Қазақ тарихына шолу

І тарау ҚАЗАҚСТАН РЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҚҰРАМЫНДА
ІІ тарау. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІК ЖОЛЫНДАҒЫ
ҰЛТ.АЗАТТЫҚ КҮРЕСІ
ІІІ тарау. ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ ПАРТИЯЛАР МЕН ҰЙЫМДАР
ІV тарау. 1920—1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
V тарау. 1920—1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚОҒАМДЫҚ.САЯСИ ӨМІР
VІ тарау. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ПАРТИЯ ЖӘНЕ ЖАСТАР ҰЙЫМДАРЫ
VІІ тарау. ҚАЗАҚСТАНДА ТҰРАТЫН ӨЗГЕ ҰЛТТАР МЕН ЭТНОСТЫҚ ТОПТАР
VІІІ тарау. ҚАЗАҚ ДИАСПОРАСЫ
ІX тарау. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ
Патшалық, кейіннен кеңестік тарихнама Қазақстанның Ресей империясының құрамына енуін қазақ елі үшін тек жағымды құбылыс ретінде ғана бағалады. Егер алдыңғысы қазақ халқының Ресей империясының құрамына енуі оның экономикалық және мәдени дамуына әсер етті деп қараса, соңғысы бұл “игіліктерге” революциялық, социалистік перспективаны (болашақты) қоса атады. Басқа көзқарас, пікірге тіпті де орын қалған жоқ-тын. Мәселен, 1944 ж. 10 сәуірде Мәскеуде КОКП Орталық Комитетінің хатшылары Маленков пен Андреевтің басшылығымен “Қазақ ССР тарихын” талқылауға арналған тарихшылардың кеңесі қабылдаған тезисте: “Кіші халықтарды үлкен елдердің жаулап немесе қосып алуының қай-қайсысы болмасын объективті — прогресшіл факт (отарлау — объективті-прогресшіл құбылыс)”, — деп көрсетті.
Кеңестік тарихнама отарлау үрдісінің зорлық-зомбылықсыз жүрмейтіндігін мойындай отырып, сонымен бірге, “ұлт-азаттық қозғалыс көсемдерін дәріптеуге” үзілді-кесілді қарсы шықты. Міне, осы көзқарас тұрғысынан жазылған кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихының барлық басылымында Қазақстан Ресей құрамына түрлі себептерге байланысты өз еркімен енді, ал бұл оқиға қазақ халқын отарлық тәуелділікке душар еткенімен, түптеп келгенде феодалдық мешеуліктен прогресс жолына алып шықты деген тұжырым жасалынды. Пікірі бұл тұжырымға қайшы келген тарихшылар (Е.Бекмаханов, Б.Сүлейменов, П. Галузо, т.б.) қудаланды.
Бұл айтылған тұжырымды Кеңестер Одағы ауқымында орнықтыра отырып, кеңес идеологтары орыс отаршылдығына батыстық жаулап алушылықтан өзге мазмұн, яғни оған ағартушылық, өркениеттік сипат беруге тырысты. Ал тарихи шындық Ресей үкіметінің ХVІІІ—ХХ ғғ. Қазақстанда классикалық үлгідегі отарлау саясатын жүргізгендігін көрсетеді. Оның мынадай белгілері мен ерекшеліктерін бөліп айту орынды.
1. Ресейдің шығысқа, Орталық Азияға жылжуына түрткі болған оның өнеркәсіптік дамуы, соған байланысты өнім өткізетін рынокқа, шикізат көздеріне, т.б. мұқтаждықтары еді. Бірақ Ресей бұл мәселелерді шешу үшін Батыс мемлекеттері сияқты алысқа артынған жоқ, іргесіндегі экономикалық дамуда кенже қалған елдерді жаулап алуға кірісті. Сондықтан да Ресей үшін Қазақстан сияқты елдерді отарлау оның континенттік аумағын одан әрі кеңейтумен бірдей болды.
2. Қазақстан жері империяның құрамына енді, сондай-ақ метрополияның әкімшілік басқару жүйесі оған да таралды. Ал осы Қазақстанға тараған Ресейдегі басқару жүйесі ол кезде (ХІХ ғ. 60 жж.) әскери-феодалдық мазмұнда болды және ол қазақ губернияларын метрополиядан бөлек, арнайы даярланған заңдар бойынша (1868, 1881, 1891, т.б.) басқарды. Бұл заңдар қазақтарды ең негізгі құқықтарынан айырды, біртіндеп орыс тіліне, христиан дініне, салт-дәстүріне көшіруді көздеді. Қазақ қоғамындағы барлық сословиелер (сұлтан, қожа, би, т.б.) село тұрғындарына теңгерілді. Қазақ ауылында мешіт салу үшін генерал-губернатордың рұқсаты керек болса, ал шіркеулер тұрғызуға мемлекеттің өзі мүдделілік танытып, қолдау көрсетіп отырды.
3. Қазақ губернияларын билеуге жіберілген генерал-губернаторларды патшаның өзі бекітті және ол шексіз билікті иемденді. Қазақтар оларды “жарым патша” атады. 1868 ж. енгізілген Ереженің 17-бабы бойынша генерал-губернатор “саяси тұрғыдан сенімсіз, зиянды бұратаналарды ішкі істер министрінің келісімімен империяның белгіленген жеріне бес жылға шейінгі мерзімге жер аударуға” құқылы болды.
4. 1891 ж. 25 наурызда қабылданған Ережеде “көшпелілер иемденген жерлер, олардың бар байлығы, оның ішінде орманы мемлекеттің меншігі болып саналады” (119 және 120-баптар) деп көрсетілді. Бұл іс жүзінде қазақ жерлерін тәркілеумен тең еді. Аталған бапқа “көшпелілер үшін артық болуы мүмкін жерлер Мемлекеттік мүлік министрлігінің қарауына өтеді” деген қосымша енгізілді. Бұл қосымша отаршыл әкімшілікке ең құнарлы қазақ жерлерін артық деп жариялап, оларға ішкі Ресей губернияларынан орыс және басқа славян қоныс аударушыларын әкеліп орналастыруға мүмкіндік берді.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ҚҰРАМЫНДА
§ 1. РЕСЕЙЛІК ОТАРЛАУДЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Патшалық, кейіннен кеңестік ... ... ... ... ... ... елі үшін тек жағымды құбылыс ретінде ғана бағалады.
Егер ... ... ... Ресей империясының құрамына енуі ... және ... ... әсер етті деп ... ... ... революциялық, социалистік перспективаны (болашақты) ... ... ... ... тіпті де орын қалған жоқ-тын. Мәселен, ... 10 ... ... КОКП ... ... ... Маленков пен
Андреевтің басшылығымен “Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... халықтарды үлкен елдердің
жаулап немесе қосып алуының қай-қайсысы ... ...... (отарлау — объективті-прогресшіл құбылыс)”, — деп көрсетті.
Кеңестік тарихнама отарлау үрдісінің ... ... ... ... бірге, “ұлт-азаттық қозғалыс ... ... ... ... Міне, осы көзқарас тұрғысынан
жазылған кеңестік ... ... ... барлық басылымында
Қазақстан Ресей құрамына түрлі себептерге байланысты өз еркімен енді, ... ... ... ... ... тәуелділікке душар еткенімен, түптеп
келгенде феодалдық мешеуліктен ... ... алып ... деген тұжырым
жасалынды. Пікірі бұл тұжырымға қайшы келген тарихшылар ... П. ... т.б.) ... айтылған тұжырымды Кеңестер Одағы ауқымында орнықтыра отырып, кеңес
идеологтары орыс отаршылдығына батыстық жаулап алушылықтан өзге ... оған ... ... ... ... ... Ал ... шындық
Ресей үкіметінің ХVІІІ—ХХ ғғ. Қазақстанда классикалық үлгідегі отарлау
саясатын жүргізгендігін ... Оның ... ... ... ... айту орынды.
1.     Ресейдің шығысқа, Орталық Азияға жылжуына түрткі болған оның
өнеркәсіптік дамуы, ... ... өнім ... ... шикізат
көздеріне, т.б. мұқтаждықтары еді. Бірақ Ресей бұл мәселелерді шешу
үшін ... ... ... ... ... жоқ, іргесіндегі
экономикалық дамуда кенже ... ... ... ... кірісті.
Сондықтан да Ресей үшін Қазақстан сияқты елдерді отарлау ... ... одан әрі ... ... ... ... жері империяның құрамына енді, сондай-ақ метрополияның
әкімшілік басқару жүйесі оған да таралды. Ал осы ... ... ... ... ол ... (ХІХ ғ. 60 жж.) ... болды және ол қазақ губернияларын метрополиядан бөлек, арнайы
даярланған заңдар бойынша (1868, 1881, 1891, т.б.) ... ... ... ең ... құқықтарынан айырды, біртіндеп орыс
тіліне, христиан дініне, салт-дәстүріне көшіруді ... ... ... ... ... ... би, т.б.) село
тұрғындарына теңгерілді. Қазақ ауылында мешіт салу үшін ... ... ... болса, ал шіркеулер тұрғызуға мемлекеттің
өзі мүдделілік танытып, қолдау көрсетіп отырды.
3.     Қазақ ... ... ... ... өзі ... және ол шексіз билікті иемденді. Қазақтар оларды
“жарым патша” атады. 1868 ж. енгізілген Ереженің 17-бабы ... ... ... ... ... ... ... министрінің келісімімен империяның белгіленген жеріне бес жылға
шейінгі мерзімге жер ... ... ... 1891 ж. 25 ... ... ... ... иемденген
жерлер, олардың бар байлығы, оның ішінде орманы мемлекеттің ... ... (119 және ... деп ... Бұл іс ... ... ... тең еді. Аталған бапқа “көшпелілер ... ... ... жерлер Мемлекеттік мүлік министрлігінің қарауына
өтеді” деген қосымша ... Бұл ... ... ... ... ... ... артық деп жариялап, оларға ішкі Ресей
губернияларынан орыс және ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
5.     Қазақстандағы отарлау ісіне әскери казактар, орыс помещиктері мен
шаруалары, орыс қоғамының басқа да сословиелері ... ат ... ... ... қоныс аудару үрдісіне әсіресе ішкі
губерниялардағы жерсіз шаруаларды кеңінен тартты, ... ... ... Тек 1917 ж. Қазан революциясы қарсаңында-ақ қазақ
жерлерінің 16%-ы (45 млн га) мұнда келіп орналасқан 1,0 млн жуық ... ... Өз ... жоқшылықтан, помещиктік өктемділіктен,
мемлекеттік биліктен қашқан орыс шаруалары Қазақстанға ... енді ... ... тірегіне айналып, соған байланысты өздерінің аса
маңызды мемлекеттік іс атқарып жатқандығын сезіне бастайды. Міне, осы
билік пен қоныс аударып ... ... ... ... түсіністік
орыстық отарлаудың өркениеттік, мессиялық (құтқарушы) сипаты ... ... ... ... болады. Патша үкіметі өлке халқы
құрамында жедел түрде славяндық элементтерді көбейте отырып, түптеп
келгенде сол ... ... ... ... ... орыс ... біржолата
қамтамасыз етуді көздеді.
6.     Ресей үкіметі қазақ халқына қатысты түрлі ... ... ... ... ... тең ... білім алу, әскери
қызметке шақырылу құқығы ... жоқ. 1905 ж. ... ... ... ... ... ... 1907 ж. 3 маусымдағы заңы
бойынша жойылды.
7.     Патшалық биліктің (сонан соң кеңестік биліктің) Қазақстанда түрлі
мезгілдерде жүргізген ... еш ... ... ... ... сай ... емес, керісінше Ресейдің мүддесіне сай
мазмұнда сырттан, жоғарыдан таңылды. Реформа ... ... ... мен іске асыру механизмдері ресейлік орталықтарда даярланды,
бұл іске бірде-бір қазақ тартылған емес. ... да ... ... ... қазақ қоғамы үшін пайдалы болған
жоқ, өйткені олар ... ... ... ... ... ... іске ... әдістері бұйрық, зорлық, күштеу болды.
Бұл әсіресе орыс билігінің тереңдей ену әрекетіне кезекті қарсылықтан соң
анық байқалып ... ... ... ... ... ... соң ... 1867—1868 жж. реформалардың мақсаты кез келген
азаттық үшін ... жол ... ... ... ... болды.
Мұндай мемлекеттік саясат сәл өзгерістермен кейін де қайталанып ... ... ... мен ... қоғамның ауқатты бөлігін күшпен
жою, ұлттық өмірдің ... ... ...... бұл ... ... мемлекеттік автономия үшін азаттық қозғалысқа берілген ... ... ... ... да Ресей империясы құрамында болған кезеңдегі қазақ елінің
қол жеткізген жетістіктері оған тым ... ... ... ... ... ... қырғын мен қуғын-сүргінді ... ... ... негіздерінің әлсіреуі, ұлттық психологияның ... ... — міне ... реформаларға халықтың берген өтемінің
толық емес құны осылар еді.
§ 2. РЕСЕЙДІҢ ҚОЛ ... ... ... ... ... ... ХVІІІ ғ. бас кезіндегі қазақ-жоңғар қарулы
қақтығыстары көп жағдайда ... ... ... қазақ
қоғамының экономикалық, саяси және басқа әлсіз ... ... ... ... соң ... ... ... хан (1718—1729) тұсында қазақ
қоғамында феодалдық ... ... ... ... Кіші жүз ... ... ... бөлігі Әбілқайыр сұлтанды ақ ... ... ... ... ... Ұлы ... ... Жолбарыс сұлтанды хан
сайлайды. Орта жүздің қалған бөлігі Сәмекені хан ... ... ... ... жаңа ... ... жол ашқан еді.
ХVІІІ ғ. қазақ-жоңғар қатынасының асқынып кетуінің негізінде тағы да сол
жер мәселесі жатты. Қонтайшы ... ... ... ... ... ... бірге, Түркістан арқылы өтетін сауда жолын да иемденуден
үміттенді. Жоңғар хандығы бұл кезде ... ... және ... ... ... ... ... болмаған көлемге жетті, көрші ... ... ... ... ... ... ... мен қырғыздардың
біраз бөлігін өзіне қаратты. Темір өндіру технологиясын игерген ойраттарға
орыс шебері Зеленовский мен швед офицері ... ... және ... ... ... ... ... қойып берді.
1723 ж. жоңғар қалмақтарының үлкен күші Жетісу арқылы Талас өңіріне,
одан әрі Қаратауға жетіп, Түркістан мен ... ... ... “Жұт —
жеті ағайынды” дейді халық. Жұт әкелген ауыр қыстан соң, жайсыз ... ғана ... Ұлы жүз бен Орта жүз ... ... қырғынға ұшырап,
бірнеше мыңы тұтқын есебінде қалмақ жеріне ... ... ... ... пен Самарқанға, Кіші жүз қазақтары Хиуа мен ... ... ... М.Тәтімовтың болжамы бойынша, осы трагедиялы кезеңде
қазақ елі миллионнан астам адамынан айырылған. Осы ... ізін ала ... ... орыс ... А.И.Тевкелев елдің жағдайын білдіре келіп,
“қазақтар ойрандалды, тоз-тоз болды, жүрдай болып жұтады” деп ... ... ... тарихына “Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама” деген атпен енді.
1727 ж. Ұлы жүз Саңырақ, Орта жүз Орта жүз ... Кіші жүз ... ... ... ... Бұланты өзенінің бойында ойрат әскерін
талқан етіп жеңеді. Кейін бұл ... ... ... ... ... кетеді. Келесі ірі жеңіске қазақ қолдары 1729 ж. Балқаш өзенінің батыс
жағындағы Аңырақай атты жерде жетеді. Шамамен осы ... ... ... ... және ... ... ... халық көтеріліп, Түркістанға
жақын маңда орналасқан қонтайшының ... ... хан мен оның ... өлтіріп, шағын әскерін тұтқынға алады. 1729 ж. Цинь ... ... ... ... енді ... қазақ жеріне басып
кіру мүмкіндігінен ... Өз ... ауа ... қазақ жұрты енді
атамекеніне орала бастайды.
Састөбе кеңесі. Тәуелсіздік үшін күрес, терең ... ... ... ... ... ғ. 30—50-жылдары қазақ елінің
басқарушы тобы ... ... ... ... келтіру мәселесін үнемі
қоюмен болды. Бұл мәселеге байланысты қоғамның саяси өмірінде өзара қарсы
бірнеше ағымның ... анық ... ... бірі — ... Күшік
сияқты ірі тайпалық одақтардың басында ... хан, ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан бастаған екінші топ
Ресейдің қолдауына сүйеніп, бүтін ... ... ... келтіруден
үміттенді, ал үшінші — Төле би мен ... ... ... топ қазақ
билеушілерінің арасындағы ала ауыздықты жеңіп, өзара ымыраға келу ... ... ... жандандыру жолында тұрды.
1729 ж. әкесінен қалған хандық билікті әлсіретіп алған Болат хан өмірден
өтті. Жоңғар ... ... ... жағдайда қуатты хандық билікті
қалпына келтіру ... ... ... топ ... ... ... түсе
бастайды. 1730 ж. көктемнің жазға ұласар сәтінде Сайрамға жақын ... үш ... ... бас ... талқыға екі мәселе түседі. Бірі
— қаңарлы жоңғар қаупі жағдайында Тәуке хан тұсындағы Түркістандағы ... ... ... ... ... сай ... ... ханын сайлау,
екіншісі — бұл кезде босқыннан оралған үш жүздің “енші мекенін” анықтау.
Әйтеке би бастаған топ ұлы ... ... Кіші ... ... ... ұсынады. Бірақ бұл ұсынысқа Қазыбек би мен Тастемір би (Төле бидің
орнына келген) бастаған қалған екі ... ... ... ... бір жетіге
созылған тартыс нәтижесіз аяқталады. Осы арада мынадай ... айта ... Бұл ... төре ... ... аса ... де ... айлалы
Әбілқайыр ханға тура соның деңгейінде баламаға түсе ... ... ... жоқ еді. Ұлы ... ханы Жолбарыс Әбілқайырға бауыр, оның айтқанынан
шықпайтын, ал Орта жүзді ... ... хан мен ... Күшік
сұлтандардың жеке бас қасиеті мен ел ... ... ұлы ... ... ... ... аты енді ғана шыға ... Абылай мен Барақ сұлтандар
бұл кезде әлі жас болатын. ... ... үш ... “енші жерін”
анықтаумен аяқталады.
Сөйтіп, Састөбе құрылтайы қазақ жүздерінің феодалдық бытыраңқылық жолына
бет ... ... ... ... берген тарихи кеңес еді. Сонымен бірге,
бұл кеңес Қасым хан заманынан бері, әсіресе ... хан ... ... ... үш ... ең ... бас ... болды. Бұдан былайғы уақытта іс
жүзінде әр жүз өз ... ... ... шешім қабылдауға құқылы болды.
Басқаша айтқанда, Састөбе құрылтайы қазақ ... ... ... жаңа ... яғни ... ... ... үстемдік алғандығын көрсеткен
оқиға болды.
Басқарушы топ. Төле би мен ... ... ғ. ... ... ... ... әсіресе “Ақтабан шұбырынды” оқиғасы ел басқару ісімен, оның
ішкі және сыртқы ... ... ... ... деңгейде айналысатын
топтың қалыптасуына түрткі болды. Бұл топ тек төре тұқымынан ғана тұрған
жоқ, оның ... қара ... ... би мен батырлар да, бай мен ақын-
жыраулар да бар еді. Оның басында тұрғандардан алдымен Төле  би  ... ... би  ... ... және ... ... ... атауға болады. Қоғам өмірінде Бұқар ... ... ... ... ... ... ... Есет,
Тайпақ, Қойгелді, Хангелді, т.б. сияқты батырлардың орны да қомақты ... ... ... ... материалдар ХVІІІ ғ. 20—30- жылдары қазақ
басқарушы тобының жалпыұлттық мынадай үш мәселені ел алдына ... ... ... болады. Олар — жалпыұлттық мемлекеттілікті қалпына
келтіру және орнықтыру, халықтың белгілі бір ... ... ... ... және ру-тайпалық, жүздік мүддеден жалпыұлттық  мүддеге бет
бұру еді.
ХVІІІ ғ. 50-жылдарының алғашқы ... ... Төле ... ... ... ... өкілдік келеді. Шәкерім Құдайбердіұлы
өзінің “Шежіресінде” және Абылай туралы тарихи жырда сапарға ... ... ... ... ... болды деп көрсетеді.  Бұл кезде
Ұлы жүздің соңғы ханы Жолбарыс хан қаза тауып (1740), ... Төле ... еді. ... 1748—1749 жылдары Барақ сұлтанды Ұлы жүз ханы етіп қою
әрекетінен ештеңе шықпайды. Ал бұл жолы қартайған Төле ... үш жүз ... ... ... ... арада болған келіссөзде сұлтанды Орта жүз
бен Ұлы ... тең ... ... мойындағандығы жөнінде тұжырым жасауға
толық негіз бар. Абылай сұлтанның ресми түрде ... ... ... шейін-ақ Ұлы жүз билеушілерінің өтінішімен қырғыздар мен Қоқан
хандығына әскери жорықтар жасауы (1766, 1770) ... ... ... ... ... мал шаруашылығына сүйенген
экономиканың әлсіз ... ... оны ... ... ... ... ... топтың оны елемеуі  мүмкін емес-тін. Төле би алқалы
кеңесте сөйлеген сөзінде халыққа: “...Дұрыс ... түс, жер ... ... ... ... ... ... бүтінделер! Аяқты малға сенбе, ... ... төрт ... ... ... күндердің күні келгенде бір үзім
нан артық!”, — деген үндеумен қайырылады. Бидің ... ... ... ерекшелігіне байланысты егіншілік пен дәстүрлі мал шаруашылығы
қатар дамуға тиіс. Мәшһүр Жүсіп ... Төле би ... 22 ... ... басы ретінде (наурыз мейрамы) қарсы алу, осы күннен бастап егіншілік
қамына кірісудің ... ... ... ... жазады.
Тура осы мазмұндағы пікірді Абылай хан да ұсынады. Ол ... ... ... ... ... жүрген ел еді, бір жерге орнықтырып,
отырықшы өмірге ... ... ... болар едім”  деген ойын  білдіреді.
Қар астынан қылаң берген жауқазындай бас ... ... өмір ... бұл ... ... ... ... өзінің табиғи жалғасын таба
алған жоқ; мемлекеттіліктің қалыптасу үрдісі соңына жетпей үзілді, ... ... ... ... бөлігінің отырықшы тұрмысқа өту ... ... ... ... ... жүздік жіктелуден ұлттық тұтастыққа
көшу аяқталмады.
Ал осы іргелі мәселелер аталмыш тарихи мезгілде неге өз ... ... мал ... ... ... және өмір ... тұрақты
басқару аппаратына сүйенген мемлекеттік жүйенің тамыр жайып, орнығуына
қолайлы жағдай туғыза ... жоқ. ... ... ... ... мал
шаруашылығын жүргізуге тиімді үлкен аумақ сан жағынан аса көп емес ... ... ... ... аса ... фактор емес-тін. Сондай-
ақ, елде білім беру ... ... ... ... өте ... ... пен қоғамдық өмірдің тиімді жүйесіне көшуге негізгі
кедергілердің біріне ... ... ғ. 30-шы ... ... империясы құрамына енуге аяқ
басқанда қазақ жұрты жоғарыда ... ... ... ... шешу ... өте қойған жоқ-тын.
§ 3. РЕСЕЙ ПРОТЕКТОРАТТЫҒЫН ҚАБЫЛДАУ
 
А.И. Тевкелев елшілігі. Састөбе құрылтайында қызу айтыс ... бірі ... ... ... одақ ... еді. ... ... топ Ресей мемлекетімен жаңа мазмұндағы қатынас жасауға көшу
бағытын ұстайды. Құрылтайдан ... ... ... хан ... ... одақ құру жөніндегі Кіші жүз билеушілерінің келісімін алып, Уфадағы
патша өкілдігі арқылы Петербургке Құтлымбет Қоштайұлы ... ... адам бар ... ... Ал ... өзі ... ... елшілікке Ресей
патшасымен тек әскери одақ құру жөнінде ... ... ... емес,
қазақ елін тұтас империя құрамына алу туралы өтінішті ... ... ... ... хан ... ... қарсы алып, түрлі сый-
сияпат ... ... оған ... ... ... тілмашы А.И.
Тевкелев бастаған Ресей ... ... ... ... ... ... ... Ресей ықпалына” алу жөнінде акт қабылдау
тапсырылады. Жазба түрінде берілген  нұсқауда  “егер хан мен ... ниет ... ... онда Тевкелевке оларды көндіру жүктеледі”.
Татар мырзасы А.И. Тевкелев Ресейдің Қазақстанмен қатынасы ... ... ... Ол ... ... І ... “егер бұл орданың құзырымызға
шын кірмек ниеті болмаса... жоқ дегенде бір ... ... ... уәдесін
алсақ та жеткілікті” деген тапсырмасын естіген адам еді.
А.Тевкелев ... 1731 ж. 5 ... ... ... бойындағы Майтөбе
атты жерде отырған хан ... ... ... ... ... ... шыға ... Ол жөнінде П.И. Рычков: “Тевкелев ордаға
келгенде халық ... ... ... ... ... ... шештің”
деген мағынада көптеген ауыр айыптаулар тағып, соған байланысты аса зор
кедергілерге жолықты”, —  деп ... ... ... ... ... ... ... жалпы қазақ жұртының атынан неге ... ... Хан ... ... өтініш тек жеке өз атынан ғана ... ... ... мүмкін-ау деген қауіптен туған шара
екендігін айтады.
Әбілқайыр хан Ресей патшасына өтініш ... ... де ... Олар,
біріншіден, ел ішінде беделден айырылған хандық билікті орыс ... ... ... қайта жандандыру ниетінің бар екендігі ... орыс ... ... ... ... пен ... ... шабуылына тыйым салуды өтініп, сол арқылы қазақтарға
негізгі ... ... ... күресуге мүмкіндік әперу еді.
1731 ж. 7 және 10 ... ... хан ... Тевкелевтің би және
батырлармен кездесулері өтеді. Алғашқы жүздесуде Тевкелевтің орыс ... ... ... ... сіздердің өз өтініштеріңіз
бойынша Ресей қол астына алуға ... ... ... жиналғандар жауап
берместен, елшіні орналасқан үйіне қайтарып, соңынан өлтірмек болады. Соның
арасында елші аса ... ... ... ... ... оны өз ... ... Екінші кездесуде жиналғандардың басым бөлігі “ашулы
сөйлеп”, ешкімнің де “қол астында болуға мұқтаж емес ... ... ... тек ... одақ құру ... бергендіктерін мәлімдейді.
Дегенмен соңғы кездесуде Бөгенбай батырдың ықпалымен ... ... 29 ... ... тобы ... әкімшілігі даярлаған грамотаға қолдарын қойып, ант
береді.
Сәл кейінірек, яғни 1731 ж. ... ... Кіші ... ... сұлтандарының, сондай-ақ Орта жүздің бір бөлігін билеушілердің антын
қабылдайды. Орта жүздің ... ... ... ант ... ... Ал Ұлы ... бұл жолы ... байланыс жасалынбайды.
Дегенмен, Тевкелев елшілігі қазақ елінің Ресей империясының құрамына ену
үрдісін бастап берген еді. А.И.Тевкелев кейінірек бұл ... ісі ... ... ... тән ... ... тек өз ... қызмет көрсету
ниетіммен, екі жылға жуық мерзім басымды өлімге тігіп, барлық қиындыққа
төзіп... барлық ... ... бұл істі ... ... ... ... түгел бодандыққа алып келдім” деп жазды.
1731 ж., яғни патша әкімшілігі даярлаған грамотаға ант ... қол ... ... билеуші тобының арасында бұл мәселеге байланысты ортақ шешім
болған жоқ. Міне, сондықтан да кезінде ғылыми жұмыстарда қалыптасқан ... өз ... ... ... ... енгендігі жөнінде жасалған
тұжырымның өмірлік негізі әлсіз болатын.
Грамота бойынша оған ... ... ... ... ... ... ... империясының шығыс шекарасын қазақ елі мен көрші
халықтардың шабуылынан қорғау; ... ... ... Орта Азия хандықтарына
өтетін ресейлік көпестердің сауда ... ... тері және ... ... алым ... қажет болған жағдайда патша ... ... ... ... екі ... ара ... ... басқа да (әкімшілік-
басқару, шекара, т.б.) өзекті мәселелер қозғаусыз қалды. Өйткені ... орыс ... ... ... өзіне тең санаған жоқ, сондықтан да
патшалық әкімшілік грамотада көтерілмеген мәселелерді ... ... ... ... ... Сөйтіп, қазақ елінің бір ... ... ... ... ... өту жоңғар қалмақтарының шабуылын тоқтата алған жоқ.
1742 ж. жоңғар ... Орта ... ... ... ... ел ... ... беріп, тәуелділігін мойындайды. Бұған шейін жоңғар қонтайшысы
аманатқа Ұлы жүздің билеушісі Төле бидің ... ... ... ... ... қолдауымен Түркістандағы бас хандық таққа отырудан
үміттенген ... хан өз ... ... да ... жоқ, ... ол ... аманатқа алдымен Ералы, сонан соң Қожахмет атты ұлдарын беріп,
тәуелділігін тереңдете түсті. “Патшалық ішінде патшалық ... ... ... патша үкіметі ендігі уақытта Әбілқайыр ханның билігін
нығайту ... ... ... түсу ... тұр ... ... ... Тевкелев елшілігінің нәтижелеріне
қанағаттанған патша ... ... ... Қазақстанды игеру шараларына
кірісіп ... ж. ... ... ... ... ... ... жіберілді.
Оған көмек беруге Тевкелев бекітілді. Экспедицияға Қазақстанның жер ... ... ... мен ... кен орнын анықтау, сондай-ақ Орта Азия
хандықтарына жол ашу, осы ... ... ... ... ... жүктелді. Қазақ елі мен Ресей империясының шекарасы ... ... бойы ... ж. Ор ... ... ... ... түсті. Бекіністің салынуын
әскери оккупация есебінде қабылдаған башқұрт халқы тынымсыз ... ... (1735, 1737, 1740). 1738 ж. ... ... ... билерінің өтініші бойынша Әбілқайыр хан башқұрт жеріне кіріп, ... ... ... ... ... қалған біразынан алым-салық
жинатады. Осы оқиғадан соң башқұрттар мен қазақтардың орыс билігіне қарсы
күш ... ... ... орындары қазақ билеушілерімен
қатынасын жұмсартып, түрлі айла-шарғыға ... ... ... ... ... И.И.Неплюев (1744—1758) өзін-өзі ақтаған “тепе-
теңдік” (баланс) саясатын жүргізді. Оның ... ... бір ... аса ... билеушілерге қолдау көрсету, бірақ олардың ешқайсысын
да әкімшіліктің ырқынан ... ... ... ... ... ... бұл ... астарын ашып: “Ішкі феодалдық күрестің
асқынған сәтінде жүргізілген бұл саясат анархияны, мемлекеттік ... ... ... ... Кіші ... ... саясаты болды. Қазақ
қоғамының саяси әлсіздігі ғана патша үкіметіне қазақ жүздеріне ... ... ... ... ... еді”  деп жазды.
“Тепе-теңдік” саясатының ықпалын ең ... ... ... ... Ол ... ... қарай императрица Елизавета Петровнаға жолдаған
хатында: “...Мына қайсақ ордасын мен бодандыққа ... ... ... ... оған ... жол ... мен, ... менен соң балаларым да осы
жолда қызмет көрсетіп шен-шекпен алды. Ал бірақ жыл өткен сайын, аса ... ... ... маған деген қамқорлығыңыз бен сый-
құрметіңіз кеміп, оның есесіне менен ... өсіп ... неге ... ... деп жазды.
1746 ж. Әбілқайыр хан И.И.Неплюевке Орынбордағы айырбас сауда үйінде
әрбір ... ... ... барлығы 30 би ұстау жөнінде ұсыныс жасайды,
ал ... ... ... өзі ... ... еді. ... ертерек ол өзінің
қарсыластары Әбілмәмбет хан мен ... ... ... ... ұстауды өтінеді. Ханның бұл ұсыныстарын Неплюев ... бір ... ... ... ... мен ... арасына
әскери бекіністер жүйесін салып, екі халықтың өзара қатынасына шектеу қоюға
тырысты. Ал ... ... ... ... ... ... ... пен Жайық қалмақтары билеушілерінің алыс-берісіне жол
бермеу тапсырылды. Патшалық әкімшілік үшін ... ... ... шек қою ... еді, ... бұл бағытта да
түрлі шаралар қарастырылды. Соған қарамастан Әбілқайыр хан ... ... ... Хиуа тағы үшін ... ... ... ... орныға алған жоқ.
Ресейдің қазақ қоғамына тереңдеп ене бастауы, орталық билік пен жаңа
өлкенің ара ... ... ... міндеті жүктелген ... ... ... ішкі ... жиі ... бастауы Қазақстанда
мүлдем жаңа саяси ахуалдың  қалыптасуына алып келді. Оның ... ... ... ... ... ... ... өзара қарсы тұрған екі
лагерьге бөліне бастауы еді. Ресей үкіметінің алғашқы отарлау ... ... ... оның Төле би, Абылай хан, ... және ... ... билеуші тобының жаңа билікке сескене қарауына түрткі
болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... мұндай әрекет қазақтарды саяси ... деп ... ... ... ... ... яғни Әбілқайыр
ханның ұлдары, Жәнібек және Есет батырлар Ресеймен тығыз байланыс орнату
арқылы сыртқы қауіптен құтылуға және ішкі ... ... ... ... Сондай-ақ, бұл топ Әбілқайыр ханның жеке ... ... ... ... ... ... болған бұл рухани ала ауыздық тез арада егеске
ұласпағанымен өз нәтижесін бере ... Оны ... ... байқауға
болады.
Ресейдің отарлау шаралары және Әбілқайырдың ұлдарын аманатқа алуы,
сондай-ақ ханның өз қарсыластарын ... ... ... ... болуы оның халық пен қарсыластары ... ... ... ... еді. ... ... бір ... хан: “Мен жіберген хаттардағы
өтініштерге байланысты бірде-бір іс ... жоқ, ал ... ... ... мені ... өз ... ... оның алдында ұятқа қалдырдыңыздар”,
— деген өкінішін білдіреді.
1748 ж. тамызда қарақалпақ арасындағы қазақтарға араша ... ... алып ... ... хан ... ... ... сұлтанның жасағына
кезігіп, екі арада болған қақтығыста Барақ сұлтанның қолынан қаза табады.
Бұл ... ... ... лезде тарап, жайсыздық туғызған оқиға еді. Алдымен
Қазыбек би мен жоңғар қонтайшысынан сауға сұрап, жағымды жауап ала ... ... Төле ... ... ... ... ... әділ үкім күтеді.
Билер соты сұлтанды ақтап ... ... ол көп ... (1751 ж.) ... удан қаза ... 4. ... ... ХАН
Жоңғар хандығының жойылуы. 1741 ж. жоңғарлар Орта ... ... ... пен ... ... ... ойрандап, Абылайды тұтқынға алып
кетеді. Келесі 1742 ж. Қалдан ... ... екі ... ... ... хан мен ... ... қалмақ билеушісіне тәуелділігін
мойындатып, олардан аманат алады. Тек Кіші жүз ғана орыс ... ... ... аман ... сұлтан тұтқында екі жылға жуық мерзім болып, орыс әкімшілігінің
араласуымен және Әбілмәмбет хан өз ұлын ... ... ... ... соң ғана ... ... ... болған кезінде Абылай ойрат
тілі мен жазуын үйреніп, Жоңғар хандығының ішкі өмірімен танысып, Дабашы
және ... ... ... ... ... жеке ... қасиетімен,
мемлекеттік қайраткерге лайық ақылымен ... ... ... әсер ... сұлтанды еліне қайтарар алдында екеуі Қазақ хандығы мен ... ... ... туралы бітім шартын жасасады.
Қалдан Серен өмірден өткен соң (1745) Жоңғар хандығында тақ үшін ... оның арты ... ... ұласады. Абылай жоңғар билігіне
таласушы ... ... ... ... ... әлсіретіп, қалмақтардың қазақ
жеріне басқыншылығын болдырмауға тырысады. Бірақ сұлтанның бұл ... ... ... ... ... анық. Ондай қауіп ойраттарға
шығыс жақтан, яғни ... ... ... ... келе ... еді.
1755 ж. ерте көктемінде Цинь империясының әскері ойраттардың ішіндегі
ала ауыздықты пайдаланып, ... ... ... ... Жазға қарай
жоңғарларды “тыныштандыру” аяқталады. Жоңғар ханы Дабашы тұтқынға ... ... ... ... үшін ... әскерін бастап келген
Әмірсана, енді ойраттарды циндерге қарсы көтеріліске шақырады, бірақ қолдау
таба алмай, қазақ ... ... ... ... ... Көп ... яғни
1756 ж. Абылай сұлтанға Цинь елшісі келіп, Әмірсананы ұстап беруді ... ... ... елшіліктің өтінішін орындаудан бас тартып, ойраттардың
ұлт-азаттық күресі жағында екендігін танытады.
Цинь үкіметі бұған жауап ретінде ... және ... ... екі ... ... енуге бұйрық береді.
1756 ж. жазында Абылай мен Ералы сұлтандар бастаған Орта және Кіші жүз
жасақтары жақсы ... ... ... бірнеше қанды шайқастар
өткізеді. Сібір губернаторы В.А.Мятлев Сыртқы істер коллегиясына ... 10 мың ... ... ... ... Аягөз өзенінің бойында Цинь
әскеріне бірнеше мәрте елеулі ... ... ... ж. ... ... Монғолияда циндерге қарсы көтерілістің
басталып кетуі, оның артын ала келген ... суық ... ... ... ... мүмкіндік берген жоқ. Сонымен Цинь әскері осы
жылғы жазғы басқыншылық әрекетінде алдына ... ... жете ... біраз жеңілістен соң циндіктер күзге қарай әскерін қазақ ... ... ... ... ж. ... ... Цинь ... қарсы көтерілісі біржола
жеңіліс тапты. Жоңғар ... өмір ... ... Оның осы ... ... ... 30—40 мыңы ғана ... елдерге бас сауғалап тірі қалды.
Жоңғар хандығын ойрандаған Цинь үкіметі енді Қазақстанмен ... ... ... 1755, 1756 жж. ... ... ... ... екі мәрте келіп, императордың хатын тапсырады. Қытайлықтар Жоңғар
хандығының барлық мұрасын, соның ішінде ойраттардың бұдан бұрын ... ... ... алған жерін де иемденбек ниетін ... бұл ... ... ... ... азаттық қозғалысына
ашық қолдау көрсеткен Абылай 1757 ж. күзінде император Цяньлунге Шағыр ... ... он бір ... ... аттандырып, екі ел арасында
бейбітшілік қатынас орнату жөнінде ... ... ... ... ... ... ... Цяньлун: “Егер Цинь империясы
Ресеймен соғыса ... ... ... қай ... ...... қойып, оған қазақ елшісі: “Сіздер сияқты ақсүйек патшалар ... ... біз ... ... ... ... іске араласпағаны жөн
шығар, ондай жағдайда біз ... ... — деп ... ... империясының 1759 ж. Жоңғар хандығы мен ... ... ... ... Қазақстан шекарасына шығуы, әрине, бұл аймақтағы жағдайға
Ресейдің де ... ... ... ... болды. Өз ретінде Абылай хан
мен оның бағытын ... ... ... екі ... ... ... тәуелсіздігін сақтауға тырысты. Сонымен бірге, кезінде ойраттар
басып алған қазақ жерлерін қайтаруға, Шыңжаң базарларында, яғни жаңа ... ... ... ... ... мен ... ... бұрынғыдай
еркін сауда қатынасын сақтауға күш салды.
Қытай үкіметі қалмақтардан босаған жерге ... ... ... ... ... Тарбағатай және Ертіс өзеніне шейінгі аралықта ... сала ... 1761 ж. ... ... ... Аягөз
өзенінің оң жақ бетіне көшіп-қонуға тыйым салған жарлық ... ... ... ... ... ... ... жайылымдарын пайдалана
берді. 1767 ж. Цинь үкіметі қазақтарға Тарбағатай мен Іле ... ... ... ... ... болды, бірақ оның есесіне
қазақ малшыларынан жер майы (жүз бас ... 1 бас ... ... төлеп
тұруды талап етті. Сонымен ХVІІІ ғ. соңына қарай Орта және Ұлы жүздің біраз
бөлігі Қытайға жер майы ... ... ... Іле өңірі және Монғол
Алтайындағы бай жайылымдарды пайдалану ... ... ... ... ... Шыңжаң өлкесі құрамына енді.
Абылай (Әбілмансұр) — аса ірі ... ... ... ... ... ... бірі Жәнібек ханның ұрпағы. Есім хан, одан
Салқам Жәңгір, осы Жәңгір ... ... ... ... ... оның ... Ол ... шұбырынды” тұсында жетім қалып, Төле бидің қолында
болып, тәрбие алады. Қалмақтармен шайқас алдында ... бір ... ... ... ... ... шыққанда атасының аруағын шақырып
“Абылайлап” шауып, содан өзі де Абылай атанып кетеді. Алдымен ержүрек ... ... ... ... ... қалмақ шапқыншылығына
қарсы қажырлы күресте өтті, сондай-ақ бұл істе қазақ және қалмақ жұртшылығы
бірдей таныған көреген және айлалы саяси ... ... ... Абылай
Жәңгір ханнан соң қалмақ тұтқынында болып қайтқан екінші қазақ ... ... ... ... ... қалмақ трагедиясына белсенді түрде
араласа отырып, Абылай төніп келе ... ... ... ... ... ... ... бірге қарсы тұру бағытын ұстанды.
Абылай бастаған қазақ жасақтары 1756 ж. ... ... ... ... Орта жүздің билеушісі ретінде Әбілмәмбет ханмен бірге 1740 ж.
Орынборда Ресей билігін ... ант ... Бұл ... 1762 ж. ... XVІІІ ғ. Орталық Азияда қалыптаса бастаған жаңа геосаяси ... ... ... және ... ... ... ... тиіс
саясатының мазмұнын анықтап берген алғашқы қайраткер. ... ... ... ... жолына түсіп, біржола жоқ болуға айналған ... ... ... де ... ... ... әбден
негізді. Ол батыс пен шығыстан төнген қауіп жағдайында ... ... ... ... аса қажет екендігін өз уағында тура түсініп ... жоқ, осы ... ... ... де ... 1771 ж. ... ... ханы болып сайланғаннан кейін Ресей ... елші ... үш ... ханы ретінде мойындауды талап етті, бірақ орыс ... оны тек Орта ... ханы ... ... ... ... ... немесе Троицкіде алуға тиіс болды, бірақ оны алуға
бармады. Ресей ... ... ... ұстанған “тепе-теңдік”
саясатының мазмұнын жақсы ұғынған Абылай отаршыл ... ... хан ... келмеді. Төле би және басқа ... ... ... ... ... бір ... ... егіншілікпен айналысып,
отырықшы тұрмысқа өтуін қалады.
Қазақтардың ұлттық санасы. 1723 жылғы жоңғар қалмақтарының басқыншылығы,
қазақтардың ... ... ... жерін тастап шұбырындыға
ұшырауы ұлттық ... ... ... болып тиді. Дегенмен халықтың ең таңдаулы
әрі белсенді ... оны ... ... ... ... ақын ... ... толғауында:
Ұмытпа, қазақ, “Алаш” ұраныңды,
Ойыңнан үзбе, халқым, құраныңды.
Артыңа өлгендерің өсиет қыл
Халық боп ... ... ... сол ... ... ... санадағы ортақ ойды білдірді.
Қайрат-жігер көрсететін заманның келгенін бүкіл ұлт ... ... ... ... ... ... биі болып келген Бөгенбай ендігі
уақытта қолына қаруын алып, батыр сауытын ... қол ... ... ... олардың дәулетінен айырылып, Түркістанның түбінде Сабалақ деген
атпен мал бағып жүрген текті Абылай қару асынып, жекпе-жекте қалмақ ... ... ... ... ... сонан соң барып сұлтан ретінде
танылады. Топыш ақын: “...қазақта қаракерей Қабанбайдан асқан батыр ... Төле ... ... би жоқ. Абылай заманында батыр атанбаған қазақ жоқ”,
— деп турасын айтты.
“Ақтабан шұбырынды” тұсындағы халық ... ... ...... ... ... белгілі бір рулық қауымға ғана емес, жалпы ... тән ... ... ұғынуында еді. Өзге жұртқа жер ауып барып, түрлі
ауыртпалықты басынан ... жас пен ... ... ... Ел, ... қасиетті ұғымдар терең орнады.
XVІІІ ғасырдағы құба қалмақпен (жоңғарлар), қытайлармен, қырғыздармен
соғыс-қақтығыстарда ... ... ... ... ... ... ... Бөгенбай, Шақшақұлы Жәнібек, Көкжал Барақ,
Ошақты Саурық, Шапырашты Наурызбай, Сіргелі ... ... ... ... ... ... ... Сырлыбай, Бәсентиін Малайсары,
Керей-Уақ Баян, Өтеген, ... ... ... Шонай, Тауасар,
Балталы-Бағаналыдан Оразымбет, Баянбай, Тарақты Байғозы, Қыпшақ Дербісәлі,
т.б. ... еді. Бұл ... ... бір рулардың жасақ-қолын бастап
шыққанымен, ... ... ... ... ... ... да өз қызметі мен күресін бүкіл қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... Бөгенбай
батырдың өлімін Абылай ханға естірте келіп, батырдың өмір ... ... ... ... ел ... ... кек үшін,
Алаштың абырой-атына
Сарып қылған бар күшін.
............................................
Қарияң келіп жылап тұр,
Еңбегі сіңген ер ... ... ... өлшемі батырдың өз руы мен тайпасын ғана емес,
жалпы ... ... ... ... ... толғауы мен би кесімінде
жалпыұлттық мүдде рулық, жүздік мүддеден ... ... ... ... ... ... ел ... ала ауыздыққа ұрынып, ең соңында Цинь
әскерінің қырғынына ұшыраған қалмақ елінің ... ... ... “кіші қалмақ бүлінерде... уағдадан жылысты, буыршындай тістесті,
жамандықты іздесті, бірін-бірі күндесті, жаулаған ... қара ... ... бәрі ... ханын қалмақ жаулаған, сүйткен қалмақ оңбаған” — ... ... осы ... өмір ... ... ішкі ... болып жатқан сапалы
өзгерістердің көрінісі болатын. ... елі ... ... ... ұю және ... ... ... 5. ПАТША ҮКІМЕТІНІҢ ХVІІІ Ғ. ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ОТАРЛЫҚ
ШАРАЛАРЫ
Нұралы хан ... ... хан ... соң 1748 ж. Кіші жүздегі ... оның ұлы ... ... Бұл ... Ресей патшасы Елизавета Петровна
бекітті. Нұралы патшалық билік тарапынан ... ... ... ханы ... үкіметі бұл  әрекеті арқылы ендігі уақытта қазақ жұрты хан ретінде
мойындаған сұлтанды ... ... ... ... ... өз еркінде
екендігін білдіруі еді. Бұл ... ... ... ... ... ... қадам, сондай-ақ “патшалық ішінде патшалықтың болуы
мүмкін емес!” деген стратегиялық бағыт көрінісі болатын.
Нұралы хан да ... ... ... ел ... ... ... сүйене алған жоқ, сондықтан да оған ресейлік билік орындарының
қолдауы қажет-ақ еді. Әкесіне ұқсап ол да ... ... ... үміткер екендігін білдірді де, бірақ сыртқы істер коллегиясы И.И.
Неплюевтің кеңесі бойынша Нұралы ханның өтінішін қолдамады, ... ... оның ... ... ... жай ғана “қазақ ханы” атады.
Бұл қазақ қоғамын жеке хан билігі ... ... бас ... еді. ... дара ... ... өз ... Абылай, Барақ және басқа ел арасындағы
аса беделді билеушілерді Ресейге қарсы қоюмен тең еді. Осы ... ... ... билік Неплюев ұсынған, қазақ қоғамындағы ... ... ... ... күшейіп кетуіне жол бермей,
олардың арасында  күштер “тепе-теңдігін” сақтау саясатын ұстануға көшті.
Сөйтіп, ... ... ... жаңа ... жағдайларға байланысты
өзгеріп, жетілдіріліп отырған, бірақ үздіксіз жүргізілген ресейлік қазақ
саяси элитасын басқару ... ... ... ... ... үкіметінің бұл саясатының орнығуына қазақ қоғамының ішіндегі
билеуші топ арасындағы ала ауыздықтың етек алуы, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... жағдай туғызды. Әбілқайыр ханның ... ... ... ... хан ... ... бас тартып, Сырдарияның
төменгі ағысындағы шекті тайпасының старшындары оны өздеріне хан ... Кіші жүз екі ... ... ... ... ... ханға,
ал оңтүстік-шығыс бөлігі Батыр ханға қарады. Егер ... ... ... жыл ... ... арта ... ... Батыр сұлтан өзін Ресейден
алысырақ ұстап, Хиуа хандығының қолдауына сүйенуге бейімділік танытады.
Нұралы хан ... ... оның ... ... екі ... ... қатынас орнықтыра алмауы да үлкен әсерін тигізді. Оңтүстік шекарада
Хиуаға бағынышты түрікмендермен ... ... ... ... қоймауы
салдарынан Нұралы әскері біріккен өзбек-түрікмен қолдарынан қирай жеңіліп,
мыңнан аса қазақ жігіттері опат болды. ... Еділ мен ... ... ... ... да ... ... сипатта болды. 1771 ж.
қысында ... ... мен ... ... ... қашқан
торғауыттарды Нұралы хан Ералы және Айшуақ деген інілерімен ... ... ... ханның саясаты Кіші жүз қазақтарының ... ... ... ... алып ... 1755 ж. ... ... езгісіне
қарсы жаңа көтеріліс бұрқ ете қалды. Патша әскерінің қуғынынан ығысқан елу
мыңға жуық башқұрттар ... ... ... ... біріге орыс
шабуылынан қорғанудан ... ... ... И.И. ... мен ... ... ... мақсатында Нұралы ханға және
басқа қазақ билеушілеріне арнайы грамота жолдап, онда ... ... ... тонап, ал өздерін құлға айналдыруға шақырады. Бұл ... ... ... кең ... ... жоқ. ... орыс билігінен бірігіп
қорғану мақсатында жетіру тайпасы жерінде қазақ-башқұрт ... ... ... бекіністеріне шабуылдар да жасалынды. Дегенмен, Орынбор
губернаторының тілегін орындауға кірісіп ... ... мен оның ... ... ... ... ... Әлеевті орыстарға ұстап беруге
күш салады. Бұл  сатқындық әрекеттен қазақ пен башқұрт елдері ... ... ... өзара жаулыққа ұласуына жол ашады.
Көршілерімен араздасқан Нұралы хандық ішінен де қолдау таба ... ... ғана ... болу ... ... ... ... ара
қатынасы алшақтап кеткен еді. Хандықтың ... ... ... ... ... кеңесі де сиреп, билердің ел басқару ісіне араласу
мүмкіндігі тарыла түскен-ді. Ал Нұралы ханның  ... оң жақ ... ... ... ... ... ала алмауы, соның
салдарынан мал шаруашылығының дағдарысқа ұшырауы ханның беделін біржола
құлдыратты. 1785 ж. ... ... ІІ ... ... мен ... ханға наразылығы соншалықты зор, тіптен өздерінің
берекесі мен тыныштығын алушы ретінде қарайды” — деп ... ... ... Кіші жүз ... отарлық билік пен хан-
сұлтандардың зорлығына ... ... ... басында тұрған Сырым
батыр  өзін қолдаған рубасыларымен біріге отырып, Нұралыны ... ... ... Генерал-губернатор қозғалыс басшыларының бұл
талабын орындап, 1785 ж. Нұралы ханды ... ... ... оған 
қызметкерімен бірге тұруға Уфадан жарамды үй бөлдіріп, күнкөріс үшін жылына
5 мың сом қаржы тағайындайды.
Жаңа ... ... Тура осы жылы ... ... билік орындарына Кіші жүз қазақтарын басқарудың жаңа ... Ол жоба ... ... ... ... қазақтарды басқару патша
шенеуніктері мен қазақ ақсүйектерінің өкілдерінен ... ... ... ... ... сот ... ... болып,
Орынборда орналасты. Ал қазақ арасында, яғни жеке ... үшін ... ...... құру ... Рубасыларынан құралған
расправалар өз ретінде Шекаралық сотқа ... тиіс еді. Жаңа ... ... ... басқаруды жеңілдетіп, патшалық билік  ықпалының арта
түсуіне жол ашуға тиіс ... ... ... ... ... ... 1786 ж. ... сот ашылып, ал 1787 ж. Кіші ... ... ... ... сот ... — расправалар ұйымдастырылатын болды.
Шын мәнінде жаңа билік жүйесі өзін ақтаған жоқ. ... ... ... ... құрылмай  қалды. Шынайы билік ... ... ... рубасыларының қолына көшті. Үкімет жергілікті әкімшілік орындарына
толық тәуелді билік жүйесін құра ... ... ішкі ... ... жасау
мүмкіндігінен айырылған үкімет дәстүрлі хандық басқару ... ... ... 1791 ж. ... ... ... ... орнына оның інісі Ералы
хан  сайланды.
Бірақ ел арасында жеккөрінішті сұлтанның таққа ... ... ... ... ... жоқ. 1794 ж. ... хан ... өтті. Араға жыл салып
патша үкіметі 1795 ж. Нұралының ұлы Есімді  хан етіп  ... Есім ... ... билік пен рубасылары арасындағы егес тереңдей түсті. Соның
салдарынан 1797 ж. ... Есім хан ... ... ... бірі
Тілеп Қойбасовтың қолынан қаза табады.
Бұл жағдай да үкіметтің хандық билікке ... ... ... ... ... ... хандық таққа ел арасында беделсіз, өз пікірі жоқ
сұлтандардың отырғанын жөн көрді. 1797 ж. күзде жаңа хан ... ... ... ... ... шыға алмайтын қарт Айшуақ   ... ... ... ... ... қазақ қоғамының орыс билігіне
тәуелділігін күшейте ... ... ... Сырым батыр бастаған
азаттық қозғалыс жолында ... жеңе ... жоқ. ... Хиуа ... ығысуға мәжбүр болып, сонда 1802 ж. опат ... 6. ... ... САЯСИ ТӘУЕЛСІЗДІГІН
ЖОҒАЛТУЫ
XVІІІ ғасырдың соңындағы саяси жағдай.  ... ... ... ... үлкен бөлігі әлі де болса саяси тәуелсіздігін сақтады. Ресей
империясымен ... ... ... ... орта ... ... Ой
(Тобылдың тармағы), Ертіс арқылы ... ... алыс ... ... ... жете ... жоқ еді. Оңтүстігінде қазақ жері Хиуамен және
Түрікменстанмен ... ... ... ... Іле Алатауына
жетті. Қытай билігіне Ұлы жүз қазақтарының шығыс аудандары ғана ... ... ... ... яғни ... аудандары тәуелсіздігін сақтады.
ХVІІІ ғ. соңынан бастап қазақ елінің бұл ... күрт ... ... ... Азия хандықтары, Ресей және Қытай сияқты көрші
мемлекеттер ... ... ... ... ... ... қуаты жоқтығын,
сондай-ақ ішкі ала ауыздығын пайдаланып, қазақ жерін бөліске салу ... ... көше ... ... ... ... тұстан төніп тұрды. Негізгі әрі аса қауіпті
қарсылас патшалық Ресей еді. ... ... ену ... патша
үкіметі әскери бекіністер тізбегін салуды одан ары жалғастырды. ХІХ ғ.
басында бұрынғы ... ... 19 ... ... Жаңа Елек
тізбегі қосылды. Бұл тізбек арқылы ... ... ... су ... жайылымға бай көлемі 750 мың гектарлық үлкен ... ... ... Қытай мемлекеті 1758 ж. Жоңғар хандығын ... ... ... ... уақытта, қалмақ жұртымен іргелес
Іле, Тарбағатай және Алтайда орналасқан қазақ елінің дәстүрлі мекендерін де
иемденуге күш салды, мұндағы қазақ ауылдарына ... ... ХІХ ... ... ... қуаты арта түсіп, Ұлы жүз ... ... ... жол ... ... ... іске ... бастады.
ХVІІІ ғ. соңына қарай Ұлы жүздің жері бірнеше иеліктерге ... ... ... ... ... құрамына енді. Бұл кезде Ташкентте ... ... ... ... ... ... Ол қаза болған соң
орнын жергілікті қожалардың өкілі ... қожа ... ... қожа ... ... ... өзіне қаратып, жергілікті билікті билерге беріп, хан
деген атақты ... ... ... ... ... ... ... ж. Ташкентті Қоқан ханы Әлім хан басып алады. Әлім хан қазақ елін
Жүніс қожа тұсында орныққан тәртіп арқылы ... жөн ... Ол ... ... ... алып, олардың арасынан билер тағайындап,
атқаратын міндеттерін белгілеп, ... ... ... ... ... жүз ... Қоқан хандығына бағынышты болды.
Қоқан билігі қазақтарға Жүніс қожа билігінен анағұрлым ауыр тиді. Зекет
пен хараж (егіншіліктен жиналатын ... ... ... ... хан
әкімшілігінің адамдары түрлі сорақылықтарға, зорлыққа жол берді. ... ... ... ... бас ... 1809  ж. ... Әлім хан қазақ
ауылдарын жазалау үшін Шымкент пен ... ... ... ... Қыстың
қатты болуына байланысты әскерге өз ... ... ... ... оның ... Әлім ханға ашық наразылық білдіру орын ала бастайды.
1809 ж. ... Әлім ... ... ... түсіріп, өлтіреді.
Дегенмен оның әскерлері бұған дейін біраз қазақ ауылдарын тонап, малдарын
айдап, ... ... ... ... біразын өлтіріп үлгірген еді.
Ташкенттен ... ... және ... аралығындағы халық ойранға
ұшырады.
Қоқан хандарының билігі солтүстік-батыста ... елді ... ... Іле ... ... ... Осы екі ... Қоқан хандығы Ақмешіт,
Мерке, Пішпек, Таушыбек сияқты және басқа бекіністер ... ... ... Хиуа ... ... да ... Хиуа ... жері мол Сырдарияның төменгі ағысы бойын өздеріне бағындыруды
көздеді. 1806 ж. Хиуа ... ... ... хан Сыр ... бағындыруға көшті. Жақсы қаруланған және даярлығы бар Хиуа әскеріне
қазақ қолдары тойтарыс бере алған жоқ. ... ... ... салынған
бекіністер, зеңбірек сияқты қару, тұрақты ... ... ... ... ... ... Ресей үкіметі мен Бұхар ханынан көмек сұраған
өтініштері қолдау таппады. Сөйтіп, қазақтар тәуелсіздігін  өздері ... ... ж. Ұлы жүз ... ... ... ... ... шықты. Оны
Тентек төре атты кісі басқарды. Көтеріліс Түркістан, Шымкент, Сайрам және
Әулиеата сияқты қалаларға жақын ... ... Саны он екі ... ... ... ... және ... қалаларын басып алды.
Көтерілісті басуға жіберілген ... ... ұзақ ... ... ... пен ... қайтарып алды, бірақ қазақтар берілмеді. ... соң ... төре ... билеушілерімен келіссөзге келіп, Қоқан
билігін мойындауға мәжбүр болды. Өз ұлын Қоқан ... ... ... ... ... ... жүз және Кіші ... хандық биліктің жойылуы
1822 ж. “Сібір қазақтары туралы Жарғы” негізіндегі әкімшілік жүйе
Осы уақытқа шейін қазақ елінің хандық билік ... ... ... ... даярлық жасап келген патша үкіметі ХІХ ғ. 20-жылдары
мұндай мақсатты іске асыруға ... ... туды деп ... іске ... билік бұл істі алдымен Орта жүзден ... ... және ... ... соң, енді ... мұнда хан тағайындамау туралы шешім
қабылдайды. ХІХ ғ. 20-жылдарының басында ... ... ... ... мемлекет қайраткері
М.М. Сперанскийдің басшылығымен “Сібір   ... ... ... келді. Бұл заңдық құжат бойынша Орта жүзде хандық билік жойылды.
Оның орнын  аға ... ... ... Орта ... жері жеке
әкімшіліктерге бөлініп, “сыртқы округтер” аталып, Омбы облысына ... ... ... жылдар аралығында Қарқаралы, Аягөз, Ақмола,
Баянауыл, Құсмұрын, Көкпекті, Көкшетау аталған  ... ... ... ... ... ... жүктелді. Оларға сондай-ақ полицейлік
және соттық ... те ... ... басында үш жыл мерзімге тек
сұлтандар ғана сайлай ... аға ... ... Приказдың басқарушы
аппараты төрт адамнан, яғни бар билікті қолдарына ұстаған екі орыс шенеунік
заседателі және ... би мен ... ... екі ... ... ... болыстарға, болыстар ауылдарға бөлінді. Болыстық бөлу
аумақтық негізде емес, рулық ... ... ... ... ... бір ... аталатын болды. Мәселен, Қанжығалы болысы, Қаржас болысы және басқа 
болыстықтардың жеке әкімшілік ретінде жер ... ... ... басқа болысқа өз беттерінше өтуге шектеу қойылды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... еді.
Ауылдарды қазақ арасынан сайланатын старшындар басқарды. Болыстарды
басқаруға сұлтандар тағайындалды.
“Сібір ... ... ... ... әкімшіліктің сайлау арқылы
анықталатындығын сырттай болса да сақталғандығын көрсетуге тырысты. Ал ... ... ... ... ... қызметтерге өзіне тиімді
адамдарды ғана жіберіп, тиімсіздерін кейін ысыруды, сол ... ... ... оның ... орыс ... ... ... отырып,
приказ аппаратына бекітілген шептік казак әскерін сес ... ... ... ... ... ... әкімшілік қазақ ақсүйектері мен билеуші
тобын өзіне бірден қарсы қойып алмау үшін ... ... ... ... Округтер мен болыстарды басқаруды міндетті түрде сұлтандарға
беріп, бірақ бұл қызметтік орындарды ... ... төре ... ... ... ... қазақтан шыққан ақсүйектерге де берді. Яғни сұлтандық
мансапты иемденетін кісіні анықтауды патшалық әкімшілік өз ... ... ... ... ... ... ... ісіне араласуға тыйым
салынды. Заң аға сұлтан, болыстық сұлтандарды және ауыл ... ... ... ... де ... ... Қазақ ішіндегі аса қауіпті деп саналған
мемлекеттік сатқындық, кісі өлтіру, тонаушылық, барымта, сондай-ақ ... ... бас ... сияқты қылмыстық істер билер соты
қарамағынан алынып, олар патшалық заңы бойынша ... ... ... Ал ... және ... ... соты ... әдеттегі құқығы
бойынша  қарауға тиіс ... ... ... ... сотының шешімі 
арызданушыны қанағаттандырмаса, ол ... ... ... ... Ал бұл ... ... облыстық басшылық та қазақтың әдеттегі құқын
негізге алуға тиіс-тін.
1824 жылғы “Орынбор қазақтары жөніндегі Жарғы”
1824 жылғы “Орынбор қазақтары жөніндегі ... 1822 ж. Кіші ... ... ... ... ... осындай ережені
азиялық комитет 1824 ж. ... Бұл ... ... да ... ... Кіші ... соңғы ханы Серғазы Орынборға шақыртылып, 150 ... ... ... комиссияға қызметке қалдырылды.
Кіші жүз үшке бөлінді: батыс бөлік – Байұлы рулары, орта бөлік — ... ... ... аз ... ... ... – негізінен Әлімұлы бұтағы,
сондай-ақ Қыпшақ және Арғын тайпалары араласқан бөлік. Әр бөліктің ... ... ... ... ... ... Оның басқарушы аппараты
төрағадан, сондай-ақ ықпалды қазақтардан белгіленген кеңесші ... ... ... ... тұрғысынан алғанда бұлардың бәрі
де Орынбор шекаралық комиссиясы шенеуніктеріне теңгерілді. ... ... ... ... ... басқарған казак әскери бөлімі орналасты.
Кіші жүздегі ауыл старшынынан бастап басқарушы-сұлтанға дейінгі барлық
қызметтегілерді шекаралық комиссияның ... ... ... ... ... Сайлау жүйесі болған емес.
Патша үкіметі 1822 және 1824 жылдардағы реформалық шараларды өмірге бірден
енгізе алған жоқ. Орта жүзде ... ... құру 1838 ж. ... ... ... ... ... тек шекаралық ауылдарға ғана
таралды, ал одан шалғай жатқан елге ... орыс ... ... ... ... ... сырттан таңылған жаңа билік жүйесіне қарсылық
көрсетіп бақты.
§7. ҚАЗАҚСТАНДЫ РЕСЕЙДІҢ ЖАУЛАП АЛУЫНЫҢ
АЯҚТАЛУЫ
ХІХ ғасырдың ортасына ... ... ... үшін Қоқан, Хиуа және Ресей
арасындағы талас ... ... ... ... ... 1840 жылғы
келіссөзде Хиуа ханы өз билігінің Жем, Ырғыз және ... ... ... ... Сырдарияның төменгі жағасына орыс және ... ... ... хан ... бекіністер салдырады. Бірақ Хиуа
ханының бұл әрекеттері ол қалағандай Қоқан ... ... ала ... ... ... ... бастайды. (Қосымша беттегі картаны
қараңдар.)
Жыл өткен сайын тереңдей түскен орыс ... ... ... мақсатында
Хиуа хандығы қазақтарды өзара бірлікке шақыруды қару етіп алды. ... ... ... ... ... ... хандығы да көшеді. Бірақ
олардың мұндай әрекетінен мардымды нәтиже шыға қоймайды. ... Хиуа ... ... ... ... мен ... ... қалған
халық олардан қарулы қарсылық арқылы болса да құтылуға әзір еді.
Тура осы мезгілде Түркістанның ішкі ... ... ... ... ... бастайды. Оның мынадай себептері бар-тын. Біріншіден, ХІХ ғасырдың
орта тұсынан ... ... даму ... ... Ресей өнеркәсібіне
түркістандық рынок аса ... еді. ... ... орыс ... ... мануфактура өнімдерін, металдан жасалған бұйымдарды үлкен мөлшерде
ала бастайды. ... мен ... ... ... мата, иленген тері,
металдан жасалған бұйымдарды, қант және басқа тауарларды жеткізіп, Ресейге
Түркістан өңірінен ... ... ... ... ... ... ... ірі қара малды айдап кетіп жатты. Басқаша айтқанда ... ... ... ... ... өте тиімді еді. Ресей көпестері
Түркістан ... ... ... ... ... ... мезгілге шейін Үндістанға орнығып, енді Орталық Азияға көз тіккен
Англияның емеуріні Ресейді Қазақстан жерін өзіне қосып алу әрекетін ... ... ... үкіметінің бұл әскер күшімен іске асырылған
әрекеті екі бағытта жүрді. Бірі ... яғни ... және ... ... ... ал ... ... яғни Омбы-Семей-Жетісу арқылы.
Батыс бағытын іске асырушы Орынбор генерал-губернаторлары орыс билігінің
Түркістан ... ... ... кедергі жасаушы Хиуа хандығы деп тауып,
1839 ж. бес мың қолдан тұрған Хиуа ... ... Бұл ... ... ... 1847 ж. ... В.А. ... төменгі ағысында орнығуды көздеп, бұл өңірдегі аса ықпалды тұлға
Жанқожа батырмен жылы қатынас ... әрі оған ... ... ... ... Арал ... бекінісін  салуға қол жеткізді. Орыс ... бару ... ... бұл ... Хиуа және ... ... құтылу
үшін керек болған еді. 1850 ж. Жанқожа Райым бекінісіндегі орыс қолының
көмегімен Сыр бойы ... ... ... ... ... ... ... бекінісін алады.
1844 ж. патшалық билік генерал-губернаторларға қазақ даласына ... ... ... ... ... ... Сөйтіп, отарлау ісі жаңа
қарқын ала бастады. Соның нәтижесінде Райым бекінісінің артын ала ... ... Бұл ... ... ... жаяу ... мен атты
казак әскері орналастырылды. Оларға жүктелген міндеттер қазақ ауылдарын
бағындырып, хиуалықтар мен ... ... ... ... алу еді. 1853 ж. ... губернатор Перовский бастаған 2170
адамнан тұрған орыс ... ... ... ... ... ... бекінісі
Ақмешітті өзіне қаратып, оның атын өзгертіп, ... ... деп ... ... ... жол ... тиіс болған Сырдария бекіністер
тізбегі өмірге келеді.
Осымен бір ... ... орыс ... мен ... ... ашылды. Оған жергілікті халықпен байланыс орнату, ... ... ... сол ... ... және ... ... шығарып, орыс
билігіне тарту міндеті жүктелді. 1846 ж. ... хан ... ... ... орыс ... ... ... бекінісінің негізін
қалайды. Бұл іс жүзінде орыстардың Жетісуда жасаған алғашқы ... ... ... Түркістандағы ықпалының арта түскендігінен қорыққан патша
үкіметі ... ... ... ... Ұлы жүз қазақтарын өз
құрамына қосып алуды, сондай-ақ, Қытай үкіметімен Жетісу ... ... ... ... тез арада келісім-шарт жасасуды көздеді.
Жетісу жеріне орыс билігінің аяқ басқанын жеке ... ... ... Ұлы ... бір топ ... мен билері 1846 ж. жаңа
билікті мойындайтындығын мәлімдеп, ант береді.
1850 жылдан бастап орыс ... ... ... қамалдарын жоюға
көшеді. Орыс әскеріне елеулі қарсылық көрсеткен Қаскелең өзені ... ... еді. 1850 ж. ... аяқталған екі әрекеттен соң, келесі
жылы жазда орыс қолдары бұл бекіністі алып, ... ... ... ... басқарушы тобына қатысты өзінің осы уақытқа шейін
ұстанған әдісін Жетісу ... де ... ... және ... ... егесте, сондай-ақ, Кенесары хан көтерілісін басып-жаншу
ісінде Ресей жағында ... ... пен ... ... мен ықпалды
адамдарына түрлі сыйлықтар,  әскери ... ... ... ... ... өз ... ... істетуге тырысты.
1853 ж. Ресейдің сыртқы істер министрі Батыс Сібір ... ... ... ... нығайтуды қамтамасыз етерліктей нақты
шараларды іске ... ... Осы ... ... мақсатында, сондай-
ақ Ресейдің Ташкент, Құлжа және Қырғыз бағытындағы сауда және ... жол ... жаңа ірі ... салу жөнінде шешім ... жүз ... ... жаңадан бекітілген майор Перемышльский бұл бекіністі
орналастыру үшін Алатаудың ... Кіші ... ... ... Алматы
елді мекенін таңдап алады. Құрылысы 1854 жылдың көктемінде басталып кеткен
бұл бекініс  Верный  ... Оның ... ... өзенінің оң жағасында
казак әскерінің станицасы салынады. Бір-екі жылдың ішінде мұнда Сібір казак-
әскерінің 132 ... және 200 орыс ... ... ... Оның ... ... Сібір казак-әскерінің оныншы полкін енгізу ... ... ... ... Көп ... ... ... губернаторы Колпаковский
Семейден егінші татарларды және Воронежден (Ресей) орыс ... ... ... ... ... енуіне жол ашуға тиіс болған
Верный бекінісі біртіндеп осы ... ... ... және ... бастайды.
Бұл мезгілде Қырым соғысында жеңіліс тапқан Ресей енді ... ... ... ... ... күш ... Ал ... Хиуа, Бұхар және
Қоқан хандықтары арасындағы өзара тынымсыз ... ... ... ... ... ... 1864 ж. көктемде ол екі бағытта ... ... ... бірі Сырдария бекіністер тізбегі тарапынан, яғни
Перовскіден (Ақмешіт), ал екіншісі ... ... ... ... Осы
жылдың жазында бұл екі әскер қолдарының бірі ... ал ... ... ... кейін екі қол бірігіп,  Шымкентке бет түзейді. Орыс
әскеріне бұл бекіністі алу жеңілге түспеді, оны ... жаяу ... ... ... қарсы алады. Бір ескерерлік жағдай — екі жақтың
да әскер күштерінің қатарында қазақ қолдары болды. ... ... ... ... ... ... ... ұлы Сыздық сұлтан, ал орыс әскері
құрамындағы қазақ жігіттерін Сұраншы батыр басқарған еді. ... ... ... үшін болған ұрыс барысында екі жақтың өзара келіссөзге
шығарған ... бір ... ... ... ... ... екінші,
яғни орыс елшілігінің құрамында Шоқан ... бар еді. ... ... ... біраз бұрын-ақ байқалған көзқарастық жіктеліс орыс-қоқан
соғыс қимылдары тұсында да анық байқалды.
Екінші ... соң, 1865 ж. орыс ... ... ... ірі ... және
саяси орталықтарының бірі Ташкентті алады. Өзара феодалдық қақтығыстардан
қалжыраған Түркістан  ... және ... ... ... ... ... ... бере алмады. Міне, осы оқиғалардан соң Қазақстан бүтіндей
Ресей ... ... ... ... ... оның тарихында жаңа кезең —
отарлық тәуелділік кезеңі басталады.
§§ 8—9. ХІХ Ғ. ... ... ... ... ... ... реформаның дайындалуы. Дала комиссиясы.
Қазақстанның Ресей құрамына қосылуының аяқталуы империяның ... ... ... ... түбірлі өзгерістер әкелді.
Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанды   жаулап ... ... ... ... ... ығыстырып шығарған болатын. Ыңғайлы халықаралық
жағдайды ... ... ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып, Қазақстанда отаршылдық тәртіпті күшейтуді
қолға алды.
Патша ... ... ... ... ... ... — қазақтарды басқару туралы 1867—1868 ... ... ... ... ... реформасының негізгі мақсаты — қазақ
өлкесінде отаршылдық тәртіпті нығайтуға бағытталды. ХІХ ... ... ... өз ішіндегі реформалық өзгерістер де бұған ... ... ... ... дамуы үшін де Қазақстандағы бұрынғы
басқару жүйесін өзгерту қажет болды.
Осы міндетті жүзеге асыру үшін ХІХ ғ. ... ... ... әкімшілік, сот ісін басқару жүйесін қайта құрудың жобасын әзірлеуге
Сібір комитетінің ... ... ... ... арнаулы комиссия
құрылды.
Комиссия Орынбор және ... ... ... ... ... ... билік бір адамның қолына жинақталуы қажет деп 
тапты. ... ... ... екі — Батыс және Шығыс ... ... ... ... ... ... ... Орынбор генерал-губернаторы
Безакқа тапсырады. Жобамен танысқан ... ... ... ... ... ... жобасына байланысты пікірін
білдіруді сұрайды. 1864 ж. 12 желтоқсанда ... және Ішкі ... бас ... ... ... ... комиссиясының аталған
жобасы мақұлданбады. Қазақтарды болашақтағы басқару құрылымы мәселесін ... дала ... беру ... ... ... қабылдады. Ішкі істер
министрі кеңесінің мүшесі статс-кеңесші, полковник Гирс төрағалық еткен бұл
дала комиссиясының құрамына ... ... ... екі өкіл
және Орынбор өлкесі мен Батыс ... ... ... ... Комиссияға қазақ даласын аралап, жергілікті көшпенділер өмірімен
танысып, болашақтағы әкімшілік басқару негіздері ... жоба ... ... ... ... ... ... назарына төмендегідей
бағдарламалық сұрақтар белгіленді:  Жаңа билік қандай болуы ... ... ... ... ... ... бар ма? ... қабілеті қандай? Олардан әскери бөлімдер құруға бола ма?
Өлкедегі сот ісі ... ... ... ... ... ... мен мөлшерін
белгілеу және қазақтарды отырықшылыққа ... ... пе? ... ... ... ... ... Қазақстандағы мұсылмандықтың таралуы
қандай дәрежеде?
Гирс комиссиясы 1865 ж. 27 ... ... ... Сібір және Түркістан
өлкесін аралауға шықты. Петербургтен ... 15 ... ... ... ... ... ... қазақ даласына тарап үлгерді. Алайда реформа
дайындығы астыртын, халықтан жасырын ... ... ... жақсартатын, оларды сұлтандардың үстемдігінен босататын ізгілікті
реформаның” жасалу барысы құпия түрде жүргізілді.
Патша үкіметінің қазақ даласында ... ... ... ... ... ... рет ... алғандардың қатарында Ш.Уәлиханов
(1835—1865) тұрды. Ш.Уәлиханов “Сот реформасы туралы ... атты ... ... еңбегінде қазақ даласындағы сот реформасы жайлы айта келіп,
“Біз қабылдағалы отырған реформа сол ... ... ... үшін
жасалынып отырғандықтан, оның материалдық мұқтаждығына ... әрі ... ... мінез-құлқына сай келуі қажет. Бұл жағдайдан тыс жасалынған
өзгерістің бәрі де зиянды әрі аномал (жат) құбылыс ... ... ... ... тұралатып, мешеулетуі мүмкін екендігін” де ескертеді.
Өкінішке орай, Шоқанның бұл ... ... ... ескерусіз
қалды.
1865—1866 жылдары қазақ даласын аралап шыққан комиссия ... ... ... жаңа ... ... ... ... екіге бөлінді.
Олардың бір тобы қазақ даласын ... ... ... ... деп ... ал енді бір тобы қазақтардың өздерін-өздері басқаруын
жартылай қалдыру керектігін алға тартты.
Комиссияның қорытындысы мен ... ... ... генерал Милютин
төрағалық еткен ... ... ұзақ ... ... ... ... жіберілді.
1867 ж. 11 шілдеде ІІ Александр Жетісу және Сырдария облыстарын басқару
туралы, 1868 ж. 21 ... ... ... ... және ... ... ... реформалардың жобасына қол қойды.
Осылайша қазақ халқын басқару жөніндегі ережелер жобасы патша үкіметі
аппаратында, отаршыл билік ... ... ... жоғарыдан
дайындалды.
1867—1868 жылдардағы және 1886—1891 жылдардағы әкімшілік басқару мен
салық жүйесіндегі өзгерістер. ... ... ... ... ... ... дамуы ұлт аймақтарының, соның ішінде Қазақстанның
рөлін өсірді. Қазақстан — шикізат пен ... ... көзі еді. ... жері мен қазба байлығын тезірек игеру үшін қазақтарды ... ... ... ... қажет еді. 
Қазақстандағы буржуазиялық реформалар бағыты Ресейдің қазақ даласындағы
позициясын нығайтуға бағытталды. ХІХ ғ. бірінші жартысындағы басқару жүйесі
ескіріп, ... ... ... ... ... ... еді.
1867—1868 жж. Қазақстан аумағы 3 генерал-губернаторлық пен 6 облысқа
кірді. ... ... ... ... ... — генерал-
губернаторлар болды. Олар өлкенің бүкіл әкімшілік-полициялық аппаратын
басқарды, яғни өз ... ... ... ... берді. Басқаша
айтқанда, Ресей империясының жоғары заңдарының орындалуын қадағалады, яғни
1867—1868 жж. реформа бойынша Батыс Сібір, ... ... ... неғұрлым басым құқықтар берілді:
1) Әскери қолбасшы, соның ішінде казак жасағының атаманы;
2) Кең түрдегі әкімшілік функция (уезд ... ... ... Сот ... (уездік соттарды бекітті).
Соның ішінде Түркістан генерал-губернаторына кең құқықтар беріледі,
себебі Ұлы жүз ... ... ең ... кіргендіктен, өлкенің
қашықтығынан көрші елдермен дипломатиялық қатынас орнату сияқты, ... ... ... ... губернатор басқарды. Үш билік:
әкімшілік, сот билігі ісіне бақылау, әскери ... ... ... ... Әскери губернаторлар облыс аумағындағы (Сырдария, Торғай
облыстарынан басқа) казак әскерінің атаманы болып саналады. Бұл ... деп ... ... статус алғандықтан, тек 1886 ж. Түркістанда,
1891 ж. Далалық өлкеде өз заңды күшіне енді  (36-беттегі сызбаны қараңдар).
Міне, осы ... ... ... полициялық аппаратты ұстап тұру
үшін орасан зор қаржы керек еді. Орта Азия мен ... ... ... ... де осы бір ... зор ... 50 мыңдық армия сақталып
қалды. Әкімшілік ... ... ... ... асырауға тиіс болды.
Жергілікті тұрғындардан салық жинау жүйесі қайтадан жасалды. Бұрынғы
түтін салығына земстволық алымдар ... ... ... де ... ... ... ... жер салығы деп аталып, жер өңдеуші салықты
тек ақшамен күзде төлеуге тиіс болды. Земстволық салық әкімшілікті ұстауға,
көпір, жол ... мен ... ... және ... ... ... негізгі салығы 1865 ж. 1,50 т
болса, 1867—1868 жж. 2,75 т — 3 сом ... ... ... өсу ... ж. 4 сомға жетті. Олар тағы да земстволық немесе ... ... ... мен ... ... ұстау үшін), т.б. ақшалай алымдар
төлеуге тиіс болды.
Әрбір қазақ  шаңырағы  мынандай мөлшерде салық төлеп ... ... ... 4 сом, земство салығы — 1 с. 25 т., ... ... ... ...... 25 т.; ... — 50 т., барлығы 7 сомды құрады.
Әлеуметтік жағдайына қарамастан ... мен ... ... ... ... Әрі малдың бағасы ең төмен  кезі — күзде ... тиіс ... ж. ... Әулиеата базарында 1 қой бағасы 1 с. 20 тиыннан 2 ... ... 5—6 сом ... Жер өңдеушілер хараж, танап салығы, зекет
(тауардан алынатын салық) сияқты ... ... ... ... ... 1/10-і ... ... немесе ақшалай құнын
төледі;
ә) Танап салығы ақшалай (1 танап — 1/8 десятина) танап мөлшеріне ... ... ... ... 1/40 ... ... ... Ресейдің салық саясаты әр түрлі  әлеуметтік
топтардың ... ... мал ... мен ... ... ... ... болды.
Әрбір уезд болысқа, болыс ауылға бөлінді. Бір болыста — 2 мың, ... — 200 ... ... керек болды. Патша үкіметі қазақ болыстары мен
ауылдарында отарлық биліктің мықты тірегі болатын жергілікті ... ... ... пен ауыл ... ... ... ... сайлау “сатып алу” арқылы жүрді.
Сот жүйесіндегі өзгерістер. Сот билігінің органдарына мыналар жатты:
уездік ... ... ... облыстық басқарма және үкімет
сенаты. Бұл сот мекемелерінің барлығы жалпы империялық заң ... ... ... ... ... ... құны 2 мың сомға дейінгі
істер түпкілікті шешілді.
Қазақтардың билер соты ... ... ... ол ... соты ... ... билерді де болыс бастықтары сияқты 3 жылға сайлайтын болды.
Қазақтардың арасындағы істерді шешуге ... ... 4-тен — 8-ге ... сайланды. Сайланған билерді губернатор бекітті, алайда оларға жалақы
төленбеді. Дегенмен әрбір ... ... ... деп ... ... ... алуына рұқсат етілді. Билер соты 300 сомға (150 қой, 15 ... ... шеше ... ... ... шешімі 30 сомға дейінгі істер үшін
ғана түпкілікті бола алды. Сырдария облысында ... соты 100 ... істі ... ... Құны 300 сомнан асатын істер үшін билердің
болыстық және төтенше съездері шақырылды. Олар құны 500 ... (25 ... қой) ... ... ... шеше ... Ал 500 сомнан асатын істерді
бекітуге уезд бастығы облыстық ... ... ... Облыстық
басқармаға келіп түскен түрлі уезге жататын ... ... іс ... ... ... шақырылды.
1886—1891 жж. реформаларда империялық соттар күшейтілді. “Ереженің” ... ... ... арналды. Түркістан өлкесін басқару туралы “Ереже”
бойынша қазақ даласында империялық типтегі соттар құрылды: 1) ... ... 2) ... ... 3) ... сот ... ... сенат болды.
1867 ж. Ережеден айырмашылығы — әскери ... ... ... ... ... ... ... қалды. Облыс шеңберінде облыстық соттар құрылды,
ал уездерде және ірі қалаларда мировой судьялар тағайындалды. Оларды Әділет
министрі тағайындады.
Жергілікті халық арасындағы ... мен ... ... ... ... қалдырылды. Әдетте қылмыстық және азаматтық істерді
қарау билердің қарауынан ... ... ... ... ... (қазылар соты) Қазақстандағы отаршылдық сот жүйесінің ең ... ... ... соты ®, бітістіруші сот ®, облыстық сот ®, Сенат).
Жер мәселесі мен 80—90-жылдардағы әкімшілік жүйедегі өзгерістер (қосымша
беттегі картаны ... ... ... ... ... ... жер ... көрініс тапты. Жер мемлекеттің ... ... ж. ... ІІІ ... жер мәселесі туралы “Мал жайылымы алып
жатқан мемлекет меншігіндегі ... ... ... ... (270-тармақ) делінсе, 1891 ж.  Ережеге мына бап ... ... ... ... ... негіз қаланды: “Мал жайылымдары алып жатқан
жерлер, сонымен қатар жер ... мен ... да ... меншігі деп
танылады” (119-тармақ).
“Көшпенділерден артылып қалған жерлер мемлекеттік мүлік ... ... ... жер ... ... және ... ... жайылымдары жетіспеген жағдайда, мал иелері ауыл қоғамдары мен жеке
адамдардың жерінде мал жайғаны үшін ақы төлеуге тиіс болды”.
Сөйтіп, халық есебінен жиналған ... 12 ... 5 млн сом (75%) ... ... ... оның 25% ... аппаратты ұстауға
жұмсалды. Жергілікті ... ... ... ... тек ... ... ... үкіметінің жер және салық саясаты отарлық сипатта болды,
халықты әбден титықтатты, ауқаттылардың, көпестердің және т.б. ... ... ... ... ... патриархаттық-рулық қоғам ыдырау жолына
түсті. Көшпелі қоғам мүшелерінің ... ... ... ... жалға алуға мәжбүр болды, ал ақшалай салық төлеу мал санының кемуіне
әкелді.
1886 ж. 2 маусымдағы “Түркістан өлкесін ... ... ... ... ... ... Ферғана, Самарқан  облыстары кірді.  Сырдария
облысы Әмудария бөлімі мен 5: ... ... ... ... ... ... ... басқару әскери министрліктің қарамағында ... ... ... ... бас ... мен жергілікті
басқармалардан тұрды.
Түркістан  өлкесінің бас басқармасы ... ... Бас ... ... ... жұмыстары, сауданы
ұйымдастыру, несие  ... ... ... жағынан күмән туғызатын
түземдіктерді жер аудару сияқты міндеттерді атқарды.
1886—1891 жж. реформаларда жергілікті басқаруға ерекше мән берілді. Олар
отырықшы ... ... және ... ... ... деп ... басқару мынандай бөліктерден тұрды: облыстық, уездік,
болыстық, ауылдық. Мұндай бөлшектеу патша ... ... ... ... ұстауын жеңілдетті. Барлық басқару аппаратын әскери-
полицейлік функциямен ... ете ... ... ... ... ... болды. Осылайша жаңа отарлау реформасының ... әр ... ... ... бөлшектеу арқылы қазақ халқының саяси
жағынан бірігуін болдырмау, ... және ... ... ... ... ... қолында болуы көзделді.
1891 ж. 25 наурызда бұрынғы Орынбор мен ... ... ... орнына орталығы Омбы қаласы болған бір Дала генерал-
губернаторлығын ... ... ... 1897 ж. ... ... қарауына берілді.
Ақмола, Семей, Жетісу облыстарын Дала генерал-губернаторлығы ... ... ... ... ... басқарды. Дала генерал-
губернаторлығының орталығы — Омбы, сонымен қатар, ... ... ... ... ... облысынікі — Семей қаласы, Орал облысынікі — Орал қаласы,
Торғай облысынікі — Орынбор қаласы болып ... ... ... ... ... ... патша әкімшілік саяси ... ... ... ... ... ... бұқарасын отарлық езгіде ұстау, халықтың
бас көтеру көріністерінің алдын алу мақсатын көздеді. Реформа Қазақстанды
ешқандай шектеусіз ... ... алу ... ... ... ... “Бұдан былай қарай қырғыз ... орыс қол ... ... ... енді қырғыздар (қазақтар) орыс
билігіне мойынсұнатын болады” деп  ашық жазады. Сөйтіп, қазақ ... ... ... 10. ХІХ Ғ. ... ... ҚАЗАҚСТАНҒА КАПИТАЛИСТІК ҚАТЫНАСТАРДЫҢ
ЕНУІ ЖӘНЕ ДАМУЫ
Қазақстанның жалпыресейлік экономикаға тартылуы. Банк және несие
жүйесінің ... ... ... ... ... нәтижесінде
аймақтың экономикалық өмірінде түбегейлі өзгерістер жүзеге асты:
— аймақ жалпыресейлік еңбек бөлінісі мен ... және ... ... ... ... өлшем, ақша белгілері жүйесі орнады;
— ауыл шаруашылығының тауарлық салалары өсті;
— тау-кен және өңдеу өнеркәсібі ... ... ... ... ісі, денсаулық сақтау, мал дәрігерлік ісі дамыды.
Қазақстанда капитализмнің алдыңғы қатарлы белгілері пайда ... ... ... мен ... жолдар салынды;
— тауар-ақша қатынастары дамыды;
—көшпелі қазақтар шаруашылықтың жартылай көшпелі және отырықшы түрлеріне
ауыса бастады;
— әлеуметтік жіктеліс тереңдеп, жаңа ... ... ... ... ... ... және т.б.).
Алайда Қазақстанға капитализм белгілері өте баяу енді, мұнда көпке дейін
экономиканың ... ... ... ... ... ... шаруашылық жағынан
тек шикізат көзі тұрғысынан ғана игерілді. Өз кезегінде ресейлік ... ... ... ... ... айналды. Сонымен қатар,
Орталық Ресейдің сауда-өнеркәсіп және монополистік буржуазиясының ... ... ... ... ... және ... ... капитал
негізінде тау-кен және мұнай ... ... ... ... ... Банк тораптары мен несие мекемелері құрылуы нәтижесінде
капитал ... ... ... да ... жетті.
Қазақстандағы несие жүйесін барлық Ресей империясындағы сияқты
Мемлекеттік банк ... ... ... банк ... ... қоғамдары, қалалық қоғамдық банктер жүзеге асырды. ... ірі ... банк ... ХІХ ғ. ... ... Семей, Омбы, Верный қалаларында ашылды. ХХ ғасырдың басында
өнеркәсіптің, ауыл шаруашылығының дамуы ақша рыногын кеңейтіп, ... ... ... Бұл ... ... ірі ... банктердің
бөлімдері: Орыс-Азия, Петербург, Халықаралық коммерция, ... Орыс ... ... Орыс ... ... ... есеп және ... Құрама банк, Еділ-Кама, Мәскеу көпестері
банктері ашылды.
Қазақстан мен Қырғызстан ... 1914 ж. 44 банк ... мен ... және қарыз жинақтау серіктестіктері жұмыс істеді. Бұл 1900 жылғымен
салыстырғанда 4,5 есе ... Өлке ... ... ... ... жағынан Ақмола облысы бірінші орынға шықты. Петропавловск ... ... ... ... ... Мал, ... өнімдері саудасы және ұн ... ... ірі ... ... Ал Орал және ... Еділ ... мал ... тұратын маңызды пунктке айналды. Ресейдегі өнеркәсіптің,  қала 
халқы санының өсуімен ... ... ... ... арта ... ... ... байланысы банк капиталы
түрінде еніп, сауда операцияларына белсенді қатысу арқылы сауда өнеркәсіп
топтарын өлкенің бай ... ... ... ықпал етті. Банк
несиесі сауда операциялары, әсіресе тұрақты сауда дамыған ... ... ... ... ... ... өндірісімен салыстырғанда біршама
жоғары деңгейде болды. Саудада орта және ұсақ сауда ... ... ... ... ... куәліктердің 79%-ы сауда ісімен айналысуға,
ал небары 4,7% өнеркәсіп өндірісімен айналысуға ... ... ... ... ... ... ірі ... ауылшаруашылық өнімдерін сатып
алумен айналысатын, сауда айналымы жылына 50 мыңнан 300 мың ... ... ... ... ... бөлшек сауда дүкендері де сауда
операцияларына белсене араласты.
Қазақстан мен Қырғызстанда несие көлемі жағынан ... ... мал ... ... екінші орынды нан, үшіншіден — өнеркәсіп тауарлары иеленді.
Қазақстанның өндіргіш күштерінің өсуіне ... ... ... үлкен
маңызы болды. Темір жолдар торабы жүк тасудың, ... ... ... ... тәсілінің орнығуындағы басым факторға ... ... ... Рязань — Орал, Самара — Орынбор, ... ... ... ... жолдар, Сібір темір жолы құрылысының аяқталуы
Ресеймен байланысты күшейте түсті. Осы ... ... ... қоныс аударуы жүріп жатқандықтан, сырттан келгендер осы маңызды
темір жол, тас жол, су ... ... ... ... ғ. екінші жартысы — ХХ ғ. басындағы сауданың дамуы. ... ... ... енуі ... шаруашылық
өміріне көптеген өзгерістер әкелді. Бұның өзі Қазақстанда ... ... ішкі ... ... ... ... ... жол ашты.
Өлке экономикасы жалпыресейлік шаруашылық жүйесінің құрамдас бөлігі
ретінде біркелкі дамыған жоқ. Оған әр ... ... даму ... ... ... ... ұсақ тауарлы,
капиталистік) пісіп-жетілу дәрежесі ықпал етіп отырды.
Кез келген мемлекетте ішкі және ... ... ... ... ... ішкі ... дамуына жергілікті рыноктың құрылуы,
ақша ... енуі әсер ... ... ... ... ... ... байланыс жүйелі түрде орнады деп  айту
қиын.
Қазақтардың басты тауары — мал мен мал ... ... ... ... ... Ресеймен сауда байланыстарының өсуі зор ықпал
етті. Қазақстан капитализм ... ... ... келе жатқан ресейлік
рынокқа тартыла бастады. Ресейден қант, галантерея және ... ... ... әкелінді. Ресейге мал мен шикізат  шығару, әсіресе
өлкеде темір жол ... ... ... ... ... ... ... Егіншілік өнімдерінің тауарлығы артты. Бұл өз кезегінде қоғамдық
еңбек бөлінісін туғызды. ХІХ ғ. соңы — ХХ ғ. ... ... ... түрі ... қозғалмалы айырбас саудасы, маусымдық жәрмеңкелер, тұрақты
сауда.
Сауданың аралап айырбастау түрімен ... ... Олар ... ... әр ... ... тауарларды малға айырбастады. Айырбас
саудада балама ретінде көбінесе бағасы 1 сом күміс ақшаға бағаланатын ... ... ... ХХ ғ. басында, мәселен 1904—1905 жылдары қойдың бөлшек
саудада құны 3,40 сомнан — 6,5 сомға ... ... ... 3 ...... ... өскендігі байқалады. Айырбас саудада ... ірі ... ... ... ... ... ... еткендіктен сауда тең емес,
тонаушылық сипатта болды.
Далалық аралап айырбастау саудасының кең ... жаюы ... ... ... ... әсер ... Далалық ұсақ саудагерлер үстінен
қарайтын ірі сауда капиталы осы ... ... ... қалаларда
шоғырланды.
Дала өлкесінің Омбы, Петропавл тағы басқа қалалары орыстың сауда
капиталының қазақ ... ... ... рөл ... ... ... жәрмеңкелік сауданың ірі орталықтарына айналды. Мұнда қалалық
сауда далалық айырбас ... бір ... ... ... тек ... ғана емес, бекініс пункттері мен казак-
орыс станицаларында қазақтар ... ... ... темір жол бекеттері
бойында ашылды.
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап ... ... ... ... жәрмеңкелік сауда кең етек ала ... ... ең ... ... ... ... уезі ... (немесе
1948 ж. негізін салушы көпес С.Ботовтың есімімен аталған) жәрмеңкесі болды.
ХІХ ғасырдың ... оның ... ... ... 3 млн ... дейін жетсе,
1869—1913 жылдары 10 есе өсіп, 1,5 млн сомды құрады. Орал облысында ... ... ... облысындағы Петров ... ... ... ... ... (Петропавл уезі), Жетісу облысында
ең ірі  — Қарқара жәрмеңкесі, Сырдария облысында — ... ... ХІХ ғ. 80- ... 1909 жылға дейін тек Семей облысында 15
жәрмеңке (Екатеринск, Шар, Семей, Мешіт, т.б.) ... ғ. ... ... мен Қазақстан аумағында жылдық айналымы
60—70 млн сомнан асатын 270 ірілі-ұсақты жәрмеңкелер болды.
Жәрмеңкелік сауда ауданаралық және ... ... ие ... ... мал ... мен жер ... өнімдері сатылды. Қазақстанға орыс
өнеркәсіп өнімдері, тоқыма тауарлар ... ... ... ... ... ... құралдары), қант, сабын, ... ... ... заттар әкелінді. Орта Азиядан кептірілген
жемістер, киім, мата, қалы кілемдер, Қытайдан шәй, маталар ... ... ... ... ... ... ақша түрінде
жүрді. Қазақстанда ақша-тауар қатынастарының негізінде орыс көпестері
жәрмеңкелерден өте үлкен ... ... Ұсақ ... неше түрлі алдап-
арбау арқылы тікелей өндірушілер есебінен байып отырды. Патша үкіметінің
қазақ ... ... ... ... ... сипаты
болғандығына қарамастан, қазақтардың табиғи томаға-тұйық шаруашылығының
ыдырауына жол ашты.
Жәрмеңкелер жылдың төрт ... ... ... ... ... деп ... Қазақтар үшін, әсіресе, жазда өтетін
жәрмеңкелердің маңызы зор болды. Бұған алыс ... ... ірі ... ешкі және мал ... өнімдері: тері, жүн, киіз, май, ... ... ... ... ... қажетті заттарға, ұн, шай, ыдыс-аяқ
және т.б.  айырбастады. Бұлардың ішінен  өнімдерінің белгілі бір ... үшін ... ... ... ... буржуазиясы өсіп шықты.
Қазақтардың ... ... ... ұсақ, орта және ірі деп үшке
бөлуге болады. Мәселен, ХІХ ғасырда ... ... ... ... ... ірілі-ұсақты жалпы саны 40
мыңға жеткен. Солардың арқасында сауда мен ... ... ... ... Дегенмен ресейлік және ортаазиялық сауда буржуазиясының
бәсекелестік әсерінен ... ... ... ... ... капитал
толығымен қалыптаса алмады, тек сауда капиталы түрінде қалды. Өсімқорлық
капитал өзінің жоғары түрі — ... ... ... ... алмады.
Жәрмеңкелік сауданың төмендеуін Қазақстандағы 1911 жылдардан басталған
мал шаруашылығының дағдарысы, ақша-тауар қатынастарының ... ... ... ... ... ... түсіндіруге болады. Тұрақты
сауда әсіресе дүкен, дүңгіршек, көтерме ... ... ... ХХ ... ... бола ... ... революцияға дейінгі ... ... ... ... ... ... қалыптасып үлгермеді.
Оған отарлық езгі, жекелеген аймақ арасындағы экономикалық байланыстардың
әлсіздігі, ру қатынастарының сақталуы әсер етті.
Қазақстан мен ... ... ... ... ... Қазақ-қытай сауда орталықтары ретінде ... ... ... ... және т.б. ... өсіп-көркейді.
Қазақстан жері арқылы жүргізілетін орыс-қытай сауда ... ... ... Петербург келісімдері негізінде жандана түсті. Сонымен
қатар, Сібір темір жол торабы мен Ертіс бумен жүретін кеме ... ... ... ... ... зор ... Мысалы, Бақты, Қосағаш,
Зайсан, Қатонқарағай,  Жаркент, Ыстықкөл, Нарын кеден бекеттері жұмыс істеп
тұрды.
Қазақстанның Қытаймен ғана ... ... ... Еуропа елдерімен
сауда байланысы болды. Мәселен, Монғолиямен, Англиямен ... ... ... орын ... ... мал өнімдерін шығарды.
Қазақстандағы өңдеу өнеркәсібінің ... оның ... ... Сібір темір жолы салынғаннан кейін Қазақстан тауарлы мал
шаруашылығымен айналысатын ауданға айналды. ... жүн, ет, май ... ... жол ... Ақмола облысында 2,1 мың адам, ... 1 мың адам ... үшін мал ... ... ... Петропавл және Семей қалалары мал саудасымен ... ... ... ... ... 1912 ж. ... салына бастады. 1915 ж.
фабрика күніне 50 мың банкі консервілерін шығарды. Онда 500 жұмысшы еңбек
етті.
Май ... ... ... ХІХ ... ... ... облысында
— 126, ал Семейде — 65 май зауыттары ... ... май  ... жеке ... ... ... орыс ... және шетел капиталы қолына
шоғырланды. Май өндіру өндірісінің маусымдық ... ... ... ... жерлермен байланысын  бірден үзіп кете алмады.
Қазақстанда ерітілген тоң май ... кең ... ... ... және ... ... ... Тек қана Ақмола облысында 33 май
шайқайтын зауыттар болды. Алайда ондағы артта ... ... ... ... ... ... мүмкіндік бермеді. Қажетті
сабын мөлшері Ресейден әкелінді, жергілікті май ... ... ... Мал ... ... өңдеу кәсіпорындарының ішінде былғары
шығару ісі жетекші орын алды. ХХ ғасырдың ... ... және ... 162 ... ... ... ... толық емес мәліметтерге
қарағанда 700 адам ... ... 1116 мың ... өнімін шығарды. Кейбір тері
өңдейтін ірі орталықтар жыл бойы ... ... ... ... ... ... еңбек етті.
Былғары өңдейтін шеберханалар мен зауыттар судың бойында орналасты және
былғары өңдейтіндердің жұмысы ... ... ... ... ... ... тек 17% ғана ... өндірісімен қатар қолғап тігетін, пима басатын кәсіпорындар
жанында қой терісінен тон тігу ... ... ... Тон ... ... және ... ... жедел дамыды. Олардағы 88
кәсіпорында 271 жұмысшы 69 мың сомның бұйымын шығарды. Мәселен, тек ... 13 ... 54 ... ... болды. Кәсіпорындардың
көпшілігі ұсақ тауарлы өндіріске жатты. Мануфактура үлесі ... тек ... ... ... жүн ... ... ғана ... өтіп, Ресейге
жөнелтілді. 1908 ж. Семей облысында әрқайсысында 80-нен 100 жұмысшысы бар 6
жүн жуатын және жүн тарайтын зауыттар ... ... ... Семей және
Ақмола облыстарында шағын кірпіш құятын зауыттар жұмыс істеді. Мәселен, бұл
жазда жұмыс істейтін ... 1912 ж. 2 млн ... ... шығарды. Ақмола
облысындағы құрылыстардың 50%-ы саманнан жасалған кірпіштерден салынды.
Далалық өлкеде өңдеу өнеркәсібінде ұн тарту ісі ... орын ... ... ... ... ... алқаптарының көлемі 973 мың
десятина, Семей облысында 300 мың ... ... ... алқаптарының
жартысынан көбінде бидай өсірілгендіктен, олардың артық бөлігі тауарлы ұн
тарту кәсіпорындарына жөнелтілді. Жергілікті ауылдық ... су, ... ... ... жүретін диірмендер болғанымен, аймақта бумен
жүретін ұн тарту өнеркәсібі жетекші орынға шықты. Ұн ... ... ... жолы бойында орналасқан Омбы, Семей, Петропавл, ... ... ... ... 1889 ж. ... 700 диірмен болса, 1913 ж. 11
су диірмені, ... 3 мың пұт ұн ... 6 ... ... ... ірі ұн ... ... үйлері “П.Плещеев и КӘ", “М.Красинников и
КӘ", “Мұхамед Мусин-Садык и КӘ” 1908 ж. өз ... бір ... ... Бұл ... бу ... ... ... аса
жоғары сапалы бидайдың қатты сорттарынан ұн тартып шығарды. Бұл қоғам
бірнеше рет Ресейдегі және ... ... ... алқа мен ... ... ... 1908 ж. ... “Семей бу диірмендерінің
акционерлік қоғамының” ... ... 1,8 мың ... ... алғашқы
синдикат болды. Осылайша өлкеде ұн тарту өнеркәсібінде біртіндеп ... ... ... ... ... бастады. Оларды Дала өлкесіндегі
Орыс-Азия банкі қаржыландырып, ұн тарту өндірісін ғана емес, оны ... да ... ... ... спирт, арақ-шарап өндіретін Қаржы министріне бағынатын
Томск-Семей және ... ... ... ... 1894 ж.
мемлекеттік қосымша салықтың бір түрі — қазыналық ... ... ... ... мемлекет кірісінің 30%-ын жауып отырды.
Сонымен қатар, спирт өнеркәсібі сыра қайнату өнеркәсібінің дамуына да ... және ... ... ... ... кесетін өнеркәсіп
дамыды. Мәселен, Сібір темір жолы құрылысына көп ағаш ... ... ... ... ... Қазақстанда ұсақ тауар өндірісінің
үлесі ... да ірі ... ... ... ... ... ... негізінен ауылдық жерлерге жақын орналасып, жер
өңдеу және мал ... ... ... ... пен ... ... әр ... шикізат түрлеріне қарай
дамыды. Ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу, тері өңдеу, киіз басу, кілем тоқу
кеңінен ... ... ... ... ... ... шаруа қожалықтарында
жер өңдеуден кейін астық тарту, май ... май ... ... орын ... Әсіресе ауыл шаруашылығы шикізатын өңдеу кәсіпшілігімен
егістік ... жоқ ... аз ... ... ж. ... ... кәсіпшіліктерге барып жұмыс істейтін қазақтар
12 мыңға жетті, ал Торғай облысында бүкіл шаруашылықтар санының 50%-ы ... ... ... Бұл ... ... ... ... жалдануға мәжбүр болды.
Жалдамалы еңбектің пайдаланылуы ұсақ тауарлы өндірістен мануфактуралық
өндіріске ... ... ... ... ... Қазақстанда ХХ
ғасырдың басында тері бұйымдары, шырақ жасау, сыра жасау ... ... ... да ұсақ өнеркәсіптерге жаңа техника мен технология  енгізіле
бастады. Мәселен, ... ... пима ... тері ... ұн ... май ... жаңа ... құрал- жабдықтары пайда болды.
Жетісуда шарап жасау өнеркәсібі ХІХ ғ. ... ... ... ХХ ... ... ... ... жоғары сапалығы жағынан
бірнеше рет шет жерлерде ... ие ... Сол ... Верныйда темекі
жасау, ағаш өңдеу, шұға тоқу өнеркәсіптері  дамыды. Түркістан мен Шымкентте
мақта тазалайтын кәсіпорындар ... ... ... Балқаш, Зайсан, Каспийде
балық аулау кәсіпшілігі болды.
Сонымен, ауыл шаруашылығы шикізатын өңдейтін өнеркәсіптердің ішіндегі
ірі ұн ... ... ... ... ... ... металл өңдейтін
салаларда фабрика өндірісіне көшу басталды. Қалған тері өңдеу, ... ... пима ... тон ... май шайқайтын, кірпіш құятын және
т.б. кәсіпорындар ұсақ қол еңбегі басым өндірістер ... ... ... үй ... ... сипатында болды, көбінесе отбасы мүшелері мен
мерзімді жұмыскерлердің еңбегі ... ... ... революциясы аяқталып үлгермеді. Қазақстан Ресей
өнеркәсібінің негізгі шикізат базасы ... ... ... ... өндіру саласы өте төмен деңгейде қалды.
§ 11. ҚАЗАҚСТАННЫҢ  РЕСЕЙ ИМПЕРИЯСЫНЫҢ ШИКІЗАТ БАЗАСЫНА АЙНАЛУЫ
Қазақстандағы түсті металл кен орындарын ... ... ... бері ... және ... ... аймағында тау-кен өндірісі мен
мыс, қорғасын, қола, күміс, алтын металлургия өндірісі  ... ... ... кен ... ... мен түсті металлургия
өндірісінің біртіндеп дамуы революцияға ... ... ... ... ... Орынбор әскери-барлау ... ... ... ... ... Қорғасынтау және Мыстау деп
аталған ежелгі кен орындарын ... ... ... 1816 жылғы Батыс Сібір
экспедициясы солтүстіктегі ... және т.б. ... ... іздерін
барлап қайтты.
Қазақстан далаларындағы түсті металл кен ... ... ... кен ... айналысатын саудагерлердің құлағына жетеді.
Қазақ өлкесіне кен іздеп келгендердің ... ... ... ... өнеркәсібімен айналысатын С. И. Попов және ... ... ... ... өңірінде бірнеше алтын кеніштері болған
Поповтар Баянауыл және ... ... ... ... ... ... ісін ... де айналысқан. Олар өздеріне таныс
қазақтардан округ ... мыс, ... ... кені ... ... естіп біледі. Поповтар аздаған сый-тартулар жасау арқылы ежелгі
тұрғындардан көне кен орындарының қай жерге орналасқандығын біліп алады.
Осылайша 1820 ... ... ... ... ... ... ... кенішінен күміс-қорғасын рудаларын Алтай металлургия зауыттарына
Ертіс бойымен тасып әкете бастады. Тек 1854–1860 жылдары ғана кеніштен таза
1 млн 300 мың сом таза ... ... кен ... ... Қарқаралы және Баянауыл округтерінде кен
өндіру және тау-кен зауыттарын салып, оның шикізатымен ... ... ... тұрды. ХІХ ғ. ортасынан бастап Поповтарға тиесілі
төмендегідей зауыттар жұмыс ... ... ... ... ... қорғасын-күміс-мыс зауыты, Николаевск мыс-
қорғасын ... ... мыс ... зауыт, Степановск (Қызыл-Еспе)
қорғасын зауыты және Козьмо-Демьяновск қорғасын-күміс-мыс зауыты. ... тас ... ... ... ... ... істеді. Қызылтау,
Майкөбе, Степановск (Жамантұз), Талдыкөл тас ... ... де ... ... Бұл кеніштерден 1893 жылға дейін 40,7 мың ... ... бұл ... ... ... өнімнің 11,5%-ы. Ал  барлық
Орталық Қазақстан көмір кеніштерінен өндірілген  көмірдің 85%-ы ... иесі — ... ... ... ... ... сол ... Спасск мыс өндірістеріне енетін
тағы басқа Спасск, ... ... және ... мыс кеніштері, Саран
көмір кеніші және Спасск мыс балқыту зауыты – ... бәрі 1847 ... ... дейін кен кәсіпкерлері Ушаков пен ... және т.б. ... ... ... ... болды. Кейіннен компания
тараған кезде ең көп қаржысы бар (50%-дан астам) Рязанов ... ... ... ... толық қожайынына айналды. Рязанов өндірісті 1904 ж.
шетел капиталистеріне сатты. 1904 ... 1919 ... ... ... патша
үкіметінің келісімімен шетелдік “Спасск мыс кені” акционерлік ... ... ... ... ... ... мыс ... және т.б.
ағылшын мен француздарға жалға берілді.
Өндіруге қаржысы жоқ ... да ... ... ... ... қалуға
деген тәбеті зор болды. Мәселен, Ушаковтың Ақмола және Атбасар сыртқы
округтерінде 28 кен ... ... ... 6 мыс кені ... ... ағылған көпестер әрине, өлкенің табиғат байлықтарын
неғұрлым ... өз қол ... ... ... ұмтылды. Тек қана Семей және
Ақмола облыстарында 15 жылдың ішінде (1880–1894) кен және тас ... ... ... 415 ... келіп түскен. Тек қана Қарқаралы уезі
бойынша өтініштер саны 15 ... 293-ке ... ... 252-сі ... ... ... мыс), 41-і тас ... орындарын игеруге арналған. Көпес-кен
кәсіпкерлері Отарлық Қазақстанның кен орындарын өз меншіктеріне айналдыру
арқылы кейіннен олардан алыпсатарлықпен пайда көруді ... ... ... тау-кен ісінде ешнәрсе түсінбеді, барлау жұмыстары жүргізілмеді,
кен мен тас көмір ... ... де, ... сол ... ... қолға
алынбады. Көпестер өндіріске капитал жұмсағылары ... Аса ... ... ... ... ... зор кен аймақтарын игеруге
рұқсат ... ... ... ... да, ХІХ ғ. соңы мен ХХ ғ. ... ... кәсіпкерлеріне сатуға кірісті.
Мәселен, павлодарлық көпес-кен кәсіпкері А.И.Деров және оның ... ... ... ... ... жүргізуге құқық беретін 200-ге жуық
куәліктері болды. Сол сияқты Қарқаралы уезінде Н.И.Перфильев және ... ... 720 ... ... болды. Ал С.Попов ... ... мен ... ... 1911 жылы 68 кен ... ... болды. 1840–1877 жылдары бұл кен орны Қарқаралы округіндегі
Поповтардың Благодатно-Стефановск және ... ... (1844) ... ... ... айналды. Көптеген кен орындарын
ежелгі кен орындарының ізі бойынша жергілікті қазақтар тапқанымен, ... ... ... ... ... кетті. Патша үкіметі
Қазақстанға метрополияның тек ... көзі ... ... ... ... ашқан тау-кен және көмір кеніштерін өндіруге қазақтардың
өздерін жібермеді. Мәселен, кен іздеуші пайдалы ... ... ... сол ... ... ... ... билік органдарынан өндіру
жұмысымен айналысуға рұқсат сұрап ... ... ... ... бай ... ... Қалмамбетовтың 1886 жылғы күміс-қорғасын
орындарын алғаш ашушы ретіндегі ресми өтініші қанағаттандырылған жоқ. ... осы ... тас ... ... ... ... 1903 ... Қазанғап
Досановтың өтінішіне де теріс жауап қайтарылды. 1856 ж. ... ... ... ... ... бастығы Баянауыл округінің аға
сұлтаны Мұса Шормановқа алтын және кен ... ... ... ... мыс ... мен Алтайдағы өндірістер. 1856 жылдан бастап өндіріле
бастаған Қарағанды көмірі де Спасск мыс ... ... ... ... ... Ал әр ... кен орындары зауыттың минералдық шикізат көзіне
айналды. Спасск мыс балқыту ... 1860 ж. іске ... ... ... бассейнінен оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жердегі Спасск кенішіне
(Ақмола округы) жақын жерге салынды. ... ... де ... 1851 ... ... ... Ақыл ... мен Байжан Тоқтамысовтардан 228
сом 57 тиынға жалға алған ... Ал ... ... ... ... ең ірі бай кеніш ... ... еді. Оны 1852 ж. ... Қарабақсы Боздақовтан 86 сом күміс ақшаға жалға алған болатын.
Бұл посессиондық құқық ... ... ... іс ... ... жекеменшікке айналдырып алды. Успенск кеніші 1855 жылдан 1915
жылға дейін 13 жыл үзіліспен (1886—1898 жж.) ... ... 1904 ... ... ... ... (Ушаков және басқа компаньондары 1860 ж.
тастап кетеді), ал 1904 жылдан Қазан ... ... ... мен
француздардың қарамағында болды. Кәсіпкерлер мыс кенін үш түрге бөліп, тек
мысы көп І және ІІ ... ... ғана ... ... ... ... дейін (105 км) кенді түйемен, атпен, өгізбен жергілікті қазақтар
тасыды. Жүз шақырым қашықтықта бір пұт жүкті ... ... 2—3 ... ақы ... мен Спасск зауытын жалғастыратын 40 шақырымдық темір жол ... ж. ғана ... ... мыс ... ... 1910 ж. ... ... Қарағанды көмірі мен мыс кеніне деген сұраныс арта ... ... ... жж. — 41 мың т, ... жж. — 157 мың т мыс ... Мыс балқытуға ғана 1905 ж. — 574 мың пұт, ал 1914 ж. — 1632 ... ... ... Демек көмірді пайдалану артып отырды. Рязановтар Спасск
зауытын барлық кеніштермен ... ... ... ... ... Штейнге үш жылға (1904—1907 жж.) ... ... ... ... ... ... компаниясы патшалық Ресейден аталған
кәсіпорындарды жеке меншікке алуға ұмтылды.
Патшаның өзі француз президентінің баласы  Карноға Рязановтың ... ... ... ... берді.
1904 ж. Лондонда “Спасск мыс кендері акционерлік қоғамы” құрылды. 1905
ж. акционерлік қоғам Спасск мыс балқыту зауытын, Успенск ... ... ... 776 мың ... ... ... алды. Спасск акционерлік
қоғамының капиталы алғашқы кезде 362 мың фунт стерлинг болса, 1911 ж. ... ф. ст. ... ... ... ... ... ... көмір
кенін және Успенск мыс кенішін жыртқыштықпен аса зор ... ... ... ... 30 мыңға жуық мыс балқытылды.  Ірі капиталистік
елдердің бірінші дүниежүзілік соғысқа дайындала бастауы (1914—1917 жж.) мыс
сияқты стратегиялық металға ... ... ... ... 1913 ж. зауыт өз
тарихында ең көп — 5021 тонна  таза мыс ... ... мыс ... ... ... Бірінші орындағы Оралдағы Карабаш мыс қорыту зауыттары
да Спасск ... ... ... ... ... таза ... 1 ... нарықтық бағасы 1911 ж. — 14 сом ... 1915 ж. — 23 сом 50 ... ... ... 34 ... ... ... зауыттар әскери қимылдар жылдарында (1914—1917 ... ... бар ... ... ... азайтты. Себебі бірінші
сортты кен аяқталып, екінші сортты кенді игеру үшін ... ... ... еді. ... ... ... мыс кендерін өндіретін Сарысу кен ... ... ... мыс ... ... балқыту үшін Спасск
зауыты қайта ... мыс ... ... ... ... ... жұмысшылар саны
1913 ж. 6 мың адамды құрады. Тек Спасск зауытында 1913—1914 жылдары 1 ... ... ... ... қазақтар құрады. Қарағанды көмір кенішіндегі 700 адамның 75%-ы
қазақтар болды. Бұл адамдардың бұлшықетінің ... ХІХ ғ. ... ...
ХХ ғ. басында Спасск мыс кені өндірісінде 70 млн пұт ... тас ... млн пұт мыс кені және 2,5 млн пұт таза мыс ... ... ... ... ... азая бастаған мыс өндірісі 1918—1920 жылдардағы
Азамат соғысы кезінде тоқтатылды. Спасск мыс кендері акционерлік қоғамының
ірі өндірісі 1918 ж. ... қол ... ... ... ... ... Атбасар уезі аумағында орналасқан Жезқазған мыс кеніші де
(1847—1906 жж.) ... ... ... мыс ... акционерлік
қоғамы” (Лондон) қолына көшті. Оның 40% акциясы Спасск акционерлік қоғамына
тиесілі ... ... ... қоғамы Жезқазған кеніші мен Байқоңыр
көмір кеніші негізінде Қарсақбай — Жезқазған мыс балқыту ... ... ... 1917 ж. іске қосылуға тиесілі болған зауыт жұмысы аяқталмай
қалды. 1920 ж. аяқталмай қалған ... ... ... ... Уркварттың қол астындағы басқа да Спасск зауыттары сияқты мемлекет
меншігіне алынды.
ХVІІІ—ХІХ ... ... ... 850 ... ... кен орындары
табылды. Олардың ішіндегі ең үлкендері: Риддер (1784 ж.), ... ... ... (1784 ж.) және т.б. ... ... күміс-қорғасын-мыс
зауыттары пайда болды. Жалпы Алтай өңірінде тау ... кен ... ... ... салушы А. Н. Демидов болды. Ол тулалық ұста,
Ресейдегі ондаған зауыттар ... аса ірі кен ... ... баласы
болатын. 1738—1740 жж. А.Демидов Барнауыл күміс-қорғасын зауытын, 1744 ж.
Шығыс Қазақстанда ... мыс ... ... ... ... ... ақша сарайына, ал қорғасын Ертіс пен Тобыл су жолымен ... ... ... ... ... соң) ... ... жеке
меншігіне айналды. Енді оларды мемлекет басқаратын болды. 1831 ж. құрылған
Алтай кен округы қарамағында 1764—1804 ... 5 ... ... Оларды
Қазақстан кеніштері шикізатпен жабдықтап тұрды. Қазақстан кенінен алынған
Алтайдың бағалы металдарынан теңге ақшалар соғылды. Алтай ... ... т ... ... күміс, 115 мың т қорғасын, 18 мың т мыс өндірілді.
Алтын араласқан күмістен ... ... ... 30—35 пұт таза ... алынды. Тек Зыряновскіден бүкіл Алтай кенінің 45,8% ... ... — 28,9%, ... — 25,3%. ... ... бүкіл Ресейдегі
өндірілетін күмістің 75%-ын берді, ал Нерчинск округы (Чита облысы) ... ... Бұл ... ... отырып,  Қазақстанды Ресей империясының
металлогенді провинциясы болды деп толығымен айтуға болады.
Екібастұз металлургия зауыттары. ... ... ... ... ... ... кеніші және басқа пайдалы ... ... кен ... ... ... қарасты болды. Ұзындығы
110 шақырым болатын Екібастұз — Ермак темір жолын осы 1899 ж. ... кен ... ... ... ... Бұл қоғамның негізгі
акционерлері   Деров, Бродский, Викторский, Смирнов және басқалар ... ... ... ... ... ... бес жылға (1899—1903
жж.) жуық, 1903 жылғы дағдарысқа дейін өмір сүрді.
Павлодар облысы Баянауыл ауданында Павлодардан ... ... ... ... ... ... ... кеніші 1876 жылдан ... Оны ... 1893 ... ... ... ... ретінде Деров қолға
алған еді. 1899 жылдан бастап Екібастұз көмір кеніші ... 4 ... ... ... мыс ... зауыты салынып, 1900 ж. іске
қосылды. 
1901—1903 жж. дүниежүзілік экономикалық ... ... ... ... банкротқа ұшырайды. Воскресенск зауыты мен мыс және
марганец ... ... ... ... ... ... өте
ауыр болды. Жұмыс күні 14 сағатқа созылып, жұмысшылар сыз және лас, ... мен ... ... Жалақыларын ала алмаған 150 жұмысшы бас
көтеруге шығады. Жұмысшылар өздерінің ... ... ... ғана
акционерлік қоғамнан өздеріне тиесілі жалақыны алуға қол жеткізеді. Осыдан
аз ... ... соң ... ... өз ... ... ж.  барлық зауыт кеніштері, Екібастұз көмір бассейні және темір жол
бар дүние-мүлкімен ағылшын-француз капиталистерінің қолына өтті. 1914 ... Орыс Азия ... ... ... ... екі кен ... акционерлік қоғамын негіздеді: “Қырғыз
(Екібастұз) кен өнеркәсібі акционерлік қоғамы” және “Риддер (Лениногорск)
кен өнеркәсібі ... ... ... және оның ... ... сол ... Оралдың ірі
түсті кен өндірісі ошақтары болды. Британ қаржы ... аса ... ... басқарған ағылшын-американ миллионер кен кәсіпкерлері аса
бай Кенді Алтай және Екібастұз өңірінде ескі ... ... ... ... ... ... ... Риддер кен байыту фабрикасы іске қосылды. Оларда
байытылып ... ... ... және ... концентраттары ұзақ жол жүріп
Екібастұзға жеткізілді. ... ... мен ... олар балқытылған
металға айналды.
“Қырғыз (Екібастұз) кен өнеркәсібі ... ... ... кен өнеркәсібі акционерлік қоғамының” капиталынан екі есе көп
болды. Оның 97,6%-ы ... ... ... Екібастұз мырыш және
қорғасын зауыттарында 1916 ж. — 2251 ... ... ... ... 495-і қазақтар, 132-сі орыстар болды. 1917 ж. жоғарыда аталған
кәсіпорындардың барлығы мемлекет меншігіне ... ... ... кеңесі қарамағына берілді.
Революцияға дейінгі Қазақстан өнеркәсібі  дамуының ... ... ... ... ... ... дамыды. Сауда операцияларынан 
көп пайда түсетін ... орыс және ... ... ... ... ынтасы болмады. Сонымен қатар, ауыр өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... мұнай, мыс кендерін өндіретін
кәсіпорындар ашылды. ... ... ... өз ... ... ... ... бағыттады.
Ауылшаруашылық шикізатын пайдаланумен қатар — ... тас ... ... ... ... ... ... Қазақстанның табиғат
байлықтарын игеру ХІХ ғ. 30 — 40-жылдарынан басталды. Бұл ... ... ... және ... ... жұмыс істеп жатты. Көптеген бай
кен орындарын қазақтардың өздері тапты. Мысалы, 1833 жылы Апақ ... ... ... ... ... тас көмір кенін тапты. Бұл кен орыны
Игілік Өтепов деген байдың жайылымында орналасқан еді. Өтепов бұл кен орнын
250 ... ... ... ... сатады. Екібастұз тас көмір кенін жұмысшы
Қасымов ашты. Екібастұз ... ... су ... мен ... ... ... ... ие болды.
ХІХ ғасырдың соңында тау-кен өнеркәсібі ... ... ... ... кен ... француз кәсіпкеріне, кейіннен ағылшындарға
сатылды. 1896 ж. француз ... ... ... ... құрды. Алтай өңіріндегі бай ... кені ... ... ... ... жалға ала бастады.
ХХ ғасырдың басында тау-кен зауыт ... ... ... ... мен ... ... ... қолында болды. 1904 ж. Ушаков
иелігіндегі тау-кен өнеркәсібі ағылшындарға 60 мың сомға ... 1907 ... ... ... ... ... мыс кеніші, Спасск
мыс балқытатын зауыт, Успенск мыс кеніші, Сарысу ... кен ... ... тас көмір кеніші, Жезқазған мыс орындары, Қарсақбай
мыс балқыту ... ... тас ... ... қарады.
Австриялық ақсүйек Турн-Такме Риддер мен Зыряновск түсті кен орындарына
қожалық етті. Атырау ауданындағы мұнай орындары француз Нобель дегеннің ... ... ... аса зор ... ... ... жұмыс көзі арқылы
өлкенің қазба байлықтарын тонаумен айналысты.
1880 жылдардан бастап Ресейде капитализмнің қарыштап дамуы түсті металл
мен тас ... ... ... ... Кен кәсібімен айналысатын
алыпсатарлар Орал және Сібірден Қазақ даласына ағылды. 1831—1895 жылдары
Қазақ ... ... кен ... саны күрт ... ... ... мыс және қорғасын-күміс, 138 тас көмір орындарын игеруге өтініштер
берілді. Түсті металл мен тас ... ... ... ... ... кейін де өсе түсті. 1906 ж. барлығы 857 кен орынына өтініш берілген.
Олардың 609-ы — мыс; 71 — ... және 177 — тас ... ... Солардың ішінде Рязановтарға тиесілі ... ... ... ... ... 59%-ы өндірілді.
1913 ж. Қазақстан мен Қырғызстанда 90 мың т көмір, 47 мың т мыс ... ... ... ... ... ... ... байлығына  патшалық Ресей ... ... ... ... ... ХАЛҚЫНЫҢ ТӘУЕЛСІЗДІК ЖОЛЫНДАҒЫ
ҰЛТ-АЗАТТЫҚ КҮРЕСІ
§ 12. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРДЫҢ ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ,
ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ, ТАРИХИ МАҢЫЗЫ
“Ұлт-азаттық қозғалыс” ұғымының жалпы сипаттамасы. ... ... отар ... тән ... ... Үнді халқының азаттық күресінің
басшысы Джавахарлал Неру халықтар мен елдер арасындағы қақтығыстың ... ...... деп ... ... елдер мен мүдделері қарама-
қайшы елдердің арасында нағыз соғыс болмаған жағдайдың өзінде, үнемі соғыс
пен қақтығыс қаупі жасырын ... ... Ал ... ... ... ... елде бұл ... (жанжал) адамдардың ақыл-ойы мен іс-
әрекетіне іштей әсер ете отырып, тұрақты сипатқа ие ... ... ... мен отар ... ... ... табиғи заңдылығын
негіздеп берді. Себебі отарлық езгі халықты тұтас қанайды. Ал бұл ... отар ... ... халықтың, барлық әлеуметтік топтарының
мүдделерімен қарама-қайшы ... ... ... ... ... ... билер, көшпелі малшылар) өздерінің аяқ асты болған құқықтарын
қорғауға көтеріледі. Отаршылдыққа қарсы ... ... ... топтардың
қатысуына әкеледі.
Ұлт-азаттық қозғалыстың басты мақсаты — ұлтты ... азат ету, ... ... ... ... ... келтіру. Сонымен ұлт-
азаттық қозғалыс дегеніміз — ұлттың әлеуметтік езгіге ... ... ... билікті жою арқылы ұлттық және әлеуметтік ... ... ... ... күрес әлеуметтік және тарихи құбылыс. Ол
қоғам өмірінің ... ... ... дамиды. Бұл байланыстық тек
саясат пен экономикадан ғана байқалмайды, ... ... ... да ... ... ... қозғалыстарды жан-жақты шынайы тарихи
контексте оқып- үйренуіміз қажет.
Ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... ұлттық, әлеуметтік, экономикалық, саяси, діни, рухани қайшылықтардың
түйіні. Ендеше бүгінгі күні оның ... ... ... деп кесіп айту
қиын.
Қазақ халқының ұлт-азаттық күресі революцияға дейін де, кеңестік дәуірде
де ұлы ... ... ... ... ... көзқарас қағидалары тұрғысынан ... ... ... ... тән бұл ... ... ... шынайы тарихының жазылуына кедергі болды.
Отаршылдық дәуірде ұлт-азаттық күрестерге “бүлік” деген айдар тағылды.
Ал оған қатысушылар “бүлікшілдер”, “тонаушылар” делінді. ... ... ... ... жалпы адамзаттың өркениет көшінде өз этносын
сақтап қалу жолындағы халықтың азапты күресі ... ... ... ... ... ... Ресей үкіметінің
әр түрлі әкімшілік-саяси шаралары қазақ көшпелі қоғамының ... ... ... өзі оның ... организмінде үнемі дағдарыс
құбылысын туғызып отырды. Ал бұл өз кезегінде мақсат-мүдделері мен табиғи
құқығы аяқ асты ... ... ... ... ... ... ... сол қоғамның барлық әлеуметтік
элементтерін азаттық күрес аясына тоғыстырды.
ХVІІІ–ХІХ ғғ. қазақтардың ... үшін ... орыс ... ... ала ... ... өзгерістерге қарсы күрес түрінде
көрінді. Қазақ халқының ұлт-азаттық күресі екі өркениеттің, екі ... ... ... күресі еді.
Сондықтан ұлт-азаттық қозғалыстардың барысында отаршылдық үкімет жойып
жіберген хандық билік ... ... ... ... ... ... қорғайтын мемлекеттілік белгілерін қайта жаңғыртты.
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстардың даму кезеңдері, ерекшеліктері.
Қазақ халқының Ресей отаршылдығына қарсы тәуелсіздік күресі ұзаққа ... ғ. ... ... мен
ХХ ғ. басына дейінгі кезеңді қамтыды.
1. 1783—1797 жж. Сырым Датұлы бастаған қозғалыс;
2. 20–30 жж. Саржан Қасымүлы мен ... ... ... ... ... ... Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы бастаған
көтеріліс;
4. 1837—1847 жылдардағы Кенесары Қасымүлы бастаған қозғалыс;
5. 1856—1857 жылдардағы Жанғожа Нұрмұхамедұлы мен Есет ... ... ... ... ... Торғай облыстарындағы және Маңғыстаудағы
көтерілістер;
7. 1916 ж. ұлт-азаттық көтеріліс.
Халық бұқарасының ... әрі ең ... ... — Сырым Датұлы қолбасшылығымен болған ... ... Кіші ... ... ... ... ... “ішкі жаққа”, Жайық
сыртына өтуіне тыйым салуы, ... ... бір ... құқықтарымен
санаспау негізгі себеп болған еді. Ресейдегі ... ... ... сияқты Сырым батырға да “жақсы ханға” деген сенім тән
еді. Сырым билердің ... ... ... көтеру мақсатын көздеді.
Сонымен қатар, хандық билікті қалпына келтіруге де өз ... ... ... ... келісімпаздық тактикасы оның дамуына
айтарлықтай кедергі ... ... ... ... және ханға
қарсы сипаты соңғы кезеңге дейін сақталды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... Исатай Тайманұлы батыр бастаған шаруалар көтерілісінде ... ... және өз ... ... ... ... ... жж. көтерілістің оған дейінгі ... ... ... ... ... ... бөлігі Ресейдің құрамына еніп, отаршылдық
саясат барған сайын ашық сипат ала ... еді. ... ... жойылуы,
жаңа әкімшілік басқару жүйесінің енгізілуі, қазақтардың құнарлы жерлерден
ығыстырылуы, міне, осының бәрі көтерілістің ... ... ... қарсы бағытын айқындап берді. Бұл стихиялы көтеріліс бола ... ... мен оның ... ... түбіндегі шайқасқа дейін
табандылықпен күрескенін атап өту ... ... ... ... ... Тайманұлы осы азаттық жолында күресте мерт ... ... ... ... ... ... ... қатардағы көшпелілер алдында
адалдығын дәлелдеді. Ал көтеріліске ... ... ... ... ... ... күштердің басымдылығы көтерілістің жеңіліске ұшырауын
жылдамдатты.
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихында ... ... ең ... ... жж. көтеріліс болды. Орта ... ... ... ... бұл ... ... ханның ұрпағы, ақсүйек
Кенесары Қасымұлы басшылығымен жүзеге асты. Егер осығанға дейінгі көтеріліс
басшылары қазақ қоғамының төменгі топтарынан — ... ... ... ... ... ... Қозғалыс 10 жыл уақыт бойы ... ... ете ... Орта және Ұлы жүздердің бірталай бөлігінің
Ресейдің құрамына ену ... ... ... кейінге шегерді. К.Қасымұлы
қозғалысы қырғыз жерінде жеңіліспен аяқталғаннан ... ғана Орта ... ... ... ... еді. ... үкіметі Ұлы жүз иеліктеріне
осы көтерілістен кейін ғана ауыз салуға мүмкіндік алған еді. Көтеріліс әлі
де толығымен Ресейдің құрамына кіре ... ... ... ... ... әлі де ... ... қалған жерлерде жалпы
отаршылдық саясатының тереңдей түсуіне қарсы бағытталды.
Өлкенің Ресейге қосылуы ... ... ... ... ... ... аз ... Ұлт-азаттық қозғалыстардағы билеуші
топтардың рөлі мен орны турасында, Ресейдегі орыс ... ... ... болды. Мәселен, ондағы кейбір бояр, дворяндардың қатысқаны
сияқты, қазақтардың ұлт-азаттық қозғалыстарының барлық кезеңінде ... ... ... ... күресінің әскери ұйымдасуы, қарулану дәрежесі төмен
болды. Көтерілісшілер саны әлдеқайда басымдылығына қарамастан жеңіске ... ... еді. Бұл ... ... бір ... ... ... (1837—1847 жж. көтерілістен ... ... ... жоқтығы олардың жеңіліспен аяқталуын заңдылық етті. Ислам
идеясын жақтаушы билер мен ... ... ... да ... ... ... пәрменді ықпал ете алмады.
Көтеріліс барысындағы хан сайлау фактілері, хандық биліктің жаңғыруы,
халық бұқарасының әлеуметтік санасының ... ... ... ... ... ... азаттыққа деген сағын сындыра алмады.
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар мақсаты мен ... ... ... және әлемдік, басқа ұлт-азаттық қозғалыстармен ... ... ХХ ғ. ... дейін Қазақстанда 300-ге жуық наразылық
бас көтерулері болған екен. Тәуелсіздік үшін күрестің бір сәт толастамағаны
анық. ... ... ... үшін ... ... жалғасып жатыр.
Сонау жоңғар шапқыншылығына қарсы ... Отан ... ... ... ... ... ... мәні, мақсаты бір.
Ол — ұлт тәуелсіздігі.
Ресей империясының ұлт аймақтарындағы, ... 25 ... ... Кавказдағы Шәмілдің, башқұрт халқының Салауат ... ... ... ... толқуларымен салыстыруға болады. Ал
дүниежүзілік тарихтан сендер үнді халқының ағылшын отаршылдарына, ... ... ... ... ... ... ... халқының
американ империализміне қарсы күресін және т.б. тарихтан ... ... ... ... де ... ... ... құрамдас бөлігі. Қазақ жеріндегі әрбір ұлт-азаттық қозғалыстың
алғышарттары жергілікті ... ... ... ... ... ұлттық шеңберден асып кетеді. ... ... ... қатарынан орын тебеді.
Осылайша қазақтар өздерінің қайсар мінезімен, қажымас-талмас ... ... бір ... болмысын, менталитетін сақтап қалды.
Дүниежүзілік өркениеттегі өзіндік орнын ... ... 13. ... ... ... ... ... АЗАТТЫҚ КҮРЕСІ
ХVІІ ғ. соңы — ХVІІІ ғ. басындағы Қазақ мемлекетінің ішкі және сыртқы
жағдайы. Ойраттар — ... ... ... ұлысы монғолдарының батыс
бұтағы. Шыңғыс хан әскерінің сол қанатын ... ... ... түркі, парсы тілді халықтар, қалмақтар, монғолдардың өздері жоңғар
деп атады. Қазақстанның шығыс шекарасы ойраттардың шабуылына үнемі ұшырап
тұрды.
Ойраттардың ... ... ... негізінде 1635 ж. Жоңғар
хандығы құрылды. Оған Алтай, Гоби шөлі, Жетісу ... ... ... ... ... ... орналасты. Қазақтың Жәңгір ханы тұсында ойрат пен
қазақтардың арасында 3 ірі қарулы қақтығыстар болды. 1) 1635 ж.; ... ж.; 3) ... жж. Бұл ... ... және ... ... ... екі жақты ауыспалы табыстармен аяқталып
отырды.
Қазақ елінің ақылгөйі, данышпаны, тірі кезінде “Әз-Тәуке” атанған ... ... ішкі ... ... ... шапқыншылықтан қорғану ісі
жолға қойылды. Ол жоңғар қалмақтарынан төнген қауіпке байланысты елді ... ... ... аянбай күш салды.
Үш жүздің білгір билерінің басын ... ... ... ... Оған
бірігіп өмір сүрген қазақ, қырғыз, қарақалпақ руларының атақты билері енді.
Төле би, Қаз дауысты Қазыбек, Әйтеке, қырғыздың Қоқым биі, ... ... би, т.б. ... Билер кеңесі сол кездегі ұлы дала ... ... ғ. аяғы — ... ғ. ... ... жүздері солтүстікте Тобыл мен
Ертістен оңтүстікте Ташкентке ... ... Еміл ... ... ... дейінгі кең аумақта орналасты. “Жеті жарғы” заңдар кодексін жасаған
Тәуке хан билік еткен жылдар “алтын ғасыр” болды. Немесе бұл ... ... ... ... бозторғай жұмыртқалаған” кезең дейді. Бұл кезең түрлі
аймақтардың өзара ... ... ... ... ... ... кезі болды. Түркістан, Жаркент, Сауран, Сайрам,
Созақ қалалары ... ... ие ... Тәуке Қазақ хандығының астанасы
Түркістанда отырып елді биледі. Бұл Жоңғар мемлекетіндегі ішкі ... ... ... ... ... ж. ... ... Батур қонтайшыдан кейін Сенге (1653—1670) ... ... ... ... ... ... ... және жоңғар
қақтығыстары саябырлайды. Жоңғар ... ... ... өз ... қорғауына тура келді. Бұған жоңғарлардың
Қытаймен арадағы қатынасы шиеленісіп кетуі себепші болды.
ХVІІ ғ. ... ... жж.) ... әскерлері Жетісу мен Оңтүстік
Қазақстанға басып кірді. Сайрам, Манкент, Қараспан, т.б.
9 қаланы ... ... ... ... ... ... көрсетіп, жоңғар
билеушісінің мұрагерін өлтірді. Жоңғарлар Оңтүстік Қазақстанға қосымша күш
төгіп, Сайрамды тас-талқан ... ... ... ... ... ... ... қазақтар оңтүстікке, батысқа, өзбек, қарақалпақ,
ноғай, башқұрт жеріне боса бастады. Қожаберген жырау: ... ... ... ... Шу, ... Сыр, ... жауда қалды”, — деп егіле жырлады.
Тәуке хан басын біріктірген Қазақ мемлекеті 1715 ж. ол ... ... ... бастады. Оның мұрагері Қайып елдің басын біріктіре алмады. Ал
Болат хан тұсында (1718—1729) қазақ қоғамында ... ... ... ХVІІ ғ. ... бастап Қазақстанға сан рет жойқын жорықтар
ұйымдастырған Жоңғар хандығы қазақ жеріне шапқыншылығын қайтадан бастады.
Қазақ-жоңғар қатынастарының шиеленісуі. 1697 ж. ... ... ... келгенде қазақ-жоңғар қатынастарындағы соғыс ... ... ... ... ... Бошоқтудың жиені) Жоңғар хандығын 1727 ж.
дейін басқарды. Ол ... ... ... жүргізген қатал да ауыр
шапқыншылық жорықтарымен белгілі болды.
Осы кезеңнен ... ... ... ... ... үдей
түседі. Жоңғар мемлекетінің тарихын зерттеуші И.Я. Златкиннің көрсетуінше,
1698 жылғы қазақ ханы Тәуке мен жоңғар қонтайшысы Севан ... ... ... ... тәуелсіздігіне үлкен қауіп төне бастады. Егер
Жоңғар хандығы ХVІІ ғасырда қазақтармен тек 1643 ж. және ... ... ... ... ... ... ... кейін бірі үздіксіз
жалғасып жатты. ... 1714, 1717, 1723 және 1725 ... ... ... зор ... әкелді. (Қосымша беттегі
картаны қараңдар.)
Жоңғар билеушілерінің экспансиясы бір жағынан, ... ... ... үшін ... ... күрес екінші жағынан
жалғасып тұрған кезеңде Қазақстан Ресеймен жақындасуға тырысады. Тәукенің
кезінде қазақ-орыс қатынастарын ... ... ... ... ... өз мақсатына жете алмады. Тәшім, Сары, Келдей, Қабай,
Тайқоңыр, Тұманшы батырлар бастап барған олардың ... ... ... ... жоңғарлар ХVІІ ғ. аяғы — ... ғ. ... бір ... ... ... ... өзеніне жетеді. Үш жүз өкілдері
1710 ж. Қарақұм маңында кеңес өткізіп, жауға қарсы күш ... ... 1718 ж. ... ... бойында Қаракерей Қабанбай мен Шақантай
(Жауғашар) батырлар жоңғар қолын талқандады. ... 1723 ж. ... ... ... ... ... Севан Рабдан бастаған 70–80 мың ... ... ... ... арқылы Жетісу, Қаратау, Таласқа жетті.
Бұл “Ақтабан шұбырындының” басы еді. Ұлы жүз, Орта ... бір ... ... ... көше ... ... атты мұңлы өлең
шумақтары сол кездегі 3 миллионның 1 миллионы қаза ... ... ... дәл ... ж. Ташкент, Түркістанды басып алды. Тек ... ... ... ... Есет, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай,
Саурық, Баян, Жәнібек, Райымбек, т.б. ... ... ... ... ... ... ... жағдайы аса ауыр еді: Еділ ... ... ... ... Орта Азия ... тарапынан қауіп
бұлты сейілмеді.
1726 ж. бастап қана қазақтың үш ... ... ... ... ... (Торғай даласының оңтүстік-шығысындағы Бұланты, Белеуті
өзендерінің жағалауында) деген жерде қазақтар қалмақтарды ... ... ... осы жер ... деп ... ... Бұл шайқастың
моралдық маңызы зор болды. Бұл ... ... ... ... ... т.б.
сұлтандар 10 мың әскермен солтүстік-батыс өңірді Еділ қалмақтарынан азат
етеді. 1726 ж. мамыр ... ... ... Кіші жүз ... Әбілқайырға бүкіл әскерге қолбасшылық ету тапсырылды. Ол ... ... ... ... ... елге ... ... оңтүстік-шығысындағы Ордабасы тауында барлық қазақ қолдары
бас қосып, осы жерден Боралдай, Қошқарата өзендері арқылы ... ... ... ... ж. көктемінде Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Аңырақай түбінде
(кейбір ... 1730 ж. ... ... ... ... ... арасында болды делінеді.) Әбілқайырдың басшылығымен қалмақтарға
күйрете соққы берілді.
Алайда жеңіс баянды болмай жатып, ел ... ... ... ... 1729 ж. ... ханы Болаттың өлімінен кейін “ұлы хан” болып оның
баласы Әбілмәмбет сайланды. Ал қазаққа ... ... бар ... хан ... еді. ... ... үміті ақталмаған Әбілқайыр Кіші жүз
жасағын, Орта жүзді Сәмеке бастап майдан даласынан алып ... Ұлы ... ... ... ... “Ұлы хан” билігі үшін ... ... ... ... ... ... жоңғар қолында қалып қойды. Ал жау
шапқыншылығына ... ... ... әлі ... ... ... Қазақстанның оңтүстігіндегі қалалардың жойылып
кетуінің бір себебі ... ... ... ... жолдарын жойып
жіберді, халық шаруашылығына зиян келтірді.
Ш.Құдайбердіұлының ... ... ... ... жылдарында қазақ
халқының алдында өзінің болашағы туралы мәселе тұрды. Жоңғарлар 1723 ... ... 70—80 мың ... жеті ... ... ... ... Патша
үкіметінің жансызы Д.Гладышев жоңғарларда түйемен тасып жүретін үш ... ... ... ... ... 400-ге жуық орыс ... мен
солдаттары болды. Оның үстіне 1723 ж. қазақ жерінде күшті жұт ... ... оны ... ... ақ ... жылы” дейді. Жалпы халық күнтізбесі
бойынша тышқан және қоян ... жұт ... ... жылдардың мұрағат
деректері де дәлелдеп отыр. Жұттан әлсіреген қазақ ауылдарына шабуыл жасау
уақытын жоңғарлар дәл таңдап алған ... ... ... ... жеті ... ... ... бере алмады. Осы
оқиғаны Шәкерім ... ...... ... ... бейнелеген:
Бұл соғыста қазақты қалмақ алды,
Үш есенің екеуін қырып салды.
Тұра алмай жеңілген соң Сыр бойында,
Арқаға қазақ ауып ... ... жол — бар ... ... ... шұбырынды” дегені сол.
Жаяу жүріп, табаны аппақ болып,
Қазақтың қорлық көріп шұбырғаны ол.
Алайда осы бір ауыр ... ... ... ... ... еңсесін түсіре
алмады. Қазақ халқы ақтық демі біткенше жаумен айқасуға бел буды.
§ 14. ҚАЗАҚ-ЖОҢҒАР СОҒЫСЫНЫҢ ТАРИХИ ҚАЙРАТКЕРЛЕРІ
Азаттық қозғалысының ... ... ... ... сұрапыл күн
туып, ат ауыздықпен су ішіп, ... ... су ... ... ... ... етек-жеңін жиып, басын құрап, халық мүддесін ... шыға ... ... ... ... бостандығы, азаттығы еді. Әр ... ... ... дәл ... ... Ақтамберді жырау:
Күлдір-күлдір кісінетіп,
Күреңді мінер ме екеміз!
Күдеріден бау тағып,
Ақ кіреуке киер ме екеміз!
Жағасы алтын, жеңі жез,
Шығыршығы торғай көз,
Сауыт киер ме ... ... ... алып,
Қоңыр салқын төске алып,
Қол төңкерер ме екеміз.
Жалаулы найза ... ... ... ма екеміз, —
дейді.
Ұлттық сана-сезімі, ар намысы ... есін ... ... ... ірі ... ... ... Ел-жұрт бірлігін ойлап, жалпыға
тіреу болған билер мен қол бастаушы батырлар шықты. Севан Рабданның ағасы
Шона-Добаның ... ... ... бойындағы қалалар тегеурінді қарсылық
көрсетті. Қазақ жасақтарының басшылығымен 300 мың ... ... бір ... ... ... Сайрам, Түркістан қалалары алынды. Түркістан, Сайрамды
қорғаушылардың басқыншыларға қарсы жанқиярлық ерлігі ерен болды. ... ... ала ... ... ... ... жабдықтап тұрған Сайрам
өзені сағасының ағысын басқа бағытта бұруға бұйрық берген.
Қазақ-жоңғар соғысы тарих сахнасына ерліктері ... ... ... шығарды. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының “Қазақ шежіресінде” Абылай,
Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Қаз ... ... ... ... ... ... ... Бердіғожа, Сырым Малайсары,
Тарақты Байғозы, Шапырашты Наурызбай, Уақ Сары, Баян ... ... ... ... батыр(1691—1769) М.Ж. Көпейұлының айтуы бойынша:
“Батырда Қаракерей Қабанбайдан асқан батыр жоқ, үйсін Төле ... ... ... ... ... елді азат ... батырлығымен де, даналығымен
де ерекше көзге түскен зор тұлғалардың бірі — ... ... ... ... Ерасыл еді. Одан соң алып денесіне қарап Нарбала атаныпты.
Батырдың алғашқы ерлігін Бітімбай ақын былай жырлайды:
Ерлікпенен Ерасыл,
Дұшпанын ... ... он алты ... мұндай қайратты.
Қос білегін сыбанды,
Қас батырдай айбатты...
Өкпеден қанжар кіргенде
Барқ етті малғұн бақырып,
Қалмақ жатыр ойбайлап,
Бірін-бірі шақырып.
Қабанбай батыр алғаш 1724 ж. ... ... ... отыз екі жас
шамасында болған. ... ... ... әйгілі Алакөл шайқасына (1925
ж.), Бұланты ... ... ... ... ... ... ... мен Шаған шайқасына қатысады.
1716 жылдан 1757 жылға дейін 41 жылдық өмірін ... ... ... ... ... ... қорғауға арнады. Ол өз өмірінде соғысқа 103 рет
кіріп, 54 рет жау батырымен жекпе-жекке ... ... ... үшін ... оған ... ... батыры” деген құрметті атақтар берген.
Қанжығалы Бөгенбай Ақшаұлы (1680—1778) аса ... ... ... жоң-
ғарларға қарсы азаттық соғысын ұйымдастырушылардың бірі.
Баһадүр Бөгенбай ... ... ... ... ретінде
1710 ж. Қарақұмдағы бүкілқазақтық Құрылтайда көрінді. Революцияға дейінгі
зерттеуші
Я.Гавердовский: “Құрылтайға ... ... әр ... көзқарастар
болды. Олардың бір тобы үй-күйін тастап, жан-жаққа босып кетпекші ... ... ... Бөгенбай көптің алдына шығып, ру ақсақалдарының аяғына
қылышын қойып, ашуланып жейдесін ... ... кек ... ... ... ... ... мен тұтқындалған балаларды қайтарамыз, қарап
отыратын уақыт бітті. ... ... ... жаудан қорыққан ба?” —
деп, сол кезде ерлігімен әйгілі болған рубасы Бөгенбай мұндай әрекеттерге
тосқауыл қойды” деп ... Осы ... ... ... ... ... сайланды. 1726 ж. жауға бүкілхалықтық тойтарыс беруді
ұйымдастыру ... ... ... ... кейін Кіші жүз ханы
Әбілқайырмен бірге Бұланты түбіндегі ұрыста жеңіске ... ... ... ... ... ... ... қырғыздармен келіссөз жүргізді.
Бөгенбай батыр Абылайды талай жорықтарға ертіп жүріп, мемлекет басқару
ісіне баулып, ең соңында хандық билікке ұсынды.
Шақшақұлы ...... ... ... қайраткері, жоңғарларға
қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылардың бірі. Абылайды хан ... ... төрт ... бірі ретінде шешуші рөл атқарды.
Қаракерей Қабанбай,
Қанжығалы Бөгенбай,
Қаз дауысты Қазыбек,
Шақшақұлы Жәнібек.
Орманнан көп Орта жүз,
Содан шыққан төрт тіректің бірі Жәнібек еді, —
деп ... ... ... өз ... айтуынша аты аңызға айналған белгілі батыр, қолбасшы
Шақшақұлы Жәнібектің басшылығымен Орта жүз жасақтары 1725 ж. ... ... ... ... ... ... жоңғарларға күйрете
соққы берген.
Қазақ-орыс қатынастарының дамуына қосқан үлесі үшін патша өкіметінен І
тархан атағын алған, Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... Құтпанбетұлы (1706—1781) жоңғарларға қарсы күрескен
батыр, Абылайдың ту ұстаушы үш ... ... ... ... он мың
әскердің қолбасшысы. Наурызбайдың 1729 ж. жоңғардың ... ... мен ... ... ... ерлігі қазақ даласына кең
тарады. 1750—1752 жылдары ол бәсентиін Малайсары батырлармен ... ... ... ... жеткен.
Әбілқайыр хан. Әз Жәнібектің кіші ұлы Өсеке сұлтаннан тарайтын Абдулла
шаңырағында 1693 ж. ... ... 1748 ж. ... Барақ сұлтан қолынан қаза
тапты. Кіші жүздің ханы ... кіші ... ... ... хан
болып сайлануына оның жоңғарларға қарсы күрестегі ерлігі себепші болды.
1710 ж. Қарақұм құрылтайында да,
1726 ж. Ордабасыдағы ұлы ... да ... ... ... бас қолбасшысы
етіп Әбілқайырды бірауыздан сайлады.
А.Левшин: “Кіші жүздің ханы Әбілқайырды бас сардар етіп сайлағанда оны
арғымаққа мінгізді, ... ... үшін ... атты құрбандыққа шалды. Билер
мен хандардың ақ шатырларының алдында, Арғыннан шыққан қарт Бөгенбай жеңіс
туын ... — деп ... ... “Ол зор ... ... аппақ жүзді, қызыл шырайлы, түсі
сондай жылы кісі, сонымен қатар зор денсаулық пен ... ... ... ... ... ... ... оған тең келетін кісі жоқ. ... ... ол ... ғана ... оның ... балалары да осы лауазымды
алып жүр. Жоңғар қалмақтарымен болған соғыста олардың басшысы қонтайшыны өз
қолымен тұтқынға алғаннан кейін... Кіші орда оны хан ...... хан ... мемлекеттілігінде Абылай сияқты хандық пен
қолбасшылықты қатар ұстаған жан-жақты ерекше ... ... ... қолбасшылық дарынын ерекше танытқан — 1723 ж. Аюке хан басқарған Еділ
қалмақтарына қарсы жорық. Онда ... ... ... 4–5 есе ... ... болатын. 1627—1771 жыл бойы Еділді мекендеген торғауыт
қалмақтарға қарсы күреске Әбілқайыр тұтас жарты ... ... ... ... Әбілқайырдың ұйымдастырушылық қабілеті, қазақ қоғамының
және қарсылас жауының ... ... ... ... ... ... өз жемісін берді. 1724 ж. өзінде-ақ Әбілқайырдың басшылығымен
қазақтар алғашқы жеңіске жете бастады. Түркістанды қайтарып алды. “Ақтабан
шұбырындыдан” кейін 1725 ж. оның ... ... ... 50 ... қолы ... жиналды. Әбілқайырдың басшылығымен қазақ жасақтары Отырар,
Шымкент, Түркістан, Сайрам ... азат ... ерен ... ... ... аты ... қазаққа мәшһүр болған батырлармен тізе қосып
қазақ ... ... ... ... мен Бөгенбай еді. 1728 ж.
Бұлантыдағы ... ... ... мекені), Қалмаққырылған және 1730 ж.
Аңырақай шайқастарына қолбасшылық Болат ... ... ... ... ... ... көрінді. Бүкіл Үш жүздің қолын
біріктіруде Әбілқайырдың еңбегі ... мен ... ... ... ... ... мәні бар ұлы тарихи оқиға.
Әбілқайырдың күреске толы өмірі ХVІІІ ғ. бірінші ... ... қилы ... ... Ол қысқа тарихи мерзім ішінде ... ... ең ... ... ... көтерілді. Ол өзінің “басты хан”
ретінде ... ... ... ... ... ... Қазақ хандығымен байланыстырды. Оның осы бір жеке ... мен ... ... дәл сол ... ... ... ... Алысты болжағыш көрегендік қасиеті Әбілқайырды басқа дала
хандарынан ерекшелеп көрсетеді.
Төле би ... ...... Жамбыл облысы, Шу өңірі, Жайсан
жайлауында туған. Ұлы жүздің биі “Жеті ... ... ... ... 1743 ж. Ұлы жүз ханы ... ... ... оның орнына алты
жыл бойы, яғни 1749 жылға дейін Ташкентті басқарды.
Төле бидің ... ... ... шұбырынды, алқакөл сұлама”
жылдарынан кейін күшейе түсті. Қарадан ... ... ... ... ... ұйымдастыруда халыққа ұйтқы болды. “Елге бай құт емес, би
құт” дейтін нақыл сөзді Төле би сол ... ... ... ... бір ... ... бар. ... шапқыншылығынан босып, ел көше
бастаған кезде Төле үйін жықпай ... ... ... ... ... ... себебін сұрағанда, Төле би:
— Биыл шаңырағыма бір қарлығаш ұя салып еді, бұл дүние жүзін топан суы
басқанда Нұқ ... ... суға ... ... ... ... адам
баласының жем болу қаупі туғанда, содан қорғаған жәндік еді. Мен өз ... ... ... ... ұясын бұзып, балапандарын қырып кете алмадым,
— дейді. Мұны естіген ... ... Бұл ... екен, — деп оның өзіне де, маңайындағы еліне де тимепті-мыс.
Сөйтіп Төле би қамсыз отырған халық ... ... ... айла-тәсіл
қолданған.
Қалмақ-жоңғар басқыншыларына қарсы халық азаттық күресін ұйымдастырудағы
ерлігі мен сіңірген еңбегі үшін Төле би ел ... ... ... ие ... мен ... оның ... тура атамай, көзі тірі кезінде-ақ “Абыз”,
“Қарлығаш әулие”, “Қарлығаш би” деп қадірлеген.
Төле би көршілес Бұхар, ... ... ... мүмкіндігінше бейбіт
қатынас жасауды жақтаған. Ресейге екі рет елшілік жіберген. Соңғы 1749 ж.
елшілікпен өз балалары Айтпай мен ... ... ... Ұлы ... өз қамқорлығына алуын өтінген. Төле би ұзақ жасап, ... ... ... ... би Келдібекұлы (1665—1765) — Қарағанды облысының қазіргі Қазыбек
(Егіндібұлақ) ауданында әйгілі би, ру басшысы ... ... ... ... ... ... Орта жүз рулары арасында танымал болады.
Қазыбек бидің: ... ... ... мал ... ... бірақ ешкімге соқтықпай,
жай жатқан елміз; елімізден құт-береке қашпасын деп, ... ... ... деп, ... үкі ... ... ... дұшпан басынбаған елміз,
басымыздан сөз асырмаған елміз”, — деген жай ... отты ... ... оны ... ... Қазыбек деп қастерлеген.
Ол Абылайдың басқаруы кезеңінде жоңғарларға қарсы күресті ұйымдастырады.
Шапқыншылық кезде екі ... ... ... ... мәмілегер ретінде
белгілі болады. ХVІІІ ғ. 40-жылдарында Абылай ханды жоңғарлардың тұтқынынан
босатып алған басты ... ... ... ... ... ... өнер ... шебер қолданған.
Оның сөзіне ешкім қарсы дау айта ... Бұл ... оның ... ... ... малдарды, тіпті Абылайдың өзін босатып алуға
жәрдемдескен. ... ... ... қалмаққа үш рет елші болып баруы”,
“Қазыбектің елшілігі” деген әңгімелер ... би ... ... ... ... ... ... ата қонысында
қайтыс болған. Түркістан қаласындағы Қожа ... ... ... би ... ... Кіші ... Әлімұлы тайпасының
Төртқара руынан шыққан. Оның өмірі мен қызметі туралы мәліметтер аз. Кіші
жүздің биі ретінде ... хан ... ... еніп, “Жеті жарғы” заңдар
жинағын жасауға, мемлекеттік істерге, жүздердің арасындағы дауларды шешуге
қатысқан. Ш. Уәлиханов белгілі ... бірі ... ... ... Төле
бимен қатар атайды.
Қазақ руларының басын біріктіріп, бір ... ... және ... ... ... халықтарымен одақтас болуды, жоңғар
шапқыншылығына ... ... ... ... ... ... 15. ХІІІ ҒАСЫРДЫҢ СОҢҒЫ ЖАРТЫСЫНДАҒЫ РЕСЕЙ ОТАРШЫЛДЫҒЫНА ҚАРСЫ ҰЛТ-
АЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАР
ХVІІІ ғасырдың екінші жартысындағы патша үкіметінің Кіші жүз бен ... ... ... ... бас ... ... ... жоңғар
басқыншыларына қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Қазақ мемлекетінің ... ... ... ... ... мен Еділ ...... казактары, оңтүстіктен — Қоқан, Хиуа мемлекеттері өз
мүдделеріне пайдалануға тырысты.
Қазақ елінің халықаралық жағдайының шиеленісуі ... ... ... үміт ... ... болды. Орыс өкіметі қазақтардың
жоңғарлармен алысып жатқанын пайдаланып, ... ... ... ... салу ... ... ... ала бастады. Жылдан-жылға
Ресей мемлекеті отарлау саясатын ашық түрде ... ... Бұл ... 30-
жылдардың басында басталған Қазақ хандығындағы саяси ... ... ... іс ... ... ... Әбілқайыр хан мен Батыр
сұлтан ... ... Орта ... ... мен ... ... ... хан болып
саналғанымен, Барақ пен Әбілмәмбет сұлтандар ... ... рөл ... мен ... ... Ұлы ... бір бөлігіне де тарады. Олар ... ... ... ... Ал Ұлы ... қалған бөлігінде
Жолбарыс ханның билігі сақталды. Патша үкіметі ақсүйектердің өзара ала
ауыздығын шебер ... ... және ... ... ... ... ... Себебі Батыс Қазақстан Ресей империясына
ең жақын орналасқан аймақ болатын.
Бұл жақындық Кіші жүздің бірінші болып ... ... әсер ... отарлық езгінің алғашқы ауыртпалығын ала келді. Осыған байланысты
Кіші жүз үнемі ұлт-азаттық қозғалыстың ошағына айналды.
ХVІІІ ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ж. Әбілқайыр ханның өліміне әкелді. Бұл қазақ жүздерінің ... ... ... ... ханның орнына келген Нұралы ханның
билігі енді Орта ... ... ... Кіші ... ... ... жағдайы орнықты емес еді. ... Кіші ... ... ... жоқ. ... ... ... жүрген Шекті руы
Батыр сұлтанды хан сайлады. Нұралыны тек Байұлы рулары қолдады. ... ... ... жақсы түсінді, енді өзіне қолдауды рубасыларынан емес,
патша үкіметі тарапынан іздей бастады. Патша ... Кіші ... ... ... ... отырған еді. Патша үкіметі де өз тарапынан Қазақ
жүздерінің саяси жағынан нығаюына мүдделі болған жоқ. Орта ... ... ... қазақтарға көршілес башқұрт халқының ұлт-азаттық
күресінің өрістеуі патша үкіметінің отаршылдық мүдделеріне ... 1748 ж. ... ... ... хан ... ... беріп, жылына
600 сом мемлекеттік ақы төлейтін болды. Ол сөйтіп орыс мемлекетінен жалақы
алатын алғашқы ханға айналды. Ол енді ... ... ... ... ақылдасып жүргізуге тиіс болды. 1749 ж.
2 мамырдан оған ... ... ... тұру ... ... ... бұл саяси актісі Нұралыға ... ... ... ... ... ... алмады. ХVІІІ ғ. 40–60-жылдарында оңтүстік
шекаралардағы жайылымдар үшін қарақалпақтармен, түрікмендермен ... ... ... ... Еділ мен ... ... жерлер үшін торғауыт қалмақтарымен
қарым-қатынасы нашарлай берді. Халықтарды бір-біріне айдап салу мақсатында
патша үкіметі “ішкі жаққа” ... ... ... ... ... бәрі ... ... қысқы жайылымдар үшін жер тапшылығы
дағдарысын туғызды.
Патша үкіметінің Каспий теңізінің ... ... ... да
шұрайлы жерлерді орыс помещиктеріне бөліп беруі қазақтардың дәстүрлі
жайылымдық жерлерін ... ... ... ... ... соң ... ... бекіністер тізбегі — Ой шебі қазақтар тарапынан
қарсылық тудырмай ... Ор ... әрі ... ... Ащы шебі ... қосылды. Ал бекіністерге қоныстандырылған орыс-казактар, ... ... ... қазақтардың жеріне көз алартуы патша үкіметі
езгісіне қарсы бағытталған қарсылықтарға ... ... 1756, 1765 ... заң ... ... ... Еділ ... арасындағы, Есіл мен Тобылдың жоғарғы ағысындағы, Каспий теңізінің
солтүстік жағалауы бойындағы жерлерде ... ... ... Бұл
қазақтардың мүдделеріне тым қайшы келді. 1771 ж. Еділ мен Жайық арасындағы
қалмақтар Жоңғарияға көшіп ... ... де бұл жер ... ... ... ... ... Осылайша жер тапшылығы қазақ билеушілерінің
арасындағы ала ауыздықты одан әрі ушықтыра түсті.
Ертістің оң жағалауына өтуге тыйым салған Орта ... ... да ... еді. ... ... ... әскери басшылары қазақтардың бекініске
алдымен 10 шақырым, кейіннен 50 шақырым ... ... ... мал ... ... ... ... Орынбор шекаралық комиссиясына наразылық
білдірген ... ... ... ілінбеді. Онымен қоймай Орал әскери
бекінісінің атаманы “барымташы қазақтарды жазалау” деген ... ... деп ... ... ... ұйымдастырып тұрды.
Мәселен, 1782 ж. 11 қазанында Сырым ... Кіші жүз ... ... ... арыз ... Орал ... бекінісінің атаманы 1500
солдатпен келіп, жазықсыз жатқан қазақ ауылдарын шапқаны, 225 үйді қиратып,
мүліктерін ... 150 ... ... ... 57 ... ... ... жылқы, түйе, сиыр, қой айдап алып кеткені айтылады.
Жоғарыдағы айтылған ... ... ... ... ... ... ... мен рубасыларының ғана емес, халық алдындағы беделін түсірді.
Қазақтардың 1773—1775 жж. Е. Пугачев бастаған шаруалар ... ... ... картаны қараңдар.) Ресейдегі Е. Пугачев бастаған көтеріліс
басыбайлылық құқыққа қарсы бағытталса да, оған ... ... ... қазақтар да қатысты. Орта жүз, әсіресе Кіші жүз ... ... жер ... ... ... ... шығып, шаруалар
соғысына қосылды. Пугачев үндеуінің Кіші жүзде таралуы ... ... ... ... Халық жасақтары билеуші топтардың қол астына
шоғырлана бастады. ... ... ... ... Ертіс өзендерінің оң
жағасындағы шұрайлы жерлерді орыс-казактарға ... ... ... ... ... тыйым салуы халықтың ашу-ызасын тудырды. Ал
Пугачев езілген халық бұқарасын “жермен қамтамасыз етуге” уәде берген еді.
Кіші ... ірі ...... мен ... Айшуақ сұлтандар
көтерілісті қолдады, тіпті 1773 ж. 17 ... ... ... Зәбір молда
Пугачевқа арнайы сыйлықты ... ... ... Одан ... Кіші ... ... ретінде әскер жіберуін сұрайды.
Нұралы бір жағынан Пугачевқа қылыш, шапан, арғымақ сыйлай отырып, екінші
жағынан Орынборға көтеріліс қимылдары туралы хабарлап ... да ... ... ... ... ... ... басталды. Ол негізгі
күшімен Жайық бойымен жоғары жылжиды. Форпост, қамалдар, соның ішінде Илецк
қалашығы Пугачевқа ... ... ... ... ... қамтып, өлкенің негізгі әкімшілік және әскери орталығы — Орынборды
қоршау басталады. 1773 ж. 5 ... 2500 ... 20 ... ... алуға
ұмтылды. Оған башқұрт халқының батыры Салауат Юлаев, Оңтүстік ... ... ... ... ... кезінде қазақтардың тама,
Табын, жағалбайлы ... ... ... жасағына қосылып, орыс
бекінісіне шабуыл ... ... ... ұлы ... бас ... ... ... ретінде топ
жөнелтті. Деректерге қарағанда, Орынборды қоршау кезінде 2 ... ... ... ... ... Орта жүз рулары да Орынборды
қоршауға, Илецкіні алуға қатысты.
1774 ж. Орынборды қоршау тоқтатылды. Енді ... хан ... ... қолдайтындығын неғұрлым ашық көрсете бастайды.
Көтеріліс ошағы Кіші жүзден басқа жаққа ауысқаннан кейін де қазақтардың
патша үкіметі ... ... ... Тек 1774 ж. ... ... ... жасалынды. 1775 ж. қаңтар айында Нұралы хан патша үкіметінен
қазақ ... ... ... жіберуін сұрап өтініш
білдіреді.
1775 ж. ақпанда 300 орал-казак әскері, 500 башқұрттан тұратын Мансуров
бастаған ... ... ... пен Орал ... ... Кіші жүздің
ортасына бет түзейді. Осы кезде С. ... ... ... басшысы
ретінде сахнаға шығады. Көтеріліс аяқталғаннан кейін ІІ Екатерина Жайық
өзенін Орал деп, ... ... ... деп ... ... ... Датұлы бастаған Кіші жүздегі ұлт-азаттық
қозғалыс. (Қосымша беттегі ... ... ... империясының Кіші
жүздегі отарлық саясаты тереңдеген сайын өлкедегі ... орыс ... ... ... да ... жүре ... ... басып-жанышталғаннан кейін 1775 ж. 25 шілдеден бастап “сезікті”
деген кез ... ... ... қазақты тұтқындап, малын тартып ... ... ... ... ... ... соғысы кезінде қазақтар
1756, 1771 жылдардағы жарлықпен санаспай, іс ... Еділ мен ... ... ... ... ж. ... керей руында ... ... ... ... ... ... Қозғалыс Кіші жүздегі Табын,
тама, Шекті, шөмекей, байбақты рулары арасына тарайды. Тағы да ... ... 1776 ж. ... ... ... ... үкіметінен көмек сұрауға
мәжбүр болды.
1782 жылғы жарлық бойынша қазақтарға патша үкіметі Еділ мен ... ... ... ... ... ... мен оның туыстары қоныстарға билік
құқын пайдаланып, шекаралық әкімшілік шенеуніктерімен, казак-орыстармен
бірігіп, халықты ... ... Арғы ... ... ... ... ... мен бір қой ақы алып тұрды. Орал әскер басшылары ақы төлемегендерді
тұтқынға алып отырды, малын тартып алды. ... 1783 ж. ... ... ... ... 4 мың ... ... әкетеді. Бұған жауап ретінде
қазақтар редуттарға, бекіністерге, ... ... ... Осы
кезеңнен бастап бас көтерулер жаппай тұрақты ... ... ... ... Орал шебі мен Орск ... ... ... тарих аренасына халық қозғалысының лидері ретінде жастайынан
шешендігімен, әділдігімен көзге түскен Байбақты руының басшысы ... ... Ол ... асқан ерлігімен халық сүйіспеншілігіне бөленген батыр
болатын. Оның қарамағында 2 ... жуық ... бар ... ... хан және оның ... Кіші ... ... айырылып,
халықтан алыстай берді. Нұралы хан 70-жылдардың екінші жартысынан бастап
патша әкімшілігінің еркін орындайтын орыс ... ... ... ... ... ... бақылауды билер мен батырлардан
тұратын Сырым бастаған топ өз ... ... ... ... ... ... мәселені шешу міндеті тұрды:
а) Ыдырап бара жатқан дәстүрлі қазақ менталитетін (Қазақ мемлекеттілігін)
құтқару; ә) Жер ... ... екі ... бір-бірімен тығыз байланысты еді. Хан мен патша үкіметіне
қарсы осы өмірлік мәселелер халық бұқарасының ... ... ... ... сипат берді.
С. Датұлын Кіші жүздегі қазақ руларының барлығы дерлік қолдады. Жайық
әскери кеңсесінің мәліметтері бойынша, 1758 ж. 8 ... ... ... 2700, ... батырдың жасағында — 1500, Барақ батырдың жасағында — 2 мың
адам болған. 1786 жылға ... ол өз ... 7 ... ... Сырымға байбақты, Шекті, Табын, шеркеш, таз ... ... Бұл ... ... ... ... басқаруындағы рулар
болатын. Осылайша Нұралы ханның билігі ... ... ... ауқымы Петербург сарайы мен Сібір, Уфа, Орынбор ... ... Отто ... ой ... Олар халық наразылығын пайдалана
отырып, Кіші жүздегі хандық билікті жоюды ойластыра бастады.
Хандық биліктегі өзгерістер. Патша ... ... ... мен ... арасына от тастау арқылы көшпенді халықты тұтастығынан айыруды
мақсат етті. Себебі Нұралыны ... ... ... ... ... екі жақ екі ... мақсат көздеді. С. Датұлы бастаған топ хандық
билікті түгел таратуды жақтады, немесе ... ... ... тақтан
тайдырып, оның орнына Барақтың баласы ... ... хан етіп ... Ал екінші жақ — патшалық ... ... іске ... ... әлсіз хандық жүйені түпкілікті жойып, Кіші Орданы рубасыларына
бөліп беріп, өзі ... ... ... ... ... ... ... хан болуды армандай алмайтын Сырым бағытын қолдай бастады.
1785 жылғы күздегі рубасыларының құрылтайында 208 ... ... ... ... ант берді. Игельстром ... ... ... ... екі ... қаралды: а) Жүздегі билік
мәселесі; ә) Қысқы жайылымдарды кеңейту.
Құрылтай Нұралыны тақтан тайдырып, Кіші ... үш ... ... ... ... (Әлімұлы) бөлуді, Сырымды барлық Орданың бас
кеңесшісі етіп тағайындау ісін қарады. Рубасыларының көпшілігі ... деп ... ... жаңа хан ... туралы да сөз болды. Игельстром ... өз қол ... ... Орал ... Сахарная бекінісі мен
Гурьев бекінісіне дейінгі жерде көшіп-қонуға рұқсат берді. Игельстромның
бұл іс-қимылдары азаттық ... ... ... ... ... ... ... бағыт өрши түсті. 1786 ж. сәуірде көтерілісшілердің
қысымымен Нұралы Кіші ... ... ... ... патша өкіметінің қол
астына барып паналауға мәжбүр болды.
1786 ж. 3 ... ІІ ... ... ханды биліктен тайдыру ... қол ... ... ... шақырып, әрі қарай Уфаға жер
аударды.
Осынау аумалы-төкпелі кезеңді пайдаланып, ... ... ... жасап, хандық билікті жойып жібермекке әрекеттенді. Кіші
жүз үш ... ... ... әрқайсысын Съез сайлаған рубасы басқаратын
болды. Осылайша генерал-губернатор ... ... ... құрып
басқару туралы жоба “Игельстром реформасы” деп ... ... Кіші ... ... ... ... әкімшілігінің жанынан
құрылған шекаралық сотқа берілді. Ол Кіші ... ... жаңа ... ең ... ... мен патша әкімшілігінің өкілдерінен тұрды.
Жергілікті жерлерде рубасыларынан, төрағадан және орыс ... ... ... осы ... ... ... ... 32 рубасылары
төлемақы алып тұратын шенеунікке айналды.
Нұралы ханның ... ... ... ... Бөтен жерде саяси
қуғында жүріп, Нұралы хан 1790 ж. ... ... ... ... ... ... ... да қиыншылыққа кездесті. Ғасырлар бойы қалыптасқан
хандық билікті бір қағаздың күшімен жойып жіберуге әлі ... ... жоқ еді. ... ... талап еткен ақсүйек ... әлі де ... ... ... ... ... ... келтіру
қозғалысын ханның інісі Ералы басқарды.
Бұл кезеңде ... ... ... ... болып, француз
революциясы Еуропа монархтарын шошытты. Енді патша үкіметінің өзі реформаны
сәтсіздікке ұшырады деп ... ... ... Ал ... қызметтен
кетеді. Жаңа губернатор А. Пеутлинг тұсында хандық билік қайта ... ... ... Орск ... ... ... Ералы сұлтан Кіші жүз ханы (1792—1794)
болып сайланды. Бұрынғы ... ... ... ... Орал казак әскерінің
бейбіт ауылдарға ... ... ... бұл көтерілістің қайта
өрлеуіне ... С. ... ... ханы мен Хиуа ханы ... ... 1792 ж. ... ... Ресейге ашық күрес жариялайды. Көтеріліс
Кіші жүзді түгел қамтып, Сырым батыр ... ... ... дейін
көтерілді.
1792 жылдың күзінде көтерілісшілердің 1000 адамдық жасағы Елек ... ... ... оны ... Күйікқала деп атап кетеді. Көтеріліс
партизан соғысы сипатына ие болады.
1794 ж. жазда Ералы хан ... ... оның ... ... ... ... басады. Қырда билік іс жүзінде рубасыларының қолында болды. Алайда
көтерілісшілер 1797 ж. Есім ... да ... ... Орынбор
губернаторы болып қайта келген Игельстром Сырыммен келіссөз жүргізе
бастайды. Көтерілісшілерді ... үшін енді жаңа хан ... Кіші ... басқару хандық кеңеске берілді. Басшысы болып Айшуақ
сұлтан тағайындалды.
1797 ж. ... ауыр ... және сол жылы 8 ... ... ... ... Сырым күресті тоқтатады. Сөйтіп, Кіші жүз қазақтарының
арасындағы ... ... 14 ... ... ... ... сұлтандардың бір бөлігі өз беттерімен Қаратай Нұралиевті хан етіп
көтерсе, Игельстром Қаратайды емес, Айшуақты хан (1797—1805) етіп ... Кіші жүз тағы да екі ... ... ... аренасына айналды.
Қаратай бастаған сұлтандардың қудалауымен Сырым 1797 ж. Хиуа хандығына өтіп
кетеді. Одан кейінгі өмірі туралы ... аз. 1802 ж. жат ... ... ... ... басты қозғаушы күші — қарапайым көшпелі ... бұл ... ... ... хан ... мен ... ... наразы сұлтандар (Айшуақ сұлтанның балалары),
билер, ... мен ... ... ... ... ... ... саяси бағыттары бір-біріне
қарама-қайшы әр түрлі әлеуметтік топтар тартылды. Алайда С. ... ... ... бір ...... ... ... тоғыстыра білді.
Бірақ С. Датұлының көтерілістің әр кезеңінде өзінің мақсатын өзгертіп,
Орынбор губернаторымен ... ... ... ... ... ... тақтан
тайдыруы, Есімнің өлтірілуі, өз бетімен ... ... ... барлығы
қозғалыстың шешуші кезеңіндегі оның қарама-қайшылыққа толы ... ... ... жеңілуіне бірқатар жағдайлар әсер етті:
қазақ қоғамындағы әр ... ... ... ру арасындағы ала ауыздық,
тіпті Сырымның өз руы ... да ... ... ...... ... ... екіншілері — Әбілқайыр хан ұрпағы Ералы, Есім төңірегіне
жиналды; Сырымның өз қол ... ... ... жеке ... ... ... екі жақты соғыс жүргізуі; патша әкімшілігінің хан
кеңесінен ... оны ... ... ... маңызы зор. Көтерілістің басты талабы — жер мәселесі
ішінара шешілді. ... ... пен Еділ ... ... ... ... Жер тапшылығын уақытша бәсеңдетті. Дәстүрлі
билік жүйесі ... ... ... ... қол ... осы ... ... нышандарын сақтап қалды. Тұтастай алғанда кейбір
ішкі қайшылықтарына қарамастан ... ... ... ... ... 16—17. ХІХ Ғ. ... ... ҰЛТ-АЗАТТЫҚ
ҚОЗҒАЛЫСТАР
Орта жүздегі патшалық реформаларға қарсылық. Саржан ... ... ... ... ... 1773—1775 жж.
Пугачев бастаған шаруалар соғысына ... ... ... ... ... ... ... жүйесінің әлсірей бастағанын
көрсетті. Халық арасында ықпалы кеміген хан патша ... ... ... іске ... ... Бұл ... ... жүйесінің жаңа
тәртібін қажет етті. Патша үкіметі 1822 ж. Орта ... ... ... ... ... ... хандық билікті жойды.
Бұл бірінші патшалық реформа дәстүрлі билік құрылымдарын бұза ... ... ... ... одан әрі ... ... ... әскери-әкімшілік отарлауына кең түрде жол ашып берді.
Орта жүзде хандық мемлекеттіліктің жойылуы және Қарқаралы (1824 ж.) және
Көкшетау (1824 ж.) ... ... және т.б. ... ... ... Абылай ұрпақтары бастады. Оның басында тұрған Қасым
сұлтан ... және оның ... ... ... ... ... ... уақыт бойы патшалық режімге қарсы күресумен болды. Абылай
ұрпақтарының қолдауына сүйене отырып, үкіметке ... ... ... ... ... аға ... ... Уәлиұлы ұйымдастырды.
Алайда патша үкіметі Ғұбайдолланы тез ... ... ... жер ... ... ... ... қарсылық қозғалыстар одан әрі өрби
түсті. Осы кезеңде Саржан Қасымұлы басқарған Қарқаралы округінде де 1825 ... ... ... ... ... ... Бұл ... мақсаты
— Абылай ұрпақтары сұлтандар билік жүргізетін Қазақ ... ... ... ... ... ... еді. ... өзінің інісі Есенгелдімен
ауылдарды аралап, өкіметке қарсы күресуге үндеу тастады. Өсу ... ... ... Батыс Сібір генерал-губернаторы П.М. Капцевич
жазалау жасағын жасақтады. Карбышев бастаған 200 ... ... ... ... ... ... 1825—1826 жылдар жазалаушы күштер мен
көтерілісшілер арасында қақтығыстармен өтті. Саржанның қол астына ... ... ... ... бастаған топтар келіп қосылды. Саржанның
қол астында сұлтан Абылай Ғаббасұлы, жас ... ... ... да ... ... ... Патша әкімшілігі болса өз тарапынан
“бүлікшіл” сұлтандардың ... ... ... ... ... ... ... әскери соттың құзырына беру керек деп шешті.
Дегенмен үкімет көтерілісшілерді жазалау үшін ... ... ... ... ... қырға шығаруды кейінге қалдырды. 1827—1830 ... ... ... тарады да, жаңа құрылған округ аумағын наразы
топтар ... ... ... Ал ... үкіметі қазақ даласында округтер
ашуды жалғастыра берді. 1826 ж. Баянауыл, 1832 ж. ... 1831 ж. ... ... ... ... Орта Азия ... ... отаршылдығына қарсы күресте қазақ қоғамы тағы да бір-біріне ... ... ... ... аға сұлтаны Тұрсын Шыңғысұлы Саржанның
әрбір қимылын Омбы әкімшілігіне хабарлап, ... ... ... өтінумен
болды. Ал Саржан бастаған көтерілісшілер өз ... ... ... ... ... ... орыс ... алым-салық төлетіп,
разъезд бен пикеттерге шабуыл жасады. Бұған қосымша Саржан сұлтан және оның
жақтастары ... ... ... ... ... келе жатқан
қауіпке бірігіп күресуге бел шешіп кіріседі. ... ... ... ... қимылы да қарқынды бола түсті. ... ... ... Орта ... ... ... Ұлы жүз ... келеді, осы жақтағы
шашыраңқы қазақ күштерін өз жағына тартуды ... ... бұл ... билеушісін алаңдатпай қоймады. 1836 ж. жазда Ташкентте Саржан сұлтан
және оның інілері Ержан, ... ... ... ... ... мазмұны бұған дейінгі көтерілістерге
қарағанда тереңірек болды. Ол Абылай ... ... ... ... ... ... мақсат етті.
С. Қасымұлы өлімінен кейін де патша отаршылдығына қарсы күрес бір сәт ... ... ... он жылға созылған күресті Саржанның кіші
інісі Кенесары одан әрі жалғастырып ... ... ... Орта ... ... келе жатқан үлкен көтеріліс от жалынының тек ұшқыны
іспеттес ... ... ... Тіленшіұлы бастаған қозғалыс. 20–30-жылдары патша
үкіметінің отарлық саясатына қарсы Кіші жүздегі ... ... ... Жер ... ... жайылымдар үшін күрес оның негізгі
мазмұнына айналды. ХІХ ғ. 20–30-жылдары Жаңа Елек ... ... ... 7—10 мың шаршы шақырымға дейінгі жер қазақтардан тартып алынды.
Бұл жаңа шекара шебі Орынбор әскери-шекара ... бір ... ... Жаңа Елек шебі 29 ... редут, бекіністерден тұрды. Үкімет бұл
жерлерге Орал, Орынбор орыс-казактарын, шаруаларды ... ... 1935 ж. тағы бір жаңа ... ... 12 мың ... және Жағалбайлы рулары жерсіз қалды.
Табын руының жайылымдары Елек ... ... ... ... ... патша үкіметі қазақтарды Елек пен Орал ... ... ... әкесі Тіленші кезінде Сырымның жақтасы ретінде көтеріліске
белсене қатысқан болатын. Ал Жоламанмен ... ... ... ... Жүсіп те қатысты. ... ... ... ... сақталды. Жоламан да, Жүсіп те ... ... ... ұрпақтары ретінде олар ... ... одан әрі ... ... ... Тіленшіұлымен бірге Табын руының батырлары Дәуіт
Асауұлы, Алдаш Байғаниндер болды. Ал 1838 жылдың соңына қарай оған ... ... Есет ... ... ... ... ... болып отыр.
Жоламан батыр тархан атағы бар Табын ... ... бола ... ... алдында қазақтардың құқын қорғауға кіріседі. Басында Орынбор
губернаторы Эссенге 1822—1823 жылдары бірнеше рет хат ... ... ... ... Қазақтардың өмірлік қажеттілігі — жерін бейбіт ... ала ... көзі ... соң қарулы күрес жолына түседі. Ол
өзінің Ресеймен соғыс ... ... Елек ... ... шептің
салынуынан деп түсіндіреді.
Орск-Троицк бекіністерінен Торғай өзеніне қарай ығысқан қазақ шаруалары
жер тапшылығынан ... ... ... ... ... ... батырды қолдаушылар қатары өсіп, оны Табын,
Тама, Жағалбайлы, Жаппас, Алшын, Арғын, ... ... ... ... ... ... ... көтерілісі басталған кезде Жоламан оған көмекке
ұмтылды. Сөйтіп, Кіші жүз бен Орта жүз ... ... ... Ол
қырға ішкерілеп еніп, Кенесары көтерілісіне қосылуға үндеді.
Ал 1838 ж. Бөкей ... ... ... ... ... мен
Махамбет Өтемісұлы Кіші жүзге келген кезде көтеріліс одан әрі өрши ... ж. ... ... ... ... Орск мен ... дейінгі
аралықты көтеріліс оты шарпыды. Көтерілісшілер жаппай Торғай мен Ырғыз
аудандарына көшіп кете ... Ол өз қол ... ... өктемдігіне қарсы 3
мыңға жуық сарбаздарды топтастыра алды.
Жоламан батыр жасақтарын жоюға патшалық әкімшілік үш ... ... ... ... ... ... Орта ... Кенесары
көтерілісінің Орынбор өлкесіне ауысуына байланысты жазалаушы күштер ... ... ... ... ... ұлт-азаттық қозғалыс (1837—1847). (Картаны
қараңдар.) ... ... ... созылған шептер құрылысына,
патшалық әкімшілік реформаларға, шұрайлы жерлерді ... алу ... ... ... ... өрбіген Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліске
ұласты. Сонау ұлт-азаттық күрестің қайнар бастауында тұрған Сырым, ... ... мен ... ... ... одан әрі ... ... азаттық туы қайта желбіреді.
Абылай ханның немересі, Қасым төренің баласы ... ... ... ... ... ... ... Көкшетау елді мекенінде
дүниеге келді. ... ... тым ... ... ... оның ... қойыпты” делінеді ертеректегі авторы белгісіз бір жырда.
Кенесары күреске жастайынан араласты. Атасы Абылайдың, әкесі Қасымның ... ... ... ... ... ... етіп ... көтерілісінің басты мақсатын көрсететін құжаттар “бүлікшіл
сұлтанның” император І ... ... және ... ... ... анық ... ... Абылай хан тұсындағы Қазақ иеліктерінің аумақтық тұтастығын, ... ... ... ... ... ... мен жаңа округтік билеу арқылы жан-жақты
отарлауды тоқтату, Қазақстанның Ресейдің құрамына ... ... ... ... ... ... ... қоса, Ұлы жүздің көп бөлігін Қоқан
езгісінен азат ету ... ... ... ... ... барон Услар оның сыртқы келбетін
былайша суреттейді: ... орта ... ... келген, бет-пішінінде
қалмақ белгілері бар, қысыңқы көздерінен ақыл-ой мен ... ... ... көп ... ... ... дейінгі зерттеуші Н. Середа ... ... ... ... ... ... еңбегінде Кенесарының жеке басын,
оның қолбасшылық дарынын өте жоғары бағалайды, мемлекеттік тұлға дәрежесіне
көтереді.
“...Кенесары өз ... ... ... ... бола ... ... ... жоғарылығына еуропалық әскердің қайсысының ... ... ... еді. ... ... ... жылдам, бейне
бір жолындағының бәрін күйрететін дала дауылы ... ... ... ... ... да тоқтамайтын. Қайта қандай да бір ... ... ... ... ... ... ойлаған мақсатына жету жолында кездескен
барлық тосқауылдар оның топан суындай қуатының ... ... ... өз ... ... түсетін.
Кенесарының бойындағы осы қасиеттерін біздің көшпелілер ... және оның ... ... өз ... ... ... соғатын...
Кенесары осындай еді! Иә, бұл адам бір сөзбен айтқанда, аса ірі ... дау жоқ. ... ... ... одан ... жоқ ... ... еді”, — деп тамсана жазды.
Көріп отырғанымыздай, көтерілістің басталу кезіне ... ... ... ... өтіп, бай өмірлік тәжірибе жинақтаған болатын. Ол
өзінің алдындағы ағаларының кейбір қателіктерінен сабақ алып, қайталамауға
тырысты.
Біріншіден, аса ... ... ... ... үшін Үш жүздің күшін
біріктіру қажет екендігін түсінді. Және осы ... тек ... ... қана
емес, сонымен қатар дипломатиялық айла-тәсілдерге барды. Мәселен, ... ... ... ... Сібір және Орынбор әкімшіліктерімен
келіссөздер жүргізді.
Екіншіден, сыртқы ... ... тұра ... ... ... құру үшін
жекелеген сұлтандардың, билердің қарсылығын, ... ... ... екі ... ... жою ... деп ... сұлтан, би, рубасыларының қарсылығына қарамастан Кенесары
шындығында үш жүздің ру ... ... ... өз туы ... алды. Кенесары әскерлерінің саны кейбір жағдайларда 20 ... ... күші — Орта жүз ... ... ... ... бұқаралық сипатқа ие болды. ХVІІІ ғасырдың
соңы — ХІХ ғасырдағы ... ... ... ... рет ... қамтыды. Бүкіл халық үш ... ханы ... ... ... ... да растайды.
Он жылға созылған көтерілістің басты қозғаушы күші — қазақ шаруалары
еді. Оған күшейіп отырған отарлық езгіден ... ... ... ... ... да, ... да ... Қазақ жерлерін әскери-әкімшілік
отарлауға қарсы езілген халықтың барлық топтары қатысты. Басты мақсатына
қарай ол ұлт-азаттық ... ... ... жеке ... ... арасында белгілі
халық батырлары ... Иман ... ... ... ... Бұқарбай, Басығара, Анғал, Жәуке Жанайдар, ... ... ... ... ... ... оның ... да белсене
қатысты. Кенесарының інілері Наурызбай мен Әбілғазы, әпкесі ... ... ... ... ... қайраткерлеріне айналды.
Кенесарының қасында Саржанның балалары, т.б. туыстары болды.
Осылардың ... ... ... ... еді. ... ... Кенесарының басы-қасында болып, жан серігіне айналды. Ол 1822 ж.
дүниеге келген ... кіші ... Жас ... ... ержүрек
жауынгерлігімен көзге түседі. Наурызбай өзінің тобымен Кенесарының ... ... ... ... ... ел ... ... мен Наурызбай есімдері бірге аталады. Кенесарыға арналған тарихи
жырлардың ішіндегі ең атақтысы Нысанбайдың ...... ... ... ұстатпады,
Кенекең талай шапты, бір шаппады.
Аруақты Кенесары, Наурызбайға
Жортқанда қарсы келіп жан батпады.
(“Ағыбай батыр” поэмасынан)
Наурызбай 1847 ж. ағасы Кенесарымен бірге қырғыз ... ... ... ... ... ... да ел ... қисса-дастандар көп.
Өзінің әскери ерлігімен Кенесарының әпкесі Бопайдың да аты ... ... ... өзінің жұбайы, алты баласы және туған-туыстарын ... ... ... 600 ... зекет жинайтын ерекше топты
басқарды. Сонымен ... ... ірі ... ... ... ... айналды.
Ал орысшаға жүйрік тағы да бір інісі Әбілғазы Кенесарының Ресей өкімет
орындарымен хат-қағаз алмасу ісін жүргізіп отырды.
Көтеріліске қатысушылардың құрамы көп ... еді. Онда ... ... ... ... т.б. болды.
Көтерілістің басталуы және барысы. 1837 ж. қараша айында Кенесары
Петропавл қаласынан ... ... еріп келе ... ... ... орыс-казактар тобына тұңғыш рет шабуыл жасады.
Әскери қимылдар 1838 ... ... ... ... ... ... ... өртеп жіберді.
Ақмола приказының аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдаймендіұлы мен ... ... ... ... ... құтылып шығады. 1838 жылдың
жазы мен күзінде Орта жүзді ... ... енді Кіші ... ... ... ... келу ... кезінде И. Тайманұлы көтерілісіне
қатысқандармен, Жоламан Тіленшіұлы батыр бастаған топтармен бас ... ж. ... үш ... ... ... ... хан ... Осылайша қазақ жерінде мемлекеттілік қайта орнады.
1841 жылдың күзінде көтерілісшілер тобы ... ... ... ... ... ... ... мемлекет феодалдық мемлекет болды. Белгілі қазақ
руларының, батырларының, сұлтандарының, жақын туыстарының қатысуымен хандық
кеңес құрды. ... ... хан ... ... ... барлық билік тізгіні Кенесарының қолында болды. ... ... ... оның ... ... ... енгізді. Арнайы топ қаржы, алым-салық
мәселесін, хандық кеңестің шешімдерінің орындалуын қадағалап отырды.
Экономикалық салада жер шаруашылығымен айналысуды ... ... ... ... ... ... көзі ... керуендерді
тонаудан гөрі оларға қонақжайлылық танытты.
Кенесары әскерінде қатаң тәртіп орнатылды. Атақты батырлар мен ... ... ... ... ... жүздіктерден, мыңдықтардан
тұрды. Бұл басқару жүйесі көшпелі халықтардағы дала ... ... әдіс ... ... 1843 ... дейін ірі жазалаушы күштер жасақтай қоймады.
Алайда ... ... даму ... ... ... тау
халықтарының қозғалысы патша ... ... ... тұрақты армия
шығаруға итермеледі.
Кенесарыға қарсы шыққан әскери құрамалардың ішінде сұлтандар Ахмет
Жантөреұлы, Баймағамбет ... т.б. ... Осы ... ... ... 20–21 ... ... Кенесарыға қарсы 44 сұлтан ұрыс даласында мерт
болды.
Ал патшалық Ресеймен жүргізілген келіссөздер нәтиже бере қоймады.
1845 жылдың жазында көтерілісшілерді Орынбор ... ... ... ... және ... ... ... Кенесарының Сарыарқаны
тастап шығуына тура келді. Сонымен қатар, Кенесарының Сарыарқадан Ұлы ... бет ... бір ...... хандығындағы қазақ руларын өз жағына
тарту еді.
Кенесарының Жетісуға келуі тұрғындардың арасында үлкен толқу туғызды.
Үйсін, ... ... ... бір ... ... ... ... аға сұлтан Құнанбай Өскенбаев, Барақ Сұлтанбайұлы мен
генерал-майор ... ... ... ... ... ... Кенесары Балқаш көлі аумағын тастап, Іле
арқылы Алатау мен Шу өзеніне жақындады.
Кенесарыны Ұлы жүздің ... ... ... ... ... ... өз өкілдерін қырғыз манаптарына аттандырып, Қоқан хандығы
мен орыс отаршылдарына бірігіп күресуге шақырды.
Алайда Ресей мен Қоқан бектерінің ... екі ... ... ұстаған
қырғыз манаптары Кенесары ұсынысын жауапсыз қалдырды. Ал патша үкіметі
өкілдері өз кезегінде қырғыздар мен ... ... ... ... ... ... 1847 ж. қырғыз жеріне басып кірді. Көтерілістің отаршылдыққа
қарсы ... ... ... ... Кенесарының өз ... ... ... ауылдарын тонауы оған деген қарсылықты өршіте
түсті. 1847 ж. ... ... ... ... деген жерде қырғыз
манаптарының әскерімен шайқаста ... және оның ... мерт ... 18. ... ТАЙМАНҰЛЫ ЖӘНЕ МАХАМБЕТ ӨТЕМІСҰЛЫ БАСТАҒАН ІШКІ (БӨКЕЙ)
ОРДАДАҒЫ ҰЛТ-АЗАТТЫҚ КӨТЕРІЛІС
Ішкі Орданың құрылуы. (Картаны қараңдар.) Көтерілістің ... ... ... ... ... ... ... жағдайының, географиялық
және тарихи жағдайларға байланысты өзгешелігі бар еді.
Еділ мен Жайық арасын, Каспий теңізінің солтүстігінен ... ... ... ... ғ. ... жыл Еділ қалмақтары мекендеді. Олардан
бұрын да, ... ... та бұл ... ... ... ... ... келе патша өкіметі, Орал казак әскері басшылары ... ... ... ... рет ... ... көрді. Ол үшін әскер күшін де
қолданды. ... оған ... жеке ... ... ... келіп, қоныстанып
жүрді. 1771 ж. Еділдің бойын мекендеген қалмақтар Жоңғарияға ... ... мен ... ... дала босады.
Зерттеушілер Сырым қозғалысы мен қазақ билеушілерінің өзара қырқысулары
өкімет тыйым салса да Оралдың арғы бетіне қазақ шаруаларының көптеп ... ... атап ... ... әскері қазақтарға маза бермеген соң, қоныстануға ... ... ... ... 1801 ж. 11 ... ... Еділ мен ... арасын
Бөкей сұлтанға қарауындағы елімен түгелдей жайлауға ресми рұқсат берді. Бұл
хандықтың ... ... ... мен зерттеушілері ұлы ағзамның
“қайырымдылығы” мен Бөкей сұлтан атына байланыстырып келеді. Шын ... ... ... ... ... ... ... Қазақтарды Жайықтан
өткізбеуге тосқауыл қоя алмайтындығына өкіметтің көзі жетті. Қалмақтардың
көшіп кетуіне байланысты орнында қалған аз ... ... ... ... ... қорғауға күші жетпеді. Ал шеп ... ... ... ... ... ... түсті. Патша
үкіметі Кіші жүзді бөлшектеп, “бөліп ал да билей бер” саясатын жүргізуді
ойластырды.
Орда басында Сыртқы ... ... ... ... ... қарады. Патша жарлығында Бөкей қарамағындағы Еділ-Жайық
арасындағы даланың солтүстікте Қараөзен, ... ... ... ... ... көрсетілді. Бөкей билейтін қазақ рулары өз ... ... ... ... ... болып аталды. Жер көлемі 6 млн десятинаны
құрады.
Әуелгі жылдары мал саны аз ... ... ... ... ... еркін көшіп жүрді. Бірте-бірте көшіп келушілер саны көбейіп, ... 7500 ... 1814 ж. 8,5 мың ... 1828 ж. 10,3 мың үйге ... Сонымен
жаңа хандық Ресей империясының қарамағына еніп, казак әскерінің қоршауында
болды. Шығыстан — Орал әскері, солтүстіктен “Ішкі Орал”, батысы — ... ... ... ... ... шаруалары екі бірдей езгіге:
феодалдық және отарлық қанауға түсті.
Көтерілістің алғышарттарының қалыптасуы. Бөкейдің ... ... ... ... ... ... Жерге құныққан Орал әскербасылары
1813 ж. Бөкей ордасының ... ... ... ... ... қос өзен ... шұрайлы жайылымды Қамыс-Самар көлдерімен
қоса тартып алды. ... ... ... ... ... ... Абинский, Вербовский, т.б.), казак-орыстарды көшіріп әкелді.
Жақсы ... ... ... ... ұшырап, елдің бірқатары
бөкейліктерді тастап, бері өте бастады.
1815 ж. Бөкей қайтыс болады. Оның жас баласы ... ... ... ... 1823 ... ... елді Жәңгір жас болғандықтан, Бөкейдің
інісі Шығай сұлтан биледі. Шығайдың ... ... ... ... тарылды.
Қазақ шаруалары жайылым, өзендер ... бос ... ... ... ... ... алуға мәжбүр болды. Орал ... ... ... ... ... ... ғана ... болды. Шаруа
арыздарын жергілікті патша әкімшілігі тыңдамады, дауды ылғи өз ... ... ... шеп ... ... ... ... әрбір шана
шөпті 6–20 сомға дейін қымбат бағамен өткізді.
Сөйтіп, сол ... ... ... мойындауынша, қазақ шаруалары
екі оттың ортасында қалды. Отарлық әкімшілік өз үстемдігін іске ... елге ... ... күш ... ... жайылым, суат, орман, қыстауға қолайлы өңір мәселесі қазақ
шаруалары үшін көкейтесті, шешілмес іс болып, ... ... ... күйзелтіп, қайыршылыққа әкелді. Мұнымен шектелмей, Орал әскерінің
атаманы қазақ ... егін ... жер үй ... ағаш ... балық
аулауға, көптеген сордан тұз алуға да тыйым салды. Отаршылдардың бір тобы
басы губернатор ... ... ... ... қазақтардың егінмен
шұғылданып, отырықшылануы мал шаруашылығының дамуына кедергі ... ... ж. ... Перовский басшылығымен 550 казак жасағы ... ... және Адай ... ... ... ... шабуыл жасап, бейбіт елді үш апта бойы талады. ... олар 7 ... ... ... ... ... ... Патша әкімдеріне керегі екі халықтың
еңбекші бұқарасын бір-біріне қарсы қойып, ұлт ... ... ... қыпшақ, қарақалпақ, ноғай еңбекшілерін де патша офицерлері
қазақтарға ... ... ... жер ... тудырып, өзара шапқыншылық
ұйымдастырып тұрды.
Жоғарыда айтылғандай қазақтардың Жайықтан әрлі-берлі өтіп, көшіп-қонып
жүруі ... ... ... мен ... ... ұнамады. Олар Ішкі
ордадан Кіші жүзге ... ... ... арнайы билет жүйесі енгізілді. Бұл
билеттен тек 1836 ж. 50 мың сом жиналып, ... ... ... ... ... ж. 20 қарашада (кейбір деректер бойынша 22 маусымда) әкесінің
тағына отырған ... хан ... ең ... өзі ... жерді
иемденіп, 400 мың десятина орманды, сулы, климаты жұмсақ жайылымды ... 4274 ... 232 ... 719 ... 17097 ... бар ... Астрахань губернаторы Андреевский дегеннің қолында өседі.
Орысша, арабша, ... ... ... ... ... ... ... патшалары, орыстың Романынан шыққан патшалары Жәңгірге үлгі
болды. Қазақтың салты, ... ... ... заңы ... Жәңгірге
тәрбиешілер, әрине, бір ауыз да айтқан жоқ. Жәңгір өзімшіл, ... ... ... ел билеу туралы, қазақ жайын дым білмейтін болып
шықты”, — деп ... 1925 ж. ... ... 1830 ... бастап патша өкіметімен келісе отырып, жерді жеке
меншікке беруді кеңінен қолдана бастады. ... сулы ... ... молдалар, байларға берген. Жәңгір шаруаларға алым-салықтың да неше
бір түрін шығарып, ... ... 20-ға ... ... ... ... ... т.б. Жәңгір хан өзінің 12 биін ... ... ... ... ... үшін ... алым-салық жинаған.
Кіші жүз ХІХ ғасырдың 20–30-жылдары саяси бірлігі ыдыраған, шаруашылығы
артта қалған ел еді. ... ... ... ... да ... Нұралының екінші баласы Қаратай 1809 ж. Кіші жүз билеушісі Жантөрені
өлтірді. Осылайша, Кіші жүз ... ... ... ... ... ... ... Әлімұлы рулары Айшуақұлы Шерғазыны (1812—1824)
хан сайласа, ... ... ... ... қуатты Бөкейді (1812—1815) хан
сайлады. Ал Жетіру екіге жарылды. Арғы бет, бергі бет ... ... ... ... ... сай ... ... өкіметі бұл өлкенің саяси-
экономикалық жағынан күшеюіне жол ... ... ... ... одан ... ... 1812 ж. Кіші ... екі хандыққа бөлді. Бұл бөлу ... одан әрі ... ... ... феодалдық қырқысты күшейтті. 1824
ж. патша өкіметі Кіші жүздің Жайық өзенінен шығысқа, Торғайға дейінгі жерін
тағы үш ... ... ... ... сұлтандарды қойды. Бұл — Батыс, Орта,
Шығыс бөліктерін билеуші сұлтандар Ресей шекарасына жақын жерден ... орыс ... ... ... елді ... Мысалы, Батыс бөлігін
Баймағамбет Айшуақұлы сұлтан биледі, ал оның ставкасы мен ... ... ... 800 км ... ... ... күшті өкімет болмауы салдарынан феодалдық соғыс
күшейіп, бұл өне бойы елдің мазасын алып, шаруалардың бір ... ... ... шаруашылықпен шұғылдануына ... ... ... ... ... шаруалары үшін тағы бір басты қиындық
болып тиді. Байлар мен ... бірі мен ... ... елді ру-руға
бөліп, шабыстыруы кеңінен өріс алды. Ру-рулардың ауылдары барымтамен кезек-
кезек ... ... пен ... ... мен ... ... барымта
шаруалар үшін ауыр болды. Сол секілді Жағалбайлы мен Тілеуқабақ, Шөмекей,
Төртқара рулары арасындағы ұзақ ... ... ... көп ... мал-дүние талан-таражға ұшырады.
Сұлтан, билер, патша әкімдері руды айдап ... ... ... ... ауыл арын ... үшін ... ... шаруалар күшін пайдаланды.
Тұрмыстан қысылған көшпелі шаруалар Орал, Орынбор казак әскерлеріне
өтуге, ... ... үшін ... ... ... аты-жөнін өзгертіп,
біржола туған елінен қол үзуге де ... ... ... ... Үстем тапқа қарсы бас көтеру, қарсылық
білдіру стихиялы түрде ... Осы ... ... ... ел көзіне
түседі. Ханнан, оның атасы Қарауылқожадан, ... ... бәрі ... ... шағынатын болады.
Исатай Беріш руының биі еді. Исатайдың 25 жылдай жайлап ... ... ... өңіріндегі қонысын орыс шаруаларына тартып әперген.
Махамбеттің:
Еділ үшін егестік,
Жайық үшін жандастық,
Қиғаш үшін ... үшін ... ... осы ... ... ... шаруалар мұндай аз да болса
мемлекет, өлкені басқарудан хабары бар, 20 жылдай би ... 3 рет ... рет ... ... ... ... көтеріліс басшысына сайлайды. Исатай
сауатсыз болса да сөзге шебер, әрі алғыр, батыр адам ... Ел ... зор ... ж. ... ... ... ашық күреске шығады. Шаруалар арасында үгіт
таратып, хан ... ... ... Байлар мен билерден зорлық көрген
шаруалар бір-бірлеп, тіпті тобымен ... ауыл ... ... оған ... ... ... ... ордасындағы қауымдық жерлерді ірі орыс помещиктері Юсупов пен
Безбородко және хан ... ... алуы ... жер тапшылығы;
2) Жәңгір хан өзінің қайын атасы Қарауылқожа Бабажанұлын ... ... ... ... ... етіп тағайындауы;
3) Алым-салықтың өсуі, бұқара шағымдарының қаралмауы, халық мүддесімен
санаспауы.
Көтеріліс 3 кезеңнен тұрады:
1) 1833—1836 жж. — ... ... ... 1837 жыл — ... етек ... ... ... үкіметі күштерімен
қақтығыстар;
2) 1838 жылғы шілдеге дейін көтерілісшілер күшінің әлсіреп жеңілуі.
Көтерілістің қозғаушы күші — қатардағы қарапайым малшы-шаруалар, сонымен
қатар, оған ру ... ... ... ... ... ... ру ... басым болды.
Беріш руы, Жайық бөлімінің старшыны, Исатайдың жауынгер серігі, белгілі
ақын ... ... да ... ... Исатай сияқты старшыны болды.
Орысша да, ана тілінде де сауатты ... ... ... мен ... белгілі еді. Алғашқыда Жәңгір сарайында жүрген кезінде-ақ халықтың
ауыр тұрмысы ақынды бей-жай қалдырмады. “Хан емессің, қасқырсың”, “Жәңгір
қолшоқпары ... ... ... т.б. осы ... ... ... мен ... көруге болады.
1836 ж. ақпанда көтеріліс ұлт-азаттық сипат алды. Исатайдың серіктері ... ... Иса ... ... ... ... ... Тайсойғанұлы, Қ.Қосаяқұлы, т.б. халықты көтеріліске шақырған
үндеулерін таратты. Қарауылқожаны биліктен тайдыруға, ханның ... ... ... ... ... князь Юсупов,
Безбородконың үстінен ... ... ... ... ... ... ретінде отаршыл ... ... ... Исатай мен Махамбетке Қарауылқожаның көзін құртып, хан ордасын
шапса, халықты бостандыққа жеткізетіндей көрінді.
1837 ж. қыркүйекте көтерілісшілер ... ... ... ... ... ... алған 3 мың сом ақшасын алып кетеді. Қарауылқожа
қашып құтылады. Көтерілісшілер хан ... ... ... ... ... ... және ... үкіметінің отаршылдық саясатына
қарсы кең өріс ала бастаған көтеріліс қаупін сезіп, Исатай мен ... ... ... ... ... алу үшін 1837 ж. 2 қазанда Орал казак әскерінің атаманы
Покатилов басшылығымен екі жүз казак жасағы ... І ... ... дереу басылуын, жаныштауды талап етті. Орынбор губернаторы
Перовский көтерілісті ... үшін ... Геке ... үлкен
жасақ жіберді.
1837 ж. қазан айында Жәңгір хан ордасын қоршау — көтерілістің шарықтау
шегі болды. Оған 3000–3500 көтерілісшілер ... ... ұту үшін ... ... ... ... Тайманұлымен келіссөз жүргізе бастайды. Келіссөз қасақана ұзаққа
созылды. Осы ... ... ... мен ... хан ... бірігіп
үлгереді. Бір жағынан Зеленый форпосты мен Кулагин бекінісінен, ... ... ... ... шыққан жазалаушы жасақтар 9
қарашада хан ставкасында бас қосты. 15 қарашада ... ... ... ... ... Тастөбе деген жерде кездесті. Қылыш,
садақ, найзамен ғана қаруланған Исатай қолы зеңбіректен атылған ... ... бере ... ... ... ... 60 жігіт қаза
тапты.
Исатай тобының Тастөбе түбіндегі жеңілісінен кейін көтерілісшілер қатары
сирей бастады. Көтеріліске қатысқан ауылдарға ... ... ... Ал ... ... ... Геке Исатайды қолға түсіру үшін тірідей
әкелгенге 1000 сом, басын әкелгенге 500 сом ... ... ... 1837 ж. 13 ... ... (Сарайшық) бекінісіне
жақын жерден жазалаушылар торын бұзып, Кіші жүзге өтіп ... ... ... Б. Айшуақұлы, т.б. сұлтандар жасағы тек Исатайдың отбасын
тұтқындайды.
Көтерілістің ... 1838 ж. Кіші ... ... руы ... ... ... көтерілісті қайта лаулатып, Ордаға қайта оралу ниеті
болды. Оның жасағы Горск бекінісіне ... ... Осы ... ... ... ... көтерілісін түпкілікті басуға тезірек
қимылдауына әкелді. Екіншіден, осы кезде Кенесары Қасымұлы көтерілісі ... ... ... ... Екі ... бір-біріне қосылып кетуі мүмкін
еді. Үшіншіден, Кіші жүздің батысында ... ... ... ... етек ... ж. 12 ... Геке мен Падуров жасақтары мен көтерілісшілер
арасында Ақбұлақ түбінде ақтық шайқас болды. Өзінен басым күшке ... ... ... ... 70–80 адам оққа ұшады. Көтерілісшілер бас
сауғалап қашуға ... ... Алты ... бірге Махамбеттің інісі
тұтқындалады. Орынбор губернаторы қолға ... дүре ... ... Көтерілісті басуда көзге түскен сұлтандар, ... ... ... ие болып, шендері жоғарылады. Баймағамбет Айшуақұлы
подполковник шенін алды.
Көтерілістің жеңілу ... ... ... ... ... опасыздығы; Кіші жүз бен Ішкі ордадағы және Кенесары ... ... ... ... ... ... ... буферлік зонаға жататын тұйықталған иелікте өткендіктен, ... ... ... Кіші ... көп ... ... алмады. Бұл патша
үкіметіне жазалау күштерін ... ... ... ... тікелей
бағыттауына мүмкіндік берді. Көтеріліс стихиялы түрде туып, оған ... ... ... ... ... ... ... тарихқа аса көрнекті саяси оқиға ретінде енді. Патша ... ... ... санасуға мәжбүр етті. Сұлтан топтары мен
хан сарайы және хан ... үшін ... ... мөлшері белгіленді. Бұл
хан билігі позициясын әлсіретті. Сөйтіп, Жәңгір ... соң 1845 ж. ... ... билік жойылды. Көтеріліс идеологы, ХІХ ғасырдағы
Қазақстан тарихындағы жарқын ... ақын ... ... ... ... тек ... ... қарсы бағытталған
жоқ, бұл отаршылдыққа қарсы ... ... ... болды.
§ 19. ХІХ ҒАСЫРДЫҢ 50-ЖЫЛДАРЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ШАРУАЛАРЫНЫҢ ПАТША ОТАРШЫЛДЫҚ
САЯСАТЫНА ... ... ... ... ... (1847—1858 ). ХІХ ғ. 40-
жылдарында патшалық Ресейдің қырға ішкерілеп еніп, бекіністер салу ... ... ... ... ... ... бастаған ұлт-азаттық
қозғалыс кезінде Кіші жүз аумақтық бірлестігінде қазақтардың жайылымдық
жерлерінің қақ ... бір ... екі ... бой көтерді. Олар 1845 ... ... Кіші ... ... бөлігінде салынған Торғай (кейіннен
Орынбор бекінісі) және Ырғыз (кейіннен Орал бекінісі) бекіністері еді. ... ... ... Арал ... құяр ... Райым бекінісі, 1848 ж.
Орал мен Ор ... ... ... ... ... болды. 1846 ж.
Каспийдің шығыс жағалауындағы ... ... ... форты) қамалын тұрғызды.
Ресей экспансиясының оңтүстік аудандарға, Сырдария өңіріне қанат жаюы
осы ауданда ... ... Кіші ... ... ... ... ашық наразылығына кезікті. Осылайша 1855—1857 жылдардағы Есет
Көтібарұлы, Жанғожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс ... ... орыс ... ... ... осы ... қожалық етіп
келген Хиуа, Қоқан ... ... Олар да ... және ... ... ... бастады. Жем өзеніне дейінгі қазақтардан зекет,
ұшыр жинаумен айналысты.
Ал Ресейдің Орынбор әкімшілігі 1837 ж. ... ... ... ... 1 сом 50 тиыннан жинай бастады. Оған қоса, Орынбордан басқа орыс
бекіністеріне әскери жүкті тасымалдауға тек қана осы өңірге салынған ... ... ... ... ... көшпелі малшыларға ауыр тиді.
Сырдария бойында бекіністер салу мен 1853 жылғы Қоқан хандығына қарсы
Ақмешіт жорығының барлық ... ... ... ... ... ... қоммен, жүк артып көлік бағатын қара жұмыскермен
қамтамасыз ету міндеткерлігі ... ... ... ... ... ... тасымалдау міндеткерлігі — лау міндеткерлігі
деп аталды. Мұндай төтенше салық міндеткерліктеріне лау міндеткерліктерінен
басқа жолдарды, арықтарды тазалау, ... ... ... ... азығы,
отынмен қамтамасыз ету, т.б. жатты.
Әсіресе заттай жиналатын земстволық алымдарды жинауда жергілікті билік
иелерінің асыра сілтеушіліктеріне орын ... ... 1847 ж. — ... 1853 ж. — 8285 ... 1854 ж. –6194 түйе ... Бұл ... қазақтар үшін салық түріне айналады. Шын мәнінде ... ... ... ... ... бір көлемде ақы төлеуге тиіс
болатын (1 түйеге —15 сом). ... ... ... ... ... үздіксіз
ауыр тасымалдан зорығып шығын болатын. Орыс жасақ ... ... ... ... ету ... ... сөз болған жоқ.
Түйе жинауға қырға шыққан казак жасағымен қақтығыстар жиіледі. 1853—1854
жылдарда Есет ... түйе ... бас ... шекаралық әкімшілікпен
арадағы қарулы қақтығысқа ұласты.
Көтеріліс ... Есет ... Кіші ... саны ... ең ... ... ... аса ықпалды батыры болатын. Ол қазіргі Ақтөбе
облысы, Шалқар қаласының іргесіндегі Ақши деген ... ... ... әкесі
Көтібар Бәсенұлы ХVІІІ ғасырдың аяғындағы Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық
қозғалысы кезінде Шекті руының жасақтарын ... ... Асау ... ... ... отарлау саясатына қарсы күресті.
ХІХ ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген Сегіз сері Баһрамұлы өзінің
“Қашқын” дастанында Көтібар батыр ... ... ... ... ... да ... өшті ... екен.
Көтібар заманында ту көтеріп,
Халқына хал-қадірі болған екен. —
деп жырлайды.
Сырым мен Көтібардың түпкі мақсатына жете алмай, біреуі ... ... ... қаза ... жайында:
Сырым мен Көтібардың,
Пайдасы тиген жалпыға.
Екеуінің өлімі
Қатты батты халқына, —
деп көрсетеді.
Осындай ... ... ұлы Есет жас ... Кіші жүздегі қоғамдық-
саяси өмірге белсене қатысты. Шекті руы Тілеуқабақ тармағының рубасы, әрі
биі, әрі батыры ретінде аты Кіші ... одан асып үш ... ... ... ХІХ ғ. ... ... үкіметінің отарлық саясаты күшейіп,
Қазақстанның ... қол ... енуі ... ... ел ... үшін күреске
белсене кірісті.
Сонымен, Есет Көтібарұлы көтерілісі қарсаңында Кіші жүз көлеміндегі ең
ірі тайпалық бірлестік — Шекті руы 12800 ... ... ... 65–85 ... ... Есеттің қарамағындағы Үлкен Шекті рулары жазда Жем өзенінің
жоғарғы ағысы, Арал теңізі жағалауы, ... және Кіші ... ... Ал ... ... ... Шектілер — 3500-дей ... ... Кіші ... ... ... Сырдарияны мекендеді.
Жанғожа мен Есет бір-бірімен ағайынды. Халық аузында Есетке Қыр Шектісі,
Жанғожаға Сыр ... деп ... ... Жаугершілік заманда Есет үнемі
Жанғожаға көмек беріп отырған.
Көтерілістің себебі ХІХ ғ. 40-жылдары ... ... ... үкіметінің
отарлық езгісі; Хиуа, Қоқан билеушілерінің озбыр ... ... ... ... ... Арал мен ... төменгі ағысындағы
қазақтар екі жақты қысымның ортасында ... ... Хиуа ... ... ... ... маңда көшіп жүрген қазақтарға дүркін-дүркін
шапқыншылықтар жасап, ауылдарды тонап, үйлерін өртеп, ... ... ... қазақтардан зекет, ұшыр жинау арқылы ... ... ... ал ... әкімшілік те дәл осындай мақсатпен түтін
салығын төлеуді талап етті. Осындай ... ... арба ... ... өгіз ... қиын ... жағдайда жергілікті рубасылары алдында
бірнеше жолдың біреуін таңдау міндеті тұрды.
Мәселен, Жанғожа Нұрмұхамедұлы ... ... ... ... жаулық бағытты ұстанды. Ал кейбір Кіші жүз сұлтандары Хиуа
хандарымен тату ... ... Есет ... ... Ресеймен де,
Хиуамен де дипломатиялық жолдармен қатынас жасауға тырысты. Себебі олармен
тығыз сауда байланыстарын ... еді. ... ... байланыстың үзілуі
ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан отырықшы қалалардан қол үзуге әкелер
еді. Ал ... қол ... Кіші ... ... 3 мың десятинаға жуық
жерге егін егіп, Хиуа нанынсыз күн көре алатын. Басқа ... ... ... жүз ... ХІХ ғ. 20–30 жж. шекара шебінің салынуымен байланысты
Табын руы мекендеген жайылымға, өзендерге, тұзды жерлерге бай Жаңа ... бір рет ... 40 жж. ... Жем ... ар ... өтуге
тыйым салынды. Ал бұл ауданда Үлкен Шектілердің ... ... ... мен Арал бекінісі салынған кезде Шектілер ол жерлерді де тастап
шығады. Жоғарыда айтылғандай алғашқы ... 1853 ... ... ... 4 мың түйе мен көлік жабдықтарын беруден бас тартудан басталды.
Есет бастаған көтерілісшілерді жазалау өз нәтижесін ... ... және ... ... ... ... ... 1855 ж. жазда басталды. Оған Қырым соғысында ... ... ... әсер ... Қырым соғысының нәтижелері қазақ даласында
отаршылдыққа ... ... ... өрши ... ... жасады. Есет өзіне
қарсы күштердің шығарылуын ... топ ... ... ... қол ... жуық ... Табын, Адай, т.б. патшалық озбырлық құрбандары жинала
берді.
Есет Көтібарұлына қарсы Орынбор бекінісінен Кіші ... орта ... ... ... ... ... казак әскери жүздігі және әр
түрлі рулардан 900-дей сарбаздар жиналды. ... бір ... ... ... ... ... ... қырға бет түзеді. Елек
өзенінің жоғарғы ағысындағы Суықсу шатқалындағы сұлтан лагеріне ... ... ... ... Жантөреұлы және т.б. дистанция бастықтары,
билер, рубасылары — барлығы 10 адам қаза тапты.
Ал Дәуіт ... ... ... ... Ысық, Таз, Шеркес руы
қазақтары келісім бойынша Тәукеұлы жасағына шабуыл жасауы керек еді. ... ... ... ... ... ... жасағын ертіп шығып, Д.
Асауұлына қатысты ауылдарды талқандап, ... ... ... ... ... ... Дәуіттің өзі бойтасалап үлгерді.
Енді Есет жасақтары 10–40 адамнан тұратын шағын топтарға бөлініп алып,
патшалық Ресей жағындағы би, рубасы, ... ... ... әкетумен
айналысты.
Орынбор әкімшілігі көтерілісшілерге қарсы Орал, Орынбор казак әскерін,
башқұрт полктерін, бекініс гарнизондары күштерін бір ... ... ... ... ... ... ... көтерілісшілер ауылдарымен қоса бейбіт ауылдарды жан түршігерлік
қаталдықпен жазалады. Жазалаушыларға “бүлікшілердің” мал-мүліктерін тонап
алуға, барымта ... ... ... ... ... ... Сам ... шегінуге мәжбүр болды. 1857
ж. Сам құмдарында ... ... ... ... ... ... барысында 42 мың бас ірі және ұсақ ... Бұл ... сату ... 79360 сом ... ... ... ... жөніндегі келіссөздері нәтиже бермеді. ... тағы да екі ... ... таңдау міндеті тұрды: туған жерді тастап
шығып, Хиуаның қол ... ... ... Ресей билігін мойындап, ежелгі
атақоныста қалу. Есет екінші жолды таңдады. Тек 1858 ... ... ... ... ... ... Катенин Жем бойында
Есетпен бітім жасасады. Есет ... ... ... ... ... 1859 ж. ... би-сұлтандармен Петербургке барып, империяның күш-
қуатымен танысып қайтады. Қазақ даласынан ... бұл ... ... ... қатыстырған.
Осылайша Есеттің халық алдындағы беделімен санасқан патша үкіметі оны өз
жағына тартып, Шекті руының қабақ тармағының басқарушысы етіп тағайындайды.
Арынғазы ... мен ... ... Хиуа мен ... қарсы күресі. (Картаны қараңдар.) ХІХ ғ. басынан басталған
Азия құрлығы үшін Англиямен ... ... үшін ... ... ... ... және кілт” факторының күшеюі дамып келе ... ... жаңа ... ... қажеттігінен туындады.
Міне, осылардың бәрі ХІХ ғасырдың ортасында үлкен маңызға ие ... Орта ... ... алу ... ... ... өңірінің
стратегиялық маңызын арттыра түсті. Сыр бойында ... орыс ... ... ... Арал ... 60 ... жерде орналасты.
Орыс бекіністерінің салына бастауы ... ... ... ... орыс ... ... ... жазалау үшін сусыз
қалдыруды көздеді. Қожанияз бекінісінің тұсынан Қуаңдарияның суын ... ... Арал ... ... ... ... қалдырды. Судан
тапшылық көрген қазақтар — Төртқара, ... ... ... ... Райым
бекінісінің маңайына көшіп келеді, хиуалықтарға зекет төлеуден бас тартады.
Жалпы бұған дейін Сырдың төменгі ағысы, Арал ... ... Хиуа ... ... ... ... ... жүргізді. Ол 1815—1821 жылға
дейін қазақтардың саяси тәуелсіздігіне қауіп төндірген Хиуа ханы Мұхаммед
Рахыммен ... ... Хиуа ... ... ... ... ... Оның билігін Орта жүздің ... ... ... ... Көптеген қазақтар Арынғазы шетел басқыншылары мен ... ... ... деп ... Жайықтан Сырға дейінгі
далада билігі жүруге тиісті Шерғазы ... ... ... ... сұрайды. Арынғазының қол астына қарулы жасақтар топтаса бастайды.
Арынғазының күшеюінен сескенген патша үкіметі Арынғазыдан құтылу үшін
сылтауратып 1821 ж. оны ... ... Ол ... ... ... аударылды. Өз халқынан осылайша қол үзген Арынғазы 1833 ж. сол жақта
қайтыс болды. Сыр ... ... ... ... ... өз ... ... жолмен құтылды.
Арынғазының тұтқындалуы Сыр өңірі қазақтары үшін орны ... ... Бұл ... Хиуа ... үстемдігі орнады. Жайық
пен Елек өзені аралығындағы жерлерден ... ... ... ... ... да ... ... себепші
болды.
Енді Сыр бойындағы қазақтарды Қоқан, Хиуа хандықтарынан азат етуге
Кішкене Шекті ... ... ... ... бел шешіп кірісті. ХІХ ғ.
ортасына дейін хиуалықтар Сырдарияның төменгі ағысына ... ... ... жерлерді бақылауда ұстады. Жанғожа батыр осындай жағдайда
Орта Азияға қарай жылжып келе жатқан Ресейдің көмегіне сүйеніп, қазақтардың
дербестігін қорғауды ... ... ... жағында тұрғанын байқаған
Хиуа ханы 1847 ж. тамыз, 1848 ж. ... ... 6 мың ... Сырдың екі
жағындағы елге жойқын жорық ұйымдастырды. Хиуалықтар 2500 отбасын тонап,
500-ге жуық ... ... 30 ... суға ... күннен кейін Жанғожа өз сарбаздары және Райым гарнизонының көмегімен
хиуалықтардың Жаңақала бекінісінің, қоқандықтардың Қошқорған бекіністерінің
күл-талқанын шығарады.
Патшалық ... ... ... ... зор ... ... оны
өз жағына тарту үшін казак әскерінің “есаул” шенін береді. “Ерлігі үшін”
алтын медалін ... Сыр ... ... ... 200 сом төлемақы
белгілейді. Алайда Жанғожа шеннен де, төлемақыдан да, ант беруден де ... ... ... ... ... ... хиуалықтардан қорғаушы ретінде
қабылдағанымен, уақыт өте келе олардың да отаршылдық ... ... ... еді. ... ... губернаторы генерал Обручев Жанғожаны
“бағынбағандығы үшін” жазалауға көшеді. Қазалы маңындағы қазақтарға салық
төлеткізіп, әскери бекіністердегі ауыр ... ... ... ... ... алды.
Сонымен, Сырдария бойындағы қазақтар көтерілісінің негізгі себебі де
жерінің тартып алынуынан еді. Орыс ... ... ... ... ... ... әскери шебін құрды. Қазақстанның Ресейге қосылуын аяқтау
үшін Сырдария әскери ... ... ... қосу ... 1853 ж.
Перовскийдің басшылығымен Аралдан Ақмешітке ... ... ... ... үшін ... стратегиялық және экономикалық үлкен маңызы
бар Ақмешіт 20 күн қоршаудан кейін аса зор әскери ... ... ... қол ... ... ... Ресейдің қол астына өткеннен кейін
Перовск форты салынып, Сырдария шебі құрылды. Райым (Қазалы) мен ... ... ... ... ... 1 сом 50 тиын ... салығы
енгізіліп, толып жатқан еңбек міндеткерліктері: әскери бекіністер құрылысы,
бекіністер арасында жол, көпір салу, ... ... су ... ... ... үшін көлікпен (түйемен), адам күшімен қамтамасыз ету жүктелді.
Жаңа тәртіпке наразылар Жем бойында көшіп жүрген Есет ... мен ... ... ... ... ... ... қосылды. Көтерілістің
ошағы Қызылқұм, Жаңақалада орналасты. Көтерілісшілердің ... ... ... ... күйі ... да, ... ... өгізге мініп,
кейбіреулері жаяу-жалпы болса да, олардың күрескерлік рухы жоғары ... Сыр ... Алты ата ... ... және ... Шектілер,
Қарасақал, Шөмекей, Кете, Төртқара сияқты т.б. 3 ... жуық ... ... ж. ... ... ... ... Фитингофтың әскері 1
зеңбірек, 2 ракета станогы, 300 аттылы ... ... ... ... 320 жаяу башқұрт жасағы шықты. Оған Арал ... ... ... да ... ... ... көтерілістің патша әкімшілігін қатты
әбігерге салғандығын аңғарамыз.
Жанғожа бастаған көтерілісшілер Фитингоф әскерімен 1857 ж. 9 қаңтарда
Арықбалық ... ... ... ... Жараланған Жанғожа қолы
біртіндеп шегініп, ... ... өтіп ... ... ... ... өкшелей қуған жасақтар оларды таба алмады, есесіне жолда
кездескен ауылдарды айуандықпен ... ... ... ел балықты
талшық етіп қана аман қалды. Көтерілісшілердің көп ... Хиуа ... ... Азып-тозған халықты бастап Жанғожа тек 1860 ж. ғана ... ... ... шебінің бастығы Жанғожаға қарсы оның ежелгі қас дұшпаны
Елекей Қасымұлы басшылығымен 600 орыс әскерін аттандырады. Олар ... ... келе ... жасақты көрсе де асықпай намазын оқып, жауларына
қасқая ... ... ... ... оны ... түсіруге батпай, алыстан
атқылайды. Осылайша 90 жастағы ... орыс ... мен ... қаза ... ... ... ... өліміне қайғыра отырып, ол туралы
жырда былай дейді:
“Аттанды Елекей хан жұртын ... қол жүре ... ... ... ... ... хан жау ... деп
Тұр екен таң алдында намазға ұйып,
Жанғожа жұрттан асқан батыр еді
Өлтірді оны неғып көзі қиып”.
(В.И. Аничков Мұсабай жыраудан жазып алған дастаннан ... мен Есет ... ... ... ... ... сұлтандардың, рубасыларының сатқындығы. Патша үкіметіне қызметке
өткен би-сұлтандар олардың жергілікті жерлердегі ... ... ... ... жау ... ... сөз бар. Себебі олар жауының барлық
әлсіз жақтарын жақсы біліп отырады.
Екіншіден, көтерілісшілердің қарулану ... ... ... ... теңдесе алмауы.
Көтеріліс сипаты жағынан ұлт-азаттық мазмұнға ие болды. Себебі көтерілісте
азаттықты аңсаған, отаршылдық ... ... ... ... тірелген
халық өз көсемдерінің бастауымен отаршылдық бұғауға қарсы күресті. Ел
басына төнген ауыртпалық кезде ... Есет ... ... ел ... ... Есет ... да, Жанғожа батыр да Қазақстандағы ұлт-
азаттық ... ... ... ... тұлғалар қатарына
жатады.
§ 20. 1869—1870 ЖЖ. ОРАЛ, ТОРҒАЙ ОБЛЫСТАРЫНДАҒЫ ЖӘНЕ МАҢҒЫСТАУ
ҚАЗАҚТАРЫНЫҢ ОТАРШЫЛДЫҚҚА ҚАРСЫ КҮРЕСІ
Көтерілістің алғышарты. ... жж. ... үш ... ... Орынбор генерал-губернаторлығына — Орал, Торғай
облыстары; Батыс ... ...... ... ... генерал-губернаторлығына — Жетісу, Сырдария облыстары мен ... ... ... ... ... ... ... кірді. (Картаны
қараңдар.) Әрбір облыстың басында әскери губернатор мен оған ... ... ... ... ... пен азаматтық билік бір адамның қолына ... ... ... ... мен уездік соттар құрылды. Олар жалпы
империялық заңдар негізінде жұмыс істеді.
Облыс ... ... ... ... ру бөлінісімен (ауыл, болыс,
уезд) санаспай, аумақтық принцип бойынша құрылды. Сол арқылы ру ... ... ... ... ... ... ... реформалары Ресейдің экономикалық
даму талаптарына сәйкес, Қазақстандағы өздерінің өктемдігін баянды ету ... ... ... ... ... құруға кірісті. 1868 жылғы “Уақытша
ереже” бойынша түтін салығы жылына ... ... ... ... 1 сом
50 т. орнына 3 сом мөлшерінде көбейді. Салықтың бүкіл ауыртпалығы ... ... ... Оның ... ... мен болыс басқарушылар
өздерінің билігін пайдаланып, кейде салықты бірнеше рет жинайтын ... ... ... қоғамдық қажеттіліктер мен “игілікті мақсаттар”
үшін ... ... ... ... ... бұл салықты “қарашығын” деп
атады, өйткені, мұны ... ... мен ауыл ... халықты әбден
тонайтын.
Сонымен қатар, халық земстволық салық төлеуге міндетті болды. ... ... ... ... жол, ... ... ұстау мен
жөндеуге қажетті қаражат, көліктермен қамтамасыз етуге тиіс болды.
Әрине, қазақтардың бүкіл азаттық үшін ... ... ... — жер мәселесі. 1868 жылғы “Уақытша ереже” бойынша қазақтардың ата-
қонысы мемлекет меншігі деп жарияланды. Жер ... ... ... ... ... дамуына сәйкес келмеді.
Кіші жүз қазақтары мен Жайық казактары арасындағы жер ... ... да ... түсті. ХІХ ғ. 60-жылдарында әйел-еркегі
бар 81,2 мың адам болған Жайық казактары 6,2 мың десятина ... ... ... жайылым жерлер), ұлан ғайыр су көзіне ие болды.
Малдың тебінде болғаны үшін әскер атаманының пайдасына қой ...... ірі қара ... — 18 ... ... — 23 ... түйеге — 38 тиыннан ақы
алынды. Мұнан басқа станицалық ... ... ... ... ... үй үшін ... 4 ... ақша алып отырды.
Жерге зәруліктің, жайылым жетіспеуінің ... ХІХ ... ... ... ... ... ... және көшпелі қазақтар арасында
күрес күшейді. Жер дауы көшпелі қоғам бірлігіне ... ... ... ... ... ... ... 1867—1868 жылдардағы
“Уақытша ереженің” жасалуына тікелей ... Бұл заң ... ... арта ... ... “Уақытша ереженің” түпкі
астары — ұлттық әлеуметтік-мәдени және ... ... ... еді. ... қоғамның тірегі — рулық ... ... ... ... ... сан алуан сатылы билік иерархиясымен
ауыстырды. Орал облысы ... жері Орал ... ... ... оны басқару казак атаманының қолына берілуі де ... ... Бұл ... ... ... ... үрдістердегі
рөлін елемеуге болмайды. Өйткені сол ... ... ішкі ... ... ... күйі туралы ақпарат ала аламыз.
Қазақтың жерінің Ресейдің мемлекет меншігіне алынуы түбінде ... ... ... әкелетіндігін көзі ашық жандар көршілес башқұрт халқының
жағдайынан көріп-біліп, сезіп ... еді. ... ... ... ... өмір салтына қайшы келетін сырттан ... ... ... ... үзілді-кесілді бас тартты.
Кіші жүз қазақтары 1868—1869 жылғы “Ережені” енгізуден көп бұрын табиғат
байлықтарынан: жерден, ормандардан, ... ... ... ... аң ... ... ... Орынбор казак әскерлері және генерал-
губернаторлық меншігінде болды.
Қатал қанау еңбекші ... мен ... ... ... ... ... жұмыс іздеп казак шептеріне шұбырды. 40–50-
жылдары ... ... ... ... ... ... ... және тұз кәсіпшіліктерінде жалданып ... ... ... саны 40 ... ... Бірақ 1868 жылғы “Ережені” енгізу
қарсаңында шептің ішкі жағындағы жерлерде еңбек етуге ерік беретін билет
ақылы (10—12 сом) ... ... ... ... тұрақты мекендеп
қалуға шектеу қойды.
Көтерілістің басталуы. Қазақтар 1868 ... ... ... ... ... ... ... осы “жаңа штат” туралы алып қашты ... оны ... ... және ... ... елге шықпай тұрып-ақ тарады.
Ұйымдастыру ... ... іс ... ... үшін қырға 1868 ж.
желтоқсанда шықты.
Ұйымдастыру комиссиясы ең алдымен үй есебін алуға, онбасы, елубасылардың
сайлауын ... ... ... ауыл ... ... ... елді ауыл-ауылға бөлуге, жаңа мөлшерде үй басы салығын ... ... ... бұл ... ауылдардың табанды қарсылығына кездесті.
Қазақ еңбекшілері “Ереженің” негізгі ... ... ... оны қабылдаудан
үзілді-кесілді бас тартты. Мәселен, жатақтар жаңа салықтардан босатуды, ал
көшпелілер уезд ... ... ... ... ... сақталуын, жер сатуды жоюды т.б. талап етті.
Өйткені, жаңа әкімшілікке бөлу ... ... ... ... ... тәртібіне үйлеспеді: бір рудың жайлауы, қыстауы басқа уездер
мен болыстардың қарамағына ауысып кетті.
“Ережені” жүзеге асыру үшін ... ... 1869 ... ... ... тоқтатып, шеп бойына қайтуға мәжбүр болды.
Орал облысында 1869 ж. 12 ... ... 11 ... шеп ... ғана ... Торғай облысында 1 ақпанға дейін 9 болыс құрылды.
Алайда көп ұзамай ... ... өз ... ... Орал ... ... облысында тоқтатып, шепке кейін қайтуға ... ... ... қарағанда Ережені қабылдамауды қазақтардың барлығы бірігіп
шешкенге ұқсайды. Ал комиссияның ... ... ... ... ... ... орыс ... тағайындалуына, түтінге санақ жүргізуге
наразылардың қатары өрши ... ж. ... ... ... ... пен ... сұлтандарды ертіп
қайта шықты. Ережені қабылдамай қайсарлық көрсетушілерге ... әрі ... ... Ембі ... ... қоса екі ... бар 200 казак
жіберілді. Сонымен қатар, Орынбор генерал-губернаторы Н. Крыжановский мен
Орал облысы әскери ... Н. ... ... ... Жем ... ... ... ескертіп, қорқытумен болды.
Комиссия Елек өзенінің бастауы тұсындағы 30-дистанцияға ... ... ... ... Бұған 27, 28, 29, 30, 57
дистанцияларға қарасты халықтың көтеріліске шыққан ... ... ... ... оның ... Плотниковты “енді қайтып келмеймін” деген
тілхатын алғаннан ... ғана ... ... 1869 ж. 21 ... ... ... ұйымдастыру
комиссиясына қарсы болды. Адайлардың, 400 Ысық руы ... ... ... ... көрсеткен қарсылығынан Жемнен ары қарай өте алмаған
комиссия мүшелері Каспийдің қатқан мұзы үстімен кейін қайтты.
1869 жылдың ... ... ... ... ... ... ұлықтарына жалданған бақташылар, батырақтар және басқа еңбеккерлер
қырға жиылып, 600–700-ден бөлініп, жасақтар құра бастады.
Қазақтар топ-топ болып ... ... ... Олар ... ... ... ... болды. Шеп бойындағы казак-орыстардың малдарын
айдап әкетіп, ... ... ... ... ошақтары. Торғай облысы Ырғыз, Елек уезі осылайша көтерілістің
бір ... ... ... ... Орал ... ... Калмыков уезінде
қалыптасты. Калмыков уезінде Тайпақ деген жердегі Азнабай елді мекенінде
Алаша, Байбақты ... көп ... 1869 ж. ... ... стихиялы
шыққан наразылықтар белгілі формаға ие болып, ұйымдасқан сипат алды. Тіпті
комиссия мүшелерімен келіссөз жүргізілді. Олар тұрақты жасақ ... ... ... ... ұсақ ... бөлініп, үздіксіз шабуыл жасады. Өз іштерінен
хан, әмір сайлап, дербес билік жүйесін құрды.
Халық ... ... ... мен ақсақалдар бас қосып, ... ... ... ... ... облысы Елек уезіндегі Қобда
бойында Белқопы деген жерде Мұңайтпас ... би ... ... ... ... ... ... Веревкин Орынборға ... деп ... өз ... хан ... сұлтан-Сыйық руы — ... ...... ... ... мен ... ... Айбасовты, Кете мен Шектілер — Мәмбетәліні, табындықтар — Ханғали
Арыстановты сайлады. Олардың ішінде Айбасов ... ... мен дін ... үшін ... ... жайлы үндеу тастады”.
Наурыздың аяғы, сәуірдің басында белгілі ақын ... ... ... ... ... ... ... тоқталып, жер сатуға рұқсат
берудің зиянды жақтарын түсіндіреді.
Елек, Қобда ... ... ... 28, 29, 30, 57 ... 6 мың ... ... көрсетті. Көтерілісшілерге бұрын сұлтан-
басқарушының көмекшісі болған Х. Арыстанұлы басшылық етті. Олар Орал — Орск
пошта ... ... ... Ырғыз уезінде орналасқан еді.
Шекті руы қазақтары “комиссияны қабылдамаймыз, одан Хиуаға кеткеніміз
артық” деп мәлімдейді. Бір бөлігі Сырдария ... ... ... ... буады. Алайда Қазалыда әр түтіннен алынатын салық 10–25 сомға ... ... ... ... ... ... Шекті, Төртқарадан тұратын 13
мың отбасында комиссия жұмысы ... ... ... ... ... ... өз ... тартумен
айналысты. Патша үкіметі дистанциядағыларды жазалауға әскери жасақ шығаруға
шешім қабылдайды. Ембі постына шыққан Новокрещенов жасағына 18 ... ... ... 700 адам ... ... жасағының 25 түйесі тартып алынып, екі ... ... 3 ... ... ... ... тергеу жауаптарында
шабуылға Еділбай, Жанғабыл, Сапақ, ... ... ... ... Жеңілген қазақтар жаппай Жем бағытына қоныс аударды.
Сөйтіп, Орал мен Торғай ... ... өз ... ... “Ереже” негізінен қыстаулары мен жайлаулары Жаңа шеп аудандарының
ішінде қалған, казак ... ... ... ... жөнінен
оларға түгелдей тәуелділер арасында ғана енгізілді. Бірақ бұл Кіші жүздегі
үй санының 1/3 бөлігінен де аз ... ж. ... ... ... Орал ... ... ... батысы мен
оңтүстігін түгел қамтыды. Шалқар көлінің маңайына Ханкөл, Азнабай, Тайпақ,
Өлеңті, Қурайлы, Шідерті, т.б. ... ... ... ... Түркебаев пен Беркін Оспанов басқарды. Көтерілісшілер ... ... ... оқ-дәрілер іздестірді. Ең маңызды жерлерге салт ... ... ж. ... ... 3 ... аса ... би, ... ауылдарына 41 рет шабуыл жасап, 4 мыңдай жылқы, 296 түйе, 640 ірі
қара мал, 850 қой, 45256 ... ... ... 6 киіз үй, ... ... ... арасындағы күрестің қайсысын болсын әдетте барымтаға әкеліп саятын
патша әкімшілігінің өзі де бұл жолғы күрестің саяси мәні бар ... ... ... ... ... Н. ... ресми түрде хабар берді. 27 наурызда Соғыс министрі Милютин оған
патшаның көтерілісшілерге қарсы шараларды құптағанын, Бас штаб ... ... ... ... ... ... күшпен басып-
жаншу үшін Үкімет орындары үш айдай дайындалды.
Көтерілісті басып-жаныштауға жаңа батальон құру үшін Мәскеу, ... ... ... ... ... айларында Орынборға 57
офицер және 510 атқыш ... Оған ... ... және Орал ... ... Түркістан әскери округі әскерлерін төкті. Қырдағы әскери
бекіністерінің гарнизондарынан басқа барлығы 5300-ден аса қарулы казактар,
зеңбірекшілер мен 20 ... ... ... жасағына шабуыл. Көктем түскен соң комиссия жеткілікті
қаруымен екінші рет қырға ... ... ... ... ... ... Орал ... Ойыл бекіністерін салу көзделді.
Торғай облысындағы Ойыл, Сағыз, Жем өзендерінің өңірінде орналасқан
көтерілісшілер фон ... ... ... ... Ойыл ... 20 ... ... 20 мың көтерілісшілер 7 күн шабуылдап, фон Штемпельді
Калмыков ... ... ... ... ... фон ... жасағына жасаған шабуылы 1869 ж. Орал,
Торғай облыстарындағы ... ең бір ... кезі ... ... басу үшін ... ... күші ... жер —
Ойыл өңіріне соққы беруге Орал ... ... ... ... ... 4 ... бір ... т.б. күштермен Ойыл бойына аттанды. 6
мамырда ... ... ... шыққан кезде, Жамансай шатқалындағы
көтерілісшілер арасында орыс ... ... ... мәселесі талқыланып
жатты. Бірақ олардың арасында ... ... ... ... ... шебер пайдаланар қолбасшы табылмады. Шабуыл ... ... ... ... жолды кесіп өтіп, фон Штемпель
жасағын сусыз қалдырады.
Қазақтар жаңа тәсілді қолданады. Жүк ... ... ... жіберу
мақсатында жолдың бағытымен от жібереді.
Ал Орал облысына екі рет шыққан комиссия қайта қайтып кетті. Орыс әскери
мамандары қазақ ... бұл ... ең ... деп ... ... жағынан 20 мыңдай қалың қолдың жиналуы бұрын-соңды болмаса керек.
Патша үкіметі негізгі күштердің басын қосып көтеріліс ошағына ... ... ... ... ... Орал ... ... атаманының өзі
келе жатыр деген хабар, ... ... ... ... ... ... көшіруі, қарулануы, отрядты жеңуге деген үмітті су сепкендей басты.
7 шілдеде 8 мың отбасы ... ... ... болды. 25 шілдеде
Байбақты Беркін Оспанов бастаған 1 мыңдық қол талқандалды. 31 ... тағы бір ... ... ... ... ... ... Хиуа жеріне өтіп кетті.
Көтерілістің жеңілуіне феодалдардың опасыздығы ғана емес, сонымен бірге,
кейбір рулардың арасында ауызбірліктің жоқтығы да ... ... ... ... жер дауы да ... ... еді. Казак шептері
маңындағы ауылдар отаршылдарға қарсы белсене ... шыға ... ... тыл бір ... ... көтерілісшілер қимылын өте-мөте қиындатты.
1870 жылғы Маңғыстау ... ... ... қараңдар.)
1867—1868 жылдардағы реформалардың отарлық сипаты жер саясатынан ... ... ... жер ... ... деген желеумен
бекініс, т.б. салуға кесіп ... ... ... басқыншылық саясаты үшін Маңғыстау түбегінің
стратегиялық мәні ... ... оның ... ... ... ... су және ... жолдары Маңғыстау арқылы өтті. Сондықтан патша
үкіметі Маңғыстау түбегін ... бас ... ... қаратуға
тырысты. Каспий теңізінің шығыс жағалауына 20-ға жуық арнаулы экспедиция
жасақталды. Ал ХІХ ғасырдың 30-жылдарынан бастап Адай елі (20 ... ... ... ... Олардың жерлеріне әскери бекіністер салынды.
Адайлардың негізгі ... — Жем, Ойыл ... ... ... ... ... бекініс орнады. Оған Оралдың солтүстік жағалауынан қазақ
ауылдарын қоныстандырып, бұл жерді Орал ... беру ... ... ... ... Осылайша Маңғыстау солтүстіктен орыс-
казактардың, оңтүстіктен ... ... ... ... Адай ... құралған Жоғарғы Адай дистанциясын
Баймұхамбет ... және ... Адай ... ... ... басқарды.
Басқару реформасын жүзеге асыру Маңғыстау аймағында да қарсылыққа
кезікті. Реформаны енгізгенде патша ... ... ... ... ... даму деңгейімен тарихи ерекшеліктерімен
санаспады. “Ереже” Орал облысына қарасты ... ... ... 1870 ж. ... де, ... ... түтін салығын 2 жылға қатар
төлеу міндеттелді.
1868 ж. “Уақытша ережеге” сәйкес жоғарыда ... екі ... ауыр ... түрлерін қарулы жасақтың көмегімен жинау басталады.
Маңғыстау приставы подполковник Рукин Б. ... пен Ғ. ... ... ... ... салықты 1869–70 жылдарға бір-ақ жинамақ болады.
Мұның өзі әрбір шаруашылықтан, әл-ауқатының ... ... ... 8 сом ... ақша ... ... ... сөз еді. Адайлардың
көпшілігінің мұндай ақша төлейтін жағдайы жоқ еді. ... орыс ... ... жоқ ... 1870 ж. 15 ... ... астам казак-орыс және 60-тай Адай
билері мен ... ... ... 35 ... ... да, салық
жинауға шықты. Бұл хабарды естіген халық Досан Тәжиев пен Иса Төленбаев,
Алғи ... ... ... жасағына қарсы көтерілді.
Көтерілісшілер Рукин жасағымен 22 наурызда кездесті. ... ... бере ... ... ... ... “Ұсақ” құдығы маңында Бозащы көтерілісшілері қосылды,
Рукиннің жасағы біржола талқандалды, Б.Маяев өлтірілді. Рукин қолға түсіп,
өзін-өзі атты. ... саны 10 мың салт атты ... ... ... ... ... Көтерілісшілер патша өкіметінің Маңғыстаудағы барлық
тірегін, кәсіпкерлердің ... ... ... жүк ... ... ... қанаушы кәсіпкерлер мен
саудагерлерге қарсы күресті. Сарытас шығанағында жұмысшылар ... ... ... ... ... ... Бұл ... кіші флотилия
құрып, оны патшаның ең мықты соғыс қамалдарының бірі — Александровский
фортын ... 4 м, ені 2 м ... ... 18 ... 800 пұт оқ-
дәрісі бар жақсы қаруланған ... ... ... үшін пайдаланды.
Көтеріліс жергілікті өкімет орындарымен қатар, Петербургтегі Бас штабты
да үрейлендірді. Себебі, бұл кезде Каспий ... ... ... ... ықпалы едәуір күшейген болатын, патша ... ... ... ... әскерлерін Красноводск қаласына шоғырландырып
жатқан еді. Маңғыстау көтерілісінің орталығы осы ... ... ... ... басу ... Кавказдағы уәкіл-әкіміне тапсырылды.
Мамырдың аяғында Маңғыстауға Кавказдан Апшерон полкінің бір батальоны, ... ... ... ... екі ротасы және Терек казак-орыстарының
4 зеңбірекпен қаруланған 2 жүздігі келді. Көтерілісшілер “Ұсақ” құдығында,
Үшауыз ... ... ... ... ... патшаның жақсы қаруланған тұрақты әскер бөлімдерінен жеңіліс
табады. Көтеріліс қатал жанышталды. Көтерілісшілер ... ... ... ... ... көше ... ... Орынбордан шыққан
Н. Крыжановский мен генерал-майор Биязнов ... ... ... шығынмен Үстіртке қарай кейін шегінуге мәжбүр болды.
1870 ж. аяғында патша үкіметі түбекті әскерге толтырды. Сам, ... 11 рота жаяу ... 1400 атты ... ... ... ... ... күшпен көндірді. Патша үкіметі
Адайларды әлсірету мақсатымен 6 мың үйді Маңғыстаудан бөліп алып, ... ... ... ... ... ... қашып бой тасалады. 1874
жылға дейін Адайларды Дағыстаннан келген әскери ... ... ... бір ... ... 9 мың Адай ... 2 ... салық бірден өндірілді.
Салықты өтеу үшін қазақтар соңғы малдарын сатуға мәжбүр болды. Оны (1 жылқы
— 1,60 т) орыс ... ... ... ... 60 мың сом ... ... мың қой өкімет шығыны үшін өндіріп алынды. Көтерілістің нәтижесінде
“Ережеге” өзгерістер енгізілді, түтін ... ... ... ... өтеуге
рұқсат етілді.
Сонымен, 1870 жылғы көтеріліс салықтың өсуіне, жайылым пайдалануға шек
қоюға қарсы болған стихиялы көшпелі ... ... ... Көтеріліс
Ережені енгізер кез бен оған дейінгі отарлық ... ... ... ... озбырлығы халықтың ыза-кегін туғызды, яғни ... ... ... ... қарсы бағытталды. Маңғыстаудағы
көтерілісте өз билеушілеріне қарсы ... баяу ... ... ... ... күшті еді. Көтерілісшілер патша үкіметімен ауыз жаласқан билерді ғана
жазалады.
Көтерілістің негізгі ерекшелігі — ... ... ... ... батырақтар, балықшылар, орыс кәсіптеріндегі жұмысшылар,
егіншілер, малшылар, ... ... ... мен ... жағынан
көтеріліс отаршылдық езгіге қарсы бағытталған болса, қозғаушы күші ... ... ... мен ... ... ерекшеленеді.
ХVІІІ–ХІХ ғасырлардағы Қазақстандағы көптеген бас көтерулерден
айырмашылығы да ... ... ... ... ... батыл қимылдар,
үлкен ұйымдасқандық белгілерін ... ... ... бірі — ... Досан Тәжиевті халық батыр ретінде
мойындады.
Көтерілістің жеңілу себептері: көтерілісшілердің мықты ... ... ... олар ... дейін өз ауылдарынан қол үзіп кете алмайтын ... тек ... ... дала Үстіртке ғана шегіне алатын. Қалған жерде жан-
жақтан ... орыс ... ... ... алдын ала
ойластырылған саяси жоспар болмады, болуы да ... емес еді. ... даму ... ғана ... ... артта қалғандығы халық бірлігіне кедергі болды.
§ 21. ҚАЗАҚСТАН РЕСЕЙДЕГІ БІРІНШІ БУРЖУАЗИЯЛЫҚ-ДЕМОКРАТИЯЛЫҚ РЕВОЛЮЦИЯ
ЖЫЛДАРЫНДА
Революциялық және ұлт-азаттық ... ... ... ... ... ... ... қолына байлап берген 1867—1868 жылдардағы
және 1891 жылдағы әкімшілік-сот және жерді ... ... ... ... Бұл ... ... даласын жаппай отарлауға заң жүзінде
кең жол ашты.
Онда “көшпелі қырғыздар ... ... жер ... меншігі” деп
танылды. Демек, қазақ шаруаларының жері мемлекеттік меншік деп ... ... енді ... ... ... ... орталық
губернияларынан шаруаларды қоныстандыру қозғалысын бастады. ... ... ... ... ... ... ... бастама
көрсетті. Ол жасаған “шаруаларды қоныстандыру туралы ереже” ... әр адам ... 10 ... жер ... ... олар ... салықтар мен міндеткерліктерден босатылды.
Г.А. Колпаковскийдің 1884 жылғы есепті баяндамасынан: “Егер менің жобалаған
шараларым заң болып қабылданса, дала болыстарының ... ... ... ... ... жолға қойылады да, бірнеше онжылдықтар
өткенде дала өлкесін таза орыс тұрғындары мекендейді”.
Шаруаларды қоныстандыру Ақмола, одан соң ... ... ... ... ... Қазақ даласына қоныс аудару қозғалысы 1870 жылдан
бастап 1892 ж. Сібір темір жолы ... ... ... ... ... ... ... қоныс аудару қозғалысының жаңа кезеңі басталады.
Қазақстанның тарихи қалыптасқан этнодемографиялық ... ... ... ... ... — 1897 жылғы жалпыхалықтық санақ
нәтижесінен ... 1897 ... ... ... ... бойынша қазақ
даласындағы 6 облыстың ... ... ... ... нәтижесінде
қазақтар үлесі (81,7%) төмендей бастады, оны мынадан көруге ... ... ... 76,5%, ... ... — 43%, ... ... — 51%,
Қостанайда — 77%, Семейде — 88%, Оралда — 71%, ... — 62%, ... ... ...... ж. ... ... 10 мыңдай жаңа қоныстанушылар тұратын 132 село
болды, ал 1900 ж. селолар саны 200-ге, көшіп келушілер саны 160 ... ... тек ... мен ... емес, Сібірден, Орта Азия,
Польша, ... ... да ... ... ... 1896—1905 жылдарға дейін 294 мың ... ... ж. олар 770 ... ... 1917 жылы ... ... ... ғана құрады.
Қазақ елі өзінің отарлық езгідегі халін түсіне бастауы, ... ... ... ... 1905 жылғы бірінші буржуазиялық-
демократиялық революциясымен тікелей байланысты.
Ғасырлар бойы ... қаны ... ... ... ... түскен қазақтың ауыр халі және патшалық Ресейдің қатал
отарлық саясаты көзі ашық ... ... ... ой салды. Дәл осы
тұста қазақ зиялылары Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. ... ... ... ... ... ... саяси күрес аренасына
көтерілді.
19-ғасырдың аяғы мен ... ... екі ... езгіге қатар
ұшыраған қара халықтың ашу-ызасы мен наразылығы орыс ... ... ... ... Ресей пролетариаты мен қазақ
кедейлері арасындағы арасалмақта өзгешелік бар еді. Орыс ... ... ... ... көптігі, еңбекақы аздығы, жұмыс
уақытын қысқарту сияқты талаптардың орындалуы керек еді. Ал қазақ ... ... ... еселеп өсуін тоқтату, екі ... ... ... ... ... ... отар халықтардың патша үкіметіне деген наразылығы орыс
пролетариатына қарағанда екі есе асып ... ... ... ... ... ... ... қауым осы
бір прогрессивтік қозғалыстың ұйымдастырушыларына айналды.
Қазақ ... ... ... орыстандыру секілді патшалық Ресейдің
өктемдік саясатын әшкерелеп, оған ... ... ... А. ... ... ... мен көпшілік алдында
сөйлеген сөздерінде ... ... ... тап ... ал негізінен жаппай қоныстандыру саясатына батыл қарсы шықты.
Патшалық самодержавиеге қарсы үгіт-насихат жүргізген түрлі астыртын ұйымдар
мен ... ... ... ... ... ой-пікірлерін, жеке
көзқарастарын баспасөз беттерінде жариялап ... ... ... ... басты себебі — саяси, рухани, діни, экономикалық езгі”
— деп дәл көрсетті. ... ... ... бұратана халықтар
орыстандыру саясатына құрбандыққа шалынуға және ... ... ... ... қазақтар адам болып көрінбейді, өмір сүруге ... ... ... боп ... ... олар ... ... сан түрін істеп бағуда. Халық құлақ естімеген азап шегуде” деп
ашына жазды. “Қандай қанқұйлы зымиян мақсат?! Орыс ... ... ... ... ... ... мен ... қарымына
қазақтардың алған “сыйы”, міне осы!”, — деп ... ... ... ... ж. ... ... ... Шымкент, Әулиеата уездерінде толқулар
бұрқ ете түсті. Мамыр-қазан айлары аралығында ірі ... ... ... ұйымдастырған шерулерге қатысушылар “Самодержавие
жойылсын!” деген ұрандар көтеріп шықты.
Перовскіде, Қостанайда, Верныйда, ... ... ... ... ... жол бойында орналасқан бірқатар пункттерінде
қозғалысты РСДРП ... ... ... ... ... ... ... Оралда, Успенскіде құрылды.
1905 жылғы жазда Семей, Торғай және Орал облыстарында аграрлық толқулар
болды. Сібір казак әскерлерінің жеріндегі қозғалысқа Семей ... ... ... ... ... Олар ... ... қуып шығып,
олардың озбырлығына шағым жасалынған петициялар жазды. Мұнда, яғни Семей
облысы ... ... ... ... Дала ... көп дабыра
тудырған атақты петиция дүниеге келді. Оның соңына 14,5 мың адам қол ... ... ... үлкен үрей тудырған петицияны заң тәртібіне түсіріп
жазған қазақтың ең ... заң ... ... ... ... ... Романов, дала генерал-губернаторы Лосевский сапарлары қазақтарды
тоқтата алмады.
Мемлекеттік Дума және қазақтар. 1905 жылғы 18 ақпандағы рескрипт ... ... өз ... ... ... және петиция жолдауға
құқық берілді, бірақ жергілікті жерлерде патша ... ... ... ... Бұл ... ... ... Барабаш, Торғайдікі — Ломачевский еді.
Осылайша, қазақтардың ой-тілектері мен ... ... ... ... ... ... өкілдік сайлау хұқынан айыруға ... ... ... ... ... қатыстырмау талабын
қойды. Бірақ сахарадағы қатты толқудың арқасында патша үкіметі ... ... ... ... ... ... ... қорыққан патша үкіметі 17
қазанда манифест шығарып, онда адам жеке басының бостандығын, ұждан, сөз,
жиналыс, ұйым құру ... ... уәде ... ... манифесімен
қанаттанған ұлттық-демократиялық бағыттағы қазақ зиялылары жалпыұлттық
мүддені ... ... ... ұйымдастырып, жалпыұлттық газет
шығару, ел мүддесін қорғайтын саяси партия құру, Мемлекеттік Дума жұмысына
атсалысу сияқты ... ... ала ... ... Нұрмұхамедұлы
Семей облысы қазақтарының атынан І Мемлекеттік Думаға мүше болып сайланады.
Ол орыс ... ... ... ... “Слово”) патша
билігінің қазақ ... ... ... ... ... жариялайды, қазақ кадеттер партиясын құруды көздеген жиналыстар
өткізеді. Осы кездегі қазақ халқының ... ... ... ... партиясының бағдарламалық негізіне арналған идеяларды
ұсынады. “Қазақтардың өзін-өзі басқаратын ... ... ... ... ... өзінде-ақ дербес ұлттық мемлекет құруды аңсаған қайраткерлер
қатарында М. Тынышбаев болды. 1905 ж. 19 ... ... ... ... ... Онда ... және ... қозғалыс” атты баяндама жасаған
М.Тынышбаев: “Сахарада саяси партия әзірге ... — деп ... ... ... ... ... ... қазақ даласында
ұлт-азаттық күреске жол салды. Ресей орталығындағы революция ... ... ... ... ... итермеледі. Қазақ шаруаларының
аграрлық-азаттық қозғалысы әсіресе Семей мен Ақмола, Омбы, Павлодар облысы
мен уездерінде күшейе түсті. 1906 ж. ... ... ... ... ... ... ауылдарда шаруа толқулары кең қанат жайды.
1905 жылғы 11 және 15 ... ... ... ... ... үлкен
шеру өтеді. Қазақ зиялылары оны қазақ тіліне аударып береді. Семей ... ... ... мен ... қозғалысы Жетісуға дейін ... ... ... 1 мың адам қол ... ... ... ... қарсылық білдірілді. Төмендегідей талаптар қойылды: халықтың өзін-
өзі билеуі; генерал-губернаторлықты жою; патша үкіметі заңдарын жою; шаруа
бастықтары мен урядниктік ... жою; ... ... ... ... сөз бен ар-ұждан бостандығын беру; Мемлекеттік Думада
тең өкілдіктің болуы; ... ... және ... ... ... ... Ә. Бөкейхановты, А. Байтұрсыновты қудалау басталады. Ә.
Бөкейханов 1906—1907 жылдары абақтыда отырып, ары ... жер ... ... өз ... “1909—1910 жылдары Семей түрмесінде сотсыз,
тергеусіз отырдым” деп ... ... ... ... ... ... ... 9 қараша, N235) “Саяси көзқарастарыма байланысты заң орындарынан
жұмыстан ... ... ... елеусіз қалып келген бір топ қазақ азаматтарының
халық қамы үшін ... ... ... ... Ресейдің
Мемлекеттік Думасына қатысып, парламентке қызмет еткені болды.
Дума Ресейде барлығы төрт рет сайланды, ... 1917 ... ... ... ... істеді. Олар 5 жылға бір рет сайланды. І–ІІ Дума
жұмыстарына қазақ депутаттары да ... ... 1907 ... 3 маусымдағы
заң Қазақстан мен Түркістан өлкелерінен депутат сайлау құқының күшін мүлде
жойды. Тек Орал казак әскерінен бір ... ... ... ... ... Қазақ өлкесі Думаға 10 депутат сайлауға ерікті болды. Олардың 4-
і қазақ, 4-і орыс, 2-і Орал мен Сібір казак ... ... ... ... өлкесінен 13 депутатқа орын берілді.
Сайлау науқаны қазақ даласына бір серпіліс ... ... ... ... ... ... Ол ... зиялылығымен аты шыққан,
бірнеше кітап дүкенін ашқан діндар адам еді. Торғай облысынан Думаға ... ... ... ... Ол ... университетін бітірген, мировой
судья болып қызмет істеген еді. Орал облысынан 42 жастағы Алпысбай Қалменов
көп ... ие ... Ол ... ... ... ... халыққа
білім беруді, жер өңдеуді, мал шаруашылығын жетілдіруді ... ... Ішкі ... ... ... ... болып
сайланды. Санкт-Петербург университетін тәмамдап, қазақтардан тұңғыш рет
шығыс ... ... ... ... атақ алған. Ордадағы Уақытша билеу
кеңсесінің кеңесшісі қызметін атқарды.
Сонымен, жаңадан ... Дума ... ... ... тиіс еді. ... мұсылман фракциясының құрамына ... ... ... ... 82-ші ... жетісулық
М. Тынышбаев тіркелді. Империя халықтарына автономия беруді бірінші болып
көтерген осы партия еді.
Сөйтіп, 1905—1907 жылдардағы ... ... ... қазақ ұлттық-
демократиялық бағытындағы зиялыларының қатысуымен өрістеді.
Кеңес дәуірінде халқын жақсы көретін, соған адал қызмет ететін адамдарға
ұлтшыл деген саяси баға ... Бұл ... ... пен ... ... ... күштер болғандығын айғақтайды.
Большевизм қазақтың оқыған, көкірегі ояу азаматтарына емес, рухы төмен кеде
топтарына сүйенген, сондықтан санасы таяз ... бір тобы оның ... ... бұл ... сапында орыс қоныс аударушылардың патша
шенеуніктеріне қарсы ... ... ... ... ... кәсіпорын
жұмысшылары мен теміржолшылардың революциялық күресі ... ... ... ахуалдың өрбуіне “Искра”, ... үгіт ... ... ... ... ... оқиғалары,
бүкілресейлік Қазан саяси ереуілі ықпал етті.
1905—1907 жылдардағы революцияның ... ... ... ... ... ... орыс-қазақ шаруалары арасындағы байланысты
шиеленістіріп жіберді. Отарлық езгі де жағдайды біршама қиындата ... ж. ... ... Семей, Жетісу облыстарында әскери жағдай
енгізілді. Осы жылдың көктемінен бастап империя ... ... ... ... ... ... ... революция аяқталды.
Бұл қазақ шаруаларының патша өкіметінің отаршылдық ... ... ... қозғалысы еді. Халықтың ұлттық саяси санасының
оянуына әсер еткен 1916 жылғы көтерілістің даярлығы деп бағалауға ... 22. 1916 ... ... ... ... ... ... қозғалыстың алғышарттары. 1916 жылғы
Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстың ... әсер ... ... а) ... ... кезінде жергілікті халықтың жерін
тартып алудың үдей ... ә) ... ... ... зардаптары; б)
Дәстүрлі шаруашылықтың дағдарысқа ұшырауы; в) ... ... ... түсуі,
алым-салықтардың еселеп көбеюі; г) Орыстандыру саясатының ... ... ... Бір ғана Түркістан өлкесіне соғыстың тигізген зардаптарына
көңіл аударайық. Соғыс жылдарында осы бай ... ... ... ... ... ... ... генерал-губернаторлығына кіретін
Самарқан, Сырдария, Ферғана, Закаспий, ... ... мен ... Бұхар
аймақтарынан соғыс қажетіне жөнелтілген тауарлар мен азық-түлік ... — 41 млн ... ... киіз — 38 мың ... ... ет — 300 мың ... — 474 мың пұт, жылқы — 70 мың, түйе — 13 мың, арба — 270, киіз үй ... мың, ... 230 мың пұт, ... майы — 37 млн ... ... ... көзі мал ... болған қазақтар үшін Ресей
империясының соғысқа белсене ... ... ... ... ... ... ... бағаның еселеп көтеріліп кетуі
шаруашылық ахуалды күйзелтіп, ал бұл ... және ... ... ... мен Ақмола облыстарында 1916 ж. күнделікті пайдаланылатын
заттарға баға төрт есе ... ... ... бұл өсім ... — 200–300
пайыз, қантқа — 250 пайызға өскен.
Көтерілістің басты себебі: қазақ жерлерін отарлау, қазақ жерлерін ... орыс ... ... ... ... саясатының салдары еді.
Көшпелі тұрмыс жағдайында ... өмір ... ... ... ... Ресей империясының мемлекеттік меншігі болып жариялануы, артық
жердің тек қазынаның пайдасына ... ... ... ... ... ... қазақтардың 45 млн га жері (Жетісу облысының бір өзінен ғана
1914—1916 жж. 1800 мың дес.) қоныстандыру қорларына өтті. Мәселен,
М. ... ... тек ... ... ... ... басқармасы 61
мың дес. жерді басып алды. 1910 ж. Жетісу өлкесінде қоныс аударушылардың
елді ... ... ... ... ... ... иелігінде тек қыстаулары ғана қалдырылды. Қазақтардың көптеген
арыз-шағымы ... ... Мал ... құлдырап, жақсы жерді алып
қойған соң егіншілік ісі азая ... ... ... аграрлық мәселенің шиеленісуі және ұлттық езгінің
күшеюі елді дағдарысқа тіреді. Бұл дағдарыстың ... ... ... Орта Азия ... 1916 жылғы жалпы бұқаралық сипат алған ұлт-
азаттық қозғалысы ... ... ... ... топтарын қамтыған
қозғалыс барысында жалпы ... ... ... Күн ... мәні бар ... ... және жергілікті халық мүдделерінің
ортақтығы қозғалыстың дербес дамығандығын көрсетеді.
Оның негізгі қозғаушы күші — қазақ ... ... ... ... ... табы өкілдері, байлар да, билер де, молдалар да, болыс
басшылары да, ... әр ... ... да ... араласты.
Көтеріліс ең алдымен отаршыл жүйеге қарсы бағытталды да, ... ... және ... ... ... Ал оның ... мәні — өз
билеушілеріне қарсы күрес екінші кезекке ысырылды.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ...... Ұ.Саурықов, С.Қанаев, Қ.Шорманов, Қ.Құдайбергенов,
Т.Бокин, Б.Әшекеев; Торғай облысында — Ә.Жанбосынов, А.Иманов, ... ...... ... даласында — С.Меңдешев, Ақтөбе
облысында — Б.Алманов, Сырдария облысында — ... Орал ... ... ... Торғай және Жетісу ошақтары. Ұлт-азаттық қозғалыстың
басталуына себеп болған — Петербург сарайының ... қара ... ... 1916 ... 25 ... ... ашық күнде төбеден түскен
жай ... әсер ... ... ... ... ... майданға қара жұмысқа
аттандыру туралы шешім халықты да, отарлық әкімшілікті де қиын жағдайға
тіреді. ... ... 19 және 31 жас ... ер ... ... жоқтығы қосымша қиындықтарға соқтырды.
Торғай, Ақмола, Орал, Семей және Жетісу облыстары өкілдерінің арнайы
мәжілісінің шешімін ... Ә. ... ... ... Осы мәжіліс хаттамасының алғашқы үш
бөлімінде патша үкіметі ... ... ... ... ... ... ж. Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы А.Н.Куропаткиннің
патшаға жазған рапортында ... ... ... ... соғыс оты
мейлінше қайнаған шептеріне жеткізіліп ... ... ... ... үлестіріліп беріледі деген үрейлі ... ... ... ... ... ... Ж.Аймауытовтың “Қартқожа” романдарында осы
кезеңдегі халықтың жан дүниесіндегі аласапыран толқыныс шынайы суреттеледі.
“Қария қабағын шытынып, шын ... ... ... ... ... ... Жігіт-желең сол күні-ақ “бармаспын” деген ... ... ... қиын ... қара ... ... жыныс қарағайына қарады.
Барлық ел, еңкейген кәріден еңбектеген жасқа ... ... ылғи ... ғана ... Ел ... ... жарлығын “Зілді бұйрық” деп атаған халық жыршысы Жамбыл:
Халықтың еркі ... ... ... ал сарасынан.
Ақ патша бұйрық қылды солдат бер деп:
Он тоғыз — отыз бірдің арасынан.
Осыған тірі отырып көнеміз бе,
Іріктеп бар ... ... ... ... ... тізе ... қол ... ереміз бе?! —
деп халыққа үн тастап, кеңінен кеңесіп ақылдасуға шақырды.
Алғашқы ... ... ... ... жүрді. Отарлық езгі мен
озбырлық саясат әбден ... ... ақ ... ... толқулары
Қазақстанның қиыр-шиырын қамтыған ... ... ... ... ... ... ... пайда болды.
1916 жылғы көтерілістің Жетісудағы ірі ошағы — ... ... ... Ол ... Қарқара көтерілісі деп аталынды ... ... оны ... ... деп те ... Қарқара
көтерілісінің алғышарттары мен ерекшеліктері: 1) Бұл өңірдің Қытай жеріне
жақындығы (Қытайға қашып бас сауғалау мүмкіндігі; 2) ... ... ... күші — ... ... ... ... пайдаланудың қиындығы; 3)
Бұл өңірдің патшалық құрамына басқа қазақ жерлерінен әлдеқайда кеш ... ... ... ... әлі де басыла қоймағандығы әсер етті.
Жетісуда сол кездегі Верный, Жаркент, Лепсі, Қапал ... ... ... ірі ... орын алды. Жетісуда бүліктің
басталғандығы туралы ресми мәлімет ... ... ... 6-сында жеткен.
Осы күні Верный уезінің ... ... Асы ... ... ... тізімін дайындау үшін келгендерге қарулы қарсылық көрсеткен. Сол
күні Самсы өзені бойында Верныйдан 100 ... ... ... ... ... үзіп тастайды. Осы ... ... қолы ... ... ... қаласына дейінгі барлық
пошталарды талқандайды.
1916 ж. 9 тамызда көтеріліс біртіндеп Шу ... ... ... ... ... ... ... көтеріліс кезінде Әулиеата —
Бішкек уездерінің аралығындағы келімсек шаруалар қоныстарының ... Орыс ... ірі ... бірі ... селосындағы
көтерілісшілермен қақтығыста 40 шақты адам шығыны болды. Бұл ... ... Орта ... ... өзіндік көпір іспеттес рөл
атқарды.
Жазалаушы жасақтар ... 1916 ... ... ... 21-інде Ташкентте
жергілікті қауымның мәжілісіндегі сөзінде Түркістан ... ... ... ... ... ... болса да іске асырудан
бас тартпайтындығын мәлімдеді. Күш көрсетуден ... ... ... ... ... “бұратана” халықтардың
көтерілісін қанға бояумен ерекше көзге түсті.
Қазақстан мен Орта Азияның басқа аймақтарындағы ... ... жаюы ... ... ... үрейін алды. Көтеріліс Түркістан
өлкесінің құрамына ... ... ... ... ... ... ... өлкесі соғыс жағдайында деп жарияланады. Олар бірден-ақ халық
қозғалысын ... ... ... арқылы басып тастау керек деп ... ... де ... ... бойы ... ... шектен тыс тауқыметін кешіп
келе жатқан қазақ халқының басына тағы да ауыр күндер туды.
Қозғалысты басуға негізінен Түркістан, ... ... ... ... жасақталған әскери құрамалар, казак ... ... ... үш ... ... ... мен ... бекінісі жағына
Черняевты (Шымкентті) басып өтетін жол арқылы Пішпек және ... ... ... ... ... осы ... Сергиополь — Лепсі — Верныйға
аттандырылған. Бүкіл Түркістан ... ... ... ... ... ... бөлімдердің құрамы: 14 батальон, 33 ... ... 69 ... ... ... тек Жетісу қазақтарын ойрандауға 3,5
дружина (еріктілерден құралған жасақ), 7 ... ... 5 ... ... пайдаланылды. Бұл әскери бөлімдердің қимылдары 1916 жылғы шілде
айының 13-і мен 1917 жылғы қаңтар айының 25-і ... ... ... бір ... — Торғай облысындағы қозғалысты басу үшін
генерал Лаврентьев бастаған арнайы жазалау экспедициясы жасақталды. ... ... ... Торғай, Ырғыз жасақтары мен казак жасақтары
болды. Барлығы 17 жаяу әскер ротасы, 19 ... пен ... 14 ... 17 ... ... Лаврентьев экспедициялық корпусында 10 жүк
машинасы, үш телеграф станциялары, 2–3 аэроплан ... ... 1916 ж. ... ... ... ... ... Пермь, Орынбордан қосымша полктер
тартылды.
Көтерілісшілер біраз жерлерде ... ... ... ... ... Торғай ошағында көтерілісшілер саны, Қазан әскери
округінің ... ... 1916 ... қарашадағы хабарына қарағанда, 50 мың сарбазға дейін жеткен. Сондықтан
Бас штаб бұл компаниялардың жүйелі түрде ... ... ... ... ... ... ... мән берді.
Ал Ақмола және Семей облыстарындағы көтерілісшілерге қарсы генерал
Ягодкин ... 12 атты ... ... 11 жаяу әскер роталары
жіберілді. С. Сейфуллиннің “Тар жол, ... ... атты ... ... 1916 ... ... жалпыхалықтық қозғалыстың барысын көз
алдымызға елестетуге мүмкіндік береді. Кейбір деректерге ... ... ... ... ... ... 15 ... жеткен. Олар 40
ұстахана салып, онда ... ... ... ... ... ... ... бас көтерулер үлкен қарулы қақтығыстарға
апарған жоқ. Бұл жерлердегі Сібір, Орал, Қазан әскерлері өз ... ... ... қарсылықтар Торғай облысында ерекше байқалды. Амангелді Иманов
бастаған ... ... ... рет ... өткізді.
Мәселен, Татыр көлінің маңында ... ... ... ... ... тек ... және мылтықпен қаруланған 4 мыңдай көтерілісші қарсы
тұрды. Шайқас нәтижесінде 300-ден астам көтерілісші және 3 ... ... ... жазалау жасақтарының қиянатын арнайы тексерген
Мемлекеттік Думаның комиссиясы патша әскерлерінің айрықша қаталдықпен ... ... ғана ... ... мен ... да ... ... атап көрсетеді.
“Біздер түн қараңғысын жамыла жәрмеңкеге бардық, — деп еске ... ... ... ... дейтін азамат. — Жәрмеңкеге кіре ... ... ... адам жатыр. Барлығын да қылышпен өлтірген. Әсіресе бір жүкті
әйелді қолтығының астынан шауып, ішіндегі баласын ақтарып ... ... ... ... ... аяусыз жазалауға
тапсырма берді. Жетісу ... ... уезд ... ... ... тез басу үшін әскерлер қозғалысқа қатысқан бір болыс
елдің әлденеше жүз ... ... ... ... үлгі ... ... — деп атап көрсетті. Қанды шеңгел генералдың бұл бұйрығы ... оның 1916 ... 14 ... ... да көруге
болады. “Верный уезінде алғашқылардың бірі ... ... ... ... ... өз жүздігімен 10 тамыз күні ... ... ... елді қуып ... 3 ... ... ... салды. Қоныстарын
өртеп, малын айдап әкетті.”
Мұндай жазалау операцияларының озбырлығы Торғай уезінде де ... уезі ... ... ... ... ... ... “Уезд
бастығының көмекшісі қырға шыққан кезінде ... адам ... ... ... ... ... ... Олардың көбі әйелдер мен балалар
еді. Оған қоса келіншектер мен қыздарды ... ... ... — деп ... ... және салдарлары. Америка зерттеушісі профессор
Марта Брилл Олкоттың пікірінше, 1916 жылғы ... ... ... ...... ... әскери бөлімдердің көтеріліске қатысы
бар деген ауылдарды қырып-жою әрекеттері көшпенділердің басты өмір көзі —
мал ... күрт ... ... ... ... түсірудің қиындығын білген патша
жендеттері бейбіт ауылдарды бас ... ... ... ... әкетіп
отырды. М.Б.Олкоттың зерттеулерінде мал шығыны Қазақстанның алты облысында
(Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария) жылқы — 50, ірі қара — ... — 55, қой мен ешкі — 58 ... ... ... Бұл өз ... ... аштыққа, өлім-жітімге көп ұшырауына себепкер болды.
Сонымен қатар, қозғалысқа ... ... ... ... ... ... қолданылады. Түрмелер қозғалысқа қатысы бар
адамдарға лық толды. 1916 жылдың өзінде Торғай облысындағы түрмеге 3 ... адам ... ... ... ... ... ... соғыс
уақыты заңымен үкім шығарды. Бір ғана Түркістан өлкесінде 1917 ... ... ... 347 адам өлім жазасына кесілген, 168 адам каторгалық айдауға
жіберілген, 228 адам қамау бөлмелерінде ұсталып, 129 адам түрмеге ... адам өлім ... ... жазалау олардың жерін тартып алумен қатар ... ... Шу ... мен Ыстықкөлдің маңайында қоныстанған 200
мың қазақтар мен қырғыздар таулы, тасты Нарын ауданына ... ... орыс ... ... ... көтеріліске қатысқандар туып-өскен мекендерінен жері қолайсыз
аудандарға қуылды. Патша мақұлдаған генерал-губернатордың жоспары ... ... ... ... ... болған “түземдіктердің” үш қонысы
жермен-жексен етілді. Олардың 2954 десятина жеріне 200 орыс ... ... осы жаңа ... ... ... ... ... ие
болды.
Патшалық сот, әскери жазалау күштерінің қысымынан көтеріліске қатысқан
адамдардың бір бөлігі бас сауғалап, Шыңжаңға ... ... ... ... ... ... ... зерттеушілерінің бірі Т. Рысқұловтың
мәліметтері бойынша, жарты миллионнан астам қазақтардың ... ... ... ... ... Жаркент уезі халқы саны — ... уезі –70%, ... уезі — 47%, ... уезі — 46%, ... уезі ... ... ... өлкесінде сол жылдары 7 млн “түземдіктер” мен 540 мың орыстар
болды. Жетісудағы қазақтар мен қырғыздар туған жерін тастап ... ... ... ... 2,5 млн дес. ... жері казак әскерлеріне берілді.
Сонымен, 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс басып-жанышталды. Патша жарлығы
бойынша Орта Азия мен ... ... 400 мың ... оның ... далалық облыстарынан 100 мыңнан астам, Жетісудан 87 мың адам
алу көзделген еді.
Көтеріліс жеңілгеннен ... 1917 ... ... айының басында 110 мың
“түземдік” жұмысшылар майдандағы қара жұмысқа аттандырылды. Соның ішінде
4163 адам ... ... Омбы ... жеткізілген; 4373 адам — ортаазиялық
темір жол арқылы Красноводскіге, одан әрі су ... ... ... ... арқылы темір жолмен Орынборға жеткізілді. Түркістан
өңірінде темір жолдарда, мемлекеттік ... ... ... ... 10 ... ... ... Сонымен, жалпы саны 120 мың жұмысшы
тыл жұмысына алынды. 1917 ... ... ... ... қарай тағы да 80 мың
жұмысшы тартылды. Торғай даласынан тыл жұмысына 60 мың адам жіберілуі керек
еді, ал 1916 ... 20 ... ... ... Ақтөбе және Қостанай
уездерінен 5 мың, Торғай мен Ырғыз уездерінен — 89 ғана адам ... ... ... ... ... ... отарлық жүйеге қарсы
күресінің жалғасы және биік шыңы ... ... ... ... жөнінен
негізінен қазақтардан тұрды. Тек қана өлкенің оңтүстігінде, Жетісу мен
Сырдария облыстарында оған қазақтармен ... ... ... ... және ... басқа халықтардың өкілдері қатынасты. Сонымен қатар,
оған қазақ жұмысшылары да қатысты.
Көтеріліске ... ... ... кезекте отарлауға дейінгі дәстүрлі
мемлекеттік басқару жүйелерін ... ... ... хандық билік жүйесі
қайта жаңғырды. Қазақ даласында 50-ге жуық хандар сайланды. Мәселен, ... дала ... 9 ... хан ... Ақмола облысының
Еренсай және Әйелді болыстарында хан және 4 қазы ... ... ... ... ... болысында Оспан Шонов хан деп жарияланды,
Верный уезінің Жайымтал болысының ханы болып Бекболат ... ... ... ... ... хан болып сайланды. Олар көтерілістің
Торғай ошағының құрамдас бөлігіне айналды. ... ... ... ... ... биі, қыпшақ тайпасынан шыққан Нияздың немересі
Әбдіғаппар Жанбосынов хан ... ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалысының басшысы Кенесары Қасымұлының ең жақын серіктерінің бірі, Нияз
бидің руласы, атақты Иман батырдың ... ... ...
қолбасшы етіп тағайындады.
Хан кеңесі құрылды. Әліби Жангелдин хан ... 20 адам енді ... Оған әр ... бір өкіл мен ... ... ... ... шығарды. Әрбір болысты елбегілері басқарды, қазына билеушілер, алым-
салық жинаушылар, сот алқасы, пошта тасушылар жұмыс ... ... ... ... ... ... мән берілді.
Ұлт-азаттық қозғалысты басып-жаныштау барысында патша үкіметі “өртке
оранған жер” стратегиясын қолданды. Сондықтан, ... ... ... ... сақтап қалды деп айтса да болады. Патша өктемдігіне қарсы
1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілістің ұлы дүрбелеңінде ... және ... 150 мың адам ... ... себептері. Қозғалыстың жеңіліс табуының ең басты себептері: оның
бытыраңқылығы, көтеріліс ошақтары ... ... ... ... үкіметінің жазалаушы күштерінің басымдығы.
Қозғалыстың әлеуметтік, ұлттық құрамының әр ... ... ... ... мен ... стихиялы бас көтерулер арасында қимыл
бірлігінің болмауы; ал “бөліп ал да ... ... ... ... ... ... ұлт араздығын, руаралық тартыстарды шебер пайдаланды.
Қазақ ұлтының зиялылары қатарында бірлік болмады. Олар ... ... ... ... ... ... ... С.Меңдешев, Ә.Жангелдин сияқты тобы қарулы күрес ... Ал ... ... Алаш ... ... А.Байтұрсынов бастаған топ елді қантөгістен сақтау үшін патша
үкіметімен келіссөз жүргізді, күрестің бейбіт саяси әдістерін жақтады. ... ... ... ... ... ... шаралары, 1918 жылғы
қыркүйектегі қызыл террор сияқты қанқұйлы жазалау қазақтар мен Орта Азияның
жүздеген, мыңдаған тұрғындарының қаза ... бұл ... ... ... қозғалыстың тарихи маңызы да жоқ емес, халықтың ұлттық сана-
сезімінің ... әсер ... ... ... ... күш ... ... 23. 1917 ЖЫЛҒЫ АҚПАН ЖӘНЕ ҚАЗАН РЕВОЛЮЦИЯЛАРЫ ТҰСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
Қазақ қоғамында жаңа ... ... ... ... ... 1917 ... 27-де ... буржуазиялық-демократиялық революция нәтижесінде
монархия құлатылды. ... ... ... туралы хабарды бүкіл Қазақстан халқы қуанышпен қарсы алды.
Олар оны ұлт ... сан ... ... ... ғасырлық
армандарының орындалғаны деп қарады.
1917 жылғы Ақпан революциясы нәтижесінде Ресейде қос өкімет орнады. Елді
Уақытша үкімет ... ... ... ... ... оған елді ... ... міндеті жүктелді.
Қос өкімет дегеніміз:
1917 ж. наурыз-сәуірде ірі ... ... ... және ... кеңесі;
Құрылтай жиналысына дейінгі басқаруды қолына алған буржуазия үкіметі
(Уақытша үкімет).
Қазақстанда Уақытша үкіметтің өлкедегі ұлттық тірегі комитеттер — ... ... ... ортасынан құрыла бастаған. Сондай-ақ, ұйғыр-дүнген, қырғыз
уездік комитеттері сияқты ұлттық және діни негізде ұйымдар құрылған еді.
Қазақ комитеттері ... ... ... ... ұйым ... ... қорғады. Оның мүшелері ... ... ... ... және уездік атқару комитеттеріне мүше болып кірді. Сол
кездегі Орал ... ... ... ... ... ... мақсаты —
қазақ халқын жаңа құрылыс негіздерімен таныстыру және оны ... ... ... ... ... ... — халық өкілдері мен саяси партия өкілдерінен тұратын
мемлекеттік маңызды мәселені шешетін, сайланып ... ... ... жиналысы болашақтағы мемлекеттік басқару формасын айқындау үшін
шақырылатын ... ... ... ... ... ... бұқарасының
қысымымен құрылтай жиналысын шақыруға дайындалды. Ол революцияның негізгі
міндеті — мемлекет формасы ... ... ... ... республика) мәселесін шешу керек болатын. Елдегі сайлау саяси
күштердің нақты ара салмағын, халықтың еркін толық көрсетуге тиіс еді.
Уақытша ... ұлт ... ... ... ... тырысты. 1917
ж. 20 наурызда Ресей азаматтары ұлтына ... ... тең, ... ... да ... деп жарияланды. 1916 ж. ... ... ... ... ... ... босқындарды, майдандағы тыл
жұмысына алынғандарды Отанына қайтару туралы ... ... ... ... ... ... комитеттері өкілдері еңбек сіңірді.
1917 ж. кейін ауылдар мен болыстарда земстволық өзін-өзі басқару
орындары үшін ... ... ... үгіт жүргізді. Земстволық басқарма
халықтың құқықтары мен еркіндіктерін ... ... ... ... болды. Земствоға сайлау құрылтай ... ... ... ... ... ... ... басқармаларға өз өкілдерін өткізуге
тырысты. Ауыл мен болыстардағы земствоға сайлауларда Алаш партиясы өкілдері
жеңіске жетіп отырды. ... ... ... ... ... ... алған кеңестер жергілікті басқару органы земстволарды жойды.
Сонымен, 1917 ... ... ... ... ... жаңа уақыт
талабы, заман өзгерістеріне сәйкес жаңа міндеттерді орындауға ... мен ... ... құрылды. Олар украин, башқұрт, татар
т.б. халықтардың ұлттық қоғамдық ұйымдары сияқты отарлық езгіден азат ... ... ... қол ... ... етті. Өз елін өркениетті
елдер ... ... ... ... ... ... ... олардың қоғамдық ұйым ретінде ережесі және жарғысы болды.
Қазақ комитеттері Уақытша үкіметтің атқару комитеттеріне өз мүшелерін
сайлап, ... ... ... ... ... ... отырды. Мәселен,
Оралда — Ж.Досмұхамедұлы, Семейде — Х.Ғаббасов, Қарқаралыда — Ж.Ақпаев,
Жетісуда — ... ... ...... атқару комитеттеріне
мүше болды. Ақмола облыстық атқару комитетіне қазақ комитеті 10 адамды өкіл
етіп кіргізген. ... ... ... ... ... ... А.Шонаев, С.Сейфуллин, М.Әйтпеков (Омбы уезі), Ә.Жұманов
(Көкшетау), Жетісу облысы Үржар ... ... ... ... т.б. жұмыс істеді.
Дегенмен патша өкіметінің отарлық ... ... ... ... ... ... Бұл өз ... Уақытша үкіметтің жергілікті
билік орындары мен ұлттық бірлестіктердің бірігіп жұмыс істеуіне ... Әр ... ... ... қарым-қатынасы күрделі жағдайда
қалыптасты. Бірде ортақ шешімге ... ... ... ... шешуде біржақты пікір болмады. Мәселен, қазақ халқы үшін
өмірлік маңызы бар жер, ... тіл ... ... шеше алмай,
Құрылтай жиналысының құзырына ысыра берді. ... ... ... ... деген сенім ақталмады.
Осыдан келіп қазақ халқының саяси-экономикалық және рухани дербестікке
тек ұлттық автономия арқылы қол ... ... ... ... ... ... ... құру ісіне шұғыл кіріседі. 1917
ж. 28 қарашада ... ... ... ... ІV ... съезі Түркістан
автономиясын жариялады. Көп ұзамай қазақ мемлекеттілігі туралы ... ... ... ж. 12 ... ... Алаш ... ... Қоқан және Алаш автономиясы деп аталған ұлттық мемлекеттер
дүниеге келді. Бұл ... бойы ... ... үшін ... ... ... заңды қорытындысы еді.
1917 жылғы Ресейдегі Ақпан революциясының нәтижесінде қазақ қоғамында
бұрын-соңды болмаған қоғамдық белсенділікке жол ... Әр ... ... таптық негіздегі саяси партиялар мен ағымдар бой көтерді. Қазақ халқы
үшін патшалық биліктің құлауы азаттыққа деген үміт ... ... ... ... жаңа міндеттерді белгілеп берді. Қазақ қоғамының саяси
тұтастыққа, идеялық бірлікке ұмтылуы ... ж. 25 ... ... 7 ... ... ... үкімет
төңкерісі нәтижесінде Уақытша үкімет құлатылып, билік басына В.И.Ленин
бастаған большевиктік партиясы келді.
1917 ж. ... ... ... Қазақстанның саяси дамуына әсері.
1917 жылғы Қазан төңкерісі қазақ қоғамындағы осы бір қалыптасып келе жатқан
ұлтты біріктіру идеясын ... ... ... ... ... ... идеясымен
ауыстырып, қазақ қоғамының ішіне іріткі салып, жікке бөлді.
Қазан төңкерісінен кейін қазақ қоғамы социализм жолына ... ... ... ... ... жеткізудің большевиктік-төңкерісшіл жолы
таңдалды. Дегенмен төңкерісшіл ұйымдардың қазақ халқына саяси ықпалы күшті
болмады. Себебі өлкеде жұмысшы табы ... ... еді. ... ... ... Қазан төңкерісі қазақ қоғамына сырттан
таңылды. Бейбіт халықтың Азамат соғысына еріксіз тартылуына әкелген ... ... ... қарсы тұру қозғалысы кезінде Алаш зиялылары ұлттық
мүдде үшін кеңестік режіммен күреске шықты. Себебі Кеңес ... ... ... ... ... дегенді мойындаудан бас тартқан болатын.
Қазан төңкерісі ұлттық идеяларды аяқ асты ... ... ... ... жоққа шығарды. Кеңес өкіметі көп ... ... ... ... есепке алмай, күштеу арқылы орнады. Ресей капитализмінің
кенже қалуы, соның салдарынан ... ... және ... ... ... ... ... жолымен билікке келуін мүмкін етті.
Кеңес өкіметі қоғамның ең кедей топтары — шаруалар мен ... ... ... ... ... ... ... ауыр зардаптары, патша үкіметінің отарлық
езгі саясаты халықты бұдан әрі ... ... ... ... ыңғайлы тарихи жағдайды кеңес басшылары өз ... ... ... білді. Бұған келелі мәселелерді шешуде ... ... ... болды.
Большевиктер билік басына келген күннен бастап халықты өз жағына тарту
үшін ... ... ... асырды. Бітім, жер туралы декреттерді қабылдау
арқылы халықтың төменгі топтарын өз жағына тарта білді.
Енді ұлт-азаттық қозғалыстар мен 1917 ... ... және ... ... ... мен ... ... болсақ,
біріншіден, ұлт-азаттық қозғалыс пен революцияның мақсатында өзгешеліктер
бар. ... ... ... ... азат ... ... ... халқы империалистік соғыс ауыртпалығынан құтылып, демократиялық даму
жолына түсуді армандады. Бұл тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы ұлттық қозғалыс та, Ақпан
революциясы да ұлттық дағдарыстан ... тең ... ... бір ... барлық аумақты қамтып, көтеріліс шеңберінен шығып, бүкілхалықтық
қозғалысқа айналды.
Бұл жай лап етіп ... жалп етіп ... ... ... ... ... ... қозғалыс болды. Отаршылдық жүйеге бүкіл шығыс ... ... ... және ... ... ... ... біріккен
халықтың шешуші қадамы ретінде тарихи маңызын ешқашан жоғалтпақ емес.
Ұлт-азаттық қозғалыс ұлттық-демократиялық интеллигенция басшылығымен
өрбісе, Ресейдегі Қазан ... ... ... ... ... ... төңкерісін Ресей зиялы қауымы да қазақ ... ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... бұқарасы 1916 жылмен
салыстырғанда, 1917 ... ... ... ... ... ... ... қозғалыс метрополиядағы жұмысшы қозғалысына ешбір тәуелсіз
өздігінше дамыды. Қазақстандағы ұлт-азаттық ... ... ... болғандығы белгілі. 1916 жылғы қазақ ... ... ... ... ... ... ... көтеріліске қатысушылардың көпшілігі кейін 1917 жылғы
революция мен ... ... ... ... ... қарсылар сапында
болды. Олардың көпшілігі Кеңес өкіметін ... ... ... ... қосылғандары да болды. Кейін олардың белгілі ... 1921, ... ... ... ... ... ... жж. оқиғалардың жылдам өрбуі, үкіметтің жиі ауысуы, Азамат
соғысы халыққа орны толмас қайғы-қасірет әкелді. Бұл ... ... ... ... 1917 ... ... ... халқы 50 мың,
1918—1922 жылдардағы Азамат соғысында 900 мың адамға ... ... ... ... ... ... ... басылып тұншықтырылса да, бостандық үшін
құрбандыққа барып, бас тіккен батырлықтың, ... ... ... сан ... ... ... із қалдырған көп-көп көтерілістер,
ереуілдер, ... ... ... ... ... ... ... да текке кеткен жоқ. Мұның бәрі де адамзат ... ... ... ... болды”.
Жалпы “қозғалыс”, “көтеріліс”, “төңкеріс” сияқты тарихи-әлеуметтік
ұғымдарының мәні мен мағынасын түсінуде олардың үнемі бір ... ... ... ... ... ... қажет. Сондықтан бұл күрделі
тарихи құбылыстарға баға бергенде, ... ... мен ... ... ... көтерілістің қазақ халқының тарихындағы бұрынғы
көтерілістерден ерекшеліктері болғаны анық. ... ... ... ... ... жағынан өзгешеліктері болды. Дегенмен бұл ұлт-
азаттық революция дейтіндей Қазақстан тарихында жаңа дәуір, жаңа ... ... ... ... жоқ. ... ... ... мүшелері
тартылса, төңкеріс белгілі бір әлеуметтік топтар, таптардың ... ... ж. ... ... ... империясы құрамындағы бұратана отар
халықтарға, оның ішінде, қазақтардың тағдырына үлкен өзгеріс әкелді.
Ал ... ... ... ... жаңа құрылысты бастап
берді. Бұрынғы ... ... ... ... өкіметі орнады. Жаңа
социалистік қоғам дүниеге келді. Қазақ халқы ... ... ... қол жеткізді. Қазіргі кездегі ие болып отырған аумақ сол ... ... ... Кеңес өкіметі тұсында қалыптасты.
ІІІ тарау. ХХ ҒАСЫР БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ ПАРТИЯЛАР МЕН ҰЙЫМДАР
§ 24. ҚАЗАҚСТАН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАС ... ... ... ... тарихынан. ХХ ғасыр басындағы бүкіл Ресей империясын
қамтыған саяси оқиғалардың Қазақстанға да үлкен ықпалы болды. Осы ... ... ... ... ... ... мәселен, 1905 жыл
жөнінде “бүкіл дала ... ... ... ... үшін қозғалыс тасқыны
құрсауына енді”, – деп жазды.
Кеңестік тарих ғылымында ... ... ... ... ... ... тигізген ықпалын талдауда тарихи фактілерді
белгілі бір даяр ... ... ... ... ... ... ... бағалау орын алды. Осы бағытта жазылған кеңестік ... ... ... сайды: біріншіден, Қазақстандағы азаттық қозғалыс
Ресейдегі большевиктер партиясы бастаған ... ... ... болса, ұлт-азаттық қозғалыстың өз мақсатына жетуі Ресейдегі
пролетариат диктатурасының орнауына тікелей тәуелді еді. ... ... осы ... сай ... ... ... жинағы осы талап
тұрғысынан құрастырылды. Ал орыс мәдениетінің қоғамдық дамуда ... ... үшін ... рөлі ... мойындау бұл тұжырымның
шарықтау шегі, соңғы ... ... тиіс ... ... ... ... әдебиетте ХХ ғ. бас ... ... ... ... әлеуметтік күштердің орнын
ауыстыру, қазақ қоғамындағы таптық қайшылықты көпе-көрнеу асыра бағалау,
осы негізде қисынсыз теориялық ... ... етек ... Ал шын ... ... тым аз әрі тап ... ... үлгермеген қазақ
жұмысшыларының да, егіншілікке жарамды ... ... ... ... да, ... аз ғана бөлігін құраған ауқатты билеуші топтардың
да қоғамдық ... ... ... ой — орыс ... ... тәртібінен
құтылу еді. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... гөрі ... сананың тезірек пісіп-жетілуіне қолайлы
алғышарттар басым түсіп жатты.
Әрине, ... орын ... ... ... ... Қазақстанға
ықпалын жоққа шығару мүмкін ... ... ... ... ... ... қозғалыс пен отарлық жағдайынан бастау алатын
мұндағы ұлт-азаттық қозғалыс арасындағы өзара айырмашылықтарға көз ... да ... ... Ол ... ... мен ұлттық аймақтағы азаттық
қозғалыстар көздеген түпкі мақсаттардан туындайды. Орыс жұмысшы табы ... ... ... және ... да ... ... орыс азаттық қозғалысының көздеген мақсаты — басыбайлылық жүйенің
қалдықтарынан біржола арылып, еркін демократиялық және экономикалық ... түсу ... ... қозғалысының басты мақсаты — ұлттық ... ... ... ... ... экономикалық және мәдени еркін
өркендеуге жол ашу болады. Басқаша айтқанда, орыс ... үшін ... ... және ... ... шығу мүддесі тұрса, қазақ
қоғамы үшін бірінші кезекте саяси мақсат — ... ... ... ... басындағы ұлт–азаттық қозғалыстың басты ерекшеліктерінің бірі —
оның жетекші күші ретінде алға жаңа саяси элитаның, яғни зиялыларының шығуы
еді. “Колониальная ... ... ... атты ... авторы, ғасыр
басындағы оқиғалардың куәгері Г.Сафаров: “Қанаудағы ұлттар мен қоныс
аударып келген орыс ... ... ... теңсіздіктен бастау алатын
өзара түсініспеушіліктің қалың қабырғасы тұрды”, — деп ... ... ... ... мазмұнын дәл ашып көрсеткен баға болатын.
Ұлттық саяси элитаның қызметін еркін зерттеу мүмкіндігіне ... тек ... ... даму ... ғана ... ... ХХ ғ. басы ... халқы санының жедел өсуімен
сипатталады. Ол жергілікті тұрғындардың табиғи өсуі, ... ... ... ... ... ... ... жүрді. Тек
1877—1917 жылдар аралығында, яғни ... ... ... ... ... санағынан кейін жиырма жылдың ішінде Қазақстан ... ... ... өсу ... ... өлке ... тән ... оның негізгі
жергілікті халқының жағдайы өзгеше-тін. Жиырма жыл аралығында қазақтардың
Ресей ... ... ... үлес ... 1897 ж. ... ... ... төмендеп кетті. Ал Қазақстандағы қазақтар саны 1897 ж. 3384 мың
адам болған ... 1917 ж. 3615,1 мың ... яғни ... ... 231,1 ... ғана ... халқының демографиялық ахуалының нашарлауының бірнеше себептері
байқалады. Біріншіден, көшпелі тұрмыс жағдайында түрлі жұқпалы аурулардың
кең ... ал ... ... ... ... ... сай ... жоғары деңгейде болғандығы еді. Бұған 1916 ж. көтерілістен кейін
патшалық жазалаушы ... ... ... ... ... жазықсыз бейбіт тұрғындар (қарттар, әйелдер және балалар) қаза
табуы өз әсерін тигізді. Орыс ... ... ... ... ... Қытай, Монғолия, Түркия және басқа елдерге көшіп кетті, тек
Жетісу облысынан ғана 1916 ж. шет ... 150 ... ... ... ... ... ... Үріккен халықтың басқа елдерге көшуі Сырдария және
Семей облыстарында байқалды.
ХІХ ғ. соңы — ХХ ғ. бас ... ... ... ... ... яғни ... және батыс аймақтарында орналасты. Сырдария және Жетісу
облыстарында 1897 ж. 1,2 млн ... яғни ... ... 36,0%-ы ... ... 1917 ж. 34,3% болды. Батыс ... ... және ... Ішкі орда және Маңғыстау өңірі) 1917 ж. қазақтардың 35,4%, ... ... ... ... ал Солтүстік Қазақстанда — 13%-ы өмір
сүрді. ХХ ғ. бас кезінде ... ... ... ... халқының үлес
салмағы кеми түсті.
Қазақ халқының өз еліндегі үлес салмағының кемуіне әсер еткен ... ... ішкі ... орыс, украин және басқа ... ... ... ... еді. Столыпиннің аграрлық реформасы
нәтижесінде империяның шет аймақтарына ... ... 24,9%, ... бір ... (1301,4 мың ... Қазақстанға келді. Соның нәтижесінде
1917 ж. Қазақстандағы орыс және украиндар 1745 мың ... ... ... ... яғни ... бір ... ... Олардың үлес
салмағының бұл өсу қарқыны бұдан ... ... да ... ХХ ... ... ... ... басқа татар, ұйғыр, өзбек, дүнген,
мордва және басқа халықтардың да өкілдері өмір сүрді.
Қазақстан ... 90%-ы ... ... ... мал және егін
шаруашылығымен айналысты. 1917 жылға шейін Қазақстандағы қалалардың саны ... ... ... ... яғни ... ... ... Түркістан,
Перовск (Ақмешіт) және Жаркент көне қалалар санатына жатты, ал қалғандары
Ресей ... ... ... ... ... ... Қала
тұрғындарының басым бөлігі орыс, қазақ және ... ... ... Жоғарыда баяндалғандай қазақ жерінде казак-орыс қоныстарын
құру, әскери бекіністер салу патшалық биліктің қазақ жерін отарлауындағы
бастапқы өтпелі ... ғана еді. ... 1861 ... 19 ... ... шаруаларын кіріптарлықтан босату жөніндегі реформалық шаралардан соң
патшалық билік Қазақстан сияқты империяның шет ... ... ... мейлінше көбірек қоныстандыру әрекетіне көшті. Мұндай шара
арқылы үкімет ... ... ... екі ... ... ... шараларды іске асыру барысында ішкі губернияларда қалыптасқан
әлеуметтік шиеленісті жерге ... орыс ... ... және ... ... ... ... аударту арқылы бәсеңдету болса,
екіншіден, қоныс аударушы орыс және басқа ... ... жаңа ... ... өзінің саяси-әлеуметтік тірегіне айналдырып, солардың
көмегімен ... ... ... қарсы күштерді басып, болашақта
отарланған жұртты ... ... оның ... аумағын біржола
империяның географиялық құрамдас бөлігіне айналдыру ... аса ... ... ... ... ... де жасалды. 1868 ж.
21 қазанда патша бекіткен ... ... ... және ... ... ... ... ереженің” 210-бабы бойынша “қазақтар қоныстанған
жер ... жері ... ... қоғамдық пайдалануға беріледі” деп
көрсетілді.
1886 ж. 12 маусымда ... ... ... ... ... ... және Жетісу облыстарындағы қазақ жеріне
байланысты 1868 ... ... ... ... Оның ... ... орналасқан мемлекет жерлері, олардың дәстүрі мен
осы Ереже баптары негізінде ... ... ... ... ... делінді. Бұл осы уақытқа шейін тек ... ... ... ... ... мемлекеттер соның ұлттық меншігі есебінде
мойындап келген ... ... ... ... ... тәркілеуі
еді.
Ресми билік орындары қоныстанушыларға түрлі жеңілдіктер жасап,
артықшылықтар ... Бұл істе ... ... жергілікті патшалық билік
орындарының қолына тиді. Мәселен, 1869 жылы ... ... фон ... ... ... ... ... туралы уақытша
ережеде”: а) Әрбір қоныс аударушы ер адам басына егіншілікке ... ... жер ... оған ... 15 ... қосылды. Ал пошта жолы
бойындағы бекеттерге орналасқандарға 30 десятина бөлініп, оған 15 ... ... ... ә) ... 15 жыл ... түрлі
міндеткерліктерден (соның ішінде рекруттан) босатылды. Мұқтаж отбасыларға
100 сомға дейін қарыз беру ... ... ... орыс ... өлкедегі ықпалды күшке
айналдырып, қорғаныс қабілетін күшейту мақсатында оларды ... ... ... ... аса ... ... тамыр жайған тұтас орыс
қоныстары тізбегін жасап, сондай-ақ олардың орыс-казак ... ... ... ... жату ... ... көзделді.
1874 ж. Ақмола облысына қоныс аударып келгендерді орналастыру тәртібі
жасалынып, онда ... ... ер ... 18 десятинадан кем және ... ... емес үлес ... ал оған ... ең аз ... 20 ер ... ... учаскелер даярлау туралы айтылды. Бұл бөлінген учаскелерде
қазақтарға егін егіп, ... ... ... ... Егер көшіп келген орыс
шаруалары бұл берілген ... ... ... шаруашылықтар құрса
артықшылықтар алды, салықтан, түрлі ... және ... ... ... ... 10 ... ... Тура осындай жеңілдіктер
Торғай, Орал және Сырдария облыстарына келген қоныстанушыларға да берілді.
1891 ж. 25 ... ... ... ... ... Орал және ... ... туралы Ереже” қазақ жерін отарлау ісіне жаңа қарқын
берді. Ресей ішкі ... ... 1894 ... 29 ... өкімі
бойынша Сібір мен Дала өлкесіне қоныс аударуға ... ... ... қоныс аударушыларға ешқандай да кедергісіз құжаттар ... ... ... ХІХ ғ. ... ... жартысында және ХХ
ғ. алғашқы он жылдығында қазақ жеріне арнайы ... ... ... ... ... үшін “артық жерлерді” анықтау ісі жүктелді.
Осымен бір мезгілде жаппай ... ... ... мақсаттылық және
ұйымдасқандық сипат бере алатын әкімшілік жүйесін құру ісі де қолға алынды.
1896 ж. Ресей ішкі ... ... ... қоныс аударту басқармасы
(Переселенческое управление) құрылды. 1905 ж. мамыр айында ол жаңа құрылған
Егіншілік және мемлекеттік меншік ... ... ... Бұл мекемеге
империя көлеміндегі қоныс аудару істері жүктелді. Осы ... ... ... жері бес ... аударатын аудандарға (Торғай, ... ... ... және ... бөлініп, 1904—1906 жылдары бұл
облыстарда аудандық ... ... ... Өз ... ... ... қоныстандыру мекемелері уездік деңгейде кіші ... ... ... Қазақстанда империялық орталықтан ... ... ... ... ... ... жүргізу ісіне
империялық мүддені жақсы түсінген, тәжірибелі мамандар ... ... ... екі ... яғни ... ... пайдалануындағы
жердің “артығын” анықтап, қоныстандыру учаскелерін даярлау және ... ... ... ... ... тездетіп отырықшы тұрмысқа
көшіру жүктеледі.
Қоныстану мекемелері қоныс аударушыларға учаскелер даярлау ... ... ... ... ... ... суармалы жерінен,
жоңышқалықтарынан, бау-бақшаларынан, су жүйелерінен айырып, құнарлығы төмен
басқа жерлерге көшірді. Мемлекеттік Дума депутаты ... ... бұл ... жеке ... ... ... ... тәркілеу) екендігін айтып, бұл істің тіпті себебін
де ашып көрсетті, яғни ... ... салу үшін ... көп ... ... ететін жерлерден қашып, егіншілік құруға даяр ... ... ... тартып алу сияқты жеңіл жолға түсу еді.
Қоныс аударушыларға учаскелер ... ... ... жерге орналастыру,
яғни отырықшылық тұрмысқа көшіру ісімен қатар жүрді. ... ... бұл істі ... ... ... тезірек аяқтау жолында тұрды.
Қорыта айтқанда, Ресей үкіметінің ХІХ ғасырдың соңы және ХХ ... ... (1917 ж. ... ... ... отарлау шаралары мына көрсеткіштермен
сипатталады. Осы мезгілде 45 млн гектар ... ... ... ... ... орыс және ... еуропалық қоныс аударушылардың, сондай-ақ
мемлекеттің пайдалануына өтті. Бұл ... ... ... 16 ... ... ... жылдар ішінде Қазақстанға 1,4 миллионнан астам
келімсектер, яғни империяның ... ... ... ... ... бірі ... орналасты. Өкінішке орай, ішкі Ресейден, ... ... ... ... орыс ... ... дәрежеде, отарлау саясатының
құрбанына айналды, ... ... ... ... үшін өзі ... ... жұрт
бұқарасын құнарлы жерінен, ата қонысынан айыруға атсалысты.
Егіншілікке жарамды ... ... ... ... қоныс аударушыларға
өтуі, табиғи жайылымдарында орыс қоныстарының пайда болуы ... ... ... ... ... ... ... орай, – деп
жазды Жетісу ... ... ... ... ... ... ... көпшілігінің кедейленгені сонша, олардың бір орыннан
екінші орынға көшіп-қонуға қуаты жоқ, ... да олар ... ... ал ... қазақтар “жатақтар” деп атайды”. Мұндай құбылыс
барлық қазақ ... тән ... ... жер ... ... ... ... қалыптасуына,
оның тез жетіліп саяси күшке айналуына түрткі болды. “Жер ... ... ... ... ... ... ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ САЯСИ ПАРТИЯЛАР
Зиялылар қызметі. ХХ ғасыр басындағы қазақ ... сан ... ... жоқ. 1917 жылғы Қазан революциясына дейінгі кезеңде қазақ қоғамында
жоғары оқу орнын ... ... ... ... ... ... ... ал арнайы орта оқу орындарын бітіргендердің саны жеті ... ... еді. ... ... орта білімді мұғалімдер
даярланатын курстар мен училищелерді ... ... ... оқу ... емес. Түрлі мекемелерде, әкімшілік орындарында қызмет жасаған қазақ
мамандары негізінен ресейлік оқу орындарында білім алды.
Патша үкіметі ... ... ... ... деңгейінің өсуіне мүдделі
болған жоқ, керісінше, қараңғылықта ұстау оған пайдалырақ көрінді.
Ал ХІХ ғасырдың соңғы ширегінде ... ... ... мектептер мен
гимназиялар жергілікті жұртты ислам дінінің “зиянды әсерінен” сақтау және
далада орыс ықпалын ... үшін ... ... ... отаршыл әкімшілік ресейлік оқу орындарынан бірлі-жарым
орынды қазақ жастарына бөлуге мәжбүр болды. Мұндай қадамға бара ... ... ... өсе ... ... ... ... ұлттан шыққан мамандарға
мұқтаждығын қанағаттандыруды көздеді. Осы мақсатта генерал-губернаторлық
кеңселері жанынан қазақ студенттеріне ... 3—4 ... ... Міне, осы белгіленген стипендияға және қазақ ауқатты топтарының ... ... ... ... ... қазақ жастары Мәскеу, Петербург,
Қазан, Орынбор, Омбы, Варшава сияқты ... оқу ... ... ... білім алды. Мәселен, тек Қазан университеті ... ... 1917 ... ... 35 (20 және 15) ... ... ... ғ. соңы — ХХ ғ. басында қазақ жастары үшін ірі ... ... ... ... атқарды. Империяның саяси өмірінің де астанасы
болған бұл қалада осы ... ... ... ... институты),
М.Тынышбаев (Темір жол көлігі институты), Х.Досмұхамедов, С.Асфендияров
(Дәрігерлік академиясы), ... ... ... ... ... ... ... қозғалысында терең із ... ... ... ... жастары сондай-ақ Стамбұл, Каир
университеттерінде де оқыды.
Қазақ зиялыларының үлкен бөлігі ... ... ... ... ... ... тұрады. Бұл топтың қатарында
А.Байтұрсынов, М.Дулатов, ... ... ... ... ... ірі тұлғалар болды.
Қазақ жастарының белгілі бір бөлігінің ірі орталықтарда оқып, саяси
оқиғаларға тікелей араласуы, орыс ... ... ... ... ... ... саяси белсенділігінің артуына әсер
етпей қоймады. Сол тарихи ... ... ... өміріне қатысты
мәліметке жақсы таныс Х.Досмұхамедов: “Петерборға 1-ші ... ... да, ... ... өмір ... сүңгіп, өзімнің саяси сауатымды
ашуға кірістім, түрлі партиялардың бағдарламалық талаптарымен ... ... ... ... тек ... соң ғана орыс ... ішкі мазмұнын түсіне бастадым. Мені және басқа қазақ ... ... ... ... ... бағдарламалары қанағаттандыра
алған жоқ... Сол уақытта Петерборда жүрген 10 шақты қазақ ... ... ... ... және Мәскеудегі отандастарымызбен хат алыстық. Осы
үйірмеде алғаш рет біздің негізгі тілектеріміз бірқалыпқа түсті. Ол — ... ... ... және ... ... автономия берілуге тиіс, мұсылмандық
Шығыспен ғана емес, Батыс елдерімен де қатынасты нығайту, ... ... ... Бұхар және басқа Шығыс елдерінде емес, Ресей және басқа
Батыс елдерінде білім алу, жаңа негіздегі білім мен ... үшін ... ... осы ... ... рет ... алашордалық қозғалыста
үстемдік алған пікірлер бір арнаға түсті” деп жазды.
Саяси қызметке араласу тек ірі ... ... ... ... ... ... ... болып жатқан саяси оқиғаларға ден қою,
түрлі саяси үйірмелер ісіне араласу Омбы, Семей, Орал ... ... оқып ... ... да тән әрекет еді. Халел Ғаббасов ОГПУ
тергеушілеріне ... ... ... гимназиясында оқып жүргенде Бичевин
деген кісі ұйымдастырған үйірмеге қатынасып, оның ... ... ... үшін ... ... ... да араласқаны, үйірме мүшелерінің
халық арасында “саяси әдебиеттер мен қазақтарды отырған жерлерін өз еркімен
бермеуге, халқының ... ... ... ... ... ... үндеу қағаздарын таратқандығын айтады.
Сонымен, ХХ ғ. басындағы қазақ зиялылары қоғамдық-саяси қызметке
даярлықпен ... ал оның ... ... күш ... ... ... көшуі
1905 жылғы революциялық оқиғаларға тура келді. Оған қазақ халқының ... ... ... және ... ... ... дәрежеде
қалуы түрткі болған еді. Саяси қызметі тура осы мезгілде басталған Міржақып
Дулатұлы 1929 ж. кеңестік ... ... ... ... ... ұлт
зиялыларына ортақ мынадай пікір білдірді:
“...Ол жылдардағы қазақ халқының қараңғылығы мен ... ... ... ... ... губернаторлар мен уезд бастықтарын айтпағанда,
ең төменгі урядниктің алдында діріл қағып, адам төзгісіз қорлыққа шыдады,
оның бұл ... ... өз ... ... ... тілмаш шенеуніктер, болыс
басқарушылары және басқалары өз үлестерін қосып, ауыр ... ... ... ... тасу ... ... айналды; қазақ әйелі
күң жағдайында болуы, ең ... ... ... есепсіз қоныс
аударушыларға алынып берілуі, ал қазақтардың шөлге ... ... ... ... бас-көз қамқоршы болудың орнына, қазақтарға
өздері жиған ... ... ... тыйым салды; мектеп ашуға әрекет
жасағандар Якут облысына жер аударылды (мысалы, Қосшығұлов, ... ... ... ... ... халықта түсінік те болған емес...
Қазақ елі, міне, осындай түнекте ғұмыр кешті. ... ... ... ... шегіне жетті. Осының бәрін көре тұрып өзімнің ... ... ... ... ... аяқ асты ... сорлы
халқыма көмектесу өз борышым деп санадым”.
Ресейдің ... ... ... ... оған 1905 ... ... ... оқиғалар қосымша болып, қазақ халқының
санасында ... ... ... ... ... ... саяси өмірдің қауырт жандануы ІІ Николай патшаның 1905 жылғы 18
ақпан күні “жеке адамдар мен мекемелерді” ... ... пен ... ... ... өз ұсыныстарын арыз-тілек (петиция) түрінде
орталық билік орындарына жеткізу туралы үлкен қаулысының ... ... ... дала, Ә.Бөкейханов дәл көрсеткеніндей, саясат аясына
тартылды. Жазға қарай Қазақстанның барлық өңіріндегі ... ... ... талқылаған съездер өте бастайды.
Бірден жандарм мекемелерінің назарына іліккен бұл ... ... ... ... ... арыз-тілектер жазылды; Жетісу және Семей
облыстары атынан жазылған петицияларды талқылауға 25 мыңнан ... ... ... ... ... қоғамдық өмірдегі ең негізгі
мұқтаждықтары, яғни жергілікті басқару, сот, ... ... ... ... ... ... цензурасыз газет шығару және баспахана ашуға рұқсат беру,
қазақ елінің ... заң ... ... ... сайлау құқын мойындау
және басқа сол сияқты аса маңызды мәселелер көтерілді.
Барлық ... ... ... ... ... ең ... де ... әрине, жер мәселесі болды. Арыз-тілек авторлары ... ... азат ... ... орыс ... ... да дәлел-
себепсіз мемлекеттік меншік деп жариялап, соған сүйеніп ең ... ... тұщы су ... қоныс аударушыларға зорлықпен өтіп жатқандығына
наразылықтарын білдірді.
Бірінші орыс ... ... ... бұл ... ... қозғалысының мүлдем жаңа сатыға көтерілгендігінің, сондай-ақ, оның
басына тың саяси күштің — ұлт зиялыларының келгендігінің ... ... ... ... ... ... ... айырмашылығы бар екі
ағымның қалыптасып келе жатқандығын ... Оның бір ... ... ... ... ... ... байланыста қарап,
ал дін ісін екінші кезекке ығыстырған зиялылар ... оған ... ... ... ... ... ерекшеліктерді негізгі құндылық ретінде
бағалаған топ тұрды. Ә. Бөкейханов ... ... ... ... ... түркішілдер деп атады.
1905 ж. 6 тамызда жарияланған манифест ... ... ... ... Думаға депутат сайлау құқығы берілді. Ұлт зиялылары Дума
жұмысына белсене араласу ... ... ... ... ... ... ... етуге болады деп түсінді. Сайлау ... ... ... ... ... алатын өз бағдарламасы бар саяси партия жоқ
болатын. Уақыттың тарлығына ... және ... ... ... ұлт зиялыларының басым бөлігі ресейлік ... ... ... ... ... қазақ
облыстарында осы партияның филиалдарын ... осы ... ... ... ... ... қазақ елінің атынан Орал облысынан ... ... ...... Бірімжанов және Семей облысынан — Әлихан
Бөкейханов сайланды. Ақмола облысындағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... орыс тілін білмейтіндігіне
байланысты депутаттық мандат ... ж. ... ... ... Дума бар болғаны 72 күн жұмыс
істеп, үкіметтің шешімімен таратылды.
Өз жұмысын 1907 жылы 20 ақпанда ... ... ... қазақ елінен бес
депутат сайланды. Олар Орал облысынан Бақытжан Қаратаев, Жетісу облысынан
Мұхаметжан Тынышбаев, Сырдария ... ... ... ... ... ... және ... облысынан Темірғали Нұрекенов.
Бірінші және екінші Мемлекеттік Дума жұмысына мұсылман депутаттар
фракциясы ... ... ... ... ... ішкі ... аударушыларды қаптатуды, жергілікті халықты егіншілікке жарамды
жерлерден ығыстыруды тоқтатуды талап етті. Қазақ ... бұл ... ... және ... Скалозубов бастаған
демократиялық бағыттағы орыс және ... ұлт ... да ... ... ... партия құру жолында. Қазақ зиялылары қоғамдық
сұранысқа сай партия құру ... ... орыс ... ... ... ... 1905 ... тамыздағы Мемлекеттік Дума құру жөніндегі патша манифесі басқа ұлттармен
бірге ... ... де ... сайлау құқын берді. Сайлау науқанына араласқан
қазақ зиялылары отарлық тәуелділіктегі қазақ халқының мүддесі ... ... ... ... ... ... оған аманат тапсыру
ісіне мұрындық болатын саяси ұйымның қажеттігін айқын аңғарды. 1905 жылдың
соңына қарай Орал ... ... ... ... ... съезі “Қазақ
конституциялық-демократиялық партиясын” құру туралы шешім қабылдады. 9
адамнан ... ОК мен ... ... ... ... (Пікір)
газетінде жарияланды (1905, 25 желтоқсан, N 5).
1906 ж. 10 ... ... ... ... ... қазақтардан
депутат сайлау үшін өкілдер жиналысы өтіп, Ә.Бөкейханов ... ... ... партиясының бағдарламасымен таныстырып,
жиналыс оған қатысқандардың аталған партияға қосылатындығы жөнінде ... ... ... 1906, 13 ... Саяси күрес жолына
енді ғана түсе бастаған қазақ зиялыларының осы кезеңдегі саяси-әлеуметтік
бағдары ... ... ... радикалдық-буржуазиялық ... ... ... ... осы ... ... кадеттерінің
өмірде ұстанған мұраттары орыс кадеттерінің ... ... ... ... ... ... төмендегідей талаптар қойылды:
қазақ жерін бүтіндей қазақ елінің меншігі етіп жариялайтын заң ... ... ... ... ... ... қою, қазақ жұмысшыларына
еркіндік, теңдік беру, олардың мүддесін қорғайтын заңдар ... ... үшін ... медресе, университеттер ашу, т.б. (“Фикер”, 1905, 25
желтоқсан). 1905 ж. жазда өмірге келген Қарқаралы петициясының да талаптары
осы мазмұндас ... ... ... ... жалпыұлттық бас көтеру толқынында
пайда болған бұл алғашқы ... ... ... ... аяқталған жоқ,
өйткені оған қажетті алғышарттар қалыптаса қоймаған ... ... ... ... саяси партия құру әрекеті 1913 ж. тағы ... ... ... ... “Айқап” журналы төңірегіне топтасқан
зиялылар ең ... ... ... ... ... бір ... келу үшін жалпықазақ съезін шақыру жөнінде бастама көтерді.
Бірақ қазақ даласында орнаған қатаң ... ... ... ... ... ... топ мұндай әрекеттерге көшуге ... ... ... ... ... Саяси партия құру үшін қажетті алғышарттар тек
1917 ж. Ақпан революциясынан ... ғана ... ... ... ... үшін ... ... жанынан құрылған ұйымдастыру бюросы күн
тәртібіне “Қазақ саяси партиясын жасау мәселесін” ұсынып, оған ... ... ... осы ... ... саяси партиялар бар. Олардың
көздеген мақсаттары ... ... Оны ... ... мағлұм:
қай партияның да болса программасы түп-түгел қазақ мақсаттарына үйлеспейді.
Сондықтан біздің ... ... ... ... өз алдына партия
жасалмайынша болмайды”. (“Қазақ”, 1917, N 234). 1917 ... 21–26 ... ... қаласында өткен жалпықазақ съезі қазақ ... ... ... ... ... ... ... қабылдайды: “Қазақ халқының өз
алдына саяси партиясы болуын тиіс ... бұл ... ... ... ... ... сайланған қазақ өкілдеріне тапсырды. Партияның негізі
демократиялық, федеративтік, парламенттік ... ... ... күні жаңа ... бастаған партияның басшысы ... ... ... ... ... және оның ... ... ұйымдық тұрғыдан құрылуы күзге, яғни ... ... ... ... ... тұстас келеді. “Қазақ”
газеті (1917, N 244) ... бас ... ... атын ... қойып,
оған тілектестерді, құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидаттар тізімін
осы партияның атынан ... ... ... бір мезгілде “Қазақ”
басқармасынан барлық ... ... ... қазақ саяси
партиясының атын “Алаш” қою туралы жеделхаттар жіберілді.
Алаш ... ... ... 1917 ... ... ... қалыптаса
бастады. Бөкейхановтың тікелей ұйымдастыруымен және басшылығымен ... ... ... ... ... ... Семейде, кейін Омбыда,
ал қарашаның 10-на қарай Орынборда ашылды. Семей ... ... ... ... ... ... Омбы обкомының төрағасы болып
Айдархан Тұрлыбаев, ал Торғай обкомының төрағасы болып Әлихан ... ... ... ... ... ... орындарын сайлауға,
жарғысы мен бағдарламасын бекітуге ... ... ... ... ... 1-ші жалпықазақ съезі бүкілресейлік құрылтай жиналысына
депутаттыққа кандидат есебінде тіркелген топ партияның ... ... ... ... жарғысы жөнінде “Қазақ” газеті былай деп
жазды: “Алаш” партиясының толық жарнамасы Орынборда жасалатын болды, дайын
болғанда жұртқа ... ... ... шарты — кіндік комитеттің айтқанын
екі қылмайтын, бұйырғанын дәл орындайтын, “Алаш” партиясының ... жөн ... ... ... іске айналдыруға тырысатын
кісі кіреді. “Алаш” программасынан таймайтын, өтірік айтпайтын, шынынан
қайтпайтын, жақындық, туысқандыққа ... ... ... қызығып
сатылмайтын, шыншыл, әділ, тура кісі осы партияға кіреді. Сыртын ... ... ... ... жүрегі басқа болатын, сөзіне ісін үйлестірмейтін, “Алаш”
жолынан ауып, айтысып-тартысуға жарамайтын, ауырлық келсе бұлт ... ... ... бар кісі ... ... ... “Алаш”
партиясына кіремін деген кісі осы ... ... ... толғап, жүрегі
қалайтын болса ғана ... ... ... ... ... ... комитеті ашылғандығы жөнінде ... ... ... ... мүшелік жарнасы
1 сом деп көрсетті (1917, N 250).
Алаш партиясының бағдарламасы. Алаш партиясы жарияланған ... ... ... федеративтік республика болғандығын
жақтады. Бағдарлама бойынша шашыраңқы қазақ облыстары өз ... ... бір ... ... автономиялық негізде Ресей Федерациясының
құрамына енбек. Әлеуметтік қатынаста феодалдық ... ... ... ... қойылған жоқ, керісінше, жалпыұлттық мүдде, ұлттық
тұтастық бағытында ... Алаш ... ... жақ, ... жолдас,
жебірлерге жау болады. Күш-қуатын игілік жолына жұмсап, ... ... ... ... деп ... ... мәселесі де осы тұрғыдан шешілуге тиіс
болды. “Салық мал-ауқат, табысқа қарай байға — байша, ...... ... ... ... ... заң ... болады”.
Бағдарламаның антифеодалдық сипаты “негізгі құқық”, “ғылым-білім үйрету”
сияқты тарауларынан байқалады. “Ресей республикасында дінге, қанға қарамай,
еркек-әйел демей, адам баласы тең. ... ... ... ... ... ... ... кітап басуға еркіншілік”, заң ... жеке ... ... ... ... ... ... сот сұрап, билік айтылмай ешкім тұтқынға алынбайды, т.б.
Қазақ мемлекеттерінде оқу орындарының есігі кімге де болса ашық және оқу
ақысыз ... оқу ... ... ... ... тілінде орта мектептер,
университеттер ашылады, бастауыш сыныптарда сабақ ана ... ... ... өз ... ... түрінде жүргізіледі, үкімет оқу ісіне араласпайды.
Мұғалімдер мен профессорлар өзара ... ... ... ең ... мәселе — жер мәселесі болды. Қазақ жері, оның
асты-үсті байлығы қазақ елінің меншігі ... ... ... ... ішкі ... ... аудару тоқтатылады. Жер ... заң ... ... алдымен өз жерінен енші алады. Жер сыбағасы
тұрған жерінен, ата мекенінен әркімнің тілегіне сай ... ... ... Адам ... жеке үй ... ... ... жер шаруаға, жердің
топырағына, жергілікті табиғатына байлаулы болады. Жер сыбағасын жергілікті
жер комитеттері анықтайды. Заң жерді сатуға ... ... ... ... шақырымдағы (десятиверстная) қазақ сол жерден үлес алсын. Атты казак
бермеймін дер, біз ... ... жер ... ... Жерді жолмен,
законмен аламыз. Қазақ сыбаға жерін ... соң, ... жер ... ... оларды земство билейді” (“Қазақ”, 1917, N 251).
1917 жылдың соңына ... ... ... ... Алаш ... ұйымдары облыстық, уездік Қазақ комитеттері, ал жергілікті
сауатты, партиялық ниеттегі ... ... ... ... ... ... күрделі үш ірі мәселені шешуге үлкен үлес қосты. Біріншіден,
партия мүшелері халық ... ... ... ... ең ... шешілуге
тиіс жалпыұлттық зәру мәселелерді талқылауға мұрындық болып, сол мәселелер
бойынша ортақ тұжырымдарға келуде басты рөл ... Бұл ... ... ... ... 1917, N 251) ... Екіншіден,
партияның ұйытқысы болған қайраткерлерге қазақ елінің Алаш автономиясы
атанған ұлттық мемлекеттің ... ... ... ... ... ... (1917, ... даярлап өткізеді. Осы съезде өмірге Алашорда ... ... ... ... ... Оның мүшелері түгелдей дерлік өздерін
Алаш партиясының мүшесі санағандығы күмән тудырмайды. Үшіншіден, осы ... ... ... ... ... депутаттар сайлауында барлық
қазақ қайраткерлері Алаш ... ... ... және оның ... ... ... Осы ... депутаттар сайлау барысында барлық
қазақ облыстарында Алаш ... ең көп ... ... ... ... ... ... де қатал өмір ағымы Алаш ... ... ... ... ... кеткен ірі саяси күшке ... ... ... ... ... ... ондай міндетті тек Алашорда үкіметі
ғана атқара алатын ... 27. ... ... ... ... Алашорда үкіметінің өмірге келуіне тікелей
себепші болған жағдай Уақытша ... ... да шет ... да ең ... ұлт ... ... ... шеше алмаған
әлжуаз, тұрақсыз саяси билікке айналуы, оның арты бүкіл империяны қамтыған
анархия, зорлық пен ... ... еді. ... ... ... ... шешуге бағытталған әрекеттің болмауы, атты казак әскері, ... пен ... ... ... ... үстінен жүргізген
озбырлығының өрши түсуі соның айғағы болатын.
Міне, осындай жағдайда қазақ зиялылары арасында ұлттық мемлекет ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттігі туралы
мәселені қараған жалпы қазақ-қырғыз съезі 1917 ж. 5 ... ... ... Оған ... ... ... сондай-ақ, одан тыс жерде
тұратын Алтай губерниясы мен Самарқан облысы ... және ... ... ... 82 өкіл қатысты. ... күн ... ... ... 1. ... ... һәм оңтүстік-
шығыс Одақ туралы. 2. Қазақ-қырғыз автономиясы. 3. Милиция. 4. Ұлт ... Оқу ... 6. Ұлт ... 7. ... ... 8. ... сот. ... басқармасы. 10. Азық-түлік мәселесі. Съездің күн тәртібінде тұрған ең
негізгі мәселе, әрине, ... ... ... ... қазақ автономиясы мәселесі бойынша Халел Ғаббасовтың баяндамасын
талқылап, төмендегідей қаулы қабылдады: ... ... ... ... қазанның аяғында Уақытша үкімет түскенін, Руссия
мемлекетінде халыққа сенімді және ... ... ... және ... біздің қазақ-қырғыздың басына келуі мүмкін деп ойлап… Съез бір-
ауыздан қаулы ... ... елі, ... ... ... ... ... Сырдария облыстары,
Ферғана, Самарқан облыстарындағы және Әмудария бөліміндегі қазақ уездері,
Закаспий облысындағы және Алтай губерниясындағы ... ... ... ...... ... халі, тұрмысы, тілі бір болғандықтан
өз алдына ұлттық, жерлі ... ... 2) ... ... ... ... ... кені Алаш мүлкі болсын; …5) ... ... аз ... ... теңгеріледі. Алаш автономиясына
кірген ұлттардың бәрі бүкіл мекемелерде санына қарай орын алады; 6) ... ... ... қорғау мақсатымен Уақытша ұлттық Кеңес
құрылсын. ... аты ... ... Алашорданың ағзасы 25 болып, 10 орын
қазақ-қырғыз арасындағы басқа халықтарға ... ... ... орны — ... ... ... ... бастап қырғыз-қазақ халқының
билігін өз қолына алады. ... ... ... 1918, 25 ... Алаш автономиясының Алашорда аталған ... ... ... ұлт ... ... сайлады. Алаш автономиясының үкіметі —
Алашорданың төрағасы болып Әлихан Бөкейханов сайланды. 2-жалпықазақ ... ... құру ... ... талдап, оның Алаш автономиясына
кіретін әрбір облыс пен уездегі санын анықтап, оларды соғыс өнеріне үйрету
мен қажетті қару және ... ... ету ... ... ... қару-жарақ пен оқ-дәрі Алашорданың ұлттық қорының
есебінен алынатын болды. Милицияны құру ... съез ... деп ... Осы ... ... ... ... талан-тараж, қырылыс-талас болып
жатқанын ескеріп, қырғыз-қазақты мұндай ... ... ... ешбір
тоқтаусыз милиция түзуге кірісуі тиіс…”.
Сонымен, съезд Алаш автономиясын құру ... ... ... ... бастау көздерінде тұрған, 2-жалпықазақ съезінің
делегаты Әлімхан ... бұл ... ... деп ... ... ... түс ауа, сағат 3-те Алаш автономиясы дүниеге келіп,
азан шақырып ат қойылды. Алты алаштың баласының ... Ақ орда ... туы ... ... ауылдарға коңсы қонып, шашылып жүрген қырғыз-
қазақ жұрты өз алдына ауыл болды”. ... 1918, 22 ... ... ... ... ... съез ... танытқанымен, оны (автономияны) ресми түрде жариялау
мәселесінде ала ауыздыққа жол ... Бұл ... ... ... ретінде
жаңадан қалыптаса бастаған автономия үшін қатерлі еді, ... ... ... ... оған ... халқын, өлкені мекендеген басқа
халықтарды сендіру, Алашорда үкіметін мойындату қиын еді.
Қазақ зиялылары большевиктердің тап ... ... ... ... ... таратылғаннан кейін, сол арқылы ұлттық автономия
алудан үміттенген Алашорда басшылары мен ... ... ... ... Егер ... ... ... ұлттық интеллигенция
большевиктерге, қазақ қоғамына ... жат ... ... зорлап
таңушы, қазақ жұртына іріткі салушы күш ... ... ... ... ... ... мен феодалдық топтардың таптық мүддесін
жанұшыра қорғайтын контрреволюциялық күш есебінде қарады.
Ақпан революциясынан кейінгі кезеңде өз ... үшін ... ... ... халықтарға большевиктер партиясы тек кеңестік негіздегі
автономия беретіндігін ... ... мен ... ... ... ... ... “Халық комиссарлары кеңесі
сіздердің өлкелеріңіздің кеңестік негіздегі автономия болғандығын қолдайды”
— деп көрсетті. ... О ... Азии и ... ... 1960, с.
379.). В.И.Лениннің бұл ойын сол кезеңдегі ұлт ... ... ... ... және басқа қайраткерлер белгілі бір ... ... ... ... ... ... жұмысшы және шаруалардың автономия
алуы деп түсінді. В.И.Ленин мұндай тұжырымға үзілді-кесілді ... ... ... ... алып ... ... өзін-өзі билеуі
мүлде теріс, өйткені бұлайша қою ұлттардың ішіндегі жіктелудің ... ... ... жолдармен жүріп жатқанын есепке алмайды”
деп көрсетті. Ол ... ... ... ... туралы айту, тек
пролетариаттың өзінің таптық мүдделерінің буржуазия мүдделерімен ешқашан да
сәйкес келмейтіндігіне ... көзі ... ғана ... ... да ... ... әлі жете қоймаған ... ... ... ... ... онда ... ... толық заңдылығын мойындаудан бас
тарта алмаймыз деп кесіп айтты.
1918 жылдың ... ... мен ... ... ... ... ... алатын, екі қуатты қоғамдық қозғалыстың (ұлттық және
әлеуметтік, ... ... ... ... ... ұмтылушылық
байқалды.
Ұлттар ісі бойынша Халық комиссары Алашорданың ... ... ... ... берген жоқ. Кеңес өкіметінің мойындауынан үміттенген Алашорда
Х.Ғаббасов арқылы 1 сәуірде РСФСР Халық ... ... мен Ұлт ... комиссариатқа жеделхат жолдап, қазақ елінің жалпыұлттық мүддесін
білдіретін Алашорда үкіметін тез арада ресми түрде мойындауды тағы да талап
етеді. ... бұл ... ... өкіметі Алашордадан біржола теріс ... ... ... ... ... ... жүргізілген келіссөздің
нәтижесіз аяқталғанына көзі ... ... ... ... жол ... ... еді.
Алаш қайраткерлерінің ұлттық тұтастыққа ұмтылысы, әсіресе, Қоқан
автономиясына қатынасынан айқын көрінді. Басқаша ... ... ... ... Түркістан өлкесі құрамындағы қазақ жұртымен бірігу жолдарын
қарастыруға кірісті. Алашорда басшылары жаңа құрылғалы ... ... ... оны ... қазақ жұртының қолдауына тәуелді екендігін
өз дәрежесінде тура түсіне білді.
Қоқан автономиясының құрылуы. 1920 жылы ... ... ... одан кейінгі кезеңде әкімшілік-аумақтық ... бір ... ... ... ... қазақ жерлері көршілес генерал-
губернаторлықтардың құрамында болғаны мәлім. Мәселен, ... және ...... ... генерал-губернаторлығына, Торғай және Орал
облыстары — Орынбор генерал-губернаторлығына ... ... ... қазақ
елінің үлкен бөлігі қоныс тепкен Сырдария және ... ... ... ... ... ... Ферғана және Самарқан облыстарында тұратын
қазақтар — Түркістан генерал-губернаторлығы құрамында (орталығы Ташкент)
болды.
Түркістан генерал-губернаторлығы құрамында ... ... ... қазақ өмір сүрген. Бұл қазақ елінің жартысынан астамы еді. Міне,
осы сандық көрсеткіш арқылы-ақ ... ... ... ... оқиғалардың
жалпы қазақ қоғамына тигізер ықпалын пайымдау қиын емес.
Бұл кезеңде өлкелік, облыстық, ... және ... ... ... ... қатар, Азық-түлік комитеттері де
болғаны мәлім. Жергілікті халық өзінің бар талап-тілегін осы ... іске ... ... ... ... Қазақ және Азық-түлік
комитеттеріне күзге қарай жергілікті аш халықтан шағымдар қардай борады.
Бірақ бұл мекемелердің де ... тым ... еді. Ал ... ескі
патша шенеуніктерінен тұрған атқару комитеттері ... ... ... ... ... уағында шешпей, созбаққа салды, шешсе де
негізінен өздеріне қолайлы тұрғыдан шешті.
Міне, осындай күрделі, қайшылықты, ауыр ... ... ... ... ... ... елі де, алдына өзін-өзі аман ... ... ... Ол үшін ең ... ... ... қорғай алатын саяси
мемлекеттік құрылым қажет еді. ... ... үшін ... мемлекет
құрудың екі жолы бар-тын.
Бірақ түркістандық және дала ... ... бір ... ... ... ... 1917 ... желтоқсанына дейін екі ... ...... та, ... да сене қойған жоқ еді. Мәселен,
Сібір ... құру ... ... ... ... Сібір съезіне қатынасып
қайтқан Ә.Бөкейханов: “Түркістан өз алды автономия болар. Біздің қазақтың
Түркістанға қосылғаны оң ... ... де бар. Біз ... ... Автономия болу — өз алды мемлекет болу. Мемлекет болып іс
атқару оңай ... ... ... іс ... ... ... ... болса,
біздің жалпы қазақ қараңғы болса, Түркістан халқының қараңғылығы һәм шебер
адамның жоқтығы бізден он есе ... ... ... бір ... ... ... түйе мен ... пар жеккен болады. Бұл арбаға
мініп, біз қайда барамыз?” ... ж. ... ... ... ... арасында қазақ
облыстарының Түркістанмен бірігу мүмкіндігіне байланысты қарама-қарсы екі
пікірдің ... ... та ... Бұл ... ... тек
отарлық езгіге қарсы күресте одақтас күштердің өзара қатынас сипатымен
шектелмей, сонымен ... ... ... ... күнде басталмақ
мемлекеттік құрылыстың мазмұны жөнінде де болып отырғаны ... ... ... ... ... облыстарды бір мемлекетке
біріктіру жолдарына байланысты пікіріне өзгеріс енгізіп отырды. Бұл ... ... 22 ... ... өз ... ... ІІІ Түркістан өлкелік
кеңестер съезіне тоқталу қажет.
Түркістан автономиясының жариялануы. ІV Төтенше өлкелік ... 26 ... ... ... өз ... ... Тау-кен жұмысшылары,
мұсылман солдаттар, мұсылман кәсіподақ мүшелерінен, барлығы 200-ден астам
өкіл қатысқан бұл съезді ... ... ... ... 28 қараша күні Түркістан өлкесін Түркістан ... ... деп ... ... ... ... ... саяси
биліктің Түркістан Уақытша кеңесі мен ... ... ... ... ... қабылдайды.
Түркістан Уақытша кеңесі құрамына барлығы 54 адам енді, оның ... ... ... ... ... еді. Бұлардың
арасында негізгі тұрғындары қазақтар ... және ... ... ... (9 және 2) бар ... ... құрамында сондай-ақ мұсылмандар съезі
сайлаған өкілдермен бірге, ... ... ... ... ... ... ... өлкелік “еуропалық” ұйымдардың 18 өкілі бар болатын. Басқаша
айтқанда, кеңестегі барлық орынның үштен бірі сол ... ... 7 ... ... жергілікті емес, еуропалық тұрғындардың үлесіне
тиген.
Түркістан Уақытша кеңесі 12 орыннан тұрған ... ... ... ... ... ... ... құқын сыйлап, қорғайтындығын
мәлімдеп, өлкенің ... ... ... еврей, жұмысшы, солдат және
шаруаларын, барлық тұрғындарын, Түркістан ... ... ... ... ... ... ... соң көп ұзамай
Орынбор қаласында екінші жалпықазақ съезі өз ... ... Оған ... ... ... да ... ... олардың арасында М.Шоқай,
С.Аманжолов, Б.Маметов, И.Арабаев, Ж.Солтанаев ... және ... ... ... бар ... ... құру туралы шешім қабылдап, Алашорда өкіметін — ұлт
кеңесін сайлаған жалпықазақ съезі, ... ... ... ... өз ... ... ... еді. Съезге қатысқан өкілдер
Қоқан ... ... ... ... ... барысында
М.Шоқайдың өзінен естиді. Ол туралы М.Дулатов ОГПУ тергеушілеріне берген
жауабында: ... ... ... де съезі болып, Түркістан ұлт
автономиясы үкіметін құрған екен. Ол жөнінде біз ... ... ... ... ... ... ... келді. Шоқайұлы Қазақ автономиясының
өз алдына жеке құрылуына ... ... ... ... ... үкіметіне қазақтан өзі мен Тынышбайұлы Мұхаметжан кіргендігін
сөйледі”.
Оқиғалардың ... ... ... бұл ... біржола түйген
шешімі емес-тін. ... ... бір ... ... мәселесіне
байланысты съезде болған қызу айтыс Ә.Бөкейханов, М.Шоқай және ... ... ... ... өздерінің соған дейін ұстанған бағыттарын
анықтай ... ... ... ... ... ... және Түркістан автономиясы. Жалпықазақ съезі Түркістан қазақтарының
Алаш автономиясына қосылу-қосылмауын өз ... шеше ... еді. Оны ... ... және ... құрамындағы басқа облыстарда тұратын
қазақтардың құрылтайы ғана шеше ... ... ... ... ... нәтижесінде сол кездің өзінде-ақ жергілікті ... ... ... құрылған тұзақтың бірі — ғасыр басында Қазақстан
ішкі Ресейден қоныс аударған переселендер келіп ... ірі ... ... еді. ... олардың мүддесін есепке алмай, бірде-бір ірі қоғамдық
мәселені толық шешу, әрине, мүмкін емес-тін. Үшіншіден, ... ... ... ... және көмек беріп, қазақтың құнарлы
жерлеріне әкеліп орналастырғанда, оларды өзінің шығыстағы әлеуметтік-саяси
тірегіне айналдыруды ... Ал бұл ... ... шаруаларды
қаруландырмай жету мүмкін емес еді. Сондықтан да ... қару ... ... ... ... ... ... үстем етуге тырысты. Қажет жағдайда
қарашекпенділер атты казак ... де ... ала ... ... айтылған жағдайлардың съезде Ә.Бөкейханов бастаған өкілдерге Алаш
автономиясының құрылғандығын ... ... ... ... ... ... болғаны
даусыз. Бірақ, сонымен бірге, екінші жалпықазақ съезінің бүкіл қазақ
жерлерін, ... ... ... ... ... ... батыл қадам
жасағаны анық. Ұлттық еркіндікке ... ... жол да жоқ еді. ... ... ... құрамы жағынан барлық қазақ облыстарын қамтыды. Он
бес адамнан тұрған бұл өкіметтің арасында Сырдария мен ... ... ... ... ... және О.Әлжанов, ал оларға
орынбасарлыққа ... ... ... ... ... және
Ж.Солтанаев бар болатын. Съез бекіткен атқармақ ...... ... ұлт ... ... оқу ... ісін жолға қою сияқты
жалпыұлттық мақсаттарды көздеді.
Жаңа ... ... ... ... ең ... жасаған әрекеттері де
қайткен күнде ұлттық бірлікке жетуге бағытталды. Съез өз ... ... ... өкіметі Сырдария қазақтарының съезін шақыру туралы тиісті
адрестерге жеделхаттар жолдады. Өкімет атынан ... пен ... ... бұл ... ... ... бар еді: ... жалпықазақ-қырғыз
съезі бүкіл Алаш баласын біріктіріп, өз алдына автономия етуге қаулы қылды.
Бұл туралы Түркістан қазағымен ... үшін ... 5 ... ... ... облысының съезін шақырды. Съезге болыс басы бір ... ... ... ... ... Бақтыкерей Құлмановты,
Мирякуб Дулатовты һәм Тұрағыл Құнанбаевты жібереді. Уақыт шұғыл, мәселе ... ... ... ... ... ... ... келулері
керек”.
“Қазақтың” осы санында М.Шоқайдың Сырдария қазақтарына ... ... ... ... ... ... осы ... М.Шоқай Түркістан
қазақтарының басқа қазақ ... ... ... ... соң ... ... анық және дәл жеткізген еді. Ол “Сырдария
халқына өз ... ... ... Алаш ... басы ... ... ... Айырылсақ мұнан соң жұрттың басын қосуымыз қиын. Алаш ұранына
шаппайтын қазақ ... ... ... ... ... Алаш ... ... деген үміттеміз” деп жазды.
Келесі, 1918 жылдың қаңтарында өткен Сырдария қазақтарының съезіне 72
өкіл қатынасты. Алаш ... ... ... үш күн ... талқылаған
Съез сол бір ауыр сәтте Сырдария облысының Түркістан автономиясы құрамынан
бөлініп кетуі Түркістан ұлт-азаттық ... ... ... ... ... негізге ала отырып, мынадай қаулы қабылдайды:
1. Сырдария облысы қазіргі уақытта тегіс Түркістан автономиясында болуы
себепті ... ... ... ... ... өз алдына автономия иғлан қылып болып, ... союз ... ... Сырдария қазақ-қырғыздары Түркістан
автономиясынан шығып, Алаш автономиясына кіруге қарар қылады.
3. Съездің осы қаулысы Сырдария облысынан ... ... ... ... ... аманат.
4. Сырдария облысының халқы Алаш ... ... ... ... Түркістан Құрылтай жиналысына ... ... ... ... ... ... ... Алаш Учредительное собраниесіне
депутат болсын.
5. Алашорда үкіметі Түркістан ... ... ... ... қалыптасқан саяси жағдайға байланысты тура
шешім қабылдағанымен, бірақ ол шешімнің іске асу мүмкіндігі күн өткен ... ... ... езілген ұлттарының ұлттық автономиясын ресми түрде
бекітіп береді деп үміттенген Бүкілресейлік ... 1918 ... ... ... таратып жіберді. Араға бір айдай уақыт
салып құрылтайдың ... ... ... да ... ... ... қуып таратты. Қаланың өзі талан-таражға түсті.
Қоқанда жарияланған Түркістан автономиясы мен Түркістан Уақытша үкіметі
өлке үшін ең ... ...... ... ... ... ... ескі империялық түсінік шеңберінде қалып қойған Ташкенттегі жаңа
билікке балама есебінде өмірге ... ... ... ... ... тарау. 1920—1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ҚАЗАҚСТАН
§ 28. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ҰЖЫМДАСТЫРУ
Қазақ халқын таптық жіктеу мен ... ... ... ... ... мен ... Ресей империясы аумағында басталған ішкі қантөгісті
қырғын, Азамат соғысы, Қазақ даласына орасан зор ... ала ... ... ... аштықтан қырылған және оққа ұшқан ... 800 ... ал ... ... көшіп кеткендердің саны 200 мың
адамға жетті. Бұл сол кезеңдегі ... ... ... ... бірі еді. ... ... ашаршылық қазақ қоғамын біржолата тұралатып кетті.
Шаруашылық дағдарысы жұмыссыздардың санын күрт ... ... үлес ... ... ... ... ... орыстық өктемдіктің
жаңа, қазақ халқы үшін бұрынғыдан да қатыгез сипат ... ... ... Бұл ... ... ... басынан кешірген озық ойлы қазақ
зиялылары жаппай ... және ... ... ... болып жатқан
өзгерістерді талдап түсінуге, өз мүмкіндіктерінше халқы үшін тиімді бағытқа
бұруға тырысты. Олар ... ... ... ... өктем сөйлейтін
көптеген партия мен үкімет өкілдерінің жергілікті жағдайды түсінбейтінін,
тіпті түсінгісі келмейтінін көрді. Бұл жағдай, ... ... ... ... ... арнайы және принципті түрде сөз болған Қазақ партия
ұйымының ІІІ конференциясында айқын байқалды. Ол 1923 ж. 17—22 ... ... ... өтті. РК(б)П ОК-нің өкілі Е. ... ... ... бюросының мүшесі А.Вайнштейн өздерінің баяндамалары мен
сөйлеген ... ... ... бас ... ... ... ... негізгі мәселе етіп қойды. Негізгі мақсат “кедейдің әлі оянбаған
таптық инстинктін шайқау, көтеру”, тіптен ... ... ... ... ... қою, сол ... кедейлерге кіріптарлықтан құтылу дегеніміз осы екенін
сездіру” деп баса көрсетті. Біз осы мәселеге байланысты ... ... ... ... теориясын бетке ұстай отырып,
қазақтарды ... ... ... жауластыру, жаңа қырғынға ... ... Бұл ... сондай-ақ “таптық күрес” теориясының зиянды
жағының айқын дәлелдерінің бірі. Не тәуелсіз ел болмай, не ... ... мен оның ... ... ... ... ... қиындатқан
қазақ халқы терең экономикалық әрі рухани ... бет ... еді. ... ... ... С.Сәдуақасов, Ы.Мұстанбаев, Темірәлиев, Х.Нұрмұхамедов
сияқты жергілікті кеңес және партия қайраткерлері елді тағы да ... ... бөле ... қырғынға ұшыратуға үзілді-кесілді қарсы шықты. Олар
елдегі жағдайды қантөгісті күрес тәсілімен ... ... ... және
саяси әдістермен реттеуді ұсынды. Дәлірек айтатын болсақ, С.Сәдуақасов:
“Қазіргі уақытта қырғыз ... — авт.) ... ... ... ... азап шегуде. …Қазіргі кезеңде ел сілкіністерге емес, бейбіт
еңбекке мұқтаж. Елді жаңа экспроприациялар емес, еңбек пен ... ... ... ... ... көтеріліс немесе соған жақын нәрсе.
Бізге патша үкіметі тұсында ... ... ... ... ... біздің
жағдайымызда қазақ даласында ондай жасанды қоздырулар туғызудың қызығы
шамалы. Мемлекеттік адамдар мемлекет мүддесі ... ... ... ... ... ... ... революциялық төтенше шаралар арқылы емес,
бейбіт жолдар арқылы жүргізуге толық жағдай бар еді. ... ... ... ... қолында тұрды. Екіншіден, қазақ ауылында кедей және
орта шаруалар басым көпшілік болатын. Бірақ ... ... ... ... мен ... С.Смағұловтың дұрыс дәлелдемелеріне
қазақ қоғамын социалистік ... ... ... ... ... ... ретінде баға беруге тырысты. Ал ... ... ... ... ұлттық қайраткерлерге революциялық
өзгерістерге даяр ... ... тар ... ... есебінде қарады.
Соны жақсы түсінген С.Меңдешев, Ә.Асылбеков, С.Сейфуллин, С.Сәдуақасов,
Ы.Мұстанбаев, Н.Нұрмақов сияқты бір топ ... ... 14 ... ... наразылық білдірген хат жолдады. Онда біріншіден,
байларға ... ... ... ... мен ... ... күрес жүргізу, үшіншіден, қазақ ауылында таптық күресті күшейту
қажеттігі айтылды. ... орыс ... ... коммунистеріне
сенімсіздікпен қарайтыны көрсетілді. Бірақ бұл қайраткерлердің қазақтарды
тапқа бөлу ... ... ұлт ... ... ... ... кеңестік орталық үкіметтің саясатына қайшы еді. Кеңестік отаршылдық
саясаттың бұл бағытын шағын топ болып жеңу іс жүзінде ... емес ... да осы ... бастап ұлттық интеллигенция мен кейбір партия
қайраткерлері ... ... ... ... екенін дәлелдеп
отыруға мәжбүр болды. Бұл іс жүзінде орталық пен ол ... ... ... басшылары мен интеллигенттерінің сағының сынып, төменшіктеп
отыруына ... ... ... ... ... ... саяси
өктемдігі мен озбырлығы қалыптаса бастады.
“Кіші Қазан” науқаны. “Кіші Қазан” ұғымын ойдан шығара ... ... ... Ол — ... білімі аса төмен, ең бастысы
Қазақстанның экономикалық-әлеуметтік даму ерекшеліктерінен ... жоқ ... 1925 жылы ... ... ... ... оның тар өрісті солақай
саясатының арқасында ... ... ... ... ... ... кешірді. Соның алғашқыларының бірі — ... ... ... Голощекин Қазақстанда Қазан революциясы іске аспаған,
сондықтан “Кіші Қазан” ... ... ... деп ... ... мен оның ... жергілікті әлеуметтік-экономикалық
дамудың ерекшелігін ... ... әлі де ... ... ... ... жойылмаған, тіпті капиталистік қатынастар өмір
сүруде деп ... ... ... жою қажет деп жариялады. Голощекин
түсінбеген, немесе түсінгісі келмеген мәселесі мынау еді. ... ... мал ... есептелетін. Көшпелі мал шаруашылығының негізгі
талабы жайылымдықтарға ие болу еді. Малы жоқтарға жайылым да ... ... малы ... ғана ... ... ... Сондықтан да байлар
рулық меншік деп есептелетін жайылымдар мен шабындықтардың иесі болатын.
Малдан ... ... да жер көп ... ... ... Мұны түсінуге өресі
жетпеген Голощекин мен оның жандайшаптары қазақ байларына қарсы ... ... ... ... жерді қайта бөлуден бастады. Бұл қате науқан 1926
ж. 20 мамырда ... ... ... жер пайдаланатын көшпелі және
жартылай көшпелі аудандардың шабындық және егістік жерлерін уақытша ... ... заңы ... ... және ... жерлерді бөлу науқаны 1926 жылдың маусым және
шілде айларында басталды. 1927 жылы ...... ... ... ... бұл ... барысында 319.516
қожалықтың 2387.384 десятина жері бөліске салынғанын айтты. Дәл ... ... ... “Біз маңызын әлі өзіміз де ұға ... ... ... ... — бұл ... және ... ... қайта бөлу.
Жайылымдық жерлерді қайта бөлу дегеніміз не? Бұл дегенің Кіші ... ... Бұл 2-ші ... Сәдуақасов қарсы айқай көтерген нәрсе, бұл Кіші
Қазанның дәл өзі. Біз шын ... іс ... ... мүдделілік негізінде
кедейді байдың жерін тартып ... ... және ... ... ... ... Бұл ... тап күресінің нағыз өзі”. Байқап
отырғанымыздай ... ... ... ... және егістік
жерлерді бөлу науқанын “Кіші ... деп ... Бұл тек ... ... ... сәтсіз аяқталған, жартыкеш науқан ғана болып шықты. ... ... ... ... әлеуметтік өзгерістер әкелген жоқ. Голощекиннің
“Кіші Қазаны” — шабындық және егістік жерлерді қайта бөлуі сәтсіз ... біз мына ... ... де ... ... ... ... өткізу
бірқатар қиыншылықтарға кездесті: жерлерді есепке алу ...... ... ... ... және ... адымдарымен,
арқанмен және т.с.с өлшенді; байлар оған қарсыласып, әр түрлі өсек-аяңдар
таратты, уәкілдерді және ... ... ... ... ... ... бірқатар жағдайлары болды; Қосшы одағы жалпы
алғанда қайта бөлуге қатысуда жеткілікті белсенділік көрсете ... ... ... кедейлер бұқарасын жеткілікті топтастыра алмады. Болыстық
атқару комитеттері мен ауылдық кеңестер қажетті белсенділік таныта алмады,
қайта бөлу ... ... ... ... ... ... ... анықтады. Кейбір ауылдық кеңестер төрағалары осыған байланысты
орындарынан алынды”.
“Кіші Қазан” науқанын дұрыс жүргізе ... ... ... ... халықты қырғынға ұшырататын жаңа, тікелей күшпен тәркілеу
бағытын ұстай бастады. Бұл ... ... да ... ... еді. ... ... ... апаты жақындап келе жатты.
Отырықшыландыру, тәркілеу: мәні, барысы және салдарлары. 1927 ж. ақпанда
БОАК төралқасы көшпелі, жартылай көшпелі ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы егістікке жарамды жерлерге
орыс шаруаларын қоныстандыру мақсатын бірінші кезекке ... ... ... жоқ, ... Ж.Сұлтанбеков сияқты қайраткерлердің заңды қарсылығын
тудырды. Бірақ бұл бағытқа дем беріп отырған мәскеулік үкімет ... ... ... Сол 1927 ж. ... өткен V Бүкілқазақстандық
партия конференциясы Қазақстанды мекендейтін барлық ұлттарды ... ... ... ... ... ... Ол қаулыны БОАК өзінің 1927
ж. 12 желтоқсандағы қаулысында толық мақұлдады. Соның нәтижесінде Қазақстан
үкіметі 1928 ж. 4 наурызда ... ... ... ... және ... ретке келтіру туралы” арнайы қаулы қабылдады. Бұл қаулы
қабылданғанға дейінгі ... ... екі ... ... еді. Ол
туралы айта келе, белгілі тарихшы Т.Омарбеков біріншісі — дайындық кезеңі,
екіншісі — оны жүзеге асыру ... деп ... ... ... ... ... ... жоспары берілген.
Мұрағаттық құжаттардан алынған бұл мәліметтен бірлестіктер санының
аздығына қарамастан, ең алдымен орыс ... ... ... ... ... қатар, БОАК-тың 1928 жылғы 29 наурыздағы
қаулысында қазақтардың ... ... ... ... ... алу
көрсетілді. Осылайша Кеңес үкіметінің қазақ жерін отарлауы басталды. Бұдан
кейін қабылданған шешімдер мен ... ... ... ... ... ... ... тіріліп, кеңестік заманда жаңа бағытта жүргенін
байқатады. Ол негізінен, интернационализм — барлық ... мен ... ... ... ұстай отырып іске асырылды. Іс жүзінде ол орыстардың
ғана мүддесін қорғап, қолдаған жалған ... ... ... ж. қарашада өткен VІ жалпықазақстандық партия конференциясы
байлардан мал мен ... бір ... ... ... беру ... ... Кешікпей, желтоқсан айында, тәркілеу туралы заң ... ... ... ... Ал ... 1928 ж. 27 ... “Байлардың
шаруашылығын тәркілеу туралы” және 13 қыркүйекте “Тәркілеуге қарсылық
көрсеткені үшін қылмыстық жауапқа ... және ірі, ... ірі ... туралы” деп аталған екі қаулы қабылданды. 700 ірі шаруашылықтың мал-
мүлкін ... ... ... ... ... ... — соқа-сайман, арба, шана, тіптен күрке, жертөлелер де тәркілеуге
жатқызылды. 145 мың мал тәркіленіп, 619 ... ... ... ... ... ... туыстарының қолымен жүргізілді. Осылайша қазақтарды
бір-біріне айдап салу, өзара қырқыстыру әрекеті ... ... ... ... ... ... ... мен негізгі тіршілік
көзінен айыру қолға алынды. ... ... ... күйреуі
барысында басты күнкөріс құралы — малдан ... ... ... ... ... ... бет бұрды.
Голощекиннің саясаты. Голощекин жалпы Одақ көлемінде және Қазақстанда
қалыптасқан өзіне қолайлы ... ... ... ... өз
қарсыластарымен күрес барысында түрлі әдістерге ... ... бірі ... ... — М.Қ.) ... ... анығырақ айтқанда, алаштық
интеллигенцияға қоғамдық саяси күрестің түрлі құйтырқыларынан хабарсыз жас
ұлттық ... ... ... ... қою ... Бұл әдісті 20-шы
жылдардың басында жоғары билікке енді ғана ... ... ... ... ... үшін күресте қолдана бастаған. Егер деректердің
көрсетуіне сенсек, осы мезгілде толып жатқан түрлі ... ... ... т.б.) біріне-бірі алашордалықтармен
байланыста болды сияқты айып таққан. ... ... ... ... ... ... алаштық интеллигенцияны ғайбаттап, жаңа өкіметтің
Қазақстандағы өкілдеріне жағынып, ... ... ... де бар ... ... ескі ... тәртіп тұсындағы болыстық үшін талас, енді
жаңа жағдайда өзге сипат алды, рулық бөлудің орнын таптық бөлу ... ... ... ... ғана шешілуі мүмкін жалпыұлттық міндеттер тағы да
кейін шегерілді. Аға буын ... ескі ... ... ... ... ... ... алу емес, тіптен оның бұл ... ... де ... боп ... ... ... ... бақастықта саяси күрестен
аласталған алаштық интеллигенциямен байланысты көлденең ... ... оның ... бәле ... ... ... ... ал қоғамдық-саяси
күресте оның тәжірибелі қарсыластары қазақ зиялыларының бұл кемшілігін
үлкен шеберлікпен ... ... ... ... ... ... хатшылары
Коростелев пен Нанейшвили түрлі топтар арасында тепе-теңдікті ... ... ... әр ... ... қазақ интеллигенциясын
түрлі топтарға бөліп тастап, оларды өзара қырқыстырып қоюда ерекше “табысқа
жеткен”, ... ... еді. Ол ... ... ескі, яғни алаштық
және жаңа, яғни кеңестік интеллигенция деп ... ... ... ... деп тағы да ... тарихи жолынан хабарсыздық түрлі надандықтарға жол ашатыны
мәлім. Мұндай кемшілік мемлекеттік қызметте бірнеше есе ... ... аса зор ... тигізетіндігі де белгілі. Осы ойдың шындығын
Голощекин қызметінен анық байқауға болады. ... ... ... ... отарлық езгідегі ауыр халінен, рухани талап-тілегінен мақұрым
Голощекин, ... ... ... ... ... тарихи орнын тура, байсалды түсініп, баға беруге өресі
жетпеді, тар, қарабайыр таптық, партиялық түсінік деңгейінде ... тіс ... ... ... ... бар, ... жүйенің еркімен бүтін бір халықтың сорына “сеньорлық” таққа
отырған Голощекин мемлекеттік қайраткерге де, ұлы ... да, ... да, ... ШЫНДЫҚ деген ұғым бар екендігін, ал ол шындыққа топырақ
шашқанға, халықтың, кәдімгі бұқара еңбекші ... ... ... хақында ойламаса керек. Ал ол шындық тұрғысынан келгенде, өзі
ғайбаттап отырған интеллигенцияның ... ... ... да, ... ... да қымсына-қымсына еркіндік, теңдік, ағайындық сияқты ... және ... ... өзге ... ... жоқ ... ... Кешегі Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсыновтар қойған мәселелер ... ... ... де ... ... қардай еріп кеткен жоқ-тын.
Олай болса Т.Рысқұлов, С.Қожанов, С.Сәдуақасов ... ... ... ... ... жалау етіп, саяси күреске араласуы қоғамдық
талаптан туған табиғи құбылыс болатын. ... мен оның ... ... да түп-тамырына тереңдеп бара қойған жоқ, олай ету көп ... ... ... ... ... ... да олар “ең төте
және жеңіл” жолды таңдап алды, ал ұлттық еркіндік пен теңдік мәселесін тағы
да ... ... ... ... жаңа ... “Алашордашылар” деп
жариялады.
Голощекин мен оның еркін іске асырушылар ... ... ... ... кем түскен жоқ, тіптен шет ... ... асып ... ... ... құрамында А.Байтұрсынов,
М.Дулатов, Ж.Аймауытов бар 20 адам ... ату ... ... ... үкім 10 ... ... ауыстырылды. М.Жұмабаев, Е.Омаров және
басқа 7 адам 10 ... ал ... 15 адам 5 және 3 ... ... ... Кесілгендердің біразы лагерьдегі ауыр жағдайға
байланысты аман-есен ... ... ... ... ... ғана емес, өзі сенімсіз деп тапқан
аппаратта жүрген ... ... ... ... ... ... жоқ. Мәселен, осы мезгілде қызметтен ... ... ... Н.Нұрмақов, Ж.Сұлтанбеков және басқа ... бар еді. ... ... ... қайғылы аяқтады.
Бұл айтылғандар сталиндік биліктің Голощекин ... ... ... қиянатының үзік көрінісі ғана. Тек интеллигенция
ғана емес, бүкіл ел басына түскен зұлматтың шын ... ... ... әрі ... ... 29. ГОЛОЩЕКИН ГЕНОЦИДІ
Ауылды кеңестендірудің сипаты. Голощекин ауылды кеңестендіру жұмысы әлі
де ... оны ... ... деп есептеді. Бұл істегі, яғни кеңестендірудегі
кемшіліктерді қазақ байларына, рулық қатынастарға жапты. Оған жергілікті
ерекшеліктерді ... ... ... ... ... Кеңестендіру
ісінде де таптық тұрғыда қарау қажет дегенді желеу ... ... ... ... ... ... Оның бұл солақай бағыты ... ... мен ... ... кезікті. Оларды “оңшылдар”,
“солшылдар” деп топтарға ... ... ... ... ... 1927 ж. Қазақстандағы ауылдық кеңестерге жаңа сайлау өткізуді
ұйымдастырды. Ол бойынша байлар деп есептелгендер ... ... ... ... ... ... Сайлау науқанын жүргізу үшін
аудандарға арнайы уәкілдер жіберілді. 1928 жылғы 1 ... ... ... 2199-ы ... шаруаларының, 1209-ы орыс-украин
шаруаларының кеңестері болды. Бірақ бұл жаңа сайланған ... ... ... ... күш ... ... алмады. Сондықтан да Голощекин
жергілікті ... мен ... ... ... ... ... ... талап етті. Жергілікті кеңестердің белсенді органдарға ... ... ... де ... кедергілер келтірді. Олар
жергілікті кеңестермен санаспай, ... ... өз ... ... Бұл ... беделін түсірді. Оның үстіне қазақ ауылдарындағы
ғасырлар бойы өмір сүріп келе ... ... ... ... мәселелерді шешуде кеңестер қауқарсыз еді. ... ... ... ... ... тарапынан өздеріне қарағанда
біршама жеңілдіктер алуына әрқашан наразы болды. Мұның өзі ... ... оның ... ... деп ... ... қалыптастырды.
Ал селолық кеңестер жиналыстарында кулактар мен ... ... ... өткізуге тырысып отырды. Әсіресе орыс казактары сословиелік
қалдықтар мен ... ... ... ... ... да кеңес жұмыстарының
жандануына кедергі келтірді. Партиялық өктемдік пен тоталитарлық ... ... ... ... ... қажет етті. Сол себепті де кеңес
ұйымдары демократиялық сипаттағы емес, әкімшіл-әміршіл басқарудың өзіндік
сатысына айнала ... пен ет ... және ... 1920 ... ... ... ... пен ет жинау кең етек алды. Ол, әсіресе, Сталиннің
1928 ж. қаңтардағы ... ... ... ... мен ... сөздерінде РСФСР қылмыстық кодексінің 107-бабын жаппай қолдануды
талап етуінен кейін қатыгездік сипат алды. Ол бапта ... ... ... ... ... шығармай қою жолдарымен бағасын қатты көтергені ... ... ... еді. 1929 ж. 13 ... БК(б)П Қазақ өлкелік
комитетінің алқасы мәжілісінде Голощекин астық дайындау мәселесінде жеке
шешім қабылдауы үшін ерекше ... ... ... ... Сол себепті бұл
науқанның да өткізілу барысындағы кемшіліктер мен зардаптарына Голощекин
тікелей жауап беруі тиіс. ... пен ет ... ... жазалау, қорқыту-
үркіту тәсілдері арқылы жүргізілді. Әпербақан Голощекин елдің экономикалық-
әлеуметтік, табиғи-географиялық даму ерекшеліктерін ... Оған ... да ... ... да ... жер шаруашылығымен айналыспайтын
көшпелі қазақтардың өзінің астық өткізуін талап етті. Оны біз мына ... ... ... ... аудандар болып табылатын және сондықтан да
астық салығынан 2 жыл мерзімге ... ... ... және ... ... ... ... оймен жүргізіліп жатқаны маған
түсініксіз”. Бұл қарапайым адам емес, Өлкелік партия ... ... ... ... ... Жоғарыдан берілген ... ... ... бар мал басы ... ... асып ... ... Балқаш ауданында бар-жоғы 173 мың бас мал болса, өткізуі керек мал
саны 300 мың болып ... Үш ... ет ... ... 160 мың ...
1,5 миллионға, яғни 10 есеге дейін өсті. Мұндай асыра сілтеудің зардаптарын
ең алдымен қазақтар тартты. Мәселен, 1933 ж. 10—16 ... ... ... ... комитетінің алтыншы пленумында келтірілген мына ... ... ... ... ... ... 12 жыл ... болған
адамның бір ғана сиыры болды. Ешқашан, ... ... ... ... оған 1930 ж. 5 пұт ... ... салынды. Бұл астықты төлеу
үшін соңғы сиырын және үйдегі мүліктерін сатуға мәжбүр болды. ... ... ... өте көп болды”, — дейді ... ... ... ... ... ... ... малы жоқтарға ет салығын салу кең өріс ... Оны ... ... да, ... да ... ... еді. Сол ... ешкімді аямауы, әрқайсысы өз басын қорғау үшін, жауапкершіліктен
бас тарта отырып, ... ... ... ... ... ... негізге алған Голощекин астық пен ет дайындау
науқаны ... ... ... мен ... ... ... бүркемеледі. Азық-түлік дайындау науқаны шаруаларды шаруашылығы
ғана емес, өз ... үшін де ... ... ... басшыларының
қатыгез, әпербақан жазалаушы саясаты жергілікті жерлерге үрей тудыра жетті.
Өйткені олардың арнайы және жергілікті ... ... ... ... әрекеттерін кең жүргізді. Ал 1932—1933 жылдары азық-түлік даярлау
барысындағы жазалау шараларын қатаңдатқан, негізінен ату жазасын ... ... ... ... ... 1932 ... 7 тамызда қабылданған
“Мемлекеттік кәсіпорындардың, колхоздар мен кооперацияның мүлкін қорғау
және қоғамдық ... ... ... туралы” заңы жазалаушылық
әрекеттерді одан әрі өршіте түсті. Ол заң бойынша ату, ... ... ... ... 10 ... ... ... жазасы белгіленген еді.
Осылайша қанқұйлы саясат ұстаған басшылар қарапайым халық күйзелісін шегіне
жақындатты. ... мал, одан соң ... ... ... ... ... ж. 100 мың бас ... 1933 ж. бар-жоғы 4 мың ғана қалды.
Жаппай ұжымдастыру да жоғарыдан берілетін бұйрықтар мен нұсқаулар арқылы
жүргізілді. 1929 ж. ... ... ... комитеті екі аптаның ішінде
күрделірек ұжымдық шаруашылықтарға көшу арқылы ұжымдастыру ... ... ... нұсқау берді. Ал 1930 ж. 5 қаңтардағы БК(б)П ... ... және ... ... ... ... ... қаулысында Қазақстанда жаппай ұжымдастыруды негізінен 1931
жылдың күзінде немесе 1932 жылдың көктемінде ... ... ... тағы да ... ... ... жоғарыдан қысым
жасау басталды. Шаш ал десе бас ... ... ... ... ... барынша тездетуге тырысты. Жаппай ұжымдастыру айлықтарын ұйымдастырды.
1932 ж. 1 қаңтарында отырықшы ... ... ... ... ... ... Ал көшпелі қазақ ауылдарын ұжымдастыру қарқыны
бұдан да тез жүргізілді. Ол көп жағдайда күштеу, қорқыту, ... ... ... іске ... ... Адамдарды қырудың өзі жоспарлы
сипат алғаны, оларға тіпті мал есебінде ... ... тұр. ... ... пен ... ... еді. Ұжымдастыру қарсаңында
Қазақстанда 1218 мың шаруа қожалықтары болған еді. ... ... 1933 ж. ... оның ... ... дәлірек айтқанда 628 мыңы ... ... ... ... Оның бір ... ... мен кулактар
шаруашылығы ретінде жойылса, көпшілігі күйзеліп, құрыды.
Байлар мен кулактарды тап ретінде жою ... ... ... ... партия комитеті жанынан жасырын үштік құрылды. Үштіктің
1930 ж. 23 қаңтарда өткен алғашқы жасырын ... ... ... ... кулактар қожалықтарын жер аударуды екі бағытта жүргізу
— Қазақстанның өзінің ішінде және Қазақстаннан тыс ... ... ... жер ... ... Жаппай ұжымдастыру аудандарынан шамамен 20
мың ... ... ... ... ... ал 30 ... ... кулак
отбасыларын Қазақстаннан тыс жерлерден ... ... жер ... Жер ... ... қалай пайдалануға болатынын шешу үшін
ОГПУ-ға 2-ақ күн ... ... Осы ... ... үшін округтерде де
оперативтік үштіктер құрылды. ... ... ... ... ... округтік атқару комитеттерінің төрағалары, ОГПУ-
дің бастықтары кірді. ... ... ... ... ... 10-ақ ... ... Қысқасы, барлық жұмыстар жау өкшелеп қуып келе жатқандай
шұғыл, асығыс және ... ... ... ... ... ... және ОГПУ
органдары және олар арандатқан шолақ белсенділер өз халқына қарсы аяусыз
соғыс жариялады. Тап ... жою деп ... ... ... ... ... ... әсіресе Өлкелік партия комитеті жанынан құрылған
бай-кулактарды тап ретінде жою ... ... ... ... ... ... ... ерекше әскери белсенділік танытты.
1930 жылы ақпан айында ... мен ... ... жер ... ... ... аудан белгіленді. Олар темір жолдардан,
өнеркәсіп орындарынан, шекарадан ... ... ... шөл ... ... ... ... аймақтар болатын. Алғаш бұл аудандарға шамамен
24 мың бай-кулак қожалықтары жер ... ... ... ... ... ... үшін жер ... әрбір жаңа ауылы 50
үйден аспауы тиіс еді.
Адамдарды колхоздарға еріксіз күштеп ... ... ... ... ... ... голощекиншіл, мылтығы шошайған, қолындағы
қамшысынан бастап, астындағы жүрдек те жүйрік аттарына ... ... ... ... ... ... белсенділерді И.Сталиннің 1930 ж. 2
наурызда жарық көрген “Табыстан бас айналу” деген мақаласы және ... ... ... ... ... жолын бұрмалаушылықтар мен
асыра сілтеушіліктер туралы 14 ... ... ... қаулысы қатты
үрейлендіріп, естерінен тандырды. Кейбір жерлерде бұл ... ... ... ... ... алып ... кіріссе, ал басқа жерлерде
бұрын ... ... ... ... ... қайта таратып жіберді.
Өлкелік партия комитетіне, Голощекин атына өздерінің қанша колхозды таратып
жібергенін мәлімдеп, мақтанып хат ... да аз ... жоқ. ... ... ... аудандарда колхозшылардың 40 пайызын құрады.
1932—33 жылдардағы ашаршылық. Шабындық және егістік жерлерді ... ... ... ... ... отырықшыландыру мен ұжымдастыру
барысындағы зорлық-зомбылықтардан көп азап ... ең ... ... халқы
болды. Бар дүниесінен, мал-мүлкінен, ... ... де ... ... ... ұшырап, босқын күйге көшті.
Өлкелік партия комитетінің 1932 жылдың қыркүйегіндегі Торғай ауданындағы
уәкілі Нышанбаев мұнда әр адам басына орта ... ... 56 ... ... және бір ғана мал ... ал бұлар алты айдан кейін мүлде
таусылып, қаңтардың соңына ... ... ... сары аяз ... ... ... орнайтынын алдын ала ескертіп, дабыл қақты. Ол
сонымен бірге кейбір ауылдардың қазірдің өзінде алапат аштыққа ұшырағанын,
толық емес ... ... ... ең кемі 2042 адам ... ... ал 8500 адам аштан өлейін деп жатқанын Құрамысовтың, Кахианидің,
Исаев пен Құлымбетовтың аттарына жолдаған ресми мәлімдемесінде ашық ... ... ... аш ... дала ... ... ... басқасын былай қойғанда олардың даладағы атқұлақ пен
саршұнақты дым қоймай жеп ... жан ... ... ... ... қайғылы жағдайдың көрші Батпаққара ауданында да кеңінен орын алып
отырғаны да айтылды.
Қазақ ... ... ... көрінісін мұрағат
қойнауындағы құжаттардан кездестіруге болады. Мұны Голощекин өзі жіберген
жергілікті ... ... ... жақсы біліп, одан толық хабардар
болып отырды. ... ... ... ... ... да шынайы мәліметтер
түсірген Ораз Жандосовтың Әулиеатаның Сарысу ... ... ... түршіктірер мәлімдемесін сол қалпында келтірелік: “Ауылдарды аралаған
кезімде мен ондаған күндер бойы жерленбеген ... ... ... тірі қалған әйелдер мен жас балаларға ешкім көмек көрсетпейді.
Таңданарлықтай болса да, әйелдер ... пен ... ... бірден ұнжырғасы түсіп кетеді. Күйзелгендер қолдарына не түссе
де түк қалдырмай жеп қояды. Сүйек-саяқты ... және ... ... үшін
ондаған мәрте қайнатады. Тамақ орнына жартылай өңделген терілер де кете
береді. Мен ... етін ... және ... ... ... ... Оныншы ауылдан келе жатқан ... ... ... ... көрдім. Олар қайдағы бір ескі ... ... ... алу үшін ... ... бара жатыр екен. 5-ауылда
тамақтанбаудан ... ... аяғы ауыр әйел ... жақын келіп, оған ит
атып беруімді өтінді. Кейбір аңшы семьялары ... етін ... және ... ... өздерінің “күнәларын” жасыруға тырысса да, мұның өзі
халыққа ешқандай жағымсыз әсер ете ... ... бұл ... Ораз ... ... ... ... қаз-қалпында беруінде емес. Ашыққан Әулиеата қазақтарының ит пен
шошқа, жылан мен тасбақа ... адам етін ... ... ... ... Аштық ас талғамайды. Әңгіме бұл жерде осындай ... ... да ... ... ... ел ... бармай, қамшысынан
қан тамған сталиндік стилді орнықтырып, тап күресі ұранын ... ... ... және ... танытуында.
Голощекиндік геноцид қазақстандықтарды, ең алдымен қазақ халқын ... ... ... ... ... ... ... ана,
шырылдаған бала, түнеріп, өлексе сасыған дала ... ... ... ... ... болып қала береді.
§ 30. ҚАЗАҚТАРДЫҢ АТАМЕКЕНІНЕН АУА КӨШУІ
Көшудің басты бағыттары. Кеңес ... ... ... ... бірі — ... ... ... тыс жерлерге
қоныс аударуға мәжбүр болуы еді. Бұл қоныс аудару негізінен үш ... ... ... — Ресейге, екіншісі — Қытайға, үшіншісі — Орта
Азияға ауа көшу ... ... ... ... екі тармаққа бөлінеді: ... ...... ... және ә) Батыс тармақ — Орынбор, Орта Еділ
бойы. Бірінші бағыт ... ... ... батыс, солтүстік
аймақтарынан шыққандар; екінші бағыт бойынша шығыс және оңтүстік-шығыс
аудандарынан, ал ... ...... ... ... Ал ... ... жеткенінше осы үш бағыттың қайсысы ... ... ... ... ... ... Өз ... қасиет тұтып,
өзгелерден қызғыштай қорып келген, ... да ... да ... ... ... және оның ... сияқты ұрда-жық қолшоқпарларының жымысқы әрі
озбыр саясатының барысында торғайдай ... ... ... ... ... ... жерін, кіндік қаны тамған жерін ту етіп өскен, оны ... ... ... ... шет ... ... аударып, тарыдай шашылып кете
бастады. Ол елдерде де қазақтарды молшылық пен жақсылық құшақ жая ... еді. ... ... шет елдердегі миллиондаған қазақ
диаспораларының пайда болуы осылайша басталды. Олар көптеген ... ... ... ... ... ... кез-келген даму үрдісіне
бейімделіп және оны игеріп кете алатын қабілеті арқасында түрлі халықтармен
тең дәрежеде өмір кешуде. Елі мен жері ... ... ... ... ... ... заңды әрі аса қажет. Өйткені ұлан-байтақ жер ... тек ... ... ... ... мүмкіндігі бар, рухани-мәдени
даму ортасы — Қазақ жері, Қазақстан Республикасы. Олардың өз Отанына ... ... ... орналасуына жағдай жасау бүгінгі таңдағы ұрпақтың,
Қазақстан ... ... ... ... ... қадірлі борышы
деп есептелуі қажет.
Қазақтардың Ресейге көшуі. Қазақтардың жаппай қоныс аударуы 1930 ж.
басталып, ... ... ... Оған дейін шекаралық аудандардағы жекелеген
отбасылардың кеңес үкіметінің озбырлығына шыдамай, шет ... ... ... 1930 ж. 34977 ... ... өз ... көшіп кетті. Ал 1931 ж.
толық емес мәліметтер бойынша 45000 отбасы көшті.
Қазақтардың жаппай көшуге ... ... ... аймақтарының бірі —
Батыс Сібір өлкесі болды. Бұл өлкеге қаша көшкендер 1931 ж. ... ... ... ... ... ... ... қазақтар саны көбейіп кетті.
Мәселен, бір ғана Славгород ауданында 10 мың адам, оның 6 мыңы ... ... Ал ... ... 1300 ... ... ... алынды.
Алғашқы кезеңдерде қазақтар тек Ресеймен шектескен аудандарда ғана ... ... ... жоқшылық қысқан олар Сібір жеріне ... ... ... дейін көшті. Бұл жағдай Батыс Сібір өлкелік партия
комитеті басшыларын ... ... пен ... араша
іздеген босқын қазақтарды жұмыспен, тамақпен қамтамасыз етуге мұндағы
үкіметтің мүмкіндігі де, құлқы да ... ... да ... ... ... ... қазақтарды да өз шыңырауына шырылдатып тартып жатты.
Балалар үйлері мен ауруханалар ... ... ... ... ... ... ... Сібір басшылары Қазақ ... ... ... Қазақстаннан қашып келуіне шек қоюды, босқындарға қажетті көмек
көрсетуді өтініп, бірнеше хат жолдады. Ал Голощекин болса ... ... ... ... ... ... ... талап етумен жауап
беріп жатты. Мұндай жөнсіз талапқа сібірліктер ... ... ... сол ... ... ... ұсынды. Осындай
немкеттілік пен “ары итеріп, бері жықтың” барысында ... ... ... ... ... ... Сталиннің атына өтініштер, хаттар
жазды. Содан соң ғана барып ... ... ... бөлуге мәжбүр
болған Голощекин, ол жақтарға уәкілдерін жіберді. Ол ... ... ... ... ... зорлық-зомбылық жасау және алдау
жолдарымен Сібірде аш-жалаңаш босып жүрген қазақтарды кері ... ... әрең ... ... ... ... ... деп жариялады. Жоқшылық пен аштық қысқан олар қайта солтүстікке,
бұл жолы ... Қиыр ... ... ... ... біресе солтүстікке,
біресе оңтүстікке жосылуға мәжбүр болған қазақтар шыбындай ... ... ... ... ... ... ... бағытының екінші тармағы — Орынбор
мен Орта Еділ ... ... ... ... ... 1929 ... ... жиілете бастады. Үш жылдың ішінде ондағы қазақтардың ... мың ... асып ... ... Самара маңына көбірек шоғырланды.
Олардың мұндағы жағдайы да қиын болды. Орта Еділ ... ... ... ... жағдайы туралы мәселені бірнеше рет талқылады. Ақыры
1932 ж. 8 ... ... ... ... ... өлкелік партия
комитетіне көшіп келген қазақтар мәселесін шешуді өтінді. Голощекин осыдан
кейін ғана ... ... ... С.Меңдешевті Орта Еділ өлкесіне
аттандырды. Ол Самара, Орынбор аймақтарындағы босқын ... ... ... қазақтардың біразы әр түрлі қара ... ... ... ... ... өліп ... Бұл ауыр ... реттеудің
бірден-бір жолы қазақтарды туған жерлеріне қайтару керек деп есептеді.
Зерттеу ... Орта ... ... ... ... ауыр халін Орта
Еділ өлкелік партия комитетінің де ... әр ... ... ... әлденеше рет қойғаны белгілі. Бірақ Сталиннің ... ... ... ... ... ... ... міз бақпады. Аш
қазақтардың аянышты жағдайлары туралы төтенше ... ... селт ... жоқ. ... да Орта Еділ өлкелік партия комитеті 1932 ж. 8
наурызда олардың үстінен шағым ... ... ... Комитетке хабар
түсіру туралы шешімге келді. Мұнда сонымен қатар, көшіп келген қазақтарға
көмекке 1,5 мың ... шай мен қант ... ... ... ... нұсқау беру туралы Орталық Комитетке өтініш жасалды.
Қазақтардың Орта Азияға көшуі. Қазақстанның оңтүстігі мен ... ... Орта ... ... мемлекеттер жеріне жаппай көшуі
1930 жылдың көктемінен басталды. 1930 ж. және 1931 ... ... ... 27 ... Орта Азия ... 15960 қазақ шаруа қожалықтары
көшіп кетті. Бұл елдерге көшіп келген қазақтардың саны толастамады. ... ол ... ... ... бір жерге тоқтап, тұрақтануы да ... бір ... ... өтіп ... де ... ... ... Орта Азиядағы жекелеген республикалардағы босқын қазақтардың санын дәл
анықтауға кедергі келтіреді. Қазақстанның ... ... ... ... және т.б. ... жақын орналасқан Қарақалпақ автономиялы
республикасына көшкен қазақтардың бір бөлігі одан ары ... және ... де ... аударып отырды. Қарақалпақ жеріне де С.Меңдешев бастаған
уәкілдер жіберілді. Бұл жердегі қазақтар жағдайының барған ... ... ... ... ... органдарының оларға әділетсіздік пен
қудалау көрсетіп отырғанын ... ... ... кері қайтару
шаралары қолға алынды.
Қырғызстан жеріне көшкен қазақтардың ауыр халі ... ... ... ... ... ... 1933 ж. 19—23 ... аралығында 860
адам жиналды. Станцияда күн сайын 6—7 өлген адам табылып отырды.
Ал өзбек жеріне ауа көшкен қазақтар ... ... ... ... аласұрған олардың да жағдайы адам төзгісіз ауыр еді.
Мұндағы қазақтарды елге қайтару жұмыстарын Қазақстанның ... ... ... ... ... басқарды. Өзбекстан үкіметі 1933
ж. қаңтарда Өзбек Қызыл жарты ай ... 515 мың сом ақша ... ... ... ... ... тапсырды. Соның
барысында әр түрлі аудандар мен қалаларда 22 тамақтандыру орны ... ... 6050 адам ... мен ... қоғамдық жұмыстарға
жөнелтілді. Қазақстанға 2683 адам қайтарылды. Ауруханаларға 547 адам,
балалар ... 8975 бала ... ... қазақтар 3095) орналастырылды.
Егер Ресей жеріне босқан қазақ орыс шовинизмінің тепкісін ... қор ... ... Қарақалпақ жеріндегі табаны тесіліп,
маңдайы тасқа ... ... ... ... ... жергілікті
қарақалпақтық шолақ белсенділердің ұлтшыл қудалауының азабын тартты. Кейбір
жергілікті өкімет органдары және ... ... ... ... жасады” деген жалған айып тағып, оларды өздерінше ... ... ауыр ... босқындары елге екі түрлі жолмен — құрлық арқылы Қоңырат және
Тақтакөпір жерімен және су жолымен — Арал ... ... ... ... ... ... ... 257 шаруа қожалықтары 258 жылқы мен түйені,
320 қой мен ешкіні, 422 есекті айдай жүрді. Ал Арал теңізімен 8000 ... 2500 ... ... ... осы ... жолмен, Арал арқылы елге оралған ... ... кеме ... Арал ... ... ... ... оның көмекшісі Стрелецкийдің тарапынан жасалған бюрократтық және
шовинистік жүгенсіздіктің кесірінен көп азап шекті. Айлақ ... ... ақша ... ғана ... ... ... ... дегендеріңе көне
де, сене де алмаймыз деп мейірімсіздікпен кесіп айтты. ... ... ... ... кеме ... жатып қалған босқындар дауылдар басталатын ауа
райы қолайсыз кезеңге тап болып, олардың ... ... ... ... ... да ... аштықтан әбден әлсіреген босқындарға
айлақ қызметкерлері адам деп те қарамады, уақытша баспаналар беруден мүлде
бас ... ... ... ... алуға рұқсат етпей қойды. Кемеге
мінгендердің жағдайлары да аса ауыр ... ал оны ... ... ешкім де ойлай қоймады. Кеме шаруашылығы қызметкерлерінің ашықтан-
ашық: “Босқын қазақтарды тасығанша мал тасыған жақсы, оны ... ... ... жей ... ... — деп ... безбүйректік
танытқандарын Өлкелік партия комитетіне Қарақалпақстаннан жазған ... ... ... арнайы көрсетті.
Кеме қызметкерлерінің адамгершіліктен жұрдай арсыздығы, бетімен ... ... ... ... ... Ораз ... ... өткізіп салуды талап еткен телеграмма келгенде де байқалды. ... ... оны ... ... ... өзінің Қазақ үкіметіне бағынбайтынын
беті бүлк етпестен маңғаздана айтып салды.
Босқындарды ... жек көру ... ... адам қатарына санамауы —
“Бухарец” кемесінің 1300 өлімші, әбден жол ... ... ... ... әдетте 2—3 күнде өтетін Қазақстанға баратын су жолын тұтас 8 тәулікке
әдейі созып, теңіздің бетін немқұрайлы шиырлап, ... ... ... да
айқын көрінсе керек. Ал оны іздеуге жіберілген “Туркестанец” кемесі де Арал
теңізінің айлақтарында себепсізден-себепсіз екі ... ... алды ... ... кеме ... біраз қазақтар қайтыс ... ... ... ... ... ескерусіз қалдырған жоқ. Мәселені Арал
аудандық атқару комитетінің және Көлік ГПУ-інің алдына қойып, ... ... дер ... ... етті.
Қазақтардың Қытай жеріне ауа көшуі. Қытай жеріне негізінен ... ... ... пен ... ... қазақтар көшіп
кетті. Олар Кеген, ... ... ... ... ... ... Тарбағатай, Зайсан, Қатонқарағай аудандарынан болатын. Осы
аудандардан 1929—1931 жылдары 5993 ... ... ... өтіп ... ... ... біз жоғарыда қарастырған Ресей мен Орта ... ... ... ... ... ... Өйткені ол көшулер
сол кездегі бір мемлекеттің, Кеңестер Одағының аумағында ... ... бір ... ... мемлекетке шекаралық тәртіпті бұзып көшу еді.
Ал шекара бұзу мемлекеттік ауыр ... бірі ... ... ... ... қазақтар екі мемлекет шекарашыларының
қарша бораған оғына қарамастан, өлім мен өмір айқасының сөзсіздігін ... ... ... ... ... ... қақтығыстарға дейін
барды. Осында шайқастардың бірінде 734 қазақ қаза тауып, 38-і ... да адам ... ... 24-і ... ... Қызыл шекарашылар
шекарадан өткізбей қою ... ... ... ... ... қуып ... ... салып отырған. Мәселен, 1930 ... ... ... посты маңынан өткен 50 қазақты соңынан қуып ... ... ... жас ... мен ... де болды. Шекарадағы
осындай қырғындарға қарамастан, қазақтардың ... өтуі ... ... 1930 ж. ол ... 15302 адам ... 1931 ж. одан екі еседен астам,
дәлірек айтқанда, 36965 адам ... ... мен Орта ... ... да ... ... ... айтудан жалықпады. Мұнымен бірге Қытай жағы ... ... ... ... ... ... ... тағы бір шындыққа жанаспайтын,
жалған мәліметтер беріп, пікір қалыптастырды. Келесі бір голощекиншілердің
ойлап тапқан ...... ... ... ... ... ... шыдамай жеке бастары Қытайға өтіп кетіп, соңынан отбасы
мүшелерін, туыстарын көшіріп әкету үшін ... ... ... өткен
қазақтарды “банды” деп жариялауы болды. Бұны ... ... ... ... ... көрсетіп, қатаң да шұғыл жазалау
шараларын өрістету үшін пайдаланды. Аталған жалған бағыт пен айыптауларды
Голощекиннің ... мен ... ... ... ... мәліметтер арқылы “дәлелдеуге” тырысып та отырды.
§ 31. ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ИНДУСТРИЯЛАНДЫРУ
Қазақстанда индустрияландыруға бағыт алу. 1925 ж. ... ... ХІV ... ... ... индустрияландыру бағыты белгіленді.
Капиталистік шаруашылықтан ерекше, елдің экономикалық ... ... ... ... станок жасау, металлургия, химия,
қорғаныс және басқа да ірі ... бар жүйе құру ... ... ... ... ... ... техникалық қайта
жасақтандыру мен еңбек өнімділігін арттыру үшін бүкіл экономиканың негізі
ретінде ең алдымен ауыр ... ... оның ... ... бекіту арқылы шет елдермен экономикалық жарыста озып шығу мақсаты
қойылды. Бұл сол кездер үшін ... ... ... ... еді. ... ... бұл ... біршама жетістікке қол жеткізілді. Бірақ оның
біржақты жүргізілгенін, дәлірек ... ... ... ... ... ... ... билік кезіндегідей шикізат көзі дәрежесінде
қалдырғанын көреміз.
1925 жылдың қыркүйегі мен 1928 ... ... ... үш ... салу ... 3,3 млрд сом ... жұмсалды. Ол орасан зор ... ... ... ... ескі өнеркәсіп орындарын қайта жөндеу
мен жаңа қуатты зауыт-фабрикалар, су-электр станцияларын ... ... ... ... ... ісі патриархаттық-феодалдық
қатынастарды, яғни дәстүрлі шаруашылық жүйесін біржолата жою, ... ... ... ... ... өту сияқты ұрандармен
басталды. Жерді қайта бөлу, ... ... ... ... осылайша жаңа науқанмен ұласты.
1926 ж. 27—30 сәуірде сол кездегі республика астанасы Қызылордада
өнеркәсіптің дамуы ... ... ... ... ... ... ... орасан зор табиғат байлығы атап өтіле отырып,
зерттелмеген аймақтардағы ... ... кең ... ... ... ... ... ХШК (Халық шаруашылығы кеңесі) мен Мемлекеттік
жоспарлау Комитетіне республиканы ... ... ... ең ... ... ... дамуының перспективалық
жоспарын жасау тапсырылды. Кеңесте сондай-ақ Қазақ ... ... жер және мал ... ... ... ... кең ... өрістету” өмірлік қажеттілік ретінде атап көрсетілді.
Осы негізде өңдеу өнеркәсіптерінің тері, май, ұн, тұз ... ... ... ... даму ... ... ... отырғанымыздай, басты
назар патша заманындағыдай тау-кен ісі мен ... ... ... ... ... ... мен ауыл ... өнімдерін орталықтағы
ірі кәсіпорындар үшін ... ... ... ... ... Бұл
Қазақстандағы индустрияландыру ісінің отаршылдық, дәлірек айтқанда, ... ... ... ... еткізу бағытында басталғанын көрсетеді.
Бірнеше жылға созылған революция мен Азамат соғысы кезінде капиталистік
қатынастардың енуі кезеңінде пайда ... ... ... мен ... ... ... еді. Тек жаңа экономикалық саясат кезінде олардың
кейбіреулері қайтадан іске қосылды. Соның барысында Орал — Ембі ... ... ... ... ... көмір, Алтайдағы түсті
металл өндіру кәсіпорындары қайта жанданды. ... ... әлі де ... ауыл ... негізгі сала болды. Оның
үлесіне жалпы шаруашылықтық өнімнің 84,4 пайызы тиетін және халықтың ... ... ... өмір сүретін еді. Осындай жағдайда ... ... ... оның ... Қазақстан да бар, Ресей төңірегіне —
метрополияға топтастыру саясаты жалғаса берді. ... ... ... ГЭС-
ін, Днепрогэсті, Сталинград трактор, Ростов ауылшаруашылық машиналарын
жасау, Кузнецк, Магнитогорск, ... Рог және т.б. ... ... бар ... пен күш жұмылдырылды. Ал дәл ... ... ... де аса ... ... ... ... бай кен орындары мен бүкіл ... ... ... осындай кәсіпорындарда өңделіп, тауарға айналдырылғаннан кейін
ғана қажет делінген мөлшерде ... ... ... еді. ... ... ... ... біржақты саясаты сол
кездің өзінде Троцкий, Бухарин, ... ... ... ... ... ... да бұл мәселе көлемінде қызу тартыстар болды.
Қазақстанды индустрияландыру ... ... ... индустрияландыру мәселесі бойынша бірнеше бағыттағы көзқарастар
арасында қызу ... ... ... ... ... ... бағытты жақтаушылар — Қазақстан экономикасының ... ... көзі ... ... ... Олар мемлекеттік саясат
негізінде, республиканың ерекшеліктерін ескере отырып, “партияның ... ... ... ... оның ... ... ғана ... өнеркәсіпті дамыту жолын ұстануы бірден-бір дұрыс ... ... ... ...... тек ... базасы ретінде пайдалану
дұрыс емес екендігі, мұндағы индустрияландыруды жоғарғы ... ... ... ... ... ескере отырып,
өнеркәсіптер салу негізінде іске асыру керектігі баса ... ...... ... индустрияландыруға қарсы болды. Олар
көшпелі өмір — қазақ халқының ... ... ... ... ... ... Ал қарқынды түрде индустрияландыру оның
ұлттық ... ... ... ... ... өту мүмкін емес
деді.
Келесі, төртінші ... ... ... ... ... ... халқының индустрияландырудың қарқынына ілесе ... ... ... “өнеркәсіп-қаржы жоспарын орындай алмайсың”,
“өндірісті қазақтандыру ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істемейді, ол қайтсе де далаға
қашады” және т.б. деп санады.
Бұл соңғы екі ... ... ... ... пікірлерге негізделген
еді. Ал алғашқы екі бағытты жақтаушылар арасында күрделі тартыс ... ... ... мен оның ... ... Олар ... орталықтағы кейбір үкімет мүшелерінен қолдау тапты. Сондықтан бұлар
өктемдеу болды. Соған ... ... ... ... ... ... ерекшеленді. Қазақстанда “Кіші Қазан” науқанын
жүргізуге ұмтылған Голощекин мен оның ... ... ... ... орындарын салуды жақтамады. “Өнеркәсіп саласында ең негізгісі
ірілендіру ... ... оны ... ұсақ және ... ... ... ... май шайқайтын орындар, жөндеу шеберханалары және т.б.) деңгейде,
яғни бәрін ауыл шаруашылығына байланысты және оны ... ... ... ... — деп ... олар. Голощекин бұл бағытты 1927 ж.
ұсынып, 1930 ж. мамыр-маусым айларында Алматыда ... VІІ ... ... тағы да ... ... ... ... мүшелігіне кандидат А.Андреев VІ ... ... ... КСРО-дағы индустрияландыру мәселесіне әрбір
республиканың өз ауыр ... ... ... ... бас-басына
индустрияландыру жолымен жүрмейміз”,— деп, Кеңес үкіметінің шет аймақтарды
орталыққа бағындыру, тәуелді ету ... ашық ... Бұл ... ... ... ... олардың әрекетін күшейте түсті. Соның
барысында К. Сарымолдаев: “Қазақстанның алдында да Одақ аумағында шешілетін
мәселелер тұр, ... ... ... ... ... ... — деп бұл ... ыңғайымен кетті.
С.Сәдуақасовтың индустрияландырудың отаршылдық бағытына ... ... ... ... ... ... бағытын айқын
көре білгендердің алдыңғы қатарында тағы да С.Сәдуақасов тұрды. Ол: ... орыс ... шет ... тек шикізат талап, фабрикалар
мен зауыттарды өз қолтықтарының астына орналастырған болса, социалистік
өнеркәсіп шаруашылықтың ... ... ... ... Егер қалпына келтіру кезеңі кейбір ұлттардың нақты ... ... ... ... мұрасы” түріндегі қиындықтарға кездессе, қайта құру
кезеңі оларды жеңуі ... ... ... ... ... ... ... және шет аймақтардағы Кеңес өкіметін нығайтудың ... ... — деп ... Индустрияландыру барысында жергілікті
кәсіпорындарды орталыққа тәуелді еткісі келген республиканың ... ... ... ... әшкереледі: “Голощекин жолдастың
жүн жуатын орыннан әрі бармай, дұрысырақ айтқанда, барғысы келмей отырғаны
неліктен, ал шұға ... ... ... ... ... отыр ... ... сол жүннен жасалатын “мәскеулік” шұғаны әрлі-берлі екі ... ... ... ... ... ... ... темір жолға да
оңайға түспей ме?” ... ... ... ... саясатын бастаған сталиншіл үкіметтің қолшоқпары болып отырған
Голощекин бағытының түп-тамыры Кеңестердің ... ІV ... ... ... ... ... қорытынды сөзі ұлттық аймақтар өкілдерін
қатты алаңдатты. Солардың ішінен ... ... ... кемшіліктерін көрсетуге ұмтылғандардың бірі тағы да ... ... ... ... ... қилы ... ұйымдастыруға
көмек сұрағанын біздер жабық шаруашылық құрғысы келеді деп түсінеміз” деп
теріс айтты. Индустриялдық ... ... ... біздің пікірімізше
ешқашанда алғашқы қауымдағыдай тұйық шаруашылық болмайды. Сондықтан Рыков
жолдастың Одақтың бірлігі мен оның жеке ... ... ... ... екен деген тілегі ұлттық аймақтар бұрынғыша шикізат базалары болып
қала беруін тез арада тоқтатқанда ғана жүзеге аса ...... ... ... ... әрі бірден-бір дұрыс пайымдау еді. Ол сонымен қатар, қазақ
жеріндегі индустрияландырудың жүйесіз, ... ... ... ... ... ... түрде іске асыруға болатындығын да айтты. Қазақ
даласының бай ... ... мен ... ... және ... ... ... пайдалану бұл мәселені шешуді тездететінін де
көрсетті.
Патша үкіметінің кезінде қоныстандыру ... ... ... ... ... жете ... ол ... барысында да әр түрлі
желеумен осындай бағыттың орын алып келе жатқанын ... ... одан ... ... ... жерлері жеткілікті,
сондықтан “партия алдына көші-қонды күшейту туралы мәселе қоятындай жағдай
жоқ” деп, ... ... ... ... сол ... ... ... қарсы болды.
Қазақстандағы индустрияландырудың барысы мен сипаты. 1928 жылдың 1
қазанынан шартты түрде басталатын ... ... ... ... ... кәсіпорындар, Ембі мұнай өндірісі, Степняк алтын кені және
т.б. қайта қалпына келтірілді. Өңдеу ... ... ... ... ет ... ... ... түрлері жөнделіп, қайта іске қосылды.
Ал бес жылдың ішінде ... ... Іле ағаш ... ... ... ... қорғасын, Ақтөбе фосфор тыңайтқыштары, Орал мен Алматыда
ет комбинаттары, Гурьевте (қазіргі Атырау) балық ... ... ... және ... қант ... ғана ... ... өзі
негізінен шағын аумақты қамтамасыз етуге бейімделген ... ... ... басшылары да патша заманындағыдай ... ... көзі ... ... Табиғат байлықтарының күрделі ошақтарын табу
мақсатында ... ... ... КСРО ... ... ... ... ұйымдастырды. Академик Н.С.Курнаков басшылық еткен
Орталық Қазақстандағы геологтар мен геофизиктер тобы ... ... ... ... ... ... болып табылады деген
тұжырым жасады. Ал ... ... ... ... И.М.Губкин бастаған
топ оның мұнайға аса бай ... ... ... ... осы ... баса ... ... Соның барысында соғыс басталғанға дейінгі
кезеңде Қарағанды шахталары, ... ... ... ... мен ... қайта жабдықталып, Зырянов, Риддер полиметалл, ... ... ... ... ... ... түсті
металлургия өнеркәсіптің жетекші саласына айналдырылды. Бірақ олар
негізінен руда ... ... ... түсті металдарды өңдеумен айналысты.
Тазартылып, өңделіп дайындалған ... ... ... шикізаттар ретінде
орталықтағы ірі өнеркәсіп орындарына жөнелтіліп отырды. Мысалы, Орталық
Қазақстан Оңтүстік Оралдың ірі ... ... ... ... Кенді Алтай өңірі Сібірдегі кәсіпорындарды қамтамасыздандырды.
Ембі мұнайы Орск сияқты мұнай өңдейтін зауыттарға жіберілді. Балқаштың ... ... ... да Қазақстаннан тыс жерлерге тасып әкетілді.
Жоғарыдан жүргізілген индустрияландыру негізінен ... ... ... оларды Ресейге жіберіп отыруға бағытталды. Қазақстандағы зауыт-фабрика
делінгендер халық тұтынатын дайын өнімдер ... ... ... ... аймақтарынан, Ресейден алып отыруға ... ... ... ... және ... ... болмады. Энергетика базасы мен
құрылыс материалдарын ... ... ... темір жолын салу. Индустрияландыру кезіндегі Қазақстандағы ең
күрделі құрылыс — Түрксіб темір жолын салуды ... ... ... ... жаулап алу барысында, әскери-стратегиялық мақсатта Орынбор-
Ташкент бағытында темір жол ... оны ... ... ... ... ... Бұл ... қоршай отырып, тұқырта ұстауды және
Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... да шет ... көздеген саясаттың нәтижесінде дүниеге келген еді. Бірақ
еліміздің батыс және ... ... ... жол ... ... ... бөлігі арқылы Сібірмен қосу ісі аяқталмай қалған еді. Патша
үкіметі кезінде ... ... ... бұл істі ... ... ... ... Ол патша заманындағы Түркістан-Сібір темір жолы атауына
қайта ие болды. Бұл жолды салу 1927 ж. ... ... ... оған ... ... ... Орталық үкімет оған үлкен мән беріп отырды. 1928 ж.
желтоқсанда БК(б)П ОК мәжілісінде Түрксіб жұмысшыларының ... ... ... ... ... Ал 1929 ... ... өткен жиналыста
құрылыстағы бұқаралық және мәдени-ағартушылық ... ... ... ... ... ... ... мұнда Солтүстік және
Оңтүстік деп аталған екі аудандық партия ... ... 1929 ж. ... КСРО ХКК ... ... ... есебін тыңдады. Кеңес
үкіметі құрылыстың оңтүстік және солтүстік бөліктерін 1930 ж. аяқтап, 1932
ж. пайдалануға ... ... ... тапсырды.
Түрксіб құрылысының бастығы болып В.С.Шатов тағайындалды. РСФСР ... ... ... ... ... комитет құрылды. Оны РСФСР
Халық комиссарлар ... ... ... ... ... ... ... ұлт өкілдерінен құралған 100 ... ... ... ауа-райының қолайсыздығына қарамастан еңбек еткен
олар, сөз жоқ, ерліктің үлгісін көрсетті. Әсіресе қиын да ... ... ... ... ... ... болды. Соның нәтижесінде
патша заманында тәулігіне орта есеппен 150 метр ғана ... ... ... салу ... ... 1500 метрге дейін жетті. Ертіс, Іле, Аягөз, Шу,
Қаратал және т.б. өзендерден өтетін көпірлер де ... ... ... жолы ... ... бес жылдан екі жыл бұрын, яғни үш жылда
салынып бітті. ... ... ... ... 155 км, келесі
кезеңінде — 185 км, ал 1929 ж. — 432 км ұзындыққа ... жол ... ... ... ... орта есеппен 2,5 км деген сөз еді. 1927—1929
жылдары оңтүстіктен ұзындығы 506 км жол ... ... ... ... ... 1930 ж. 28 сәуірде Айнабұлақ станциясында түйісіп, ... ... ... Ал 1931 жылдың қаңтарынан бастап тұрақты түрде
жұмыс істей бастады. Жалпы ұзындығы 1445 километрге созылған бұл ... ел ... ... зор екенінде дау жоқ. Бірақ біздің мынаны да
ескеруіміз қажет. Патша заманындағы сияқты бұл ... ... жол ... ... ... ... ... тасу, ал шеттен дайын тауар
алып келу үшін қызмет етті. Қазақстан сонымен Кеңес ... да ... ... аймақтарының бірі болып қала берді. Ал ... ... мен ... ... ... ... шетке тасылатын
шикізат көлемін көбейте түсті. Мәселен, 1929/30 шаруашылық жылдары 1928/29
жылдармен салыстырғанда ... ... ... тас ... — 1,4 есе, ... 1,3 есе, мыс кені — 2,5 есе, түсті металл кендері — 2,3 есе ... ... ... ... жүк ... 1928 ... мың тоннадан 1932 ж. 8888,4 тоннаға дейін, яғни 3 еседен астам ... ... ... тасу — 10 ... тас ... мен кокс — ... мұнай өнімдері — 2 есеге артты. Осылайша ... ... ... ... болып жарияланған Түрксібтің өзі
кеңестік тоталитарлық орталықтың біржақты ... ... ... ... ... Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында Қазақстан
КСРО-дағы республикалар ... ... ... ... ... шықты.
Мәселен, Шымкент қорғасын зауыты КСРО-дағы қорытылған қорғасынның 73,9, ... ... ... балқытылған мыстың 51, Қарағанды бассейні ... ... ... ... ... өндіру бойынша да Ресей мен Әзірбайжаннан
кейінгі үшінші орында тұрды. Бұның бәрі, сөз жоқ, ... ... ... еңбеккерлерінің, еліміздің жарқын болашағына ұмтылуы, өскелең
ұрпағы үшін жақсы жағдай жасауға тырысуы арқасында ... ... ... ерен ... партияның “Шығыстағы алғашқы социализм
құрушылар”, “дүние ... ... ... ... ... және шығармашылық энтузиазм” және т.б. ... ... мен ... кең ... жүргізілуі де өзіндік ықпал етті.
Еңбекті материалдық және моральдық ынталандыру да ... ... мен ... ... ... дүниеге келіп жатқан өндіріс
орындарының ... ... мән ... ... ... ... барлық
жұмысшылар қатаң ауа-райына, қиын тұрмыс жағдайына қарамастан қажырлылықпен
еңбек етті. Уақытша жертөлелерде, шатырларда, киіз ... ... ... ... мыс ... ... салуға қатысқан жұмысшылардың бірі
кейінірек былай деп еске алады: “Монтаждау бригадасы ... ... ... ... ... ... ... дегенді білмедік. Өндіріс қажет
еткен кезде жұмысқа шыға беретінбіз. Жұрттың бәрі ынта-жігермен ... ... шөл ... бас ... ... металлургия алыбының
салынатынын білдік және соған сендік”. 1930 ... ... ... саны 10 мыңнан асты. Әсіресе Т. Күзембаев, ... ... ... ... ... және тағы басқа қазақ еңбеккерлері еңбек даңқына ... ... ... ... ... )
§ 59. ... РЕСПУБЛИКАСЫ САЯСИ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ӨЗГЕРІСТЕР
Қазақстан Республикасының конституциялары. Қайта құру кезеңіндегі
(1985—1991) Кеңес Одағында болып өткен ... ... ... әйгілі
ұлы мемлекеттің ақыр аяғында құлауы мен тарауына әкеліп соқты. 1991 ... ... ... адамзаттық құндылықтарға негізделген
жаңа саяси құрылыстың жолында тұрды.
1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстанның әділеттік ... ... деп ... оның жаңа сапалық жағдайға бет бұруы деп ұғынуға
болмайды. Бұл орайда Қазақстан шын ... ... және ... болу ... ғана ие ... Алда саяси және экономикалық
өзгерістер стратегиясын белгілеу міндеттері тұрды. Әсіресе ... ... ... алу керек болды: экономикада — нарықтық қатынастарды
тұрақтандыру; саясатта — ... ... мен ... ... ... Бұл
бағыттың прогресшілдігі қоғамның ең жоғарғы ... ... ... ... ... еді. Нәтижеде, тәуелсіздік алған
Қазақстанның алдында жаңа мемлекет құрумен бірге ... жаңа ... ... ... сияқты аса күрделі жауапкершілік тұрды.
Нарықтық экономика құрылымына негізделген демократиялық ... ...... ... және ... ... ... жолы болды. Бұл мақсаттың үдесінен шығу үшін ... ... ... ... ... ... ... жаңа Конституция
қабылдау керек болды. Мемлекеттің ... ... ... біріншіден —
уақытқа, екіншіден — оның құрылымы мен ... ... ... бұл жаңа Конституцияда Қазақстан сияқты ұлттық, әлеуметтік жағынан
бірегей мемлекеттің өзіндік өзгешелігі, ... да ... ... мен
қарым-қатынастар қатаң да әділ реттелуі тиіс. Содан ... ... ескі ... әлі ... ... ... 1992 жыл түгелімен осыған кетті. Қазақстан
Республикасы өз атын ... ... ... ... ішкі мазмұнын
әлі толық жаңарта алған жоқ еді. Халықтың көпшілік ... ... ... ... ... басым еді. Әйткенмен, уақыттың
бұлжымас өз заңы бар, мұны ескермесе болмайды.
1992 ... 4 ... ... ... мен Қазақстан
Республикасының мемлекеттік туы айшықтанды.
1992 жылдың 11 желтоқсанында ... ... ... ... ... ... ... Төлебаев, Евгений Брусиловский, Латиф
Хамиди, мәтінін жазғандар: Мұзафар Әлімбаев, Қадыр Мырза-Әли, Тұманбай
Молдағалиев, Жадыра ... ... ... мен ... жаңа ... сыртқы
сипатын анықтай түсті. Бұдан соң көп ұзамай, яғни 1993 жылдың 28 ... ҚР ... ... тоғызыншы сессиясының ХІІ шақырылуында Қазақстан
жаңа Конституцияға ие болды. Бірінші Конституция, экономикалық және саяси
реформа құрылымының ... ... жеке ... институтының заңдылығын
жариялады, қысқасы, ұлттық-мемлекеттік тәуелсіздігі құрылысының құқықтық
негіздерін ... ... ... конституцияда қазақстандық
қоғамның біркелкі еместігі жөніндегі ... ... ... ... ... ... 1993 ж. ... айында күшінде енген
бойда-ақ, кемшіліктерін, әлеуметтік-экономикалық және саяси үрдістің шын
ахуалынан аулақ жатқандығын көрсетті.
Желпіністің желі тез ... 1993 ... ... Егемен Қазақстанды
құрудың күнбе-күнгі қарапайым да ауыр ... ... ... ... ... Н.Ә. ... тоғысында. Алматы, 1996. 177-б.)
1993 жылдың желтоқсан айында Жоғарғы Кеңестің ХІІ шақырылуы мерзімінен
бұрын өз өкілеттігін тоқтатты. Азаматтық талап негізімен ... ... ... 7 ... ... ... ... бұдан былайғы жерде
заңсыз деп тапты. Осы оқиға жаңа Конституцияны ... ... ... ... конституциялық бұл уақытша тоқырау, тұтас ... ... жол ... жоқ, керісінше, 1995 ж. Қазақстанда ішкі және ... ... ... түсті.
Атап айтқанда:
— мемлекет ұлтаралық келісім мен ... ... ... ... 1995 ... ... Қазақстан халықтарының Ассамблеясы
құрылды;
— халықаралық аренада Қазақстан көптеген елдердің ... мен ... ... ... ... ... халқы ел президенті
Н.Назарбаевтың ұстанған саяси бағытын қолдап-қуаттап, 1995 ... ... ... ... ... мемлекет басшысының
өкілеттілігін 2000 жылға дейін ұзарту жөнінде өз дауыстарын берді.
“Тізімге іліккен 9.110.156 ... ... ... 91,21 ... берді. Дауыс беруге қатысқан адамдардан 7.932.834 адам немесе 95,46
пайызы президент өкілеттігін ұзартуды жақтады.” (Назарбаев Н.Ә. ... А., 1996. ... ... ... ... жаңа ... нұсқасы отандық
және шетелдік мамандар тарапынан талқыланып жатты. 1995 ... ... ... референдумда ҚР-ның жаңа ... Оған ... және ... ... мен ... — ең ... ... алынды. Жаңа қабылданған Негізгі заңда атқарушы, заң шығарушы және сот
өкіметінің ... ... атап ... ... өзара қарым-қатынасы
белгіленді.
“Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және
әлеуметтік мемлекет ... ... оның ең ... ...... ... өмірі, құқықтары мен бостандықтары.”
(1995 ж. Конституция. 1-бап.)
Жаңа Конституцияда заң ережелері ... ... ... ... ... ҚР ... идеологиялық көптүрлілік бекітілген,
мақсаты мен қызметі конституциялық құрылысты күшпен ... ... ... ... және ... ... салынған. Қалыптасып
келе жатқан ұлттық идеология тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... бейнелеуі керек болды.
Ұлттық идеологияның негізгі мақсаты көпұлтты Қазақстан тұрғындарын бір
мемлекеттің азаматтарының жиынтығы ретінде қайта ... ... ... ... ... ... дәстүрлер, бүгінгі күннің ортақ
құндылықтары ұмтылысы байланыстырады.
Мемлекеттік басқару органдары. 1995 жылғы Конституция бойынша Қазақстан
басқарудың ... ... ... ... болып табылады.
Мемлекеттік өкіметтің бірден-бір қайнар көзі — ... өзі. ... ... ол заң ... ... және сот тармақтары болып бөліну
принципіне сәйкес ҚР Конституциясы негізі мен заңдарына сүйенеді.
Тәуелсіздік алғаннан бастап республикада демократияландыруға ... өмір ... ... түсті. Бұрынғы уақытта “өкімет — ... іс ... ... ... ... “қоғам — өкімет” негізге
алынды. Мемлекеттік басқару органдары ... ... ... ету ... мемлекет пен еркін нарықтық экономикаға негізделген алдыңғы
қатарлы азаматтық қоғам қалыптастыруы ... ... және ... ... Қазақстан тәуелсіздігінің 10 жылы ... ... ... ... өзгерістерді басынан кешірді. Құрылымдық
өзгерістер мына төмендегіше көрініс ... 1990 ... 24 ... ... ... ... орнының
енгізілуі;
— ҚР Конституциясы атап көрсеткендей, өкіметтің үш тармақтық принципінің
қолданылуы;
... ... ... ... ... жою, осыған
байланысты “ҚР мемлекеттік органдар жүйесін реформалаудың ... ... 1997 ... ... ... ... ... ең кемінде 50 пайыз
қысқарту;
— “2030 Стратегиясында” ... ... ... мақсатында
олардың өзара іс-әрекетін реттеу үшін ... ... ... ... ... 1997 ... 10 қазандағы ҚР-ның
стратегиялық дамуында (“Кәсіптік мемлекет”) нақты атап көрсетілді:
“Біздің міндет — Қазақстанда ... ... үшін ... болатын
мемлекеттік қызмет пен басқару құрылымының осы заманғы, тиімді ... ... ... іске ... ... ... ... ұлттық
мүдделердің сақшысы бола алатын мемлекет қалыптастыру”.
(Назарбаев Н. Қазақстан — 2030: ... ... ... қауіпсіздігі және әл-ауқатының артуы: Ел Президентінің Қазақстан
халқына Жолдауы. ... ... 1998. 75 ... ... ... ... үшін 1999 ж. ... қызмет
туралы” Заңға өзгертулер мен қосымшалар ... Осы ... ... ... ... ... аттестациялау және қызметке тағайындау
механизмі реттеліп отыратын болды. ҚР ... ... ... ... ... үшін ... ... академиясы мен
Мемлекеттік қызмет агенттігі құрылды.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1998—2000 жылдарға арналған ... ... үш ... ... ... ... ... мен бақылаудың бірыңғай жүйесінің негізінде ведомствоаралық және
салааралық үйлестіру, ... ... ... ... ... даярлау
және іріктеу жүйесін жетілдіру, мемлекеттік органдардың функциясын
орталықсыздандыру, олардың ... жаңа ... ... ... ... ... ету болады” (“Егемен Қазақстан”. 1998 ж. ... ... ... басшысы, оның ең жоғарғы жауапты қызметкері,
мемлекеттің ішкі және сыртқы негізгі бағыттарын анықтайды, оның ішінде ... ... ... атынан сөйлейді. Президент мемлекеттік
биліктің барлық тармақтарының ... ... және ... ... ... қамтамасыз етеді.
ҚР Парламенті республиканың заң шығару қызметін жүзеге асыратын жоғарғы
өкілетті органы болып табылады. Парламенттің өкілетті мерзімі — төрт ... екі ... ... пен ... ... ... сессиясы
палаталардың біріккен немесе бөлек отырыстары түрінде өтеді. Заң шығару
ынтасы, құқығы парламент депутаттарына, ... ... ... ҚР атқарушы билігін жүзеге асырады, атқарушы ... ... және ... ... ... жасайды. Республика премьер-
министрі қызметіне ... ... ... сайлайды. Премьер-
министр ұсынысымен Президент үкіметтің ... ... оның ... тағайындайды және босатады, сондай-ақ республиканың үкімет
құрамына кірмейтін орталық атқарушы ... ... ... ... ... ... әділеттілікті тек қана сот жүзеге асырады. Сот
билігі азаматтардың құқығын, бостандығын және заңды мүдделерін, мемлекеттік
органдардың, ұйымдардың ... мен ... ... ... ҚР
Конституциясының, тағы басқа нормативтік-құқықтық актілердің, ... ... ... ... ҚР-дағы сот жүйесін ҚР
Жоғарғы соты мен жергілікті (облыстық және оған теңестірілген ҚР әскерінің
әскери ... ... ... ... бекітілген соттар құрайды.
ҚР құқық қорғау органдарына ҚР Прокуратурасы және ҚР Ішкі ... ... ... ... ... жарлықтары мен өзге де
құқықтық-нормативтік актілердің республика аумағында нақты әрі бірыңғай
қолданылуына, ... ... ... ... алу және ... ... ... міндеттердің заңдылығына жоғарыдан бақылау жасайды. ... ... ... ... ... ... мен ... қауіпсіздікті
қамтамасыз ету, адам және азаматтың құқықтары мен ... ... ... ... қол сұғушылық түрлері мен қылмыстың жолын қию және
алдын алу сияқты атқарушылық және ... беру ... ... асырады.
Ұлттық қауіпсіздік органдары тікелей Президентке бағынады, ... ... ету ... құрамды бөлігі болып табылады және
жеке адам мен қоғамның қауіпсіздігін, ... ... ... ... тұтастығын, елдің экономикалық, ғылыми-техникалық және
қорғаныс қуатын қорғауды қамтамасыз етеді.
Жергілікті мемлекеттік басқаруды тиісті ... ... ... өкілетті және атқарушы органдар жүзеге асырады. Жергілікті
өкілетті орган — мәслихат тиісті ... ... ... ... және жалпымемлекеттік мүддені ескере отырып, оны жүзеге
асыру шараларын анықтайды. ... ... ... ҚР ... ... ... кіреді, тиісті аумақтағы ... ... ... ... отырып, атқару билігінің жалпымемлекеттік
саясатын жүргізуді қамтамасыз етеді.
Мемлекеттік органдар мен ұйымдарда және ... ... ... ... ... ... бірге орыс тілі де қолданылады.
Негізінен, мемлекеттің саяси ... ... 10 ... даму ... ... ... жаңа ... құруға қол жеткізді. Жаңа типті
мемлекеттік институт дамуының алғашқы кезеңінде — 1991 ж. желтоқсаннан ... ... ... ... ... ... трансформациялау үрдісі
жүрді. Жаңа Конституция дайындалып, 1993 ж. қолданысқа енгізілді. Тұңғыш
парламент — ХІІ ... ... ... 1993 ж. ... ... ... ... сәйкес келетін болды, өйткені ол бұрынғы саяси жүйенің соңғы
буыны еді. Кеңестер бұдан әрі өз өкілеттігін ... ... ... 1993 ... Кеңестер төменгі құрылымынан бастап өздерін-өздері тарата бастады.
Сөйтіп, 1990 ж. сәуірде өз ... ... ... ... 1993 ... өз ... ... бұрын аяқтады.
Бұдан кейін, 1993 ж. желтоқсанынан 1995 ж. тамызына дейін Қазақстанда
атқарушы ... ... ... ... ... ... үрдісі
жүргізілді. Республикада экономикалық ... ... ... — ХІІІ ... ... Кеңес жедел шешім қабылдай алмады.
Еркін сайлау нәтижесінде екінші парламентке ... ... ... ... ... өкілдері кірді, бұл ішкі күресті күшейте түсті.
Конституциялық соттың 1994 жылғы парламент ... ... ... ... қаулысына орай екінші парламент те таратылды.
1995 ж. жаңа Конституция қабылданған соң ... ... ... үрдісі басталды. Жаңа саяси жүйенің негізгі сипаты 2001 ж. ... ... ... бірыңғай мемлекеттік биліктің атқарушы, заң шығарушы және ... ... ... іске қосылған;
— президент биліктің үш тармағының бірлікте әрекет етуін қамтамасыз
етеді;
— мемлекеттік қызмет ... 1999 ж. 23 ... ... ... ... орай саяси және әкімшілік болып бөлінді;
— демократиялық сайлау институты жетілу үстінде;
... жүйе ... 60. ... САЙЛАУ ЖҮЙЕСІ
Атқарушы органдардың қызметін Үкімет басқарып отырады. Ал оның құрылуына
Президент тікелей қатысып, өз қызметінде Үкімет ... ... ... ... есеп ... ... ... және өздері сайлаған өкілдер арқылы
халық ел басқару ісіне қатыса алады.
Қазақстандағы сайлау республика ... ... ... және ... ... ... асыруға негізделген. Президентті, мәжіліс ... ... ... ... басқару органдары мүшелерін
сайлау дауыс ... ... ... жалпыға бірдей төте сайлау
құқығы негізінде өткізіледі. Республика азаматтарының ... ... жаңа ... ... ... ... саяси жүйесін одан
әрі демократияландыруға едәуір ықпалын тигізді. Парламент сайлауы мен оны
қалыптастыруда саяси партиялардың ... арта ... ... ... беруге рұқсат етілген 2000 жылғы соңғы ... ... ... ... Бұл ... өз ... елдің саяси өмірін одан сайын
жандандыра түсті. Мұны мынадан көруге болады: 1998 ... соңы мен ... ... ҚР ... ... ... ... партиясы”,
“Қазақстан халықтық республикалық партиясы”, “Республикалық саяси “Отан”
партиясы”, “Қазақстан аграрлық партиясы” және ... да ... ... ... ... алды.
Алдыңғы саяси партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың дүниеге ... ... ... ... ... ... саяси мәдениетін
қалыптастыруға ықпал етті. Саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар, ... ... мен діни ... қоғамдық сананың түрліше тұстарын
қамтыды. Әйткенмен, бұлардың ішінде саяси партиялар ғана қоғам мен мемлекет
арасындағы дәнекерлеуші буын ... ... ... ... ол ең ... ... ... көпшіліктің мұңын мұңдап, жоғын жоқтауы тиіс. Іс жүзіне
келгенде, ... ... ... партиялар өздерінің қаржылық және
ұйымдық деңгейі, алға ... ... ... ... ... ... әлі де болса тар шеңберде екенін айта
кету керек.
Қазақстан Республикасындағы саяси партиялар. Қазақстанның ... (ҚСП) ... ... ... ... мұрагері ретінде 1991
ж. 7 қыркүйек күні ҚКП-ның ... тыс ... ... ... ... аренаға шықты.
1991 ж. 21 қазан күні партия республикалық Әділет министрлігінде тіркеуден
өтті. Партия Жарғысына ... ... ... 1992 ж. 29 ... 1994 ж. 16 ... ... ... өтті. 1991—1993 жж. ҚСП ымырашыл
саясат ұстанып, солшыл-орталықшыл позицияда болып, үкімет ... ... ашық ... көрсетпеді және ықпалды болды. 1994 ж. бастап
оппозициялық көңіл күйге ауысып, ... ... ... ж. ... проблемалардың асқынуынан партия басшылығымен
облыстық ұйымдардың саяси бағытында келіспеушіліктер туып, тұтас ... ... ... ... ҚСП ... кезде нақты күші мен ықпалының
жоқтығынан іске қабілетсіз.
“Алаш” Қазақстанның ұлттық ... (ҚҰП) ... ... алғашқыда 1991
ж. 4 қыркүйекте өткен құрылтай конференциясында Қазақстанның Республикалық
партиясы (ҚРП) болып құрылды. 1992 ж. 26 ... ҚРП ... ... ресми тіркеуден өтті. Республикалық статусы бар.
1999 ж. 29 ... ... ... ҚРП ІІІ съезі болып өтті, онда ҚРП
“Алаш” ҚҰП ... ... ... ... жаңа ... мен ... ... органның құрамы жаңартылды. Партияның аты өзгеруіне
байланысты 1999 ж. 11 тамызда қайта ... ... ҚҰП ... жж. ... ... ... ... жж.
Республикамыз мемлекеттік егемендік алуына орай, бірқатар саяси ... ... және ... ... ала ... ... ... партияның позициясы кәдімгідей әлсіреді. Ол 1995 ж. ... ж. ... ... ... Халық Конгресі партиясы (ҚХКП) 1989 ж. ... ... ... ... ... ... және шет елдер құлшына
қолдаған “Невада—Семей” антиядролық қозғалысының базасында ... ... ... ... ... алғашында ҚХКП-ның жақтастары көп болды. ҚХКП
1991 ж. 5 қазан күні өткен І (құрылтай) съезінде ... ... ... 1991 ж. 31 ... ҚР Әділет министрлігінде тіркелді.
Республикалық статусы бар. 1995 ж. 12 ... ... ... ... байланысты қайта тіркеуден өтті. Невада—Семей
қозғалысының даңқтылығына байланысты партия ... ... көп ... ... ... ... аса белсенділік танытты. Алайда,
1995 ж. соңына қарай О.Сүлейменовтың партиялық белсенділіктен қол үзуіне
байланысты, ҚХКП ... ... ... позициясын анықтау
үрдісінде күрделі жағдайларды бастан ... ... да ... соңғы
жылдары республиканың мемлекеттік-саяси дамуы үрдістеріне айтарлықтай ... ... ... ... ... (ҚКП) 1991 ж. ... ... ХVІІІ
кезектен тыс (төтенше) съезден кейін құрылды. ҚКП мүшелері бұл датаны “өзін-
өзі таратқан партияның қайта бірігуі” деп, ал ... 1903 ж. ... ... ... мұрагері деп есептейді. ... ... ... ... ХІХ ... ... бір ... партияны социалистік деп өзгертуіне қарсылық білдіруінен келіп
шықты.
1994 ж. 28 ақпанда ұйым ... ... ... ... ... ҚКП-ның республикалық статусы бар. Қолданыстағы заңға өзгерістер
енгізілуіне байланысты 1997 ж. 17 ... ... ... өтті. Өз
қызметінің басынан-ақ ҚКП елдің қоғамдық-саяси өміріне белсене қатысып
келеді. ... ... жж. ... ... және ҚР ... ... ... кезінде елеулі де тиімді қызметімен көзге түсті.
Қазақстанның азаматтық ... (ҚАП) ... ... 1998 ж. 17 ... ... ... І (құрылтай) жиналысы
болып өтті. ҚАП ҚР ... ... ... ... ... бар. Өз ... алғашқы күнінен бастап ҚАП саяси белсенді өмір
сүруде. Саяси аренада өз ... ... ... етеді. Партияның негізгі
мақсаты — ҚР мемлекеттілігін нығайтуға және дамытуға үлес қосу.
“Отан” республикалық саяси партиясы” қоғамдық бірлестігі — ... ... ж. 19 ... Астана қаласында ҚР Президенттігіне кандидат
Н.Ә.Назарбаевты қолдайтын ... ... штаб ... ... ... ... ... республикалық партиясы
қоғамдық бірлестігі болып өзгертілді. 1999 ж. 12 ақпанда “Отан” ... ... ... ... ... өтті. Республикалық статусы бар.
Алғашқы күннен бастап партия елдің ... ... ... ... Дүниеге
келген күнінен бастап “Отан” РСП, өзінің ойынша, өз алдына қойған екі басты
саяси міндеттерді орындаған: қатаң ... ... ... және 1999 ... ... органдарына парламенттік және мәслихаттық ... ... ... ... (ҚАП) ... ... — 1999 ж. Астана
қаласында өткен ... ... ... ... ... ... ... реформалауды қолдау туралы ... ... 1999 ж. ... ҚР ... министрлігінде тіркелді. Республикалық статусы бар. Ол
ауыл еңбеккерлерінің мүддесін қорғау, бағдарламалық және ... ... ... ... ... ... ... әрекет етеді. Бүкіл
Қазақстан қоғамының жағдайын жақсартуға мүдделі.
“Азамат” — Қазақстанның демократиялық ... (ҚДП) ... ... ж. ... тобы ... “Азамат” қоғамдық қозғалысының тікелей
мұрагері. 1999 ж. 27 наурызда құрылтай съезі ... 1999 ж. 17 ... ҚДП ҚР ... министрлігінде ресми тіркеуден өтті. Республикалық
статусы бар. Елдің қоғамдық өмірінде ... ... ... ұстанып,
көптеген баспасөз конференцияларында билік құрылымдарының қызметіне
байланысты кез ... ... ... ... ... ... ... проблемалары мен шаралары туралы өз ойын айтып отырады.
“Ауыл” ... ... ... (“Ауыл” ШСДП) қоғамдық
бірлестігі — 2000 ж. 30 қаңтарда І (құрылтай) ... ... 30 ... ҚР ... ... тіркелді. Республикалық статусы бар.
Басшыларының пікірінше, партия ... ... ... идеологиялық
келіспеушіліктер негізінде құрылды, олардың ... ... ... ауыл
тұрғындарының емес, “делдал капитал” мүддесін қорғайды.
1991 жылдан 2001 ж. дейінгі кезеңде Қазақстанда ... ... Оның ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев үлкен
рөл атқарды. Оның қолдауымен көптеген демократиялық партиялар құрылып, елде
саяси ... ... ... ... ... салды.
Көппартиялық жүйенің құрылуы Қазақстан Республикасында сайлау жүйесінің
дамуына әсер етті. Қазақстанда депутаттыққа ... ... ... ұжымдары ғана ие емес, өзін-өзі ұсыну арқылы азаматтардың өздері де
ұсына алады.
§ 61. НАРЫҚТЫҚ ЭКОНОМИКА ҚАТЫНАСТАРЫ
Нарықтық экономиканы құрудың алғашқы ... ... ... алғашқы —
1990 жылының өзінде, КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-сессиясы нарықтық экономикаға
көшу туралы мәселе көтерген болатын. ... ... ... ... ... ... ... нарықтық шаруашылыққа көшудің
концепциясын жасау қолға ... ... ... ... озық
тәжірибелерін ескере отырып, шаруашылықтың тиімділігіне қол жеткізу —
экономикалық реформаның мақсаты ... ... ... жету үшін ... маңызды мәселелерді шешу қажет болды. Атап айтқанда, олар мыналар:
— экономикалық қарым-қатынастарды ырықтандыруды жүзеге асыру;
— мемлекет иелігінен алу мен ... ... жеке ... жүзеге асыру;
— кәсіпкерлікті дамытуға жағдай жасау;
— республикада инфрақұрылымды өрістетуге мүмкіндік туғызу;
— қаржылық-несиелік ... ... ... ... ... ... арқылы ашық экономикалық жүйені
орнықтыру.
1990 жылдардағы Қазақстан ... ... ... ... жүзеге асыруға кері әсерін тигізеді. Жас ... ... бұл ... ... ... өткізді: аграрлық сектор мен оның
қаржы көп ... ... аз ... әркелкілігі; халық
тұтынатын тауарларды өндіретін өндірістер мен ... да ... ... ... күрт ... гиперинфляция, тауар
тапшылығының ұлғая түсуі, қаржы жүйесінің бей-берекеттігі.
Тоқырау жағдайын тоқтату және ... ... ... ... ... ... ... Алғашқы әрекет — 1992 жылдың қаңтарындағы
ырықтандырудың бірінші кезеңі болып табылады. Нарықтық ... ...... ... Ал баға ... пен ұсыныс арқылы анықталады. Ендігі
жерде оны мемлекеттік тұрғыдан реттестірудің қажеті жоқ. ... ... ... ... ... ... ... түрлерін біртіндеп
қысқартып отырды. Тұтынушылардың ынта-ықыласын ... ... ... баға және ... ... ... жүргізетін мемлекет дүниеге
келді. Еркін бағаны орнықтырудың бірыңғай тәртібі ойластырылды. ҚР ... ... ... ие ... ... ... дамуын жеделдету үшін заңдылық базаны
әзірлеу жұмыстары үздіксіз жүргізілді.
Қазақстан Республикасының 1993 жылғы бірінші Конституциясы бойынша жеке
меншік ... ... жеке ... ... ... ... Дегенмен, соған қарамастан, елде ... ... ... ... ... аз ... іркілу үрдісі жалғасты, мекемелердің
жұмсалған қаржыны қайтару қауқары ... ... ақша түсу ... ... ... ... ... бірте-бірте азайтты,
құнсыздану бел алып, оның ... ай ... 50 ... ... көтерілген
кездері болды.
Бұл кезеңдегі өндірістің құлдырау себептерін былайша түсіндіруге ... ... мен ... да құрал-жабдықтардың моральдық және физикалық
тұрғыдан ескіруі;
— бағаның ырықтандырылуына байланысты энергия ... ... ... қымбаттауы;
— КСРО құлағаннан кейін іргелес республикалармен арадағы экономикалық
байланыстардың ... жеке ... ... ... ... арқылы тығырықтан шығудың қиындығы.
Қазақстан экономикасын тұрақтандыру мақсатында 1993 ж. маңызды-маңызды
деген екі шешім қабылданды:
1.Республикадағы жеке меншік түрлерін бір ... ... ... 1993
жылдың сәуірінен бастап мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің ... іс ... ... бастады.
2. 1993 жылдың 15 қарашасында республиканың өз ұлттық валютасы — ... ... Бұл ... ... ... жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік
жасады. Шындығына келгенде, Қазақстан осы күннен ... ... ... түсті.
“Ресей болса бұл кезде 1961—1992 жылғы ақшаны ауыстыру ... ... Бұл 1993 ... 26 шілдесінде жүзеге асырылды.
Осыдан бастап іле-шала ... ақша күрт ... ... ... ... жан-жаққа тасылып, оның есесіне өз валютасы
бар Қытай, Балтық жағалауы және ... ... ... ... ... мен ... ағыла бастады. Дегенмен, рубльдік аймақтан толайымен
қол үзбеген бұл шақта, ТМД-ның ... ... оның ... ... ... 7 ... ... “Жаңа сипаттағы рубльдік аймақ құрудың
практикалық ... ... ... қол ... ... екі апта өткен соң
ақша жүйесін біріктіру жөнінде келісім жасалды.
Бірақ ... бұл одақ ... үшін ... бола ... жоқ. ... жаңа ұлттық валютаны енгізу бағытында жұмыс жүргізілді. Ұлттық
банк ... ... ... ... ... үшін 18 ... хаттамасы
әзірленді. Ескі ақшаның орнына жаңа ... ... 1993 ... ... сағат таңғы 8-де басталып, осы жылдың 20 қарашасы күні кешкі
сағат 20-да ойдағыдай аяқталды. Ескі үлгідегі, яғни ... ... ... 950,6 млрд ... ... ... ... тасталды”.
(“Казахстанская правда” 26 наурыз 2001 ж.)
Мемлекет иелігінен алу мен ... ... ... алу ... 1992 ж. ... Ол ... сауда объектілерін,
қоғамдық тамақтандыру, тұрмыстық қызмет көрсету және басқа қызмет көрсету
салаларын сату түрінде өтті. Алғашқы жылы ... ... ұсақ ... Ірі ... ... ... орындары сол кездегі
қолданыстағы заңға орай, еңбек ұжымдарына берілді. Бұлар негізінен ... ... ... ... жеке меншіктің көптүрлілігіне тікелей байланысты.
Мемлекет иелігінен алу мен жекешелендірудің Ұлттық бағдарламасы ең
алдымен осыны жүзеге ... тиіс ... ... ... үш кезеңін ұсынайық:
1. Жалпылай жекешелендіру. Мұндағы негізгі мақсат — қоғамның ... ... ... ... құқықты іс жүзінде дәйектеу.
Жекешелендіру барысында азаматтардың 97 пайызы ... ... ... қана ... ... өз қалауынша инвестициялық-жекешелендіру
қорларында (ИЖҚ) сақтауға мүмкіндік алды. Әйткенмен, республика тұрғындары
бұл жолы жекеменшіктік құқыққа ... бар ... ... ... ғана
ие бола алды. Инвестициялық-жекешелендіру қорларының да бұл кезде өз
қиындығы бар еді. ... ... ақша ... ... ... ... түскен купондарды дер кезінде ақшалай түрде ... ... ... түскен купондарды арнаулы аукциондарға салу арқылы жекелей
мекемелердің акцияларына ие болғанымен, ол ... ... ... ... еді. Осы және басқа да себептерден инвестициялық қорлар өзін-
өзі ақтай алған жоқ. Акционерлік қоғамдар жұмысын ... алу ... ең ... ... ... ... керек болатын. Әйткенмен,
құнды қағаздарға байланысты ... ... ... мен ... ИЖҚ ... дәнекерлік қызмет атқарды.
Жекешелендіру үрдісі, өзіне халықтың қалың тобын тарту арқылы әлеуметтік
әділдік идеясын іс жүзіне асырды.
2.Шағын жекешелендіру жалпылай жекешелендіруге қарағанда ... ... ... мақсатында жүргізілді. Шағын немесе ақшалай жекешелендіру
объектілері — көтерме және бөлшек ... ... ... ... ... ... және ... да қызмет түрлері болып табылады.
Орталық Азия биржа қоры аралық сауданы ұйымдастырудың ... ... ... ... ... ... шығындарды қажет еткен жоқ,
керісінше, Қазақстандағы шағын және орта бизнесті дамытуға ықпал жасады.
3. Жеке жобаларға байланысты жекешелендірулер аса ірі ... ... бар) ... ... 1994 жылдан бастап мұндай мекемелер
шетелдік басқаруға беріле бастады.
Белгілі бір келісімге сәйкес мекемелер компания жетекшілеріне 5 ... ... ... ... ... ... Бұл компаниялар өз дәрежесінде мекемелер
табысынан үлес алу мүмкіндігіне ие болды. Сонымен бірге, шетел компаниялары
жетекшілерінің алдына бюджет пен ... ... ... дер ... ... ұзақ ... ... тарту, мекеменің әлеуметтік және
экологиялық проблемаларын шешіп отыру міндеттері қойылды.
Мекемелерді шетелдік басқаруға беру жеке ... ... ... ... Үкімет мекеме мен оны басқаруға алған компанияның
жұмыс барысын ... ... ол ... өз ... ... ... ... кез келген уақытта бұзуға құқылы.
1994 жылдың желтоқсанына дейін ... және ... ... ... жуық ... жасалды. Оның ішінде дәл бүгін ... ең ... 45 ... ... 30 ... ... іске асырылып отыр.
Олардың ішінде Павлодар алюминий зауыты — ... ... ... ... ... ... ... — “Айведон”, Дон тау-
кен комбинаты, Жармақ және Ақтөбе ферроқорытпа зауыты — ... ... т.б. ... жоқ, жеке ... ...... ... үрдіс. Ол, ең
алдымен, ... ... ... ... ... ... және жеке ... иелерінің мүддесіне сай болуды талап етеді.
Өнеркәсіп. Нарықтық қатынасқа көшу ... ... да өз ... ... алғашқы жылдары республикада өнеркәсіп ... даяр ... ... ... ... ... Бұл ... салдарынан бұрынғы серіктестерімен шаруашылық байланыстардың
үзілуінен, ... ... ... ... ... ... ... бере алмауынан белең алды. Алайда Қазақстанның
өндіруші салаларында керісінше, өндіріс көлемі ұлғайды. Бұл әсіресе 1999 ж.
соңында, үкімет ... ... және ... ... ... ... кезде байқалды. Өндіруші саланың дамуына түсті металдардың,
темір және хром рудаларының, газ, мұнай және көмір қорының ... ... ... мен ... ... ... ... қойыла бастауы
кіші жекешелендіруге байланысты болды. Тамақ өнеркәсібінде әр ... ... ... отандық тағам өнімдерімен байытты. Бұл ... ... ... ... кондитерлік бұйымдар еді. Жеңіл
өнеркәсіпте әлі де ... ... ... басым. Жаппай пайдаланылатын
тауарлар өндіру (киім, трикотаж, аяқ киім, жиһаз, кеңсе ... ... ... ... ... бөлшектерін, құрал-жабдықтарын,
т.б. пайдалану арқылы жасалады.
Аграрлық сектор. Аумағының кеңдігі, ... ... ... ... республикада мал шаруашылығы және өсімдік шаруашылығына
мамандануына мүмкіндік береді. Аграрлық сектордың нарықтық қатынасқа ... ... ауыл ... ... өзге ... ... ұжымдық және аралас формалы меншікке ... Бұл ... ... құру ... кәсіпорынды еңбек ұжымының қолына беру
кеңінен ... Жер ... ... ... ... ... жекешелендіру механизмі айналымдық қаржы, техника, малды
қамтиды. ҚР заңы ... жер 99 ... ... мұрагерлік құқығымен жалға
беріледі.
1995 ж. дейін жерді иелену және ... ... ... ... ... ... етілді, бірақ жерді сату, сатып алу ... ... 1995 ж. 25 ... ... ... ... байланысты
бұдан былай жер мемлекеттік әрі жеке ... де ... ... ... мемлекеттік тапсырыс жойылып, ауыл ... ... ... ... ... бастады.
2001 ж. 24 қаңтарда “Жер туралы” Заң қабылданып, ауыл ... ... ... емес ... ... ... алу мүмкіндігін (49 жылға дейін) уақытша пайдаланушыларға айналды.
Дәнді дақыл өсіру ... ... және ... ... ... ... ... Қазақстанның суармалы жерінде,
мақта — Оңтүстік Қазақстан ... ... Мал ... ... ... ... Ел тәуелсіздігінің алғашқы
жылдарында ауыл шаруашылығы өнімдерінің ... ... Бұл ... ... қаржы қорының жеткіліксіздігі, қазіргі заманғы
техниканың ... ... ... ... жоқтығы, ауылшаруашылық шикізатын
өңдейтін озық технологияның ... ... ауа райы ... ... ... тигізді. Соңғы жылдары, өнеркәсіп және ауыл шаруашылығы
өнімдеріне қойылған бағаның салыстыруға келмейтін алшақтығына қарамастан,
республика ... ... ... лықа ... тұруы жергілікті өндіріс
есебінен жүзеге асуда. Қорыта айтқанда, елдің аграрлық-ресурстық қуаты ауыл
шаруашылығы өндірісін дамыту және өңдеуші өнеркәсіпке ... ... ... ... ... дамыған және озық технология енгізілген жағдайда
тәуелсіз республиканы азық-түлікпен қамтамасыз етуге мүмкіндігі мол.
ҚОСЫМША ДЕРЕКТЕР
1991—2000 жж. ... ... ... экономикасын
трансформациялаудың жүйелік бағыттары.
§ 62. МЕМЛЕКЕТТІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ... ... ... ... Мемлекеттің әлеуметтік
саясатындағы негізгі объект — адам. Адамның ... мен ... бәрі ... салаға жатады. Әлеуметтік сала тарихи
қалыптасқан ... мен ... ...... ... ... әлеуметтік қамсыздандыру, еңбек Заңдары жүйесін құрайды. Бұл
салаларды ... және ... ... ... ... ... ... табылады.
Қоғамдық және өндірістік қатынастарды реформалауға байланысты
мемлекеттік аппараттың ... ... ... ... ... ... де өзгереді. Экономикалық дағдарыс жағдайында ... ... және ... ... мекемелерден түсетін бюджеттік
қаржы әсіресе егемен Қазақстанның алғашқы өмір сүру ... азая ... ... ... әлеуметтік саясатты бұрынғы деңгейінде
жүргізу ... ... ... ... ... ... байқалды. Енді бұл саладағы басты міндеттердің бірі —
жеке кәсіпкерлік әрекет мүмкіндіктерінің ... ... ету, ... ... ақыр ... ... ... халықты кеңінен әлеуметтік
көтермелеу қажеттілігінен босатар еді.
Экономикалық қатынастар жүйесінің ... ... ... ... Қазақстан өмірінде әлеуметтік салаға да өзгерістер енгізді.
Өзгерістің алғашқы ... ... ... болады. Қайта құру кезінде
жасырын сипат алған ол (өндірістердің тоқтап қалуы, ақысыз демалысқа шығу,
т.б.) өкімет ... ... ... ... ие ... ... көрініс
есебінде қабылданған жұмыcсыздық қоғамның экономикалық ... ... ... ... өзгермелі сипат алуына, оның деңгей-дәрежесі мен
біліктілігіне тікелей байланысты болды. ... жүйе ... ... әдіс ... ... жұмыспен толық қамтамасыз етуге әрекеттенді.
Ал нарықтық жағдайда бұл ... ... ... ... пен ... ... болды. Бүгінде әр жұмыс күші иесінен жоғары мамандық, жан-
жақты іскерлік, ... ... пен ... кез ... ... ... ... етіледі. Қалыптасып отырған жағдайға байланысты
мемлекет қоғамның белгілі бір ... ғана ... ... ... ... көп ... ... балалар, мүгедектер, т.б.
тиесілі жәрдем бере алады.
Нарықтық қатынастарға көшу жағдайында үкімет халықтың ... өмір ... ... ... әлеуметтік саясатты жүргізуге тиіс. Алайда
елде болып жатқан өзгерістерге байланысты мемлекет әлеуметтік жәрдемді ... ... өте ... ... ғана көрсете алады. Мемлекеттік арнайы
жәрдемді ... үшін ... ... ... ... деңгейін
анықтайды. Әлеуметтік жәрдемнің саны арналу ... орай ... ... ... ... ... ... айырылған,
т.б. жағдайларға байланысты) жергілікті бюджет мүмкіндіктеріне қарай
анықталады. Негізінен, ... азаю және одан ... ... ... ... ... ... көмек қысқаруы жүзеге ... ... мен ... ... ... ел бюджетіне
түсетін ақшаның кемуі бюджет ... ... ... мен
жәрдемақыны дер кезінде өтеп отыруды қиындатты. 1998—1999 ... ... ... ... бірқатар әлеуметтік жәрдемақыларды
қысқартуға мәжбүр етті. Алда халықты ... ... ... ету ... ... ... қайта қарау міндеті тұрды. Осы себептен де
Қазақстанда ... ... ... ... көшу
саясаты таңдап алынды. Мемлекеттің ... ... ... құрудың
негізгі бағыты зейнеткерлік реформаны жүзеге асыруға ... ... ... өмір салтын қалыптастыру, білім беру ... ... ... ... шараларын қарастырудан тұрады.
Зейнетақы реформасы. Кеңестік дәуірде жұмыс істейтіндердің есебінен
зейнеткерлік қордың толықтырылып келгендігі белгілі. Қазіргі ... ... ... ... ... ... бұл жүйе ... болмай
қалды. 1997 ж. 20 маусымында Қазақстан Республикасының ... ... ... ету ... Заңы өмірге енді. Осы
заңды орындау туралы ... ... 1997 ж. 24 ... ... ... ... ... қоры (МЗЖҚ) құрылды. ... ... және ... ... ...... ... жарналарын жинау және алушыларға зейнетақы төлеу; зейнетақы
активін қалыптастыру және ... ... ... ... ... ... ... қаржы ұйымдарының бағалы қағаздарына
айналдыру.
Нарықтық экономика жағдайында ... ... ... емес қорлардың
құрылуы да жаппай сипат алуда. Жартылай мемлекеттік қамтамасыз ... жаңа ... ... көшу ... ... ... ... құру қажеттігін көрсетті, ол бірыңғай ... ... жеке код (ӘЖК — СИК) ... ... қамтамасыз етуді реформалаудың басты мақсаты — мемлекеттік
зейнетақы жүйесін тұрақты қаржыландыруға қол жеткізу болып табылады.
Денсаулық сақтау жүйесі. Нарыққа өту ... ... ... жүйесін
көтермелеуге арналған мүмкіндіктерінің бірі — ... ... ... 1996 ж. қаңтарынан бастап “Қазақстан Республикасы
азаматтарын медициналық сақтандыру ... ... ... ... ... жұмыс істеді. Аталған жүйенің өмірге енуінің басынан оның
қызметіндегі қиын проблемалардың бірі — сақтандырушылар мен ... ... ... ... ... жеткіліксіз түсуі болды. Бұл
республикадағы жалпы ... ... ... еді. ... ... үшін ... медициналық сақтандырудың әр түрлі формалары: жеке,
мемлекеттік және қоғамдық түрлері енгізіле бастады.
Республикада сақтандыру медицинасын ... ... бір түрі ... ... қаржыландыру, бұл салада кәсіпкерлік қызметті дамытуға
мүмкіндіктер беру болып табылады. 1998 ж. 9 ... ... ... Республикасы Президентінің 1998 ж. 27 сәуірдегі “Азаматтар ... ... ... айналысу еркіндігін қорғау туралы”
Жарлығын жүзеге асыру ... ... ... Осы ... ... ... ... қызмет көрсету ережелері түзілді. Осы кезде
мемлекеттік денсаулық сақтау мекемелерінің ақылы қызмет көрсету ... және ... ... ... анықталып, олардың ақысы
белгіленді. Бұл бағыттағы келесі қадам ... ... ... ... ... ... дамытуға арналды. Бұл жерде мемлекет ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі кезде
дүние жүзіндегі денсаулық сақтау жүйесінде екі ... ... ... ... ... медицинаны дамыту және алғашқы медициналық-
санитариялық көмек жүйесі. Кәсіби медицина әр ... ... ... ... ... ... ... Медициналық-санитариялық көмек
жүйесі аурудың алдын алу шараларын жүзеге асыруға, халықтың салауатты өмір
салтын ... әсер ... ... ғ. ... ... республикада дәрі-дәрмекпен және
медициналық құрал-жабдықпен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... ... сұранысын 3,7%-ға ғана
қанағаттандыра алды. Бұл ... ... ... ... ... әлеуметтік саясатының бір тармағына айналғанын ... ... ... ... ... алыс және жақын
шетелдерден келіп түсуде.
Сөйтіп, денсаулық сақтау жүйесін ... ... ... ... ... ... ... бәрі медициналық қызмет көрсету рыногін
құруды мақсат етеді. Yкіметтің бұл саладағы ... ... ... ... етуін арттыру, алғашқы медициналық-санитариялық ... ... ... ... ... ... ... алу бағытына
баса көңіл бөлуге бағытталған.
§ 63. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ
ҰЛТ САЯСАТЫ
Ұлт мәселесіндегі проблемалар. Көпұлтты ... ... ... ... негізгі мәселесі болып ... 1996 ж. ... ... Ассамблеясының үшінші сессиясында Н.Ә.Назарбаев біздің
мемлекеттігіміздің, біздің балаларымыздың болашағы Қазақстандағы әр түрлі
этностық ... ... ... ... ... бекіте
түсуге байланысты екендігіне ерекше назар аударған болатын.
Тәуелсіз Қазақстан ұлт мәселесіне өзінің өмір сүруінің алғашқы кезінен
бастап үлкен мән ... ... күні ... ... ... ... мемлекеттерде қордаланып қалған ұлттық проблемалар аз емес болатын.
КСРО ұлт мәселесін шешуге мүлдем ... ... ... салынып, бізде ұлттық мәселе түпкілікті шешілгендігі және
бір ғана кеңес халқы қалыптасқандығы туралы тезисті қайталаумен болды. ... ... ... КСРО бар кездің өзінде оның аумағында
ұлтаралық жанжалдардың болып тұрғандығы дәлелдейді. Ұлтаралық ... ... ... ... Кеңес Одағының ыдырауына түрткі болған
стратегиялық, технологиялық артта қалу сияқты көп ... ... ... ... алдында елде бұрын байқалмаған толқулар күшейді. Н.Ә.Назарбаев
“Ғасырлар тоғысында” кітабында: “Ең қауіптісі — олар таза ұлттық сипат ... Ұлт ... ... ... ... теориялық дәрменсіздіктен
етек алды”, — деп жазды. Шынында, басшылықта да, ... ... да ... ... ... келген ешкім болмады. Ал ХХ ғасырдың аяғында
тек кеңестер елінде ғана емес, ... ... ... ұлттық оянудың бұрқырай
бас көтеруі басталған болатын.
Тоталитарлық жүйе тұсындағы жалпы мемлекеттік саясатқа эклектизм, яғни
қарама-қарсы әр түрлі философиялық көзқарастарды, ... ... ... ... ... ... дәйексіз біріктіре салу тән ... ... ... аға мен ... бөлу ... ... келеңсіз
көріністер орын алды. Кеңес халқы тоталитарлық-саяси әдістермен біріккен
қауым, оның мәдени ... ... ... ... болды. Сол
себепті саяси қатаң тәртіп сәл әлсіреген кезде ... жаңа ... ... ... ... өкіметі құлағаннан кейін бұрынғы ұлт
саясатындағы бір ұлтты ... қою ... ... ... екінші
қатарға ысырып тастауға, империялық көңіл-күйлерге, ... ... ... Ұлт ... ... жанартау” болудан
қалып, ұлт проблемасының ақылды, парасатты шешімдерді ... ... ... ... ... ... ... проблемалар
жағдайында Тәуелсіз Қазақстан өзінің ұлт саясатын екі ... ... Бірі — осы ... ... ... ұлт болып есептелетін
қазақтардың Кеңес үкіметі тұсындағы ... ... ... ... қайта жандандыру болса, екіншісі — Қазақстанда өмір сүріп ... ... ... ... құқықтарын қамтамасыз ету еді.
Қазақстандағы ұлт саясатын зерттеуші ғалымдар осы бағыттағы мемлекеттік
саясаттың бүгінге дейінгі даму барысын екі кезеңге бөледі.
Бірінші ...... жж. ... Бұл ... ... кезеңі деп атауға болады. Бұл кезеңде мемлекетті ... ұлт ... ... ... оның тіліне, оның мәдениетіне біраз
артықшылық берілді. Сондықтан да 1990 жылғы 25 қазанда ... ... ... ... жөніндегі Декларациясында қазақ халқы
мемлекет құрушы ұлт деп танылды. 1991 жылғы 16 ... ... ... ... ... ... ... қазақ ұлтының өз мемлекеттілігін анықтауға құқы бар
екендігі көрсетілді. 1993 ж. 28 ... ... ... Конституциясында да Қазақстан мемлекеттілігінің ұлттық
сипатына ерекше мән ... Ол ... да ... ... ... өз
болашағын өзі анықтайтын Қазақ ұлтының мемлекеті деп ... ... бұл ... ... ... ... деп
жариялаудың объективті қажеттілігі болды. Біріншіден, бұл ... ... ... ... ... сол ... ... ұлттың мемлекеті деп жариялаған болатын. Екіншіден, ғасырлар бойы
өз тәуелсіздігін жоғалтып, өз жерінде саны ... ... ... ... ... ... ... сол арқылы дүниеге жаңа келген мемлекетті
тез арада аяғынан тік тұрғызу керек болды. Үшіншіден, ... ... ... кете ... ... ... ... дәстүрлі мәдениетін,
тілін, ділін қалпына келтіру үшін ... ... ... ... ... ... ортасына қарай қазақ ... ... ... ... ... рухы оянды, өзінің ... ... ... ... ... мәдениетін, тілін қалпына келтіре
бастады, имандылыққа мойнын бұрды. Осы ... ... ... ... ... ... ұлтының ұлттық санасының ерекше ояну ... ... ... көтерілу кезеңі десе де болады. Бұл кезеңде ... ... ... да ... алғанын жоққа шығаруға болмайды. Бұл
жағдайлар, екінші жағынан, ... ... ... ұлт ... олардың арасында кемшілдік пиғылдардың біртіндеп қалыптасуына
бастады. Сондықтан, әсіресе, 1993 жылдан бастап елімізден ... ... ... өз ... ... ... бет алды. Мысалы, 1993 ж.
Қазақстаннан 170 мың, 1994 ж. — 283 мың, 1995 ж. — 160 мың орыс ... ... ... ... Осы ... өз ... ... немістер,
украиндар, белорустар, татарлар да көбірек қоныс аударды.
Жалпы осы кезеңде, бұдан соңғы жылдары да ... ұлт ... ... ... республикадағы этноцентристік ... ғана деп ... ... Егемендік алған кездің алғашқы
жылдарындағы өзге ... ... ... ... ... мынадай
себептері де бар. Біріншіден, бұрынғы КСРО сияқты үлкен мемлекеттің ыдырауы
ұлттық жаңа ... ... ... ... арасында болашағына
деген белгілі бір сенімсіздік туғызды. ... ... ұлт ... өз
мемлекеттілігі бар елге көшті. Екіншіден, ұлттық мемлекеттіліктер құрылу
кезеңінде этностар өкілдерінің санасында этноцентристік ... ... да ... ... сана ... құтылған азаматтарда өз
тарихи Отанына ... ... ... заңды құбылыс еді. Әсіресе ... ... ... ... күшпен депортацияланған неміс, т.б.
халықтарға тән болды.
Қазақстанның ұлт ... ... ... 1995 ж. ... жаңа
Конституциядан басталады. Бұл Ата заңда енді Қазақстан халқын ... ... ұлт деп бөлу ... Бұл заң ... ... жерде Қазақстан
мемлекеті ұлттық негізде ... ... ... ... ... ... ... еліміздің ұлт саясаты азаматтық
қоғамның принциптеріне сүйене отырып, Қазақстан ұлты деп ... ... ... құру ... көздейтін саясатқа айналды. Бұл —
Қазақстан Республикасының азаматтығын ... ... ... ... ұлты деп ... ... ... Бұл — этностық мәдениеті, діні, тілдері түрлі болғанымен “Мен ... ... ... сананы қалыптастыру.
Тілдер туралы заң. 1927 жылдың 11 ... ... ... ... ... ... Бұл заң ... Республикасының мемлекеттік тілі болып — қазақ тілі ... ... ... ... ... заң шығару, сот ісінің, іс жүргізудің
тілі болып саналады және мемлекет аумағындағы қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... маңызды
қатынас құралы болып табылатын осы ... ... білу ... ... ... ... борышы болып табылады”, —
делінген тілдер жөніндегі ... ... ... 5-бабында мемлекеттік ұжымдарда және ... ... ... ... ... ... ресми түрде орыс тілі де
пайдаланылатындығы жазылған. Сонымен қатар, бұл заң ... ... ... ... өз ана ... сөйлеуге, өзінің қалаған
тілінде тілдесуге, шығармашылықпен айналысуына, тәрбие, оқу ... ... ... ... тіл ... өте иманды. Ол бір жағынан — мемлекеттік
тілді үйрену, пайдалануды міндеттесе, екінші ...... ... тілдік ахуалды ескеріп, орыс тілінің қолданылу аясына
ешқандай шек қоймайды, оның үстіне, ... ... де ... шектеу
жасамайды. Дегенмен, балалар, сендер мынаны түсінулерің керек. ... ... ... ... ... тілі. Бұл тіл осы мемлекеттен басқа ешбір
елде дами алмайды, бұл ... ... ... жоқ. Сондықтан мемлекеттік
саясатта бұл тілге алдағы уақытта да басымдылық ... ... ... деп ... ... ... бұл тілді білуге міндетті. Тіпті
қазақстандық патриотизм бізді осыған жетелеуі қажет. ... ... ... ... елде ... өмір ... құқылы.
Қазақстан Республикасындағы ұлт саясатының бағдарламасы саяси тұрақтылықтың
кепілі болып қала бермек. 2030 ... ... даму ... ... жеті ... ... ішінде ұлттық қауіпсіздіктен кейінгі екінші
орында көрсетілген. Ұлттық бірлік, татулық, теңдік ... ... ... ... ... ... мүдделерді жүзеге
асыруда қазақ ұлты оларды біріктіруші рөл атқаратындығы ... ... ... ... ету үшін ... принцип пен
ұлтаралық татулық санасын қалыптастыру маңызды. Осыған ... ... ... ... ... мен ... ... тілі мен салт-дәстүр,
мәдениетінің жан-жақты дамуын қамтамасыз ету ... Ол үшін ... ... ... ... ұлттық мүдделері дұрыс шешілгенде ғана
өзге ұлттар мен этностық топтардың дамуына жол ... ... ... ... ... ... одан ерте патшалық Ресейдің отарлық саясатынан
көп зардап шекті. “Бұратана”, “тағы”, “варвар”, “қырғыз-қайсақ” деген небір
ұлттық кемсітушіліктерді ... ... ... неше ғасыр басқа
империяның қол астында болған Қазақстан үшін оның негізгі ... ... ... ұлт ... ... ... Өйткені қазақтар Кеңес
империясы құлап, көптеген ұлттық топтардың өз ... ... ... ... ... ... тоталитаризм жылдарында миллиондаған
қазақтардың өздері оның зардаптарын басынан өткерді. Миллиондаған қазақтар
шет елге кетуге ... ... ... ... ... Ендеше кеңестік
тоталитаризм қазақ халқының басына да орны ... ... ... 64. ... ЖӘНЕ ... ... ... жағдайы. Тәуелсіз Қазақстан Республикасына өзіндік
сыртқы саясаты ... ... ... ... Сыртқы саясаттағы
негізгі мақсат — елдің қауіпсіздігін сақтау, саяси және экономикалық қарым-
қатынастарда аймақтық, сурегионалдық құрылымдарға ену, ... ... ... ... үшін ... ... жағдайларды қарастыру және оны
тиянақтау.
“Азия мен ... ... ... орналасқан геосаяси жағдайы,
экономикалық және әскери-саяси ... ... қол ... ... ... ... қатынастарда өзінің айналасындағы елдермен
қауіпсіздігін, егемендігін, аумақтық тұтастығын ... ... тату ... ... ... ... ірі аймақтық мемлекет
ретінде танытты”.
(Қ.Тоқаев. “Тәуелсіздік туы астында”. А., 1997)
Бүгінгі әлем ... де ... ... ... идеологиялық қарама-
қайшылық (социалистік жүйе — капиталистік жүйе) енді жекелей ... және ... ... ауысты.
1993 жылдың 13 желтоқсанында Үкімет қаулысына сәйкес, ядросыз
мемлекеттер ... ... ... ... таратпау жөніндегі
Келісімге” қосылды. Дегенмен, ... ... ... ... ... қару ... келді. Бірақ оны Қазақстан өз бақылауында ... ... ... ... ...... қарудан бас тарту еді. 1994 ж. үш
мемлекеттің — Еуропадағы ... пен ... ... ... ... ... ... Қазақстанның қауіпсіздігін сақтауға
Ұлыбритания, АҚШ және ... ... өз ... берді. 1995 ж.
оларға Қытай мен Франция қосылды. Сөйтіп, Қазақстанның ... ... ... мен ... ... ядролық
державалар тарапынан кепілдікке алынды.
Ядролық қаруды өз ... ... үшін ... 84 млн ... ... ... 26 ... ядролық қарудың соңғы бөлшектері республика
аумағынан әкетілді. 1995 ... 30 ... ... ... ... ең
соңғы ядролық заряд жойылды.
90-жылдары әлемде бірқатар аса маңызды ... және ... ... ... ... бұдан кейінгі Ресей жағдайын анықтау,
бірігуге бет алған Еуропа мен реформадан ... ... ... ... Азия аумағы мемлекеттерінің пайда болуы, жаңа ... ... ... т.б. Осы ... ... ... сыртқы саясатында мына төмендегі аймақтық саяси одақтарға ... ... ... бірігіп әрекет ету және сенім шаралары) 1992 жылдың
қазан айында, БҰҰ Бас Ассамблеясында ... бұл ... ... сөз
сөйлеген).
— Еуразиялық Одақ (1994 жылдың наурыз айындағы Мәскеуге ... ... бұл ... құру ... ... ... 1992 жылдан бері Қазақстан экономикалық өзара қарым-қатынас ұйымына
(оған Иран, ... ... ... ... ... ... Түрікменстан, Өзбекстан кіреді) мүше.
Қазақстанның геостратегиялық басымдылығы үш ... ... және ... қатынастардың саяси орталығына негізделеді. Олар:
Солтүстік Америка, бірігу бағытындағы ... және ... ... ... ... орын тепкен жас мемлекетке дүниежүзілік экономикалық
кеңістікке шығу ... ... ... жағдайы, қазақстандық өнімдерді дүниежүзілік
рынокқа шығару жолдарын іздестіру ... ... ... ... ... ... ... және халықаралық ұйымдар. Дүние жүзіндегі көптеген
экономикалық және ... ... ... ... ... басты-
басты принциптерін алға қойып отыр. Қазақстан жекелеген мемлекеттермен
сыртқы қарым-қатынасында халықаралық құқықтың көпшілік ... ... ... ... да жас мемлекет үшін БҰҰ, ОБСЕ, Халықаралық
және Еуропалық даму және қайта құру ... ... ... ... ЮНЕСКО, т.б. сияқты ірі-ірі Халықаралық ұйымдарға мүше болу ... ... ж. 2 ... БҰҰ Бас ... ... 46- ... Респбликасын БҰҰ-ға мүшелікке алу жөніндегі 46/224 резолюцияға
қол қойылды. Халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ... ... мән ... Қазақстан БҰҰ-ның бейбітшілікке бағытталған қызметін белсенді түрде
қолдай бастады. 1996 ж. ... ... ... ... ... ... ... келісімдер жүйесіне қосылған 51-ші
мемлекетке айналды.
БҰҰ ... ... ... кең ... ... ... ... бөліп көрсетуі ... адам ... ... ... ... ... қабылданған: экономикалық қауіпсіздік, азық-
түлік қауіпсіздігі, экологиялық қауіпсіздік, жеке адамның ... ... ... ... ... ... әр ... ұйымдар
мен конференциялардың қызметінде көрініс тапқан. 1992 ж. Рио-де Жанейрода,
1993 ж. Венада — адам ... 1994 ж. ...... саны мен дамуы, 1995 ж.
Копенгагенде — әлеуметтік даму, 1996 ж. ...... ... елді мекендер мен даму және басқалар жөнінде мәселелер қаралды.
Қазақстан ... ... ... ... бұл ... ... ... қаралған ең басты келелі мәселелердің бірі — Семей ... ... ... 1998 ж. 16 ... ... 53-сессиясы
“Халықаралық ынтымақтастық және ... ... ... ... ... ... мен экономикалық дамуы
мақсатындағы ... ... деп ... ... ... ... да ... ұйымдардың белсенді мүшесіне айналды. 1998
ж. республика БҰҰ-ның ... және ... ... (ЭӘК) ... ... кірді. Қазақстанның БҰҰ-ның балаларға көмек қорымен (БКҚ)
ынтымақтастығы кең түрде даму ... ... ... мен ана
денсаулығы”, “Базалық білім беру”, ... ... ету және ... және ... да бағдарламалар бойынша жұмыстар жүргізілді. 1997 ж.
Қазақстан БҰҰ-ның балаларға көмек ... ... ... мүше болды.
1996 ж. мамырда ЮНЕСКО (БҰҰ-ның білім, ғылым және мәдениет мәселелерімен
айналысатын ұйымы) делегациясының Алматыға сапары кезінде үлкен ... ... ... және ... ... ... асыру жөнінде келісімдерге қол жеткізілді. 1997 ж. қарашада ЮНЕСКО-
ның Париждегі Бас конференциясында Қазақстан ... ... ... ... ... ... төмендегідей құрылымдарымен тұрақты
ынтымақтастық ... ... аз ... ұлттар жөніндегі институты,
демократиялық институттар мен адам құқы бюросы. 1999 жылдың қаңтарынан
Алматыда ОБСЕ ... ... ... ... Республикасы дипломатиялық қызметінің негізгі міндеттері.
Сыртқы саясаттағы басты құрал — ... және оның ... ... екі ірі ... арасындағы геосаяси
жағдайында дипломатиялық қызмет мемлекеттік мүддені ... ... ... орай ... ... ... қорғауы керек.
Халықаралық байланысты жүзеге асыруда Қазақстанның ... ... ... ... жағдайға байланысты көпбағыттығын ескеру принципінен
шығуы керек. Дүние жүзіндегі ... және ... ... ... жағдайында, жекелеген елдер қауіпсіздігіне кепілдік ұжымдық күш-
жігермен ғана ... ... ... ... шекаралас
елдердің бәрімен сенімге негізделген тату көршілік қатынас ... ... жету үшін ... ... ... ... ... халықаралық ынтымақтастықтың барлық деңгейіндегі ... ... ... ... Оның ... деңгейі бар:
— Қазақстанның ТМД-дағы халықаралық қауіпсіздік және қарусыздану
саласындағы ... ... ... Азияда бейбітшілікті және тұрақтылықты қолдау туралы ұйым
құру ұсынысы;
— Қазақстан халықаралық БҰҰ, ОБСЕ және т.б. ... ... және ... ... ... ... ... кепілдік алуға қол жеткізу үшін Қазақстан бірқатар сыртқы
саясат әрекеттерін қарастырды. 1992 ж. Ташкентте Қазақстанның, Қырғызстан,
Тәжікстан, ... ... ... ... мен ... басшылары
бас қосып, ұжымдық қауіпсіздік туралы Келісімге қол ... ... және ТМД ... Қарулы күш бас қолбасшыларынан тұратын Ұжымдық
қауіпсіздік кеңесі құрылды. 1992 ж. қазан айында БҰҰ Бас ... ... ... ... ... ... бірігіп әрекет ету
және сенім ... ... ... ... құру ... ұсыныс жасады. 1999 ж.
14 қыркүйекте Алматыда АБӘСШ мүшелері — 15 ... ... ... ... ... ж. үш ...... Өзбекстан және Қырғызстан басшылары
БҰҰ Бас ... БҰҰ ... ... ... бейбітшілік
сақтау батальонын (Ортазбат) құру туралы ұсыныс енгізді. 1997 ... ... ... ... ж. бес ...... Қытай, Қырғызстан, Ресей және
Тәжікстан әскери салада және ... ... ... ... нығайту
туралы Келісімге қол қойды. 1997 ж. шекаралық аудандардағы қарулы ... ... ... ... қол ... Бұл ... ... жөніндегі дауды реттеуге негіз болды. 2001 ж. көктемде бұл Келісімге
Өзбекстан қосылды. Шанхай бестігі — Шанхай ... ... (ШЫҰ) ... ... дипломатиялық қызметінің мемлекет ... ету ... ... ... ... өтіп ... ... ету жөніндегі бірқатар міндеттері бар. Оларды атап айтсақ:
— Қазақстан экономикасы үшін дамыған мемлекеттер және ... ... ... ... ... экономикалық міндеттер, экологиялық проблемалар, дүниежүзілік
коммуникацияға шығу ... ... ... және практикалық көмек
көрсету;
— әр түрлі проблемалар бойынша халықаралық ... ... ... ... экономиканың, ғылым мен басқарудың әр түрлі салалары үшін
шет елдерде мамандар ... ... ... ... шет ... ... ... мүддесі мен құқықтарын қорғау;
— шетелдік серіктестермен еліміздің ... ... ... ... ... дипломатиялық қызметін тұрақты
жүзеге асыру біздің еліміздің ұзақ мерзімдік приоритетін (басым бағытын)
іске ... ... ... ... қызметі 1991 жылдан — 2001 ж. дейінгі 10 жыл
ішінде ... даму ... ... 1991—1993 жылдары Қазақстан халықаралық
құқық субъектісі ретінде әлемдік қоғамдастыққа ену ... ... ... ... жетекші елдермен ынтымақтастықтың келісімдік-құқықтық
базасын қалыптастырды. 1991 ж. 20 желтоқсанда ҚР Президентінің ... ҚР ... ... ... болып тағайындалды. 1992 ж. 15
сәуірде А.Х.Арыстанбекова ҚР ... ... ... ... ... жж. ... саясат қызметінде мықты құқықтық база құру жұмысы
жалғастырылды, бірінші планға шет елдер ... ... ... ету ... ... міндеті шықты. 1994 ж. 12 ... ... ... ... ... ... жылдан бастап Қазақстанның сыртқы ... ... даму ... ол — ел ... жаңа ... ... ... сипатталады.
Қазақстанның сыртқы саясатындағы бағдары “Қазақстан—2030” стратегиялық ... ашып ... 1999 ж. 12 ... ... ҚР ... ... ... тағайындалды. 2002 ж. Қ.Тоқаев қайтадан Сыртқы істер
министрі болды.
§ 65. ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАННЫҢ ... ... ЖӘНЕ ... Ғылымның дамуы мен гүлденуі табиғаттың объективті заңдылықтарын
үйренуге және оған қоғам мүшелерін тартуға тікелей байланысты. Кеңес Одағы
жүйесінің ... ... ... ғылыми мекемелері дағдарыс
жағдайында еді. Мұның себебі бірнешеу:
— Ғылыми зерттеулердің негізгі көздері мен ... ... ... ... ... асырылды. Одақтық ведомстволар зерттеу
институттарын ... ... ... ... ... ... ... потенциалының басым бөлігі жалпыодақтық
ғылыми құрылымға тартылғандықтан, олар ... ... ... ... бөлді;
— Ғылым академиясы мен салалық ғылым мекемелері (КСРО ... ... ... 6 ... және газ ... министрлігінің
батысқазақстандық институты, т.б.) өзара және ... ... ... ... алған жоқ;
— экономикалық дағдарыс салдарынан ... ... ... коммунистік қызметке арналған бағаны ырықтандыру ғылыми ... ... ... одан сайын қиындата түсті;
— 90-жылдары белең алған құнсыздану ғалымдардың айлық жалақысын
төмендетті, ... жас та ... ... бизнеске, шетелге кетті;
— ХХ ғасырдың 90-жылдарындағы республика ... ... оның ... ... ... күн ... ... бере алмады.
Аталған кемістіктердің орнын толтыру бағытында ҚР Ғылым және ... ... ... ... ... ала ... Министрліктің
ұсынысына сәйкес 1992 ж. Қазақстан Республикасының Президенті “Ғылымды
жетілдіру және республиканың ғылыми-техникалық ... ... ... қол ... ... ... ... мен материалдық-
техникалық базаларының жоқтығына қарамастан, аталған минстрлік Солтүстік
Қазақстан, Оңтүстік Қазақстан және Батыс ... ... үш ... ... ... жылдары аса маңызды проблемаларға байланысты 7
ұлттық ғылыми орталықтар ... ... ... ... мен ... бойынша, информатика мен есепті техника бойынша, ... және ... ... ... ... шикізаттарды кешенді
өңдеу, жаңа және ғарыштық технологиялар бойынша ұлттық ғылыми ... де бұл ... ... дер ... ... ... ... Елдегі экономикалық ахуал мен гиперинфляция бұған кері
әсерін тигізді. Дегенмен, іргетасы бұрыннан қаланған ғылыми ... ... ... ... ... т.б. ... ... күйреуі мен
құрылымдық құлдырауына қарамастан, өз тұрғыларын сақтап қалды. ... ... ... ... ... хал ... есте қалады.
1994 ж. Ғылым және жаңа технология министрлігі жанынан ғылыми-техникалық
бағдарламалар мен жобаларды мемлекеттік сараптау ... ... ... ... арналған бюджеттік ... ... ... ... мен ... бәрін дерлік
сараптаудан өткізуге тиісті болды.
1995 жылдың 6 наурызында Қазақстан ... ... ... ... ... ... басшысының
ғалымдар өкілдерін бұлайша қабылдауы Академия тарихында бірінші рет еді.
1996 ж. Қазақстан Республикасы Президентінің “Қазақстан Республикасында
ғылымды ... ... ... ... ... туралы” жарлығы
шықты.
1996 ж. мемлекет ғылыми саланы қайта жаңғыртуға, академиялық ғылымның
реформалық жолдарын анықтауға бет ... Осы ... ... және ... министрлігін, Ұлттық академияны, Ауыл шаруашылығы ғылыми
академиясын біріктіру жүзеге асырылды. ... ... ...... — Қазақстан Республикасының Ғылым Академиясы дүниеге келді.
1998 ж. республикада ғылым мен ғылыми-техникалық саланы дамыту туралы
заңдар ... ... ... жұмыстар атқарылды. Осыған орай,
“Қазақстан ... ... ... ... құру және ... ... ... Президент жарлығы және Үкімет қаулысы
шықты.
1999 ж. Қазақстан Республикасы Жоғары ... және ... ... Қазіргі кезде ол Қазақстан Республикасы Білім және ... деп ... ж. ... және ... ... зерттеулерді қаржыландыру ВВП-нің
0,07%-ын, 2000 ж. 0,08%-ын құрады, 2001 ж. министрлік ... ... ... көшті. Ғылыми-зерттеу институттары мұндай
бағдарламаларды қорғап, конкурстық негізде жеңіп алуы ... ... ... ... ... ... бағытына сәйкес келуі
қажет. Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы жоғары ғылыми-техникалық
комиссия 2010 жылға ... ... ... ... ... ... металлургия, биология, гидрогеология, география, информатика,
ғарыштық зерттеулер, қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар бойынша 21 ... ... ... ... 2000—2002 жылдары 47 бағдарламалық
іргелі зерттеулер құрастырылып, ... ... ... жұмыс жайлы жылда есеп беріп, егер ол алдын ала ... сай ... ... ... ... ... байланысты мұндай тұрғы 2001 ж. қабылданған “Ғылым туралы”
заңда анықталған.
Жаңа заң республика дамуының соңғы он жылдығында ... ... ... ... ... ... қаржыландырудан басқа ғылыми
мекемелер мен ... ... өзге де ... ... ... ... мүмкіндіктері бар. Мысалы, грант түрінде арнайы ғылыми және
қоғамдық ... ала ... ... жаңа Заң ... ... ... мен ғылыми-техникалық саясаттағы өзгерістерге сәйкес
келеді.
Білім беру ... ... ... ... ... ... де тікелей байланысты. Дәл қазіргі күнде Қазақстанда еуропалық
типтегі білім үрдісі қанат жайып ... ... бері ... ... ... ... саны алты ... жылдан — 1999 жылға дейінгі жүргізілген оңтайландыру нәтижесінде 96
училище ашылды. Орта мектепті бітірген әрбір үшінші ... ... ... ... және жұмыссыз қалып отырды.
1995 жылғы Конституция бойынша (30-бап) баршаға ... ... ... ... орта ... алуды мемлекет тегін жүргізеді. Әйткенмен,
мектеп ... жас ... одан әрі ... ... ... (мемлекеттік
немесе жекелей) өз еркі мен қалауына байланысты. Этностық ... ... ... ... оқу, ... алу 7 тілде жүргізіледі.
1997—1998 оқу жылынан бастап жалпы ... ... ... мен ... бағдарламасын орындау міндеттелініп
отыр.
Республика мектептерінде ... ... ... бойынша керекті оқулықтар
мен әдістемелік әдебиеттерді басып шығару баяғысынша ең ... ... ... күн ... ... ... бері ... республикада мектепке дейінгі ұйымдар ... саны алты есе ... ... ... ... жеке ... және мемлекеттік көптеген
оқу орындары білім беру жүйесін сыбайлас жүргізуде. 1995—1998 ... жеке ... оқу ... ... — 88-ге дейін өсті. Ал 1998—1999
оқу жылы бойынша есептегенде ... саны 144-ке ... ... ... саны да ... — 63853 ... ... 71 жеке меншік
колледждердегі оқушылар саны — 20 мың. Жеке меншік ... мен ... саны 1996 ... салыстырғанда үш есеге артты.
2000 жылдан бастап жоғары білім жүйесінде мемлекеттік несие бағдарламасы
жүзеге асырылып келеді.
Мектептер мен жоғары оқу ... ... ... ... ... ... әр ... деңгей-дәрежедегі оқу орындарын
лицензиялау мен аттестациялаудың нормативі ... ... ... мен жақсарту үшін “Дарын” мемлекеттік ... іске ... Бұл ... жасөспірімдер мен жеткіншектерге тәрбие мен ... ... ... негізгі стратегиялық іс-шараларын белгілейтін
болады. ... ... ... шет ел оқу ... ... ... 1993 ... бері “Болашақ” бағдарламасы жұмыс істеп келеді. 1995
жылдан бері аталмыш бағдарламаның конкурсына қатысу үшін жасы 35-ке дейінгі
жоғары оқу ... ... ... жас ... ... бағдарлама бойынша) жіберіліп отырылды. Бүгінгі таңда шет ... ... алу ... ... да ... емес ... ... қорлар айналысуда.
Тәуелсіздік алған жылдар ішінде білім берудің қыры мен сыры, мазмұны
айқындала түсіп, оларды қаржыландыру мен басқару ... ... ... салада жаңаша құқықтық-нормативтік база ... ... ... қосымша және баламалық мекемелері өмірге келді. Осыған қарай
мемлекеттік оқу орындарын ... ... жаңа ... ... алу мен ... берудің ықпалдастық дәрежедегі әлемдік кеңістігі
ұлғайды.
ХХІ ғасырда білім ... ... даму ... анықтайды, сондықтан
республикада білім беру жүйесін дамыту проблемаларына баса көңіл бөлінеді.
Ең бастысы, ... ... ... ... мен ... әлеуметтік
сұраныстары талаптарына сай дамытуды қамтамасыз ету қажет. Бұл талаптарға
сай бүгінде Қазақстан Республикасы білім беру ... ... ... ... ... әрекеті жүзеге асырылуда. Республиканың оқу
орындары, қаржыландыру формаларына қарамастан, бүгінде халықаралық ... беру ... ... және ... ... ... білім беру тенденциясына сәйкес Қазақстанда үздіксіз білім
беру жүйесі енгізілуде. Бұл бүгінде кадрларды ... ... ... ... ... ... ... көрініс табуда, жекелеген жағдайларда
бұл жүйе тұрғындарды ... ... ... ... ... ... экономика кадрлар даярлаудың әр түрлі жүйесін талап етуде.
Мәдениет. Қазақстанның дамудың жаңа жолына түсуі өз кезегінде білім ... ғана ... ... саласына да үлкен өзгерістер әкелді. Кеңестік
кезеңде мәдениет пен ... ... ... ... ... алғашқы жылдарында бұл екі ... ... аз ... ... ... ... ... сұранысымен есептеспеді.
Әсіресе, бұл республиканың рухани-мәдени өмірінде көбірек көрініс ... ... ... оның жылдан-жылға төмендеуі адамдар
психологиясын мәдени ... гөрі ... ... ... ... ... әлемдік кеңістікке бет алуы өзінің құнын жоғалтқан
идеологиялық мәдениеттен гөрі әсіреқызыл батыстық үлгіге ... есік ... ... ... ... ... діни секталар мен ағымдар
да ағылды.
Бұл келеңсіздік өз дәрежесінде республика көлемінде мәдени-рухани саланы
басқарудың басқаша жолдарын қарастыруға мәжбүр етті. ... ... ... ... ... ... сана-сезімінің жаңаруына ықпал ету;
— Этномәдени және конфессионалдық шектеулікте мәдени әр алуандылықты
қалыптастыру;
— менеджменттіктің ... ... ... ... ... ... туралы” (1996) Заңының ... ... ... ... ... былайша көрініс тапқан:
— азаматтардың шығармашылық қызметінің еркіндігі;
— мәдени ... ... оны ... мен ... ... ... ... тарихи-мәдени мұраны қорғау;
— ұлттық және әлемдік мәдениет құндылықтарын қатар игеру аясында ... ... беру ... ... ... саласында монополиялық пиғыл-әрекетті болдырмау;
— мәдениетті қаржыландыруда бюджеттік, коммерциялық және қайырымдылық
бастамаларды қолдап-қуаттау;
— мәдени қызметті ұйымдастыруда мемлекеттік және ... ... ... жылдары республика мемлекеттік мәдениет мекемелерінің жүйесі мәдени-
демалыс орындарын, кітапханаларды, мұражайларды, театрларды, концерттік
ұйымдарды, кино ... ... ... және ... ... ... бәрі дерлік мемлекеттік баланста тұрды. Бұдан кейінгі жылдарда,
яғни онжылдық кезеңде мәдени саланы қаржыландыру мәселесі едәуір ... ... ... ие ... ... ... ... қаржыландыру сол күйінде сақталып қалды;
— нақты мәдени жобалар мен бағдарламаларды ... ... үшін ... көздерін тарту мүмкіндігі ашыла түсті;
— жеке меншіктік ... ... ... ... ... бөлігі, атап айтқанда, кинематография, туризм, спорт, шоу,
теледидар, ... ... т.б. ... қаржыландыруға көшірілді.
Мәдени саладағы жеке меншіктің ... ... өз ... ... ... ... шығармашылығына жол ашты. Аталған
мемлекеттік емес ... ... ... ретке келтіріп отыру
барысында қайсыбіреулердің адамзатқа, ұлтқа, мемлекетке қарсы идеяларды
насихаттап, ... жол ... үшін ... ... өткізу)
тәртібі қатаң сақталуы тиіс.
Бірыңғай мәдени-ақпараттық кеңістік құру — ... ... ... ... мақсаты болып табылады. Тек осы ... ... ... ... анықтап, дербес ұлт ретінде ... ... орын ... болады. Бұл мақсаттың үдесінен шығудың бір жолы ... ... ... ... қайта жаңғыруы өте-мөте қажет. Бұдан
бұрынғы идеологиялық жүйенің ... ... ... дүр ... ... ... ... түрткі болды.
Республиканың бүгінгі өмірінде бұған мысал жеткілікті. ХХ ... ... ... ... ... ... ... құрды. Ол республикада
тұрып жатқан барлық ұлт-ұлыстардың ортақ мерекесіне айналды. Қазақ халқының
ең көне ауызекі ... бірі — ... жаңа ... лайық қайта дамыды.
Этнопедагогика принциптерін өмірге етене енгізу ... ... ... ... жас ... ... салт-дәстүрлеріне сай
тәрбиелеу жұмыстары жүргізілуде.
Әсіресе, соңғы жылдары республикада ұлттық мәдениет пен ... ... ... ... ... сол ... дүние жүзі қауымдастығына
танылу жолдары қарастырылуда. Жамбылдың 150 жылдығының аталып өтуі, 1997 ж.
М.Әуезовтің 100 жылдығының тойлануы, 1999 ж. ... 1500 ... ... ... ... жас ... бұл бағыттағы тарихи құтты
қадамдары ... ... 2000 ... ... ... ... ... жылы болып өткені
белгілі.
V тарау. 1920—1930 ЖЫЛДАРДАҒЫ ... ... 32. ... ... ... ... ... Мәдени революцияның жүзеге асырылуы
социалистік қоғам құру туралы лениндік ... бір ... ... ... ... ... ... саласын қамтып, жаңа мәдениет
түрін жасау және жаңа адамды тәрбиелеуге әсер ... ... ... ... революцияның даму үрдісі әр аймақтағы халықтың мәдени деңгейіне
қарай әр түрлі ... ... ... ... ... ... әр аймағында әр түрлі әдіс-тәсілдермен жүргізілді. Барлық
аймақ үшін ... ... ... ...... ... және ... білім беру, ғылыми мекемелердің бірыңғай
жүйесін құру ғана ортақ болды. Сонымен қатар, ... ... ... ... және ... ... мәдени революциялардың
өзіндік ерекшеліктері болды.
Большевиктер билік басына келген кезде олар әлі ... ... ... ... жоқ еді. ... жағдайдың қажеттілігінен басқа, жаңа
социалистік қоғам құруға қажетті идеологиялық алғышарттар ... ... ... ... ... жаңа ... көзқарас енгізу міндеті
тұрды. Адамдарды жаңа өмір құруға өз еркімен, ынтасымен қатыстыру қажет
болды. Ол ... ... және ... идеялары тудыруға тиісті еді.
Осындай күрделі міндетті шешу үшін ... ... ... асыру идеясы
туды. Мәдени революция коммунистік партияның талабына сай ... ... ... ... ... ... түбірімен өзгертуге деген сөз еді.
Мәдени ... ... ... ... ... ... ... революцияның міндеттерін табысты жүзеге асыру үшін қажетті саяси
жағдай бар ... ... ... ... ... ... өкіметі орнаған.
Қазақстанда басқарушы мемлекеттік және партиялық аппарат орнап, қоғамдық
ұйымдар (кәсіподақ, ... ... ... және т.б.) қызу жұмыс
жүргізіп жатты. ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... дамудың бағытын, көлемін және қарқынын өзгертуге
мүдделі болды. Алайда мәдени революцияны тез әрі ... ... ... ... де ... Ең ... бұл кезеңде Қазақстан мәдениеті
кеңес елінің орталық аудандарынан айтарлықтай артта қалған-ды. Өткеннен
мұра болып ... ... ... әр ... діни және ... ... ... аралас болатын. Халықтың басым көпшілігінің бастауыш білімі
де болмады.
Қазақстандағы мәдени революцияны жүзеге асыру екі басты міндетті ... ... ... мәдени артта қалушылықты жою; ... ... ... және ... мекемелердің жаңа кеңестік жүйесін
қалыптастыру.
Партияға мығым сенім іргетасы ... ... ... ... ... үшін ... жүргізді. Партия ұйымдарының идеологиялық жұмыстары
мәдени сипаттағы бұрыннан бар және жаңадан қалыптасқан ... ... ... ... ... ... бұл ... басшылық ету
міндеті Қазақстандағы жас партия ұйымдары мен еңбекші бұқараға ... ... ... ... мен әдістерін, барлық бағыттарын өз уысынан шығармау
болды.
Идеологиялық мекемелер қызметіне басшылық жасау және бақылау жүргізуді
партияның ОК хатшылығы ... ... ... ал ... жерлерде партия
комитеттері мен ұялары, олардың насихат және үгіт ... ... ... ... ... жұмысына бағыт беріп, бақылау жүргізген
бірінші бөлімдері әйелдер арасында жұмыс ... ... (1918 ж.) ... ... ... (1919 ж.) бөлімдері болды. 1919 ж. мамырда Ағарту
халкомы жанынан үгіт пункттерінің ... ... ... ... РК(б)П комитеті жанынан әр түрлі бөлімдер ашылды. ... де ... ... ... партия кадрларын даярлау деңгейі мен
олардың саны әр ... ... Бұл ... ... және ... ... әрекеттерді туындатты. Бұл кемшіліктер ... ... және ЖЭС ... өтпелі кезеңдерінде анық сезілді.
Мұндай жағдайда бұқара ... ... ... ... үшін ... ... партиялық және мемлекеттік басшылықты күшейту қажет
болды.
Елдегі идеологиялық бақылауды жүзеге асыру үшін ... ... ... құру ... байқалды. 1920 ж. тамызда партияның ... ... ... ... 1920 ж. 6 ... ... Ағарту халкомы
қасында Бас саяси-ағарту комитеті іске қосылды. Бұл екі ... ... ... ... ... үрдісіне күнделікті практикалық
басшылықты жүзеге асыра бастады. Бұл басшылықтың ... ... ... өкіметінің алғашқы онжылдығында партияның ОК-де мәдениетке
байланысты әр ... ... ... ... ... ... міндеттері. Қазақстанда ... ... ... асыру үшін бірқатар міндеттерді шешу қажет болды:
— жергілікті жерде нақты мәдени база жасау үшін ... ашу және ... ... ... жүзеге асыру қажет;
— Қазақстандағы оқу және ағарту мекемелерін бір жүйеге келтіру, оқытуды
бірыңғай оқу ... ... ... ... жаңа ... беру үшін қазақ социалистік ... ... ... ... ... аумағында бірыңғай мәдени кеңістік жасау
үшін өлкеде өнердің жаңа түрлерін — театр, кино, бейнелеу өнерін, ... ... ... дамыту үшін ғылыми мекемелер жүйесін құру;
— жергілікті халықтың қоғамдық және жеке өмірдегі рулық және діни наным-
сенімдерін жойып, ... ... жаңа өмір ... ... ... қоғам құру міндеттерін шешу үшін ұлттық кадрларды даярлау;
— Қазақстанда орта арнаулы және жоғары білім жүйесін құру.
Осылайша, 1920—1930 жж. партияның мәдени ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, рухани саладағы
мекемелер мен ұйымдар қызметі арқылы жаңа кеңестік сана ... ... ... ... ... ... мақсаты КСРО-да социалистік қоғам
құруға бағытталған партияның ... ... ... бір ... ... Біртұтас социалистік мәдениет қалыптастыру үшін партия бір
жағынан — шығармашылық саласын халыққа жақындата түсуге, екінші жағынан ... ... ... мен мәдени деңгейін көтеруді ұсынды. Мұндай көзқарас
әр түрлі ұлттық мәдениеттер қызметінің ... ... ... ... ... ... бірегейлендіру беталысы кейінірек
ондағы ... ... алып ... 33. ... ... МЕН МЕКТЕП ЖҮЙЕСІНІҢ ҚҰРЫЛУЫ
Сауатсыздықты жою. Кеңес өкіметінің алғашқы күндерінен ... ... ... ... ... бөлімдері айналыса бастады. Орталық
басқару органдарынан 1917—1920 жж. аралығында ... ... ... ... және оған бағынышты Қырғыз (қазақ) революциялық
комитет әрекет етті. ... ... ... ... ... ... бірі — халық ағарту бөлімі болды. ... ... екі ... ... және ... Ағарту халкомына бағыныштылықта
болды. Бұл жағдай ... ... ... ... екіұдайылық
тудырды, ал оларға бірқатар шараларды: өлкедегі ... жою, ... ... ашу, жаңа ... ашу, ... арасында саяси-ағарту
жұмысын жүргізу, т.б. жүзеге асыру міндеті тұрды.
ҚазКСР құрылғаннан кейін республикадағы бұрынғы бөлімдердің орнына халық
ағарту ... ... ... мәдени революция міндеттерінің ішінде
сауатсыздықты жою жөніндегі шаралар ерекше мәнге ие ... 1919 ж. ... ... ХКК ... ... сауаттылық жолындағы күрестің басы
болды. “РСФСР халықтары арасында сауаттылықты жою туралы” декрет бұл ... ... ... ... жж. ... сауатсыздықты жою науқанын өткізуде байқалған
негізгі проблемалар ішінен мыналарды атап айтуға болады:
— халықты оқытуға жарайтын маман ... ... жаңа ... ... және жазу ... ... қалаларда әсіресе ауылдық жерлерде білім беру органдарының материалдық-
техникалық базасының әлсіздігі.
1924 жылдың ... ... ... ... ... жойылсын”
қоғамының бөлімшесі құрылды. “Сауаташқыш” газетінің бетінде ... үшін ... ... ... ... ... сауатсыздықты жоюшы —
мұғалімдер даярлайтын қысқа мерзімдік курстар ашылды. 1930 ж. 11 ... ОАК ... ... халықтың сауатсыздығын міндетті түрде жою ... ... Жою ... ... ... аяғы болып белгіленді.
Шараларды жүзеге асырудың бірыңғай жоспары жасалды және сауатсыздықты жоюға
арналған бірыңғай ... қоры ... 1931 ж. ... ... ... ... ұйымдастырылды. Комсомол және пионер ұйымдары ... ... 1930 ж. 14 ... КСРО ... ... ... білім
беру декреті сауатсыздықпен күресте маңызды рөл атқарды, Қазақстанда мұндай
декрет 1930 ж. 27 тамызда ... ... ... елде ... жою ... 1935 жылы, мәдениет майданы қызметкерлерінің І ... ... ... Осы съезден кейін ... ... жою ... ... ... аяқ ... КАКСР Ағарту халкомы қасынан ересек
халыққа ... беру ... ... оның ... ... ... ... бөлімдері ашылды. 1939 ж. Қазақстан халқының жалпы
сауаттылығы 76,3%-ға жетті.
Алфавитті өзгерту. Сауатсыздықты жою міндеті қазақ тілінің ... ... ... ... ... талап етті. Республика алдынан
көлденең шыққан қиыншылықтардың бірі — қазақ алфавиті ... 1920 ... ... араб ... белгілейтін еді.
Араб графикасы қалың еңбекші бұқарасы үшін қысқа мерзімде игеруге ауыр
деп есептеліп, ... ... оның ... ... ... ... РСФСР-дің ұлттар ісі жөніндегі халық комиссариаты 1923 ж. араб
қарпіне реформа жасау жөніндегі комиссия ... ... үш ... ... ... ... ... жоқ халық үшін жазу жасау;
2) Өз жазуы бар халық үшін латын қарпіне көшу;
3) Түркі жазуын реформалау.
1926 ж. ... ... І ... түркологтар съезі өтіп, түркі
тілдес халықтар жазуын латынға көшіру мәселесі қаралды. Латын қарпіне ... ... ... А.Байтұрсынов қарсы болды. Ә.Бөкейханов ... араб ... ... ... ... ... алфавитін қалдыруды жақтаушылар латын қарпін қолдану — ... ... деп ... Олар ... тек ... ... алфавитке көшуге әлі жағдай пісіп-жетілген жоқ деп есептеді.
Алайда мәдениет ... ... ... ұстанған Кеңес елі
басшылығының мүддесі республика өкілдерінің пікірімен есептеспеді. ... ... ... ... ... ол 1928 ж. күзінде латын
негізіндегі қазақ алфавитінің жобасын ұсынды. Латын ... ... ... ... елдегі түркі тілдес халықтардың ұлттық ... ... ... ол ... орыс ... тану ... бір
көрінісі ретінде қабылдануы мүмкін еді. Латын қарпіне түгел ауысып болғанша
араб графикасы пайдаланыла тұратын болды. ... ... ... жабдықтала бастады. Бұл газет, оқулықтар, әдебиеттер шығаруды
жеңілдетті. Сөйтіп, ... араб ... ... ... 1940 ж. латын қарпі орысшамен ауыстырылды. Республика бір
мезгілде екі алфавитті: қазақ тілі үшін — ... орыс тілі үшін — ... ... ... ғ. 30-жылдарының аяғына қарай КСРО орталықтанған мемлекетке айналды.
Тоталитарлық жүйенің орнауы мәдениеттен де байқала ... 1940 ... ... жаңа ... ... жобасы жасалды. Бұл бағыттағы
жұмысты өз кезінде Ы.Алтынсарин бастаған болатын. Жоғарғы кеңестің 1940 ж.
10 ... V ... ... ... жазуын орыс графикасы
негізіндегі жаңа ... ... ... заң ... ... ... Қазақстанда сауатсыздықты жою үрдісі коммунистік
партияның жергілікті халық арасында саяси ағарту жұмысын жүргізуімен ... ... 1918 ж. ... ... бастап Ағарту халкомында (РСФСР)
барлық ересек ... ... ... байланыстыратын мектептен тыс бөлімдер
құрылды. Жергілікті халықтың саяси сауатын ашу, ... ... ... ... осы кезеңдегі қазақстандық коммунистік
партияның басты міндеті еді. Халық арасында үгіт жүргізуді ... ... ... ... әр түрлі тәсілдері: дәріс оқу, баяндама, ... ... ... ... ... қолданылды. 1920—30-
жылдардағы Қазақстандағы саяси ағарту ұйымдарының ең көп тараған түрі: оқу
үйлері, қызыл ... ... ... ... ... ... коммунистері үшін саяси ағарту актуалды маңызға ие болды,
өйткені олардың көпшілігінің ... ... ... ... еді. ... тәрбиелеу үшін саяси сауат ашу мектептерінің жүйесі құрылды.
Бұл мектептерде оқуға нағыз партиялық, кеңестік, ... ... ... ... ... ... жүргізілетін саяси ағарту жұмыстарының өзге де
түрлері: маркстік үйірмелер (өз бетімен ... ... ... алу ... теориясынан жалпы түсінік алу) және партиялық клубтар (партклубтар
әр түрлі секциялардан — ... ... ... және ... тарихы,
кәсіподақ қозғалысы, дінге қарсы насихат, т.б. тұрды) ... ... ... ... ... ... мәні орталық басшылықтың саяси ... ... ... ... ... ... ... орныға бастады. Орта
Азия және Қазақстандағы коммунистік партиялармен және ... ... ... ... ... үшін Мәскеуде Шығыс ... ... ... бюросы құрылды. Осы бюро ұлт тілдеріндегі
саяси әдебиеттерді басып шығара бастады.
Мектептік білім. Жаңа ... ашу ... ... ... ... қолға алынды. 1918 ж. 21 қаңтарында РСФСР ХКК “Шіркеуді мемлекет пен
мектептен ажырату” туралы ... ... ... ... басқару
жергілікті кеңестердің қолына көшті. 1921 ж. 18 қаңтарда Орынборда халыққа
білім беру ... ... ... ... ... ... ... білім беру ісін ұйымдастыру міндеттері айқындалды.
20-жылдардың ортасына қарай Қазақстанда төмендегідей білім беру жүйесі
қалыптасты:
Қазақстанда кеңестік мектептер жүйесін ... ... ... ... үйлерінің жоқтығы;
— арнаулы білімді маман мұғалімдердің жетіспеуі;
— 2—3 ... ... ... ... ... ... ... революцияға дейінгі
оқулықтарды пайдалану;
— көшпелі қазақ ауылдарында мектеп ашу ерекше проблема болды.
Осы проблемаларды шешу ... ... ... шаралар
қарастырылды:
— қалаларда мектепке жарамды деген үйлер мемлекет меншігіне алынды;
— жаңа мектеп үйлерін салу қолға ... ... ... ... ... орталығы оқулықтар мен
бағдарламалар жасауға кірісті;
— педагогтік курстар мен мұғалімдер ... ... ... ... ... ... алынды;
— ауыл кедейлерін оқыту проблемасын шешу үшін интернат түріндегі коммуна-
мектептер құрылды;
... ... ... үшін ... ... ... жабдықталған
мектептер ашылып, олардың оқу жылы ... және ... ... ... ... әр ... жою үшін КСРО СИК ... ОК 1934 ж. ... ... және орта ... ... ... қаулы қабылдады. Осы
құжатқа байланысты бүкіл КСРО аумағында жалпы білім ... ... түрі ... ... ... ... ... бағдарламасын, бірыңғай
әдістемелік жүйе, бірыңғай оқулықтар болуын ... ... ж. ... ... ... ... мен ... үкіметі
“Қазақстан мектептері құрылымын жетілдіру ... ... ... ... ұсақ ... ... ... жетіжылдық және орта мектептерді
дамыту, сондай-ақ, әр ... ... ... ... етуге
арналған бірқатар шаралар қарастырды.
Халыққа білім беруге арналған шығын ... ... ... ... Бір ... ... олар былайша өсті: 1929 ж. — 3 ... ж. — 33 сом, 1938 ж. — 90 сом. Өз ... ... ... С.Көбеев,
О.Т.Колкенова, Ш.Сарыбаев, Л.М.Добрянская, Х.Казыев, И.Я.Волков, А.Ақатов,
т.б. республикадағы тұңғыш еңбек сіңірген мұғалімдер ... ... ... ... ... ... ... ДЕРЕКТЕР
Қазақ АКСР Ағарту халкомы академиялық орталығының 1921 ж. 1 ... ж. 1 ... ... ... есебінен
2 қыркүйек 1922 ж.
Академиялық орталық 1921 ж. қазан айының ... ... ... ... ... кезеңде Академорталықтың 14 мәжілісі өтті. Алқа 16
тақырып бойынша — қырғыз халқының ... ... және ... флорасы мен фаунасы бойынша ... ... ... үшін ... ... ... ... қызметкерлер көмегін
сұрауға шешім қабылданды. Профессорлармен келіссөз нәтижесінде ... ... және ... ... ... міндет алды: біріншісі —
қырғыз халқының этнографиясы ... ...... ... — өзге ... ... қырғыз тарихын жазуды мойындарына
алды.
Академорталық алқасының қаулысымен оқулықтарды, оқу құралдары мен
басшылықтарды қарайтын комиссия ... ... ... мұражайы қайта
құрылып, мұражайдың құрамына мұражай сақтаушысы, мұражай бөлімдерінің
меңгерушілері және Қырғыз өлкесін ... ... бір ... ... ... ... белгіленді.
Есептік мерзімде Мемлекеттік көркемдік кеңес төмендегідей жұмыстарды
атқарды:
1) 1921 жыл бойғы ... ... ... және ... ... ... ... 2) Қырғыз республикасының музыкаға қатысы бар
адамдарын анықтау және есепке алу анкеталары ... ... ... және ... ... жүргізілді; 3) “Саяси ағарту басқармаларының
көркемөнер шеберханаларын шаруашылық есепке ... ... ... 4) ... ... кеңестік басшылығымен және тығыз
қатысуымен ҚАКСР Ағарту ... ... ... ... ... ... және мұқият есепке алу басталды, есепке алынғандары көркемдік ... ... 5) ... ... ... Ақтөбе және басқа
губерниялардың тұрғындарының айтуынан 360 қырғыз ... ... ... ... ... ... мен ... жіктеліп,
түсіндірмелері мен ескертпелері беріліп, басып шығаруға даярланды; 6)
Көркем-әдеби жұмыстары ... ... ... ... атты ... ... ... театр үшін бес бөлімді драма жазылды, ол опера
үшін де материал бола алады; 7) ... мен ... одан әрі ... ... мұрағаттың тікелей басшылығымен халыққа арналған: “Мұрағаттарды
сақтаңдар және ... атты ... ... ол ... халкомы
“Хабаршысының” екінші санында жариялауға тапсырылды.
§ 34. ҚАЗАҚСТАНДА БІЛІМ БЕРУ ... ... ... ... беру ... Қазақстанда Азамат соғысы аяқталғаннан
кейін саяси және экономикалық сипаттағы міндеттермен қатар, кәсіптік білім
беруді дамыту міндеті де ... ... ... ... даярлау үшін үш
айлық педагогикалық курстар ашылды. 1920 ж. Орынборда ... ... ... ... (ПИНО) және Халыққа білім беру қазақ институты (КИНО)
ашылып, жұмыс ... ... Олар ... ... ... мәселелерді шешу
үшін мұғалімдердің білімін жетілдіру қызметін атқарды.
1920 ж. қыркүйекте РСФСР ХКК ... ... ... 1940 ... ... істеді. Рабфактар әр түрлі кәсіпке орташа дәрежедегі мамандар
даярлады. Рабфактар ... оқу ... деп ... 1936 ... 16 ... 5 ... ... оқушылар оқыды.
Рабфактармен қатар, техникумдар мен училищелер саны ... 1920 ... ... ауыл ... ... ашылды. 1923 ж. Орынборда тұңғыш
медициналық техникум жұмыс ... ... ... индустрияландыру және ұжымдастыру жылдарында
Қазақстанның халық шаруашылығы үшін көптеген мамандар ... ... ... Бұл ... ... әрі ... міндетке айналды. КСРО ХКК (Халық
Комиссарлары Кеңесі) “Қазақстан үшін ... ... ... қаулы
қабылдады. (1933 ж. 20 қазан). Осы құжатқа сәйкес 1934 ж. ... ... ... және т.б. ... ... ... ж. республикалық дене тәрбиесі техникумы ... 1930 ... ... 12 ... 9 көлік және байланыс, 29 педагогтік
және ... 9 ... ... ... 1939 ... 20 ... және зоотехник-малдәрігерлік техникумдары
болды. Сөйтіп, 30-жылдардың соңына қарай Қазақстанда орта арнаулы ... ... ... күшіне енді.
Сөйтіп, Қазақстанда, барлық елдегі сияқты арнаулы орта ... ... ... ... ... орта ... беру ... ең көп
таралғаны техникумдар болды. 1937 ж. республика техникумдары 2819 ... ... бұл 1932 ... ... оқу орындары түлегінің санынан екі
жарым есе көп еді.
Қазақстанның жоғары оқу орындары. БК(б)П ОК-нің 1928 ж. ... ... ... ... мәселесі әлі де халық шаруашылығының білікті
мамандарға деген ... өтей ... отыр деп атап ... ... ... мен республика үкіметі Алматыда Қазақ Мемлекеттік
университетін, бірінші кезекте Ташкенттегі Қазақ ... ... ... ... ашу ... ... ҚазАКСР ХКК 1928
ж. 10 маусымдағы қаулысында: РСФСР ХКК қаулысына сәйкес 1928 ж. 1 ... ... ... үш ... физика-математика,
жаратылыстану және лингвистикалық-әдебиет бөлімдерінің бірінші ... деп ... ... факультеттің үш бөлімшесінде әуелгіде
124 студент, 9 ... ... ... ... факультетінің
директоры болып — Мәскеу Шығыстану институтының ректоры Санжар Асфендияров
тағайындалды. Оқытушылар арасында белгілі ... ... ... ... М.О.Әуезов, мемлекеттік қайраткер С.Сейфуллин, т.б.
болды. Университеттің ... ... ... тұңғыш ЖОО
болып есептеледі (1930 ж. Қазақ педагогикалық институтына айналды). Елдің
орталық ЖОО-ларынан бұл оқу орнына 12 ... ... ... Қазақ өлкелік комитеті 1929 ж. 5 сәуірде тұңғыш ЖОО ... ... ... және құрылыс материалдарын бөлу шараларын
қарастырды. Оқу ... мен ... ... ... ... ... ... 60 пайызға көтеру, ЖОО түлектері есебінен
институтты ғалым-педагог кадрлармен жасақтау, аспирантура ашу, ... ... ... ... ... ... ... комитетінің О.Жандосов, А.Байділдин, т.б. жауапты
қызметкерлері ... ... ... ...