ... ... ол ... біреудің меншігіне қол
сұғудан сақтансын, себебі адамдар әкесінің өлімін кешіруі мүмкін, ал мүлкін
жоғалтуды кешіре алмайды. Мүлікті тартып алу, ... ... да ... Бірақ
билеуші мыңдаған әскер ұстаған қатал ... ... ... және
күрескерлерге қол жеткізе алмайды" [88, 117 ... ... ... ... ... ғана ... ... тарихи қалыптасқан сол күндегі мемлекеттің реалды
қатынастарын атай ... ... ... ең ... ... ... қалыптасқанда болады. Тек күш қолдануды ғана ұсынады. ... ... сол ... мемлекеттің реалды қатынасын атай
отырып, мемлекеттер ... ең ... ... ... арасында
қалыптасақада болады. Тек күш қана ішкі және ... ... ... ... ... осы ... ақылмен қолдану қажет, адалдықпен ... ... ... ... себеппен қолданады.
Буржуазияның нағыз идеалы ретінде Макиавелли жеке мүлікке қол ... ... Ал ... ... өзіне байланысты, 28 тарауда -Макиавелли
билуешінің ... ... ... Егер Макиавелли
жазғандай сөзбе-сөз түсінер болсақ, аморализм принциптері туралы әсер қалуы
мүмкін.
Макиавелли тарауда "билеуші сөзінде ... ... ... деп бастайды.
Жаумен екі түрлі жолмен күресуге болады: бірі заңды, ... ... ... тән ... ... ... айуанға тән нәрсе. ... ... ... етіп ... ... ... жай ғана ... отырған жоқ, ... ... ... ... баға ... заманға сай ең жақсы
заңдардың өзі ... ... ... ... тура ... билеуші және мемлекет үшін де сенімді қорғаныс күшті, айланы ақылмен
қолдану қажеттігі.
Макиавелли ... ... ... білу үшін түлкі тәрізді,
қасқырларды қорқыту үшін арыстан болуға ... ... ... ... ... ... ұсынады. Қалыптасқан
жағдайды, істі, сенімділікті, тұрақсыздықты, ... және ... тек өз ... жету үшін өз қамын ойлайтындарды ескеру қажет
дейді. ... ... ... егер билеуші басқа да арсыз және ... өзін ... етіп ... ... ол ... ... ... өзін қорғау үшін өмірін сақтау үшін және бағыныштыларына
қалыпты жағдай туғызу үшін ... ... өзін ... жөн. ... жануарлардың ішінен билеуші арыстан мен түлкіге ұқсауы тиіс. ... ... ... ... ... ... ... айналып өту
үшін түлкі, ал қасқырды қорқыту үшін арыстан болу тиіс. Адамдар ... ... де ... ... ұста дейді деп кеңестер береді [88, 119
с.].
Бұдан Макиавеллидің аморалдық ойы ... сай ... ... ... ... жемтігіне айналады немесе сол кезде өз жолдасы мен ... ... жету үшін ... тануы мүмкін. Сол кездегі саяси доктрина
нағыз шындықты көрсеткендіктен оны аморализм деп ... ... ... Бұл ... ... ... ... нақты мысалдар келтіре зерттей ... ... ... рим ... ақсүйектердің шындығы мен халықтың
бағынуымен күрескен жоқ, олар ... ... ... ... ... рим ... көбісінің өлімі себеп болғанын ... ... ... және ... - ... ... жақтаушылар,
қаталдықтың жауы - барлығы Марктен басқа қайғылы қайтыс болды деп мысалға
алады.
Керісінше, басқа Рим ... ... ... ... ... және Максимин Макиавеллише ұлы зұлымдар мен қатал ... ... ... ... үшін ешқандай жазалаудан тайынбады. Дегенмен Северден
басқасы сондай-ақ кайғылы өлім кешті. Бұл байқаулардан Макиавелли мынадай
шешімге келеді: "... қайырымды ... ... ... ... ... ... ... сондықтан мен айтып өткендей-билеуші мемлекетті сақтап
қалу үшін ... ... бас ... білу ... себебі
бағынушыларынан орын іздеген билеуші - халқы ... ... ... билеуші де соған сай қайырымды істерден бас тартуға тура ... ... ... ... бағынушыларымен санасуы қажет. ... ... ... ... болды, сондықтан императорлар
әскердің жағдайын ... ... ... ... ... ... ... жалдамалы әскер тұрақты емес деген қорытындыға келеді.
Макиавелли ілімінен жаңа билікті құруға және ... ... ғана ... ол бұрын қалыптасқан мықты мемлекетті одан ... ... да ... "Бір ... үстемдігін орнату үшін
бағынушыларны қарудан айырады, ... ... ... ... ... күтеді, бірі ... жау ... ... келген соң бағынушыларымен тіл табысуға тырысты". Осы ... ... мен ... өмір сыни ... ... Жаңа ... ... болмайды, керісінше болуы тиіс. Бұл жерде
өзінің жағына ... ... бір ... ... ... ... патша
алдында өзін міндетті сезінеді. Қорыта ... ... өз ... ... ... ... бола ... Билеушілер қиын жағдайдан жеңіп шыққанда
ұлылыққа ие болады. Кейде тағдыр билеушіге жеңу үшін арнайы жауды жібереді.
"Көпшілік ... ... ... ... өзі ... тауып оны жеңіп
шығуы қажет". Егер адам басында билеушімен жау болса, ... күн ... ... өз ... ... алуы мүмкін. Бұрынғы билеушіге мырза
халықтан жаңа билеушіден оңай ... ... ... біз ... бұрынғы жаудан дос табу қиынға соғады. Барлығы нақты ... ... ... айта келген Макиавелли қандай да бір қорған
мықты болғанмен, егер халқы билеушіні сатып кетсе, оның ... ... ... ... ... ... ... мен әрекеттер. Мәселен
сол кездегі Испан королі Фердинанд Арагонский ... ... ... ... ... әлемнің алғашқы короліне айналды. Ол дворяндарды ... ... ... ... үстемдік жүргізді. Шіркеу мен халықтың
қаржысын ... ... ... ... ... ... ... "Осындай
жаулаушылық әрекеттерімен бағынушыларына қарсыласуға мүмкіндік бермеді".
Өзінің өмір сүруі жағынан Макиавелли ... ішкі және ... ... мен ... ... Барлық негізгі
принциптерді бұл "кодекске" сай билеушінің ... ... ... ... азаматтың өміріне де әсер етеді. Билеуші үшін басты
нәрсе ... ... ұлы ... ... алу. ... өзін дос ... ретінде ашық жариялағанда да өзінің екі ... ... ... Жеке өмір мен ... өмірді саясатта қолдана білу тиіс деп
айтады. Макиавелли бұл жерде реалды ... ... ... ... Ол ... немесе "жоқ" деп ойлап қана қоймай саяси әрекеттердің ... ... ол ... ... мен ... қалыптасудан өтеді.
Макиавеллидің көптеген кеңестері қазіргі заманға сай ... ... ... ... максималды дамып, реалистік ұсыныс жасайды.
Оның шындығы ... ... ... ... ... ... ... білуі тиіс деген негізбен - билеуші дарынды адамдардан үлгі алуы
тиіс, ол қолөнер мен өнерді ... ... ... өнерге, жақсы
жағдайға бейімдеуі тиіс, сонымен қатар ол салықтан қорықпай ... ... ... Қала ... ... ... ... абзал, бұл
жерде әр қадамынан көрінетін кеңпейілділік ... деп ... ... ... ... ... Пікірлерінде Макиавелли соншалықты
маңызды істерді қарайды.
Буржуазиялық коммуналардың Империя мен ... ... ... ... ... одақтас іздеді. Шаруалар қанаушылық пен ... ... ... ... ... да, ... құқық пен
еркіндікті демократиялық процессіз іске асыру ... ... ... ... кері әсер етеді. Осылардың кесірінен ... ... өмір ... жоқ, ... ... жауы. Олардың өз
қамалдары, поместьелері болады. ... ... ... ... Романье Ломбардияда толы ... ... ... ... жоймаса біріккен мемлекет құрылмайды деп айтты.
Макиавелли мемлекеттіліктің ішкі жауы ... деп ашық ... ... ... ... үшін ... таңдау маңызды. Оның жақсы немесе жаман
болуы таңдауына байланысты. ... ... ... ... ... егер бұл ... берілген, қабілетті болса, оның ақылына сүйенуге
болады. Бірақ жақын кеңесшілері бұл мемлекетті ... ең ... ... ... ... адамдары. Сондықтан адамды тани
білген жөн. Кеңесшілерді таңдауда қателікке ұрынбау үшін не істеу керектігі
жайлы, ең ... ... ... байланысты дейді. Ақылдың үш түрі бар:
бірі-барлығын өз ақылымен шешеді, екіншісі - алғашқысын ... ... ... ... ... ақыл - ... ... - тамаша,
үшіншісі - керексіз.
Алғашқысымен билеуші сенімділерін өзі тағайындай алады, екінші
жағдайда біреудің ... бола тұра өзі ақыл ... ... ... ... бетіне басады, өз ойын ашық айтуға үйренуі
қажет. Кез-келген ... ... ... немесе министрлерін іс-
жүзінде тексеруі қажет. "Көмекшілердің тұрақтылығын білудің әдісі бар, егер
олар тек өзі ... қам ... ... жақсы қызметші бола ... ... ... мемлекеттік істерді билеушілерге жеткізіп тұру,
билеуші жағынан да министр жағынан да қызметке қарай пікір бөлісіп ... ... ... пайда болады." Макиавеллише
өз ... ... ... ... ... бар ... ... жеткен.
Мұндағы Макиавеллидің жаңалығы билеушінің ... ... ... ... қажеттігін қарастырады. Бұлар жай ғана адамдар емес,
халық пен мемлекет істерін ойлайтын тұрақты қызмет ететін ... ... ... ... ... ... күресте
утопиялық түрде көрінуі мүмкін, дегенмен олар ... ... жаңа ... талабына сай еді. Макиавеллидің ойынша жаңа қоғам,
жаңа ... ... ... құру үшін ... ... ... ... қайта өркендеуге сөзсіз берілуі тиіс.
Макиавеллидің саяси реализмі ... ... "Кім ... ... ... ... ... заманда өтірік
мақтаушылардан гөрі, ащы ... ... ... ... ... жеке шындығынан, жалпы халықтың ортақ пікірі дұрыс" дейді бұл
туралы. "Билеуші дана адамдарды жеке ... оның не ... ... ... ... және тек өзі ... ғана айтқызу керек,
оның қалағанын емес. Тыңдап болған соң ... өзі ғана ... ... ... ... ... ұнататынын, тек қойылған мақсатқа тура
бағытталуын білдіру қажет". Билеуші басқалармен кеңесе отырып, оған ... ... ... ... Кеңесшінің ақылымен ұлы болған билеуші
жоқ, әйтпесе кеңесші өзі ... ... еді, ... ... ... ... Бірнеше кеңесшілері бола тұра билеуші ортақ шешім ... әр ... ... ... кетуі мүмкін. Бұдан шығатын қорытынды дана билеуші дана
кеңесшілерді ... ... ... ... сақталатын болса билеуші мықты,
танымал болады. Мұрасыз немесе ақсүйексіз билеуші өз ... ... ... дұрыс. Макиавеллише жаңа билеушіні атаққа бөлейтін
нәрсе жақсы заңдар мен әскери күштері және тұрақтылық. Осы ... ... ... әсер ... Ауыр ... туған да сенімсіз бағыныштылары
қорғанудың орнына қашып кетеді. ... жаңа ... ... ... ете отырып, мемлекеттің барлық жауаптылығын
оған аударады. Макиавеллидің билеушіге ... ... ... ... ... ... өзі басқаратын адам мен мемлекет дамуын
ойлауды, өзгермелі ортаны ... ... ... ... және алдын алуды, олай болмаса оған ... ... ... ... бақылаушы болуды және ең ... ... ... ... ... ... ... үшін барлық
қажетті шараны қолдануды ескертеді. Қорыта ... ... ең ... ... ... ... және өзі ... қарулы күшіне сенуі қажет.
Мемлекетті ішкі және сыртқы жаулардан қорғау.
Орталықтанған мемлекет құру үшін әскери істегі мәселелерді қарайды.
Оның уақытында ... ... әр ... әр ... ... ... ... армия көбінесе қаңғыбастардан құралғандықтан тұрақсыз
еді және тек қана өз ... ғана ... ... ... ... ... жалдағанмен көбінесе сатқындарға айналды. Сондықтан
жаддамалылардан ... ... ... Ал армияны жалдаған оңай, оның
орнын ауыстыратындар табылмай ... Бұл ... ... ... ... ... ... өнер туралы ... ... атап ... ... ... өзі ғана құруды қолға алу
қажет, себебі әскери іс тек қана билеушінің ғана қызметі, оны ... ... ... болмайды. Әскери өнер билікті ұстап тұру күші ғана емес,
кез-келген адамды ұлылыққа ... күш. ... ... істе
теория мен приактиканы біріктіруге тырысады. ... ... ... ... біліп, кез-келген жерде жақсы жол табуға дағдылануы тиіс ... ... осы ... ... сіңірмесе, онда әскербасы болудан қалады
немесе жаудың қай жағынан шығу керектігін анықтай алмайды" ... [108, ... ... ... ... міндетті түрде теориялық жаттығудан өтуі
қажет. Ол үшін ... ... ... ... ұлы ... ... және ... жеңіске жеткізген әдістерді қолдану керек.
Мәселен Александр ... ... - ... ... - ... ... Мәселенің қажеттігін ескере отырып, Макиавелли "Әскери өнер ... ... ... ... [45, 19-23 бб.]. Онда халықтың
қолбасшыларға ... ... ... атап ... Бұл өз уақытына ғана
лайық өнер болғандықтан тарихи ... ... ол ... ... еді. Ал осы ... ... ... ұстау үшін арнайы
қорғаныс ұйымы құрылуын ұсынады.
Макиавелли жақсы заңдар мен ... ... ... ... мен, ... ... бір мезгілде жалдамалы армиядан
күтуге болмайды дейді. Бірақ, жақсы әскер -жоқ ... ... заң ... Ал ... өз елін ... ... не меншігіндегі,
не болмаса жалдамалы болады. Ал жалдамалы әскер жауларының алдында ... ... ... ... ... ... және бейбіт күндері соғыс алаңы
мен әскербасын тастап кетіп қалады.
Макиавеллидің мақсаты әскерді ... қана ... ... жаттықтырып
отыру. Макиавеллидің әскер туралы негізгі ойларының қорытындысы - меншікті
әскерді құру. Меншікті армия ... өз ... ... ... ... кәсіпке айналдыруға қарсы болады. Себебі, ол бейбіт
күндердің өзінде қанауға, тонауға және зорлық-зомбылыққа алып ... Ал ... ... ... үшін бұл ... ... ... ол қоғамдық
сипат алады. Әскерді басқарушы билік түрі шексіз ... ... ... өзі ... ... ... түрі - аралас болуы керек, яғни
түрлі әлеуметтік тапты қамтиды. Екіншіден - ... тек ... істе ... ... ал ... мемлекеттік істерде кеңесшіге жүгінеді, яғни
монархтың шексіз билігі жылдам әскери істерді ... ғана ... ... ... - ... ... мемлекетке айналдыра отырып, легиондарды
империя шекарасында ұстай отырып, қатал ... қою ... және осы ... ... ... отырған дұрыс, себебі әскербасылар мемлекет
билігін қолына алып алуы ... ... "өз ... құруға тек өз
адамдарын ғана жалдау қажет", "өз ... ... ... ... ... деп
қайталаудан шаршамайды. Сонымен қатар ... ішкі жан ... ... да ... ... ... ... Бақылаушы орган құру
әскери істерде біршама жұмыстарды шеше алады. Бұл ... ... ... ... ... ... тәртіп пен әскери шеберлік қажет
және атты, жаяу әскермен толтыру қажет. ... 1512 жылы ... ... ... ... бұл кезде халық Медичилерге қарсы ... ... ... ... ... жапты, жазалады.
Ал енді Макиавеллидің бұл ... елге ... ... ... ... ... ол ... халық армиясын рим мемлекеттік
әскерімен біріктіру ... емес еді. ... ... армия құру үшін жаңа
мемлекет құру қажет еді. Үшіншіден, реттеулі ... ... ... ... ... Бұл жағдайда халық туралы тұжырымын асыруды өз шығармаларында
жан-жақты, әрі ... атап ... ... ... ... ... пен саясатқа
арналды. Мемлекет және саясат ... ... ... жаңалығы саясат
саласын жеке ғылым ретінде көрсетуге тырысу идеясы болып табылады. Бұл
салада орасан зор ... ... ол ... қоғамдық өмірдің бөлек
саласы болып табылады деген қорытынды ... Ол ... ... ... және ... іске ... мүмкіндіктері бір-біріне ұқсамайтын
көптеген әлеуметтік күштер мен әрқилы мүдделердің ... ... Оның ... ... - адам ... ... ... қозғалыс,
дауылды стихия, күштер арасындағы күрес, ... ... ... ... ... мен ... ... саяси оқиғаларға баға беру мен саясаттың аясы туралы
идеяларында іс жүзіндегі ... пен ... ... ... ... ... ... саясат түрлі әлеуметтік күштердің билік ... оны ... және ... жөніндегі күрес аймағы. Мұнда түрлі күштердің ... және ең ... ғана ... жетеді, адамгершілік саяси мақсатқа
бағындырылады. Саясат пен ... ... - ... ерекше заңдары бар
ортасы. Билік үшін күресте барлық құралды ... заңы ... ... ... Макиавеллидің бұл идеясы билік ... ... ... [5, 115 ... жеке ... үшін күресте әлде кімдердің құйтырқы әрекеті
болатындығын одан ... ... да ... ... Бірақ оны алғаш рет
ресми түрде ... ... ... ... еді. Оның өмір сүрген
дәуірі Италияның ... ... ... тартыс-таластар, жат елдік
басқыншылармен ... ... ... ісіне араласуы да ... ... ... мен оның қол ... ... ... итермеледі. Оның мемлекеттік қызметтегі тәжірибесі
де сол замандағы тарихи оқиғалардың шымылдық артындағы "сценарийлерін", оны
жасаушылар мен ... ... ... орындаушыларын, негізгі
күштердің механизмдері мен ... ... ... ... ... жақсы білуі де саяси-құқықтық ойдың асыл қазынасын жасауына
көмектесті.
Макиавеллидің ... ... ... ... ... қайырымдылық
пен жауыздық, әділдік пен зұлымдық бар, бірақ олар бір елден екінші елге
жылжи отырып, өздерінің географиялық ... ... ... ... бір
елде қайырымдылық пен ... ... ... екінші елде жауыздық пен
зұлымдық басым болады. Мемлекет тарихында бұл процесс ... ... және ... да ... ... ... ... отырады. Бірақ
әлемдегі жақсылық пен жамандықтың жалпы жиынтығы өзгеріссіз қалады.
Макиавеллидің саясат саласындағы ең басты ... - ... ... басындағы адамдардың ел билеуде басшылыққа ... әр ... ... мен ... және ... ... туынды
болып табылады. Ол бұл шығармасында Италияны біріктіретін ... ... ... ... ... елді біріктіру мен билік
мақсатына жету үшін барлық амал-айланы қолдануға, яғни қол ... ... ... ... ... басуға, зұлымдыққа баруға, адамдарды
қырып-жоюға, ... ... пен күш ... және ... жасауға да
болады деп үйретті. Бұл үшін, ол билеушінің бойында ... мен ... ... ... және өтірік пен екіжүзділіктің ұлы өнерін терең
меңгеруі керек деп тапты.
Оның ... ... ... пен адамның қасиеттері ... ... ... ... айтқанда жоғарыда айтып кеткендей,
ол ... мен ... ... үйренуге жөн сілтеді. "Егер ... ... ... ... ... онда олардың арасынан түлкі
мен арыстанды тандауы керек, өйткені, арыстан ... ал ... ... ... ... да жыланмен күресу үшін түлкі, ал қасқырды жеңу
үшін арыстан болу ... тек ... ... ... ... ... алмайды"
деп жазды Макиавелли.
Италия ойшылының пікірінше, билеуші өз ... ... ... ... мен ... ... алады. Ал, бұл мақсатта бұрынғы
айтылған уәделер мен ... ... ... ... мен ... ... тапталса, азаматтық бостандық шеттетіліп ескерілмей
қалса, онда тұрған ештеңе де жоқ. ... оған бас ... ... ... Өйтпеген жағдайда саясатта мақсатқа жету қиыныраққа соғады.
"Макиавеллизм" деген атқа ие ... оның бұл ... ... пен ... ... қалай жетсең де дұрыс деген қағиданың пайда болуына әкелді. Оның
бұл көзқарастары феодалдық және буржуазиялық билеушілердің ... ... ... бұл ... қазіргі кезде де қолданатындар бар.
Дегенмен Макиавеллиді зұлымдық пен құйтырқы ... ... деп ... ... ... еді. Ол ел ... мен саяси мақсатқа
жетудің бұл әдіс-амалдарын жеке бастың мүддесі үшін емес, мемлекет, ... ... ... ... мен ... қуаттылығы және тыныштығы үшін
қолдануға кеңес береді. Ол, ең алдымен, өз ... ... ... ұлы болды. Оның теориясы, концепциясы, көзқарастары - сол дәуірдің
саяси ... ... еді. ... ... ол ... да ... жақтаған жоқ. Керісінше, ол ... ... ... ... ... деп ... Егер саясаткер зорлыққа сүйенсе, оның
жеке мақсаты болмауы керек. Оның айтуынша, зорлықтың мақсаты қирату емес,
бүліншілікті ... ... Кез ... ... ... ... ... жасалғанын ғана ақтауға болады.
Макиавелли саяси билікті жүзеге асырудың міндетті ережелерінің
бірі қол ... ... ие болу ... екендігін жақсы түсінді.
Жақсы билеушінің басты қасиеттерінің бірі халық сеніміне ие бола ... ... ... ... ... ... жүргізуіне кедергі жасамауы үшін,
олар билеушіге толық бағынышты болуы да қажет. Макиавеллидің айтуынша,
халықты өзіне ... ... ... екі жолы бар. Оның ... ... билеушіге деген сүйіспеншілігі, екіншісі - оның алдында ... ... ... ... және ... ... мәселеде Макиавелли
"сүйіспеншілік пен қорқыныш бір мезгілде болғанда тиімді нәтиже берер ... ... ... сіңісе алмайды, ал осылардың біреуін таңдау
қажет болғанда, қорқынышты таңдау ... ... ... ... [43, 45 ... ... ... мүлтіксіз бағынышты ету үшін билеуші ең
қатал және ауыр шараларды ғана пайдаланып қоймай, ең бастысы ... ... ... ... ... ... және ... жағдайларда ғана емес,
бейбіт уақытта да қажет деп ... ... ... ... ... ... көзін жойып отыру билеушінің міндеті болып саналады.
Олардың ... ... ... міндеті болуының қажеті жоқ.
"Билеуші сотқа бағынышты емес" деді.
"Патша" шығармасында Макиавелли ... ... ... ... алады және билікті ұстап тұрады" деген сұраққа "биліктің
мықты негізін қалау" арқылы қол жеткізуге болады деп ... ... ... ... да бір ... болсын, биліктің негізі жақсы заңдар бола
алмайды, мықты әскер бар жерде ғана жақсы заңдар өмір сүре ... ... пен ... биліктің өмір сүруі мемлекеттік басқару аппаратына ... ... ... ... өзі ... мемлекеттік аппарат арқылы
ғана бүкіл елге билігін жүргізе алады. Билеуші елдегі ... ... ... де ... ... ... жол бермеуі тиіс.
Жалпы мемлекет формаларының алмасуын Макиавелли күштер арақатынасының
нәтижесі деп ... Ол ... ... ең тұрақтысы және сыртқы
қауіп төнген шақта диктаторлық ... ... ... ежелгі Рим
тарихынан мысалдар келтіреді және бейімдеп қолдануды ұсынады.
Макиавелли іліміндегі мемлекет пен ... ... ... сәт ... саласының салыстырмалы дербестігі идеясын ... ... ... ... ... ... ... келді: саясат
саласы - қоғамдык өмірдің дербес саласы ... ... ... ... ... ... ... болады, Саясат
саласындағы құбылыстарды бағалау оларды ... ... өзге ... ... ... да ... ... бар байқаушының көзқарасы
тұрғысынан бағалауларына ұқсас келмейді [110, 11 б.].
Микиавелли саяси өмірді әр алуан мүдделердің, ... ... ... ... ... олардың әрқайсысының белгілі бір
мақсаттары мен оларды ... ... үшін ... ... ... дегеніміз жоғарыдан ұйымдастырылған бірдеңе емес, Макиавелли
көзқарасы тұрғысынан бұл - жанды ... ... ... ... ... ... ... күштердің серпінді күресі, олардың ұдайы
қақтығысуы, өзгермелі ара қатынас, ... ... ... ... ... ... деген сияқты ойларды сәтті айтқан.
Сонымен қатар өмірде болатын өзгерістерге тек ... ... ... ... ... сонымен бірге адамдар да тарихты жасаушылар болып табылады
деген дүниеге жаңа кезқарасты тудырған.
Макиавелли іс ... ... пен ... ... біріктіруге
ұмтылыс жасады және оның саясат саласына, ... ... ... ... ... ... қайсыбір жағдайда әрекет жасау жөніндегі
мемлекет ... ... ... ... ... мен іс ... түрінде айтылған. Макиавелли өз дәуірінің, ортағасырлықтан әлі де
болса күңгірт елес берген болашақ индустриялы ... көше ... ... ... ... ... білді, Флоренцияның және ... ... ... зерттеген. Макиавеллидің көзқарасы тұрғысынан саясат
(сондай-ақ билік) саласы - әр түрлі күштердің билік, күресінің, оны ... мен ... ... ... саласы.
Макиавеллидің ойынша, мемлекеттік билік жекелеген адамдардың қандай
да бір дережеде имандылық түсініктері мен ... жеке ... ... және оқшау тұрған нәрсе емес. Саясат пен билік саласы
- бұл ... ... ... ... жою заңдары колданылатын,
мақсатқа қол жеткізу үшін барлық құралдар пайдаланылатын ... ... ... өзінің тарихты зерттеуінің жеке тәжірибесінен алып отыр. Өзінің
объективтілігіне ... ... ... ... ол атап ... өзі
байқайтын осы сала екеніне көзі әбден жетті [111, 21 б.].
Саясат саласы ... ... ... ... айырып айтқан жөн: байқаушы және зерттеуші ретінде оның ... мен ... ... және ... ... ... ... кеңесшісі ретіндегі, тәжірибелі
саясаткер ретіндегі оның ұсынымдарын, оның жеке ... ... ... саласындағы қайсыбір заңдылықтар мен фактілерге
көзқарасын бөліп ... ... ... ... өткендей Макиавеллиден кейін
тарихта "макиавеллишілдік" термині ... оның мәні ... ... ... ... танитын саясатты білдіреді. Алайда ... және ... ... сенімін, әсте де, теңестіруге
бола қоймас. Саясат пен заңнаманың қайсыбір ... айта ... ... ретінде, саясат тарихын сипаттай отырып, ол бірде былай
деген еді: оның ... ... ... - бұл онын ... мен ... емес, керісінше объективтік шындықтың белгілерін
айқындау. Ол ... ... мен ... ... ... теңестіруді атап
көрсетпейді.
Макиавеллидің пікірі бойынша, халықтан гөрі патша неғұрлым ... ... ... ... ... ... ұшырасады және «патшадан гөрі
халықтың жақсылықты білмейтіні қалай дегенмен де сирек ... ... ... ... ... қылықтарына субъективті
келеңсіз көзқарасын жанама түрде растайды.
Макиавелли "патша болудың" бірнеше ... ... ... ... ... да бір адамдардың желеп-жебеуі көмегімен),
жеке ерлігінің көмегімен, сондай-ақ қылмыстық жолмен және осы ... ... ... ... ... ... ... билікке келуінде
алдамшылық, кісі өлтіру, басқа да қылмыстардың қоса жүруі арқылы ... ... ... ... деп атап ... өз ... ұрып-соққан, достарына қатысты сатқындық, опасыздық, қатыгездік,
дінді менсінбеген адамды ерлікке лайықты адам деп ... ... ... «даңқты емес, билікті қолына алу үшін пайдалы болатыны ... ... Бұл оның ой ... саясат пен имандылық арасындағы
толық алшақтықтың мүмкін еместігі туралы ... ... және ... ... ... ... ниетінің жоқтығы ретінде түсіндіруге
болады деп ойлаймын.
Саясаткер, Макиавеллидің ойынша, шыншыл әрі прагматик ... ... ... мен ... ... ... ... мән-жайларды негізге
алып іс-қимыл жасағаны жөн. Макиавеллидің бұл көзқарасына Ф. Ницше ... ... ... ... ... ... ... кез
келген платоншылдықтан арылуым әманда Фукидид болды, - деп жазды Ницше. -
Фукидид және, ... ... ... одан да гөрі ... ... ... де езінің басын қатыр майтын және шындыктан
парасаттылықты көре білетін Макиавеллидің рrіnсіре (патшасы) өзінің ... ... ... ... де ... ... [28, 115 б.].
Макиавеллидің ойынша, саясат пен имандылық адам ... ... ... ... ... ... және т.т. ... салыстырмалы салалары, бірақ сонымен қатар олар ... ... ... ... және одан ... ... ... дәлелдеп
отыр: іс жүзіндегі саясат, қалай болғанда оны орағытып өтуге ұмтылғанымен
де, имандылық саяси ... ... ... ... белгілейді.
Макиавеллидің саяси теориясының маңызды сәті мемлекетті түсінуге
біршама жаңа көзқарас болды. Ол мемлекетті құбылыс ретінде ... ... ... ... ... ... ... қандай да бір нысанға
саймайды. Мемлекет (stato), Макиавеллидің ойынша, бұл ... ... адам ... қоғамның белгілі бір жай-күйі. "Мемлекет" термині
мен ұғымын айналымға көне заманның ойшылдары - ... мен ... ... ... ... жаңа ... ойшылдары мемлекет ұғымына
жаңа бір қырынан келді,- мемлекетті аса кең көлемде және әмбебап ... ... бола ... ... өзі ... ... да ... тапты.
Италия ойшылының шығармалары - ол ... ... үшін ... ... мен ... даналықтың әмбебап ілімі. Оның адам мен әлеуметтік
топтардың ... әр ... ... ... мен ... күресі арқылы
саяси құбылыстардың табиғаты мен серпінін түсіндіруі, оның ... ... ... пен ... дәуірлерінің мезгіл-мезгіл ауысып
отыруын тануы; саясат саласын күрделі, сонымен бір мезгілде кездейсоқ ... ... ... ... ... ... ... мен өзінің
заңдылықтары әрекет ететін салыстырмалы дербес жүйесі сияқты саясат ... ... ... ... ... күрделі жүйесімен
тығыз байланысын анықтау, нақты саясат пен мемлекеттік режимнің орнығуы мен
біртіндеп дамуы, билеушінің жеке ... ... және т.б. ... ... ... көп ... ... байланыстарды белгілеу
сияқты саяси-құқықтық салаға осындай көзқарасының сипаттары - жаңа заманның
саяси ғылымының неғұрлым күрделі ... ... ... негізіне
алынды.
Патшаның қадір-қасиетіне қатысты былай деп өз ойларын білдірген:
егер адам өзінің ... ... одан тым ... ... ... ... ... шешетін болса, онда мұны ... ... жөн, ... көз ... ... қандай да бір жер бедері
еңіске, алқапқа құлап, тау мен ... ... ... үшін төменге
түсетіні, ал ойпат жерлерді қарау үшін тау құзарына шығатыны ... ... ... ... ... тану үшін Князь болу керек, ал
Киязьдардың табиғатын тиісінше тану үшін ... тән ... ... ... мен ... қалайша қол жеткізуге болады деген
сұрақтарға төмендегідей жауап келтірген. Адамдарға билігі жүрген және билік
етіп ... ... ... үстемдіктің барлық нысандары немесе
республикалар, ... ... ... және болып отыр. Князьдықтар немесе
мұрагерлік князьдықтар болады, оларды бір князь әулеті немесе жаңа ... ... ... ... ... немесе Франческо Сфорца үшін
Милан қандай болса, тұтастай нақ ... ... ... ... олар ... болған мұрагерлік мемлекеттің ... ... ... ... ... ... корольдігі сияқты біріктірілген. Осылайша
иеленген бұл мемлекеттер, немесе ... ... ... ... ... ... ... бақытының немесе ерен ерлігінің арқасында ... ... ... ... ... ие болған. Никколо Макиавелли
мемлекеттік биліктің нысаны тұрғысында республика жөнінде көп ... ... яғни ... ... ... мағлұматтар береді
[43, 32 б.].
Айталық, осы князьдықтарды қалайша басқарылуы және оларды ұстап
тұруы ... ... ... төмендегідей анықтаған. Өз патшасының әулетіне
әдеттенген мұрагерлік мемлекеттерді ұстап тұру жаңа ... ... ... ... ... бұл ... үшін өз ... құруына қол сұқпауы мен өзінің тәртібінде мән-жайларға қарай
орайласуы жеткілікті болады, демек тіпті орташа ... ... егер ... бір ... тыс және ескерілмейтін күштің салдарынан одан айрылмайтын
болса, өзінің мемлекетінде тұрақтап ... егер ол ... одан ... болса — ол оған қайтадан ие болады, тек жаулап ... ғана ... ... ... ... ... ... заманнан үстемдік еткен әулеттің
өкілдері болуы себепті ғана 1484 ж. Италияда венециялықтардың 1510 ж. ... ... ... ... ... ... ... бола алады" деп
келтірген. Өйткені Патша болғаннан бастап себептер мен тіл ... тым аз ... ... да ол ... тұлға болды; егер де
әдеттен тыс кемшіліктері оны жек көрінішті ... ... онда ... оған табиғи берілгендігін білдіретін болады, ... ... ... ... және ... үстемдік ету жаңалықтары туралы еске
алу және сондай-ақ олардың себептері ... ... ... бір ... ... жол ашады. Сонымен қатар патша соғыс істеріне қалай қамдану
керек ... де, өз ... ... ... ... өзінің соғыс
өнерінен басқа өзге мақсаты да, өзге ... да ... ... да бір ... ... өйткені тек соғыс өнері ғана әміршіге лайықты болады; бұл
өнер күшінің ұлылығы соншалықты, ... ... ... өз ... ... қана ... ... бірге көбінесе бұл қызмет орнына
бұрынғы жеке азаматтарды да тартады. Керісінше, Князьдар қарудан гөрі ... ... ... ... ... олар ... ... қалатын болды. Бұл өнерге жеккөрінішпен қарау
мемлекеттен айрылып қалудың бірінші себебі болып табылады; ... ... ... ... ... ... [45, 25 ... Франческо Сфорца өзінің соғыс ісіндегі таным ... жеке ... ... герцогі болды, ал оның ұлдары әскери істің
қиындықтары мен кауіптілігінен бойларын аулақ ... ... ... ... ... өзі әкеп соғатын басқа да қасіреттерден басқа
Князьды бұдан да жек ... ... ... ал бұл, ... мен айтатындай,
Князь бойын аулақ салатын ... ... бірі ... табылады.
Қаруланғандар мен қарусыздарды еш салыстыруға болмайды және қаруланғанның
қарусызға бағынуы және қарусыздың ... ... ... ... да ... ... жәйт. Өйткені біреулері жек көрушілікті,
ал басқалары күдікті қоздыратын жерде жемісті бірлескен қызмет болуы мүмкін
емес қой. Сондықтан да ... ... ... ... өзі ... кешетін
басқа да қасіреттерінен басқа, мен айтқанымдай, өзінің ... және ол ... ... арқа сүйей алмайды. Сондықтан
Князь әскери жаттығулар туралы ешқашан да ... ... тиіс және ... ... ... ... тиісті жаттығуларды әдетке айналдыруға
тиіс - мұның өзі екі ... ... не ... қызмет арқылы, не ойлау
арқылы жасалуы мүмкін. Қызметке келетін болсақ, ... ... ... ... орнықтырудан басқа, ол барлық уақытта аңшылықпен
айналысуы ... және ... ... ... ... ... ... құрылымына қатысты деректерді молайтуы керек: таудың қайда және
қалай өрлеуін, алқаптардың тебінгісін, жазықтықтың қалай және қайда созылып
жатқанын, ... мен ... ... жағдайын байқаған жөн. ... ол аса ... ... ... Бұл білім екі тұрғыда пайдалы
болады. Біріншіден, Князь өзінің елін зерттейді, бұл ... ол оны ... ... ... соң, бір жерді білуі және оған үйреншікті болуы
арқасында ... ... ... ... ... жаңа ... да бір ... оған оңай болады; өйткені, мысалы Тосканада ... ... ... ... мен ... ... жерлердегі нақ осындай
жерлермен әйтеуір ... ... ғой, ... бір ... жер ... ... ... танып-білуді жеңілдетеді. Тиісінше тәжірибесі жетіспейтін
Князь әскери ... ... ... ... ... ... ... жауды тауып алуға, лагерьге брналасуға әскерді бастап жүруге,
шайқасты белгілеуге, қалаларды қоршауға алуға ...... ... ... ... ... ... патшасы Филопоменді мысалға алып келтіреді:
Бейбіт ... ол тек ... ... ... және ... достарымен
серуендеуіне тура келгенде, ол жиі ретте аялдап, былайша: егер жаулар осы
қыр басында болса, ал біз ... ... осы ... болсақ, онда біздің
қайсымыздың артықшылы-ғымыз болар еді? тәртіпті сақтай отырып, ... ... ... ... еді? Егер де біз ... бекінетін болсақ? Егер де
дұшпан шегінетін болса, онда біз оның ... ... ... едік деп ... ... Және де серуен кезінде оларға өскер ұшырасып қалуы мумкін
барлық жағдайларды айтып, ... ... ... өз пікірін білдіретін,
оған дәлелдер келтіретін, демек ол әскерді баскарған ... ... ... ... ол кез келген жағдайдан жол тауып шыға алатын болды.
Ойлау жүйесі жаттығуларына келетін болсақ, онда ... ... ... ... онда аса ... ... іс-әрекеттеріне назар аударып, олардын
соғыс жүргізу әдістеріне ой жіберуі, апат болудан ... болу ... ... жету жолы мен апат ... ... болу ушін ... керек. Әсіресе ол өзінің бойына ... ... ... және даңққа бөленгендер қатарына еліктеу үшін өзіне қандай да
бір ... ... ... көз ... оның ... мен ... елес-тететін
ертедегі аса көрнекті көптеген адамдардың онең есін ұстануы қажет; ... Ұлы ... ... ... - Александрға, Сципион - Кирге
еліктеді. Ал Кирдің Ксенофонт сипаттайтын ... ... кез ... ал ... соң ... өміріне зер салғанда, осы еліктеудің соңғысының
даңқына қаншалықты себебін тигізгенін және ... Кир ... ... ... ... және ... жағынан
қаншалықты үйлес келетінін бірден ... ... ... осы ... ... ... және бейбіт уақытты ешқашан жоғарыда көрсетілген
негіздер бойынша Князь әлдебір тараптардың ... ... тиіс ... ... қауіпсіз шешім қабылдайды деп ешқашан да ойламаған ... ... ... ... оның тым ... шешімдер қабылдауына тура
келеді, өйткені жағдай ... өзі ... ... ... ... да ... қолайсыздықтан қашып құтыла алмауда ғой, ... ... осы ... ... ... білу ... ... өзін жақсыға балап қабылдауда болып табылады.
Князь сондай-ақ өзін ерлік істердің жолын ұстаушы деп ... қай ... ... ... де ... ... бөлеуге тиіс. Ол
сонымен бірге, өзінің азаматтарына өздерінің кәсіпшіліктерімен, қайсыбірі
егіншілікпен, келесі біреуі саудамен, тағы ... ... ... ... болу ... ... тиіс, бұл үшін енді біреуі
өздерінің иеліктерін алып ... ... ... ... бас ... ... ... қорқып қандай да кәсіпорын ашуға күдік-тенбеуге
тиіс. Керісінше, осындай істермен айналысуға ... және ... да оның ... мен ... ... ... ... жөн. Сонымен бірге жылдың айтулы күндері халық
үшін мерекелер мен көріністі ... ... ... ... ... цехтар мен тектік-топтық болып бөлінетіндіктен, ... ... ... ... ... ... ... отыруға,
адамгершілік існ жомарттық өнегесін көрсетуге, ара-тұра, алайда, оның
атағының ұлылығын ... ... ... ... ол ... ... ... тиіс деп патшаның бойында болуға тиісті бірнеше ... ... ... [43,55 ... ... кеңесшілерді сайлауға де ерекше назар аударған.
Министрлерді сайлау Князь үшін аса ... ... ... ... оның ... қарай анықталады. Билеуші және оның қабілеттері
туралы, ең алдымен, оның төңірегіндегі адамдарды ... ... ... Егер олар ... ... ... ... оған адал болса,
онда ол данагөйлік танытады, себебі лайықты адам-дарды танып-біліп, ... ... ... ... ... Ал егер ... жайы ... бағыт
алса, онда бұл әманда да ол туралы ... ... ... болады,
өйткені оның алғашқы жаза басуын, атап айтқанда осы таңдау ... ... оның өзі ... ... ... ... ... үш деңгейге таратып
көрсетуге болады: ... ... де ... ... ... ... кезде түсінеді, үшіншілеріне өздерінің жеке күштерімен ... ... де ... ... де ... Бірінші деңгейдегілер
жоғары деңгейдегі тамаша күшті адамдар, екінші деңгейдегілер де тамаша
күшті адамдар, үшінші ... ... жоқ ... ... ... ... ... болмаса, онда қалай болғанда да екінші деңгейде
болуға тиісті еді. ... ... ... мен ... ... ... ... білу үшін жеткілікті пайымдау қабілеті бар кез келген адам,
оның өзі де өнер ... ... ... ... ... да, ... ... мен жаман істерін танып біледі және алғашқысын көтермелеп,
екіншісінің жолын кеседі; ал министрлер оны ... ... ... ... жақсы ұстайды.
Князьдің министрді тануы үшін әрқашанда мақсатқа ... ... ... ... министрдің әрқашан да ... ... ... және ... ... жеке ... ... ойлайтынын
көрген кезде, ол мұндай адамның жақсы министр бола алмайтынына көзі жетеді
және оған ешқашан да ... бола ... ... ... ... ... ... өзі туралы емес, қайта Князь туралы ... тиіс ... ... ... ... ... ғана Князьға жүгінуі керек. Екінші
жағынан Князь министрді жақсы бағытта ұстау үшін оған ... ... ... ... ... іш ... ... абыройын да, кінәсін
де бөлісе отырып, құрмет көрсетуге тиіс. Мұның қажет болатын себебі құрмет
пен байлық ... ... оны ... да ... және байлықтарға
ұмтылып еліктірмеуге тиіс, ал кінәларының мол ... оны ... ... еткен болар еді, өйткені ол патша ... ... ... ... де ... мен ... ... адамдар болған кезде, олар
бір-біріне сене алады; егер де олар мұндай адамдар ... онда ... үшін ... ... өкінішті болады деп айтып кеткен болатын.
Макиавелли патша парасатты болмаса, сәтті таңдау жасамайтын болса,
Князьдарға өзін ... ... қиын ... тағы бір ... ... деп
тоқталып кеткен. Айталық ... ... ... ... «Мен ... ... ... жарамсақтарды айтып отырмын, өйткені
бұл адамдардың өздеріне деген құмарлығы зор және бұл ... ... ... ... Князьдардың осы кеселден сақтануы да қиынға
соғады, ал олар осы ... ... ниет ... ... оларға жек
көрінішті болудың қатері төнеді [45, 115 б.]. Өйткені Князь үшін ... айта ... ... ... көздерін жеткізу сезімін ұялату
арқылы жарамсақтардан құтылудың басқа жолы да жоқ; бірақ осыған қарамастан,
Князьға ... айта ... ... ... оған ... құрметі сезіледі.
Сондықтан ақылды Князь үшінші жолды ұстауға тиіс, бұл орайда ол ... ... ... ала ... және солардың, басқа қандай да бір
бөгде жәйт ... ... ... тек онын ... ғана ... ... арқылы
шындықты айтуына жол беруге тиіс. Сонымен бірге олардан ... ... ... ... ... ... қойып тыңдауға, ал содан соң
жауапты дербес талқылауға тиіс. Князь осы ... және ... ... ... ... ... бұл орайда олар неғұрлым
ашық айтатын болса, мұның өзі Князь үшін ұнамдырақ болатынын ... ... ... ешкімді де тындамауға, қабылданған шешімнен тартынбауға және
оны батыл іске ... ... Ал ... ... адам не нақ ... ... шегеді, не әрқилы пікірлердің әсерімен жиі ... сала ... ал ... өзі оған ... құрметін жоюы мүмкін. Осы
заманғы бір мысалды келтіретін болсақ. Сол ... ... ... тарткан Патер Лука оның ұлылығы туралы айта отырып, мынаны атап
көрсетеді: ол еш ... да ... ... және ... ... ... бойынша әрекет жасамады; мұны мынамен түсіндіруге ... ... ... ... ұстанды. Мәселе мынада еді:
император өзінін, жоспарларын ешкімге ашып ... ... ... — тұйық адам болды. Сонымен ... осы ... ... оның ... ... ... осы жоспарларды одан әрі іске асыруға
басқаша ... бере ... ... ... ... ... өзінің әлсіздігінен басқалардың сөзіне сеніп қалады. Осының
салдарынан ол бүгін ... ... ... іске ... етіп бұзады,
бұдан оның нені қалайтынын және нені ойға алғанын ешқашан да ... ... оның ... үміт ... ... еді. ... өзге ешқандай да адам
емес, оның өзі мұны қалаған кезде, Князь үнемі ... ... ... ол одан өзі ... ... жөнінде кеңес бергісі келген әрбір
адамның мәселесін қайтарып тастауға тиіс; бірақ оның өінің сұрақтарын іркіп
қалмауға және сұралған мәселе ... ... ... ... ... ол ... егер қандай да бір ой тұспалдары жөнінде ішіне бүгіп қалатын ... оған ... ... ... Ал ... ... ақыл-парасатымен атағы шыққан өзге Князьдар бұл даңкымен ... ... ... ... ... ... маңындағылардың ізгі
кеңестеріне міндетті болады, алайда олар, сөз жоқ қателеседі. Өйткені тек
жақсы кеңесшілерге ие ... ... ... ғана ... да ... ... ... ерекшелігін білмейді; Князь қандай да бір адамның және ... ... ... ... кезде-ақ сол адам оны бүтіндей жетектейтін
болады. Бұл жағдайда басшылық жасау ... ... ... ... ... ... ұзаққа созыла қоймайды, өйткені басшы Князьды тез арада ... ... егер де ... бірнеше адаммен кеңесетін болса, онда оның
өзі дана болса да, ол ... ... ала ... және оны өзі де
келістіре алмайды: ... ... ... ... ... ... ол бұларды түзете де, танып анықтай да алмайды. Кеңестің аумалы-
төкпелі болуы ... де қол ... ... егер ... ... болуға көндірмейтін болса, олар әрқашан да жаман ... ... ... жөн: ... ... ... берсе де, олар жақсы
кеңестердің жемісі болатын Князьдың парасаттылығы емес, әрқашан да ... ... ... табылады [43, 65 б.].
Жоғарыда аталған ережелерді парасаттылықпен сақтау, егер де оның
билігін өз уақытымен дәріптелгеннен ... жаңа ... ... ... береді
және сол сәттен-ақ мемлекеттегі оның жағдайын қауіпсіз және мығым ... жаңа ... ... мұрагерлік жолмен болған Князьдың
қылықтарына қарағанда, егер оларды қажырлы деп ... ... ... ... ... ... ... гөрі, өзіне адамдарды не-
ғұрлым көбірек тартады және оларға неғұрлым көп ... ... ... ... ... егер сіер ... заманнан жақсыны
аңғаратын әділ адамдарды казіргі заман неғұрлым көбірек таралды, олар ... ... және ... ... де; ол ол ма, егер де ... ... тек өзі ... баспаса ғана, олар тіпті барлық әіс-
амалдармен ... ... ... ... жаңа ... ... оны жаңа заңдармен, жаңа достармен, жаңа өнегелермен әспеттеген және
нығайтқан Князь екі мәрте даңқ тұғырына ... ал ... ... адам ... ... қонымсыз әрекеттерімен айрылып ұятқа
батады. Ал біздің ... ... ... ... ... королі, Миланның герцогінің кемшіліктерін айтуға
болады.
Мысалы, Александр Македонский шағын ғана ... ... ... және ... тіл ... ... әрі ақсүйектер тарапынан өзін
қауіпсіз ете білген адам болғандықтан, ол ұзақ ... ... ... ... ... ... алайда, тағын сақтап қалды. Сондықтан онда
көп жылдар бойы ... ... ... ... ... Жалпы
Князьдар тағдырға емес, сонымен бірге өздерінің салақтығына өкпелеуге ... ... ... олар ... ... мүмкіндіктері туралы
ешқашан да ойланбаған ғой.Тыныштық кезінде дауылдың тұруы туралы ... ... ... ... ... ал ... ... күндері бастарына
түскенде олар жеңімпаздың езгісінен ашынған кезде халық оларды кері шақырып
алып, қорғауы ... ... ... ең алдымен, қашып бас сауғалауды
ойлаған еді. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... ол үшін бұдан шығудың басқа жолдарын елемеу өте жаман қылық
болатын. Өйткені құлап қалған адам өзін оны ... ... қана ... ... ... келеді дейсің. Бұл соңғысы солай болуы да ... ... бола да ... онда Князьдың қауіпсіздігін қамтамасыз ете алмайды,
өйткені төмен абыройды осылайша қорғау оған ... да ... ... және оның ... ... ... ... ұзақ
уақыт бойы жақсы, дұрыс және ақиқат болады.
Қорыта айтқанда, Макиавелли орта ғасырлық саяси-құқықтық түсінікті
өзгертуші, Қайта өрлеудің саяси доктринасын ... ... ... ... ойшылының еңбектері саяси даналық пен саяси тәжірибенің өзінен
кейінгі дәуірге жинақтаған энциклопедиясы. Оның ... ... ... ... ... ... зор ықпал етті. Макиавеллидің мемлекет басшыларына
айтқан кеңестері мен ... көп ... ... күннің өзінде іске
асыратын жақтары болып ... ... Н. ... этикаға толы
шығармалары өзектілігін жоймаған, құнды дерек көзі болып табылады.
2.3 Н. ... және ... ... ... және ... ...... мәдениетінде маңызды орын алады. Аталмыш ... ... ... ... ... ... ... саяси-құқық
тұрғысындағы өмірден алған тәжірибесі жинақталған. Саяси және философилық
ілімдер қазіргі күннің ... ... ... қолданылады. Айталық
Макиавеллидің саяси және тарихи ... ең ... дін мен ... ... бөліп қарауға негізделген. Кейінгі билеушілер өз ... үшін дін мен ... ... ... ... ... жақтырмады, сөйтіп оған "макиавеллизм" деген ат қойды, ... ... өз ... жету үшін ... жағымсыз әрекеттерді
қолдану деген мағынаны білдіреді. Ал шын ... ... мен ... айырмашылығын табу қиын. Себебі,
барлық принциптерді мақсатына жету үшін ... ... ... ... ... ... ... кең болған сайын "макиавеллизмге" де
орын аз қалмақ. "Макиавелли көзқарастарында интеллектуалдық және моральдық
революция белгілері сақталған" дейді Грамши [112, 65 ... ... ... бірі ... (1483 — 1540) ... ... Макиавеллидің "Тит Ливий
туралы пікірлерін" сынға алады. Гвиччардинидің пікірінше, біртекті монархия
Италия гүлденуге ... ... алып ... еді деп ... пікір айтады. Консерватор Гвиччардини демократиялық билікке
қарсы шығып, халық билігін көре алмайды.
Макиавелли кезінде Италияда келіссөздер жүргізгендіктен әлем ... ... ... ... ... ... Италиядағы жеке
төңкерістерге орай Макиавелли оқиғалар туралы пікірлерді ... Ерік ... ... ... ... ... тағдырдың біздің
істеріміздің жартысын ғана шешетіні, ... ... өз ... ... "Мен тағдырды ағып жатқан өзенге ұқсатар едім, тасқында барлығын
ашып ... ал ... ... шегінуге мәжбүр болады. Соған сай
адамдар тыныш уақытта қорғаныс ... ... ... ... Макиавелли [5,
65 б.]. Егер де Италияда Германия, Франция және Испания ... ... ... ... ... ұшырамас еді. Сонымен ойшыл
тағдырға қарсы тұруға және оның ... ... ... ... ... ... тарихи қажеттілік деп
61
түсінді. Бұл мәселені адам ерікне қарсы қоя ... ... ... ... ... ... пен ... тарихилық нақты
формуласы етіп көрсетеді. "Тағдырға өз уақытында жауап берушілер бақытты
өмір сүре ... ... ... ... ... ... бір
мақсатты көздейтінін және керісінше бір мақсатқа ... ... ... көрсетеді. Егер ақылды және дана адам өз әрекетін уақыт ауысуына
қарай өзгертпесе зардап шегеді. Мүмкін ол үшін өз табиғатынан ... ... ... ... ... ... өзі ... деп есептейді. Шын
мәніндегі диалектика Макиавеллише адамның ... ... Бұл ... ... реализмінің саяси түп негізі қалыптасады.
Сондықтан ... ... мен ... еркі адам ... ... ... жағдай қалыптасуы адамзатқа, оның белсенді әрекетіне,
еркіне көбірек байланысты. Қорыта келе айтарым, ... ... адам ... жақсы нәтижеге жетеді, фортунамен ыңғайлы жағдайда жетістікке
тәуелді және керісінше болады. Белгілі ... ... ... ақылмен қолданған жөн. Италияның құлауы мемлекеттің ескі
нысанына, ... ... ... Оны ... ауыстыру қажет.
Макиавелли нақты бағдарлама, нақты ереже, ... ... ... ... бірнеше жүз жыл өткен соң ғана Италия біріккен күшті ... ... ... ... философиясы және көзқарасының
нәтижесі бірлікке, мықтылыққа және үмітке шақыру деп ... ... ... ... мен ... ... жаңа ... мен мемлекет
құрылысының бүкіл Италия тарихында берілген ұлы мәліметтер мен ... ... даму ... мен ... - ... ... ... туралы мәліметінде Грамши "Билеушінің" негізгі
мазмұнына методологиялық баға ... [112, 16 б.]. ... ... ... ... ... саяси идеология мен саяси ғылымның
драматикалық ... ... тірі ... Оның ... тілге жеңілдігі,
терең мәнділігі, мазмұны күрделілігі жағынан диалектикалық қайшылықты.
Макиавелли бұл ... ... ... қана қоймай, оны іске асыру
жолдарын көрсетеді.
Саясатты жекелеген ғылым ретінде бөліп ... ... ... ... ... адам ... символы және сондықтан көзқараста
үстемдік орын алуы тиіс. Макиавеллидің саяси ... ... ... ... оның ... ... ... біріктіріп, унитарлы
Италия мемлекетін құруға болады. Ұжымдық ерікті қалыптастыру процесінің
ерекшелігі жеке ... ... ... ... Адам өз өмірін және
қызметін басқаратын: міндет, парыз, қажеттілік т.б. ... ... ... нақты қиялды орындаушы. Макиавеллидің методологиясы
тарихилыққа немесе нақты тарихи оқиғаны түсінуге ... Ол ... ... ... ... оны ... саясаткер деп айтуға
болмайды. Макиавеллиді зерттегенде нақты-тарихи ... ... ... ... ... ішкі ... мен мемлекеттің ерекше
құрылымынан; 2) Папалық пен азаматтық мемлекеттің ... да ... ... ... Италия облысындағы мемлекеттердің арасындағы
теңдік үшін күресін; 3) италияндық мемлекеттердің еуропалық тепе-теңдікке
ұмтылуы мен ... үшін ... ... ... ... ... тұлға ретінде зерттеу қажет. ... ... ... ... ... ... [112, 67 ... уақыттың реалистік талаптары Макиавеллидің саяси философиясын,
мақсатын, әдісін және құрылысын сипаттайды. ... ... ... ... ... ... ... бұдан диалектиканың күрделі ... ... және ... ... ... күштері мен топтарын көрсететін субъективті диалектиканы көруге
болады. Осы объективті диалектика құрылысын ... ... ... ... ... жүйесін талдап, қайшылықтар үрдісін түсініп,
біртіндеп оны шешудің жолдарын ... ... ... ... ... анықтайды. Талдау барысында Макиавелли ойлары жетіліп
жаңа мемлекетті тек жаңа ... құра ... ... ... ... идеалды билеуші образы идеалды халық арасынан шыққан.
Өз ... ... ... ... ... және өзіндік сананың
қалыптасуын көрсетеді. Өзі туралы тарихи ... ... оның ... ... ... талдау категориясымен
белсенді әрекетке алып келеді.
Егер осы ... ... ... байланыссыз, сол кезеңнен тыс
қарасақ, ол абстрактылы түрде қайырымды адамдарға лайықты емес болар еді.
Егер біз сол ... ... ... мен ... ... жаулаушылық соғыс жүргізгенін, соғыс мемлекет қайраткерлерінің
негізгі кәсібіне ... ... ... ... бұл ережелер нақтылы
мазмұнға ие ... Осы ... ... ... ... ... алдында жоғары болуы тиіс. Италиядағы саяси ... ... ... ... ... іске асыру ... ... ... ... жалпы еуропалық және жалпы адамзаттық
масштабта дамиды. Макиавелли алғаш рет италия тарихының қайшылығын ... ол ... ... ... ... ... жеке халықтың
рухани құндылығы мен оған мүлде сай келмейтін мемлекеттік құрылыс [113, 676
б.].
Макиавелли ... ... ... ... ... яғни сол ... ... бойынша демократия абсолюттік монархияға
енгізеледі.
Макиавеллидің саясаты іс-әрекет өрісіндегі жеке, өз ... ... ... ... және діни заң ... ... деген
философиялық қорытынды шығарды, және бұл ... ... ... ... Бұл ... ... ... белгілерін ұлттық мәдениет пен ... ... ... ... ... ... ... орта ғасырлар
мен Гуманизм уақытындағы жүйелі ... ... адам ... ... Оның ... ... деп атауға болмайды, себебі мінез-құлық
заңдарын қоса саяси мәселелер ... ... ... ... ... ... кезде ұлы адамдармен қолданылған. Демократиялық
принциптердің негізделгенін көрсетеді. ... ... ... - ... ... еркіндігін қорғайды [114, 296-297 бб.].
Макиавелли ойларының күш-теория мен тарих бірлігінде, оның териялық
тәжірибесінде ... ... мен ... логикасы. Бұл халықты
еркіндікпен күресуге тәрбилейді. Қоғамдық сананың бір түрі ... ... ... құқық пен мемлекет саяси өріспен байланысты,
саяси өлшем басқа ... ... ... ... азаматтық билік,
халықтың үкіметке қатынасы, олардың негізгі мақсаты мен ... ... ... болады. Биліктің халық пен ақсүйектердің қалауымен
орнайды, халық ... ... ... деп ... Билеуші халықпен
үнемі достық қарым-қатынаста болуы тиіс. Олар қиын жағдайда көмектеседі.
Макиавелли қаталдық пен дөрекілікті ... Оның ... ... үшін ... аша алмады. Революциялық көзқарастар -
шындықты, ал шындық-нәтижені қатаң ... ... ... Осы ... жүйелі ақылы көрсетеді, осылайша қазіргі засманға сай
мақсаты-Италияны ... мен азат ... ... мен ... табу. Түрлі саладағы еркіндік, мемлекеттің дамуындағы феодалдық
шырмаудан құтқару туралы пікірлер айтады. ... ... ... ... алғашқы он күндігі туралы пікірлер", "Әскери өнер ... ... оның ... ... ... ... ... көзқарастарының негізін елдегі болып
жатқан түрлі өзгерістерді, оқиғаларды тарихи шекте ... ... ... ... мемлекет адамдары мен халық тарихи тәжірибеден үлгі
алуы тиіс, себебі әр тарихи кезең жеке сабақ береді. Бұл қатынаста ... ... ... салыстыруға болмайды. Барлық нәрсені халық пен
біздің уақытымыздың табиғаты анықтап береді" [52, 132 б.]. Бұл ... ... ... алуда заңдар мен мекемелердің ішкі ... ... ... ... ... еркіндігін толық және жан-жақты
зерттеу ойы туады, бұл ерекіндіктің ... бола алу ... ... ойын іске ... үшін ... ... арнаған. Тиімді және тамаша
мемлекеттік құрылыс болу үшін мекемелер мен ... заң ... ... ... ... ... материализмге
негізделген логикалық жүйелілігінің басты принципі-объективтік ... ... мен ... шын мәніндегі қалыппен бейнелеу. "Мен
барлық жағдайда шындықты бетке айтқанды ұнатамын" ... [41,16 б.]. ... ... тұрғыдан түсінген ол Флоренция тарихын жазушылардың
шындықты айтпағанын, ... ... ішкі ... тура ... немесе тарихи шындықты ұрпаққа мұра етіп қалдыруды қажетсіз деп
тапқан" дейді. Оның ... ... - ... ... ... адамға,
республикаға, басшысына байланысты, ал ең мазасыз республика—Флоренция деп
атады.
Макиавелли тарихилығы бірнеше себептерге байланысты, оның ... ... ... ... ... терең әлеуметтік қайшылықтар және оны
шешуге өткеннен, сол кездегі және болашақтан шығу ... ... ... ... нақты сипат тән, ол мемлекеттің, құқықтың,
мораль мен философияның, діннің, саясаттың реалды тарихи дамуын зерттеді,
олардың ... ... ... ... Мүмкін Макиавеллидің
көзқарастарының қалыптасуына оның қызметі әсер ... ... ... ілімінің жаңа гуманистік тұрғыдан қарау қажет. Өзінің ... ... ... тұлғалық мәдениетінен емес, ұжымдық ерік ... ... ... құру ... ... Антикалық мемлекеттерді
мысалға келтіре отырып, олардың барлығының басқару формасы дұрыс емес деген
қорытынды жасайды. Антикалық ... ... ... ... орната
алған жоқ, шектеулі басқарумен қатар еркіндік те көрінді. Әлеуметтік және
таптық қайшылықтардың ... ... үшін ... ... ... ... ойымша ақсүйек пен плебс римде еркіндік үшін ... ... заң ... ол еркіндік заңы бәрібір екі таптың арасындағы
қайшылықпен ... ... [22, 33 б.]. ... ... ... ... ... құралады, сондықтан республикада бірлік жоқ деп ... деп ... ... ... көзі ... пен ... ... нәтижесі болса, бұл күрес қоғамдық дамудың да көзі болмақ.
Макиавелли халықты жақсы көрді. ... ... ... деп атап ... ... аграрлық заңды үш жүз жыл бойы қорғады, ал осы ... ... ... ... жеңіске жетті.
Макиавеллидің көзқарастары сол замандағы суреттелген нағыз шындық
бейнесі мен ерте дүниедегі ... ... ... ... ... ... алдына қойған мақсаты, саяси
оқиғалардың тікелей шешу жолдарын көрсету. Ал оның ... ... - ... үшін ... ең ... орында тұрады. Макиавелли
буржуазиялық таптың идеологы болғандықтан, алдына қойған мақсаты-феодалдық
тәртіпті ... ... және ... жаңа ... ... ... ... және бүкіл Еуропаның әлеуметтік-экономикалық, саяси және
мәдени дамуын тұспалдап тұрған ұсақ феодалдық мемлекеттерді ... ... ... ... кұру және қалың бұқара халықтың белсенділігін көтеру.
Макиавеллидің шығармаларында жалпы ұлттық және ... ... ... ... Онда ... ... ... ұлттық бірлігі
мен мықты армияның құрылуы, жаңа билікке көшу, яғни ескі тарихи ... ... ... ... ... нағыз ғалым, ол саяси ғалым ретінде
саяси күрес өміріне белсене ... [112, 61 ... ... ... даму ... нақты уақытында орындалмады. Бұл
Макиавеллидің ... ... ... ... ... саяси
философиясы тарихи күшіне еніп, оның өлімінен соң бірнеше жылдан кейін
орындалды. Оның ... және ... ... ... ... өз орнын
тауып келеді. Біз үшін Макиавелли мен оның шығармалары Қайта ... ең ірі және ... ... ... ... ... және ... орын
алады. Ол дәстүрлі антикалық ... мен ... өз ... Оның еңбектері Қайта өрлеу дәуірінің мәдени және әлеуметтік-
саяси бейнесін беріп, оның гуманистік жетістіктерімен және нақты-тарихи
шектілігімен, ... толы ... ... ... өте келе ... ... айналып, алға
қойылған мақсаттарға жету үшін ешқандай айла-амалдардан қашпайтын арамза
саясаттың ... ... ... ... ... туралы
«Патша» еңбегінде кең өріс алғанын байқадық, сонымен қатар «Флоренция
тарихы» ... де ... ... ... Италияның түбіне
жететіндер тирандар, кондотьерлер, ал ең ...... ... ... ... ... ... деген идеяны шығармасына арқау болған.
«Соғыс өнері туралы» деген трактатында Макиавелли, жалдамалы әскерлер мен
кондотьерлер ... ... ... одан құтылудың жолы – тұрақты халық
армиясы жүйесіне көшу болып табылады деп ... ... ... ... ... ... қайраткеріне тән нәрсе олардың
тарихты қылмыстың және жеке адамдардың опасыздыққа құмар күресінің аренасы
деп қарауы ... ... ... және қаламдас досы Ф. Гвиччардини
билікке ... ... ... бас ... ... қиянатшыл
Италиялықтар жайында өз ойларын «Италия тарихы», ... және ... атты ірі ... де жазған [49, 57 б.].
Франческо да басқа ағартушы гуманистер сияқты сол кезде ... ... ... салдарынан Италия халықтарының күйзеліске
ұшырап, ел ішінде бірліктің ыдырауына ... ... ... ... де Н. ... ... Флоренцияда туып өскен, өз ... ... ... ... із ... тарихшы. Айталық оның «Италия
тарихы» атты ... ... ... алғашқы шығармалар қатарынан
орын алған. Одан ... ... ... атты ... ... ... жолдауы сияқты жазылған. Аталмыш ... ... ... бойы ... елшілікті жүргізіп басқарушы болған ол, ең
алдымен, елдің барлық күш-қайратын ... ... үшін ... ... ол ... ... ... деген сияқты идеяларын табанды түрде уағыздап
жариялаған [49, 7 б.].
Ф. Гвиччардини Н. ... ... ... ... ... болған. Гвиччардини Макиавеллидің із басары, оның идеяларын
қолдаушы, ... ... ... ... бар, ... да байқалады. Екі алып тұлғаның идеяларының бір жерден
шығып ... ... ... ... ... ... ... сүйікті қалалары
Флоренцияға деген махаббаттарынан туындаған болар. ... ... ... 1521 жылы 17 ... жазған хаттарында «Патша»
туралы шығармасының аяқтағанын және т.б саяси ойларын ... [56, ... ... ... екі ... ... ... 1524 ж. 30 тамызда,
одан кейін 1525 жылы қазан айының соңында болған хаттары да сақталған.
Макиавелли сияқты Гвиччардини де ... ... ... ... ... болған, шіркеу басшыларының орталыққа бағынбау
саясатының салдарынан деп атап ... ... ... ... сол ... ... ... басты назар аударып, мұқият сырттай бақылап, өз
ойын жинастырып ... мен ... ... ... ... ... ... отырған. «Заметки о делах политических и гражданских» атты
еңбегінде Гвиччардини гуманистік тұрғыдағы ... ... да, ... ... ... ала ... сол заманда азаматтық және саяси
өмірде адам ... ... ... ... ... ... мол ... деген қағиданы жиі көтеріп айтқан. Гвиччардини ... ... ... ... құндылықтарды бөлшектеп айтып кетеді; ең алдымен ... тың ми ... ... шешім қабылдау) және қандай жағдайда болмасын
адам өзіне тиімді жағын біліп, соны тиімді пайдалану керек ... ... [56, 61 ... ... Н. ... ... деген
сүйіспеншілігінен жалпы екеуінің тарихты ... ... ... байқауға болады.
Кеңестік тарихнамада Н. Макиавеллиді тарихи тұрғыда зерттеу Курчокина
мен Затлердің «Государь» және «Рассуждений» атты еңбектердің орыс ... ... ... ... Одан ... 1880 жылы Н.
Макиавелли жөнінде алғашқы монография А.С. Алексеевтің авторлығымен ... ... ... ... ... Н. ... деген құштарлық арта түскен. Жалпы Макиавеллидің өмірі мен
қызметіне және ... ... ... ... ... ... В.И. Рутенбургтың жетекшілігімен 1972 жылы ... ... ... ... ... Осы ... ... «Жизнь и
творчество Макьявелли» очеркі және «Титаны Возррождения» атты тарихи еңбек
жазған, осы кітаптың бір тарауын Макиавеллли мен ... ... ... б.]. ... одан ... «Гвиччардини» атты мақала жазып, онда Макиавеллидің
Флоренциядан шыққан бір топ гуманистерден көзқарасы ... ... ... тырысқан.
Макиавеллидің шығармашылығына поляк тарихшылары да ... ... өз ... ... Айталық Я. ... Я. ... ... ... и ... ... ... политического реализма» (1963 г.) атты еңбектері жарық
көрген.
Макиавеллиден кейінгі абсолюттік ... ... ... ... Жан ... ... Өзінің "Мемлекет туралы" еңбегінде монархияның
абсолюттік егемендігін билеушінің ғана ... ... ... ... де Ла ... ... ... туралы пікірлер" деген еңбегінде
халықтың тиранға сөзсіз бағынушылығын сипаттайды. Мемлекет пен ... ... ... ... Фрыч Моджевский "Мемлекетті түзету
туралы" трактатында халықтың ... ... ... ... ие ... ... ... ... Оның ... ХҮІ
- ХҮІІ ғғ. Еуропадағы саяси демократиялық ілімдердің дамуына әсер етті.
Макиавеллизмнің негізін салған католик шіркеуінің солшыл ... ... ... ... ... ... мемлекеттің торында
шырмалып қалудан сақтанды.
Макиавелли патшаның күші білімде және қазіргі болып ... ... ой ... өткізе білетін қабілеті болу керек, сонымен бірге
тарихтағы ұқсас жағдайлардың тәжірибесін ... жөн деп ... ... рационализм, түрлі қоғамдық ... ... ... ... ақыры, адам психикасының ерекшелігін мемлекет мүддесіне
сай қолдану қасиеттері де патшаның бойында болу керек. ... ... ... ... «үлгілі патшасының» бұл міндеттерді орындауда
жігері ... ойы ... ... ... дей ... Макиавелли дәстүрлі мораль
нормалары ұлы мақсатқа жетуде кедергі болмағаны дұрыс деп санады.
«Патша» еңбегінің ХҮІІІ ... ... ... жаңа патша
адамдардың жақсы деп есептегеннің бәрін орындай алмайды, өйткені мемлекетті
сақтау үшін ол өз сөзіне, ... ... ... ... мәжбүр
болады. Сонымен бірге Макиавеллидің пікірінше, өзінің қол астындағылардың
сенімінен ... ... ... ... ... ... олигархия және республикаға
қатысты баға бергенде Макиавелли республиканы жақтады, сонымен қатар
бұлардың ... ... мен ... де ... ... ... ... мемлекеттің бастапқы кезеңінде өз
тәуелсіздігін қорғауға қабілетті мемлекет үшін бір ғана ... ... ... ... болған жерде ол «халықтық басқаруға» өте ... ... ... ... жету үшін саясатта мораль нормаларын бұзу ... бәрі ... ... ... деген пайымдамаға Макиавелли сүйенді,
кейіннен бұл абсолюттеніп, «макиавеллизм» ... ие ... ... бұл түсінікке пара-пар келмесе де, нақ сол «макиавеллизмді»
шіркеу ... көп ... ... ... мәдениетіне Макиавелли тамаша тарихшы және саяси
ойшыл ретінде ғана ... жоқ, ... ... ол ... ... ... Ол
«Мандрагора» және «Клиция» комедияларының ... өлең де ... ... ... ... ... барлық шығармаларын Макиавелли
итальян тілінде жазды. «Біздің тіл туралы диалог» деген ... ... өте ... бағалаған.
Қорыта келе айтарымыз, "Билеуші" немесе «Патша», ең алдымен, әйгілі
шығарма ғана емес, саяси тұжырымы бар ұлы ... ... ... ... сол кездің өзінде іске асатын еді, бірақ ол уақытта бұл утопия деп
саналды, ал диалектика заңы бойынша ... мен ... ... ... ... ... ... Қайта өрлеу дәуіріндегі классикалық
үрдіс жеңілдетті деп айтып кеткен болатын. Макиавеллизм ... ... ... жету ... барлығы дұрыс" деген пікірі
қалыптасты. Бұл ... ... ... ... ... негізінде қалған
дұрыс мағынаны білдіретін философиялық ұғым.
3 Н. ... ... ... Қайта өрлеу дәуірінің Макиавеллидің тарихи көзқарасының дамуына
әсері
Біз қарастырып отырған ХҮ—ХҮІ ғғ. ... ... жаңа ... ... ... ... қойып, Италиядағы кейінгі Қайта өрлеу
дәуірінің өзекті мәселесіне айналдырды. Италиядағы жағдайдың ... ... ... ... мемлекеттік даму формасы мен әртүрлі
жағдайдағы жалпы абсолютизмнің пайда болуына, мемлекеттің ... мен ... ... ... ... ... демократиялық әдістерін
қолдануды, сонымен қатар азамат еркіндігін сипаттайтын ... ... ... ... ... мен ... теорияларды
арнайы қарастыруды қажет етеді.
Кейінгі орта ғасырдың ... және ... ... ерте ... ... ... ... монархия құрылып, қоғамның рухани ... ерте ... ... және ... ... ... ... дәуіріндегі ойшылдардың ішіндегі ең күрделі
ойшылдардың бірі. Төрт жүз жыл бойы оның ... ... ... ... жоқ. ... ... ... сындарда оны айыптау
жалғасып келеді. Дегенмен, шын мәнінде оның шығармалары өз ... ... ... ... ... ... Маццинидің айтуынша,
Макиавеллиге айып тағу негізсіз дей келе: "Біз үш ... бойы ... ... ұлы ... көрген жоқпыз. Макиавеллиді айыптау ХҮІ ғ.
католиктік шіркеудің Рим куриясын айыптаумен ... 1564 ж. ... ... ... Оның ... Рим куриясына жеңілдік
берілген деген айып ... ... ... ... ең ... және суық екі жүзділік қолданыла бастады [116, 15 б.].
Оған қарсы Бэкон: "Макиавеллише адамдар міндетті нәрсені ғана ... өз ... де ... ... ... сол ... өзінің
құбылмалы екендігін білеміз" - деп жазды. Макиавелли саяси идеология ... ... ... миф ... ... ... ... мақсатты
көздейді. Макиавелли туралы айтарлықтай еңбектер гуманизм және қайта өрлеу
дәуірімен байланысты. Оның ... ... ... Якоб ... (1818 ... - ... ... дәуіріндегі Италия мәдениеті" [8, 15 б.] ... ... Де ... (1817 – 1883 жж.) - ... ... ... екі ... атап өтуге болады [24, 5 б.].
Буркхардтың еңбегі Италиядағы Қайта өрлеу дәуіріндегі өмірдің
энциклопедиясы тәрізді. Онда ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар гуманизм мен қайта өрлеуді
бірдей ұғым білдіреді деп есептегендер де ... Бұл ... ... ... ... ... мен Қайта өрлеу дәуірінің орталығы Италия
болған. Ондағы ұлтық мемлекеттерге папалық ... ... ... ... X ғ. ... ... ... қарсы реакция басталады.
Өндіріс дамыған соң, жаңа жетекші тап ... ... ... қоғамда
мемлекет-коммуна тәуелсіздігін сақтап қалды. Бұл жерде мемлекет шектеулі
қызмет атқарды. ХҮ ғ. ... ... ... ... ... ... ... мен Гуманизмді үлкен тарихи үрдіс ретінде қарай отырып, Грамши
қозғалысты тек Италия ... ... ... тән деп ... [112, 11 ... ... ... айтуынша, ұлттық мемлекетсіз қалыптасуы
мүмкін емес. Егер Еуропа елдерінде Қайта ... ірі ... ... ... онда ... ... ... сүйеніп феодалдық
күшті құлатты, сөйтіп монархияның ұлт тануына алып ... ал ... ... ... пайда болып, абсолюттік мемлекеттің өзіндік түрін құрды.
Грамшидің айтуынша, Қайта өрлеуді екі ... ... ... ... байланысты космополитандық қызметпен байланысты ... ... және діни ... ... ... ... әскери, саяси
және діни істерге қатысушылар. Гуманизм ... ... ... ... ... тұлға мен топтар айырмасын көрсететін ... ... ... осы ... ... әсер ... Ал ... өрлеу
схоластикалық емес, халықтан шыққан мәдени және діни ... мен ... ... ... Халық жаңа қозғалыстардың таралуын
талап етті. Бұл, ең алдымен, мәдени өмірге ... және сол ... ... ... өз ... гуманистер Данте, Петрарка, Боккаччо және
басқаларынан ерекшелігі дінді және ... ... ... қоғамдық,
мемлекеттік істерді шешуді ... ... ... ... бірі дін мен католик шіркеуі, ... деп ... ... ... орта ... ... ... ажырамасақ, егеменді
республика құру мүмкін емес деген қорытындыға келеді. "Князь" еңбегінде
Макиавелли бүкіл ... ... ... ... онда папа Александр
ҮІ билікке ие болған соң жағдай бірден өзгерді дейді: қаржы мен ... ... ҮІ ... ... ... ... оның ... королінің өзі қалтырады, ал венециялықтар талқандалып, ... ... ал ... ... екі ... — Орсини мен Колонна
Александр соққысынан тарап кетті. Бұл кезде ... атақ пен ... ... кезі еді, ... ... пен ... және папалық Италия
тарихында, бүкіл Еуропа мен италияндық, еуропалық және әлемдік ғылым мен
мәдениет ... ... рөл ... Дін ... ... кете алмайды, сондықтан мемлекет мықты болуы үшін халыктың күшін
қолдауы қажет, ал ол өз ... ... ... ... дін ... ... құралына айналады деп қорытады. Ол шіркеу туралы ... ... ... ... ... дінге жақын болса, рим
шіркеуімен бірге басты орын ... ... ... тұспалы көптеген
қиыншылылықтарға алып келді, алдымен папа куриясының жағымсыз үлгісі ... ... ... душар етті, сондықтан Рим шіркеуге бізді
діннен айырғанына тек қана ... ... үшін ... - деді ... ... Карлдың шіркеуге көмегі арқасында Италияда жалдамалы әскерлер
көмегімен король билігіне жол бермеді және ... жеке бір ... ... ... дін ... ... жау қолына оңай берді.
Адамдардың санасы шындықтан тыс жоғары рухқа табынуға шек ... ... ... жеке ... ... ... ... табынушылыққа
алып келді. Қорыта келе, Макиавелли діннің халық арасындағы табынушылықтан
шығу жолы ... ... ... және ... ... ... мәдени тарихында Ренессанс орта
ғасырлық мәдениеттің жаңа заман ... өту ... ... ... ... ... - ... сипаты, гуманистік дүниетаным,
Антика дәуірі мәдениетіне сүйеніп, оны қайта жаңғырту. ... ... да осы ... ... Қайта өрлеу дәуірі өзіне тән көптеген
белгілермен ерекшеленеді. Кез-келген тарихи құбылыс ... ... ... ... да жоқ. ... ... дәуіріне дейін-ақ қалалық
мәдениетте те жаңа ... ғана ... ... ... ... [112, 81 б.]. Орта ... ... мәдениет шеңберінде де
мәдениет пен ғылымның гүлдену процестері, гуманистік этика ... де ... ... ... ... ... ... дәуірі идеялық
және мәдени өмірдегі оған карағанда ... ... ... ... алға ... ... ... өзгеруімен
байланысты. Өз кезегінде ол жаңа қоғамдық талаптарға жауап бере алады.
Сонымен қатар, Қайта өрлеу дәуірі ... ... ... ... ... бұрынғы ескі феодалдық қалдықтардың ыдырап,
капиталистік қатынастардың ... ... ... ... және орта
ғасырлық қалалардан алғашқы буржуазия ... ... ... ... ... ... ... өсіп келе жатқан қоғам
өзгерістерінде, ... ... ... ... оның өзіндік ақыл-ой,
білім, таным арқылы ... ... ... ... ... ендігі жерде
таптық-феодалдық қатынас шіркеулік-аскеттік мораль, ортағасырлық дәстүр тар
көріне ... Олар ... ... ... ... ... әлемді басқаша
танып, оған деген ескі талғам, баға, көзқарас өзгере бастады. Осындай ... ... ... ... ... әлеуметік топ өкілдері бейімделе
бастады. Атап айтсақ, сол дәуірдің қалалық зиялылары, жазушылары, ... ... ... және өз ... етіп адам ... байланыстының бәрін негізге алғандар - гуманистер.
ХҮІ ғ. нақты реалистік саяси теория, оның ... ... ... ... ... ... шығатын және бұрынғылардың
тәжірибесіне сүйенген" ұзақ тәжірибе [118, 230 б.]. ... ... ... ... дәуіріндегі жалпы Еуропадағы жаңа философия,
шіркеудің ... ... ... ... ... ... еркін ойлауының қалыптасуымен, ең үздік тарихи шығармалардың
пайда болуымен ... ... ... сақталуы "антикалық өркениеттің
Қайта өрлеу дәуірінде орын алуымен" байланысты. Бұл ... орта ... ... - жаңа ... алып келді [96,45-46 бб.].
Макиавеллидің саяси ілімі экономика, тарих, география, ең ... ... ... ғылымды, оның нағыз қызығушылығы мен ұмтылысы және табиғаты
туралы. Мұндай реалистік көзқарас, ... ... ... ... ... ... Оның ойынша, мемлекетті басқару үшін ... білу ... ... ... ... ... ... жеке
тұлғаға қол сұғу емес, себебі мемлекет жеке индивидті емес, топты ... ... ... ... ... ... және оның тарихына,
мемлекетке және құқыққа байланысты жаңа көзқарастар қалыптаса ... ... ... ... ескі ... ... ... адамдардың өз еңбектерінің жемісі ретінде қарап, тарихи дамудың
заңдылықтарына ... ... ... ... ... пен ... негізді
қоғамдық өмірдің қозғаушы күші деген пікірге тоқталды. ... ... ... Еуропалық мемлекеттерде ұлттық орталықтанған мемлекеттің
ең тиімді түрі мәселелері саяси теорияларда алғашқы орындарға шықты. Осы
маңайда ... ... өз ... ... қоғам дамуын
көрсететін еңбектер жаза ... ... ... негізін іздеу, феодалдық
ақсүйектердің сепаратизмге қарсы шығу, папалық пен католиктік шіркеудің
күші сияқты ... ... ... ... тақырыбына айналды.
Оның артынан қалған бірқатар ... ... діни ... ... айғақтайды. Ол шындықтың белгісі сенім емес, тәжірибе деп
білді. ... ... ... ... үшін ... түсінбейтін
кертартпалармен күресте жауыздық пен күшті ... ... ... ... тән ... ... үшін бір-ақ рет қолдануы керек.
Бірақ Макиавеллидің бұл ескертпесі көп жағдайда еске алынбай "мақсат, әдіс,
тәсілді ақтайды" деген ... ... ... ... ... ... ... өрлеу мәдениетінің идеялық мазмұны әдетте ... ... Бұл ... ... деген сөзден шыққан.
«Гуманистер» термині ХҮІ ғ. ... ... ... ХҮ ғ. өзінде-ақ Қайта өрлеу
дәуірінің қайраткерлері өз мәдениетін белгілеу үшін терминді қолданған.
Бұл сөз ... ... ... ... ... білдіреді. Ал
кездесетін тағы бір термин Шын ғылым шіркеу ғылымына қарама-қарсы қойылады.
Сонымен қатар гуманизм - адамның қадір-қасиеті мен ... ... жеке ... ... ... ... ... оның жан-жақты
дамуына, адам үшін қолайлы қоғамдық өмір жағдайын жасаған қамқорлықты
білдіретін ... ... ... ... ... ... идеялық
көзқарас ретінде қалыптасты. Бұл кезде гуманизм феодализмге және ... ... ... ... көзқарастармен тығыз байланыста
болды. Гуманистер адам бостандығын жариялады. Діни ... ... пен өз ... қанағаттандыру құқы жолында ... ... ... аса ... ... ... ... қалыптастыруда
маңызды рөл атқарады. XIII ғ. буржуазиялық ағартушылардың шығармаларында
өзінің шарықтау ... ... ... теңдік, туысқандық ... ... ... ... ... ... дамыту құқын
қорғады.
Сонымен бірге, өз ақшаларына жер бетінде мүмкіндігініше көл бетіндей
бөліскісі келген болатын. Оған шіркеу уағыздаған ... оның ... ... мен ... ... ... да жат ... Гуманистік мәдениеттің
мұраты - табиғатпен, махаббатпен, өнермен адам ақыл-ойының жеке басын ... ... еді. ... ... ... ... ... адам
болды.
Жаңа экономикалық құрылысқа әрі феодалдармен күресте ойдың жаңа
қалпына жол салған көбіне ерте ... ... ... ... дәуірінің адамдары феодалдық дүниетану жүйесін сынға алды. Олар
тақуалықты және ... ... ... теориясын кем етіп, рахат
көруге адам құқын орнықтырды: олар ... ... ... ... ... ... схоластиканы келемеждеді, ақыр аяғында орта ғасырлық
өнерді де ... ... Орта ... ... ... ... ... тағылықтың заманы деп жарияланды. Оны "готикалық" деп атады.
Макиавелли ... ... мен ... ... табуға болады, бірақ бұл қала мен ... ... ... болатын. Реформация барысында буржуазиялық ... ... ... ... ... құрылыстың тірегіне айналған,
католиктік ... ... ... ... Германияда басталған
реформация біраз Еуропа елдерін қамтыды. Сөйтіп, Англияны, Шотландияны,
Данияны, ... ... ... ... ... ... ... жүйеден шығуға душар етті. ... ... ... арзандатты, қарапайымдатты, адамның сенімін
діншілдіктің ... ... ... ... ... ... діни ... болатын. Реформация шіркеу маңызын төмендету
мақсаты мен христиан ... ... ... түрлерін жеңілдетті. Оған
демократиялық сипат беріп, діншілдіктің сыртқы көріністернен гөрі ... ... ... мән ... Бұл ... келгенде, буржуазиялық моральдық
нормаларын қабылдауға жол ашу болатын.
Макиавелли ... де таза ... ... ... ... Бірақ
ешқандай құдай туралы ... ... ... ... бір құбылысы
ретінде қарап, құлдырау мен жетістік зандарына бағынатын ... ... деп ... Ол ... ... алдындағы саяси
мақсатқа жету үшін пайдалы деп бағалады. ... ... ... пен
мемлекеттің рухани бірлігі үшін өте қажет. Христиандықтың ... ... ... ... сол кездегі еуропалық және
италияндық жағдаймен сай келмейтінін атап ... ... ... дін ... мекемемен қалыптасқан болса, христиандық
мемлекеттер өзара бақытты болар еді" [44, 21 б.]. ... дін сол ... ... ... ... ... орны ... еді. "Римдік шіркеуге
берілген халық діншіл басқарушыға онша сенімді болмайды" . ... ... іске ... ... емес ... ол ... ... қайшы.
Бұрынғы халықтардың еркіндікке неге сонша ұмтылғыш келгенінің себебін
діннің әр түрлілігінен көреді. Дін ең ... ... ... ... ... әсер етеді. Адамдар жұмаққа бару үшін көбінесе жапа шегеді. Діннің
қоғамдық қызметін атап қана ... оның ... ... ... тәрбиелеудің жолы деп көрсетті. Діннен ертедегілер рух пен
дененің белсенді қызметі үшін өте қажетті деп ... ... ... ... және діни ... ... ... табылады.
Макиавеллидің моралдық ойлары саясат мақсатына бағынады.
"Егер біз қайта өрлеу дәуірін толық танығымыз ... - ... ... - оның ... ұлы ... шығармаларынан іздеу қажет" [24,
78 б.]. Макиавелли өз дәуірін философиялық-саяси және тарихи-драматургиялық
шығармасы ... ... ... пен ... ... ... ... ұсынды. Тозақ туралы мифтерге де сарказммен қарады. ... ... және ол ... бір ... деген ұғымдарды, Қайта өрлеудегі
шіркеулік-діни қатынас мәдениетпен бірге дамиды. Өркениет ... ... ... оның ... ... ... дінмен қоса жаңа діндер пайда
болады және ол ескісін талқандауға ... ... ... ... ... деп ... [44, 96 б.]. Макиавелли құдайдан бас тартпайды,
бірақ оның қызметін шектейді: құдай—қараңғы болғанымен ... ... ... ... ... ... ... орнатудың жолы,
оның өзін мемлекет реттеп отыру қажет деген сияқты ескертулерін де ... ... орын жоқ, ал ... ... ... ... бір ... ғана.
Тағдыр мен құдай бір ұғымды білдіреді. Адамның тағдыры көбінесе адамның ... ... тек ... ғана оны ... ... Ал адам ... ... білуі тиіс және міндетті де, бұл тек өз алдындағы ғана
емес, отан алдындағы міндеті деп ... ... ... ұқсас теорияны
Томас Мордың "Утопиясынан" табуға болады. ... ... ... және ... ... көздейді. Мор мен Макиавеллидің
көзқарастарының ұқсас ... ... ... ... ... ... [50,
314 б.]. Мор үшін билеуші тиран ғана, ал Макиавелли дінді саяси құрылымнан
бөліп ... ... ... және ... ... мәселесі Мор мен
Макиавелли дәуірінде де болғанмен, абсолюттік басқару әдісі айтылмады.
Жоғарыда айтып кеткендей, Қайта өрлеу ... ұлы ... мен ... ... қана емес, достар да болған. Ең алғаш
рет олар 1521 жылы Моденде кездеседі ... ... ... десе де ... ... ... түрлі параллелизм
айырмашылықтарға толы дейді. Саяси ойшыл әрі ... ... ... ... ... кейіннен әлемдік даңқа ие болды.
Гвиччардини мен Макиавелли шығармаларын салыстырмалы түрде қарау
қажет. Олар ... ... ... деп ... ... ... нақты анықтауға мүмкіндік береді. Папалық губернатор және ... ... ... ... ... ... ... білушісі
ретінде Гвиччардини: "...Құдайдың жазбаларынан жанын сақтағандар рухани
билікті пайдалана отырып, ақсүйектік ... ... ... папа ... [49, 7 б.]. Ол ... ... мүлде қарсы. Ол да Макиавелли
тәрізді Флоренцияны ортағасырлық монастырға айналдырмақ болған Савонароланы
жек ... "Мен үш ... ... ... деп жазды Гвиччардини, —
варварлардан тазартылған, зұлым поптардан ... ... ... ... ... адам ... шығатын христиан діні қараңғы
ойлардың шырмауынан шыға алмайды. Макиавелли Гвиччардини туралы "Егер осы
адам қалғанының барлығын ... ... ... үшін ... ... кезең
болар еді", - деп жазады. Гвиччардини папалықты жоюды армандады [49, ... ... ... акт ... деп аталу себебі —
мінезсіздігі, принципсіздігі, ... ... ... ... ... ... Кейде бұл кемшіліктер Қайта өрлеу дәуірінің басқа
да қайраткерлерінің әрекетінен көрініс табады. Ол – ... да ... ... ... үшін ... қатал қылықтар жасауға тура келеді",
- деп ... ... ... ... өзі ... өмір туралы"
тарктатында антика дәуірінің өзінде "Барлық философтар өздері қалай өмір
сүретіні ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... — деп
жазады. Леонардоның айтуынша, ең алдымен, "махаббат" пен ... ... ... ... ... жасаушыларға қарсы тұруды
әлсіретеді [59, 311 б.].
Италияны қорғау үшін өнердегі үйлесімділіктен гөрі мықты қоршаулар
мен көпірлер ... жөн ... еді. Осы ... мен ... ... ... ... салаларындағы тереңдік. Олар бір
кезенде ғана өмір сүріп ... жоқ, ... ... Чезаре Борджаның
қабылдауында да болған. Макиавелли Республиканың канцлері болып та жүріп
екі флоренциялықтар кездесіп тұрған. ... ... ... ... ... ... ... түсте белгіленген, аяғында шегелері ... Бұл ... ... ... ... яғни ... зиян келтіріп,
өзі үшін тұра алады. Өз кезегінде Макиавелли 14 жыл бойы ... ... ... ... жазды, отыз шақты дипломатиялық ... ... ... ... және көңілді қарым-қатынасты ұнатты. Сөзге
шешен болды. Ол 33 жасында үйленді: Бернардо, Лодовико, Пьеро және ... ... және ... атты қызы, әйелі мона Мариетта болды. Өмірінің
көптеген қиыншылыктарымен қоса, Макиавелли мемлекеттік қызметтерді ... ... ... ... ... ... мемлекетке
ғалымдар қажет емес, оларды қызметтен қуу ... ... ... ... ... ... айтады. Оның басынан кешкен өмірді
Леонардо да Винчи де қайталады. Джорджо Вазари "Атақты өнершілер ... ... "Ол ... ... тұрғыдан қарап, ол христианды емес
өз философиясын жасады", — деп атап өтті. Макиавеллиге ... ... ... ... ... ... атап өтеді. Оның ішкі
қайшылықтары ... ... ... ... тек қана ... ... ... дәуірі ғана емес, гуманистік-саяси ойлардың ... ... ... ... соғыстарға қажетті бүкіл қарулардың
түрлерін жасаудан босамады, ал ... ... ... әдіс -тәсілдерді
қолдану қажеттігін атап өткен болатын. Бүкіл ойларын ... ... ... айырмашылығы, Леонардо оларға қарамай өзінің уақыт
өлшемін атап ... ... ... ... ... өте үлкен
масштабта қарастырды".
Қорыта келгеңде, Макиавеллидің саяси ... тек ... ғана ... жоқ. Оның ... ХҮІ ғ. ... өмірінде өткір қолшоқпарға айналды.
Италиядағы классицизм құнды ескілікпен христиандықты және жаңа ... Бұл ... ... Макиавеллидің пайда болуына алып келді,
ол христиандықты азаматтық қүқықты әлсіреткені үшін ... ... ... ... ... құрылыс нысаны басшыға байланыстылығын
атап өтеді.
Макиавеллиді көбінесе өзінің замандасы дипломат, тарихшы, ... мен ... ... айналысқан Франческо Гвиччардинимен
салыстырады (1483-1540). Макиавелли оның көптеген идеяларымен бөліскен.
Екеуі де ... ... ... ... итальян тарихындағы қайғылы
жағдайды сезіне білді. Соған қарамастан екеуінің арасында айырмашылықтар да
болды. Гвиччардини Макиавеллиді антикалық үлгімен ... ... ... деген тұжырымын жақтаған жоқ. Ол саясаттағы ымыраның ... ... ... ... ... ... ... туралы
ілімді ресми шіркеулік моральдан азат етіп, зайырлы дәрежеге ... ... ... ... ... тәжірибесіне сүйеніп жасады. Нақты жағдайды
білген жетекші мақсатына жету үшін сол негізде тактиканы жасайды.
3. 2 Н. Макиавелли «Флоренция тарихы» жөнінде
Макиавеллиді ... толы ... төрт жүз жыл өтсе де ... ... құнды материалдар жиынтығы. 1520 ж. 8 ... ... ... Джулио Медичи Макиавеллиге қаржы төлеп
Флоренция тарихын жазуын ұсынады. Сонымен 1520 ж. ... ... ... ... ... папа VII Клименттің) тапсырысы бойынша
Макиавелли «Флоренция ... атты ... ... ... ... ... ХҮ ғ. тарихи оқиғалар жинақталған.
Макиавелли өз дәуірінің, орта ғасырлықтан әлі де болса күңгірт елес
берген болашақ индустриялы қоғамға көше ... ... ... ... ... ... ... Флоренцияның және басқа да ... ... ... ... ... (сондай-ақ билік) саласы -
әр түрлі күштердің билік күресінің, оны ... тұру мен ... ... ... Макиавелли былай деп ойлайды: - Мемлекеттік билік жекелеген
адамдардың қандай да бір дәрежеде имандылық түсініктері мен құндылықтарынан
және ... ... ... және ... ... ... емес. Саясат пен
билік саласы бұл күрестің ерекше ... ... жою ... ... және ... ... ... мақсатқа кол
жеткізу үшін барлық кұралдар пайдаланылатын орта. Макиавелли бұл идеяны
өзінің ... ... жеке ... ... ... ... ... байқаушы ретінде, ол атап айтқанда ... осы сала ... көзі ... ... ... ... көзқарастары атты үшінші тарауымызды қорыта
келгенде, ол тек саяси және ... ... ... ... ... ... ... ой-тұжырымдарын қорытындылай білген. Айталық
Макиавелли екі тарихи циклды ашып ... ... ... ... ... ... - ... мемлекеттер алдымен ретсіздікті бастан
кешеді, ал сол ретсіздіктің аяғы ... ... ... Себебі
табиғаттың өзі заттардың бір орында тұрғанын қаламайды. Олар кейде құлап,
одан кейін өрлеп, ... ... ... ... Алдымен жетістіккке жетсе,
сосын әрекетсіздік, артынша тәртіпсіздік пен құлау, және керісінше" деген
сияқты мемлекеттердің ... мен ... ... ... туып ... және ... ... барысы
Флоренция қаласымен тікелей байланысты болғандықтан, өзінің сүйікті ... ... ... атты ... ... ... Флоренция
тарихында сонымен қатар Италия жайлы жалпы түсініктеме берілген. Аталмыш
кітаптың ... ... төрт ... ... ... ... ... құлағаннан кейіннен бастап 1434 ж. дейінгі Италиядағы барлық
оқиғалар қысқаша пайымдалған. ... ... ... ... ... ... ... қуылуынан кейінгі Рим папасымен
болған ... ... ... қамтиды. Үшіншісі 1414 жылы – ... ... ... мен аяқталған. Төртінші ... ... ... ХҮІ ғасырға, яғни Н. Макиавеллидің заманына дейінгі
Флоренцияда ... ... ... ... ... ... тарихында» Италияның түбіне жететіндер
тирандар, кондотьерлер, ал ең бастысы – ... ... ... ... ... папалық деген идеяны шығармасына арқау етті. «Соғыс өнері
туралы» деген трактатында Макиавелли, жалдамалы әскерлер мен ... ... ... одан құтылудың жолы – тұрақты халық армиясы
жүйесіне көшу болып табылады деп дәлелдеді.
Макиавелли іс жүзіндегі ... пен ... ... ... ... және оның ... саласына, саяси оқиғаларды ... ... ... ... ... жағдайда әрекет жасау жөніндегі
мемлекет басшысына ... ... ... ... мен іс жүзіндегі
кеңестер түрінде айтылған. Макиавелли өз ... орта ... әлі ... ... елес ... ... ... қоғамға көше бастаған кездегі
буырқанған саяси өмірін жақсы білді, ... және ... ... ... ... Макиавеллидің көзқарасы тұрғысынан саясат
(сондай-ақ билік) саласы - әр түрлі күштердің билік, күресінің, оны ... мен ... ... күрес саласы.
Макиавеллидің ойынша:-Мемлекеттік билік жекелеген адамдардың қандай
да бір дережеде ... ... мен ... жеке ... ... және ... тұрған нәрсе емес. Саясат пен билік саласы
- бұл күрестің ерекше заңдары, ... жою ... ... қол жеткізу үшін барлық құралдар пайдаланылатын орта. ... ... ... ... ... жеке тәжірибесінен алып отыр. Өзінің
объективтілігіне кәміл сенімді байқаушы ретінде, ол атап ... ... осы сала ... ... ... ... ... Макиавеллидің ой-пікірлерінде бірқатар
жәйттарды айырып айтқан жөн: байқаушы және ... ... оның ... мен ... ... және білімнен шығаратын
қорытындыларын, ... ... ... ... тәжірибелі
саясаткер ретіндегі оның ұстанымдарын, оның жеке ... ... ... саласындағы қайсыбір заңдылықтар мен фактілерге
көзқарасын бөліп айтуға болады. Жоғарыда айтып өткендей Макиавеллиден ... ... ... орнықты, оның мәні мақсат ... ... ... ... саясатты білдіреді. Алайда бұл
макиавеллишілдікті және ... ... ... әсте де, теңестіруге
бола қоймас. Саясат пен ... ... ... айта отырып,
объективті байқаушы ретінде, саясат тарихын сипаттай отырып, ол бірде былай
деген еді: оның ... ... ... - бұл онын ... мен ... ... керісінше объективтік шындықтың белгілерін
айқындау. Ол өзінің мұраттары мен нақты саяси тәжірибені теңестіруді ... [119, 11 ... ... ... ... гөрі ... неғұрлым сезікті
болады. Халықтың сезікті болуына дәлел ... ... және ... гөрі
халықтың жақсылықты білмейтіні қалай дегенмен де сирек ұшырасады». Бұл
сөздер Макиавеллидің ... ... ... субъективті
келеңсіз көзқарасын жанама түрде растайды.
Макиавелли "патша болудың" бірнеше "әдістерін" ... ... ... ... да бір ... желеп-жебеуі көмегімен),
жеке ерлігінің көмегімен, сондай-ақ қылмыстық жолмен және осы ... ... ... ... ... болады. Макиавелли билікке келуінде
алдамшылық, кісі өлтіру, басқа да ... қоса ... ... ... ... ... ... деп атап көрсетті: - Өз азаматтарын
азаптап, ұрып-соққан, достарына қатысты ... ... ... ... адамды ерлікке лайықты адам деп атауға болмайды. Мұндай
әрекеттер «даңқты емес, билікті ... алу үшін ... ... ... ... Бұл оның ой-парасатын саясат пен имандылық арасындағы
толық алшақтықтың мүмкін ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз етуге ниетінің жоқтығы ретінде ... деп ... ... ... ... әрі ... болуға тиіс,
ол мақсаттары мен нақты мүмкіндіктерді ескере отырып, мән-жайларды негізге
алып ... ... жөн. ... бұл ... Ф. ... ерекше
сүйіспеншілік танытты: "Менің тынығуымның, менің құмарлығым, менің кез
келген платоншылдықтан арылуым әманда Фукидид ... - деп ... ... ... ... әлбетте, маған, "парасаттан", одан да гөрі ... ... - ... де ... ... ... және шындықтан
парасаттылықты көре білетін Макиавеллидің рrіnсіре (патшасы) өзінің сөзсіз
ерік-жігерімен менің өзіме бәрінен де етене жақын" [41, 11 ... ... ... пен ... адам кызметінің өзінің
айрықша құндылықтары, ... ... ... және т.б. ... салыстырмалы салалары, бірақ сонымен қатар олар бір-бірін жоққа
шығармайды. Макиавеллиге дейінгі және одан ... ... ... ... іс жүзіндегі саясат, қалай болғанда оны орағытып өтуге ұмтылғанымен
де, имандылық саяси ... ... ... ... ... саяси теориясының маңызды сәті мемлекетті түсінуге
біршама жаңа көзқарас болды. Ол мемлекетті құбылыс ретінде қарастырып, ... ... ... ... ... ... ... да бір нысанға
сыймайды. Мемлекет (stato), Макиавеллидің ... бұл ... ... адам ... ... белгілі бір жай-күйі [44, 91 б.].
"Мемлекет" термині мен ұғымын айналымға көне заманның ... ... мен ... ... ... ... ... жаңа заманның
ойшылдары мемлекет ұғымына жаңа бір қырынан ... ... аса ... және ... ... ... бастады, мұның өзі жаңарған
терминологияда да өзінің көрінісін тапты.
Н. Макиавеллидің ... ... ... заман үшін өте құнды.
Себебі кітап орта ғасырларда ірі өркениет орталығы болған Рим империясына
қатысты ішкі және ... ... ... ... мәлімдейді. Тіпті
аталмыш еңбектің бірінші бөлімінде біздің тарихымызда маңызды орын алатын,
Аттила бастаған ғұндар ... ... ... ... ... ... өте құнды мәліметтер келтіреді. Енді осы ... ... ... ... жөн көрдік. Айталық І-кітаптың
екінші бөлімінде Макиавелли айтып кетеді: ... А. ... ... ... ... ... ... қауыпсіздігін сақтау
тұрғысында еш шаралар жүргізбеді»,- ... ... ... ... ... ... мен ... Испания жерін иеленген, ал франктер
мен бургундықтар тек Галлияны ... алып қана ... ... ... деп өз ... атаған [41, 13 б.]. Осы тайпалар сияқты көшпелі
ғұндарда Паннонияны жаулап алып, ... ... ... ... ... енді ... атымен Хунгария деп аталатын болған. Бұл
ғұндардың жаугершілігі бұрында күйзелтіп келген Рим ... ... одан әрі ... ... Рим жері ... қыспаққа алынған
соң, император дұшпандардың санын қысқарту үшін, бастапқыда франктермен
одан кейін ... ... ... ... бұл ... ... ... империяға варварлардың ықпал артып, билік ісіне араласуын
күшейтті.
Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... туринг және остготтар сияқты халықтармен бірігіп, жаңа
жерлерді ... ... күш ... Францияны жаулап ала алмағандықтан, енді
Италия жеріне ене бастайды. ... ... ... ... ... ... басқыншылықтар жасаған. Аттила билікті бөліспес үшін
Блед ... ... ... деп ... аталмыш автор [41, 14 б.]. Осы
жағдай Аттиланың даңқын арттыра ... ... ... королі Андарих және
остгот королі Веламирлер оның ... ... ... ... ... кірісімен Аттила Аквилеи қаласын қоршауға алып, екі жыл ... Осы ... ... ... қала ... елді мекендердің
барлығын тонап, халқын ығыстырды. Аквилея және т.б. ... ... ... ... ... ... ... бет алған, бірақ папаның сөзін құрметтеп
Италияны тастап Австрияға бет алған [41, 14-15 бб.]. Кейін сол ... ... 451 жылы ... ... шайқастан кейін, ғұндар 452 ж.
Италияға ат басын бұрған. Тек қана үш ... ... ... ... ... Падуя сияқты қалаларды тонап, жол бойында Брешия,
Бергамо, ... ... ... қалаларды иемденген. Аттила барлық
әскерімен ... ... ... жеткен деп Макиавелли хабарлайды [41, ... Енді ... ... ... 453 ж. Аттила Паннонияда қайтыс болған.
Ғұндар Италиядан кеткеннен кейін, император елдің ... ... ... Ол ең ... ... ... ... ауыстырады.
Макиавелли ғұндар сияқты басқа да тайпалардың империя жеріне ... ... ... ... ... ... ашық
айтады. Одан кейінгі жалпы империяның ішкі сыртқы ... ... ... тұрғысында толық мәліметтер береді. Екінші кітабын
республика мен монархиялық билік түрлерінен ... ... ... ... ... ... ... деп аталуы жөнінде әртүрлі
мәліметтер бар, бір ... ... ... ... Флоренция деп
Арно ағысының бойында ... ... ... ... ... ... Арно өзенінің арнасында («Ad Arnum fluentem»)
өмір сүрген деп хабарлайды» [41, 52 б.]. Ал ... ... ... атап ... Флоренция атауы даулы мәселе болып қала бермек.
Аталмыш қаланы варварлардың тонаушылыққа ... ... ... ... Тек Ұлы Карл қаланы қайта қалпына келтіріп, тұрғызған. Яғни,
1215 жылдан бастап ... ... өмір сүре ... деп 1353 жылға
дейінгі жағдайды сипаттап береді. Үшінші ... ... ... ... тоқталған Төртінші кітапты республиканы басқарумен
бастап, мемлекет ішіндегі тәртіп ... ... ... ... 1381 ... ... ішкі ... жағдайынан бастап ХҮ ғасырдың
ортасына дейінгі оқиғаларды хабарлайды. Одан ... ... ... және ... ... ... негізгі идеясы саяси
жағдай, мемлекеттің ішкі басқару ... ірі ... ... өз ойын білдіретін болды.
Сонымен қатар Макиавелли бірқатар Еуропа ... ... ... ... ... ... ... Макиавеллидің образы Еуропалық және Дүние
жүзілік мәдениеттің нышанына айналды. Күндер өткен ... ... жаңа ... мен ... ... ... Никкола
Макиавелллидің артынан мәңгілікке ... із ... ... ... ... ... өткен сайын жаңа ойлар мен ... жол ... Яғни ... ... мен ... құндылығы
мен өзектілігі арта түсетіні айдан анық.
Аталмыш кітаптың басылу тарихына үңілсек; автор ... ... ... бес жыл ... алғашқы басылымы 1532 жылы 25 ... ... Екі күн ... соң, 1532 ж. 27 ... екінші рет басылған. Одан
кейінгі 22 жыл ... ... ... басылып шықан: жеті рет Венецияда
(1536,1537, 1540, 1541, 1546, 1551 және 1554 жж.) ... ... екі ... (1537, 1551 жж.). Одан ... ... ... ... бұл
кітаптың басылымына тыйым салынып, ол жалған атпен жасырын түрде еуропаның
ірі ... да ... Н. ... «Флоренция тарихын» орыс тіліне
аударып, баспадан шығарған Н.Я. ... ... Н. ... ... ... ... және ... басқару, саясат тұрғысында
өзінің ашық идеялары мен ... ... ... ... Н. Макиавеллидің шығармасы, кейінгі Қайта өрлеу заманындағы
саяси ойлардың ... ең ... ... ... Еуропа тарихының
идеологиялық және саяси дамуына зор үлес ... ... деп ... ... ... тарихы оның шығармашылығының соңғы
жиынтығы, еңбекте Флоренциялық ойшылдың дүние ... ... ... ... ... ... Макиавеллидің ХҮ ғасырға дейінгі
Италияның тарихи тәжірибесінде басынан ... ... ... ... ... қарастырған. Италияда осы уақыт ... ... ... ... басшылық болған флоренциялық република
күйреді, «варварлардың» шабуылы күшейгендіктен Макиавелли олардан ... ... ... ең ... папа ... ... иерархиясы
себеп болды. Гуманистік интеллигенцияның көрнекті өкілдерінің "алтын
ғасырға" жақындау ... және Рим ... ... ... ақыл ... орнату үміттерінен айрылмады. ХҮ — ХҮІ ғғ. философиялық ... ... ... адамзат табиғаты мен тарихына пессимистік
белгілер байқалады. Бұл, ... ... ... мен ... ... мен Макиавеллидің шығармаларынан жарқын көрініс
тапты.
Антикалық деректерге сүйенген ... ... ... ... алды. Адамдардың әрекеті өне бойында екі қасиетпен
анықталады: қорқыныш және тілек. Өз арманына адам тойымсыз, ал бар нәрседен
айрылып қалу ... ... ... туындайды. Адам үнемі күресте
болады. Әрбір мемлекетте халық пен аристократия арасында ... ... ... ... ... Рим ... жақсы зандарына ықпал
етті деген сияқты ойлары Макиавеллидің шығармасының ... ... [44 ,11 с.]. ... ... Флавио Биондоның "Декадасы" материалының
негізінде құрылған, оны Макиавелли ... да: ... үш ... - ... ... ... ди ... Стефани дерегіне
негізделген; ал ... ... ... ... Леонардо Брунидің
"Тарихына", Джованни Кавалькантидің "Флоренция тарихына", жазбалар ... ... ... Макиавеллидің тарихшы ретіндегі
маңызы, оның ... ... ... жаңа ... ... ... Ол өзінің деректерін сынамайды. Осылай ол
ғұндардың, аварлардың және готтардың тарихын ... Ол үшін ... ... одан ... қорытынды маңыздырақ болған. Оның ... ... ... ... орны оның ... ... ... тарихы" жазылғаннан кейін тарих
ғылымындағы алғаш рет ойлардың іске ... ал ХҮІ ғ. ішкі және ... ... елдердің арасындағы дипломатиялық және ... ... толы ... ... кіріспесінде Макиавелли осы жұмысқа кірісер
алдында өзінің алдыңғы өкілдері — Бруни мен Поджиоға сүйенеді. ... ден қоя оқи ... — деп ... ол, — Флоренцияның басқа
мемлекеттермен және халықтармен соғыстарын суреттеуде олар ... ... ... дәл ... ... ... әлеуметтік қайшылықтар және
оның салдары тарихшыны қатты ... ... ... ... суреттегендіктен адамдардың табиғи тарихы ... ... ... ... және ... ... білуі
Флоренциядағы XII — ХІҮ ғ. саяси күрестердің тарихи ... Рим және ... ... ... барысы туралы: "күрес
алдымен аристократтар арасында, ... ... пен ... ... ... мен қарапайым халық арасында болды".
Кейіннен ... мен ... ... ... ... ... Макиавелли: "билік үшін ... ... ... ... аристократияны әлсіретіп, пополандардың алға шығуына
мүмкіндік берді. Осылайша Флоренциядағы пополандар ... ... ... алып ... ... қатар Макиавелли әрбір күреске баға бере отырып, оның
кейінгі дәуірдегі таптарға саяси баға береді. ... ... ... ... ... ... магнаттар мен пополандардың
күресімен салыстыра отырып мынадай ерекшеліктерін табады: Рим ... ... ... ... ... үмтылды; ал Флоренция
халқы ақсүйексіз тек қана өздерінің билігін қалайды. ... ... ... ... ... ... туғызады.
Осы қорытындыны шығара келе, Макиавелли Чомпидегі 1378 ... және ... ... ... ... арқауы етеді.
Төменгі цех көтерілісшілер наразылығының себептерін нақты ашып ... ... ... ... ... ете алмады, бірақ олардың ... ... еді". ... гомпилердің теңсіздікті жақтайтын
әрекетіне қарсы болды. Флоренцияның гүлденуі ХІҮ ғ. ... ... ... ... ... тасталуынан еді. Италияның гүлденген
тұсы остгот ... ... ... болған. Ал остготтардың
византиялықтармен, кейін ... ... елді ... ... ... шешімге келеді: билікті ауыстыру әлсіз күштердің арқасында
мықты ... ... ... ... [44, 329 б.]. ... биліктің
монархиялық болса да мемлекеттік құрылысты өзгертуі төңкеріске бейім
болады. ... ... мен ... ... ... ... ... тарихшысы папалар өз үстемдігін нығайту ... ... ... қойды, франктерді лангобардтарға қарсы
қойды, осылайша барлық соғыс Италиядағы папа шақырған варварлар арасында
болды. Ал осы ... ... ... дейін жалғасуда дейді. Л.Пастор
Макиавеллидің осы ойын ... ... деп ... ... ... Валл
сияқты жекелеген папаларды емес, бүкіл папалыққа қарсы шығады деп өз ойын
білдірген.
Италия ... ... бір ... ... ... ... Бұл туралы ол "Пікірлерінде" және "Әскери өнер ... ... ... ... ... қайта оралады". Соғысқұмар
кондотьерлер жалдамалы әскермен бүкіл қазынаны ... ... ... ... тарихы" Италиядағы бүкіл саяси тарихты және Батыс
Еуропадағы халықаралық қатынастарды қамтиды. 1532 ж. ... ... 1554 ж. ... Еуропаның ... ... ... ... ... ... жол ... және содан
кейінгі тарихшылар — Нерли, Сеньи, Нарди және ... ... ... ... аталып өткендей тарихи фактілерді саяси ... ... Ол 1520 ж. ... ... ... және ... гиббелиндерінің көсемі Лукканы сипаттауынан көрінеді.
Онда Макиавелли ғылыми емес, көркем шығарма ... ... ... ... ... ... ... тарихи шындық
суреттеледі. ХҮІ ғ. өзінде оның еңбектері папаның бақылауында жазылды. Оның
шығармалары көптеген мемлекет ... ... ... ... ... ... бір өкілі ретінде Макиавеллидің шығармасына
разы болып, ол туралы Луи ... ... ... ... ... ... ... өрлеу дәуірінің екі ұлы ... ... ... мен ... "Флоренция тарихында"
арқау етеді. Ең алдымен олардың шығармаларын ... ... ... ... ... айқындауға болады. Сол кездегі Италияның үстем
таптары чомпилерді басқарған ... ... ... құлаудан сақтап
қалған. Чомпилер көтерілісін бастағандардың ішінде Медичилер ... ... ... ... ... ... Гвиччардинидің ойынша
чомпи көтерілістерінің ... ... Ал ... ... чомпилер
көтерілісі мен Медичилер билігінң орнауы туралы тікелей ... ... ... туыс болғысы келген Джованни Медичи Флоренцияның ... ... ... ... ... оппозициялық топты басқарған
Никколо Уццано ... ... ... ... ал ... мен ... жер аударады деп жазады Макиавелли [41, 390 б.]. Бұл ... ... 8 ... ішіндегі ең ірі тұлғалары болған. Никколо Коккидің
билік басына келуі әділ сот гонфалоньері болып 1434 жылы ... ... ... ... ... өтті. Ал осы кезге дейін сот ... ... ол ... ... ... келді. Флоренциядағы дағдарыстың
себебін бүлікшіл медичилердің қайта оралуы деп еске салады Гвиччардини. Бұл
жерде Пьеро ... ... ... ол ... ... ... ... Луиджи Гвиччардинидің баласы, Аверардо Медичимен ... ... ... соң оны ... ... деп жер
аударған. Флоренцияға оралған соң Альбициге қарсы көтеріліске қатысты. ... ... ... ... жеребе арқылы сайланған. Нери мен Козимо
арасындағы билік үшін қақтығысына граф ... ... ... ... ... жаулап алу үшін Козимодан көмек сұраған.
Козимоның сыртқы және ішкі ... өте ... ... атап ... Козимодан кейін билікке Фичиноның келгенін айтады. Флоренцияда
Фичино неоплатонизм идеясының негізін салуышы ретінде ... ... ... халық арасында сөзінен ісі көп, халықгы жұмыспен қамтыған,
ірі құрылыстар салған ... ... ... ... ... ... ... атап өтеді. Оның билігі өте қайшылықтарға толы болғанын
атап ... ... ... оған ... ... ... ... бастады
дейді. Макиавеллидің ойынша ол кезде үстем тап республиканы жай ... ... ... ... ... ... бойынша қарсы
топтар демократиялық методпен әрекет етуге тырысты. Себебі жаңа ... құру ... деп ... ... ... болып Никколо Содерини
тағайындалды. Макиавеллидің айтуынша ... ... ... және ... ... магистраттармен басқарылуын қалады. 1465 ж. герцог
Миланский қайтыс болып, оның мұрагері Галеацо ... ... ... Ол ... ... жыл ... белгілі соманы төлеуі тиіс болды.
Пьеро одақтасымен достық қатынасты үзбеу үшін төлемді төлеуге мәжбүр болды.
Оппозиция ... ... ... ... Пьероның жақтасы болғанда
аяқталды және жаңа парламент ... [22, 12 б.]. ... ... ... ... ... ... мен Содерини жер аударылды, ал 1469 жылы
қайырымды Пьеро қайтыс ... соң ... ... ... ... ... ... Антонио шіркеуіне жиналып өз ... Ол ... ... аз, ... 20 ... ... Сфорцадан көмек
сұрайды. Өз кезегінде Макиавелли мен Гвиччардини Пьероға нағыз ... ... ... ... ... дәуірінің ең Тамаша адамы деген атқа ие
болған Флоренциялық Медичилер отбасының өкілі. Билік басына келген ... ... мен ... ... сүйенеді. Аккопиаторлар
үкіметтегі түрлі сайлауға жауап берді және 5 жылға сайланды. Лоренцо билік
басына келгенде олардың жаңа ... еді, ... оын 1 жыл ... ... Оның тағы бір жаңалығы мемлекет қазынасын толтыру үшін
квасц өндірісін қолына алды. ... сол ... ... ... қолданылған ең
қажетті тұз бен күмістің қосындысы. Макиавеллидің ... ... ... ... ... ... ... әрекет ұйымдастыра алмады.
Флоренцияда Якопо ... ... ... сайлануы және ІҮ Сикст папаның
орнынан кетуі Медичилерге қауіп ... ... ... ... үнемі
соғыста болған. Пацци Романьені толық иелену үшін Медичилерге қарсы ... ... ... "бұл ... ... ... Пиза архиепископы Сальвиати да күресті. Нәтижесінде
Лоренцоға қарсы Антонио мен Стефано шығады, ал Медичилер ... ... ... ... ... ерекіндікті мүлде ұмытты. Кейінгі жағдай
Италия соғыстарына ұласады. ... ... егер ... ... ... ашпаса Лоренцо Медичидің биліні абсолютті болар
еді. ... ... ... ... ... үшін болған.
Макиавеллидің айтуынша "сол кездегі ешбір билеуші шіркеу басшысына толық
сенімділік білдірмеді, ... ... ... жүргізді. Бұл жерден
Лоренцоның мықты әскері болмағандығын байқауға ... ... ... жайлы аталады: Синьорилер отыз адамнан ... ... ... орын алды және ескі ... өздеріне
қажетті 200-дей адам жинады. Сондықтан адам санын қысқарту үшін 70 ... Одан ... алты ай ... ... ... коллегиясы құрылды.
Иннокентий ҮІІІ папа болған соң Флоренция мен Рим қарым-қатынасы жақсарды.
Жаңа папа бейбіт өмір қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ХҮ ғ. ... оқиғалар жинақталған. Италияда
билеуші-реформатор болған жоқ, флоренция республикасы ... ... ... ... ... ... мен ... мәселесі реалды
шындықтағы Содерини билігіне негізделген. Лоренцо Медичидің өлімінен кейін
Урбинский титулын алған герцог ... үшін ... ... ... ... үлгі ретінде алынды. Осы жылдары ол "Лукка
акдасының саяси тарихын" және Каструччо ... ... ... ... мемлекет қайраткерлері — Каструччо Кастракани, Козимо ... ... ... Великолепный және басқаларының билеуші ... Ол ХҮ ғ. ... ... ... Медичилермен салысмтырады.
Макиавелли оқиғаларды ретімен баяндауды мақсат етіп қоймай, ... ... ... ... режимін жою, Паццидің айып
тағулары, ірі ... ... ... көтерілісі, кондотьерлердің
әскери және саяси перспективасыздығын атап өтеді. "Флоренция ... ... ... оның ... өкілдеріне мақтау айта
алмайды. Ол Гвиччардиниге шамадан тыс мақтау мен ... ... ... ... Макиавелли "Флоренция тарихын" жазуда Вилланидың,
Стефанидің, ... ... ... ... ... ... ... Браччолинидің "Флоренция тарихын", Леонардо
Брунидың "Тарихын" және ауызша мәліметтерді пайдаланды. О.Л. ... ... ... шығармасы "Тарихи шындықты анықтау үшін
емес, тарихи тұжырымды талдау үшін бағалы" деп ... ... ... ... атты ... тарауымызды қорыта
келгенде, ол тек саяси және философиялық ... ... ... ... ... ... ой-тұжырымдарын қорытындылай ... ... екі ... ... ашып ... ... басқару
формалары жататын болса, ... - ... ... ... ... кешеді, ал сол ретсіздіктің аяғы қайтадан ... ... ... өзі заттардың бір орында тұрғанын қаламайды.
Олар кейде құлап, одан кейін өрлеп, қайта ... ... ... Алдымен
жетістіккке жетсе, сосын әрекетсіздік, артынша тәртіпсіздік пен құлау, және
керісінше" ... ... ... дамуы мен түрлерін саралап өткен.
Н. Макьявеллидің «Флоренция тарихы» атты шығармасы өз заманындағы
өнер туындыларының ішіндегі ... ... ... ... және ... жағынан адамзат тарихында адам ойының жетістігі ретінде, кейінгі
Қайта өрлеу заманының ... ... ... ... ... ... Италияның ірі әдеби ... ... ... өзін ... білді.
Флоренция гүлденеді және жеке мәнсабына деген Макиавеллидің үміті
орындалмады. 1527 ж. Рим ... ... ... ... көрсетті, Флоренцияда үш жылға созылған ... ... ... заманының ХҮІ ғасырдың үздік өнер ... ... Н. ... ... ... әлі де болса болашақ
оқырмандары мен ізденушілеріне берері мен ... ... ... мәнсапқа талпынған жоқ, ал ол ... ... ... ... ... еді, ... қазіргі кездегі нарықтық
экономиканы есепке алмағанда әдебиет ешкімге көп қаражат әкелген жоқ. ... ... К. ... ... ... ... ... [120, 45 б.].
Пизо түбіндегі сәтсіздікті дәлелдеп жазбағанын айтады. Дегенмен де
«Патша» еңбегінде Макиавелли кардинал д’Амбуазбен ... ... К. ... бермегені байқалады. Кардинал былай деген: «Италяндықтар әскери іс
жөнінде ... ... ал ... ... туралы ешқандай ойы жоқ
(non si intendevano dello stato), бұлай болмағанда Шіркеуді осынша ... ... ... ... осы ... мақтанышпен айтқан болар,
өйткені оның ұлттық намысы болғаны даусыз.
Макиавелли Лев Х папаның және VII ... ... ... ... құру ... ... мен мүмкіндіктері арқылы алданды деп айту
қиын, өйткені папалық институт ретінде Италияның бірігуіне кедергі жасады.
Макиавелли адам табиғатқа еліктей ... ... ... ... ... ... ... тағдыдың ғажайып соңынан жүре отырып,
жағдайға ыңғайланғаны жөн деген салиқалы ойды айтқан.
М.А. Юсимнің ... ... ... ... ... ... абстрактілі моральданудан тазарту [123, 100 б.]. Ал ... ... өзі ... ... «De ... clamavi ad ... Domine, exaudi vocem meam. ... сегодня вечером, досточтимые
отцы и братья-старейшины, говорить о милосердной сущности ... ... моим ... ... ... о ... ... касающихся
покаяния. Мне показалось, что разумно начать мое увещание словами глашатая
Святого Духа – ... ... и ... все те, кто, ... ... благодаря его словам надеются на возможность снискать у
всевышнего и ... Бога ... ... ... что ... ... а затем, получив его от Бога, они исполнятся страха, ибо
из этого примера можно ... в ... ... и великий грех, и
великое покаяние, и, конечно, можно увидеть в Боге ... Его ... ... Он ... ... басын «De profundis clamavi ad te, ... exaudi vocem meam» – деп ... 129 ... ... ( “Из ... я к ... Господи; Господи, услыши голос мой”)
Қайта өрлеу Италия өмірінің ... ... ... ... ... ... кенеттен пайда болған жоқ. Қайта өрлеудің өмірлік күштері ХҮІ ... ... жоқ; ол ХҮІІ ғ. ... да өзін ...... ... Отаны, жалпы Еуропаның алдыңғы қатарлы
ойының дамуына елеулі ықпалын тигізді. Көптеген еуропалық мемлекеттер қаржы
жағынан ... ... ... ал ... ... ... шіркеу
қиянатынан босады. Папалық католик универсализмі Италиядан ғана шыққан жоқ,
сонымен қатар оның нақты саяси ... және ... ... ... ... ... ... мемлекеттердің күрес объектісі
болып қана қойған жоқ, ... ... ... күш те ... ... оның ... ... күрестің мүшелері болды.
Италиядағы Қайта өрлеу бір жақты ... жоқ, әр ... оның ... ... оны ... ... ... ұлттық жағдайына сай қайта
өңдеді. ... ... ... ... ... мен әдебиетінің пайда болуы
итальяндық Қайта өрлеудің ... ... ... ... ... бірге
еуропалық елдердегі жалпы еуропалық капиталистік ... ... ... алғы ... пайда болуына әкелді.
Италия Еуропаны өз иеяларымен сусындатты. Италия ХҮІІ ... ... үшін ... көзі ... ... өрлеудегі саяси ойдың идеялық мұрасы ... ... ... ... ілімдердің дамуына әсер етіп қана қоймай, Макиявелли
мұрасы үлгісімен Джулиано ... ... ... ... ... ғ. ... жартысында бұл ойшыл әдеби сынның объектісі болды.
Макьявелли итаьян тілінде жазатын ... ... ... ... Хат ... ... ... идеясы төңірегінде өткір
күрес болғаны байқалады, өйткені оның шығармаларын арнайы ... ... оқи ... 1610 ж. ... Чезаре де Пише кітапханасынан Макиавелли
кітабы табылғаны үшін ... ... ... ... ... сияқты
иезуиттер Макиавеллидің қарсыласы, прогресивті ойлаушылар оны жақтаушылар
сияқты көрінді. Леон ... бірі ... ... ... ... ... қорғап, оның «Патшасын» тиранға арналған
памфлет ... ... жаңа ... ... ... ... Флоренциялық
эрудит Якопо Гадди Макиавелли туралы мұрағат құжаттарын жинады, ол туралы
өзінің ескертулерін 1649 ж. шығарды. ... ... ... Қайта өрлеу
дәуірінде философиялық ойда үзіліс болмағанын, ол ХҮІ-ХҮІІ ғғ. ... жеке ... өзі ... ... және
идеяларының бір жақты болғандығынан шығармаларына баға беру ... ... әлі ... ... ... талдайды. Макиавелли қырағы бақылаушы,
интуициясы да ... ... ... ... сезімге берілгіш, адал адам
болған, ал оның шығармалары өмірге деген махаббатқа толы, ащы да ... ... ... де ... атын сатқындықтың, саяси
аморальдықтың синонимі ретінде жиі қолданады. Мұндай бағалардың ... ... ... оның ... ... да, ... ... Оған салдар болған жалпы христиандық пен папалықты сынау болды.
Макиавелли пікірінше, папалық әскери ... ... ... ... ... ... ... қатар комментаторлар да Макиавелли көзқарасын басқаша
көрсетті, ал оның мемлекеттілікті орнату және құру ... ... ... ... ... басқаша көрсетуге қолданылды.
Макиавелли өзінің «Патша» еңбегінде деспотизмді жақтаған және
дәстүрлі моральдық нормалармен қарама-қайшы ... ... ... ... төтенше шаралар қолдану керектігі айтылған. Ол ... ... ... ... ... Ол саясатты өнер деп қарап,
саясат қаражат, мақсат ... ... ... мен ... ... Ол саяси әрекеттің әмбебап ережелерін табуға тырысты, ал ол ережелер
адамдардың мінез-құлқын бақылауға негізделді.
Мұндай ... ... ... ... ... Ол
тарихи фактілерге сүйене отырып, соның көмегімен және өзінің тәжірибесімен
саяси іс-қимылды бекемдейді.
Бұл еңбекті кейбіреу лауазым алғысы ... ... ... ... Бұл ... ... ... емес. Макиавелли билеудің
авторитарлық және деспоттық ... ... ... ... ... де ... сңынд эмоция басым екені байқалады. Автор
Италия күшті ... ... шет ... ... азат ету ... ... қажет деп есептеді.
Макиавеллидің сол дәуірдің жағдайына байланысты ... ... ... ... ескертулері қазіргі кеде де өзекті деп ... ... мен ... ... ... ... барлық мемлекет
басшылары қолданды деп айту қиын. Қалай ... да ... ... ... ... тұсында итальян ұлтшылдары
қолданды. Сол кездегі итальяндар сияқты ол ұлттың патриоты емес, ... ... ... ... Қалай болғанда да Макиавеллиді басқа
дәуір мен ойшылдардың ... ... ... еңбектері Италия тарихының контексінде пайда болды. Сондықтан
оның еңбектерін сынамас бұрын оның жазылу уақыты мен автордың жеке ... ... ... ... ... ... арқылы саяси ғылымның мәңгі
заңдарын жасады. Оның ... ... ... ... мемлекетті
армандау, республикалық болмаса да, халықтың қолдауына сүйенген, шет елдік
басқыншыларға ... ... ... ... қалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диссертацияда біз мынадай қортындыларға келеміз. Макиавелли ... ... ... ... ... ойлар тұжырымдалды. Ол тарихта
алғаш рет дін мен моральды саясаттан ... ... оны ... өзіне тән
заңдары мен принциптері бар ғылым ретінде ... ... ... адам ... символы деп қарап, саяси идеологияны белгілі бір
саяси мақсатқа, ұжымдық еркіндікке бағыттап, ... ... ... ... ... мемлекет құруды көздеді.
Қайта өрлеу дәуірінің ең алып және ... ... бірі ... ... ең ... дәстүрлерін жаңа кезең және қазіргі
заманмен байланыстырады. Оның ... біз ... ... ... ... ... бейнесін көреміз, сонымен қатар
гуманистік жетістіктер мен ... ... ... ... және ... ұтымды талдағаны байқалады. Никколо Макиавелли
еңбектерінде өзінің алдындағы ойшылдар мен замандастары арасындағы тарихи
диалог нәтижесінде ... ... ... ... ... қазіргі
заманның ең іргелі, ең өткір мәселелерін өткен тарихтан тартып ... ... ... ол ... ... ... мемлекеттерден қалыптасқан
тұлғамен қалған еді. Ол басқа еуропалық елдерден ... ... ... ... мен ... ... ... қатарды иеленген болатын. Жаулаушы
шетелдіктердің тынымсыз соғыстары қоғамның өзекті мәселесіне айналды. Жат
жерліктер Флоренцияның, Венецияның, Римнің ... ... ... ақылының жоғарғы жетістігіне таң қалысты. Никколо Макиавелли өзінің
өткір ... ... ... ... оның ... ... мен
ұлылығын сипаттап көлеңкелі жақтарын көре білді. Бұл жерде дөрекілікке орын
берген қоғамдық таптардың төмендеген ... мен оған ... Рим ... берекесіздігі, ал оның басты үгіттеушілері папа
Александр ҮІ мен Лев I ... Міне осы ... ... Савонароланың
ашуын туғызып, Лютердің және оның отандастарын ... алып ... ... ... ... ... ... сенімділігінен гөрі өз
мүліктерін қорғаудың жолын ... ... мен ... ... ... ... мінез-кұлықтың реформасын жасап орта ғасырға
қайта оралғысы келді. Макиавелли осы италиялық қайшылықты бақылап отырды
және ... ... ... сақтанудың жолдарын іздестірді. Халықтың
санасын оятып жаңа бағытқа апарды. Сондықтан Макиавелли үшін орта ... мен ... ... өмір ... жаңа адам ... ... оның ... жаңа тұлға, өз мақсатын айқын біледі және оған жете
алады. Әр адам өзіне ... ... ... ... ... жоғарғы
күштерге сенушілігін ысырып тастаған Макиавелли өз ... ... ... алға ... Сол ... ... түсінігінше отан түсінігі жоқ,
кім беделді, әрі мықты болса соған бағынушылық қана бар. Папа мен ... ... ... ... ... үстемдік бірте-бірте жойыла
бастады. Италияда папа, император, гвельфтер мен ... ... ... ... ... ірі ... тоқталмай өте
алмады. Ол үшін қала-коммуналар ірі конгломератты ... ... ... ... жоқ деп санады. Отан идеясы Макиавелли үшін ... ... ... ол ... ме әлде әділетсіз бе, қайырымды ма, әлде ... ... ма, әлде ... бейім бе деген мәселелер ... ... өмір мен ... ... деген шешімге келу қажет
дейді. Отан ... ... ... басқару ісі астарласып жатты.
Мемлекетте міндетті түрде дін болады, бірақ сол дінді тек оның ... ... үшін ғана ... ... ... ғана ... ... және әділетті қоғам
болады дейді. Макиавелли негізін салған философиясындағы халықтардың ... ... ... пен ... деп ... ... осы не басқа ұлттың өмір
сүретін мемлекеті теократиялықтан алыс болуы тиіс.
Макиавелли өмірбаянын екі кезеңге бөліп қарауға болады: алғашқысы ... ... ... ... мемлекет қызметіндегі жылдары (1498-1512
жж.), ... - оның ... ... және ... ... өмірден
аластатылған, тек шығармашылықпен айналысатын жылдары (1512-1527жж.). Өмір
бойы шығармашылықпен айналысқан ... ... ... ... ... ... саяси-дипломатиялық әрекеттері шығармаларына теориялық негіз болды.
Өзі туралы ол "... алдымен өмір сүру ... ... ... ... деп ... ... ... өте қиын. ... ... ... ... ... ... төрт кітабында
Флоренция тарихындағы Медичилердің 1434 ж. ... ... ... ... ... ХҮ ғ. ... ... ішкі және сыртқы
саясатына толық тоқталады. Оның шығармасы сол кездегі ... ... ... тұжырымның толықтығы, ішкі және сыртқы
саясаттың зандылығы, әлеуметтік ... ... мен ... ... ... ... ... — мұның барлығы ХҮІ ... ... ... ... ... ... ... таптың идеологы болғаныдықтан, алдына
қойған мақсаты-феодалдық тәртіпті жойып, орталықтанған және ... ... ... ... бірге, Италияның және бүкіл Еуропаның әлеуметтік-
экономикалық, саяси және мәдени дамуын тұспалдап ... ұсақ ... ... жаңа дамыған билік түрін кұру және қалың бүқара
халықтың белсенділігін көтеру.
Макиавеллидің саяси және ... ... тек ... ... ... жоқ. Оның ... ХҮІ ғ. ... ... ... ... ... ... ... ескілікпен
христиандықты және жаңа өмірден ... Бұл ... алып ... ... ... алып ... ... азаматтық құқықты әлсіреткені үшін ... ... ... ... басқару құрылыс нысаны басшыға байланыстылығын
атап өтеді.
Н. Макиавеллидің тәуелсіздік ойлары Медичи ... ... ... ... Ол ... дінді қабылдамайды, мораль ... ... оны ... ... Оның ... еркі саяси күресте қалыптасады. Өзінің
патриоттық шындығына орай мықтылығын сақтап қалды. Оны мемлекет қызметкері
деп санағанмен, ... ... де ... Сол ... ... ... ... көз жұма қарағанда, Макиавелли теория мен
практиканы ... ... ... мінез-құлық пен моралдық реформа туралы сөз
қозғамады. Орта ғасырға оралуға ешқандай негіз жоқ еді. ... одан бас ... ... оның ... орта ғасырлық адам
емес, және қайта өрлеу дәуіріндегі адамға да жатпайды, ол - өз мақсаттарына
жете алатын, және ... ... ... ... сай ... Орта ... ... сенімділік, берілгендік деген түсініктер болды. Адамнан жоғары
нәрселерді Макиавелли ... ... ... ... патриотизм, даңқ
туралы ойлар деп атап көрсетті. Папа мен императордың бұл туралы ... да жоқ, ал ... ... ... ... өз ... ... салды.
Папа билігін Макиавелли тек қана басқарудың тыйым салынған формасы деп ... ... үшін өте ... ... Ол ... ... бағалап жеке
азаматтарды өз құқығын қорғауға шақырады. Адам мемлекеттің кұралына айналды
- ... ... ... формалары белгіленіп, бір адамның тағдырын
шешетін деспоттықты да көрсетті. Мемлекетті басқару - ... ... оны ... ... ... мен ұлылығы, түрлі салдардан қашып
құтылмайтыны бекер емес. Себебі адам рухы ... ... ол өз ... сүре ... Макиавеллидің халықтың тарихы мен философиясына ғылыми
салған негізі бар - бұл саясат пен тарих. Осыған байланысты ол ... ... ... ... ғалым. Н. Макиавеллидің «Тарихы» формасы және ... ... ... ... адам ойының жетістігі ретінде, кейінгі
Қайта өрлеу заманының үздік ескерткіші болып табылады.
Макиавелли «Флоренция тарихында» ... ірі ... ... ... ретінде өзін көрсете білді. Бұл шығарманың басты тақырыбы
(оның сегіз кітабы 1525 ж. Климент VII ... ... ... ... ... ... ... өйткені саяси алауыздық көбейгенде мемлекет
ыдырап кетуі мүмкін. Ол ... ... ... ... алайда тарихи оқиғалардың себептерін ашуға ... ... ... адамдардың психологиясынан, таптар арасындағы
қақтығыстардан іздейді. Тарих тағылым үшін ... ... ... қай ... болса да пайдасы үлкен деген тұжырым жасайды.
Сондықтан Макиавелли ... ... ... ... ... керек.
«Флоренция тарихы» сипатталуы жағынан драматизмге толы, қала-
мемлекеттің ... орта ... ... ... ... ХV ... ... басып кіруіне дейінгі тарихты баяндаған. Бұл еңбек
патриотризм рухына толы және тарихи оқиғалардың рационалды себептерін ашуға
тырысқан. ... де ... өз ... ... ... оның
пайымдамалары да заманына сай жасалды.
Макиавеллидің жаңашыл тұжырымдарын ежелгі мемлекеттердің тарихын
терең зерттеп шығарды. Ол ... ... ... ... ... талдады. Түрлі халықтардың саяси дамуының ерекшеліктеріне баға
бере отырып, өткені мен бүгінгісінің ... ... ... ... ... ... талпыныс жасады. Сөйтіп,
Макиавеллидің еңбектері мемлекет туралы ренессанстық ғылымның легіне енді.
Итальян тарихшысы, саяси қайраткері Н. Макиавеллидің ... ... ... ... ... ... дамуына әсер етті.
Оның биліктегі басқару туралы тұжырымдары қазіргі менеджменттік басқаруға
да ықпалы болды. Басқару ісінде Н. Макиавелли ... ... ... ... ... салыстырғанда ол саясатты моральдан бөліп қарайды
(рухани және ... ... бөлу ... ... ұмтылады, бірақ билік үшін күреске қатысу дұрыс
емес. Сондықтан Макиавелли билік технологиясын айта ... ... оны ... ... қолдану керек деп түсінеді.
Биліктің мемлекеттік формалары мерзімдік дамуының тұжырымдамасы
дөңгелек және маятник түрінде ... ... ... түрінің ауысуы
(монархия — аристократия — демократия) дөңгелек түрде жүреді, ал ... түрі ... ... ... ... ... ... маятник түрінде болады.
Макиавелли республика басшысына, ... ұлы ... ... ... ... ... ... жүргізуге және шешім
қабылдауға өкілеттігі жоқ еді, оған тапсырылған миссиялардың ел өміріндегі
маңызы ... ... ... ... ӘДЕБИЕТЕР ТІ3ІМІ
1 Назарбаев Н. Қазақстан жолы. – ... 2007. – 369 ... ... Н. ... ... // Егемен Қазақстан. – 2008 ж. 7
ақпан.
3 Антология мировой ... ... – М., 1997, -Т. I. – 830 ... ... Н. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996. – 269 б.
5 Макиавелли Н. ... на ... ... Тита Ливия. Го-
сударь // пер., вступ. ст. М.А. ... – М., 2002. – 544 ... Filter Е. ... des ... ... von 1492 bis
1559. – München, 1919. – 290 S.
7 Michelet J. Histoire de France ou sistème siécle, v.7. La ...... ... Я. ... Италии в эпоху ... / Пер с нем. ... - Т. І-ІІ. – СПб., 1906.– ... ... H. Der ... ... und die ... Vier-
teljahrschrift für Sozial – und Wirtschaftsgeschichte. Bd. 45, H.2, 1958. –
S. 11-98.
10 Фр. де ... ... ... ... Пер. с нем.- Т.1 – ...... Ясперс К. Смысл и назначение истории. Пер. с нем. – М., 1994. – ... Visconti А. Storia di Milano. – 1952. – 277 ... ... ... ... ... ... Избранные работы/Пер
с итальянского. – М.: Прогресс, 1986. – 377 ... ... Ф. ... ... ... и ... ... - Т. 1-3. – М.: Прогресс, 1992.– ... ... А.К. ... Н. Сочинения. Т. I. – М., 1983. – 432с.
16 Веселовский А.Н. Вилла Альберти. Новые материалы для ... и ... ... в ... ... XIV-XV ... соч., Т. III. – Спб., 1908. – ... Корелин М.С. Очерки итальянского Возрождения. – М., 1896. – ... ... А.С. ... как ... ... – М., ... 129с.
19 Рутенбург В.И. Титаны Возрождения. – Л., 1976. – ... ... В.И. ... и ... Макиавелли// Макьявелли Ник-коло.
История Флоренции. Пер. Н.Я. ... Изд. 2-е. – М., 1987. – С. ... ... В.И. ... из ... ... ... в Италии.
Флорентийские компании XIY в. – М.-Л., 1951. – 211с.
22 ... P.O. Н. ... ... ... ... ... ... комедий, а также поэте трагическом// Макиавелли
Н. Избранное. – М., 1999. – С. 5-79.
23 ... Л.М. ... ... в ... Франческо Гвиччардини
//Культура Возрождения и власть. – М., 1999. – С. ... Де ... Ф. ... ... ... // ... ... – М., 2003. – 624 с.
25 Мокульский С.С. ... ... ... и ... ... 1966. – 101с.
26 Андреев М.Л., Хлодовский Р.И. Итальянская литература зрелого и ... – М., 1988. – 415 ... ... Л.М. Европейский человек наедине с собой. – М., 2000. –
820с.
28 Виллари П.Н. Макиавелли и его время. – М., 1914. – 515 ... ... М.А. ... ... – Л., 1990. – 619 ... ... И.А. ... идей Макиавелли и проявление макиа-веллизма в
политологии США // Политические отношения: прогнозирование и ... М., 1979. – С. ... ... Е.И. ... // Из истории политической и правовой мысли. –
М., 1969. – С. ... ... А.И. ... и ... // ... ... о соотношении морали и политики буржуазной социологии. – ... – С. ... ... И.А. Идея ... ... и ... ... // Культура Возрождения и власть. – М., 1999. – С. ... ... Е.А. ... ... ... М.: МГУ, 1963. – 429 ... Баткин Л.М. Итальянские гуманисты: стиль ... ... ...... – 524 ... ... К.Т. Об ... взглядах И.Г. Гердера //
Вестник КазГУ, серия историческая. Вып. 14. – Алматы, КазГУ, 1999 – С. ... ... Р.С. ... ... орта ... ... – А., «Қазақ
университеті», 2007. – 150 б.
38 Мақашева Қ.Н. Халықаралық ... ... ... кезең). Оқулық. –
Алматы, 2006. – 285 б.
39 ... Т.М. ... Одақ және ... // ... ... ... елдері (тарих және даму перспективасы). ... ... ... ... 24-25 ... 2002ж. – Алматы,
2002. – 188-189 бб.
40 Тастанбеков М. ... ... ... ... Т.ғ.к.
кандидат. дисс. автореф. – Алматы, 2003. – 25 ... ... N. Istorie ... / A cura di F. Gaéta. Milano,
1962 . (L. ІҮ, ... ... ... //Под ред. И.Я. ...... – 440 ... ... К.Т. Гуннский союз племен в Центральной Азии и Великое
переселение народов на ... ... // ... на стыке
веков: ... ... ...... 2002. – ... – 202.
43 Макиавелли Н. Князь. Под ред. Дживелегова А. – М., 1934. – 650 с.
44 ... Н. ...... 2003. – 656с.
45 Макиавелли Н. О военном искусстве /Пер. Г. Дельбрук. – М., 1939. – ... ... ... ... ЛОИИ (Ленинградское отделение института
истории) западноевропейская секция, Ф. Л., 29/51, см. прил., док. ... ... А. ... ...... Н.И. ... - Кутузов. – М.,
1968. – 651с.
48 Кампанелла Т. Город ... Пер., и ... Ф.А. ... ст. В.П. Волгина. – М., 1954. – ... ... Ф. ... Пер. и ... М.С. Фельдштейна. Вступ. ст.,
ред. А.К. ... – М., 1934. – ... Мор Т. ... Пер. с лат. Ю.М. ... – М.: Наука, 1978. – 415с.
51 Роттердамский Э. Похвала глупости. Пер. с лат. П. Губера. – ...... ... Г. ... ... ... философской
мысли. – М., 1978. – 152 с.
53 Руссо Ж.-Ж. Трактаты. – М., 1969. – С. 115.
54 ... Г. ... об ... и ... ... / Пер. С.М. ... А.Т. ... А.С. Розенцвига. Общ. ред. М.А. Барга. – М., Наука,
1978. – С. 359
55 Монтескье Ш. Избр. ... – М., 1955. – 227 ... ... Л.М. ... ... в творчестве Франческо ... ... и ... М., 1999.– С. ... ... Б. ... ... т. II. – М., 1957. – 313 с.
58 Petrarca Francesco. Opera. - V. 1-2. – Basilea, 1581. – 1933. – 219 ... ... да ... ... ... т.1-2. – М.-Л., 1935. ... Garin E. L’ Eta’ nuova. Ricerche di storia della cultura dal ХІІ ... secolo. ... 1969. – ... ... Джованни. Декамерон. – М., 1989. – 750с.
62 Chapponi G. Storia della Repubblica di Firenze. Vol. I. – P. ... ... К.Т. ... ... ... ... ... этапе // Вестник КазГУ. Серия историческая. - Вып. № 4 ... ... 2000. – С. ... ... Дж. История современной Италии. т. I. Пер. с ...... – с. ... Рутенбург В. И. О прогрессивности капиталистических отношений в ... - XV вв. // ... ... - Вып. 6. – М., 1955. – с. 387- ... Becker М. ... finanza pubblica Fiorentina della seconda meta
del Tresento e dei primi del Quattrocento. - Archivio Storico ... IV, 1965. –466 ... ... А.Д. ... ... ... масс ... во
второй половине XVI в. и в начале XVII в. – Рига, ЛГУ им. П. Стучки, ... ... ... Т.П. Социально-экономические отношения и классовая борь-
ба в Лионе в первой ... XVII в. // ... ... - Вып. VI, 1955,
с.255-257.
69 История Италии. Под ред. С.Д. Сказкина. - Т. I. – М., 1970. – ... ... А.Х. ... и ... ... ... ... 1977. – 423с.
71 Рутенбург В.И. Италия и Европа накануне нового времени.– Л., 1974. –
323с.
72 Storia di Milano, ed. ... t. VIII. Milano, 1967; с Cippola, ... ... generale (1350 - 1500). – 348 ... Ролова А.Д. Роль ... ... в ... ... во Флоренции. (1527 - 1530). – М., 1989. – 411с.
74 Брагина Л. М. ... ... в ... ... XIII ... вв. // ... века. - Вып. XII. – М, 1958. – С. 87-98.
75 Серени Э. ... ... в ... ... – М, ... ... С. Д. ... условия восстания Дольчино. - "Доклады
советской делегации на X Международном конгрессе историков в Риме". – ... ... 1955. – ... Verri P. Storia di Milano. – Firenze, 1851. – ... Gilbert F. Bernardo Rucellai e gli Orti ... Studio ... pensiero politico moderno. In: Niccolo Machiavelli e la vita culturale
del suo tempo. 2 ed. – Bologna, 1969. –29 ... Balbo С. Sommario ... dalle origini rino a nostre ... Firenze, 1859. – ... Sarazo G. Papa ... VI e la discesa di Carlo VIII re di ... Ital-ia, in: II tempe di ... VI pfpf e di fra G. Savonarola. –
Milano, 1960. – ... Catalano F. La crisi italiana alia rine del secolo XV. ... n. 4. 420 sgg. 2. Ibid., p. ... Silva P. Intarno all' ... e al ... della Bana in Pisa. –
Storia dell economia ... a cura di CM. Cipdea. Torino, 1959, p. ... E. Fiami, San ... – Firenze, 1961. – p. ... ... ... le guerre d'ltalia (V.C. Sa briggio. Le ... della republica di Genova e logo medicine. – Amberga, 1676. –951
p.
84 Орта ... ... С.Д. ... Ауд. Б. ...... ... 1979. – 376 ... Italiska Renesance. – Praha, 1965. – 192р.
86 Макиавелли Н. «Патша». ... ... ... С.Ф. ...... 2003. – 235 ... ... Н. Мандагора. Пер. с итал. – М. -Л., 1958. – 40 ... ... Н. ... ... ... ... Р., ... М., вступ. Ст. Долгова К. М. – М., 1982. – ... ... А.К. ... ... ... 2-е изд. – М., ... ... Кечекьян С.Ф. Политические взгляды Макиавелли // История полити-ческих
учений. Под ред. С.Ф. Кекечьян и Г.И. ... – М., 1955. – С. ... Gilbert F. ... and ... Politics and History ... ... 2 ed. – New Jersy, 1966. – p. ... Ударцев С.Ф. Макиавелли (Из истории политической и правовой ... ...... 1996. № 11. – С. ... История политических и правовых учений //Средние века и возрождение.
–М, 1986. – 311 с.
94 СataIanо F. Medioevo e ... Stato e sosieta nei secoli, ... L'eta ... – Messina - Firenze, 1967. – p. 614 - ... Горфункель А.Х. Философия эпохи Bозрождения. – М., 1980. – 191 ... ... Л.М. ... и ... во ... в ... XY в. // Культура эпохи ... ... – Л., 1981. – С. ... Де ... Ф. ... // Макиавелли Н. Государь. – М., 2003. – 554
с.
98 Ревякина Н.В. Проблемы человека в итальянском гуманизме
2- пол. XIY-XY вв. – М., 1977. – 289 ... ... А.А. ... ... ... ... западная
традиция (античность-первая четверть XIX в.). – М., 2001. – С. 207-225.
100 Sapori A. Leizoni di Storia ... Problema ......... ... А.Н. Н. Макиавеллидің мемлекет туралы теориясы // ҚазҰУ
хабаршысы. Тарих сериясы. – ... 2008. № 3 (50). – 132-136 ... ... Л. Новая наука о политике. Н. Макиавелли // История политических
и правовых учений / Под ред. В.С. Нерсесянц. – М., 1995. – С. ... Storia di Milano. T.X. L'eta della riforma ... ... ... 1957. – 190 p.
104 Краснова И. А. Флорентийские пополаны XY в. и ... ... ... мысль, философия, наука. – Иваново, 1988. – ... ... С.Д. ... ... в ... ... // ... С.Д.
Избранные труды по истории. – М., «Наука», 1973. – С. 341-356.
106 Зорькин В.Д. Политико-правовое учение Макиавелли // ... ... и ... ... / Под ред. В.С. ... – М., 1983. – С. 139-
147.
107 Политическая ... ... и ... ... – М., 1993. ... с.
108 Лейст О.Э. Учение Н. Макиавелли о государстве и политике // История
политических и правовых учений / Под ред. О.Э. ... – М., 1997. – С. ... ... А.Н. ... және Гвиччардини // ҚазҰУ хабаршысы.
Тарих сериясы. – Алматы, 2008. № 2 (2). – 146-149 ... ... И.Ю. ... политических и правовых учений. Новое время: от
Макиавелли до Канта. Курс лекций. Изд. 2-е, доп. – СПб., – С. ... ... Ф.М. ... и урок ... ... – М., 1977. – 292 с.
112 Gramsci A. II Risogimento. Opere, v. 4. Torino, Einaudi, 1954. – 181 ... N. ... Natura e societa in ... Studi storici, 1969, № ... 676 - 708).
114 Вайнштейн 0.Л. История советской медиевистики. 1917-1966. – М., 1968. ... ... ... А.Я., ... Д.Э. История средних веков. – М., Интерпракс,
1995. – 334 ... ... Дж. ... и критика. – М., 1976. – С. 372 - 375.
117 Сказкин С.Д. К ... о ... ... ... ... // ... С.Д. Избранные труды по истории. – М., «Наука»,
1973. – С. ... ... В.П. ... Макиавелли // Политические учения: история и
современность. – М., 1976. – С. 230-261.
119 ... Н.А. ... ... ... ... католической церкви. –
М., 1956. – 92 ... Жиль К. ... ... – М.: ... гвардия, 2005. – 130с.
121 Юсим М.А. Макиавелли: карьера чиновника и судьба мыслителя // Новая и
новейшая история. – 2006. № 5. – С. ... ... М.А. ... ... - Т. 1. – Л., 1947. – ... Юсим М.А. ... ... – М., 1990. –133с.
124 Эльфонд И.Я. Макиавелли, макиавеллизм и ... во ... ... ХVI в. – М., 2006. – ... Долгов К. Н. Гуманизм, возрождение и ... ... ... – М.: ... 2002. – 180с.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 188 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Макиавелли Николло8 бет
XVI-XVIII ғасыр лингвистикасы. в.ф.гумбольдтың лингвистикалық көзқарастары12 бет
«Әл-Ғазалидің діни философиялық көзқарастары»90 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары32 бет
А. Байтұрсыновтың педагогикалық көзқарастары жайлы30 бет
Абай мен Ыбырайдың ағартушылық ойлары мен оқу-білім мәселесі жөніндегі көзқарастары7 бет
Абай Құнанбаевпен Ыбырай Алтынсариннің педагогикалық көзқарастары4 бет
Абай – қазақтың ұлы данасы. Оның философиялық көзқарастары19 бет
Абайдың жантанулық көзқарастары5 бет
Абайдың психологиялық және педагогикалық көзқарастары15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь