Моғол хандығы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І . тарау
1.1 Моғол хандығының құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.2 Территориясы мен халқы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6

ІІ . тарау
2.1 Моғолстанға Темірдің басып кіруі қарсаңында ... ... ... ... ... ... ... 13
2.2 Моғолстанға жасалған жорықтары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .19

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24

Пайдаланылған әдебиеттер

Сілтеме
Кіріспе
Моғолстанның құрылуы өзі пайда болғаннан былай саяси және экономикалық жағынан алғанда біртұтас бола алмаған Шағатай ұрпағы мемлекетінің ыдырауымен байланысты. Мауараннахрды жаулап алған монғолдар жергілікті отырықшы-егіншілік және қала дәстүрлерінің ықпалымен жағдайға бейімделіп, отырықшылыққа ауыса бастады . Жетісуда қалған монғолдар болса, олар мұнда елеулі дәрежеде түріктенсе де, негізінен көшпелі тұрмысты сақтап қалды, ол былай тұрсын жергілікті халықтың егіншілері мен жартылай көшпелілерінің біразы көшпелі тұрмысқа көше бастады.
Таусылмайтын феодалдық соғыстар мен тартыстар өлкені ауыр-шаруашылық күйзеліске ұшыратты, ал Мауараннахрды мекендеген хандардың оны осындай жағдайдан құтқармақ болған әрекеттері түріктердің көшпелі бөлігінің және түріктенген моңғол феодал үстем тобының наразылығын туғызды. ХІV ғасырдың ортасына қарай Шағатай ұрпағы мемлекеті дербес мемлекеттерге айналған батыс және шығыс бөліктерге б-лінді. Моғолстан атанған бұрынғы Шағатай ұрпағы мемлекетінің шығыс аймақтарының феодал шонжарлары 1348 жылы Шағатай ұрпағы Тоғылық-Темірді хан қойды. Мұнда XIV ғасырдың ортасында саяси өмірдегі басты рольді Мауараннахрдан бөліну жолындағы қозғалысты басқарған дуғлат тайпасының көсемдері атқара бастады. Дуғлаттар бұл кезде Жетісудағы ең ірі түрік тайпаларының бірі болатын және едәуір территорияны алып жататын.
Дуғлаттардың феодал үстем тобы XIV ғасырда Шығыс Түркістандағы отырықшы-егіншілік жерлеріне де иелік етті.
Мырза Мухаммед Хайдар дуғлат руының шонжарлары Шығыс Түркістандағы өз иелігін (иқта) XIII ғасырда-ақ алған деп жазады. «Шағатай-хан өз мемлекетін [үлестерге] бөлгенде, ол Өртөбеге (Өрте-Бараққа), әмір Поладшының атасына, Маңлай Сүбені [облысын] берді... Оның шығыс шекарасы — Құсан, (Құша) мен Тарбүкір, батыс шекарасы — Шаш (Ташкент), Ғаз бен Жакишман, оның соңғысы Ферғана уәлаятының орналасқан; солтүстік шекарасы — Ыстықкөл, ал оңтүстігінде — Жарқан мен Сарыұйғыр.
Пайдаланылған әдебиеттер

1. Сказкин С.Д. «Орта ғасырлар тарихы» Алматы. 1979 ж.
2. История стран Азии и Африки в средние века. М., 1957 г.
3. Қазақ ССР тарихы . ІІ том. Алматы, 1983 ж.
4. Қазақстан тарихы. Очерктер. Алматы. 1994 ж.
5. Қазақ ұлттық энциклопедиясы. 12 томдық, Алматы 2005 ж.
6. История средних веков. Москва, 2004 г.
7. Историческая энциклопедия. Москва, 2001г.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.............................................3
І – тарау
1.1 Моғол ... ... ...... ... Темірдің ... ... ... ... ... ... өзі ... болғаннан былай саяси және
экономикалық жағынан ... ... бола ... ... ұрпағы
мемлекетінің ыдырауымен байланысты. Мауараннахрды жаулап алған монғолдар
жергілікті отырықшы-егіншілік және қала ... ... ... ... ... бастады[1]. Жетісуда қалған ... олар ... ... дәрежеде түріктенсе де, негізінен көшпелі тұрмысты
сақтап қалды, ол былай тұрсын жергілікті халықтың егіншілері мен ... ... ... тұрмысқа көше бастады.
Таусылмайтын феодалдық соғыстар мен тартыстар өлкені ауыр-шаруашылық
күйзеліске ұшыратты, ал Мауараннахрды ... ... оны ... ... ... әрекеттері түріктердің көшпелі бөлігінің ... ... ... ... ... наразылығын туғызды. ХІV ғасырдың
ортасына қарай Шағатай ұрпағы ... ... ... ... ... ... бөліктерге б-лінді. Моғолстан атанған бұрынғы Шағатай ұрпағы
мемлекетінің шығыс аймақтарының феодал шонжарлары 1348 жылы ... ... хан ... ... XIV ... ... саяси өмірдегі
басты рольді Мауараннахрдан ... ... ... ... ... көсемдері атқара бастады. Дуғлаттар бұл кезде Жетісудағы
ең ірі түрік тайпаларының бірі болатын және ... ... ... ... үстем тобы XIV ғасырда Шығыс Түркістандағы
отырықшы-егіншілік жерлеріне де иелік ... ... ... дуғлат руының шонжарлары Шығыс Түркістандағы өз
иелігін (иқта) XIII ғасырда-ақ алған деп жазады. «Шағатай-хан өз мемлекетін
[үлестерге] бөлгенде, ол Өртөбеге ... әмір ... ... Сүбені [облысын] берді... Оның шығыс шекарасы — Құсан, (Құша) мен
Тарбүкір, батыс шекарасы — Шаш ... Ғаз бен ... оның ... уәлаятының орналасқан; солтүстік шекарасы — ... ...... мен ... ... ... құрылуы.
Әмір Поладшы билеген осы аталған бүкіл территория Маңлай Сүбе ... ... бұл елде ... ... ... Олардың ішінде ең үлкендері:
Қашғар, Қотан, Жаркент, Қашан, Ақшыкент, Андижан, Ақсу, Атбасы, ... ... ... әмір ... Ақсуды өзінің ордасы етіп таңдап алды».
Кейіннен бұл ... ... ... ... ауық-ауық тірек базасы
ролін атқарды[2].
Дуғлат руынан шыққан әмірлердің XIII ғасырдың өзінде өрлеуі туралы
мағлұматтарды «Та'рих-и ... ... ... ... ... ол ... билікке деген дәмесін, ежелгі тайпаның басқа руларға қарағанда
бас ру екендігін, хандарға дәстүрлі жақындығын негіздемек ... Мұны ... ... ... ... ... ... туралы айта келіп, осы
тайпадан «ол ғасырда [XIII ғасыр] және ... де ... пен ... ... де мәлім емес» деп ескерткен пікірін негізге алып атап
көрсетті. Алайда XIV ғасырдың ... ... ... ... түрік
және түріктенген тайпаларға қарағанда саны мен ... күші ... ... шын ... ... ... және ... шыққан
әмірдің хандықты құру жолындағы күресті басқарғаны күмән келтірмейді.
Дуғлаттардың үстем тобының басшысы әмір Поладшы ... ... ... ... ... ... жағдайын нығайтуға және
феодалдық егестерді ... ... Бұл ... ... ... деп ... ... ұлысы хансыз қалды, моғол халқында әркім өзіне бас
болып, ұлыста тәртіпсіздік орнады», «әрбір моғол әмірі ... пен ... ... қарсы әрекеттер мен егестердің жалауын көтерді».
Дуғлат көсемдері арқылы моғол шонжарлары Жетісу мен Шығыс Түркістанда
өз билігін нығайтқанымен, ... ... мен Ақ ... ... ... ... бұзуға және Шыңғыс әулетінен билікті тартып
алуға батылы бармады. Поладшы таққа өзі ... ... ... ... ... ... ... 18 жастағы Тоғылық-Темірді қалады:
«Моғол тілінде '[шежіреде] әмір Поладшы-ханды он алты жасында... әкелді деп
айтылады. Он ... ... ... хан ... ... төрт ... ... ал отыз төрт жасында өлді». Күрделі, саяси жағынан тұрақсыз
жағдайда дәл осы хан феодал шонжарларға ... ... ... ... және ... ... ... едәуір орнықты әулетінің негізін
салды.
Өздері қойған адамды хан етіп ... ... ... ... ... өз ... ... қана қоймай, сонымен қатар өз ... ... ... үшін ... ... ... жатқан Ферғана мен
Мауараннахр тарапынан болатын шапқыншылықтан қорғауға, ол ... ... ... ... ... ... ... мен халқы
Жаңа мемлекет бұған дейін Шағатай әулеті иеліктерінің шығыс бөлігінде
қалыптасқан атпен, яғни Моғұлстан («Моғолстан») деп ... ... ... ... Рашидиіне» сәйкес Моғолстанның ... ... ... ... деп ... территорияның ұзындығы
мен көлденеңі [ұзақтығы] 7—8 айшылық жол. ... ... ... ... ... және ... Емел және Ертісті ... ... оның ... ... ... Бум мен
Қаратал арқылы өтеді[5], батысында [Моғолстан] Түркістан және Ташкентпен
шектеседі; оңтүстігінде ... ... ... Ақсу, Шалыш және
Тұрфанмен ... яғни ... ... ... ... мен ... ... құрады. «(Оңтүстік шекараның)
ұзындығы сауда ... үш ... ... ... және ... күншілік
асуы бар». Бұдан әрі Мұхаммед-Хайдар былай деп ... ... ... ... ... тең ... ірі өзендер бар, олардың
ішінде Іле, Емел, Ертіс, Шұлық (Шу) және Нарын бар. Бұл өзендер ... ... кем ... Осы өзендердің басым көпшілігі Моғолстан мен
Өзбекстан (Шығыс Дешті Қыпшақ) арасына ... және ... ... ... ... ... ... тұрақты болған емес, оның бір ... ... ... ... ... өзгеріп отырды. Алғашқы хан Тоғылық-Темір
мемлекетінің құрамына Моғолстанның өзі мен ... ... ... ... бір ... ... әмірі Поладшының үлесі Маңлай Сүбе) кірді.
Кейіннен Шығыс Түркістан бірде Темір ұрпағының ... ... ... Моғолстан билеушілерінің қол астына қарады; XV ғасырдың ... ... ... ... ... құрамына Ташкент пен
Сайрам енді, бірақ Жетісу тыс ... ... ... ... ... ... оның хандарының билігі тек Қашғариямен ғана шектелген еді.
Тарихи-географиялық «Моғолстан» термині, ... ... ... «моғұл», «моғол» этнонимінен құралған; «монғол» сөзі Орта Азияда
осылай жазылатын болған, айтылғанда да солай айтылса ... XIV ... ... ... ... рулары мен тайпалары жергілікті ... ... ... ... ... ... ... тайпалары
ретінде, өзінің негізінде шығуы жағынан автохтондық болып көрінеді.
Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның негізгі ... ... ... өмір сүрген кезде
түрік тілдес болды.
Моғолстан орта ғасырлық авторлардың тарихи шығармаларында мемлекеттің
құрылу кезеңіне қарай «моғол» атты этникалық-саяси ... ... ... және ... ... өткен жергілікті түрік және түріктенген
монғол тайпаларының мемлекеттік-саяси бірлестігі ретінде ... ... ... ... да, монғол атаулары да бар ірі
тайпаларды ... ... ... ... қаңлылар (бекшіктер),
керейіттер (керейлер), аргинуд (аргинут) баариндер, арлаттар, барластар,
бұлғашылар және ... ... ... ... үйсіндер)
деректемелерге енбеген, бірақ сол кезеңнің барлық әскери-саяси оқиғаларына
қарамастан олардың мұнда одан әрі өмір ... ... ... жоқ. ... ... ... XIV ... ортасында Жетісуда орталығы бар
Моғолстан мемлекетінің пайда болуы Шығыс Дешті Қыпшақ ... ... ... болып, нығаюымен қатар Қазақстан тарихында ... ... ... ... ... ... ... үстем
тобының, сондай-ақ басқа тайпалар (оның әскербасылары қатарында керейіт,
аргинуд, қаңлы тайпаларының ... мен ... ... ... ... ... ... қалыптастырып, Моғолстанның бүкіл
территориясын өз билігіне біріктіре алды; оның ордасы ... ... ... ханы ... жүйені сақтады; жоғарғы ұлыс бегінің мұралық
лауазымын ол ... ... ... ... жинауды реттеу үшін
бірқатар шаралар қолданылды.
Тармашырын-хан исламды мемлекетінің ресми діні жасаған ... ... ... ... ... ... орта ... сыннан өткен идеологиялық тірек — мұсылман діні арқылы нығайтуды
ұйғарды. Ислам жергілікті ... ... ... бері ... ... ... мен ... феодал үстем топ өздерінің
қол астындағыларының көбі тәрізді мәжусилер болатын. Тоғылық-Темір ... ... ... ... ... ... ... қолданылды.
Мырза Хайдардың хабары бойынша бір ... 160 мың адам ... ... Бұл, ... ... ... бірақ ол исламды енгізу барысын
дұрыс бейнелейді. Исламды қабылдамағандарға, тіпті әмірлер мен ... өлім ... ... ... ... қолданылды.
Тоғылық-Темір өз билігін Мауараннахрға да жүргізбек болды. Өзінің
сыртқы ... ... ... ... өз ... арттырып, өз
мемлекетін нығайтуға тырысты. Көрші егіншілік өлкелерінен оңай олжа тауып,
тұтқын ... ... хан ... көшпелі ақ сүйектердің топтала түсуіне
жағдай жасады. Өзінің алғашқы жорығына ... ... 1360 ... ... Әскерімен Ташкентке жақын тоқтап, Тоғылық-Темір-хан
алға отряд жіберді; отряд Сырдариядан өтіп, Шахрисябз қаласына қарай ... ... ... ... ... жергілікті әмірлер өзіне
қарсылық көрсетпейді деген ... ... ... ... ... Орта Азияның
болашақ жаулап алушысы әмір Темір — Тоғылық-Темірге ... ... үшін Кеш ... үлес жерімен бірге басқаруға алды.
Моғол әскерлерінің одан ары ... ... ... іс әрекетінің үйлеспеуі кедергілік келтірді. Олар ең
алдымен хан ... ... ... соң бүлік шығарып, Моғолстанға ... ... ханы ... бағындыру жөніндегі одан арғы ... тура ... ... ... ... еді: Тоғылық-Темір Шағатай
мемлекетін қалпына келтірмекші болды, ал ... ... ... ... ... ... баю мүмкіндігі ғана қызықтырған еді.
Әмірлердің бүлігін басып және өз билігін ... ... соң ... 1361 жылы тағы да ... ... Мауараннахрдың ірі
әмірлерінің бірі Қажы барлас ... ... ... тағы да ... екенін білдірді де, Кеш өңірін билейтінін құптатып алды. Тоғылық-
Темір ... ... ... ... ... оңтүстікте Құндызға
дейін жетті, мұнда көктем мен жаз бойы ... ... ... ... ... уақытша орнығуына өлкедегі саяси жағдайдың —
жиырма жыл ... XIV ... 40-шы және 50-ші ... орталық
биліктің болмауы себептесті. Ішкі феодалдық соғыстардан және шетелдік
басқыншылықтардан қалалар мен елді ... ... ... азап ... (Тоғылық-Темір-ханның) әскері, — деп әңгімеленеді «Зафар-намеде», ... тау ... ... ... мен ... ... ... күйзелтті...».
Өзінің баласы Ілияс-Қожаны Мауараннахрдың билеушісі етіп ... ... ... ... моғол әмірлері тағы да бүлік
шығарды, ал әмір ... ... ... ... ... кетіп
қалды. Моғол әскербасылары өздерін жаулап алушылардай ұстап, тек өздерінің
баюын ғана көздеді[7]. ... ... ... мен жаулап алушылар
ордасындағы талас-тартысты пайдаланып, әмір Темір ... ... күш сала ... ... ... хан ... ... айналысу үшін Ілияс-Қожаны Мауараннахрдан кетуге мәжбүр етті. Бірақ
қайтар жолда Темір мен әмір ... ... ... Ілияс-Қожаның
шайқасуына тура келді. Ол ... ... ... ... Моғолстанға
босатылып жіберілді. Темір жеңілген моғол әскерлерін Ташкентке дейін қуды.
Моғолстанның ханы болған соң Ілияс-Қожа 1365 жылы өз ... ... ... ... жаңа ... ... Темір өз әскерлерімен
оиы Чиназ бен Ташкент аралығында Сырдарияның ... ... ... ... ... ... «Батпақ шайқасының» («Джанг-и лой») екі жақ үшін де зор
маңызы болған еді. Шайқас ... ... ... қимылын қиындатқан
қатты нөсер құйды. Моғолстанның қатан ауа райына көндіккен және неғұрлым
жақсы ... ... ... бұл ... ... төтеп берді.
Дуғлат әмірі Шамс ад-дин басқарған моғол әскері Темірді кері ... ... және ... ... ... ... ... батпақ пен лайға
тапталды», «қырғын ... 10 ... таяу адам ... ... ... Мауараннахрға жол ашты. Му'ин ад-дин Натанзи
моғолдардың Самарқандқа барар жолдағы тонаушылықтары ... ... ... ... ... ... талан-тараж бен зорлық-зомбылыққа ден
қойып, өлтірумен және тонаумен айналысты»38. Темір мен Хұсайын Самарқандты
тастап, ... арғы ... ... ... ... ... ала ... қарсы, феодалдарға қарсы орталығы Хорасанда болған қозғалысқа
қатысушы сарбадарлар басқарған Самарқанд ... ... ... ... ... алу ... ... «Жете (яғни Моғолстан. — (Ред.)
әскерінің аттарына жамандат тиіп, бұдан ... ... ... ... бір ... да ... Моғолдар қаладан шегінуге мәжбүр болды.
Әрине моғолдардың шегінуінің басты ... ... ... ... ... түсінікті. Моғолстанның алғашқы хандарының Шағатай ұрпағы
мемлекетін қалпына ... ... ... ... ... ... мемлекетінің ыдырауы ... және ... ең ... ... ... ... ... процесіне
байланысты заңды құбылыс болды. Моғолстан хандарын бұрынғы Шағатай ... бір деп ... ... ... ... ... халқы тәуелсіздік үшін табанды күрес жүргізді. Моғолстан хандарының
көршілес ... ... ... ұмтылуы көшпелі-феодал ақсүйектердің таптық
мүдделеріне байланысты ... ... осы ... өз ... ... ... және ... хандарды басқыншылық соғыстары ойларынан
шықса ғана қолдайтын; ал ... ... ... ... да) ... ... Мауараннахрдағы (Ұрұс-ханның Алтын
Ордадағысы тәрізді) сыртқы саяси әрекеттерінің басты ... ... ... ... ... әулеттік орнату (ал Ұрұсханның Алтын
Орда тағына) ... ... ... ... ... басып кіруі қарсаңында
Ілияс-Қожа-ханның билік жүргізген аз ғана уақыты феодалдық топтардың
күресімен өтті. Моғолстанда хан ... ... ... ... ... тым ... еді. ... феодал ақсүйектердің алдында дәрменсіз
болатын. Бұл жағдай ... ... ... ... ... Ілияс-Қожа-хан үстемдігінің күйреуі мен оның өлімінің
нақты жағдайлары деректемелерде ... ... ... бұл
жағдайлар дуғлаттардың феодалдық үстем тобының көрнекті ... ... ... ... ... ... ... ад-дин, Мұхаммед
Хайдардың хабарлауы бойынша, Тоғылық-Темір хан ... соң ... ... ... ... ... ... Мүхаммед Хайдардың жа-
зуында, оның ... ... ... ... себебі — Тоғылық-Темірдің
оған моғол мемлекетіндегі феодалдық әкімшіліктің мұраға қалып отыратын ұлыс
бегінің ... ... ... ... ... ... ... Тоғылық-Темірдің бұйрығы бойынша дуғлаттың ... ... ... ... ... ... Поладшының жасы әлі
жетпеген мұрагері Хұдайдад ұлысбегі болып ... ... ... ... ... ... ұлыстың барынша қуатты
билеушісінің аузына қараудан құтылғысы келген еді, мұның өзі ханның ... ... ... жағдайында әбден түсінікті болатын.
Му'ин ад-дин Натанзидің пікірі бойынша, Қамар ... мен оның ... Шамс ... ең алдымен Ілияс-Қожа-оғланды хан тағына отырғызады,
бірақ бір жыл ... соң, жаңа ... ... ... ... ... соң ... ад-дин Ілияс-Қожаны өлтіреді. Шараф ад-дин
Йаздидің жазуы бойынша, Қамар ад-дин Ілияс-Қожа-хан ... соң ... ... ... ... ад-дин Тоғылық-Темір-ханның соңғы ұрпағы
әлі жас Қызыр-Қожа-оғланнан басқа хан семьясының барлық мүшелерін ... ал ... ... ... әмір ... ... ... — деп хабарлайды[10].
Моғолстанның феодалдық-тайпалық ақсүйектерін бағындыру Қамар ад-динге
оңай іс болмады. Елде саяси және шаруашылық өмірдің ... ... Ірі ... ... ең жоғары әкімшілік қызметтерге ие
болып, айрықша артықшылықтармен пайдаланған дуғлаттардың одан әрі күшеюіне
жол ... ... ... ... ... ... уақытқа болса да, моғол
тайпаларының едәуір бөлегін бағындыра алды.
Қамар ад-дин мен оның аға-інілері тәрізді ... ... ... ... бұл ... Моғолстанда бірқатар басқа тайпалардың
басшыларын да ... ... ... Али ... ... ... ... тобының ішкі қарама-қайшылықтары мен талап-тартыстары
туралы жазады. «Жете ... ... — деп ... ол, — ... ... Дуғлат омағынан шыққан Қамар ад-дин, Кебек, Темір және Ширавул
біраз әскермен аргинуд Қажыбекке ... ... ... ... мен ... ... ... жиі
өзгеріп отырды, феодал үстем таптың жайлаудың жақсысын алып, олжа ... ... ... ... ... өзара қырқыстар, күшейе түскен езгі
халық бұқарасының наразылығын туғызды. Әмір ... ... ... ... ... ... ... ішінде Оңтүстік-Шығыс Қазақстандағы
жағдай осындай еді.
Моғолстанның құрылуы Қазақстанның, сонымен бірге (Қырғызстанның да)
территориясында этникалық ... ... ... ... ... ... ... басқан қадам болатын, сонымен қатар мұның өзі ... ... ... ... ... Қазақстанның басқа территориясындағы
туысқан халықтан уақытша беліп тастады да, қазақ ... ... ... болды[11].
ХІV ғасырдың екінші жартысында, жоғарыда айтылғандай, Алтын Орда мен
Шағатай ұрпағы ... ... ... ... Шағатай ұрпағы
мемлекетінің батыс ... ... ... ... ... ... қиян-кескі күрес одан әрі жүріп жатты.
Халық бұқарасы жаудың басып алу қаупі ... ... ... ... оны ... ... Сол кезде Мауараннахрдың ірі
феодалдары мен көпестері халықтың азаттық ... баса ... және ... билік орната алатын адамды іздестіре бастады. Олар түріктенген
монғолдың ... ... ... Тарағайбектің баласы әмір Темірге
(1336—1405) тоқтады. Өзінің мансапқа жету ... ... ... ... ... ... Темір Мауараннахрдағы соғыстар мен ... ... ... ... ... қызмет етуге ауысқанға
дейін екі жаққа бірдей әр феодалдық ... ... ... ... қайтпайтын әрі қатал Темір басқыншылардың ... ... ... ... жасай отырып, халық қозғалысын
қанға бөктіріп, талан-тараждар мен ... ... ... ... ... ... ... 1366 жылы Темір әмір Хұсайынмен
бірге Самарқанд қаласы тұрғындарының халық-азаттық қозғалысын ... ... да, ... ... ... ... ... талқандады;
Ал көп ұзамай 1370 жылы Темір Хұсайынды жеңіп, оны ... ... ... ... ... отыз бес жыл ел билеген кезеңі (1370—1405) көрші аймақтар
мен елдерге жасалған басқыншылық жорықтарға, дүние ... ... ... ... ... алу ... ... тағылық әдістермен
жүргізілді. К. ... ... деп ... ... ... әйелдерді,
балаларды, еркектерді, жігіттерді мың-мыңдап қинау, ... ... ... ... ... ... Ол барлық жерде қалаларды
қиратып, өртеді, ал тұрғындарын өлгенше қинады...». Темір соғыстарда өзінің
айналасындағы ... ... ... ... ... ал бұл үшін ... жаулап алған елдердің халқын ... ... ... ... ... ... баюға мүмкіндік берді. Темірдің
жаулап алған халықтарға ... ... оның ... ... ... ... ... шежірелері де (Низам ад-дин Шами, Ғийас ад-дин Али Йазди, Шараф
ад-дин Йазди) және әсіресе араб ... ... ... (Ибн Арабшах,
әл-Айни, әл-Асади), армян, грузин және орыс шежірелері де атап ... ... ... ... ... ... Дешті Қыпшаққа, Жетісу
мен Тянь-Шаньға оннан астам жорық жасады. ... ... ... ... ... ... ... үлесті билеушісі Жошы әулеті Туй-Қожа-
оғланның баласы Тоқтамыстың Темірге қашып келуі. Ақ Ордамен соғысуға ... ... ... ... ... және Низам ад-дин Шамидің
хабарлағанындай, «оған ... мен ... ... ... ... оны осы
жерлерге жіберді». Му'ин ад-дин Натанзи Тоқтамысқа Сырдарияның бүкіл өңірі
берілді деп түсіндіреді: ... оның ... ... ... ... ... ... деген бұйрық берді». Оған берілген
қалалардың ішінде Ақ Орданың астанасы — Сығанақ қаласы да ... ... ... ... өз жеріне Түркістанды қосып алуға
ұмтылды, бұл оған Ақ Орда мен ... ... жол ашар еді. ... ... ... ... жорығы сәтсіз болды. Сауран түбіндегі шайқаста
Ұрұс-ханның балаларының бірі Құтлығ Бұға талқандалып, ... ... ... ... ... тура келді. Темірден
жаңа әскер алып, Тоқтамыс Сауранға дейін жетті, бірақ тағы да ... бұл жолы оны ... ... ұлы ... ... жорықтары, оның ішкі мұрагерлік талас-тартыстарға араласуы
Ұрұс-ханды Сарайдан тез арада кетіп, Ақ Ордаға оралуға мәжбүр ... ... да ... әскер жасақтады, бірақ ол жорыққа шығып ... ... ... оның ... ... келе ... ... қайтару туралы талапты хабарлады. Темір Сырдарияны кешіп өтіп,
әскерімен Отырар маңына жайғасты, ал ... ... ... ... Үш
айдай тұрған қос әскер шайқасқа кіріскен жоқ. Темірге Ұрұс-ханның әскер
басына ... ... ... ... ... ... ... Темірдің әмірлері Ұрұс-ханның баласы Темір-Мәлік-оғланның 10 ... ... ... ... 778 жылы ... ... ... ад-дин
Шами мен Шараф ад-дин Иаздидің мәліметтері бойынша Ұрұс-хан елді, ал үш ай
өткен соң оның ... әрі ... ... да ... ... ... ... таққа отырғызып, «оған бүкіл Дешті Қыпшақ патшалығы» мен әзірге
әлі жаулап алынбаған «Жошы ... ... жылы ... ... ... ... ... Сауран
түбінде талқандады. Бірақ Темір өз ойлағанынан қайтпай, 1379 ... тағы да ... ... да, Сығанақ басып алынды.
Сығанақтың жаңа билеушісі алғашқы кезде өз қамқоршысының бұйрығын
орындап жүрді. 1379 жылы Темір ... ... ... ... қыстап
жатқан Темір-Мәлікті талқандауға бұйырды. Осы кезден бастап ... ... ... ... деп ... Ақ ... ... әмірлері оның
жағына шықты; 1380 жылы ол Сарайды, Қажы-Тарханды, ... және ... ... ... Тоқтамыстың бұл табысқа жетуі Руське басып енген
Мамайдың алтынордалық жасақтарын 1380 жылы ... ... ... ... орыс әскерлерінің талқандауы нәтижесінде мүмкін.
Бұл монғол езгісінен Русьтің ... азат ... ... болған, Алтын
Ордаға берілген басты соққы еді.
Сырдария бойы мен басқа да өңірлерде өз билігін нығайтумен қатар бұл
кезде ... ... ... мен Қырғыз территориясында жаулап алу
соғыстарын жүргізді. Кей деректемелер ... бұл ... ... әмірінің Ферғана мен Ташкентке шапқыншылық жасауы болды.
Шын мәнінде Темір өзінің жаулап алушылық жоспарларын ... ... ... өз ... ... ... ... Темірдің көрші
халықтар жөніндегі жаулап алушылық саясатын реакцияшыл саясат ... ... ... жиі ... ... ... осы ауданның еңбекші
халқын шексіз күйзелткен Моғолстанның, Ақ Орда мен ... ... ... тобы ... де ... жат ... ... болмайды.
2.2 Моғолстанға жасалған жорықтары.
Темір Моғолстанға өзінің алғашқы ... ... ... ... ... оның ... «Алмалықтың шетіне дейін жетті» және ... ... ... ... ... ол Моғолстанға
жаңа жорыққа аттанды. ... ... ... ... ... көп ... мен олжа ... Темірдің әскері қайта оралды.
Бұлар, былайша айтқанда ... ... еді. ... ... іле сол
кездегі Моғолстандағы ең ірі феодал билеуші әмір ... ... ... ... жорықтар тізбегі басталды. Му'ин ад-дин ... бұл ... ... алу ... деп тура атайды: «Моғол
елдерін басқару мүддесі үшін [Темір] сол аймақтарға ... ... ... ... жылы Темірдің жолы Сайрам мен ... ... ... ... ... өтті. Шарын өзені шатқалында моғолдарды Темір әскері
талқандады[12]. Темір моғолдардың ... Іле ... ... ... Жау ... соң, оны ... мал-мүлкін тартып алды, ал ел құрамындағы мыңдаған
Мауараннахтар ... ... ... ... ад-дин Үш-
Тұрпанға қашып барды, ... ... ұлы ... оның елі мен ... оның туысқандарын ... ... ... ... Темір Моғолстанға 30 мыңдық әскер жіберді;
алайда Темірдің ... ... ... ... ... бүлік
шығарды да, Самарқандқа аттанды, бірақ сәтсіздікке ұшырап, Ақ Ордаға қашты.
Бұдан кейін ол Моғолстанға ... ... ... келді, Темірдің жоқтығын
пайдаланып, оны Мауараннахрға шабуыл жасауға шақырды ... ... ... одақтастары Темірдің әмірлері Ферғанаға жетпей-ақ Темір әскерінің
қайтып келгені белгілі болды. ... ... ... ... ... оны Атбасы
(Нарын жазығында) түбінде қуып жетіп, талқандады. Жеңілгеніне ... ... ... ... күштерін сақтап қалды да, қуғыннан құтылып кетті.
1377 жылы Темір Моғолстанды басып алуға тағы да бір ... ... ... Сырдариядағы қалалардың барлығы дерлік оның қолында болған еді,
ал Сығанақты басқаруға ол өз адамын қойды.
Қамар ад-дин Темірге ... тұра ... оның ... ... ... ... рет Бұғым шатқалында талқандалған болатын. «Қисапсыз
олжамен» қатар Темір көп ... ... олар ... ... ... «осы ... бастап Мауараннахр мен басқа да елдерде моғол
гулямдары мен ... ... ... Жетісу халқы қатты күйзеліп, моғол
ұлысы ұзақ уақытқа дейш тас-талқан болып күйреуден ... ... ... жылы ... ... жаңа ... жөнелтіп, мұнда ол жергілікті
жасақты талқандаған Темірдің отрядтары Қамар ад-динді іздеді, ... ... ... ... ... ал содан соң Ақ Ордаға Тоқтамысқа
кашқан болатын. Моғолстанда өз қолын босатқаннан ... ... ... ... ... дайындала бастады.
Бұл екі арада Темір мен Жошы ұлысын біріктірмек болған ... ... ... ... ... ... ... орыс
әскерінен жеңілгенін пайдаланып, Тоқтамыс Алтын Ордада билікті басып алды.
1387 жылы Темір мен Тоқтамыс арасында ... әрі ұзақ ... ... Орда мен ... ... ... қақтығыстар
Кавказда, Кура өзені бойында болды да, мұнда Тоқтамыс ... ... ... үшін ... ... әскерімен өзіне келген әмір Қамар ад-
динді Мауараннахрға аттандырды. Сығанақ арқылы өтіп, ... ... ... Осы ... ... ... бірақ нәтижесіз қоршаудан
кейін ол оңтүстікке бет алды. Осы ... ... ... ... ... билеушілерінің бірі Енге-төре Тоқтамыспен одақтық қатынасқа
кірді. ... ... ... Енге-төренің әскерлері Ташкенттің,
Сайрамның, Самарқанд пен Бұхараның төңірегін талан-таражға салды.
XIV ғасырдың 80-ші жылдарының аяғында ... шын ... ... ... ... феодалдық иеліктер болды: дуғлат Қамар ад-диннің
ұлысынан ... ... ... ... тайпалары көсемдерінің иеліктері
де дербес болатын. Әсіресе, ру-тайпа көсемдерінің ... ... ... ... 1389 жылы ... ... рет ... нәтижесінде
Қамар ад-диннің мемлекеттегі нақтылы биліктен айырылуын пайдаланып, ... ... ... Қызыр-Қожаны Моғолстанның ханы етіп
қойды. Бірақ ұзақ уақытқа дейін оның ... сөз ... ғана ... ... 90-шы ... ... жыл бойы Моғолстанның едәуір бөлігін басқарып
келген әмір Қамар ад-диннің қаза тапқанынан кейін ғана ... ... ... ... ... аяғында Моғолстан мен Ақ Орда билеушілерінің Темірге
қарсы ... ... ... ... ... ... Енге-төре, ал 1389
жылдан бастап Моғолстанның жаңа ... ... мен ... ... Орда мен ... бөлшектенген күштерін ортақ ... ... ... ... Одақ Темірдің Шығыс Дешті Қыпшақ пен ... ... осы ... ... ... және саяси
тәуелсіздігін нығайтуға бөгет жасау әрекетіне қарсы ... ... ... ... ... Ираннан Мауараннахрға оралып,
хорезмдіктердің көтерілісін тас-талқан етті, Хорезмнің астанасы — ... ... ал 1389 ... ... ол ... басып алған «Ясыны
тонап, сол жазыққа жайғасқан» Түркістанды жаулап алу үшін Сырдариядан ... ... ен ... түкпіріне шалғай қашып кеткендіктен
Темірдің жоспары өзгерді. Темір оны қуған жоқ, ... ... ... ... ниетімен Жетісуға қарай бұрылды.
Сірә, Темірдің әскері Дешті Қыпшақтан ... ... ... Шу ... ... ... кейін Балқашты бойлап жүрсе керек. ... ... ... бір бөлігін Темір кейін Мауараннахрға
қайтарды, ал қалған бөлігі қос-қос атпен ... ... ... ... ... моғол әскерлерімен кездесіп, оларды талқандады. Аякөз
өзені ауданында ... ... ... ... ... ... екі
жақтан жақындау үшін өз әскерлерін екіге бөлді. Темірдің өзі ... ... ... ... ал ... ... Омар-Шайх
әскерлердің өзге тобымен Көбік өзеніне дейін жетті, ... ... ... ... Енге-төренің әскерін талқандады. ... ... «көп ... ... ... тұтқындарды» алып олжаға батты. Алакөл
көл жанындағы Итішпес деген жерде Омар-Шайх моғолдардың басқа бір отрядымен
кездесіп, оны да талқандады, ал ... ... ... мен ... ... ... мен ... қойын айдап кетті». Енге-төрені қуу үшін
Темір ... ... ... ... ... ... екі жағасын бойлап,
«барлық жерде де, жаудың қашып тығылған аралдарында да кез ... ... ... алып ... және тонады»[13].
Моғол басшыларының ұйымдасқан түрде тойтарыс беруге ... жоқ ... ... ... өз бетімен дербес қимылдайтынына көзі жеткен ... ... жеке ... ... де, оларды Моғолстанның ... ... Жете ... ... ... ... ... барлық жерлері мен сол елдің даласын түгел ... 9 ... ... ... ... ... бөлініп, олар әр, торапты жолдарға шығып,
қайда (моғолдар) және қай жерде табылса, сол ... ... ... ... шықты - деп жазды тарихшы Шараф ад-дин Али Иазди. Темір ... ... ... үшін — ... ... үшін, Темірдің балалары
мен ... ... 120 ... ... бар 5 ... бөлінген
әскерлер жол нұсқаушыларды алып Емелден жан-жаққа жүріп ... ... ... әскер Жұлдызға, Күнгес пен Текес өзендері
аралығындағы жазыққа бет ... Жол ... бұл ... ... елі ... ... жасады да, оларды талқандап, «қисапсыз мүлік пен мол
олжа» алды. Низам ... ... ... ... тайпасының көптеген
адамдары өлтірілген. «[Темір] ... ... ... де ... ... ... бұйрық берді. Жеңімпаз әскерлердің қолына ... ... ... ... ... ... ... өзінің балалары мен әмірлеріне үлеске ... ... ... жерді ерекше әскери қоныстар салу арқылы нығайтты. ... ... ... ... ... ... ... әмір Шамс ад-дин мен
Той-Бұға-Шайхқа ол былай деп бұйрық берді: «Жаудың қоныстанған жері болған
осы өлке ... ... ... ... мен ... ... Темір Қаратаудың тау асуы арқылы ... ... ... өтті,
Қызыр-Қожа басқарған моғол әскерін қуып жетіп, оны қашуға мәжбүр етті және
Шығыс Түркістандағы Шалыс ... ... ... ... ... ... ... Жұлдыздан ол 1389 жылдын, авгусында Самарқандқа аттанды.
Келесі 1390 жылы ... ... ... күйзелтіп, халқын қырып салу
үшін өз әскерін тағы да ... ... ... ... ... ... ... Тоқтамысқа қарсы жорыққа
дайындала бастады. 1390 жылдың күзінде ол Ұлытауға дейін жетті, бірақ суық
басталысымен азық-түліктің ... ... ... ... ... ... 1391 ... январында Темір 200 мыңдық армиямен жорыққа
шықты, февральда Ясы, ... ... ... ... ... Сарысуға
(Сарыөзеи) жетті және Ұлытауға жақындады. Бұдан әрі әскерлер ... ... Орал ... ... өтті. Құндызша деген жерде
(қазіргі Куйбышев облысы) 1391 жылғы 18 июньде шайқас болып, бұл ... ... ... ... Жол ... Ақ Орда ұлыстарының бейбіт
халқын күйзелтіп, тонап, Темір мол ... ... келе ... ... ... ... жергілікті феодал үстем топтардың біразы (Едіге,
Күнше-оғлан, Темір-Құтлық) Темірге бағынатынын білдірді және одан үлесті
жерді ... ... ... растайтын тархандық жарлық алды .
Бірақ бұл феодалдардың Темірге жақтас ... ... ... ... ... ... ауысты. 1393 жылы Тоқтамыс Алтын Ордада уақытша ... ... ... ... ... Ақ ... дені оның ... Мұнда Едіге Темір-Құтлықты хан етіп жариялады.
1395 жылы Солтүстік Кавказда Терек өзенінің жазығында Темір ... ... ... жаңа шайқас болды. Тоқтамыс тағы да жеңілді.
Оны қуа отырып, ... орыс ... ... енді (Елецке дейін жетті), содан
кейін Алтын Орда ... ... ... күйретті; Алтын Орданың
астанасы Сарай Беркені жаулап алып, ... ... мен ... ... Азақ ... ірі ... тонады.
XIV ғасырдың 90-шы жылдарының аяғына қарай Темір орасан зор мемлекет
құрды. Оған Мауараннахр, Хорезм, ... ... ғана ... ... ... ... территориялары, Үндістанның, Ирактың, Закавказьенің
және басқа елдердің бір ... ... ... жерлері, Сырдария өңірі
және Батыс Жетісуды қоспағанда, формальды түрде Темір ... ... ... ... С.Д. ... ... тарихы» Алматы. 1979 ж.
2. История стран Азии и ... в ... ... М., 1957 ... Қазақ ССР тарихы . ІІ том. Алматы, 1983 ж.
4. Қазақстан тарихы. Очерктер. Алматы. 1994 ... ... ... ... 12 ... ... 2005 ж.
6. История средних веков. Москва, 2004 г.
7. Историческая энциклопедия. Москва, 2001г.
-----------------------
[1] Абд ... ... ... ... ва ... ... мына енбек бойынша келтіріліп отыр: СМИЗО, т. 2, с. 196—197.
СМИЗО, т. 2, с. ... ... ... ... ... Та'рих-и Рашиди. Рук. ИВ АН УзССР,
№1430, л. ... ... ... ... ... ... ... («Шежірелер
жинағы») деген шығармасы 1310 ж. шамасында жазылып біткен. 1893—1894гг. ... М, 1966, т. 4, с. ... ... В. В. Отчет о поездке в Средюою Азию с ... ... 56; ... ибн ... Бахр ... фи манакиб
ал-ахйар. Рук. ИВ АН ... № 1385, л. ... ...... ... Хами ... ... қарай және
Тұрпаннан «15 күншілік керуен жолындай» шығысқа таман жатқан Барскөл көлі
(Та'рих-и ... ... ... В. В. ... турецко-монгольских народов.— Соч. М., 1968,
т. 5, с. 212.
Сонда; Бартольд В. В. Улугбек и его время. — Соч. М., 1964, т. ... 2, с. ... ... ... л. ... Шараф ад-дин Али Йазди. Зафар-наме, л. 156; Та'рих-и Рашиди, ... ... ... Али ... ... л. 266; ... ... л.
19а.
[10] Мунтахаб ат-таварих-и Му'ини, л. 248а.
[11] Та'рих-и ... л. 226, ... ... СССР с древнейших времен до наших дней. М., 1966, т. 2,
с. 92.
[13] ... В. В. ... ... Семиречья, с. 82—83.
[14] Греков Б. Д., Якубовский А. Ю. ... Орда и ее ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
Моғолстанның қазақ хандығы мен қазақ халқының қалыптасуына ықпалы8 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет
«Қазақ хандығын» Керей мен Жәнібік ханның құруы8 бет
Алтын орда мемлекеті. Ақ Орда. Ноғай ордасы27 бет
Бұрындық хан6 бет
Есім хан туралы6 бет
Керей хан5 бет
Керей хан (1456-1473 жж. билік құрған)3 бет
Монғол шапқыншылығынан кейінгі кезеңдегі мемлекеттер (кесте түрінде)6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь