Президенттік басқару жүйесі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

1 ПРЕЗИДЕНТТІК БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНІҢ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙ ТАРИХЫНДА БАҒАЛАНУ ЕРЕКШЕЛІГІ ... ...
9
1.1 Президенттік басқару туралы саяси және құқықтық ойлардың пайда болуы мен дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
9
1.2 Президенттік басқарудың отандық заң ғылымында бағалануы ... ... ... .. 18


2 ҚАЗАҚСТАНДА ПРЕЗИДЕНТТІК БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ ДАМУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
25
2.1 Қазақстанда Президенттік басқару жүйесінің орнығуының тарихи.құқықтық алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
25
2.2 Президенттік басқару жүйесінің қалыптасуы мен дамуының кезеңдері 30
2.3 Президент саяси тұрақтылық пен мемлекеттік тұтастық кепілі ... ... ... .. 35


3 ҚАЗАҚСТАН ПРЕЗИДЕНТІНІҢ БИЛІК БӨЛУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ МЕН РОЛІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
56
3.1 Қазақстанда билік бөлу жүйесінің дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 56
3.2 Президент және заң шығару билігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 70
3.3 Президент және атқарушы орган ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 81
3.4 Президент және сот билігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 93
3.5 Президенттік басқару жүйесін жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... .. 105


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

111


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 114
Диссертациялық жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық зерттеуде Президенттік басқару жүйесінің саяси және құқықтық ой тарихында бағалану ерекшелігі, Президенттік басқару туралы саяси және құқықтық ойлардың пайда болуы мен дамуы, Президенттік басқарудың отандық заң ғылымында бағалануы, Қазақстанда Президенттік басқару жүйесінің қалыптасуы және дамуы, Қазақстанда Президенттік басқару жүйесінің орнығуының тарихи-құқықтық алғышарттары, Президенттік басқару жүйесінің қалыптасуы мен дамуының кезеңдері, Президент саяси тұрақтылық пен мемлекеттік тұтастық кепілі, Президенттің билік бөлу жүйесіндегі орны мен ролі, Қазақстанда билік бөлу жүйесінің дамуы, Президент жән заң шығару билігі, Президент және атқарушы орган, Президент және сот билігі, Президенттік басқару жүйесін жетілдіру жолдары қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік жүйесінде Президенттің атқаратын ролі ерекше болып табылады. Қазақстан Республикасының Президенті өзінің мәртебесі бойынша ең жоғарғы лауазымды тұлға екендігі белгілі. Президент институтын сондықтан да, толыққанды зерделеп, айқындау, отандық ғылымда әлі де болса, өзінің жүйелі тұтастай бағасын ала қойған жоқ.
Елімізде Президент институтының қалыптасуы мен дамуын, оның әр кезеңін тарихи өлшем тұрғысынан айқындап, терең тану керек. Сонда ғана, елімізде жүргізіліп жатқан мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру шарасын тиімді атқара аламыз.
Қазақстан Республикасындағы Президенттік басқару жүйесі аз жылдардың ішінде үлкен даму кезеңдерін қалыптасу уақытын бастан өткерді. Тарихи тұрғыдан алғанда бұл аз уақыттың көрінісіндей. Ал, шын мәніне, терең үңілетін болсақ, қатпарлы қалтарыстардың шешімін таппаған мәселелердің көптеп кездесетінін көреміз.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев халыққа жолдауында, елімізде жүргізілетін “әкімшілік реформаның басты мақсаты басқарушы аппарат жұмысының тиімділігі мен нәтижелігін арттыру болуға тиіс. Яғни, халыққа қызмет етуі шарт” [1, 9 б.], - деп мемлекеттік органдардың басты мақсатын нақты айқындап көрсеткен болатын. Қазақстанда жүзеге асатын мемлекеттік құқықтық реформалар барысында осы бағытты ұстануымыз қажет. Сонда ғана, елімізде жүргізіліп жатқан мемлекеттік реформалар өзінің жемісті нәтижесін береді. Қазақстан Республикасының құқықтық саясат тұжырымдамасында мемлекеттік органдардың жүйесін жетілдіру туралы заңнаманың бағыты былай айқындалған: “Қазақстан Республикасының Конституциясында жария етілген, адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының басымдығы, құқықтың үстемдігі, біртұтас мемлекеттік биліктің тармақтарға бөлінуі және олардың тежемемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы келісе қызмет істеуі принциптеріне негізделген демократиялық, құқықтық, зайырлы және әлеуметтік мемлекет құру бағытының заңнамада дәйекті түрде іске асырылуын қамтамасыз ету керек” [2, 10 б.].
1 Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру-мемлекеттік саясаттың басты мақсаты. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. – Алматы: Юрист, 2008. – 32 б.
2 Қазақстан Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы. – Алматы: Жеті жарғы, 2002. – 56 б.
3 Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 136 б.
4 Медисон Дж. Болашаққа хат // Әлемдік саясаттану антологиясы. 10-томдық. Мәдени мұра бағдарламасы. Алматы: Қазақстан, 2006. - 255-283 бб.
5 Майлыбаев Б.А. Становление и эволюция института Президента Республики Казахастан: проблемы, тенденции, перспективы (опыт политико-правового исследования): Монография. – Алматы: Арыс, 2001. – 532 с.
6 Платон. Государство // Собрание соч. – М., 1968. – Т. 3. - С. 644.
7 Аристотель. Политика. - М.: - 1911. – С. 425.
8 Коркунов Н.М. Лекции по общей теории права. - СПб., 1889. – С. 325.
9 Кистяковский Ф. Лекции по общему государственному праву. - М.: 1912. – С. 462.
10 Черниловский З.М: Институт призендентуры в свете исторического опыта // Советское государство и право. 1991. - №6. – с. 12-16.
11 Лазарев Б.М. Президент СССР // Советское государство и право. - М.: 1990. - №7. - С. 4.
12 Өзбекұлы С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теориясы: Оқулық. – Алматы: Жеті жарғы, 2006. – 264 б.
13 Зиманов С.З. Конституция и Парламент Республики Казахстан. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 352 с.
14 Сапаргалиев Г.С., Салимбаева Ж. Проблемы конституционной ответственности. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. – 152 с.
15 Ахметов М.М. Особенности становления президентской формы правления в Республике Казахстан (проблемы теории и практики). – Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 134 с.
16 Сартаев С.С., Күнқожаева Г.Н. Қазақстан Республикасында билікті бөлу және оларды жүзеге асыру принциптерінің қалыптасуы / Оқу құралы. – Алматы: Жеті жарғы, 2002. – 64 б.
17 Касымбеков М.Б. Институт Президентства как основной фактор формирования суверенного Казахстана // Материалы международной конференции. – Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии и политологии МОН РК, 2001. – 6 апреля. – С. 123-139.
18 Сабден О.С. Сильная власть как неотъемлемый фактор экономической стабилизации общества переходного периода // Материалы международной конференции. - Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии и политологии МОН РК, 2001. – 6 апреля. – С. 193-200.
19 Сафинов К.Б. Правительство Республики Казахстан на переходном этапе / Под ред. Зиманова С.З. – Алматы: Юрист, 2002. – 548 с.
20 Бусурманов Ж. Д. Евразийская концепция прав человека. – Алматы: КазГЮУ, 2006. – 481 с.
21 Козыбаев М.К. Эволюция института Президентства: от формального суверенитета в императивам национальной государственности // Материалы международной конференции. – Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии и политологии МОН РК, 2001. – 6 апреля. – С. 35-45.
22 Бектурганов Н.С. Институт Президентского правления в новых независимых государствах // Материалы международной конференции. – Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии и политологии МОН РК, - 2001. – 6 апреля. – С. 7- 12.
23 Ертысбаев Е.К. Институт Президентства как инструмент модернизации посттоталитарных транзитных обществ (на примере Республики Казахстан) // Материалы международной конференции. – Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии и политологии МОН РК, 2001. – 6 апреля. – С. 105-118.
24 Конституция (Основной Закон) Российской Социалистической Федеративной Советской Республики // Кукушкин Ю.С., Чистяков О.И. Очерк Советской Конституции. - М.: Издат-во полит лит. - 1987. – 127 с.
25 Сталин И.В. Вопросы ленинизма (изд. 11-е). М.: 1939. – 734 с.
26 Қазақстан Республикасы Конституциясының түсіндірме сөздігі. - Алматы: Жеті Жарғы, 1996. – 368 б.
27 Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. - Алматы: Жеті Жарғы, 2004, - 480 б.
28 Сартаев С.С., Назарқұлова Л.Т. Қазақстан Республикасы Конституциясының қалыптасуы: проблемалары мен болашағы. – Алматы. - 2005. - 464 б.
29 Қазақстан Республикасының Конституциясы, Президент, Парламент және оның депутаттарының мәртебесі, Үкімет, Республикалық референдум, Сайлау туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдары / Құрастырған Э.Б. Мұхаметжанов, А.Н. Котлов. - Алматы: Жеті Жарғы, 1999. – 432 б.
30 Баишев Ж. Конституционное право Республики Казахстан: Учебно-метод. пособие. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. - С. 392.
31 Майлыбаев Б. Юридическая категория. Институт президентсва (понятие, сущность, содержание, основные признаки) // “Правовое обеспечение суверенитета Республики Казахстан: Вопросы теории и практики”: Материалы междун. научно-теоретич конферен. посвящен к дню Республики - Алматы: КазГЮА, 2001. – С. 86-95.
32 Копабаев О.К. Конституционный закон: понятие и предмет регулирования // “Конституция Республики Казахстан и актуальные проблемы юридической науки”: Материалы международной научно - практической конференции. – Алматы, 1997. – С. 3-6.
33 Қазақстан Республикасының Президенті туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 52 б.
34 Қазақстан Республикасының Конституциясы. - Алматы: Юрист, 2007. - 40 б.
35 Жиренчин К.А., К.К. Айтхожин. Конституция Республики Казахстан и вопросы теории суверенитета // Социокультурные и политико – правовые проблемы суверенитета Казахстана: Материалы Республиканской научно-теоретической конференции, посвященной десятилетию суверенитета Казахстана. – Алматы: КазГЮА, 2000. – С. 5-9.
36 Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы негізгі заң актілері. – Алматы: Юрист, 2008. – 40 б.
37 Е. Нурпеисов. Эволюция формы государственного правления в Казахстане // Правовое обеспечение суверенитета Республики Казахстан: вопросы теории и практики: Материалы международной научной – теоретической конференции, посвященной дню Республики (23 октября 2000, г. Астана). – Алматы: КазГЮА, 2001. - С. 17-21.
38 Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл. – Алматы: Атамұра, 2003. – 240 б.
39 Нурпеисов Д.К. Обеспечение национальной безопасности как важнейшее условие устойчивого развития Казахстана // Теоретические и конституционно-правовые проблемы парламентаризма в республике Казахстан: Материалы международной научно-практической конференции. – Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2006. - С. 114-117.
40 Бакаев А.К. Международно-правовые основы борьбы с коррупцией в системе госуправления Казахстана // Правовые проблемы государственного управления в условиях рыночный отношений в Республике Казахстан: международной научно – теоретической конференции (30 ноября 2006 года). – Алматы: Комплекс, 2006. - С. 36-44.
41 Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы Қазақстан Республикасының заңы. – Алматы: Юрист, 2006. – 15 б.
42 Табанов С.А., Оразова А.Ә. Күрделі заманның өтпелі кезеңдеріндегі қазақ қоғамы Ата заңдарының (Коснтитуцияларының) тарихи – құқықтық сабақтастығы. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 360 б.
43 Ибраева А.Қ. Адам құқықтары – құқықтық мемлекеттегі мемлекеттік аппарат қызметінің негізгі қағидасы: заң. ғыл. канд. дисс..: 12.00.01. - Алматы, 2008. – 156 б.
44 Фатеев А.Н. История общих учений о праве и государстве. Харьков, 1909. – 161 с.
45 Афанасьев В.Г. Общество: системность, познание и управление. - М.: 1981. - 321 с.
46 Баренбойм П. 3000 лет доктрины разделения властей. Суд Сьютера. - М.: 1995. - 252 с.
47 Абашмадзе В.С. Учение о разделении государственной власти и его критика. Тбилиси, 1972. - 179 с.
48 Нерсесянц В.С. Гегелевская философия права: история и современность. - М.: 1974. – 229 с.
49 Мұхамедов М., Старшинов Б., Сырымбетұлы Б. Саяси-құқықтық ілімдер тарихы / Оқу құралы. – Алматы, заң әдебиеті. - 2003. - 340 б.
50 Нерсесянц В.С. Политические учения Древней Греции. - М.: 1979. – 178 с.
51 Прозорова Н.С. Теория “разделения властей” и современное буржуазное государство. // Советское государство и право. - 1974. – №9. - 8-11 с.
52 Мирзаев С.Б. Полибий. - М.: 1986. - 98 с.
53 Цицерон. Диалоги. - М.: 1966. – 571 с.
54 Галиева Л.Ш. Разделение власти в субъектах федерации: Дисс. канд. юр.наук.: 12.00.01. - Уфа. - 2002. - 186 с.
55 Омельченко О.А. Идея правового государства: истоки, перспективы, тупики. М., 1994. – 191 с.
56 Политология. Энциклопедический словарь. - М.: 1993. - 985 с.
57 Ливанцев К.Е. Всеобщая история государства и права. Л.: ЛГУ, 1985. – 165 с.
58 Прозорова Н.С. Политические и правовые взгляды Лильберна. - М.: 1960. – 127 б.
59 Сперанский М.М. Мемлекеттік заңдар жинағына кіріспе // Әлемдік саясаттану антологиясы. 10 томдық. Мәдени мұра бағдарламасы. Алматы: Қазақстан, 2006. – 5 Т. – 16-41 бб.
60 Менделеев Д.И. Разделение властей (о значении разделения трех основных правительственных отправлений, законодательство, администрация и суд) // Радько Т.Н. Теория государства и права: Хрестоматия / Под. общ. ред. И.И. Лизиковой. М.: Академический проект, 2005. – С.180-206.
61 Коркунов Н.М. Совместность властвования (учение о разделение властей) // Радько Т.Н. Теория государства и права: Хрестоматия / Под. общ. ред. И.И. Лизиковой. - М.: Академический проект, 2005. – С. 214-278.
62 Хвостов В.М. Государственная власть (верховная власть в государстве; три основные функции власти: законодательство, суд и управление; местное и центральное управление, автономия) // Радько Т.Н. Теория государства и права: Хрестоматия / Под. общ. ред. И.И. Лизиковой. - М.: Академический проект, 2005. – С. 529-580.
63 Ағдарбеков Т. Құқық және мемлекет теориясы. – Қарағанды: Болашақ –Баспа, 2002. – 320 б.
64 Ибраева А.С. Теория государства и права: Учеб. пособие. – Алматы: Жеті жарғы, 2006. – 432 с.
65 Черепанов В.А. Конституционно-правовые основы разделения государственной власти между Российской Федерацией и ее субъектами. - М: МЗ-ПРЕСС, 2003. - с. 492.
66 Ефимов В.И. Власть в России. – М., 1995. – 622 с.
67 Комаров С. А., Малько А. В. Теория государства и права: Краткий учебник для вузов. - М.: НОРМА, 2003. – 423 с.
68 Автономов А.С. Избирательная власть. - М., -2002. – 123 с.
69 Чиркин В.Е. О понятии ветвь государственной власти // Право и политика. – 2003. - №4. – с. 5-6.
70 Чиркин В.Е. Государствоведение: Учебник. – М.: Юристъ, 1999. – 452 с.
71 Колпаков Н.В. Теоретическая модель разделения властей на примере современной Росии // Юридическое образование и наука. - 2001. - № 2. –с. 21-27.
72 Бушуев И.И. Разделение властей в федеративном государстве: дисс. канд. юр.наук.: 12.00.01. – М.: 1997. - 360 с.
73 Көмекова А.Қ. Қазақстан Республикасында билік бөлу қағидасына конституциялық дамуы // Қазақстандық қоғамның жаңару жағдайында Парламентаризмді жетілдіру және дамыту мәселелері атты халықаралық ғылыми - практикалық конференциясының материалдары. Алматы, 2006. - 234-236.
74 Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан: Қазақстан Республикасы Президентінің халқына Жолдауы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 112 б.
75 Малиновский В.А. Президент Республики Казахстан и Парламент Республики: взаимоотношения, система сдержек и противовесов // Научное издание. – Астана: Институт законодательства Республики Казахстан, 2005. – 53 с.
76 Баймаханов М.Т. К вопросу о политико-правовой природе Парламента как высшего органа государственной власти // Теоретические и конституционно – правовые проблемы парламентаризма в Республике Казахстан: Материалы международной научно-практической конференции. Алматы: КазНУ имени аль-Фараби, 2006. - С. 16-24.
77 Исабеков А.Қ. Қазақстан Республикасы Парламентінің құқықтық мәртебесі: заң ғыл. канд. дис. автореф: 12.00.02. - Алматы, 2000. - 29 б.
78 Сапаргалиев Г.С. О состоянии и перспективах развития Парламента Республики Казахстан // Қазақстандық қоғамның жаңару жағдайында Парламентаризмді жетілдіру және дамыту мәселелері. – Алматы, 2006. – С. 6-15.
79 Сафарова Т.С. Законодательная деятельность Парламента Республики Казахстан // Научное издание. – Астана: Институт законодательства Республики Казахстан, 2005. – 24 с.
80 Жарболова А.Ж. Қазақстан Республикасындағы заң шығару процесі: заң ғыл. канд. дис. автореф: 12.00.02. - Алматы, 2004. - 30 б.
81 Шиллер С.В. Парламент Республики Казахстан: структура, рабочие органы // Научное издание. – Астана: Институт законодательства Республики Казахстан, 2005. – 38 с.
82 Салимгерей А.А. Конституция Республики Казахстан и формирования Парламента РК Научное издание. – Астана: Институт законодательства Республики Казахстан, 2005. – 36 с.
83 Проблемы согласованного функционирования органов государственной власти Республики Казахстан и системы сдержек и противовесов / Под ред. Сапаргалиев Г.С. – Алматы: Издательский дом КазГЮУ, 2006. – 468 с.
84 Қазақстан Республикасының Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі туралы Қазақстан Республикасының Президентінің Конституциялық заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 68 б.
85 Қазақстан Республикасының Президенті туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 52 б.
86 Ким В.А. Некоторые проблемы совершенствования Парламента Республики Казахстан // Теоретические и конституционно – правовые проблемы парламентаризма в Республике Казахстан: Материалы международной научно-практической конференции. Алматы: КазНУ имени аль-Фараби, 2006. - С. 24-29.
87 Сафинов К.Б. Правительство Республики Казахстан на переходном этапе / Под. Ред. Зиманова С.З. – Алматы: Юрист, 2002. – 548 с.
88 Керимов А.Д. Современное государство: вопросы теории. - М.: Норма, 2007. – 144 с.
89 Досалиев Қ.Б. Заң үстемдігі қағидасының мемлекеттік билікті ұйымластыру және жүзеге асырудағы орны: заң ғыл. докт. дисс...: 12.00.01. – Алматы, 2004. – 237 б.
90 Айтхожин К.К. Правительство Республики Казахстан в системе разделения единой государственной власти // Теоретические и конституционно – правовые проблемы парламентаризма в Республике Казахстан: Материалы международной научно-практической конференции. Алматы: КазНУ имени аль-Фараби, 2006. - С. 96-101.
91 Исабеков Т.Ш. Принцип коллегиальности и единоналичия в деятельности правительства и иных центральных исполнительных органов Республики Казахстан // Вестник КазНУ, серия юридическая. 2004. - №4 (32). – С. 94-97.
92 Джапаркулов Н.Б. Конституционный принцип организации власти в Республике Казахстан. – Алматы: Издательский дом КазГЮУ, 2003. – 132 с.
93 Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 40 б.
94 Конституционное право Республики Казахстан: Учебник / Сост. Ащеулов А.Т. – Алматы: КазГЮА, 2001. – 656 с.
95 Тлеубаев Қ. Ө. Қазақстан Республикасы Үкіметінің билікті бөлу принципімен сәйкес конституциялық-құқықтық уәкілеттігі: Заң ғыл. канд. дисс...: 12.00.02. – Алматы, 2006. – 120 б.
96 Томас Джефферсон о демократии / Сост.: Сол К. Падовер. – СПб.: Лениздат, 1992. – 335 с.
97 Қазақстан Республикасының сот жүйесі және судьяларының мәртебесі туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы: Юрист, 2007. – 24 б.
98 Қаржаубаев Е.К. ҚР Сот билігінің мемлекеттік биліктің тәуелсіз бір тармағы ретінде тану // ҚазМУ хабаршысы. - 2008. - №1(45). – 91- 94 бб.
99 Қаржаубаев Е.К. Сот билігін Қазақстанда құқықтық мемлекет қалыптастырудың құралы ретінде тану // Актуальные проблемы международного права и политики (в свете выступления Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева на 62- сессии Генеральной Ассамблеи ОНН): сб. Материалов научно-теоретической конференции (14 декабря 2007 г.) / Отв. Ред. С.Ж. Айдарбаев. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 123-127 бб.
100 Мурзаев К.Б. Конституционно – правовые основы организации деятельности судебных органов в обеспечении прав и свобод граждан: Автореф. канд. юрид. наук: 12.00.02. – Алматы, 2007. – 24 с.
101 Шайкенова С.Т. Независимость судей в государствах переходного периода: автореф. канд. юрид. наук: 12.00.01. – Алматы, 2006. – 23 с.
102 Марченко М.Н. Судебное правотворчество и судейское право. – М.: ТК Велби, Изд-во Проспект, 2007. – 512 с.
103 Чиркин В.Е. Современное государство. – М.: Междунар. отношения, 2001. – 416 с.
104 Мами К. Особенности реформирования судебной системы Республике Казхастан на своременном этапе // ХХ ғасырдағы құқықтық білім, ғылым және пракика: жалғастық және болашақ: әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-нің 70-жылдығына және Қазақстандағы құқықтық білімнің 65-жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 24 қазан 2003 ж. / Құраст. Абайдельдинов А.М. Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 25-36 бб.
105 Тыныбеков С.Т., Қаржаубаев Е.К. Азаматтық қоғам құрудағы Қазақстан Республикасы сот органдары реформасының кейбір мәселелері // Актуальные проблемы международного права и политики (в свете выступления Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева на 62 - сессии Генеральной Ассамблеи ОНН): сб. Материалов научно-теоретической конференции (14 декабря 2007 г.) / Отв. Ред. С.Ж. Айдарбаев. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. – 179-183 бб.
106 Адилшина Г.М. Сот билігінің пайда болу теориясы (мемлекеттік құқықтық ойлар) // Қазақстан Республикасындағы Парламентаризмнің теориялық және конституциялық-құқықтық мәселелері атты халықаралық ғылыми практикалық конференциясының материалдары 17 қараша 2006 ж. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 191-198 бб.
107 Байқадамов Н.С., Муйденова А.Қ. Қазақстанда құқықтық мемлекет қалыптастырудағы сот билігінің рөлі // Қазақстан Республикасындағы Парламентаризмнің теориялық және конституциялық-құқықтық мәселелері атты халықаралық ғылыми практикалық конференцияның материалдары 17 қараша 2006 ж. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 309-313 бб.
108 Абен Е.М. Политико-правовая природа формы правления в Республике Казахстан: Автореф. канд. юр.наук.: 12.00.02. – Алматы, 1999. – 26 с.
109 Нұрпейісов Е.Қ., Котов А.К. Қазақстан мемлекеті: хандық биліктен президенттік республикаға дейін. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 96 б.
        
        |КІРІСПЕ...................................................................
...................................... |3
| |
|1 |ПРЕЗИДЕНТТІК БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНІҢ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙ ТАРИХЫНДА | |
| ... ... |9 ... ... ... ... және құқықтық ойлардың пайда | |
| ... мен |9 |
| ... |
| ... | ... ... ... заң ... |18 |
| ... | |
| | | |
|2 ... ... ... ЖҮЙЕСІНІҢ ҚАЛЫПТАСУЫ ЖӘНЕ | |
| ... |25 ... ... ... ... ... | |
| ... |25 |
| ... |
| ... | ... басқару жүйесінің қалыптасуы мен дамуының кезеңдері |30 ... ... ... пен ... ... |35 |
| ... | |
| | | |
|3 ... ... ... БӨЛУ ... ОРНЫ МЕН | |
| ... |
| ... | ... ... бөлу ... |56 |
| ... | ... және заң ... |70 |
| ... ... және ... |81 |
| ... |
| |.. | ... және сот |93 |
| ... |
| |.............. | ... ... ... жетілдіру |105 |
| ... | |
| | | |
| | | |
| ... |
| ... | |
| | | |
| ... ӘДЕБИЕТТЕР |114 |
| ... | ... ... ... ... ... зерттеуде
Президенттік басқару жүйесінің саяси және құқықтық ой ... ... ... басқару туралы саяси және құқықтық ойлардың пайда
болуы мен дамуы, Президенттік басқарудың отандық заң ғылымында ... ... ... ... ... және ... ... басқару жүйесінің орнығуының тарихи-құқықтық
алғышарттары, ... ... ... ... мен ... ... ... тұрақтылық пен мемлекеттік тұтастық кепілі,
Президенттің билік бөлу ... орны мен ... ... ... ... дамуы, Президент жән заң шығару билігі, Президент және ... ... және сот ... ... басқару жүйесін жетілдіру
жолдары қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ролі ерекше болып табылады.
Қазақстан Республикасының Президенті өзінің мәртебесі ... ең ... ... ... ... ... ... сондықтан да,
толыққанды зерделеп, айқындау, отандық ғылымда әлі де болса, өзінің жүйелі
тұтастай бағасын ала қойған ... ... ... ... мен дамуын, оның әр кезеңін
тарихи өлшем тұрғысынан айқындап, терең тану керек. Сонда ғана, ... ... ... ... ... ... шарасын тиімді
атқара аламыз.
Қазақстан Республикасындағы Президенттік ... ... аз ... үлкен даму кезеңдерін қалыптасу уақытын бастан өткерді. Тарихи
тұрғыдан ... бұл аз ... ... Ал, шын ... терең
үңілетін болсақ, қатпарлы қалтарыстардың шешімін таппаған ... ... ... ... ... Н.Ә. ... ... жолдауында,
елімізде жүргізілетін “әкімшілік реформаның басты мақсаты басқарушы аппарат
жұмысының тиімділігі мен нәтижелігін арттыру болуға тиіс. Яғни, ... етуі ... [1, 9 б.], - деп ... ... басты мақсатын
нақты айқындап көрсеткен болатын. Қазақстанда ... ... ... ... ... осы бағытты ұстануымыз қажет. Сонда ... ... ... ... ... ... ... нәтижесін
береді. Қазақстан Республикасының құқықтық ... ... ... жүйесін жетілдіру туралы заңнаманың бағыты былай
айқындалған: “Қазақстан ... ... ... ... мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарының басымдығы, ... ... ... ... тармақтарға бөлінуі және олардың
тежемемелік әрі тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы келісе қызмет ... ... ... құқықтық, зайырлы және әлеуметтік
мемлекет құру бағытының заңнамада дәйекті ... іске ... ... ... [2, 10 б.].
“Қазақстан ... ... - ... ... ішкі және ... ... ... бағыттарын айқындайтын, ел
ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ететін ... ... ... [3, 17 б.], - деп ... ... ... Республикасының Президентіне үлкен міндет жүктелетіндігі, ... ... ... ... ... екендігін көрсететін бап болып табылады.
Мемлекеттік билік жүйесінің үйлесімді қызмет атқаруын қамтамасыз ету,
ұлттық татулық пен саяси ... ... ... ету. ... ... басты міндеттерінің бірін құрайды.
Республика Президентінің алдына қойылған мұндай үлкен міндеттерді
тиімді жүзеге ... ... ... ... әрқашанда дамып, жетіліп
отыруын талап етеді.
Қазіргі кезеңде президенттік басқару жүйесінің конституциялық құқықтық
негіздері ... оның ... ... және Қазақстанның
саяси құқықтық тарихындағы орны мен ... ... ... әлі ... ... ... ала ... жоқ.
Соңғы кезеңде елімізде жүргізіліп ... ... ... ... ... ... әлі де болса, ... ... ... ... ... ... ... дамыту үшін оның
тарихи өткен жолын, даму ... ... ... саралап,
бағалауымыз қажет. Сонда ғана, Президенттік басқару жүйесін өзіндік болмысы
бар, мемлекеттік тетік деңгейіне көтере аламыз.
Айтылған жағдайлардың барлығы тақырыптың ... ... ... деңгейі. Қазақстан Республикасындағы Президенттік
басқару жүйесінің ... мен ... ... заң ... оның ... құқық өкілдері тарапынан ... ... ... ... бастап, жүйелі түрде зерттеле бастады.
Осы кезең аралығында Президенттік басқару жүйесінің әр түрлі қырлары
белгілі ... М.Т. ... С.З. ... В.А. ... ... С.Н. ... С.С. ... және т.б.
тарапынан кеңінен сөз етіліп үлкен ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде зерттеген
еңбектер де ... ... ... В.А. ... ... суверенного Казахстана” (1998 г.) атты ... ... Бұл ... ... ... ... басқару
жүйесінің қалыптасуы, оның билік бөлу ... ... ... мен ... конституциялық-құқықтық негізде талданады. Еңбекте
автор негізінен ... ... ... Президенті
Н.Ә. Назарбаевтың саяси бейнесіне көп көңіл бөлген.
Президент институтын зерттеудегі отандық тағы бір ... ... Б.А. ... “Становление и эволюция института ... ... ... тенденции, перспективы (опыт политико-
правового ... (2001 г.) атты ... ... ... автор, Президент институтының мемлекеттік құқықтық ой тарихындағы
орнын, оның генезисі мен қалыптасуын, ХХ ... ... ... жаңа кезеңдегі халықаралық тәжірибедегі ... ... ... ... ... ... жүйесінің ТМД елдеріндегі
қалыптасу ерекшеліктері, Президент институтының Қазақстандық моделін, оның
билік бөлу жүйесіндегі орнын ... ... ... бұл еңбекте
Президенттік басқару жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... жүйесін зерттеуші М.М. Ахметов және
елбасының билік ... ... ... ... ... зерттеуінде
Н.С. Ибраевта ерекше атап өткен.
Президент институтының зерттелуінде заңгер ғалымдармен ... да, ... ... ... Сондай еңбектердің қатарына
Ж.Х. Жүнісованың “Республика Казахстан: Президент. Институты ... г.) атты ... де ... орны бар. ... бұл ... ... өтпелі кезеңдегі бейнесі сомдалып, басқа да ... ... сот ... ... ... ... тұжырымдар
жасалады.
Жоғарыдағы Президент институтына байланысты ... ... ...... аяда ... ... көңілді қазіргі
кезеңдегі Президенттің мәртебесіне ... ... ... да, ... ... ... институтының қалыптасуы мен дамуының
алғышарттары терең қарастырылмай, жалпы сипатта беріліп өтті.
Біздің жұмыста негізінен ... ... ... ... ... құқықтық алғышарттарын ашу, оның отандық заң ғылымында
бағалануын ... ... ... дамуына теориялық-тарихи
құқықтық тұрғыда баға беру болып табылады.
Зерттеу жұмысының объектісі. Диссертациялық жұмыстың негізгі объектісін
мемлекеттік билік ... ... мен ... ... ... ... қызмет жасауы құрайды.
Зерттеу жұмысының пәні. Қазақстан Республикасында Президенттік басқару
жүйесінің қалыптасуы, оның жүзеге асуы және ... ... ... орны ... ... ... пәні ... табылады.
Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық зерттеу жұмысының басты
мақсаты - Қазақстан Республикасында Президенттік биліктің ... ... ... ... ... және оның бет-бейнесін айқындау болып
табылады.
Осы мақсатқа жету үшін төмендегідей міндеттерді шешу көзделеді:
- Президенттік басқару жүйесінің ... және ... ой ... ... ... ... ... басқару жүйесінің орнығуының тарихи-
құқықтық алғышарттарын ашып көрсету;
- ... ... ... ... мен ... ... Билік бөлу жүйесіндегі Қазақстан Президентінің атқаратын ролін
көрсету;
- Қазіргі кезеңде Қазақстанда Президенттік басқару ... ... ... ... жасау;
Зерттеудің әдістері және әдістемесі. Іздену жұмысын әзірлеу барысында
диссертант Қазақстанда Президенттік басқару ... ... ... ғылыми еңбектерді ой сүзгісінен өткізіп, толық
пайдалануға ұмтылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... және ... танымдық
әдістер жүйесі: диалектикалық, салыстырмалы, функционалды талдау, ... ... т.б. ... ... алынды.
Зерттеу жұмысты жазу барысында ... ... ... ... С.З. ... С.С. Сартаевтың, Ғ.С.
Сапарғалиевтің, С.Н. ... О.К. ... З.Ж. ... ... С. ... А.С. ... Л.Т.
Назарқұлованың және т.б. ғылыми жұмыстардағы ... ... ... ... ... ... ... жұмысының нормативтік
бастауларын Қазақстан Республикасының Конституциясы, ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің жарлықтары, шет ел мемлекеттерінің ... ... ... ... ... ... ... жұмысында Президенттік
басқару жүйесінің саяси және құқықтық ой тарихында ... ... ... ... жүйесінің орнығуының тарихи-құқықтық
алғышарттары, Президенттік басқару жүйесінің қалыптасуы мен ... ... бөлу ... ... Президентінің атқаратын ролі,
қазіргі кезеңде Қазақстанда Президенттік ... ... ... ... ... зерттеліп отыр.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдары. ... ... ... ... ... мыналар жатады:
- Президенттік басқару жүйесі туралы көзқарастар, ой - пікірлер,
саяси-құқықтық ой тарихында маңызды орын алатын, адамзат ... озық ойлы ... ... үлкен мәселе болып
табылады. Президенттік жүйені бағалау классикалық тұрғыда оны
түсіну американдық саяси-құқықтық ой ... ... ... ... ... ой да, осы ... одан әрі дамыды.
- Қазақстан Республикасында Президенттік басқару жүйесі саяси-
экономикалық ... ... ... өмір ... ... орныққан, тарихи-құқықтық
қажеттіліктер негізінде қалыптасқан, елімізді тұтастандыруға
бағытталған, ... бірі ... ... Президенттік басқару жүйесі бірнеше даму кезеңнен өткен,
саяси-құқықтық құрылымдық жүйе болып ... ... ... ... мен ... бұл институттың қазіргі шындығын негізге
ала отыра, ... ... ... ... ... көрсетуге болады: 1990-
1993 жылдар аралығындағы Президенттік билік жүйесінің Қазақстанда енуі ... ... ... ... ... ... жүйесінің дамуы;
1995-2007 жылдар аралығындағы күшті Президенттік билік жүйесінің ... ... ... ... ... бөлу қағидасына
сәйкес, билік тармақтарының заң шығару, атқару және ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, Президентке билік тармақтарының арасындағы
тепе-теңдіктің сақталуын және мемлекеттік ... ... ету ... ... басқару жүйесі динамикалық дамып отыратын саяси-
құқықтық ... ... бірі ... оны ... ... қажет. Сондықтан да, қазіргі кезеңде Президентті,
билік ... ... ... ... ... ... дамытқан орынды. Президенттің көптеген ... ... ... одан әрі ... асыра
беруіміз қажет.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... қол ... ... нәтижелерді Қазақстан
Республикасында Президенттік билік жүйесін жетілдіру бағытында, оның тарихи-
құқықтық негіздерін айқындауда пайдалануға болады. ... ... ... нәтижелері елімізде жүргізіліп, жалғасын тауып жатқан құқықтық
реформаларды одан әрі дамытуда пайдалы болып табылады.
Диссертациялық жұмыстың ... ... ... ... заң оқу ... мемлекет және құқық теориясы, Қазақстан
Республикасының ... және ... ... салыстырмалы құқықтану,
конституциялық құқық және т.б. ... ... ... семинар
сабақтарын өткізуде қолданылуға ұсынылады.
Жұмыстың сыннан өтуі. Диссертация ... ... ... ... мемлекет және құқық теориясы мен ... ... ... ҚР ... және ... ... бақылау Комитетінің
тізімінде бекітілген ғылыми мақалаларында көрініс тапқан.
Жұмыстың ... ... ... мен ... ... ... Олардың қатарына мыналар жатады: ... ... ... ... ... и ... устойчивости
развития государственности РК: ... ... ... 2004 г.); Парламентаризм в Казахстане: история,
современность, перспективы развития: ... ... ... 2007 г.); ... задачи, стоящие перед Казахстаном в
свете Послания Президента Республики Казахстан от 28 ... 2007 ... ... ... 2007 ... ... ... Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен,
он бөлімшеден, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
1 ПРЕЗИДЕНТТІК БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНІҢ САЯСИ ЖӘНЕ ҚҰҚЫҚТЫҚ ОЙ ТАРИХЫНДА
БАҒАЛАНУ ... ... ... ... ... және құқықтық ойлардың пайда
болуы мен дамуы
Президенттік ... ... ... ... ... ... үшін күрес кезеңдерінде өмірге келіп, қалыптасты. Бұл кезеңдегі
Президенттік басқару туралы ... ... ... ... оның ... ... өмірге әкелген болатын.
Президенттік жүйе американдық саяси-құқықтық ойда негізінен тәуелсіз жаңа
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... теориялық негіздеріне американдық ойшылдардың ... ... А. ... Т. ... Дж. ... және т.б. ... ат
салысқан болатын. Президентті сайлау туралы өзінің ойын Дж. ... ... ... ... ... ... ... ретінде тікелей
штаттар жүзеге асырады. Олар беретін дауыс ... ... ... ... ... ішінен дербес және бір-бірімен тең қоғамдастықтар ретінде,
ішінара біртұтас қоғамдастықтың ... ... ... ретінде
қарастырылатындығынан шығады. Ерекше ескертілген жағдайларда сайлауды заң
шығарушы биліктің өкілдерінен тұратын тармағы өткізеді, ... бұл ... олар ... ... ... те ... тең саяси құрылымдар атынан
штаттар делегациялары ретінде ... ... бұл ... алып ... тегінде, федералдық белгілері қанша болса, ... ... ... бар аралас сипатта болады” [4, 267 б.]. ... ... ... ... ... негізі ретінде қалыптасты ... ... ... ... институтының орнығуының
ерекшеліктерін осы мәселемен тікелей ... ... ... ... ... ... атап өтеді: “Во-первых, ... ... от ... ... и означает “сидящий ... ... ... на ... ... ... эпоху, на опыт которой любили ссылаться ... что в ... ... ... даже ... ... ... Сената.
Во-вторых, еще до Конституционного конвента ... ... ... ... ... американских
штатов назывался “Президентом конгресса”.
В-третьих, председательствовавший на Филадельфийском Конституционном
конвенте Дж. Вашингтон также именовался ... ... все ... делегаты конвента видели в личности ... ... ... ... и ... ... использовали
обращение “Президент”.
В-четвертых, Президентом именовались губернаторы ... ... ... колоний” [5, с. 24].
Жалпы Президенттік билік жүйесінің қалыптасуы мен дамуын зерттемес
бұрын біз, ... ... ... ... мен ... ... ... керек.
Мемлекет теориясында басқару формасы мемлекеттік биліктің жоғарғы
органдарының құрылымы, ... ... ... және ... ... ... ретінде қарастырылады. Басқару формасы: мемлекеттің жоғары
органдары және оның ... ... ... ... әртүрлі мемлекеттік
органдардың арасындағы қарым-қатынастың құрылымын ... ... ... ... ... ... ... қандай
екенін анықтауға мүмкіндік береді. Аталған ... ... ... ... ... бөлінеді. Антикалық философ Платон ... ... ... айта келіп, оларда үш ізгілік болуы шарт
деп есептеді, - даналық, ... - ... және ... [6, с. ... ... ... ... саяси жүйе ретінде алып қарады,
оны жоғарғы билікпен теңдестірді және басқару ... ... ... ... және ... ... категорияларды пайдаланды
[7, с. 68]. ... орыс ...... ... басқарудың формасын сандық өлшеммен критеримен топ топқа бөлді.
Басты көрсеткіш – биліктің ... ... ... саны ... ... биліктің жоғарғы өнімі бір адамның қолында болса, ол –
монархия; егер көп ... ... ... ол – аристократия; егер
барлығының қолында ... - ... деп атап ... ...... қатынастардың дамуы және күрделенуі басқару формасын
талдаудың басқа да ... ... ... ... ... ойшылы
Монтескье демократияның негізінде – ізгілік, аристократияның негізінде –
қанағатшылдық, монархияның ...... ... ... ... [8, с. 112] деп атап көрсетті.
Қазіргі отандық және шет елдердегі заң ... ... ... ... ... ... ... сипатта болуда,
яғни, мемлекеттік органдардың және билік басындағы лауазымды тұлғалардың
құқықтық мәртебесінің ... ... ... т.б. Осы ... ... формалары монархиялық және республикалық ... ... ... формалары жағдайындағы мемлекет басшысының ... ... ... ... осы ... пайда болуы тарихи
аспектісінде қарастырайық. Тарихи ... ... ... ... ... ... көсемдері билігінен өсіп ... ... ... ерте кезеңінде мемлекеттік құрылыс әскери –
демократиялық сипатын сақтады. Бұдан кейін патша немесе тайпа көсемі ... өз ... ... ... ... ... өтуімен бұл лауазым
мұрагерлік сипатқа ие болды. Осылайша, монарх ... ... ... ... ... ... формасы болды. Қазіргі мемлекет
теориясында монархиялық аса маңызды заңнамалық белгілері – ... және ... ... билігінің жауапсыздығы аталып
көрсетіледі. Ғалым Н. Коркунов монархияның осы ... ... ... республика президенті мен монарх билігінің айырмашылығы осында, ... ... [8, с. 257]. ... ... ... ... ... Ф.
Кистековскийдің пікірі де осы пікірге ... АҚШ ... ... королевасының билігінен жоғары; алайда президент ... ... ... ... ... ... ... королевасы
ештеңеге жауап бермейді, сондықтан өз билігінің қаншалықты шектелгеніне
қарамастан ... ... қала ... [9, с. 298]. ... ... монарх
жауапсыздығы ұғымына, оның халықтың ... есеп ... ... ... ... конституциялық монархия жағдайында формальді түрде
корольдің жауапсыздығы заң ... ... ... ... құқықтық
статусының екі ерекшелігі туындайды, нақтылағанда оған ешкімнің ... және оны ... ... ... ... ... ... формасы жағдайындағы монархтың құқықтық
статусының аса маңызды ... бірі – ... басы ... ... мен ... ... ... басқарудың
республикалық формасынан ерекшелігі монарх өзінің қызметін мұралық пен және
өмір бақи ... ... ... ғалымдар бұл көзқарасты ... ... де, ... ... ... ... алға тартады. Бұл
көзқарастың дұрыстығы да бар. Егер қазіргі ... ... ... ... ... ... бар монархияларды атауға болады.
Мысалы, Малайзияда мемлекет басшысы - ... 5 жыл ... ... ... сайланбалы монархиялар ережеден тыс нәрселер болып
табылады. Сайланбалы ... қай ... өмір ... ... ... және
дұрыс емес құрылым” болып шықты. Ол мемлекеттік құрылыстың ыдырауына алып
келді, ... ... ... ... Мұны монарх билігінің өмір
бойлығы принципіне қатыстыда қолдануға болады. Мысалы, ... ... ... Парламент депутаттарының 2/3 дауысымен мерзімінен бұрын биліктен
тайдыруға болады; Сауд Аравиясында билеуші әулет ... ... ... ... жаңа ... алмастырыла алады. Бүгінде
басқарудың монархиялық формасы мейлінше кеңінен таралған. ... ... ... ... ... формасы монархиялық, ал Азияда -
мемлекеттердің ширегі, Африкада 50 мемлекеттің үшеуі ... ... бір ... ... Латын Америкасында – бір мемлекет
(Белида), Кариб бассейінінде ... ... ... Монархиялар болып
табылады.
Монархияның ортақ белгілерінің барлығына қарамастан әртүрлі елдердегі
монархиялардың билік өкілеттігі ... ... және ... ... ... ... байланысты үлкен үш түрге бөлуге болады:
абсолюттік, ... және ... ... Адамзат тарихындағы ең
көне басқару формаларының бірі абсолюттік монархия. Абсолюттік ... ... ... ... ... ... заң ... құқына ие,
мемлекетті басқару және жоғарғы сот инстанциясы болып табылады, сондай-ақ
діни ... ие. ... ... ... ... тарихи дәуірдің
әртүрлі кезеңдеріне абсолюттік монархияның өз ерекшеліктері болады. Мысалы,
ежелгі дәуірдегі: монархиялардан көне шығыс монархиялары (шығыс ... ... ... ... ... өте ... сондай-ақ империя
формасында ежелгі рим монархиясында қайталанбас құбылыс (б.э.д. І-ІІ ғ.).
Ежелгі рим монархиясы, әсіресе кейінгі ... ... ... ... мемлекеттер үшін үлгі болды. Орта ... ... ... үш ... ... өткерді: ерте феодалдық, сословиялық өкілетті
және абсолюттік монархия. Ежелгі ... ... ... ... ... Монархияның осы түрінің қалыптасуында ежелгі шығыс
мемлекеттеріндегі климаттық жағдайлар маңызды роль атқарды. Ирригациялық
құрылыстарды салу және оның ... ... ... ... ұзақ ... шаруашылықтың сақталынып қалуы, жерге, суға, құлдардың бір
бөлігіне деген ұжымдық меншіктің болуы – ... ... ... шарт ... Ең ірі жер иесі патшаның өзі болды. Шығыс деспотиясы
монархтың билігі формальді түрде ... еді. ... ... қолында
барлық билік шоғырландырылады, ол мемлекеттік аппаратты басқару қоғам
өмірінің ең ... ... ... ... Оның билігі құдайландырылды.
Ежелгі шығыс елдеріндегі мұндай монархиялық ... ... ... ... ... ... формалары ежелгі Азия –Африка
мемлекеттері үшін тән ... ... ... Үндістан, Қытай). Алайда,
шын мәнісінде мемлекет басшысының ... ... ... мен ... шектеліп отырды. Ежелгі рим монархиясы ерекшеленді. Монархиялық
басқару формасының алғашқы ... ... ... ... ... мекемелер болды. Мұнда республикадан монархияға көші,
өтпелі кезеңдегі басқару формалары әр түрлі әскери ... ... ... Тек ... кезеңде ғана Ежелгі Римде басқарудың ... ... ... ... әскери – бюрократиялық аппаратқа
және армияға арқа ... ... ... ... ... ... концепциясы басымдылыққа ие болды. Монархтың билігі абсолютті
болып есептеліп, мемлекет билеуші теңдестірілді. (Осыған байланысты Француз
королі Людовик ХІV - нің ... ... - Мен ... сөзі ... ... ... ... монархиялардың тарихи монархиялардан
сырттай болса да ... ... ... ... ... ... бір алқалы органдардың болуына ... ... ... ... ... ... Бұл елдерде Парламенттің
нақты өкілеттілігі, ... жоқ. Ол, ол ма, ... ... ... ... ... сипаттағы орын деп ... ... ... ... ... ... аш ... билеуші
жанындағы кеңесші ролін атқарады). Жаңа ... ... ... ... ұшырады. Егер абсолюттік монархия ... ... ... ... ... ... қатынастардың жаңа типі
–капиталистік шаруашылықтың пайда болуымен монархияның жаңа түрі ... ... ... ... мазмұны жағынан дуалистік монархия жаңа
жағдайларда позицияларын нығайта түскен ... тобы мен өз ... ... ... ... ... көрінісі болды.
Дуалистік монархия тұсында ... ... ... жасап буржуазияның
мүддесін білдірді, сондай-ақ ... ... ... дворяндардың,
феодалдардың мүдделерін білдіреді. Дуалистік монархияның спецификалық
ерекшелігі Парламент құзырлығы мен ... ... ... яғни
екеуінің де мейлінше едәуір өкілеттігі ... ... ... өмір
сүре алатындығы және бірін-бірі бақылай алатындығы. Осылайша, Парламент пен
монарх рольдерінің ... ... ... ... ... ... ... шығару билігін, ал монарх атқарушылық билікті өз қалпына алып үкіметті
құрды. Үкімет корольдің парламент шешіміне вето ... ... ... ... ... құқы ... ... дуалистік монархия “таза” күшінде
практикада кездеспейді. Алайда оның ... ... ... ... ... Буржуазияның абсолютизмге және феодализмге қарсы күрес
неғұрлым ... әр ... ... елдерде парламенттік (шектелген,
конституциялық) монархиялар құрылды. ... ... ... ... ... патшалық құрады, бірақ елді басқармайды”.
Мұндай жағдайда монарх мемлекеттің ресми ... ... ... ... ... ... басқаруды жүзеге асырмайды. Ереже бойынша, ... ... ... сәйкес монархтың мемлекетті
басқаруға ... ... ... болады, бірақ оны конституциялық
практикада шын мәнінде пайдаланбайды. Заң актілерін парламент қабылдайды ... ... ... қол ... ... парламент сайлауында көп дауыс
алған партия құрады; партияның лидері үкімет басшысы болды. ... осы ... бір ... ... ... ... ... республикаларға тән. Жоғарыда жүргізілген талдаудың ... ... ... –құлиеленушілік қоғам жағдайында ... ... ... ... ол ... басқарудың негізгі
формасына айналды; буржуазиялық қоғамда және қазіргі кезеңде монархия ... ... ... ... ғана ... ... ... Швеция, Норвегия және т.б.). Бүгінге дейін монархия мемлекеттік
басқарудың неғұрлым икемді және ... ... бірі ... 1975 жылы ... ... ... (сайлау) монархияны
орнатуға дауыс берді. Қазіргі Ресейде монархиялық көңіл күй бар. ... және ... ... ... мемлекет басы мәртебесінің
ерекшеліктері. Республика (латынша – res / publіcus, res –дело, publіcus -
қоғамдық) ... ... ... ... сайланып қойылатын
мемлекеттік басқарудың ... ... ... ... ... Спартада және Ежелгі Римде демократиялық ... ... ... ... ... ... жеке дара басшысы
болған жоқ. Мысалы, Афина мемлекетінің құрылымында ... ... ... жиналысы – заңнамалық функция атқарды; атқарушы функция атқарған ... ... ... сот ... ... асырған-ареопаг болды. Сонымен,
бұл мемлекеттердің ... ... ... бөлу ... ... ... қала ... болды. Алайда басқарудың
республикалық формасы жаңа және ... ... ... кең ... ... республикалық формалары жағдайында мемлекет басы ереже
бойынша ... ... ... ... ... Черниловскийдің пікірінше президентураның тарихи тамыры ежелгі рим
дәстүрі – диктатурада [10, с. 14] ... ... ... ... ... осы институты енгізілді. Шексіз билік авторитаризмге
алып баратынынан хабардар римдік республиканың конституциясы диктатордың
билігін алты ай ... ... ... ... парламенттік,
президенттік және аралас типтегі (жартылай президенттік) республикаларды
бөліп қабылданған. Парламенттік және президенттік республикаларда ... ... ... Егер ... әлемдегі 190 мемлекеттің 140 республика
екенін ескерсек, бүгінде президент институты ең жиі ... ... ... бірі ... көз ... Парламенттік республикада
Президент мемлекет басшысы ретінде ... ... ... ... ал іс ... оны Парламент сайлауында көпшілік орын алған
партия құрады. Мұндай өзара байланысудың себебі парламенттік ... ... ... ... ... және есеп береді. Сондықтан егер
үкіметтің саясаты парламенттің сеніміне ие болмаса, онда ... ... ... ... тұрпаты белгілеріне: парламенттің
жоғарылығы, Үкіметтің ... ... ... ... алдында
жауаптылығы; Үкіметті парламенттік негізінде құру; мемлекет басшысын
тікелей ... пен ... ... ... арнайы алқамен сайлау.
Мемлекет басшысы статусының аса ... ... ... ... ... ... басшысы мұндай жағдайда басқада мемлекеттік
органдар ... ... роль ... ... ... бұған қарамастан
белгілі бір жағдайда Президент мемлекеттің дамуында шешуші роль атқаруы
мүмкін. Мысалы, ... ... ... Ф. ... өз мерзімі
бітуінің алдында конституциялық реформалардың қажеттігі ... ... ... болды. Сонымен, парламенттік республикалар Президент билігінің
формальді – ... ... ... ... бұл институт
маңызды роль атқарады.
Қазіргі әлемде ... ... ... ... кең ... ... ... Егер мәселеге қатаң тұрғыда қарар болсақ
мемлекеттік билікті бөлі ... осы ... ... ... асырылады. Мұнда заң шығару және атқарушы ... екі ... ... және ... ... нақты жүзеге асырылады. Екі органның
екеуінде халық сайлайды. Президентті тікелей сайлау жолымен халықтың ... ... ... ... алдында жауап береді. Парламенттен тыс
сайлау ... ... ... ... ... ... ... қатар, президенттің парламентті таратуына құқық бермейді. Сонымен
басқарудың осы формасында ... ... бөлу ... ... асырылады және тосқауыл – қарсы тосқауылдар жүйесі жұмыс ... ... ... ... ... ... ... болып, барлық
жоғарғы лауазым иелерін және соттарды тағайындайды. Айрықша айту қажет
атқарушы билік Парламенттің ... ... ... ... ... ... ... иелерін Парламент орнынан ала алмайды. Бұл президенттің
ғана ... ... ... ... президенттік формасы АҚШ болып
табылады. АҚШ–та Президенттің билігі өте күшті, ол бір ... ... әрі ... биліктің басшысы. Заң шығару ... де ... ... мол. ... Президенттің ұнамаған заңды Парламентке
қайта қарату құқы бар. Бұдан бөлек оның аса маңызды құзыры ... ... ... ... ... құқы бар. ... ... заңсыз
күшейіп кетуіне жол бермес үшін АҚШ Конституциясында тосқауыл және қарсы
тосқауылдар жүйесі ... ... ... ... заң ... және ... ... Барлық лауазым иелері, оның ішінде ... ... ... ... ... ... заң ... кейінге қалдыру
ветосын Конгресстегі депутаттар дауысының 2/3 алғанда ғана ... ... ... заң шығару және атқарушы биліктерге едәуір дәрежеде қарсы
тосқауыл АҚШ –тың жоғарғы соты ... ... ... Сот ... қол
қойған және Конгресс қабылдаған кез-келген заң ... ... ... ... ол ... ... ... жойып жібере алады.
Конгресстің Үкіметтің ... ... ... құқы бар. ... ... ... ... АҚШ Конгрессінің Сенаты бекітпейінше
өз қызметтеріне кірісе алмайды. Конгресстің аса ... ... ... ... ... және ... биліктің қызметіне тұрақты
бақылау орнату, қаржының бөлінуін қадағалау болып ... ... ... ... ... ... саяси күштердің орналасуына қарай қалыптасқан
дәстүрлерге енгізілген реформаларға сәйкес мемлекеттік ... ... ... (президенттік республика мен парламенттік ... ... ... ... ... аралас формасы дегеніміз
президенттік және парламенттік республика ... ... ... ... бұл ... ... формалары да әртүрлі және әр
деңгейде болады, заңнамалық әдебиетте басқарудың бұл формасын қолдамайтын
пікірлер де бар. В.В. ... ... ... ... ... болсын ұштастыру егер ... ... ... ... оны ... алу өте ... ... ғалымдардың
пікірінше аралас формалардың болуы өзін-өзі ақтайды [11, с. 4].
Басқарудың аралас формасы жағдайында ... ... ... ... босаңсыған формаға ие болуы
қарастырылады. Екінші ... ... ... жартылай парламенттік
гибриттік (дүбарә) формадағы жүйелер пайда болады. Жартылай президенттік
форма ... ... ... ... тән ... ... ... т.б.). Бұл елдердің Конституциясында министрлердің ... ... ... ол ... ... сөгіс
жариялай алады. Министрлерді ауыстыру мәселесін Президент (яғни министрдің
отставкасы ... ... ... іс ... ... ... ... шиеленістіргісі келмей осы шараға барады, кей ... ... ... қабылданады. Мұнда президентке деген сенімсіздік
вотумы және сонымен байланысты отставка қаупі жоқ. ... ... ... отставкаға жібере алмайды, Латын Америкасы ... ... ... ... ... құбылыс. Ереже бойынша
паламентте Президенттік партия ... ... ... ... ... ... соңғы жетпіс жылда мұнда жағдай өзгерген жоқ. ... ... ... ... ... ... жолы 1958 ... француз
Конституциясын қабылдаумен бекіген францияның мемлекеттік құрылысы Бесінші
Республика деген атқа ие болды. ... ... ... ... ... республика белгісі сайланып мемлекет басшысы болып табылады,
елдің премьер – ... ... ... алмаса да атқарушы билік аясында
мейлінше салмақты өкілеттігі болады, шын ... ... ... ... ... бірге (Министрлер Кеңесі) ол орталық атқарушы өкіметті
құрады. Сондай-ақ президент ... ... ... ... – Ұлттық жиналыстың (парламенттік республика белгісі) сеніміне ... ... ... бірге президент ұлттық жиналысты өз қарауынша ... ... (бұл ... ...... формаларына
тән емес). Францияда президент “қосарланған” ... ... де ... ... ... маңызды саяси тұлға болып қалады. Ол жоғарғы
қолбасшы, референдум туралы шешім қабылдайды, ең ... – заң ... ... бола ... ... ... регламентарлық актілер
шығарады. Бұған қоса регламентарлы актілер премьер-министр тарапынан
контрассигнацияланып, ... ... ие ... ... ... ... актілерді президенттің позициясын ескере отырып
Үкімет шығарады, яғни ... те, ... те, ... ... отыруға мүдделі. Францияда, егер президент тағайындаған премьер-
министрдің кандидатурасын өткізбесе төменгі ... ... ... ... ... ... ... алдында ұялту қарарын қабылдауға
президенттің құқы бар. Осылайша Президент өзінің Парламентпен дау-дамайын
халықтың талқылауына шығарады. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... жіберуге ешқандай құқы жоқ. Егер ... ... ғана ... ... партиялық көпшілік дауыспен сайласа
және бұл көпшілік ... ... ... ... ... ... Президент үкіметтің отставкасын қабылдап, парламенттік көпшіліктің
өкілін премьер етіп тағайындауға мәжбүр ... ... ... ... ... ... өкілі болатын үкіметті ғана қолдайды, ал
президент ендігі жағдайда палатаны ... ... ... Бұл ... ... ... ... қызметіне кіріскенде үкімет туралы даулы мәселе
туған жағдайда ғана ... ... 1958 жылы ... ... ... Батыс Европада президенттік биліктің таза Батыс
Европалық моделі жартылай президенттік формасы ... ... ... ... және басқа ТМД ... ... ... ... ... Бұл ... үкіметтің іс жүзіндегі
басшысы Президент болып ... бұл ... осы ... формаларды
президенттік республикамен жақындаттырады. Оның төрағалық етуімен кейбір
елдерде Үкіметтің ... ... ... ... ... ... шешімін табады. Сонымен қатар, мұнда Премьер-Министрдің
Конституциялық лауазымы бар ... ... ... ондай
лауазым – президенттің қарауы бойынша біресе жойылып, біресе енгізіліп
отырады). ... ... ... ... ол ... ... үкіметтің маңызды мәжілістерінде төрағалық етеді, бірақ
үкіметтің ... ... Бұл ... ... ... Премьер-министрдің үкімет мүшелерін Президент ... ... ... ... Осы ... жағдай оны президенттік басқару
формасынан ерекшелендіріп, парламентке жақындатады. Мемлекет ... ... ... ... ... ... үкіметтің жекелеген
қызмет аяларын (мысалы, Сыртқы Саясат) қатаң бақылауда ұстайды. Премьер-
министр күнделікті, практикалық ... ... үшін ... ... ... бұл ... дәл анықтама беріледі: “Премьер-министр
оркестрге дирижерлық етеді, бірақ музыкасын ... ... ... басқарудың аралас формасының белгілеріне мыналарды жатқызуға болады.
Президенттік республикадан ... ... ... бар халық сайлаған
президент институты алынады, ал басқарудың парламент формасынан үкіметтің
парламенттік жауапкершілік ... ... ... ... ... ... басты”) деп аталады. Егер президент пен ... бір ... ... ... ... жағдайда Президент үкіметті
өзі құрады және іс ... оны ... Егер олар әр ... партиялардан
болса, онда Президент Премьер –министр етіп парламенттік көпшіліктің
лидерін тағайындауға ... ... ... ... ... ... ... бірге жұмыс істейтін жағдай қалыптасады. Бұл жағдай
салыстырмалы түрде саяси жағынан ... ... ... ... ... ... ... есептесіп отыруға мәжбүр.
Президент пен парламенттік көпшілік бір-біріне оппозициялық жағдайда
болатын аралас республикада басшы ... ... ... “Партиялық
билік” қалыптасады. Егер олар бір-біріне қатаң оппозициялық жағдайда ... ... заң ... және ... ... ... ... өзіне тән
нұсқасы пайда болады. Атқарушы билікті Президент пен Үкімет жүзеге асырады.
Үкімет парламенттің алдында жауап ... ... ... ... ... ... ... парламенттік республикаларға қарағанда
Парламенттің алдында ... ... ... ... ...... ... болғандығына қарамастан президенттік биліктің Америкалық,
Латын Америкалық модельдеріне қарағанда оның құзырлығы ... ... ... ... ... сонда, Президенттің зор биліктің
өкілеттілігі ... оның бір ... ... ... ... ... Республиканың гибритті формаларының белгілі бір дәрежеде оң сипаттары
бар: олар ... ... ... етеді, әртүрлі партиялық
коньюктураларға сәйкес оны ауыстыруға қарсы тұрады, кейбір парламенттік
республикаларға тән ... ... ... жол ... ... ... бір ... да жоқ емес: биліктің бөлінуі, тосқауылдар
және қарсы тосқауылдар жүйесі принциптері ... ... ... онда ... ... ... Соған қарамастан
Франциядан бастау алған басқарудың гибритті формасы – ХХ ... ... ... ... ... Кеңестік билік жүйесідегі
мемлекет басшысы институтының өзіндік ерекшеліктері бар.
Президенттік басқару жүйесінің қалыптасуында ... ... ... ... ... ... ... бағыттағы пікірлермен
қаруланған американдық саяси-құқықтық ой өкілдері, ... ... ... шындық ретінде орнықтырып, оның өзіндік моделін жасауға
ат салысты. Әлемдік тәжірибедегі ... ... ... ... ... ... қайнар көзін американдық саяси-құқықтық ойдан
тартады. Американдық ойшылдардың ... ... де ... ... ... негізін жасауында деп санаймыз.
1.2 Президенттік басқарудың отандық заң ғылымында бағалануы
Қазақстан Республикасы өзінің егемендігін ... ... ... бір ... ... ... ... Бұл
мемлекеттік басқару жүйесіндегі озық үлгілерді де еліміздің тәжірибесінде
қолдануға жол ашты. 1990 ... ... яғни ... ... ... ... қазіргі кезеңдегі мемлекеттанушы ғалымдар
тарапынан ... ... ... ... ... ... асуына
байланысты көптеген ой-пікірлер талқыға түсті. Отандық саяси-құқықтық ойда
негізінен өтпелі кезеңде күшті Президенттік басқару жүйесінің ... Оның ... ... ... ... тетіктер
өркениетті елдердің озық тәжірибелерін пайдалана отырып, өтпелі кезеңнің
ерекшеліктері мен саяси, ұлттық жағдайларға байланысты ... ... ... ... тетіктің құрамында президент ерекше орын
алады” [12, 42 б.]. ... ... ... ... ... ... ... бірте-бірте көтеріле берді. Бұл туралы академик С.З.
Зиманов былай дейді: “Сегодня Президент олицетворяет нечто большее, ... ... ... В ... ... - это в то же ... ... общения с людьми разных национальностей и социальных ... с. 86]. ... ... ... ... болады. Президенттік жүйенің
қалыптасуының алғашқы жылдарының өзінен бастап, елімізге тән ... ... ... ... Президенттік басқару жүйесінің
Қазақстан жағдайында ерекшеленуін ғалымдар былай түсіндіреді: “Как видим,
казахстанская модель президентской ... не ... ... ... ... ... свою политику в рамках своих
полномочий, а Парламент ... свою ... ... ... в казахстанской модели президентского правления отсутствует
присущий ряду ... ... ... ... власти” [14, с. 98]. Шын
мәнінде, ... ... ... ... ... ... жылы қабылданған Конституциядан ... ... ... орнын бағалау мәселесі де жаңа бағытта, жаңа ... ... ... ... жүйесінің дамуын зерттеуде көптеген
ғалымдар ерекше еңбек сіңірді, ... ... ... ... ... және т.б. болды. Бұл ... ... ... ... ... ... алға қойылып, Президент
институтын осы ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың бірі, М.М. Ахметов Президенттік билік
жүйесін, оның ... ... ... түсіндіреді: “На наш
взгляд в Республике Казахстан ... ... ... президентское
правление по следующим причинам:
- ... по ... ... ... ... ... Республики Казахстан;
- Правительство в случае провала проводимых ... ... ... ... при этом ... персонифицировано не будет отвечать за
сложившуюся ситуацию, в силу коллегиального принципа деятельности
Правительства;
- ... как ... ... выступает в качестве
громоотвода при явных провалах в проводимых реформах, что по сути
означает ... ... от ... ... при том, что ... ... в своей
деятельности перед Президентом;
- По своему статусу Правительство, его ... ... ... ... ... при этом Президент не несет
солидарную ответственность за ... в ... ... Республики Казахстан избирается путем всенародных
выборов, и в случае введения прямого ... ... ... избирателями за проводимые реформы
персонифицируется в лице Президента, что безусловно ... ... ... всей ... исполнительной власти и
соответственно на качестве проводимых реформ.
На наш взгляд, необходимо ... ... ... Президента в
сфере исполнительной власти и в связи с этим надо ... ... о том, что ... являясь главой государства будет возглавлять
исполнительную ветвь власти, что безусловно ... ... ... ... и ... ... ... Президентом и
Парламентом” [15, с. 112-113]. Шын мәнінде, Республика ... ... ... ... нысанындағы мемлекет ретінде еліміздің
Конституциялық сипаттамасынан туындайды. ... ... ... басшысына жетекші рольдің тиесілі екендігін білдіреді [16, ... ... ... ... ... ... ... арнайы
конференция өткізген саясаттанушы ғалымдар да, бұл институттың елімізде
дамуына ... ... ... қосты. Белгілі саясаттанушы
президент институтының қалыптасуын М.Б. ... ... ... “Таким образом, институт президентства в Казахстана
возникает как объективная необходимость, ... ... ... ... развития страны на этапы перехода
от тоталитарного общества к гражданскому, ... свою ... ... ... ... ... преобразований, гарантом национальной
безопасности, целостности и суверенитета независимого Казахстана” [17, ... ... ... ... ... ... басқару жүйесін
объективті қажеттіліктің көрінісі ретінде бағалаған ғалымдар болды. О.С.
Сабден Президент ... ... ... былай баға береді:
“История становления президентства в Казахстане уникальна, ... ... как и в ... ... ... назад, можно констатировать,
что от системы всевластия одной партии невозможно было напрямую перейти ... ... Над нами ... ... догоняющего развития, мы
были вынуждены ускоренно реформировать экономику и ... ... ... ... ... ... ... мобилизации всех духовных
и материальных ресурсов, концентрации политической воли, сильной власти. И
прошедшее время ... ... ... ... [18, с. 200]. Бұл
жағдаймен келісуге де болады.
Сонымен қатар, ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері де болды. Бұл жағдайға көптеген ... ... де ... ... ... зерттеген ғалымдардың бірі, К.Б. ... ... ... ... ... ... бағалаған:
“Казахстанская президентская модель не укладывается в ... ... ... - ... ... и ... согласиться с ее идентификацией как на “три четверти президентской”,
что нашло отражение ... ... ... ... в ... ... де ... Президентская власть в
Казахстане функционирует на основе двух концепций: 1) ограничительной, при
которой Президент ... как ... ... ... власти;
2) расширительной, при которой он выступает ... ... ... над ... дистанцируясь от исполнительной
ветви власти и отождествляется ... ... ... режим
соотношение сил.
Вместе с тем, выполнение Президентом в полной мере всех закрепленных за
ним полномочий ... ... от ... и ... ... ... исполнительной и судебной власти.
Введение президентской ... ... ... ... ... а, ... и успешному проведению
конструктивных социально-экономических реформ в Казахстане” [19, с. 144].
Қазақстан жағдайында 1995 жылға ... ... ... ... ... ... ... еді. Отандық заңгер ғалымдар да
бұл мәселенің себеп-салдарын ... ... ... ... ... ... Бусурманов ондай қажеттілікті және оның себебін ... ... ... до ... Конституции 1995 года институт президентства
присутствовал в общественно-политической жизни Казахстана, но не ... ... ... так как ... того ... ... ... больше присущие парламентской Республике. Так, избирал
Президента Верховный ... ... ... ... власти, а потому ему подчинялось. Анализ богатого опыта транзитного
периода развития других стран показал, что в исключительно ... ... из ... всеохватывающего кризиса, только сильная и
консолидированная система государственной ... во ... с ... ... ... ... ... страну из этого
коллапса. Казахстан выбрал ... этот ... [20, с. ... ... қалыптасуы мен дамуын зерттеу барысында отандық
ғалымдар оның әр түрлі қырларын ашып көрсетумен ... ... ... ... ... болатын. Оны кезінде Қазақстандық белгілі ғалым М.Қ.
Қозыбаев монархиялық басқару жүйесіндегі ... ... ... ... “Президентское влияние конституционно детерминируется статусом
главы государств. Однако в ... ... ... он ... не ... ... фигурой. В казахстанской
реальности глава государства ... ... и ... ... ... его слова и поступки оцениваются в качестве выражения
общенациональных интересов. В силу ... ... ... ... зиждется на соблюдении интересов всех слоев населения. В этом
проявляется демократическая форма режима, которая в случае ущемления ... ... ... ... ... ... в силу своей
бюрократической ... в ... ... и ... ... - ... помощью президентского авторитета. Достоинства президентского ... ... ... ... а ... ... ... [21, с.
43-44].
Президент институтын арнайы ... ... ... ... бұл инститтуттың ... ... ... монархиялық басқару жүйесіне алып тірейді. Оның себептерін де
өзінің ... ... ... төмендегідей түсіндіруге ұмтылады: “Таким
образом, историко-генетические ... ... ... в любом
государстве (будь то страны Латинской Америки, Азии, ... ... ... лежат в универсальном принципе единовластия (монархизма
иди вождизма). Поэтому неудивительно, что монархический потенциал заложен ... ... всех ... ... примеру, многие полномочия Президентов в ... ... ... ... ... ... ... полномочия;
- определение основных направлений внешней и внутренней политики;
- право вето;
- ... ... ... при ... ... ... правительством, исполнительной ветвью власти;
- назначение на должности;
- право обращения к народу.
Об этом же свидетельствуют ... ... ... ... ... обеспечение;
- пожизненный статус члена Конституционного Совета;
- пожизненная неприкосновенность;
- отождествление с определенным периодом истории государства;
- особенная ... ... ... ... влияния на принятие политических решений;
- возможность продолжения “президентской династии” посредством
проталкивания ... ... в ... ... ...... ныне ... в США политической
фамилии).
Институт Президента в любой стране имеет прямые ... из ... ... и ... в ... от особенностей исторического опыта
государственности” [5, с. ... ... бұл ... ... ... табиғатына көңіл бөле отыра, өзінің пікірін беріп отыр.
Сонымен қатар, нақты ... ... ... ... ... негізінен хандық билікпен астастырады. Өзінің ойын жалғай келе,
былай ... ... ... ... ... ... ... определить, как
совокупность норм обычного права казахского народа, определяющую положение
хана в системе властных институтов ... ... ... ... и
функции хана, порядок избрания хана и отстранения от должности.
Сказанное позволяет сделать ... что ... ... стал ... ... ханской власти, которая в ... ... ... ... ... можно утверждать, что генетические (ханские) корни института
казахстанского Президента ... ... ... ... ... ... демократическими традициями и при их научном понимании не
могут рассматриваться ... ... ... с. ... ... ... сыртқы формасы Президенттік билікпен
хандық билікті байланыстыруға мүмкіндік бергенімен бұл екі институт бөлек
пайда болған. ... ішкі мәні ... ... ... ... болып табылады. Себебі, Президенттік билік жүйесі, Қазақстан
табиғатында өмірге келмеген, американдық шындықтың жемісі болып ... да, бұл ... екі ... өмір ... оның мүмкіндігін,
эволюциясының дамуын шатастырып алмауымыз қажет. ... ... ... ... ... өмір шындығы тудырған, сол қоғамның ... ... мен ... ... ... дала ... бірден-
бір көрінісі болып табылады.
Посткеңестік елдердің барлығы негізінен ... ... ... ... Бұл ... ... ... де болып табылатын шығар.
Қазақстандық Президенттік басқару жүйесі қазіргі кезеңде Ресеймен ... ... ... ... ... жақын болып табылады.
Президенттік басқару жүйесі ТМД-ға ... ... ... ... кезеңде негізгі қажеттілік болып табылды: “Казахстанская ... ... ... ... с Российской и французской моделью.
Кстати, использование зарубежного конституционного опыта не отрицалось
политической элитой всех ... ... ... ... убедительно доказало, что президентское правление
является необходимым ... и ... ... ... ... ... ... на постсоветском
пространстве не означает, однако, полного совпадения и ... ... ... и функционирования. Опыт свидетельствует о многообразии
статусов и способов деятельности ... ... ... ... института вели, однако в различных государствах он проявил
себя по-разному” [22, с. 11-12], - деп ... ... ... да бар.
Өтпелі кезеңде Президенттік басқару жүйесі Қазақстан үшін шынайы
қажеттілік ... ... Оның ... ... ... ғалымдардың ой-пікірлерінен көруге болады. Себебі, ... ... ... ... саяси ұстанымдар да басқа болып табылды.
Күшті Президенттік биліксіз қазіргі кезеңде ... ... ... жүзеге асыру мүмкін емес деп айтуға болады. Е.К. Ертісбаев ... ... ... ... ... дәлелдей түседі: “Оценивая с
позиции сегодняшнего дня путь, пройденный страной за 10 лет, ... ... ... что ... ... ... себя. Сильная
президентская власть сыграла ... роль ... ... и
стабильность в ложный для Казахстана период. ... ... хочу ... ... ... о том, что в ... идет ... укрепления
авторитаризма. Речь, скорее, идет о тактических задачах, связанных с
необходимостью преодоления ... и ... ... ... Надо ... что ... ... волевое, субъективное действие,
исходящее от верхов общества. И на ... и на ... во все ... и ... ... реформ определялись следующими обстоятельствами:
- сильной централизованной властью в авторитарной форме;
- наличием социальных сил, заинтересованных в ... ... бы и ... ... ... ... наличием определенного уровня вертикальной и горизонтальной
мобильности в обществе;
- наличием подготовлено бюрократии, желающее и способной ... ... или ... ... ... с. ... кезеңдегі еліміздің заңгер ғалымдары ... ... ... ... қоғамды құру ... бірі ... ... ... басқару жүйесін
еліміздің өтпелі кезеңінде бір қолға ... ... ... ... ... ұмтылды. Соңғы кезеңдерде билік тетіктерінің барлығын
Президенттің ... ... өзін ... ... аңғарып,
бірте-бірте билік тетіктерін Президент пен ... ... ... ... ... ... Президенттік басқару жүйесі, қай ... ... ... ... ... ... екендігін өмір
талабы дәлелдегендіктен, Қазақстан жағдайында әлі талай өзгерістерді бастан
кешіруі мүмкін. Сондықтан да, ... заң ... ... ... әлі де ... ... бүккен өзіндік ерекшеліктерін іздестіре
береді.
2 ҚАЗАҚСТАНДА ПРЕЗИДЕНТТІК БАСҚАРУ ЖҮЙЕСІНІҢ ... ЖӘНЕ ... ... Президенттік басқару жүйесінің орнығуының ... ... ... ... ... ... тарихи-құқықтық
алғышарттары қалыптасқан болатын. Оған Қазақстандық ХХ ғасырдың басындағы
ұлттық интелегенцияның саяси-құқықтық ... ... ... ... ... ... дағдарыс кезінде тұңғыш рет қазақ зиялылары ұлттық ұйым,
партия, ... ... ... ... Бұл ... ... және ... партияның құрылуынан айқын көрінді. Ұлттық либералдық ителлегенцияны
біріктірудің бастамашылары Ә. ... ... М. ... ... және Хәлел Досмұхамедовтер, Х. Ғаббасов, М.
Тынышпаев, Ә. Ермеков тағы басқалар болды.
1917 жылдың 21-26 шілдесінде Қазақстанның барлық ... ... ... ... жалпы қазақ съезін өткізді. Съезде “Алаш”
партиясы құрылып, оның ... ... Ал, 1917 ... ... ... ... Орынборда Екінші жалпы қазақ съезі шақырылды. Нақ осы
екінші съезде тұңғыш ... ... – Алаш ... құру ... Алаш Орда ... ... ... ұлттық автономия үшін
күресті. Ұлттық автономияға кепілдік алу үшін
”Алаш” партиясы аса күрделі келіссөздер ... ... ... 1918 ... ... ... ... келіссөздер жүргізу үшін Оралда
ағайынды Жанша және ... ... ... Делегаттар
В.И. Ленин мен және ұлттар жөніндегі халық комиссары И. ... 1918 ... ... ... ... ... арқылы
Ә. Бөкейханов, Х. Ғаббасов және Ә. Ермеков сөйлесті.
Әңгіме барысында бір ғана мәселе территориялық – ... ... ... қозғалды. Алайда “Алаш” партиясының ... ... ... ... ... бағдарлама Ресей демократиялық
федеративтік республикасының құрамында автономия құру идеясы ұсынылған ... ... ... ... ... өткінші де,
уақытша құрылым ретінде алды. Түпкілікті ... ниет ... бір ... құру ... ... ... ... Қазақстанның “Алаш” партиясының
бағдарламасында үкімет басында құрылтай жиналысы мен ... ... ... ... ... деп ... Көріп отырғанымыздай
Қазақстанды сол сездің өзінде мемлекеттік ... ... ... президенттік институтта ұсынылған. Алайда, жеңген
Кеңестердің жаппай ... және ... пен ... ... ... партиялық басшылықтың монополизмі демократиялық институттардың
орнығуына мүмкіндік бермеді.
Кеңестік билік жүйесіндегі мемлекет басшысы ... ... бар. ... ... ... ... басшысы”
институты ұғымы мүлде жоқ. 1918 жылғы ... ... ... ... ... ... және басқарудың жоғарғы органдары ... ... ... ... Бүкіл Ресейлік Орталық атқарушы
комитет, сондай-ақ, РСФCР халық ... ... мен ... [24, с. 8] ... ... төңкерісінен соғысқа дейінгі
орталықта КСРО-да мемлекет басшысы қызметі мен өкілеттігін, заң шығару және
басқаруды КСРО ... ... ... және ... ... жүзеге
асырды, яғни мұнда мемлекет басшысы институты ұйымдық жағынан оқшауланған
жоқ. Заң шығару мен атқару ... ол ... КСРО ... ... мен ... үкіметтерінің деңгейінде топтастырылды, яғни мемлекет
басшысы ... ... ... ... жоқтын. Мұның барлығы
Кеңестердің толық билігі концепциясына байланысты ... Және де ... ... ... ... ... ... және ҚазАССР-да
мемлекет басшысы институтын оқшаулап бөлектеу мәселесі еш уақытта қойылған
емес. Қоғамның ... және ... ... күші деп ... ... идеологиялық және саяси пікір алуандығы теріске шығарылды. Шын
мәнісінде нақты билік КСРО коммунистік партияның қолында болды, ал ... ролі ... ... ... ... одақтық конституциясы
1924 жылғы КСРО конституциясы ... ... ... ... ішкі, сыртқы
өмірінде де халықтық биліктің жоғарғы ... ... ... ... органдары жүзеге асырды. Айта кететін жәйт, 1918 ... ... және 1924 ... КСРО ... ... мемлекет
басшысы институтын ұйымдық жағынан жеке құру ... ... ... жоқ еді [11, с. 4]. ... рет ... ... лауазымы
институтын құру туралы мәселе 1936 жылғы конституцияның жобасын дайындау
барысында қойылған еді. Бұл ... ... бір ... ... ... қабылданды. Мысалы, осы конституцияның 32 бабында КСРО-дағы
заң шығару ісін жоғарғы кеңес ... деп ... еді; ... ... ... атқарушы және органы, үкіметі –КСРО халық
комиссарлар кеңесі деп жазылды; 102 және 112 ... ... ... ... сот ... және ... тәуелсіз заңға ғана бағынады деп белгіленген.
КСРО конституциясында белгілеген ... ... ... ... ... ... еді. ... президенттік пост бекітілді.
Ресми тұрғыда бұл ВКП (б) ... ... ... мен ... ... ... ... Мысалы, И.В. Сталин 1936
жылы КСРО конституциясының ... ... ... “Біздің
конституциялық жүйеміз бойынша, КСРО-да жоғарғы кеңеспен қатар және ... ... ... қол ... ... ... жеке дара ... болуы
тиіс емес” [25, с. 531], - деп атап ... ... КСРО ... ... ... ... ол мемлекет
басшылығының коллегиольдық институты болды (себебі, жоғарғы кеңес тұрақты
жұмыс істейтін орган емес мерзім – ... ... ... мекеме). 1962
жылы КСРО-ның жаңа ... ... ... құрылған кезде
Президент қызметін енгізу мәселесі қайта көтерілді. Алайда конституциялық
комиссия жұмысы тоқтатылды. 70 жылдардың ... ... ... ... ... ... ... комиссияның осы
құрамы жұмысының барысында Президенттік қызметті ... ... ... Бірақ 1977 жылы дайындалған конституция жобасында бұл лауазым
көрсетілмеді. Президенттік функцияны бұрынғысынша КСРО ... ... ... деп ... 1977 ... ... сәйкес КСРО
жоғарғы кеңесі Президиумының құзырына мынадай міндеттер кіреді: КСРО-ның
халықаралық келісім-шарттарын бекіту және ... ... ... ... азаматтығынан шығару және азаматтығына қабылдау ... ... ... ... пен ... беру ... бүкілодақтық
актілер шығару; шетелдерді және халықаралық ұйымдарды ... ... ... және ... алу. Шет ... өкілдерінің сенім және кейін шақырып алу ... ... бұл ... ... басшысы ролін нақты атқара бастаған
СОКП орталық ... бас ... ... көп ... ол ... ... ... төрағасы қызметін қоса атқаратын ... ... ... жүйесі жағдайында мемлекет басшысы институты
ұйымдық жағынан бөлек құрылым ретінде болған жоқ. Оның ... ... ... СОКП ... комитетінің Бас хатшысы атқарды.
Басқарудың ... ... ... ... сараптама,
бүгінде неғұрлым жиі кездесетін мемлекет ... ... ... институты болып табылатындығын көрсетеді. Қазіргі мемлекеттік
құқықтық практика ... ... ... ... биліктің күшеюі
тенденциясы болып отыр. Тіпті биліктің атқарушы жүйесіне ... ... де ол ... ... тұлға болып, оларда да президенттік
биліктің күшеюі ... ... ... ... ... ... кезеңде үлкен мән беріледі. Кез-келген мемлекет өз тарихында осындай
кезеңді бастан өткерді. Мемлекеттің өтпелі ... ... ... аса ... ... жағдайы деп қарастырған дұрыс. Мұндай
жағдайларда әлеуметтік ... ... ... күрт ... ... өз ... ... үшін күшті мемлекеттік билік
керек. Мұнда басқару формасын таңдау мәселесі, ... ... ... ... ... ие ... Қандай мемлекеттік форма
ыдырауға бұзылуға неғұрлым бейім екендігін анықтау мақсатында ... ... ... жұмыстарын жүргізді. Х. Линц, А. ... ... М. ... және т.б. ... ... ... ... өтпелі кезеңдегі әлеуметтік қайшылықтарды ... нақ ... ... формасының парламенттікке қарағанда тиімді екенін
көрсетті.
Парламенттік басқару формасы ... ... ... ... ... және оған ... ... осы формасы
елдердің практикасы мынаны көрсетеді, яғни күшті ... ... үшін ... ... ... қажет. Парламентаризмге
негізделген басқару формасы жоғарғы саяси ... ... ... ... ... ... өміршең келеді, ал
тоталитаризмнен кейінгі қоғамдарда оның нәтижесі ... ... көп ... әлеуметтік–топтық мүдделердің әділ ... ал ... ... – тұрақтылыққа және басқарушылыққа
бағдарланады. Әлеуметтік құрылымдардың тұрақсыздығы мен ... ... ... ... ... жиі-жиі дағдарысы
заңды құбылыс.
Президенттік басқару формасының ... ... ... ... ... Реформаларды жүргізу, күшті әрі оралымды
билікті қажет етеді, сондықтан көп жағдайда елдегі билік вертикальды қатаң
түрде үкіметтің қолында ... ... қоса пост ... ... ... дұрыстығының тағы бір дәлелі қардаланған саяси және
әлеуметтік ... ... ... шешудің қажеттігін айту қажет.
Мұндай жағдайда құқықтық мемлекетті қалыптастырудың кепілі – Қазақстанда
тұратын ... ... ... тұлға – Президент қана болуы мүмкін.
Сонымен, мемлекет басшысы ... ... ... ... ... ... функция мемлекеттік биліктің ең бірінші кезекте
атқарушы тармағының жоғарғы тиімділігін қамтамасыз ету жүктеліп отыр.
Біздің ... ... ... бөлу ... мемлекеттік биліктік
қатынастар дағдарысының потенциалды қайнар көзі. ... ... ... ... Егер ... ... ... бөліну жолымен жүрер болса, онда
оның ... ... ... қажетті өзара байланыс болмайды да
біртұтас ағза ретінде мемлекеттік биліктің қызмет етуі процессі ... ... пост ... ... ... ... тармақтарын
жақындастыру механизмдерін жасау айрықша көкей тесті. Бұл ... ... ... ... жүктеледі. Егер шет елдік тәжірибеге сүйенер
болсақ заңнамалық және ... ... ... іс ... ... ... ... – басқарудың парламенттік формасын таңдаған елдерде
тиімді жүзеге асырылып отырылатынын көреміз. Парламенттік ... ... ... ... ол ... сеніміне ие Үкіметтің
басшысын тағайындайды, Үкіметті Парламент сайлауында жеңіске жеткен саяси
партия лидерлері басқарады. ... ... ... республикаларда заң
шығару және атқарушы биліктерді біртұтас ... ... іс ... ... ... ... Алайда, жоғарыда
байқағанымыздай, пост ... ... ... ... ... барлық уақытта сәйкес бола бермейді. Осыған байланысты
мемлекеттік биліктің бір тұтастығын қамтамасыз ететін басқада ... ... ... ... ... көрсеткеніндей мұндай жағдайларда
мемлекеттік биліктің біртұтастығын қамтамасыз етуде мемлекет басшысына
үлкен жүк ... ... ... ... ... ... таңдау
заңдылығын қарастыру мынаны көрсетеді. Басқарудың парламенттік формасы
билік эталондарының бірлігін ... ... ... ... ... пост
кеңестік елдердің көпшілігінде парламенттік республикалардың толыққанды
қызмет етуіне жеткілікті алғы шарттар қалыптаспаған. Президенттік басқару ... ... ең ... ... ... болып табылады. Пост кеңестік
елдердің негізгі міндеті президент ... ... бір ... ... ... ... билікті құру болып ... ... ... - ... ... жағдайындағы басқарудың неғұрлым
қолайлысы басқарудың ... ... ... ... ... ... ... қажеттігі, әлеуметтік және экономикалық
тұрақсыздық жағдайындағы шындықтар – атқарушы ... ... ... ... ... және күшейтуді қажет етеді. Өтпелі
кезең жағдайында елдегі істің ... ... ... көрі, жеке
дара жауаптылық тиімді ... ... ... алуы мемлекеттің дербестігін
қамтамасыз етуді талап етті. Бұл ауыр жүгі бар шараларды жүзеге ... ... ... ... ... алдында үлкен міндеттер қойды.
Міне осы ... ... ... ... ... ролі ... ... Осы негіздерді ескерген еліміз басқару жүйесінің президенттік
нысанына басымдық берді. Президенттік басқару жүйесі өмір ... ... ... ... ... да еліміздегі президенттік басқару
жүйесінің қалыптасуының ... ... және ... ... ғана емес ... тұрғыдан да маңызды міндеттердің бірі болып
табылады.
Қазақстандағы президенттік басқару ... ... сол ... жүйесінде Президент билік буындарының үстінен қарау құқығына ие ... ... ... ... және өкімет органдарының халық алдындағы
жауапкершілігін қамтамасыз етеді [26, 42 ... ...... ... ең ... ... формасы болып
табылады. Пост кеңестік елдердің негізгі ... ... ... ... ... ... отырып, күшті президенттік билікті құру болып табылады.
Біздің зерттеуіміздің нәтижелері - өтпелі кезең жағдайындағы ... ... ... ... ... екендігін көрсетеді.
Түбірлі реформалар жүргізудің қажеттігі, әлеуметтік және ... ... ...... ... жүйесін, мемлекет
басшысының билігін орталықтандыруды және күшейтуді қажет етеді. Өтпелі
кезең жағдайында елдегі ... ... ... ... ... ... ... тиімді болады.
2.2 Президенттік басқару жүйесінің қалыптасуы мен дамуының кезеңдері
Барлық елдер үшін ортақ, ... ... ... болмайтыны сияқты,
президенттік институттың да барлығына ортақ жалпы нысан ... ... ... іс - ... оның ...... ғана ... сондай-ақ жеке басының қасиеттерімен айқындалады.
Мысалы: ... ... ... ... ... Президент де Голльден ерекшелігі болды, француз мемлекетін
басқару ісіне Жак Ширакта өзіндік үлес ... ... ... ... ... ... жылдарында президенттік басқаруда ... ... ... ... ... қалыптасуы және
дамуында біздің елімізде Қазақстан Республикасының бірінші президенті ... ... роль ... және басқа да ТМД ... ... ... ... кезеңнің ішкі және сыртқы қажеттілігінен туындаған.
Әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей, бұл институт ... ... ... ... ... шығу үшін ... ал ТМД елдерінде бұған
қоса егемендікті нығайту, кеңестік жүйені, партиялық өктемдікті жою ... ... және ... ... ... ... Президент лауазымы
бірінші рет Америка Құрама Штаттарында пайда болды. Қазіргі ... ... ел ... ... ... ... қазіргі таңда
Еуропаның, Азияның, Африканың, Американың көптеген елдерінің ... ... ... ... [27, 262 б.]. ... таңда әлемнің 130-
ға жуық елінде президенттік институт бар.
Әлемдік қауымдастықтың дамуының объективті заңдылықтары, бірпартиялық
жүйені жою, ... ... ... ... билікті
тармақтарға бөлу, Қазақстанда президент институтын орнатуды және нығайтуды
талап етті. 1990 жылдың 24 сәуірінде ... ... ... ... ... ССР-
нің президенті лауазымын бекіту және ... ... ... ... ... заң ... ... экономикалық өзгерістер
жүргізу, конституциялық құрылысты, азаматтардың құқығы мен бостандығын
нығайту, мемлекеттік биліктің жоғарғы органдарының ... ... ... енгізілген өзгерістерге сәйкес, Қазақ ССР-і Президенті
мемлекет басшысы болып табылады. Сонымен қатар Жоғарғы Кеңестің ... ... ... және кеңестер жүйесінің сақталуы қарама-
қайшылықтарды туғызды. ... ... ... оны сайлау
тәртібі, қызметінен босату, биліктің ... ... ... ... депуттар корпусының еркіне тәуелді болды. Мысалы: Конституция
Қазақ ССР-і Президенті Қазақ ССР-і азаматтары ... ... ... ... ... ... ... арқылы құпия дауыспен 5 жыл мерзімге сайланды,-
делінген, соған қарамастан Жоғарғы ... заң ... ... ... ... Қазақ ССР-нің Жоғарғы кеңесімен 6 жыл мерзімге сайланды, - деп
бекітті. Сонымен, Жоғарғы ... ... ... ... ... пайда болды. Бұл Конституция нормасына қайшы ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңес сайлады.
Бұдан өкілетті органның елбасына тікелей ықпал ету ниеті айқын байқалды.
Егер 1990 жылы ... ... ... ... ... ... ... келтіретін бұл ереже Конституцияға сәйкес
келмейді деп табылған болар еді. Тағы бір мысал, ... 114 ... ... ... ... ... тиісе алмайтындығы туралы құқық
берілді. Президент Қазақ-ССР-і Конституциясын ... ... ... ... Қазақ ССР-і конституциялық бақылау ... ... ... халық депутаттардың кем дегенде үштен екі
бөлігінің қолдауымен Қазақ-ССР-і президентіне ... ... ... оны ... алу туралы мәселені референдумға шығарды. Яғни,
президентке импичментті білдіру халық референдумы арқылы ... ... ... ... ... ... конституциялық ережені заң нормаларына былайша
өзгертіңкіреп берді: ... ... ... ... сайлаған Қазақ ССР-і
Президентіне ешкімнің тиісе ... құқы бар және ... ... ... жағдайда Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесі ғана оны орнынан
ала алады. Мұндай шешім Қазақ ССР-і ... ... ... ... ала отырып, Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесінің ... ... ... ... ... ... екі бөлігінің қолдауымен
қабылданды. Көріп отырғанымыздай, Жоғары Кеңес ... ... ... ... ... заң ... ... жылдың 20 қарашасында “Қазақ ССР-дегі мемлекеттік билік
құрылымдарын жетілдіру мен ... және ... ... Конституциясына
өзгерістер мен қосымшалар енгізу туралы” заң қабылдады. ...... ... мемлекет басшысы ретінде ғана ... және ... ... ... ретінде анықталды. Оған Қазақ ССР-і
Министрлер Кабинетінің қызметіне жетекшілік жасау және оның мәжілістерінде
төрағалық ету ... ... ... енді Қазақ-ССР-і Премьер-Министрін
өз бетінше тағайындайтын болды. Министрлер Кабинетінің кез ... ... және ... ... Бас ... оның ... бекітуді Жоғарғы Кеңеске ұсынды. Мемлекет ... ... ... және ... ... ССР-і
мемлекеттік басқарма органдарын құрды және қажет болғанда таратып отырды.
Қазақ ССР-і ... ... ... құру ... ... ... бекіту, Қазақ ССР-і Жоғарғы Кеңесіне ұсынылатындығы айтылды.
Құқықтық саясатты және ... ... ... ... тек ... атап көрсетілді. Қазақ ССР-і Президентінің заңдық күші ... ... және ... ... ... ... ... ССР-і
Конституциясына және заңдарына сәйкес келмесе, Министрлер ... ... ... ... асуын Президент тоқтата алды. Және де ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы
органы деген норма сақталынып қалды. Сонымен, мемлекеттің негізгі заңында
мемлекеттік биліктің мәні және республикадағы ... ... ... ... ... ... ... еді.
Президенттік басқару нысанын онан әрі нығайту үшін ... ... ... ... ... ... ... пайда
болды. Сонымен елімізде президент институтының қалыптасуында 1991 жылдың 1
желтоқсанындағы бүкіл халықтық сайлаудың маңызы зор болды. Сайлауға ... ... ... оның ... яғни 88,23 пайызы қатысты. Сайлау
бюллетенінде Қазақ ССР-і ... ... ... және ... ... Е.М. Асанбаев енгізілді. Сайлау нәтижесінде
Н.Ә.Назарбаевқа сайлаушылардың 98,78 ... ... ... Осылайша
Н.Ә.Назарбаев халықтың атынан сайланған бірінші Қазақстан президенті
мандатын алды. ... ... ... нысанын нығайтуда және осы
бағытта жұмыс жүргізуде халықтың қолдауына ие ... ... 28 ... Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесі
қабылдаған Конституция президенттік билікті күшейту тенденциясын ... ... ... ... ... атқарушы биліктің
біртұтас жүйесін басқаратындығын бекітті.
Ал 1995 жылғы Конституция басқарудың ... ... ... ... ... айтуға мүмкіндік береді. Президенттің
билік тармақтарынан оқшау тұруы, оның атқарушы билік жүйесінен шығарылуы
және билік ... ... ... бола ... жағдайда мемлекет басшысы
ретінде оларға арбитр болуға мүмкіндік береді. ... ... ... күшейгенін байқау қиын емес, бірақ ол президенттің
конституциялық өкілеттігімен шектелген.
Қолданыстағы яғни, 1995 ... ... 3 ... 40- 48 ... ... ... [28, 411-420 бб.]
1995 жылы Конституциясының қабылдануы ... ... ...
құқықтық негіздерін нығайтуға, конституциялық реттеу объектілеріне жаңа
қатынастардың енуіне септігін тигізді. Қазақстан Республикасы Президентінің
конституциялық- ... ... ... ... ... 3 – бабы 3 пунктінің маңызы зор. “Халықпен мемлекеттің
атынан сөйлеуге ... ... ... өкілеттігі
шеңберінде Республика Парламентінің құықығы бар. ... ... ... мемлекеттік органдар мемлекет атынан өз өкілеттілігі ... ... ... ... ... ... оның ... және
мемлекеттің атынан сөйлеу құқығы Қазақстан Президенті мен Парламентіне
берілген. Екі ... ... ... ... ... (аймақтар,
қоғамдық бірлестіктер, саяси партиялар және т.б.) мүдделерін ... ... ... ... оның ... ... ... табылады”. Ол қоғамда заңдылықты, биліктің сабақтастығын қамтамасыз
етеді, халықаралық қатынастардағы өкілі ... ... ... ... және ... ... қадағалайды. Президенттік институт
жоғарғы мемлекеттік ... Оның ... ... барлық аумағына
тарайды. Оның қызметін қамтамасыз ететін органдар мен лауазымды ... ... Оның ... ... ... ... ... белгілері тән, осыған байланысты Президенттің заңды
құзыреті оған бағынатын мемлекеттік чиновниктерге ғана ... ... ... да тарайды.
Қазақстан Республикасындағы Президент институтының қалыптасуының
негізінде оның жоғарғы ... ... ... және ... ... тиімді ықпал етуі негізделді, билік тармақтары
бөлінуінің әмбебаптық сипаты мойындалды, сонымен ... ... ... озық ... көрініс тапты.
Мемлекет басы лауазымын заңдастырғанда Президенттің мандаттық мерзімін
анықтау маңызды. Президенттік билікті заңдастырғанда Президенттің қызметке
кірісуі ... мен ... аса ... ... ... ... оның ант берген сәтінен басталады. Ант салтанатты түрде
қаңтардың екінші сәрсенбісі күні Парламент депутаттарының, ... ... ... Сот ... ... бұрынғы
Президенттердің қатысуымен беріледі.
Көптеген елдерде президентті қызметінен ... ... ... ... Мысалы: Америка Құрама Штаттарында мемлекеттік
сатқындығы, жемқорлығы немесе ... да ... ... ... ... жағдайда Президентке импичмент жарияланады. АҚШ-тың
тарихында 1967 жылы Э. ... 1974 жылы Р. ... ... импичмент процедурасы қолданылды. 1999 жылы Б. Клинтонға қарсы
импичмент қаупі төнді. Францияда қызмет ... ... үшін ... ... тек ... ... үшін ғана жауапқа тартылады.
Парламент палаталары президентті кінәлай алады. Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... ... ... кеткен жағдайда,
денсаулығына байланысты қызметін атқара алмаса ғана мерзімінен бұрын өзінің
құзырлығын тоқтатады. Мемлекеттік ... ... ... да ауыр қылмыс
жасап, ол дәлелденген жағдайда Мемлекеттік Дума Президентті қызметінен
алуға ... ... ... ... мемлекеттік Дума мен Федерация Кеңесі
бірігіп қабылдайды. Шешім үш айдың ішінде қабылдануы керек. ... ... ... кінә ... ... Ресей тарихында бір рет
қана Б.Н. ... ... кінә ... еді, ... ... ... ... ие бола алмады.
ТМД елдері Конституцияларында импичментке ... ... ... ... ... екі ұдай ... ... жоқ. Оны
жүргізудің процедурасы әртүрлі елдерде ... ... ... ... отыр, кім мемлекет басшысын қызметінен тайдыру ... ... ... міндетін уақытша атқару кімге жүктеледі реттеу
ерекшеліктері болады.
Елімізде президентті биліктен тайдырудың екі ... ғана ... ... ... ... атқара алмайтын жағдайда және
өзінің міндетін атқару үстіндегі ... үшін ... ... ... ... 1995 ... 26 желтоқсандағы “Қазақстан
Республикасы Президенті туралы” конституциялық ... ... ... ... ... ... ... нұқсан келтіретін іс-әрекеттер жасау, соғыс кезінде жау жағына
шығып кету, Қазақстанға қарсы шетелге жәрдем беру тағы ... ... 71 б.]. ... ... ... ... сатыларының механизімдері
қарастырылған: кінә қою және оны тергеуді бастау туралы шешім қабылдау,
істің ... ... ... ... ... ... ... алу
және түпкілікті шешім қабылдау. Кінәні қою және оны тергеу туралы шешім
мәжіліс депутаттарының көпшілік дауыс ... ... ... Кінә ... Сенат ұйымдастырады, оның нәтижелері Парламент палаталарының
біріккен ... ... ... ... ... Жоғарғы Соттың
қорытындыларын және ... ... ... ... ... туралы тұжырымдамасын алу міндетті. Биліктен
тайдыру туралы түпкілікті шешім Парламент палаталарының ... ... ... ... Кінә қою ... ... екі айдың ішінде
түпкілікті шешім қабылданбаса, Президентке қарсы кінә қою ... ... ... ... ... ... жүйесінің даму кезеңдері |
| |
| ... ... ... жылдар аралығындағы ... ... ... Қазақстанға енуі мен орнығуы |
| |
| ... ... ... ... ... ... ... ... дамуы |
| ... ... ... ... аралығындағы ... ... ... ... ... ... |
1 - ... ... ... ... ... даму ... ... Президентті қызметтен тайдыруды бастаған мәжіліс
депутаттары өздерінің өкілеттілігін мерзімінен бұрын ... ... ... ... ... ... ... кезеңде де
Президентті биліктен ешкім тайдыра алмайды.
Тәуелсіздік алған кезеңнен бастап, біз зерттеу ... ... ... ... даму ... өткен саяси-құқықтық құрылым ретінде
айқындадық. Президенттік басқару жүйесінің қалыптасуы мен дамуын ... ... ... ... ала ... ... ... мынандай
кезеңдерге бөліп көрсетуге болады: 1990-1993 жылдар аралығындағы
Президенттік ... ... ... енуі мен ... ... ... Президенттік билік жүйесінің дамуы; ... ... ... ... билік жүйесінің үйлесімді қызметі, деп
топтастыруға болады (1 – ... ... ... ... басқару жүйесі тәуелсіздікпен
тұстас қалыптасып дами бастады. ... ... ... ... президенттік билік жүйесінің қажеттілігі айқын көрініп тұрған
болатын. Бұл ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциясына сәйкес президентке ... ... Бұл ... ... ... кезеңде еліміз тұрақты дамуы сатысына
өту бағытында күшті президенттік билік жүйесінен гөрі өкілді ... ... ... ... ... Президент саяси тұрақтылық пен мемлекеттік тұтастық кепілі
Қазақстанда және басқа да ТМД ... ... ... ... ... ішкі және ... ... туындаған.
Әлемдік тәжірибе көрсеткеніндей, бұл институт көптеген елдерде дағдарысты
жағдайлардан сенімді ... шығу үшін ... ал ТМД ... бұған
қоса егемендікті нығайту, кеңестік жүйені, партиялық өктемдікті жою үшін
таңдап алынды.
1995 ... 30 ... ... ... ... беру ... қабылданған,
Қазақстан Республикасының Конституциясы Президенттік басқару формасын және
соған сәйкес келетін мемлекеттік құрылысты түбегейлі бекітті. ... ... ... алуы ... ... Ол ... тарихқа және бүгінгі
шындыққа, қоғам менталитетіне, күшті және жинақы ... ... ... ... ... шеңберінде ел басының мәртебесі барлық
билік тармақтарынан жоғары тұр, бұл ... ... ... ... ... ... бере ... Полиэтникалық ... ... оның ... ... жіктелу жүріп жатқан
жағдайда азаматтық бітімге, қоғамдық тұрақтылыққа және ұлтаралық келісімге
Президенттік кепілдіктің болғанының өмірлік маңызы ... ... ... саяси тұрақтылық пен мемлекеттік
тұтастықты қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан
өкілеттіктерін жүзеге асыруда, яғни ... ... да ... Республикасы Президентінің саяси тұрақтылық пен мемлекеттің
тұтастығын сақтауға ... ... ... бөлуден бұрын, еліміздегі
Президенттік жүйенің пайда болуына және ... ... ... ... ... ... ден қоюуымыз қажет. Президенттік
басқару жүйесі елімізде жаңадан орнығып, әлі де болса, талай дамуды кешетін
жасампаз ... ... бірі ... ... ... ... институтының зерттелу деңгейін ғалымдар былай ... ... ... ... ... ... находится в начальной стадии, оно необходимо для ... и ... ... ... правления в Казахстане
установления подлинных демократических принципов и отношений” [30, с. 118].
Қазақстан жағдайында Президент институтын ... ... ... Б.А. Майлыбаев бұл институтқа, мынандай конституциялық негіздегі
анықманы береді: “…. ... ... ... ... как ... норм, определяющую конституционно-прававой статус,
полномочия выборного главы ... ... его ... ... ... ... власти, а также предусматривающую порядок
избрания, замещения и отстранения от должности” [31, с. 91]. Біз ... ... ... ... ... қазіргі кезеңде Президент
институтының дамуының бағыттарын ... ... ... при ... ... выступает, как
стратегический глава исполнительной ветви власти;
2) расширительной, при ... ... ... как глава
государства, стоящий над “схваткой”, дистанцируясь от исполнительной ветви
власти, и, ... ... ... ... ... ... [5, с. 444]. 1995 ... Қазақстан Республикасы
Конституциясының 40-бабының талабына жүгінсек:
1. Қазақстан Республикасы ... - ... ... ішкі және сыртқы саясатының негізгі бағыттарын айқындайтын,
ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ... ... ... тұлға. Аталған конституциялық норманың мазмұнына
жүгінсек, бүгінгі таңда ... даму ... оның ұзақ ... ... ... жалпы бағдарларын анықтау Қазақстан
Республикасы Президентінің мойнына жүктеледі ... ... ... ... механизм және мемлекет билігін бөлісу жүйесінде
алатын орнын түбегейлі ... ... ... ... - ... пен ... ... бірлігінің ,
Конституцияның мызғымастығының, адам және азамат ... ... ... әрі ... ... мемлекеттік биліктің барлық
тармағының келісіп жұмыс істеуін және ... ... ... ... ... ... Бұл баптан ҚР Президенті мемлекеттік
билік тармақтарының біріне де ... ... ... Өзіне
жүктелген қызметтерді атқару ... ҚР ... ... ... ... ... ең ... оның заң шығару,
атқару және сот ... ... ... Бұл ... ... ... өзара келісімді іс-әрекетін қамтамасыз ету
өкілеттігіне ие [28, 215-216 бб.]. ... бұл ... ... Ө.Қ. ... та, ... ... осы тұрғыда
былай сипаттайды: “Юридически первое место, которое занимает ... в ... ... ... ... “подкрепляется” и тем, что
Президент Республики - символ и гарант ... ... и ... ... ... прав и свобод человека и ... ... ... ... ... всю государственную машину, что
в свою ... ... ... его ... широкими
полномочиями, особой юрисдикцией [32, с. 6]”.
1995 ... 30 ... ... ... ... беру ... қабылданған
Қазақстан Республикасының конституциясы президенттік басқару формасын және
соған ... ... ... ... ... ... белгіленген басқарудың формасы өзгертіледі. Басқарудың осы
формасының таңдалып алуы кездейсоқ емес. Ол өткен тарихқа және ... ... ... ... және ... ... ... туындаған.
Басқарудың президенттік формасы шеңберінде ел басының статусы барлық
билік ... ... тұр, бұл ... жағдайында тұрақты әрі
серпімді дамытуға кепілдік бере алады. ... ... ... ... ... Полиэтникалық және поликонфессианалдық қоғамда,
оның үстіне әлеуметтік жіктелу жүріп жатқан жағдайда азаматтық бітімге,
қоғамдық ... және ... ... ... ... өмірлік маңызы бар. 1995 ... ... ... ... ... ... ... туралы айтуға мүмкіндік
береді. Президенттің билік тармақтарынан оқшаулануы, оның атқарушы билік
жүйесінен шығарылуы және ... ... ... ... бола қалған
жағдайда мемлекет басшысы ретінде оларға арбитр болуға ... ... ... ... биліктің күшейгенін байқау қиын емес, бірақ ол
президенттің конституциялық өкілеттігімен шектелген.
Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... Сотпен өзара қатынастарының айрықша
механизмінде көрінеді. Конституцияның ережелеріне сәйкес ... ... ... ... ... органдар сатысының ең “бастысы” және
республиканың лауазымдар мәртебесіндегі ең ... ... ... ... ... ... деп есептеледі. Президенттің
қызметі көпшілік алдында ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін кадрлық орталықтандыру –
заңдылық және ... ... ... ... ... экономикадағы дағдарыстық элементтер т.б.).
Мемлекеттік қызметтің құқықтық ... ... ... қабылдаған
нормативтік актілерден тұрады. Демек, жоғарғы лауазым иесі шын ... ... ... ... ... ... ... бірлігі мен жұмыла істеуін қамтамасыз ету Президенттің
назарындағы ... ... ... ... ... ... ... қызмет етуін Президент қамтамасыз етуі тиіс.
Қазақстан Республикасының Конституциялық ... ... ... ... мемлекет басшылығына есептелген. Жоғарғы
мемлекеттік органдар егеске бармай, сындарлы іс-әрекетке ... ... ... конституциялық бақылау институтыда септігін тигізеді.
Қазақстан Республикасындағы Президент институтының ... оның ... ... ... алынды және әлеуметтік-
экономикалық процестерге тиімді ықпал етуінің ... ... ... ... ... ... ... шетелдердегі
конституциялық тәжірибелерді Қазақстан қоғамының жағдайларына бейімдеу
қажеттігі туындады.
Президенттің құқықтық мәртебесіне оның ерекшелік белгілері де ... ... ... ... ... ... ... Республикасы
Президентінің штандарты және омырау белгісі де жатады.
Республика Президенті - ... ... ... ішкі ... саясатының негізгі бағыттарын ... ел ... ... ... Қазақстанның атынан өкілдің ететін ең жоғары
лауазымды ... ... - ... пен ... ... бірлігінің,
Конституцияның мызғымастығының, адам және ... ... ... ... әрі ... ... ... биліктің барлық тармағының келісіп
жұмыс істеуін және ... ... ... алдындағы жауапкершілігін
қамтамасыз етеді.
Республика Президентіне халық пен мемлекеттің атынан сөйлеу құқығы
беріледі.
Республика Президентіне, оның ... мен ... ... ... ... ... ... мен қадір-қасиетіне
нұқсан келтіру заң бойынша қудаланады.
Республика Президентін сайлау конституциялық заңға сәйкес ... ... ... ... адал қызмет етуге, Қазақстан
Республикасының Конституциясы мен заңдарын қатал сақтауға, ... мен ... ... ... Қазақстан Республикасы
Президентінің өзіме жүктелген мәртебелі міндетін адал атқаруға салтанатты
түрде ант етемін”, - деп ... ант ... ... ... ... ... ... анттың мәтінін мемлекеттік тілде айтады.
Ант беру қаңтардың екінші ... ... ... ... ... ... мүшелерінің, Жоғарғы Сот судьяларының,
сондай-ақ Республиканың барлық бұрынғы ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Президентінің өкілеттігін өзіне қабылдаған адам ... ... ... ... ... бір ... ... ант
береді.
Республика Президенті Республика Конституциясына ант етеді. Ант
берілгеннен кейін Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... Төрағасы Президентке Қазақстан Республикасы
Президентінің куәлігін, омырауға тағатын белгісін, ... және ... ... ... бір ... ... ... болып екінші өкілеттік мерзіміне
сайланған жағдайда Қазақстан Республикасы ... ... ... ... және ... ... ордені оған қайталап тапсырылмайды.
Республика Президенті бес жыл мерзімге сайланады. Бес ... ... 2005 ... 4 ... ... ... Республика
Президентінің жеті жылдық өкілеттік мерзімінің аяқталуына ... ... ... ... ... ... Президенті
болып сайланған адамға қолданылатын болады.
Республика Президентінің өкілеттігі жаңадан сайланған ... ... ... ... ... ... Президент қызметінен
мерзімінен бұрын босатылған немесе кетірілген, не ол қайтыс болған ... ... ... екі ... ... Республика Президенті болып
сайлана алмайды. Бұл шектеу Қазақстан ... ... ... ... өкілді органның депутаты болуға, өзге де ақы
төленетін қызметтерді атқаруға және ... ... ... ... ... ... белгілері Қазақстан Республикасы
Президентінің омырауға тағатын белгісі мен байрағы болады.
Омырауға ... ... ... ... ... комиссиясы
анықтайды. Байрақтың сипаттамасын, ... ... ... мен байрақты
ресми пайдалану тәртібін Республика Президенті белгілейді.
Республика Президенті қызметі бойынша ... ... ... ... ... қыран” орденінің сипаттамасы, аталған орденді берудің ... ... ... ... ... Президенті Қазақстан Республикасының ... ... күші бар ... мен ... ... ... 53-бабының 4-тармақшасында көзделген ретте
Президент заңдар шығарады, ал Конституцияның ... ... ... заң күші бар ... шығарады. Праламент пен оның
Палаталарының құзырына енбейтін өзге де жағдайларда Репсублика президенті
заңға тәуелді ... ... және ... ... ... қол ... ... актілері, сондай-ақ Үкімет
бастамасымен шығарылатын ... ... ... осы ... үшін ... жауапкершілік жүктелетін Парламенттің әр Палатасы
Төрағаларының не Премьер-Министрдің алдын-ала қолдары қойылып тиянақталады.
Республика Президенті тиісті жарлықтар мен ... ... ... осы Конституциялық заңның 21 және 22-баптары бойынша анықталады.
Қажет болған жағдайларда ... ... өз ... жүзеге
асыру кезінде өзінің тиісті өкілеттіктерінің қандай акт нысанында Жарлық
немесе өкімет нысанында жүзеге ... ... ... ... ... жарлықтары Республика Конституциясы мен
заңдарының негізінде және ... ... үшін ... ... жарлықтарымен:
Президенттің Республика Президентінің актілерін шығаруға талап ететін
конституциялық өкілеттігі жүзеге асырылады;
Мемлекеттік биліктің барлық тармақтарының келісімді ... ... ... ... ... халқы алдында Конституциямен және заңдармен
белгіленген жауаптылығын қамтамасыз ету мәселелері шешіледі;
Парламенттің заңдық құзыретіне кірмейтін, сондай-ақ Үкімет пен ... ... ... ... ... ... мәселелерді
құқықтық реттеу жүзеге асырылады;
Қазақстан Республикасының экономикалық және әлеуметтік-саяси дамуының
стратегиялық мәселелері бойынша шешімдер ... ... ... жарлықтардың ғана нормативтік құқықтық
акт күші болады.
Республика Президентінің өкімдері Конституцияның, ... ... ... ... және соларды орындау үшін шығарылады.
Республика Президентінің өкімдерімен:
1) әкімшілік-өкімдік, жедел және жеке сипаттағы мәселелерді шешу жүзеге
асырылады;
2) Республика Президентінің құзыретіне сәйкес ... ... ... ... ... ... және ... Президенті актілерінің жобаларын дайындауды мыналар жүзеге
асырады:
1) Президент Әкімшілігі және Республика Президентіне тікелей бағынатын
және есеп беретін өзге де ... ... ... ... ... Сот;
4) Үкімет құрамына кірмейтін Республиканың Орталық атқарушы органдары;
5) Республика ... ... өзге де ... ... ... ... ... қарауына енгізілетін актілердің жобалары:
1) Қазақ және орыс ... ... ... ... заң техникасы мен іс жүргізу талаптарына сай келуге тиіс.
Президент шығарған актілерді нөмірлеу ... ... ... жүргізіледі. Президент актілерінің түпнұсқалары мен
оған қосымша материалдар Президент Әкімшілігінің ... ... ... және ... ... ... ... соң
Республика Президентінің архивіне жіберіледі.
Президент актілерінің жобаларын дайындаудың заңмен ... ... және ... ... ... ... ... Президент Әкімшілігінің Басшысы жүзеге асырады
Республика Президентінің актілеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу,
сондай-ақ олардың күшін жою тәртібі
Өзгертулер мен ... ... ... ... ... ... ... Президентінің өкімдеріне ... ... ... ... ... жою Республика Президенті
өкімдерінің күшін жою Республика Президентінің жарлықтарымен және ... ... ... заң күші бар ... ... туындаған жағдайда, егер ... ... ... ... ... ... ... енген акт басшылыққа алынуға
тиіс.
Республика Президентінің актілерін күшіне ... мен ... ... ... сипаты бар актілері, егер Президент өзгеше
белгілемесе, олардың ресми жарияланған күнінен бастап он күн ... ... ... аумағында бір мезгілде күшіне енгізіледі.
Нормативтік сипаты жоқ ... ... егер ... ... ... қол қойылған сәттен бастап күшіне енеді.
Президент актілері ... ... ... құқықтық
актілер туралы заңымен белгіленген ресми органдарына жарияланады.
Президент актілері, сол сияқты өзге де ... ... ... радио арқылы, Интернетте жария етілуі, телеграф, телефакс ... ... ... ... ... ұйымдар мен олардың
лауазымды тұлғаларына таратылуы мүмкін.
Республиканың мемлекеттік құпиялары немесе өзге де ... ... ... ... ... жариялауға жатпайды. Мұндай актілердің
түпнұсқаларында құпиялық белгісі қойылады және олар белгіленген ... күші ... ... ... ... ... мен
азаматтардың назарына жеткізіледі. Президенттің аталған актілерінің мазмұны
белгіленген тәртіппен бұқаралық ақпарат құралдарына баяндалуы мүмкін.
Қазақстан Республикасы ... ... ... ... Астанасындағы резиденциясында және басқа ... ... ... ... ... омырау белгісі мемлекеттік ... ... де, ... мен халықаралық ұйымдардың ресми адамдарын
қабылдағанда, Президенттің ресми қабылдауларында, ... ... ... Республика Президенті құрметті қонақ болғанда немесе
салтанатты кешке немесе концертке қатысқанда, теледидар ... ... ... шетел сапарларында қабылдап жатқан елдің хаттамасына
сәйкес тағылады. ... ... ... сәйкес “Алтын Қыран”
орденінің иегері болды [33, 5 б.]. ... ант ... ... басы ... ... ... ... мерзімін
анықтау маңызды. Президенттік билікті заңдастырғанда Президенттің қызметке
кірісуі уақыты мен процедурасы аса маңызды. ... ... ... оның ант ... сәтінен басталады. Ант салтанатты түрде
қаңтардың екінші сәрсенбісі күні Парламент депутаттарының, конституциялық
кеңес ... ... сот ... ... ... ... беріледі. Президент қызметке кірісерде
төмендегідей ... ... ... ... ... ... ... Конституциясын ұстап ант береді;
Ант қабылдағаннан кейін мемлекеттік гимн орындалады;
Орталық сайлау комиссиясының төрағасы резидентке куәлік, омырау ... ... ... ... және ... ... орденін
тапсырады. Президент екінші мерзімге сайланғанда ерекше белгі мен ... ... ... өкілетті органының депутаты бола
алмайды, басқа да ақы ... ... ... ... ... және ... партиялардың жұмысын жүргізе ... ... ... оның жауапкершілігіндегі мәселелерді
шешу тәртібімен сипатталады.
Қазақстанда 1990 жылдың 20 сәуірінен 1993 ... ... ... ... ... ... ... және процедурасы
қарапайым еді. Керісінше 1995 жылдың 28 қаңтарынан 1995 жылдың 5 ... ... ... жағдайда биліктен тайдыруға болмайтын. 1995
жылғы Конституцияның қабылдануымен Қазақстан Республикасы ... ... ... ... шетелдік ғалымдардың пікірінше импичмент үшін биліктің төмендігі
немесе моральдық жағынан қызметіне лайықсыздығы да жеткілікті.
Ғылыми – теориялық ... алып ... заң ... ісін онан әрі
жетілдіру мақсатында мұндай ... ... да ... қалуы мүмкін.
Президенттің конституциялық-құқықтық статусының ... ... ... жеке ... ... тиісе алмайтындығының маңызы зор. Конституцияның
46 бабында “Қазақстан Республикасы Президенті оның ар-ұятына және қадір-
қасиетіне ... қол сұға ... [34, 15 б.]. ... Парламент
депутаттарының да иммунитеті бар, бірақ олардың иммунитеттері кішірек.
1997 жылғы Қазақстан Республикасы ... ... 318 ... екі құрамы қаралған: көпшілік ... тіл ... ... ар-ұятына қол сұққан жағдайда кінәланады. ... ... ... ... ... депутаттары және лауазым иелері де
қорғалады.
Президенттің құқықтық мәртебесі ... ... ... де сипатталады. Конституцияның 48 бабында былай деп белгіленген:
Республика Президентінің өкілеттігі қалған мерзімде Парламент ... ... ол ... ... ... Парламент мәжілісі
төрағасына өтеді. Мәжіліс ... ... ... алуы ... ... өкілеттілік Республика Премьер-министріне өтеді.
Президенттік өкілеттілікті ... ... ... ... қызметінен босатылады
және Конституцияға өзгерістер мен қосымшалар енгізуге құқы болмайды, бірақ
1998 жылдың 7 ... ... ... сәйкес Парламентті таратып,
Үкіметтің өкілеттілігін тоқтатып, республикалық ... ... ... ... Осы заң ... дейін президенттік міндетті
атқару екі ай мерзімінен аспауы тиіс деп көрсетілген, енді қалған мерзімнің
соңына дейін ... ... егер ... ... Мәжіліс төрағасы да, премьер-
министрде төтенше жағдайларда Президенттік өкілеттікті ала алмай қалғанда
қалай болады? - деген заңды сұрақты ... ... ... бұл ... ... ... тұрғыда шешімін тапқан. ... ... ... ... он үш лауазым иесі көрсетілген. Сондықтан Қазақстан
Республикасында да ... ... ала ... ... ... ... ... Конституцияда бұрынғы Президенттердің құқықтық жағдайы да
айқын белгілеген. Оларға экс-президент атағы беріледі. Бұрынғы ... ... ... ... ... қатысады, ешкімнің тиісе
алмайтындығы туралы институт оларға да қатысты және ... ... ... ... айрықша қамқорлыққа алынып, қорғауға
алынады. ... ... ... ... өмір бойы қатысу құқы берілген, сондай-ақ республика ... ... ... ... ... ... жиындарға, мемлекеттік органдар ұйымдастырған басқа да іс-
шараларға қатыса алады.
Президенттің шешімімен экс-президенттің пенсия ... ... ... ... ... 80 ... ... тағайындалады. Жаңа
Президенттің айлығы өскен жағдайда, экс-президенттік пенсиясы да ... ... ... Жеке ... мемлекеттік дача–қажетті
қызметкерлерімен, күзет, жеке ...... тағы ... Ел ... ... ... медициналық қызмет және санаторий-
курорттық емделу құқы болады. Президенттік Архивті пайдаланып, өзінің ... ... ... ... таныса алады. Қазақстан
Республикасының Президент кезіндегі ... ... ... ... ... ... айрықша құрамдас бөлімінің бірі 2000 жылы 20
маусымда қабылданған. Қазақстан Республикасының бірінші ... ... онда ... бірінші президентінің елбасы ретіндегі өкілеттілігін
жүзеге асыруы кезеңіндегі және өзінің өкілеттілігін тоқтатқаннан ... ... ... ... ... ... ... құру және нығайту тарихы рөлін ескере отырып заңда ... ... құқы ... Республикасының Президенті саяси тұрақтылық пен мемлекеттік
тұтастықты қамтамасыз ету барысында үлкен өкілеттіктерге ие болып ... ... ... 1995 ... ... ... ... мәртебесін, осы қырынан
айқындауға жағдай жасаған. Қазіргі ... ... ... мен ... одан әрі ... ә-лі де ... өзінің
өзектілігін жоя қойған жоқ.
| ... ... ... ... ... пен мемлекеттік |
|тұтастықтың кепілі |
| |
| ... ... ... ... кепілі |
| |
| ... ... ... ... ... ... етуші |
| |
| ... ... ... ... етуші тұлға |
| |
| ... ... ... ... ... ... иесі |
2 - ... ... ... Президенті саяси тұрақтылық пен
мемлекеттік тұтастықтың кепілі
Сондықтан да, біз қазіргі кезеңде Президенттің қоғам өміріндегі рөлін
осы қырынан ... ... ... Егемендік, қазақ үшін қан-төгіссіз
келген болса да, оны сақтап, дамыту үлкен қиындықтар ... ... ... жағдайдың тұрақсыздығы, экстремизм мен терроризмнің
етек алуы, Қазақстанды да, ... ... ... ... және ... ... ... жүзеге асыруға жағдай
жасайтын, Президенттік басқару жүйесінің моделін одан әрі ... ... Осы ... біз егемендіктің қажеттілігін, ... ... сөз ... қажет. Бұл туралы белгілі ғалымдар Қ.А. Жиренчин
мен Қ.К. Айтхожин мынандай ой білдіреді: “Принцип народного ... в ... и ... ... ... и находит наиболее отчетливое проявление в
системе властеотношений. В этой связи понятие народного ... в себя ... ... ... - политических отношений
и конкретных форм, которые облекают свою ... ... ... ... ... общества. Лишь взятые вместе, в системе
они в полном объеме ... ... ... ... и составляют
сущность и содержание полновластия народа ... ... же ... ... в ... ... как известно, отношения
государственной власти, так как именно в них ... ... ... ... ... - ... цели и ... всех
составных частей казахстанского народа” [35, с. 5-6]. Бұл ойдың өзінен-ақ,
егемендікті ... ... ... мемлекеттің билік жүйесін ұйымдастыруда
екендігін аңғарамыз. Қазақстан ... ... ... қатарына қазіргі кезеңдегі тіл ... ... ... ... тілді қазақ тілі деп бекіткенімізбен,
шынайы өмірде қазақ тілі мемлекеттік тіл деңгейіне ... ... ... ... ... жүзеге асыруымыз ... ... ... ... ... ... тіл ... былай
делінген: “Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілі-қазақ тілі.
Мемлекеттік тіл-мемлекеттік бүкіл ... ... ... ... ... мемлекеттік басқару, заң шығару, сот ісін
жүргізу және іс ... ... ... халқын топтастырудың аса маңызды факторы болып табылатын
мемлекеттік меңгеру-Қазақстан ... ... ... ... өзге де ... ... ... және атқарушы органдар:
Қазақстан Республикасында мемлекеттік тілді барынша ... ... ... ... ... барша азаматтарының мемлекеттік тілді еркін
және тегін меңгеруіне қажетті ... ... ... ... ... диаспорасына ана тілін сақтауы және дамытуы үшін көмек көрсетуге
міндетті” [36, 10 б.]. ... ... ... тек қана ... құралы
ғана емес, сонымен қатар, мемлекеттегі саяси тұрақтылықты, ... ... ... ... ... ... мемлекеттік тілдің жай-
күйі және дамуы былай, “1997 жылғы ... ... тіл ... ... ... бері және Қазақстан Республикасы Президентінің 1998
жылғы 5 ... №4106 ... ... ... ... бағдарламасын 1998-2000 жылдар аралығында іске асыру барысында
қоғамдық өмірдің ... ... ... тіл ... ... ... ... мен тереңдеуі үшін алғышарттар жасалды. Бұл ... ... мен ... ... ... ... күш-жігерінің
нәтижесі болды.
Қазіргі уақытта елде тілдер қолданысының дамуын табысты іске асырудың
құқықтық негіздері ... Тіл ... ... ... түсіністік
пен қолдау тауып отыр.
Мемлекеттік органдар жүйесінде мемлекеттік тілдің талап етілуінің арту
үрдісі байқалуда. Бұл орайда қазақ ... ... ... ... ... ... қол жетті. Бұл, ең алдымен, Атырау, ... ... ... ... Қазақстан облыстарына тән.
Қазақстанның Солтүстік, Орталық және Шығыс ... да ... ... ... ... бір ... жұмыс жүргізілуде. Орталық
атқарушы органдардың мемлекеттік тілді қолдану аясын кеңейтуге бағытталған
нысаналы жұмыстарының арқасында оның талап етілуінің өсу ... ... ... ... мен ... іс қағаздары екі тілді-
мемлекеттік және ресми тілде ... қол ... ... ... мемлекеттік органдарда
мемлекеттік тілдің әлеуетін іске асыру деңгейі әлі де төмен екенін атап өту
керек. Мемлекеттік қызметшілер ... ... ... ... ... аз. Сол ... Бағдарламаны іске асыру барысындағы басты
міндеттің бірі білікті кадрлар даярлау болып табылады.
Қазақстан Республикасының Қарулы ... ... ... ... ... ... Қазіргі заманғы қазақ әскери терминологиясының
қалыптасу процесі жүріп жатыр. ... ... ... күнделікті
қызметтік міндеттерін орындау ... ... ... ... ... қалып отыр. Бұл жерде негізгі күш-жігерді арнаулы ... ... мен ... ... ... ... қажет.
Білім беру жүйесінде мемлекеттік тілдің рөлі біртіндеп артып келеді.
Білім және ғылым ... ... ... ... оқу ... ... 3,5 миллион оқушының 1,6 миллионы (5,6 %)-қазақа
тілінде 1,5 миллионы (45 %) - орыс ... 80 мыңы (2,3 %) - ... 23 мыңы (0,6 ... ... 2,5 мыңы (0,7 %)- ... тілінде
және мыңнан астам басқа тілдерде оқыды. Қазақ тілінде оқытатын мектептердің
жалпы саны ... ... 2000 жылы ... мектептердің жалпы
санының 43 % (7910) ... ... ... ... бойынша, сондай-ақ
“қала-ауыл” схемасы бойынша бөлінуі біркелкі емес. Бұдан басқа қазақ
тіліндегі ... ... ... ... тиісті тілдік
ортадан бөлініп қалған “аралас мектептер” деп аталатын мәселе де бар. ... ... ... ... мектептердің көпшілігі дәріс берудің жоғары
жеткіліксіз деңгейін көрсетуде. Басқа тіледерде оқытатын ... ... ... ... атап өтуге болады. Едәуір толымды оқу-әдістемелік әлеуетті
қалыптасқан орыс ... ... ... бұл проблемалар соншалықты
өзекті болып отырған ... ... ... білім беретін мектептер саны біртіндеп өсіп келе
жатса, мектеп жасына ... ... ... саны ... ... саны 200 ... еліміз бойынша осы тектес ұйымдардың жалпы санының
25 % - нен (1158) асқан жоқ. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу саласынан сырт қалуда.
Республиканың бастауыш және орта кәсіптік оқу орындарында 200 ... оқу ... ... ... ... ... ... тілде
жүргізіледі. Қазақ тілінде оқыту бөлімдерінде оқитын студенттердің саны
2000 жылы ... 32 % -ті (85300) ... орыс ... ... саны 68% -ті (181000) ... ... тілінде оқыту
бөлімдерінің жалпы алғанда өсуіне қарамастан, осы ... ... ... ... назар аудару керек. Мәселен, 1998-1999 оқу
жылынан бастап ... ... және орта ... оқу орындарына
“Мемлекеттік тілде іс жүргізу” атты жаңа ... ... ... оқытуда сабақ жүргізудің жаңа жеделдетіп оқыту
әдістемелерін ... ... ... компьютерлік
технологияларды пайдалану нәтижесінде үлкен мүмкіндіктер көзі ... ... күні ... ... ... мемлекеттік тілде
электронды құжат ... ... ету ... ... ... ... ... арқылы компьютер қаріптерін
тануды, қазақ тілінде дұрыс жазылуын тексеруді, мәтіндерді қазақ ... ... орыс ... ... ... ... түрде аударуды қамтамасыз
ету жөінінде бағдарламалар әзірленді.
Мемлекеттік тілдің алдында ... ... ... бірі, оның жаңа
әлеуметтік-мәдени болмысты бейнелеудегі мүмкіндіктерін кеңейтудің қажеттігі
болып отыр. Бұл бағытта нысаналы ғылыми зерттеу ... ... ... терминологиялық базасын түзу мен жетілдіруге басты назар аударылып
отыр. Мемлекеттік терминологиялық комиссия 610 жаңа ... ... рет ... ... терминологиялық сөздіктер шығару ... ... ... айқындалған, республика аумағындағы тарихи
атауларды қалпына келтіру мен жүйелеу және жер-су атаулары мен басқа ... ... ... және ... ... ... ... Осы уақытқа дейін 64 аудан, 8 қала, 420 ауыл мен
поселке, 680 ... ... ... ... ... мен ... да
объектілері жаңа атауларға ие болды.
Мемлекеттік ... ... ... және ... жалпы санының ұлғаюы байқалады. Алайда, олардың саны әлі
де көп емес, ол республикада 1999 жылы қорғалған диссертацияның 14% - ... ... ... және бұқаралық ақпараттар құралдары салаларында мемлекеттік
тілді дамытуда ... бір оң ... ... Қазақ тіліндегі
телехабарлардың көлемін ұлғайту бағытында айтарлықтай оң қадамдар жасалды.
Бұл ... ... ... ... ... ... ... атап айтуға болады. 2000 жылы 192 телеарнаның басым көпшілігі-144-
і екі тілде хабар таратты. Дегенмен, ... ... және ... тілдерге
хабар тарату уақытының заң актілерімен айқындалған сандық арақатынасы көп
жағдайда сақталып ... ... ... ... ... ... Қарулы Күштерінде,
халыққа қызмет көрсету, мәдениет пен өнер салаларында ресми қолданылатын
тілдің тұрғысы ... ... ... болып отыр. Орыс тілінің білім ... ... ... ... ... ... саласында
жетекші тіл болып қалуы жалғасуда. ... 2000 жылы елде 2365 ... ... мектеп, орыс тілінде оқытатын сыныптары басым 2055 араласа
мектеп есепке алынды, орыс тілінде 393 газет, 78 ... ... ... ... жұмыс істейді.
Қазақстан аумағында тұрып жатқан барлық диаспоралар тіліне мемлекет
тарапынан көмек көрсетілуде. Ана тілі мен ... ... ... ана ... ... ... мектептер жүйесі құрылған. 1999-2000
оқу жылында жексенбілік мектептерде 14 тіл ана тілі ... ... ... ... ... ... ... шешен, ұйғыр, армян, әзірбайжан,
чуваш, поляк, курд және дұнған тілдері. Жексенбіік мектептер туалы үлгі
ереже ... ... ... түрі өзін жақсы көрсетіп үлгерді және
келешегі де бар. Елімізде диаспоралар ... 11 ... ... 12 ... ... [36, 17-19 бб.].
Еліміздегі 130-дан аса ұлт пен ... ... бір ... ... ... ... осы тіл ... ұмытпауымыз
қажет. Қазақстан Республикасының Президенті бұл бағытта да, белгілі
әрекеттер жасауда. ... ... ... ... үшін ... ... ... қамтамасыз ететін арнайы полиция құруымыз қажет. ... ... ... тіл, өз ... ... ... айтып кететін тағы бір мәселе, Қазақстан үшін ... ... ... ... ... ... ... көңіл-күйде
саяси ортада қалыптасуда. Егер біз ... ... ... ... ... тұтастық тұрғысынан көз жүгіртетін болсақ, әлі де болса,
Қазақстан үшін Парламенттік ... ... көшу ерте ... ... ... ... экономикалық тұрғыдан енді ғана ... ... ... ... ... ... дамыған елдердің қатарына
көтерілгенде ғана, бұл шындыққа айналады деп ... Осы ... ... ... Е.Қ. ... мына ойын ... болады деп санаймыз:
“В условиях унитарного ... ... в ... ... не ... или же отпадает там, где она была ... ... ... ... ... ... ... при
многопартийной структуре, безусловной удовлетворенности людей ... их ... ... не случайно высокоразвитые страны мира выбирают
парламентскую республику в ... ... либо же, ... ... ... формально монархию, придавая ей фактически
содержание ... ... На путь ... ... ... становится Франция, в которой в силу ряда ... ... была ... ... ... ... ... приверженное принципам демократии, ... ... и ... кризисов в стране, когда народ от конфронтации
переходит к сотрудничеству, ... ... ... внешние и внутренние угрозы суверенитету и
целостности и страны, ... ... ... ... к парламентской
республике. Процесс такого перехода должен быть не ... ... с тем, ... по мере ... ... ... происходило перераспределение полномочий от Президента к
Парламенту и ... от ... ... органов – к
низовым структурам (децентрализация ... от ... - ... организациям и местному самоуправлению (деконцентрация
власти)” [37, с. ... ... пен ... ... қамтамасыз етуге негіз
болатын тағы бір ... ... ... қамтамасыз ету болып
табылады. Ұлттық қауіпсіздік қазіргі жағдайда да, Қазақстан үшін ... ... ... Оны ел ... Н.Ә. ... өзі ... мойындаған: “Сайып келгенде, Қазақстанның ұлттық және мемлекеттік
қауіпсіздігіне, азаматтық қоғамның ... ... әрі ... ... ... төндіретін түсі нақты және анық сезінуге
болатын қауіп-қатер бар екені ... ... ... ... аз ... бұл ... ... қаупі соншалық бел ала бермек. Сондықтан оларды ... ... ... да, төнуі ықтимал қауіптің алдын-алып болжап талдап отыру
да Қазқастанның ... ... ... ету жолындағы
беташар баспалдақтар ... ... ... ... тән
бүгінгі деңгей “өзімен-өзі тұйық” тұрған нәрсе ... ... ... және ... ... ... ... бірақ бұл “status-
quo” адамгершілік, интеллектуалдық, ... ... ... белгілі бір саяси ерік-күшті жұмылдыру арқылы ғана ... ... [38, 300-301 бб.]. ... ... ... ету ... жолына түскен мемлекеттер үшін ... ... ... басымдық екені белгілі. Мемлекеттегі қауіпсіздіктің қазіргі
кезеңде сипаты да, ... Ол ... Д.К. ... ... өте ... ... “Ообеспечение безопасности государства обычно связывает ... от ... ... ... либо ... посредством
незаконного применения силы или угрозы использования силы. Но в современный
период национальная ... ... не ... лишь ... ... на первый план выдвигаются невоенные ... ... на ... день модно насчитать не менее
десятка ... этой ... ... экономическую,
технологическую, продовольственную, экологическую, этническую, культурную,
информационную и ... [39, с. 116]. Шын ... ... ... болуы шамалы. Қазіргі кезеңдегі соғыс, информациялардың соғысы
болып табылады. Осы жағдайда да, Қазақстан ... ... ... ... Өмірлік шындық тұрғысынан қарайтын болсақ,
Қазақстан бұл мәселеде өте тұрақсыздау кейіпте тұр. ... ... ... да бір ... ... еліміздегі сыбайлас жемқорлық мәселесі болып
табылады. Қазақстанда сыбайлас жемқорлықпен күресудің құқықтық ... ... бұл ... одан әрі ... түсу қажет. Сыбайлас
жемқорлықтың соңғы кезеңдегі жай-күйі және теріс салдары ... ... в ... ... и Центральной Азии безудержная коррупция
представляет серьезную ... для ... ... ... а
также для социальной и политической стабильности, утверждает Международная
организация по борьбе с коррупцией “Траспэрэнси ... ... ... ... восприятия коррупции”,
председатель совета директоров Питер Эйджен заявил: “Коррупция ... из ... ... ... а ... ... для ее преодоления. Эти
два фактора образуют ... ... ... ... разорвать с помощью
реформ, направленных на борьбу с коррупцией”.
В докладе “Индекс восприятия коррупции” за 2005 год ... ... ... ... в 70 из 159 ... ... согласно
пресс-релизу “Транспэрэнси интернешнл” от 18 ... [40, с. ... ... сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті жүргізудің
қағидалары төмендегідей:
“1) Барлық адамдардың заң мен сот алдында теңдігі;
2) Мемлекеттік ... ... анық ... ... ... заңдылығы мен жариялылығын, оған мемлекеттік және
қоғамдық бақылауды қамтамасыз ету;
3) Мемлекеттік аппараттың құрылымдарын, кадр ... жеке және ... ... мен ... ... ... ... шешу
рәсімдерін жетілдіру;
4) Жеке және заңды тұлғалардың құқықтары мен ... ... ... мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық, саяси-құқықтық ұйымдық-
басқару жүйелерін қорғаудың басымдығы;
5) Қазақстан Республикасы ... ... ... сәйкес
лауазымды адамдар мен мемлекеттік міндеттерді атқаруға уәкілдік
берілген басқа да адамдардың, ... ... ... ... мен ... ... жолберілуін тану;
6) Жеке және заңды тұлғалардың бұзылған құқықтары мен заңды ... ... ... ... ... ... зиянды
зардаптарын жою және олардың алдын-алу;
7) Сыбайлас жемқорлықпен құқық ... ... ... жәрдем
жасайтын азаматтардың жеке басының қауіпсіздігін қамтамасыз ету;
8) ... ... ... ... ... ... ... теңестірілген адамдардың құқықтары мен заңды мүдделерін
мемлекеттің ... ... ... мен ... ... ... ... қамтамасыз ететін жалақы (ақшалай үлес) мен
жеңілдіктер белгілеу;
9) ... ... ... ... ... және жеке тұлғаларға
кәсіпкерлік ... ... ... өкілеттік беруін
болдырмау, сондай-ақ оған бақылау жасау;
10) Сыбайлас жемқорлыққа байланысты қылмыстарды анықтау, ашу, жолын кесу
және ... ... ... ... қызметі мен өзге
де қызметтерді жүзеге асыру, сондай-ақ заңда белгіленген тәртіппен
заңға қайшы ... ақша ... мен өзге де ... ... ... мақсатында арнайы қаржылық бақылау шараларын қолдану;
Осы Заңның ... 1,2 және ... ... ... ... ... айналысуға, соның ішінде шаруашылық жүргізуші
субъектілерді басқару органдарына ақы ... ... ... ... белгілеу негізінде жүзеге асырылады, бұған мұндай ... ... ... ... ... ... ... қосылмайды”
[41, 5-6 бб.]. Сыбайлас жемқорлықпен қазіргі кезеңде, ел ... ... Бұл ... ... бастамасы мен “Нұр Отан”
партиясының атқарып жатқан ... алға ... ... Оған, әрине әлі
де, болса ерік-жігер қосу керек. Бұл да ... ... ... ұлттық
қауіпсіздігіне нұқсан келтіретін жағдай ... ... Бұл ... ... ... жоғары көтеруіміз қажет. ... ... ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлыққа байланысты құқық ... осы ... ... ... ... ... уәкілетт адамдар
мен оларға теңестірілген адамдар жауапты болады.
Мемлекеттік міндеттерді атқаруға уәкілетті адамдарға:
1) Барлық лауазымды ... ... және ... ... ... ... мемлекеттік қызмет туралы заңдарына сәйкес
барлық мемлекеттік қызметшілер жатады.
Мемлекеттік міндеттерді атқаруға уәкілетті адамдарға:
1) Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына сайланған адамдар;
2) ... ... ... ... ... ... Республикасының Парламенті мен
мәслихаттардың депуттатығына кандидаттар ... ... ... ... өзін-өзі басқару сайланбалы
органдарының мүшелері;
3) Жергілікті өзін-өзі басқару органдарына тұрақты немесе уақытша ... ... ақы ... ... ... ... төленетін қызметшілер;
4) Мемлекеттік ұйымдарда және жарғылық капиталында мемлекеттің үлесі
кемінде отыз бес процент ... ... ... ... ... ... жемқорлық құқық бұзушылық субъектілеріне лауазымды және
мемлекеттік міндет атқаруға ... өзге де ... ... ... ... сатып алуды жүзеге асырушы, сол сияқты оларға заңға
қайшы ... ... мен ... ... жеке және ... ... жатады” [41, 4 б.].
Мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі тағы бір ... ... ... мен бостандықтарын сақтау және оны қалыпты жүзеге асыру
болып ... ... ... ... - адам ... ... сақтаудың бірден-бір кепілі екендігі белгілі. Қазақстан
Республикасының Президенті жанында, адам ... мен ... ... ... органдар, лауазымды тұлғалар, комиссиялар
шоғырланған ... Осы ... “.... ... бір ... ... кеткенде де орынды сияқты. Қазақстан Республикасында Конституция
шеңберінде кепілдік берілетін ... мен ... ... ... қорғау Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Адам
құқықтары жөніндегі комиссияға жүктелген. Ол ... 1994 ... ... болатын. Осыған орай айтарымыз, мұндай адам құқығына
байланысты мәселелерді сотсыз шешу бұрын-соңды (Кеңестер ... ... ... ... комиссияның негізгі міндеттерінің бірі өз ... ... ... ... мен ... қарап, саралап, олардың
дұрыс шешімін табуына ықпал ету болып табылады. Шағымдар мен ... қоса ... ... ... олар әр ... ... құқықтарын қорғау жөніндегі мәліметтер басымырақ.
Мұның сыры-қызметкерлердің ұзақ ... ... ... ... ... сыйлықтарын, материалдық қаржылай көмек ақыларын
мекеме, кәсіпорын басшыларының негізсіз ... ... ... ... ... орын алып ... ... келеңсіз жәйттер олардың аштық
жариялап, ереуілге шығуларына бірден-бір себепкер күмән ... ... ... ... ... ... адамдарды заңсыз қамауға алу іс-
әрекеттері отқа май құйғандай сияқты. Сондықтан, бұл ... ... оңды ... ... ... ... адам ... оның
құқығын толық ескеріп, заң органдарының жауапкершіліктерін күшейту кезеңі
туған сияқты. Бұл ... заң ... ... ... аталған
комиссиясының мәртебесін көтеріп, оны Адам ... ... ... нұр ... нұр ... ... [42, 222 б.]. Президент жанындағы
комиссияға мынандай ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасын
адам мен ... ... мен ... ... ... ... іске асыруына жағдай туғызу;
2) адам мен азамат ... мен ... ... ... ... ... және жергілікті мемлекеттік органдардың адам мен азамат
құқықтары мен бостандықтарын ... ету және ... ... ... іске ... ... ... жәрдемдесу;
4) Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын ... ету ... ... ... ... ... ... жасауға қатысу;
5) Адам құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету мен ... ... ... нығайтуға жәрдемдесу.
Комиссияның құзіреттілігі:
1) Қазақстан Республикасы азаматтарының, шетел азаматтарының, азаматтығы
жоқ тұлғалардың, сонымен ... ... адам мен ... ... ... бұзылу фактілері туралы ақпарат бар мемлекет басшысының
және тікелей комиссияның аттарына жіберілген ... ... ... ... ... ... ... адам мен азамат
құқықтары мен бостандықтарының сақталуы туралы жыл сайынғы және арнайы
баяндамалар ... Бұл ... ... жарияланулары мүмкін;
3) Мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, басқа да ұйымдар мен
азаматтардың ... ... ... ... бойынша
ұсыныстарын қарайды;
4) Адам мен азамат құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету және ... ... ... ... ... және ... Қазақстан
Республикасы Президентінің қарауына ұсынады;
5) Қазақстан Республикасының адам мен азамат ... мен ... ету және ... ... ... ... ... осы
мәселелерді реттестіруші заң жобаларын дайындауға қатысады;
6) Адам құқықтары саласындағы халықаралық ... ... ... ... қорытындыларын және ұсыныстар дайындайды;
7) Адам құқықтары жөніндегі халықаралық ұйымдардың, басқа да үкіметтік емес
құқық қорғаушы ... ... ... ... өкілеттілігін іске асыруда белгіленген тәртіпке сай
мемлекеттік билік органдарымен, үкіметтік емес құқық қорғау ұйымдарымен,
сонымен бірге ... ... ... ... ... Адам мен
азамат құқықтарын қорғау мақсатында комиссия құқық қорғау органдарымен,
Қазақстан ... адам ... ... ... ... жасайды.
Комиссия өзіне жүктелген міндеттерді іске асыру мақсатында:
1) ... ... ... ... ... мен лауазымды
тұлғалардан қажетті мәліметтер, құжаттар мен ... ... ... ... ... адам мен азамат құқықтары мен ... ету және ... ... бар мемлекеттік органдардың тиісті
лауазымды тұлғаларының хабарламаларын тыңдауға;
3) Уәкілетті мемлекеттік ... адам мен ... ... ... ... ... ... тәртіппен жеке жұмыстарды орындауға ғалымдар мен мамандарды
тартуға;
5) Тәуелсіз мемлекеттер достығына қатысушы мемлекеттердің, ... ... да ... адам ... ... комиссияларымен және
басқа да ұқсас құрылымдарымен адам және ... ... ... ... талқылау үшін ынтымақтастыққа құқығы бар”
[43, 80-81 бб.].
Президент ... адам ... ... туралы тағы да бір мекеме ол
адам құқығы жөніндегі Уәкілдің қызметін ... ... Адам ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің 2002 жылдың 10 желтоқсанындағы
№992 жарлығымен Адам ... ... ... ... туралы ереже
бекітілген
1. Адам құқықтары жөніндегі Ұлттық орталық (бұдан әрі – Ұлттық орталық)
адам құқықтары жөніндегі ... ... ... ... ... және ... да қамтамасыз етуді іске асырады.
2. ... ... ... ... ... Республикасының
Конституциясы мен заңдарына, Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығына
сәйкес іске асырады.
3. Ұлттық орталық туралы ... адам ... ... уәкілдің
ұсынуымен Қазақстан Республикасының Президенті бекітеді.
4. Ұлттық орталық мемлекеттік мекеменің ұйымдық-құқықтық түріндегі
заңды тұлға ... ... оның ... ... ... ... ... тілде өз атауы жазылған мөрі мен
бланкілері, бюджеттің ... ... ... ... ... мен ... тиісті шоттары бар.
5. Ұлттық орталық өз атынан азаматтық-құқықтық қатынастарға түседі.
Ұлттық орталықтың негізгі міндеттері мен өкілетті қызметтері ережеде нақты
анықталған.
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... пен мемлекеттік биліктің тұтастығын сақтау
болып табылады. Қолданыстағы ... ... ... өкілеттіктермен
толық қамтамасыз еткен (43, 127 б.(. Міне, бұл да Президенттің ... ... ... ... ... тағы да бір ұйымның көрінісі
болып табылады.
Қазақстан Республикасы Президентінің саяси тұрақтылық пен мемлекеттің
тұтастығын қамтамасыз ету ... біз ... ... ... ... ... көз жеткіздік. Жалпы сипатын (2-суреттен)
көруге болады.
3 ҚАЗАҚСТАН ПРЕЗИДЕНТІНІҢ БИЛІК БӨЛУ ЖҮЙЕСІНДЕГІ ОРНЫ МЕН ... ... ... бөлу жүйесінің дамуы
Биліктің абсолютті бөлінуі мүмкін емес. Егер ... ... ... ... ... ... онда оның билік тармақтарының арасында қажетті
өзара байланыс болмайды да, біртұтас ағза ... ... ... етуі процессі бұзылады. Осыған байланысты пост кеңестік мемлекеттер
жағдайында биліктің тармақтарын жақындастыру механизмдерін жасау айрықша
көкей ... Бұл ... ... ... ... ... жүктеледі.
Егер шет елдік тәжірибеге сүйенер болсақ, заң шығарушы және атқарушы билік
тармақтарының іс-әрекетінің үйлесімдігі, биліктің ... ... ... ... ... таңдаған елдерде тиімді жүзеге асырылып
отырылатынын көреміз.
Жалпы мемлекеттік ... бөлу ... ... қоғамының идеалды
мемлекетті қалыптастыруға деген сан ғасырлық даму тәжірибесінің жиынтығы
болып ... ... бөлу ... қоғамдағы саяси биліктің тепе-теңдігі
мен бақылауын қамтамасыз ету үшін ... ... ... Билік бөлу идеясы демократиялық қоғамды дамытуда, азаматтық қоғамды
қалыптастыруда, адам мен ... ... ... ... ... үлкен роль атқарады.
Адамзаттың саяси – құқықтық дамуында ойшылдарды әрқашанда идеалды
мемлекеттердің мұраттарын ... өмір бойы ... ... Сондықтан
да, ежелгі дәуірлерден бастап адамзат қоғамы, оның өкілдері ... және ... осы ... ... ... ... ... Идея адамдардың әлеуметтік қатынастарының ... ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік беретін
әдістердің көрінісі. Сонымен қатар, жүйелі ... ... ... ... ... ... А.Н. ... мына ойы өте орынды: “реальная,
то есть питающаяся действительностью и объясняющая ... ... в ... ... ... ... то есть путем зарождения,
развития и оформления в различных системах” [44, с. ... ... ... идея ... ... аралығынан өтетін
көзқарастарды білдіреді. Сондықтан да, белгілі бір ... ... ... оның ... мен ... ... мән беру қажет.
Тарихи ғылыми теория адамзат ойының жинақталған тәжірибесі болғандықтан, ... ... ие. ... ... мәнін В.Г. Афанасьевтің мына ойы дәл ашып
көрсетеді: “Исторически научная теория выступает как процесс ... ... ... как движение от сущности одного порядка к сущности
другого более глубокого порядка” [45, с. 74]. Бұл ... ой ... ... ... ашып көрсету барысында ескерілетін ұстанымдардың бірі
болып табылады. Біз билік бөлу ... ... ашу ... ... ... ... қоғам алға тартқан кезеңдердің ... ... ... ... ... қажет.
Билік бөлу идеясының мәнін ашу барысында заң ғылымында әр ... мен ... ... қалыптасқан. Бұл заңды да құбылыс ... ... оның мәні ... билік бөлудің қоғамның және мемлекеттің
дамуындағы орны мен ... ... П. ... ойы ... ... ... ... інжілдің өзінде негізделген. Ол өзінің ойын былай
қорытады: “Авторы Библии сформулировали ... ... ... ... ... судебной власти и ее независимости от царя” ... 13]. Және де ... ойы ... сот ... ... ... ... болған [46, с. 17].
Билік бөлу идеясымен айналысушы ғалымдардың бірі В.С. Абашмадзе де,
осындай қорытындыға ... Ол ... ... ... признать - что учение о
разделении государственной власти так же старо, как и само ... ... ... с ... эпохи... учение о разделении государственной
власти развивается постепенно и лишь в ... ... ... [47, с. 4-5]. В.С. ... бұл ... ... ... Ш. Монтескьенің мемлекеттік билікті бөлу ілімінің тарихын
антика дәуірінен басталады деген көзқарасына сүйеніп, ... отыр [47, ... ... ... ... ... ... және осы уақытқа ... ... ... ... билік бөлу ілімінің негізін салушылар Платон,
Аристотель, Полибий болып табылады деген пікір саяси құқықтық ой ... В.С. ... ... ... ... ... болатын [48, с.
99].
Шын мәнінде адамзаттың мемлекеттік құқықтық ... ... ... ... ... бөлудің әр түрлі нысандарының болғандығын көреміз.
Алғашқы кезеңде билік бөлу діни және саяси тұрғыда көрініс ... ... ... пен діни ... арасындағы тартыс орта ғасырлар тарихында
толастамай жалғасып ... ... ... бұл ... жаңа ... ... шарының әр түкпірінде жалғасқанын білеміз. Қазіргі кезеңде мемлекеттік
билік пен діни биліктің ара салмағы ашылмаған мәселеге ... ... ... яғни ежелгі Греция мен Римнің мемлекеттік ... ... ... ... бөлу идеясы қалыптасады және сол
кезеңдегі мемлекеттік ... ... ... асырылады. Грек
ойшылдарының көзқарасында билік бөлу ... ... өмір ... бөлу ... қабысып дамып жатады. Платондық еңбекті бөлу
қағидасы мемлекетті қалыптастырудың негізі ғана емес, жаңа ... ... ... ... ықпал еткен өте маңызды ой болып табылады.
Бірақ та, Платон билік ... ... ... қалыптасқан мәнде жіктеп
көрсеткен жоқ. ... ... ... ... ... ... лауазымды тұлғалардың өзара атқаратын қызметтерінің ... ... ... ... ... мемлекет туралы еңбегінде
әділдікті әркімнің өз ісімен айналысуынан және басқаның ісіне араласпауынан
көреді [49, 29 ... ізін ... ... болса, мемлекеттік құрылыстың үш
элементі туралы былай ... ...... ... о делах
государства, второй – магистратуры (именно: какие магистратуры должны быть
вообще, какие из них ... ... ... быть ... их ... – судебные органы” [50, с. 187]. Бұл айтылған үш ... ... ... ... да ... мемлекеттік құрылыстың
бастауы болып табылады. Аристотель бұл жерде ... ... ... ... ... нысанын сипаттайтын ерекшеліктер туралы
сөз қозғап отыр. Аристотельдің бұл ойы тұтас мемлекеттік биліктің ... ... ол ... ... ... ... көрінісі.
Аристотель, егер билік бөлу қағидасы тұрғысынан келген болса, мемлекеттік
құрылымның жеке ... бұл ... ... ... мән ... қана ... сонымен қатар, осы ... ... ... ... ... ету ... ... қажет
еді. Бұл жағдай Аристотель ілімінде көрініс таппаған. Сондықтан да, біздің
ойымызша, ... ... ... үш элементі туралы емес,
мемлекеттік нысанның үш ... сөз ... ... ... ... бөлу
идеясының қалыптасуында грек ойшылдарының ... ... ... ... ... бөлу ... ... көзқарастарының мазмұнын
Н.С. Прозорова былай дұрыс бағалайды: “С ... ... ... ... ... (в плане теоретических истоков, преемственности в истории
политических учений и т.д.) те положения ... ... ... идет о ... ... ... правления, достоинство которой
видится им в сочетании ... ... ... форм ... ... ... форм ... объединяются в рамках одной формы по
сути дела в ... ... ... властвования, правильная комбинация и
надлежащее соотношение которых обеспечивают, по ... ... ... ... ... ... меру ... форму участия разных социальных слоев в ... ... [51, с. ... мен ... ... ... аралас нысанын
қалыптастырудың концепциясының негізін қалаушы Полибийдің ... ... ... ... ... ойы ... мемлекетті басқарудың
идеалды нысаны Римде болды. Римде биліктің ... ... және ... ... ... ... және ... бастауы деп
санады. Полибий аралас мемлекет нысанынан жалпы басқарудың бұзылмауын
азаматтардың мүдделерінің ескерілуін ... ... Бұл ... ... бір-бірін толықтырумен қатар, бір-бірін шектеп отырады. Бұл ойын
Полибий ... ... ... из ... ... ... мешать и
противодействовать замыслам других” [52, с. 68].
Ежелгі Грецияда биліктің бір адамның ... ... ... ... ... ... Бұл институттар кезіндегі Солонның,
Клисфеннің, Эфиалтттің және Переклдің реформаларының арқасында Афинда ... ... бар ... ... оны ... ... Гелэя, яғни
алқалы сот, сонымен қатар атқару билігін жүзеге ... бес ... ... мен ... коллегиясы жұмыс атқарды. Бұл саяси
институттардың барлығы жоғарыдағы аталған ойшылдардың концепциясын негізге
алды. Билікті ... ... ... жемісі.
Бұл концепция Рим ойшылы және шешені Цицеронның еңбектерінде ары қарай
дамытылды. Цицеронның ойы бойынша, аралас ... ... ... ... ... былай: “Чтобы достаточно ... было ... и, ... ... - у консулов, достаточно влияния у Сената и
достаточно ... у ... [53, с. 49]. ... ... ... міндеттердің бірегей болуын негіздеді.
Ежелгі Римнің мемлекеттік құқықтық даму тәжірибесінде де, ... ... ... ... ... ... Оны Л.Ш. Галиева
былай сипаттайды: “В ... Риме ... ... ... ... который обладал правом официального толкования законов и ... вето на ... ... ... ... ... собрание
контролировало деятельность всех государственных служащих, за исключением
диктаторов, принимало законы, избирало правительственные органы - коллеги.
Особое ... в ... ... ... занимали народные трибуны, которые
имели право запрещать исполнение ... ... ... ... ... ... вето на постановления Сената, арестовывать
любого человека и допрашивать его, а ... ... ... из числа
бывших консулов), обладавшие правом исключения из списка ... ... [54, с. ... бөлу ... ... тағы бір ... Еуропадағы орта
ғасырлардағы саяси-құқықтық ойдың дамуымен байланысты болып келеді. ... ... ... ... ... діні ... ... пен діни
биліктің арасындағы өзара қатынасты айқындауға ұмтылды. Ортағасырлардағы
христиан дінінің мемлекеттегі және ... ... ... мен ролі ... ... теориялық ілімді негіздеуші Фома ... ... Фома ... ... ... ... ... дұрыс және бұрыс деп бөле отырып, монархияға басымдық берді.
Монархияның ... тез ... ... Фома ... басқару талаптары тиранияға жол ашпайтындай болуы қажет деп
санады [55, с. 19-20].
Билік бөлу тәжірибесінің дамуына тағы бір ... ... және ... ... Батыс Еуропадағы ХҮІІ ғасырлардағы феодалдық мемлекеттердің
өміріндегі децентрализацияның орнына ... ... ... ... Абсолюттік монархия өкілеттіктері ... және ... ... ... ... ұйымдастырылған мемлекеттік аппаратты
қажет етті. Бұл кезең аралығында Еуропалық ... даму ... ... ... ... ... осы кезеңде абсолюттік билікті
шектеуге байланысты және оған қарсы шыққан ... ... етек ... дамуда әр түрлі тенденциялық бағыттарды қалыптастырды. Оның
тәжірибесін саралай келе, төмендегідей бағыттарда жүзеге асқандығын ... ... ... ... в ... со всей идеологией и
техникой формирования представительной власти (ее ... ... и ... ... и ... центральная правительственная
исполнительная власть и особенно ее ... ... ... ... ... возникшей в феодальном средневековье
системы надзора и отправления правосудия, ... ... ... от
властвующей (сеньориальной) верхушки - специализированным судебным органам”
[56, с. 330].
Билік бөлу қағидасының мазмұны жаңа кезеңде ... ... жеке ... мен ... ... ... ... болу идеясымен толыға түседі. Оны Англия тарихында ... ... ... Джон ... ... ... Джон
Лильберннің бұл еңбегін К.Е. Ливанцев бағалай ... ... ... “В ... он ... сформулировал принцип разделения властей и
активно боролся за идеи естественного права: право на ... ... За свои ... ... был ... в ... ... бывшего своего кумира и соратника в борьбе против короля” ... 63]. ... ... Джон ... ... ... конституциялық қағида
деңгейінде бағалайды [58].
Билік бөлу идеясы Ресейдің мемлекеттік басқару ... ... ... ХІХ ғасырдағы Ресейдің қоғамдық саяси ойын алдыңғы қатарлы
өкілдеріне де үлкен ықпал ... ... М.М. ... ... ... басқару жүйесінде көптеген реформалардың басты идеологтарының
бірі болды. Сонымен ... ... ... ... ... шиеленісіп тығырыққа тірелген кезеңінде одан шығудың нақты жолын
ұсына да білді. Ол ... ... ... ... ... ... асуына да басшылық жасай білген тұлға. М.М. Сперанский
өзінің еңбегінде Ресейде басқару ісін жетілдірудің және билік бөлу ... ... ... екі ... ... Ол былай дейді: “Қазіргі
кезде Ресей азаматтық құрылыс сатысында алып ... ... ... ... ... осындай. Осынау нышандар ... ... ... ... ... секілді: қазіргі басқару жүйесі енді
қоғамдық рух ... ... және оны ... ... жаңа тәртіп
орнататын уақыт жетті.
Бірақ, осы ... ... ... ... ... ... да, ... егжей-тегжейін де барынша байыпты ойластырып, анықтап
алу керек.
Өзгерістердің жалпы орындылығы туралы. өзгерістердің ортақ нысаны осы
кезге дейін ... ... ... басқаруды өзгермейтін заңмен
енгізіп, бекіту керек.
Егер бір ғана ... ... әрі заң ... әрі соны ... ... ... заңмен негіздеуге болмайды.
Заңды құрастырғанда және оны атқарғанда күші болатын низамның қажеттігі
осында.
Мемлекеттік күштердің үш тармақты тәртібінен осындай ... ... ... ... ... бірі ... ... екіншісі
атқаруда, үшіншісі сот бөлігінде жұмыс істеуге тиіс. Осынау барлық ... әр қилы бола ... ... және ... ... ... ... және олардың сыртқы пошымдарынан туындайды.
Әр қилы екі құрылысты үстірт болса да, осы ... ... ... ... ... ... ... айтқанда,
барлық сыртқы пошымдарын беру, сөйтіп самодержавиенің бұрынғы күш қуаты мен
кеңістігін сол ... ... ... ... самодержавиеге тек сыртқы пошымдарды ғана
беріп қоймай, оны ішкі пошымдармен және ... ... ... ... ... ... ... өкіметті сөз жүзінде, іс жүзінде
орнату.
Өзгерістер табалдырығында осы екі ... ... ... алу ... Бұл ... оның шын парасаты анықтайды.
Егер бірінші құрылыс таңдап алынса, онда барлық ... ... ... бар ... көрінетін, бірақ іс жүзінде ешқашан күшінде
болмайтындай етіп жасалуға тиіс.
Бұл құрылыстың негізгі белгілері мыналар бола ... Заң ... ... ... ... бірақ іс жүзінде
самодержавиелік биліктің ықпалынан шыға алмайтын және соған мүлдем ... ... ... ... күшті ол заң тілімен айтқанда жауапты болатын, ... ... ... оған мүлде тәуелсіз болатын етіп енгізу.
3) Сот билігіне сырт ... ... ... артықшылықтарын беру,
бірақ іс жүзінде ол өзінің мәнісі жағынан, әрқашан ... ... ... мекемелерден маталуы керек.
Егер, керісінше, екінші құрылыс таңдап алынса, мұндай низамдардың бәрі
мына ережелер бойынша орналастырылуы керек:
1) Заң шығарушы ... ол ... ... ... ... ... ... бірақ оның пікірі еркін және өзі арқылы халықтың
пікірін ... етіп ... ... Сот ... ... ... ол ... сайлауға тәуелді
болатындай және жалғыз сот пошымдарын бақылау мен жалпы ... ғана ... ... ... етіп ... ... Атқарушы өкімет түп-түгел үкіметке жүктелуге тиіс; бірақ бұл өкімет
заңдарды орындау деген желеумен өз ... ... оны ... қана
қоймай, мүлдем жойып жібере де алатындықтан, ол заң ... ... ... етілуге тиіс.
Екі жүйенің жалпы мәні осындай, түбірлі заңдарды құрастырғанда соларды
басшылыққа алуға ... [59, 24-25 бб.]. ... бөлу ... ... ... жеке оқшауланған сословиялардың атқаратын
шаруасы болып табылады.
Орыс ойшылдарының ішінде билік бөлу мәселесіне байланысты ... ... ... болып табылды. Орыс ойшылы Д.И. Менделеев билік сатысының
үш тармағы ... ойын ... ... ... ... или
власть исполнительная, говоря вообще, ... ... ... ... - ... а суд – ... ... суд менее сложны, чем администрация, взятая в целом, и если против какой-
либо части правительства идут нарекания, то преимущественно ... ... ... они по существу своему главным образом на том,
что администрация нередко присваивает себе не только в случаях, законами ... но и там, где ... ... ... ... ... ... функций, которая не согласна с интересами граждан, а ... ... ... только при возможно строгом разделении трех
основных или первичных правительственных отправлений” [60, с. 184]. Кейде
қарап ... ... орыс ... ... ... ... бөлу ... мәнін өздерінше түсінген. Құқық теориясының білгірі, бірнеше
еңбектердің авторы М.М. Коркунов: “В каждом ... ... три ... ... 2) ... ... к делам, определяемым международным правом, и ... в ... ... что ... гражданским правом. В
силу первой власти издаются законы временные или постоянные; в силу ... ... ... и мир, посылаются посольства, обеспечивается безопасность,
предотвращаются нашествия и ... ... ... лиц: эта ... ... Если в ... и том же лице или в ... и том же ... ... ... и ... то ... нет, ... опасаться, что тогда одно и то же учреждение ... ... ... ... тиранически их исполнять.
Нет также свободы там, где ... ... не ... от
законодательной и исполнительной. Если бы она была ... ... ... над ... и ... граждан была бы произвольна,
так как судья был бы законодателем. Если бы она была ... ... ... ... мог бы ... власть притеснителя” [61, с.
235], - деп жалпы билікті үш түрге ... ... ... ... ... жалпы билік үшке бөлінбейді, билікке үш тармаққа жіктеледі. Әрине,
жоғарыдағы орыс ... ... ... ... ... ... ... да, билік бөлу идеясының тарихи сыннан өмір тәжірибесімен ... ... бір ... ... құбылыс болып табылады. Орыс
ойшылдарының ішінде, ... ... ... ... ол биліктің
өмірдегі қызметтік бағыттарын жеке-жеке ажырату керек деген, яғни үш топқа
топтастыру қажет деген ойды айта ... ... В.М. ... ... Ол былай дейді: “Несмотря на эту единую природу верховной власти,
мы можем тем не ... ... ее ... ... ... ... между разными формами, в которых она ... ... В ... ... ... различать три такие важнейшие
функции верховной власти: законодательство, суд и управление.
1. Законодательная деятельность ... в ... ... ... ... ... ... жизни
государства.
2. Судебная деятельность состоит в охранении ... ... ... ... ... состоит в выполнении ... ... и в ... ... в ... и пределах тех вопросов, которые законодательством на
разрешены” [62, с. 543]. В.М. ... бұл ойы, ... ... тың ... берген, сонымен қатар, билік бөлу
теориясының қазіргі ... ... ... ... ... болып табылады. Ол кісінің билік бөлу ... ... де ... ... ... Сыртанов Қазақстанның саяси-құқықтық ой-пікірінің тарихында
тұңғыш рет “Қазақ ... ... ... ... ... ... һәм ... тұрады. Үш билік бір-біріне бағынбайды, бассыздыққа жол ... ... ... - деп Ш. ... ... ... қоғамына
пайдалануды ұсынды [12, 66 б.].
Қазіргі кезеңде еліміздің құқықтанушы ғалымдары билік бөлу жүйесінің бір
қолға жиналмауы тұрғысынан бағалайды. Еліміздің ... ... ... ... ... көзқарастарын ... ... ... ... бөлу ... ... ... сүйене отыра,
төмендегідей бағалайды: “ондай билік үшеу: заң ... ... ... ... атқарушы билік (орындаушы органдар), сот билігі (сот
органдары). Билікке бөліну мемлекеттік биліктің бірлігін бұзбауға тиіс. Сол
мақсатта ... ... ... басшысы (мысалы, Қазақстан
Республикасының Президенті), барлық үш билік бірдей және бір-бірінен тепе-
теңдікте ... ... ... бір биліктің асып кетуіне ... ... ... ... ... ... басым болуға ерекше
бейім, оған көптеген деректер (фактілер) ... ... ... құрылған
бюрократтық аппаратқа сүйену, мәжбүрлеу ... оның ... ... ... ... ... ... жағдайда, атқарушы
билік авторитарлыққа, ал заң шығарушылар, атқарушы және сот органдарын
өзіне бағындырып-тоталитарлыққа ... ... ... ... жеке ... маңызы, олардың биліктерінің тек біреуіне ғана
жиналуына мүмкіндік бермейді. Бұл проблема тарихи дәстүрлеріне, ... ... ... сай әр ... әр ... ... [63, 121 ... бірге, А.С. Ибраева болса, билік бөлу жүйесін мемлекеттік ... ... ... былай сипаттайды: “Основное требование принципа
разделения властей заключается в том, что для ... ... ... ... и ... ... властью со
стороны какой-либо социальной группы, учреждения или ... ... ... ... власть на законодательную (избранную
народом и призванную вырабатывать стратегию ... ... ... законов), исполнительную (назначаемую представительным ... и ... ... данных законов и оперативно-хозяйственной
деятельностью) и судебную (выступающей гарантом восстановления нарушенных
прав, справедливого ... ... ... ... из этих ... ... и ... друг друга, должна
осуществлять свои ... ... ... ... ... и ... ... в виде системы сдержек и противовесов” [64, с. ... ... бөлу ... ... ... ой ... өткізе
қарағанда, пікірлердің негізінен екі жүйеге топтасатынын байқаймыз. Бірінші
көзқарас бойынша билік бөлудің ... ... ... бағыты
негізделеді, екінші тұрғыдан ... бөлу ... ... ... Формальды құқықтық қырынан бағалап қарағанда билік бөлу жүйесі
негізгі белгілерінің бірін қалыптастырады. Функционалдық ... ... бөлу ... ... ... ... құрайды. Ресейлік
ғалымдар бұл бағытта төмендегідей сөз байланысымен белгілеп, ... ... ... властей (власти) по горизонтали. Горизонтальное разделение
власти (властей), имея в виду разделение ... ... ... исполнительную и судебную;
- разделение властей (власти) по ... или ... ... ... имея в виду ... ... ... федеративным государством ... его ... ... ... с. 49]. ... ... билік бөлуді мемлекеттік билікті
қалыптастырудың негізгі нысаны ретінде сипаттайды. Жалпы ... ... ... ... да ... ... отырғандай
нақты функционалдық тұрғыда бағалап сипаттайды. ... ... ... байланысты көзқрастардың барлығы осы негізде
дамып ... ... бөлу ... осы қырынан айқыдап жүрген
ғалымдардың бірі В.И. ... ... ... - ... ... ... ... выделяющей три сферы
властеотношений, которые отличаются друг от друга по ... ... в ... из этих сфер ... две ... ... действуют на основе решений
законодательной власти, законов в форме их активного применения,
исполнения либо разрешения ... ... ... ... ... и практикой исполнения” [66, с. 420]. ... ... ... ... жеке ... ... бұл ... заң шығару, атқару, сот қызметі ретінде
өкілеттіктер өзара бөлінеді. Біз сөз етіп ... ... ... пен А.В. ... да ... келе, билік бөлу жүйесін
негізінен былай айқындауға ... ... ... между
государственными органами происходит в рамках ... ... и ... ... ... Следовательно, одностороннее ... ... ... деятельности с ... ... ... ... комплекса задач государства. Относительное
обособление групп государственных органов это не ... а ... ... ... ... ... [67, с.
239]. Бұл пікірге қарайтын ... ... ... ... ... органдарды қамтиды. Сондықтан да,
бұл органдар негізінен мемлекеттік өмірдегі өзгерістерге ... ... ... ... ... органдардың арасында
белгілі бір жіктеулер жүзеге асады да, ... ... ... ... жүйесі пайда болады. Бұл мәселе біздің
алдымызда ... ... ... тудыратыны белгілі. Оларға
келетін болсақ, жалпы біз билік бөлу деп қарауымыз ... пе, ... бөлу деп ... ... пе? Осы ... ... оған ... болсақ, бізге мемлекеттік билік тармақтары
деген ұғымды түсініп алуымыз керек ... ... ... ... ... ... ... тармағын былай түсінеді: “по
ветвью государственной власти понимается один или ... ... ... в рамках ... ... ... ... ... ... полномочиями для выполнения присущих ей функций” [68,
с. 74-75]. Тағы да бір, Ресейлік мемлекеттанушы ғалым В.Е. Чиркин
сөз етіп ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік билік тармағын былай
түсіндіруге тырысады: “ветвь государственной ... - ... ... ... ... ... государственной власти, органы которой,
реализуя определенную функцию государственного механизма ... ... при ... ... ... не
подчинены органам других ветвей государственной власти и
применяют в ... ... ... ... методы
и процедуры” [69, с. 6]. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... ... особых органов государства;
2) связь функции ветви власти с функцией государства;
3)общее функциональное ... ... ... власти (сама система
может быть иерархической или рассредоточенной);
4) общегосударственный характер деятельности ветви власти” [70, с. ... ... ... органдардың конституциялық құқықтық
мәртебесін саралап қарайтын болсақ, мемлекеттік билік бөлу жүйесінде ... ... ... ... ... жүйесінің бар екендігін
білеміз. Біз сипаттайын деп ... ... ... ... ... қалыптасқан, мемлекеттік биліктің үш тармағының біреусіне де
жатпайды. Аталған органдарды ... ... мен ... ... ... ... жүйесі деп бөліп, көрсетеміз. Аталған органдарға
Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесін және Бас ... ... ... ... және ... ғалымдардың ортасында
конституциялық кеңесті бақылау билігінің тармағы ретінде қарайтындар ... ... біз ... бөлу ... ... ... ... жалпы
билікті үш тармаққа бөлуде ғалымдардың ортасында әр ... ... алып ... көре аламыз. Ресейдегі мемлекетті тәжірибені
саралай келе, Н. Колпаков деген ғалым мемлекеттік ... ... бөле ... ... ... ... тармақтарға ажыратады:
“1) избирательная власть (дополнительная ветвь власти), ... ... ... ... ... ... избирательный
корпус, осуществляющий свою власть на выборах и референдумах, и систему
государственных ... ... ... - ... президентская власть (дополнительная ветвь власти), возлагаемая
главой государства - Президентов Российской Федерации и ... ... при ... ... ... ... ... органы Федерации (Федеральное собрание) и ... ... ... ... ... ... примыкающее к
законодательной власти, - учредительная власть;
4) исполнительная власть, образуемая в системе органами ... во ... с ... ... ... а ... ... функционально примыкающее к исполнительной власти -
Центральный банк ... ... ... России) и его органы;
5) судебная власть, образуемая в системе судами ... ... ... ... ... ... а также
несколько особых ответвлений , ... ... к ... - ... судейского сообщества, квалифицированные коллегии судей;
обеспечивающие органы;
6) контрольно-надзорная власть (дополнительная ветвь власти находящаяся
в состоянии формирования и ... ... ... ... контроля (Счетную палату) и ... ... ... ... ... ... ... самоуправление), представленная
органами местного самоуправления и не входящая в систему государственной
власти” [71, с. ... ... ... де, ... бөлу ... ... ғалымдар
тарапынан да және шетелдік ғалымдардың ішінде де, ... ... ... көзқарастардың бар екендігін байқауға болады.
Егер терең мән беріп қарайтын болсақ, қазіргі кезеңде билік бөлу ... біз ... ... ... ... та ... Оның себебін біз,
билік бөлу қағидасының әрбір қоғамның талабына сәйкес дамып, оның мәні ... да, ... ... деп ... ... ... билік
бөлу жүйесі құқықтық мемлекеттің айнымас ... ... ... ... ... қатар, билік бөлу, қазіргі ... ... ... ... ... ... танитын адамның құқықтары
мен бостандықтарының шынайылығын қамтамасыз ететін бірден – бір ... ... ... ... ... ... ... мәніне көңіл бөле қарайтын
болсақ, ... оның ... ... ... ... ... белгілері біздің ойымызша төмендегідей:
“- любая монополизация власти губительная для общества и человека;
- рационализация и оптимизация деятельности ... ... ... компетенции, властных полномочий и кооперацию
усилий властных центров;
- правовые нормы должны формулироваться в ... ... ... в ... ... ... ... дающего формально равный доступ к законотворчеству всем членам
социума;
- деятельность исполнительной власти должна быть ... ... ... ... суд служит основным гарантом законности;
- органы государственной власти должны действовать на постоянной
правовой основе;
- одни и те же лица не ... ... ... в ... ... чем ... из ... государственного управления”
[72, с. 224].
Біздің ойымызша, билік бөлу жүйесі тарихи тұрғыда сан ғасырлардан ... келе ... ... ... ... сәйкес өзгеріп те
отыратын, бейімделгіш жүйенің бірі ... ... ... ... билік
бөлу жүйесі құқықтық мемлекеттердің негізгі ұстанымы ... ... ... ... ... ... бөлу ... мазмұнын және түсінігін
қалыптастыруға байланысты көзқарастарды, бірнеше бағыттарды қамтиытындығын
көруге болады.
Бұл көзқарастарды уақыт өмірге ... ... ... ... ... ... қарайтын болсақ, билік бөлудің жалпы біздің
ойымызша, екі тұжырымы орнығып ... ... ... ... ... ... билік бөлудің формальді құқықтық айқындамасы,
екіншіден, ... ... ... ... ... түсіндіру.
Көрсетілген билік бөлу жүйесін түсіндіруге бағытталған көзқарастар
біздің ойымызша, негізгі ... ... ... ... ... тілде
біз заң шығару билігі, атқару билігі, сот билігі деген сөз ... Ал, ... ... ... бойлайтын болсақ, биліктің заң
шығару тармағы деп немесе тұтастай мемлекеттік ... сот ... ... ... ... ... ... демократиялық жолға түскен елдердің
барлығында биліктің негізгі ... ... ... ... ... ... халық мемлекеттің бастауы болғандықтан, мемлекеттегі
биліктің тұтас болатындығын көрсетеді. ... ... бөлу ... кезеңде мемлекеттік билік жүйесінің тұтастай жұмыс істеуін
қамтамасыз етуші және ... ... ... ... ... ... отыр. Билік бөлу жүйесінің жоғарыдағыдай сан сипатта болып келуі
біздің ойымызша, билік бөлу ... ... ... ... ... ... ... деп санаймыз. Билік бөлуді саралай келгенде,
демократиялық қоғам құруға бағытталған ... ... ... ... ... ... ... билік бөлу қағидасы 1990 жылы 25 қазанда қабылданған
“Мемлекеттік егемендік ... ... ... ... Кейіннен
бұл қағида 1991 жылы 16 ... ... ... туралы”
конституциялық заңда одан әрі ... 1993 ... ... ... ... негізге алынып, белгіленген
болатын. Бірақ та, бұл Конституцияда ... ... емес ... билікті үшке бөлу орын алды. Ал соңғы 1995 ... 30 ... ... бұл ... ... жүйелі шешімін тауып, билік
тармақтарға бөлінген болатын.
| ... ... бөлу ... қалыптасу тетіктері |
| |
| ... бөлу ... ... ... етудің тетігі |
| |
| ... бөлу ... ... бір ... ... шоғырланбауының негізі |
| |
| ... бөлу ... ... ... ... ... атқаруын |
|қамтасыз етуші |
| |
| ... бөлу ... ... ... ... |
3 - ... ... билік бөлу жүйесінің қалыптасу тетіктері
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы конституциясын ... ... оның ... мен ... ... ететін мемлекеттік
өкімет билігін бөлісудің жаңа моделін жүзеге асыру ... ... да ҚР ... ... билік біртұтас, Өйткені
халықтың егемендігі бөлінбейді; бірақ ол ... ... әр ... ... ... ... ... негізінде қызмет етеді, -
деп ерекше аталып ... ... ... біз ... ... 3-ші ... мәніне сүйеніп келіп отырмыз:
“республикада мемлекеттік билік ... ол ... мен ... заң ... ... және сот тармақтарына бөліну, ... әрі ... ... пайдалану арқылы, өзара іс-қимыл жасау
принципіне сәйкес жүзеге асырылады”.
Мемлекеттік өкімет билігін бөлісу принципін жүзеге ... ... ... ҚР ... бекіткен мемлекеттің жоғарғы
органдары: ҚР Президенті (3 бөлім), ҚР ... (4 ... ҚР ... ... ... ... (6 бөлім) және ҚР жоғарғы Соты
(7 бөлім) арасында бөліп жайғастыру маңызды роль атқарады.
Бүгінгі ... ... ... ... ... жалпы
алғанда аталған органдардың қызметін адам құқықтары мен қоғамдық құқықтық
тәртіп игілігі үшін Конституция мен заңдар негізінде өзара ... ... құру [28, 214-215 ... Республикасының Конституциясының билік бөлу қағидасына
байланысты әлеуеті, өзінің әлі толық мүмкіндігін пайдалана қойған жоқ.
Қазақстан ... ... бөлу ... ... ... асуда:
Билік бөлу қағидасы биліктің біртұтастығы негізінде;
Билік тармақтарға, яғни заң шығару, атқару, сот билігіне ... ... ... ... тепе-теңдік қағидасының
үйлесімділігі негізінде.
Билік бөлу қағидасы Қазақстан Республикасының тәуелсіздігінің ... ... ... ... даму тәжірибесіне енгізілген
болатын.
Билік бөлу қағидасы Қазақстан Республикасының 1993 ... және ... ... орнығып бекіді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... дамытылуда. Билік бөлу
қағидасының жүзеге асуы жоғарғы мемлекеттік органдар жүйесінен ... ... ... ... ... ... келгенде, билік бөлу принципін Қазақстанда жүзеге ... ... ... ... ... қалыптасып, дамуды бастан
кешуде. Болашақта бұл бағытта әлі көптеген реформалық ... ... ... [73, 236 б. ... ... бөлудің негізгі сиапатын (3-суреттен) көруге
болады.
Қазақстан Республикасындағы ... ... ... оның жоғарғы тұрақтылығының өлшемі алынды және ... ... ... ... етуі ... билік тармақтары
бөлінуінің әмбебаптық сипаты мойындалды, сонымен қатар шетелдердегі
конституциялық тәжірибелерінің озық ... ... ... ... және заң ... билігі
Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы халыққа жолдауында
Парламенттің өкілеттігін кеңейту туралы және басқа да ... ... ... ... ... туралы мынандай ой айтылған:
Біріншіден, Парламенттің өкілеттігін кеңейту.
Парламенттің Конституциялық Кеңесті, Орталық сайлау комиссиясын, Есеп
комитетін қалыптастырудағы, сондай-ақ, ... ... ... бекіту
мен атқарылуын бақылау мәселелеріндегі өкілеттіктері ... ... ... рөлі ... ... ... рөлін арттыруға бағытталған шаралар
қабылданатын болады. Партиялық фракциялардың өкілеттіктерін ... ... ... ... қаржыландыру ұсынылады.
Біз мәжілісті сайлау кезіндегі ... ... ... ... де қараудамыз [74, 16 б.]. Бұл ... ... ... ... ... ... ... жерде біз мемлекеттің негізгі ... ... ... Парламенттің мәртебесін айқындау барысында негізгі
конституциялық қағидалар ... ... мына ... ... ... ... ... для характеристики политико-правового
статуса Президента РК, Парламента РК и Правительства РК являются следующие
общие положения ... ...... политико-оценочные положения преамбулы Конституции, в
частности, о ... ... на ... ... ... о
миролюбивом гражданском обществе, о ... ... ... и ... о ... ... достойное место в мировом
сообществе, об осознании высокой ... ... ... и ...... ... ... Казахстан как государства,
утверждающего себя в качестве демократического, светского, ... ... ... ценностями которого является человек, его жизнь, права
и свободы (п.1 ст. 1 Конституции РК);
в – ... ... ... ... ... ... в п. 2. ст.1 Конституции РК - ... и ... ... экономическое развитие на благо всего
народа, казахстанский патриотизм, решение наиболее ... ... ... ... ... ... голосование на
республиканском референдуме или в Парламенте”;
в – четвертых, правовая система Республики Казахстан с ... ... 1. ст.4 ... ... ... РК, которую составляют “нормы
Конституции, соответствующих ей законов, иных нормативных правовых актов,
международных ... и иных ... ... а ... ... Конституционного Совета и Верховного Суда Республики” [75,
с. 7]. Бұл негізінен мемлекеттік органдарды қалыптастыруда және ... ... ... ... ... алынатын жалпы базалық
қағидалар екендігі шындық.
Қандай қоғамда болмасын, өкілді органға ... ... ... орын ... ... қатар, өкілді орган сол елдегі демократиялық
дамудың өлшемін көрсететін шкала ... ... деп ... ... ... ... ... қызметі заң шығару болып табылады.
Қазақстан Парламентінің заң ... ... ... конституциялық
деңгейде айқындалып, ... ... ... М.Т. ... заң ... ... ерекше дәріптей келе, оның мәні мынада деп
түсіндіреді: “В тоже время ... ... что ... парламентов в государственной системе ... ... ... ...... “визитная
карточка” современного парламента. Все остальные направления деятельности
парламентов производны от этого ... ... ... ... и
полнее оттенить его, создать для него ... ... ... ... Надо ... ... что ... другой орган не в состоянии
заменить парламент в осуществлении ... ибо по ... и ... ... ... формам и методам решения
вопросов не приспособлен к данному ... ... так, ... [76, с. 17]. ... бұл оймен келісе отыра: “Қазақстан
Республикасы Парламентінің жалпы Қазақстандағы парламентаризмді дамытудағы
іс-әрекет ... ... ... және конституциялық заңдылықты
бекітудегі алатын орнының негізгі көзі, оның заң актілерінің және ... ... ... ... заң ... ... саналады. Бұл тұста Қазақстан Республикасының Парламенті ... және ... ... Сот билігімен тығыз байланысты жұмыс
істеулері заң шығарушылықтағы басты рөлі болып есептеледі” [77, 21 б.], ... ... ... ... ... ... аса ... өкілеттіктерге ие:
Парламент қабылдайтын заңдарға вето қою, яғни ... ... ... салу үшін ... ... күші бар ... мен ... актілерді
шығару; Парламентке кезекті және кезектен тыс ... ... ... сессиясын шығару; депутаттардың ... ... ... ... Парламент палаталарының кезектен тыс ... ... ... ... мерзіміне Сенаттың
7 депутатын тағайындау.
Президентке оның бастамасы бастамасы ... әр ... ... ... үштен екісінің дауысымен бір жылдан аспайтын ... ... ... ... (53-ші ... 4-ші ... ... егер
Парламент Президенттің заң жобасын енгізілген күннен бастап бір ай ... ... ... ... Республика Президенті заң күші бар
Жарлық шығаруға хақылы (61-ші баптың 2-ші тармағы).
Сөйтіп, ... ... ... пен ... ... те, заң ... ... табылады. Алайда, бұл жәйтті олар заң актілерін бір мезгілде
шығарады деп ... ... ... ... ... ... жолымен реттейтін аса маңызды қоғамдық қатынастар шеңбері ... ... ... тек ... ... ... ғана заң ... шығара алады.
Біз жоғарыда қарастырып өткен Президенттің заң ... ... ... ... ... алынды. Алайда, мұның ... ... заң ... тән ... екенін естен
шығармаған жөн. Мәселен, Италия Республикасы Конституциясының 76-шы ... ... ... ... ... ... өкілеттіктің принциптері
мен басшылық критерийлері анықталған болса және ол ... бір ... ... бір ... белгіленсе, Үкіметке берілуі мүмкін”- деп
көрсетілген. Дәл осындай нормаларды өзге де ... ... ... кездестіруге болады. ҚР Президентінің заң күші бар
актілерді ... ... пен ... іс-әрекеттерін үйлестіру, олардың
күшін кезек күтпейтін мәселелерді шешуге бірлесе күш қосуын ... ... ... ... ... ... Сенаттың 7 депутатын
тағайындау құқығы кәсіпқой заң шығару ... ... ... ... және ол Президенттің үйлестірушілік ролімен
қарастырылған. Аталған шара Парламентте белгілі бір ... ... және ... ... ... ... (конструктивті)
диалог орнатуға ықпал етеді, деп ойлаймыз” [28, 216-217 бб.] ... ... ... ... ... мен ... ... заң шығармашылығынан толық көре аламыз. Қазақстан
Республикасының Президенті де заң ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Парламенті мына төмендегі мәселелер бойынша заң шығарады:
“ 1) Правосубъектности физических и юридических лиц гражданских прав ... ... и ... ... и ... ... ... как государственной, так и частной собственности, иных вещных
прав;
3) Основ организации и деятельности государственных органов и ... ... ... и ... ... ... установления сборов и других обязательных платежей;
5) Республиканского бюджета;
6) Вопросов судоустройства и ... ... ... и ... обеспечения;
8) Приватизации предприятий и их имущества;
9) Охраны ... ... ... ... ... Обеспечения обороны и безопасность государства Казахстан.
Принимая законы по указанным ... ... ... систему права” [78, с. 8]. Қарап ... ... ... ... ... өте кең екендігін байқаймыз. Жоғарыдағы
көрсетілген жағдайлар Парламенттің Конституцияда белгіленген міндетті түрде
заңмен ... ... ... аясы ... ... ... Президентінің заң шығару ісіне қатысу құқығы да ... ... ... болатын. Бұл Президенттің кезіндегі
атқарушы биліктің басында тұрып, ... оны ... ... ... Бұл мәселені Т.С. Сафарова былай ... ... ... ... ... ... освобождением его от функции главы исполнительной власти и
приданием ему ... ... ... ... ... ... власти и ответственности органов власти ... ... ... потерял право законодательной инициативы
формально, но ... его ... ... ... 3 ... ... Республики Казахстан Президент “поручает Правительству внесение
законопроекта в Мажилис Парламента”. Иначе как ... ... ... это ... не ... Разница состоит
только в том, что выступая инициатором, ... ... ... не ... ... а ... Это не исключает
возможности участия его представителей в ... ... ... для ... ... [79, с. 11]. Қазіргі кезеңде
Президент заң күші бар ... ... ... Сонымен қатар, 1 жылдан
аспайтын мерзімге Парламент Президентке заң шығару құқығын бере ... заң күші бар ... ... ... ... ... дау тудырып отырған мәселе болып табылады. Заң шығару мәселесімен
айналысып жүрген ғалымның бірі, А.Ж. ... бұл ... ... ... ... Президенттің заң күші бар ... ... ... бекітілгенімен, ол ең, жоғары бағаға лайық емес. Оның көп
жағдайда асығыс, шала ... ... ... аса ... ... ... Ол ... кемшіліктерінің көптігіне
байланысты оны тиісті қолдау таппайтын, ал Конституцияда жай ғана әйтеуір
бір көрсетілуі ... ... ... ... ... ... айту
керек. Ал, енді оның реттелуінің кемшіліктеріне келетін болсақ, біріншіден,
заңда көрсетілген ... ... деп ... заң жобасын 1 ай
ішінде қарауын ... ... ... мәні ... ... ... сөзі Парламенттің заң жобасын тек қарау және талқылау ... әлде оны ... ... ме ... ... Екіншіден, Президент
қандай заңның (конституциялық па, әлде жай заңның ба) ... ... ... ... ... Үшіншіден, Конституция ... ... заң ... ... тек бір ай ғана ... ... ... заң жобасын тиісті дәрежеде қарау, қабылдау мүмкін емес, ... ... ... де ол ... ... ... айту бекер болмақ және тиісті
ережелерді бұза отырып, асығыстықпен үстіртін ... заң ... ... ... ... ... өз сайлаушыларының еркін
білдіретін тұлғалар ретінде депутаттардың, халық, өзге де ... ... ... түсіреді, оларға деген халықтың сенімсіздігін
тудыруы мүмкін. ... ... ... ... Конституциялық
Кеңес тек Парламент қабылдаған заңдардың ғана конституциялығын қарайтындығы
белгілі. Демек, бұл ереженің Президенттің заң күші бар ... ... ... ... Мұнда тиісті жобаның тек Параламент
үшін ғана емес, мемлекет үшін де ... ... ... ... ... Президенттің заң күші бар жарлық шығаруы нормативтік-құқықтық
актілер ... ... Осы ... және өзге де ... ... күші бар ... шығаруы институтын өзгерткен жөн деген пікірге,
нақты айтсақ, Президентте заңдар жобаларын ... ... ... жариялау құқығын қалдыра отырып, нақты заң күші бар ... алып ... ... ... ... ... ... [80, 19 б.].
Президенттің заң күші бар ... ... ... елімізде, Парламенттік
дағдарыс орнаған кезеңде керек болады. Сондықтан да, бұл ... ... ... үшін ... бар деп ... кезеңде Парламенттің мәртебесіне байланысты зерттеулерді бір топ
ғалымдар ... ... ... ... А.А. Салимгерейді,
С.В. Шиллерді, В.В. Мамоновты ... ... ... ... ... ... өкілдік қызметі де болады. ... ... ... С.В. ... мынандай талдау жасайды:
“Представительная функция Парламента реализуется от имени ... ... - ... ... по ... ... ... выступает
от имени народа в пределах конституционных полномочий, что является основой
для реализации механизма системы ... и ... в ... его деятельности.
Особенность статуса парламента Республик заключается в том, что ... ... ... ... ... Это ... в пункте 3 статьи и подпункте 13) статьи 53 ... и ... ... ... на это в ... не ... что
Парламент является единственным законодательным органом в стране. Это
объясняется тем, что ... ... ... ... ... через
референдум, а также Президент Республики в случаях, ... ... с том, ... в ... ... осуществляет
контрольные функции за исполнительной властью. Например, утверждает
республиканский бюджет, ... ... и ... ... ... ... ... [81, с. 4-5].
Қазақстан Республикасының Парламенті көптеген халықаралық шарттарды
ратификациялап қойды. Олардың саны ... өте көп. Оның ... ... мен бостандықтарына байланысты мына төмендегі халықаралық
құқықтық құжаттар ... ... ... ... основные
международные документы, которые касаются прав и свобод человека. Среди них
такие как: ... о ... ... 1951 г. (Закон Республики
Казахстан от 15 ... 1998 года №317-1 О ... ... к Конвенции о статусе беженцев и ... ... ... ... Конвенция о ликвидации о ликвидации всех ... ... 1965 г. ... РК от 29 июня 1998 года № 245-1 ... Республики Казахстан к Международной конвенции о ликвидации
всех формах расовой дискриминации), Конвенция о правах ... 1989 ... ... ... Республики Казахстан от 8 июня 1994 г. №
77-ХIII О ратификации Конвенции о ... ... ... ... ... №100 о ... ... мужчин и женщин за труд
равной ценности 1951 г. ... ... ... от 14 ... 2000 г. №
115-II О ратификации Конвенции о равном вознаграждении мужчин и женщин за
труд ... ... ... от 18 ... 1979 г. О ... ... ... в отношении женщин (Республика Казахстан присоединились
к настоящей Конвенции в соответствии с Законом РУ от ... г. № ... ... ... ... к ... о ... всех
форм дискриминации в отношении женщин ... 6 ... г.), ... от 31 ... 1953 года О ... правах женщин
(Закон Республики Казахстан от 30 декабря 1999 г. № 18-II О ... ... ... о ... ... ... и ряд ... с. 28-29].
Қазақстан Республикасының Парламенті мен Президенті арасындағы қарым-
қатынасты, Президенттің жыл сайынғы халыққа жолдауын жүзеге асыру ... ... ... ... ... өз ... талқыға салуының
өзіндік себептері де бар. Ол мынандай ... ... ... обращается с ежегодным устным или письменным посланием к ... о ... в ... и ... ... внутренней и
внешней политики Республики. Если послание оглашено на сессии Парламента,
то оно не обсуждается и вопросы по нему не ... В ... годы ... оглашает ежегодные послания на сессии Парламента, в виду того,
что высший представительный орган ... как раз ... ... ... которая олицетворяет казахстанское общество во
всем его многообразии” [83, с. 81]. Қазақстан Президентінің халыққа ... ... ... да, ... ... ... ... тауып
жатады. Еліміздегі тәжірибе осыны көрсетеді.
Енді, жоғарыда айтып ... ... пен ... заң шығару
ісіндегі арақатынастарына ... ... ... ... ... және оның ... ... туралы
конституциялық заңға сәйкес: “Республиканың заңдары Республика Президенті
қол қойғаннан ... ... ... ... заңдар қабылданған күнінен бастап он күннің ішінде
Парламент Палаталарының әр қайсысының төрағаларының қолдарымен, ... заң ... ... ... Премьер – Министрдің қолымен алдын-ала
бекітіліп, Республика Президентінің қол ... ... ол бір ай ... ... қол ... оны жариялайды не заңды немесе оның жекелеген
баптарын қайтадан талқылап, дауысқа салу үшін ... ... ... ... ... мерзімнің ішінде қайтарылмаған заң
қол қойылды деп саналады.
| ... ... ... мен ... ... ... |
| | | ... ... заң | |ҚР ... |
|шығару билік тармағына | ... ... ... ету ... | | |
| |
| | | ... ... ... | |ҚР ... отанға |
|тиісті депутаттарын | ... ... үшін ... | |іс ... |
| |
| | ... Вето ... ... | ... ... |
| | ... |
| |
| | | ... ... | ... ... ... | ... жоғары |
| | ... ... |
| | ... ... |
| | ... ... ... | |ҚР ... |
|тағайындау оның ... ... ... ... ашу | ... ... |
| | ... ... ... қызметтен | ... | |
4 - ... ... ... ... мен Парламентінің өзара
қатынастары
Егер Парламент сессиясы заңды президенттің қайыру ықтимал мерзім
біткенше ... ... ... ... ... ... сессиясының
алғашқы күні қайтарады” [84, 15 б.]. Осы ... ... ... вето ... бар ... айта ... ... Президенттің
вето құқығы билік бөлу жүйесіндегі Парламент пен Президенттің арасындағы
тепе-теңдік және теңгермешілік ... ... ... ... ... асуы ... ... Прездентінің қарсылығын туғызған
заңдар немесе заңның баптары бойынша қарсылықтар жіберілген ... ... ай ... ... ... ... мен дауысқа салуды ... ... ... ... ... қабылданғанын білдіреді.
Республика Президентінің қарсылықтарымен қайтарылған заң немесе оның
баптары Мәжілістің тиісті тұрақты комитеті қорытынды ... ... ... ... үшін ... жалпы отырысына шығарылады.
Егер мәжіліс дауы беру қорытындылары негізінде заң ... ... ... ... растамайтын болса, онда Президент қарсылықтарын
Парамент Палаталарының одан әрі қарауы тоқтатылады және заң ... ... ... ... қабыданды деп есептеледі.
Егер Мәжіліс Палата депутаттарының жалпы санының үштен екі көпшілік
даусымен заң ... ... ... ... ... болса, онда заң
Президент қарсылықтарын қоса әрі қарау үшін Сенатқа беріледі.
Сенаттың тұрақты комитеті қорытынды ... ... заң ... ... ... басшысының қарсылықтарын қоса Сенаттың жалпы отырысына
шақырылады. Егер Сенат дауыс беру ... ... заң ... ... ... ... ... болса, онда заң қабылданбады
немесе Президент ұсынған редакцияда қабылданды деп ... ... ... депутаттарының жалпы санының үштен екі ... заң ... ... ... ... ... ... онда
Президенттің заң бойынша қарсылығы еңсерілді деп ... Бұл ... ... ... оның ... ... бірінші рет қабылданған
редакциясында қабылданды деп есептеледі және Президент осы заңға ол ... ... ... бастап бір ай ішінде қол қояды.
Қарсылықтарды Мәжілісте ... ... ... ... ... ескере отырып, өзі қарсылықтарда ұсынған заңның
тұтастай не оның тиісті жекелеген баптарының редакциясын өзгертуге құқылы.
Парламент Палаталарының отырыстарында заң ... оның ... ... ... және ... ... ... дауысқа салу, егер
Президенттің қарсылықтары заңға ... ... ... заң ... не ... Президентінің қарсылықтарын туғызған баптар бойынша
өткізіледі.
Егер Республика Президентінің қарсылықтары Парламент ... ... ... жағдайда, онда бұл қарсылықтар заңдарға
қарсылықтарды қарау үшін көзделген тәртіппен қаралады. Бұл ... ... ... ... қарсылығын әр Палата депутаттарының
жалпы санының кемінде төрттен үшінің даусымен еңсереді” [84, 15 -16 ... ... ... мен ... билік бөлу
жүйесіндегі өзара ықпалдастық қызметін мемлекеттегі жоғары ... ... ... ... ... қатар мемлекеттік органдарды
қалыптастыру өкілеттіктерінен көре аламыз. ... ең ... ... ... және сайлауда Парламент пен Президенттің
арасында конституциялық деңгейде белгіленген ... ... және ... қағидасы жүзеге асырылады. Енді сөз кезегін осы жағына бұратын
болсақ: “Республика ... ... ... ... ... келісімін, сондай-ақ Республиканың Ұлттық Банк
Төрағасының, Бас Прокурорын және Ұлттық ... ... ... ... ... ... алу үшін, Сенаттың Республика
Жоғарғы Сотының Төрағасы мен судьяларын қызметке сайлауы және ... үшін ... ... ... ... ... енгізеді,
солардың негізінде тиісті мәселені Парламенттің тиісті Палатасының ... күн ... ... ... шешім қабылданады.
Премьер-Министрді тағайындауға Парламент Мәжілісінің келісімі Палата
отырысына ... ... ... лауазымды адамдарды тағайындауына
Парламет Палаталарының келісімі алдын-ала не ... ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Сот Төрағасы мен судьяларын қызметке сайлауы мен
қызметтен босатуы үшін ... ... ... Палатаның
отырысында қаралғанға дейін Сенат бюросының шешімімен ... ... ... ... ... тиіс. Кандидатураларды қараудың
нәтижелері негізінде комитет әрбір талқыланған кандидатура бойынша ... ... ... қорытынды шығарады.
Тиісті Палата отырысында қызметке тағайындауға келісім беру ... ... және ... ... туралы мәселе қаралған кезде
қызметке кандидатураларды Республика Президенті немесе ол уәкілеттік берген
Республиканың лауазымды ... ... ... ... ... және ... таныстырушы адамға сұрақтар қойылуы;
- депутаттар ұсынылған кандидатты “жақтап” немесе “қарсы” пікірлер
білдіруі мүмкін.
Егер ... ... ... бойынша жарыссөзді ашуды талап
етпесе, жарыссөз ашылмауы мүмкін.
Егер Парламенттік тиісті Палатасы Президент ... ... ... ... ... беру туралы, қызметке сайлау туралы
шешімдер қабылдамаған жағдайда, Президент тиісті Палатаға нақ осы ... жаңа ... ... ұсынулар енгізеді.
Егер Сенат Жоғарғы Сот Төрағасы мен ... ... ... туралы
шешім қабылдамаған жағдайда, Президент Сенатқа осы мәселе бойынша қайта
ұсыну енгізуге хақылы” [84, 17-18 бб.]. ... ... ... ... ... ... де жүзеге асырады.
Бұл өкілеттілік Қазақстан Республикасының Президенті ... ... ... ... ... Парламентке және оның Палатасына кезекті және кезектен тыс сайлау
тағайыдайды;
2) Конституцияның 51-бабының ... ... ... сақтай
отырып, Сенатта қоғамның ... және өзге де ... ... ... ету ... ескерліп,
Сенаттың он бес депутатын тағайындайды. Сенаттың тағайындалатын
мүшелері өкілеттіктерінен айырылған жағдайда бір ай ... ... ... ... депутаттарын тағайындайды;
3) Сайлау нәтижелері жарияланған күннен бастап отыз күннен ... ... ... ... ... депутаттарының Қазақстан халқына беретін антын қабылдайды;
5) Парламент Сенатының Төрағасы лауазымына кандидатура ұсынады;
6) Әдетте, ... ... ... ... сессиялары аралығындағы кезеңде өз бастамасымен, палаталар
төрағаларының немесе ... ... ... санының кемінде
үштен бірінің ұсынысымен Парламенттің кезектен тыс сессиясын шақыра
алады, онда сессияны шақыруға ... ... ... ғана ... ... ... ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды халыққа ... не ... ... оның жекелеген баптарын қайтадан талқылап,
дауысқа салу үшін ... егер ... ... ... 2-
тармағының 2) тармақшасында белгіленген талаптарды сақтай отырып,
бұрын қабылданған шешімді ... ... бір ай ... ... ... Парламенттің қарауына Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар
енгізу туралы жоба беруге ... Заң ... ... тәртібімен Парламент Мәжілісінің қарауына
заңнамалық актілер жобаларын өзінің арнайы жолдауымен енгізеді;
10) Заң жобаларын қараудың басымдығын белгілеуге, сондай-ақ заң ... ... ... яғни Парламенттің осы жобаны оның
енгізілген күнінен бастап бір ай ішінде қарауға ... ... ... ... ... бар. Осы ... Парламент
орындамаған жағдайда Республика Президенті Заң күші ... ... ... ... жаңа Заң ... күші ... ... шығаруға хақылы;
11) Парламент Палаталарының кез-келген бірлескен отырыстарына ... ... ... ... қатысуға және сөз сөйлеуге
құқығы бар;
12) Үкімет мүшесі заңдарды орындамаған ... ... ... ... ... тәртіппен қабылданған Парламент Сенатының
немесе Мәжілісінің оны қызметінен босату жайындағы өтінішін ... ... ... Палатасы Палата депутаттары жалпы
санының көпшілік ... ... ... Үкіметтің осы
мүшесін қызметінен босату туралы алған өтініш ... ... ... ай ... соң ол ... қайталып мәселе қойса, Үкіметтің ол
мүшесін қызметінен ... ... ... ... ... ... ... тарата алады [85, 7-8 бб.]”, - ... ... ... үлкен өкілеттіктер берілген. Бұл жерде болашақта жоғарыдағы
өкілеттіктердің негізін Парламентке қалдырып, оның ... одан әрі ... ... ... Бұл ... елімізде
жақын арада тағы да бір конституциялық реформалық қадамдарды жүзеге
асыруды ... ... ... ... мәртебесін кеңейту,
оның өкілеттілігін күшейту елімізде сыбайлас жемқорлықтың дендеп
енуіне тосқауыл жасайды және демократиялық бастамалардың ... ... ... ... ... ... арттыруда әр түрлі ... ... ... ... ... өкілетті қызметі негізінде
арттыру ұсынылады. Оны еліміздегі белгілі конституционалист ғалым В.А. ... жүр. Оның ойы ... ... мүмкіндігін былай кеңейту
керек: “Но и в этих условиях расширение прав ... ... ... ... ... Парламента в осуществлении Президентом
своих полномочий без передачи этих прав Парламенту, в частности, в ... ... в ... ... ... ... ... государственной должности. Кроме того, права Парламента могут ... ... ... ... ... ... с Президентом
ряда права Президента, предусмотренных, например в ст. 44, ... в лице ... ... ... ... ... не связанное
с правами Президента. Это – право ... ... ... ... ... В ... ... не существует единой
вертикали ... ... В ... ... ... Совет
представлял собой высший орган государственной власти и в ... ... ... был ... вертикальную систему подчинения в целях обеспечения
единства власти в государстве. Если не существовала бы вертикаль ... это ... ... бы ... последствием отсутствие вертикали и
исполнительных органов, так как исполнительные органы на местах находились
в системе ... [86, с. 27-28]. ... бұл ... ... өкілетті
билік жүйесін қалыптастыруға жол ашар еді. Сонымен қатар, өкілетті биліктің
жергілікті жердегі ... ... ... ... келгенде, Президенттің жалпы Парламентке байланысты өкілеттігіне
келетін болсақ, “Республика Парламетіне және оның Палатасына кезекті ... тыс ... ... ... кезектен тыс сессиясын
шақырады; Парламент Сенаты ұсынған заңға бір ай ішінде қол ... ... ... етеді, не заңды немесе оның жекелеген бағыттарын қайтадан;
Парламент мәжілісінде өкілдігі бар саяси партиялар ... ... ... беру үшін ... ... Республика
Премьер-Министрінің кандидатурасын енгізеді; Парламент мәжілісінің
келісімімен ... ... - ... қызметке тағайындайды; оны
қызметтен босатады; Премьер - ... ... ... ... ... Республиканың Үкімет құрамына кірмейтін орталық
атқарушы ... ... ... және ... ... Республика
Үкіметінің мүшелерін қызметке тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс, ішкі
істер, ... ... ... ... ... ... босатады Үкімет мүшелерінің антын қабылдайды; ерекше маңызды
мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді; ... заң ... ... ... ... Республика Үкіметі мен премьер-
министрінің, облыстар, республикалық маңызы бар қалалар мен астана ... ... ... не ... ... ... ішінара тоқтата тұрады;
Парламент Сенатының келісімімен Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің
Төрағасын, Бас Прокурорын және ... ... ... ... ... ... ... босатады; Республика Президентіне
тікелей бағынатын және есеп ... ... ... ... ... қайта құрады, олардың басшыларын қызметке тағайындайды және қызметтен
босатады; ... ... ... ... және екі ... ... ... бақылау жөніндегі есеп комитетінің
Төрағасын және екі ... бес жыл ... ... ... ... және өзге де ... органдарды, сондай-
ақ Қазақстан халқы ассамблеясы мен Жоғарғы Сот Кеңесін құрады” [3, 19-21
бб.].
Қазақстанда ... пен ... ... ... ... ... Конституцияда белгілі бір келіспеушілік, бір-біріне ... ... ... негізінде елімізде саяси дағдарыстар орын алған болатын.
Ал, қазіргі 1995 ... ... ... ... пен Парламенттің
арасындағы өзара қарым-қатынас мүлдем басқаша ... Екі ... ... ... ... ... тұтастығын және саяси
тұрақтылықты қамтамасыз етуге ұмтылу болып табылады. Осы ... ... ... ... ... ... Президент және атқарушы орган
Қазақстан Республикасында атқару билігі Үкіметке ... ... ... ... асыратын негізгі органның бірі болып табылады.
Қазақстан жағдайындағы атқару билігінің табиғаты да ... ... ... ... ... көне заманнан бері көлемді ... Бұл ... ... ... ... байланысты. Атқару
билігінің ерекшелігін Қазақстан жағдайында осы мәселені ... ... ... ... ... ... – это
важнейшая самостоятельная ветвь государственной власти, предоставляющая
собой подзаконную, ... ... - ... ... на обеспечение исполнения Конституции, законов,
указов Президента, решение политических и ... ... ... ... ... системы органов государственного
управления общей и специальной компетенции, наделенных правом издавать ... ... на всей ... ... или ... ... в ... полной реализации
гражданами ... прав и ... ... ... ... ... ... уровня жизни народа” [87, с. 61-62]. Айтып өткеніміздей, атқару
билігінің ... ... ... ... шешу ... Сондықтан да, басқа билік тармақтарына қарағанда, атқару билігі,
өзінің белсенділігімен және өктемдеу сипатымен танылады. Оның ... ... А.Д. ... былай түсіндіреді: “Доминирующее положение
исполнительной власти среди других властей в ... ... ... же, не есть ... ... ... воли,
воплощения злого умысла или ... ... ... ... не ... ... и как ... стихийно сложившегося
соотношения политических сил. Напротив, подобное положение исполнительной
власти ... нам как ... ... ... всем ... развития человеческой цивилизации” [88, с. 106-
107]. Шын мәнінде, атқару ... ... ... ... ... сәйкес орнатылған болатын.
Қазақстанда атқару билігі Үкіметке тиесілі екендігін айтқан болатынбыз.
Қазіргі кезеңде Үкіметтің ... ... ... ... ... қалыптасты, яғни бұл жерде Үкіметтің басқа билік тармақтарымен
арақатынасы, оның ішінде Президентпен және Парламентпен арақатынасы ... ... ... Үкіметтің қызмет істеуінің әр түрлі ерекше
нысандары қалыптасқан болатын. Президенттік ... ... ... ... беріледі. Ал, Парламенттік басқару нысанында ... тағы да ... ... болады. Қазақстан Республикасы
Конституциясының түсіндірме сөздігінде бұл жағдайлар терең ... ... Онда ... ... ... ... govermment – мәселен,
АҚШ-та бұл термин федералдық заң шығарушы және атқарушы органдар ... ... ... да) – ... жоғары атқарушы органы.
Үкіметтің функционалдық ... ... ... оның басқа да, жоғары
мемлекеттік органдармен қарым-қатынасы ... ... ... ... ... ... ... басқару нысаны жағдайында (АҚШ, Аргентина, ... т.б.) ... ... және ... тұрғыдан президент қамтитын
атқарушы ... ... ... да, Парламенттің қатысуымен Президент
басқарады, әрі құрады, оның дербес ... ... ... ... мен
алқалы саяси парламенттік жауапкершілігі болмайды. Кабинет мүшелері ... ... ... ... ... жауап береді (жауапқа тарту
жағдайынан басқа ... ... ... ... ... мемлекет
басшысының субъективтік пікіріне тікелей тәуелді. Саяси және ... баяу ... ... пен үкімет арасындағы функционалдық-
ұйымдық байланыс едәуір болатындығы ... ... ... ... ... жағдайында (Ұлыбритания, Италия, ... ... т.б. – ... ... мен ... билік жүргізу функциясы мемлекет пен ... ... ... - ... Федералдық Кеңесінің Төрағасы, т.б.)
арасында бөлінген. Президент ... тек ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады (оның төменгі палатасындағы)
партиялық көпшілік негізінде ... және ... ... ... ... үкімет-әлсіз президент.
Президенттік кейде (аралас деп те ... ... ... ... ... аздап Түркияда, бұрынғы социалистік
мемлекеттердің көпшілігінде) басқару нысанында ... ... ... ... ... ... ... басшысы мен
үкімет басшысының лауазымдары ажыратылған. Үкімет ... ... ... ... ... және парламент алдында алқалық саяси
жауапкершілік алады. Бүкіл халық ... ... ... ... ол ... үкіметтің атқарушы тармақтарына басшылықты, Парламент
пен Үкімет арасындағы таластарды шешу ... ... ... тұтқаларды сақтайды. Күшті үкімет-күшті президент.
1995 жылғы Конституция бойынша қазақстандық үкіметті құруда ерекше
жүйедегі президенттік үлгі негізге ... [26, 197-199 ... ... тағы бір ... маңызды мәселе, Үкіметтің
алдына қойған мақсаттары мен ... және оның ... ... ... органдарының өкілеттіктерін қарастыруда, оның басқару
қызметтерін айқындауды алға ... да бар. Қ.Б. ... ... ... бұл ... былай айқындауды ұсынады: “Атқарушы билік
органдарының өкілеттіктері проблемаларын зерттеу ... бір ... ... ... ... ... ... табылады. Олардың
көмегімен субъекті мен объектінің әр түрлі жүйелерде ... дәл анық ... ... ... ... басқару
объектілерін мақсатты жетуіне ықпалжасайтын басқару ... ... Олар ішкі ... (подфункцияларға), әрекеттерге және
операцияларға бөлшектенеді, оларды жіктеуге ... ... ... ... ету күшімен де). Басқару әрекеттерін төмендегідей заң формулаларымен
сипататуға болады: ... ... ... (басқару
әркекеттері); “ұйымдастырады”, “қамтамасыз етеді”, “бақылауға алады”
(ұйымдастыру-бақылау ... ... ... ... бұл ... ... ... отырып, атқарушы
органның құқығы мен ... ... ... ... мәні ... атап ... Өйткені, ол өз құқығы мен міндеттерін іске асырмай тұра
алмайды және өзіне ... ... іске ... үшін ... ... ие” [89, 137-138 бб.]. ... жағдайындағы атқару билігінің
ерекшелігін де және оның мәртебесін де, осы ... ... ... мен ... құрайтындығы шындық. Қазақстан үкіметінің қызметінің
ерекшелігі белгілі заңгер ғалым, К.К. ... ... ... ... ... ... Республик Казахстан, осуществляющее
исполнительную власть в стране, призвано действовать самостоятельно, ... ... ... установленных Конституцией и конституционным законом
“О Правительстве Республики Казахстан”, определивших место Правительства в
системе ... ... ... ... и ... ... его
деятельности, цели и задачи Правительства, связанные с ними его прав и
обязанности. Из ... норм ... ... ... и ... ... ... и четко вытекает, что
Правительство, как орган осуществляющий исполнительную власть Республики,
ориентировано прежде ... на ... ... то есть ... ... ... Президента Республик Казахстан. От иных ветвей
(законодательной и судебной) государственной власти исполнительная ... ... и ... ... ... ... ... Правительства - организация исполнения законов и иных ... ... ... [90, с. 98-99]. Бұл ... ... ... ... тағы бір ерекше қыры, оның алқалы орган екендігінде
деп санаймыз. Алқалы орган ретінде, Үкіметтің Парламентпен өзара ... ... ... ... Бұл ... ... ... является
высшим коллегиальным исполнительным органом государства, осуществляющим
общее ... ... В ... чертах Правительство в своей деятельности
пользуется поддержкой парламентского большинства. Наделения Правительства
полномочиями, на наш ... ... ... его ... в ... ... и в полном объеме ... ... и ... на него функций по осуществлению государственного управления ... ... ... в одну из ... ... по ... ... подчеркивает главенствующее положение
Правительства Республики Казахстан как высшего ... ... в ... ... ... в ... Казахстан” [91, с. 94].
Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Президенті арасындағы байланысты
біз негізінен екі ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру және оның өкілеттіктерін
айқындау өте ... ... ... ... ... ... бері,
үкіметтің жалпы дамуы көрсете алады. Үкіметтің өкілеттігінің ... ... де табы ... Осы ... Н.Б. ... бұл
мәселе туралы, мына төмендегі ойы өте орынды деп ... ... ... ... в ... мере ... опыт Правительства
Казахской ССР, накопленный за годы изменена. В настоящее время это ... ... ... ... строя и качественными изменениями
объектов управления в рыночных условиях, а ... ... ... регулирования. Обозревая в общих ... ... ... ... что ... ... со
стороны Правительства существенно уменьшился вследствие того, что ... ... в ... ... ... ... из прямого
государственного управления в сферу рыночного. По этой причине существенно
уменьшился объем регулирования исполнительной ... ... это ... и то, что коренным образом изменился порядок регулирования,
то есть произошла замена ... ... ... для ... ... ... и ... на
другой метод руководства, ... для ... ... ... в ... ... в нынешних рыночных условиях
осуществляет регулирующую роль в экономической жизни, хотя ... ... ... деятельности перешла из ... ... в ... Это ... осуществляется
не посредством прямого регулирования, а путем условий рыночных отношений,
свободы частной собственности, ограничения монополий, ... ... ... ... ... ... таможенной
политик, создания рыночных условий и соответствующих трудовых отношений и
т.д. ... не ... в ... ... ... и объемов
производства продукции, ценообразования, заработной платы, ... ... на ... [92, с. 90]. ... ... Үкіметтің
мәртебесі айқындалып, орнығып, оның басқа билік тармақтарымен қарым-
қатынасы жеке ... ... ... ... Үкіметінің
мәртебесін айқындайтын конституциялық заңға сәйкес, оған үлкен ... ... ... ... ... ... шараларды жүзеге
асырады:
1) Мемлекеттік әлеуметтік-экономикалық саясаттың негізгі бағыттарын,
оны жүзеге асыру жөніндегі стратегиялық және тактикалық шараларды
әзірлейді;
2) ... ... ... ... және ... ... жоспарларын әзірлеп, жүзеге асырады;
4) Республика Президенті ... ... ... ... мен оны ... ... ... бюджетті және оның атқарылуы туралы есепті ұсынады,
бюджеттің атқарылуын қамтамасыз етеді;
5) Республиканың қаржы жүйесін нығайту жөніндегі шараларды әзірлейді
және ... ... ... ... қаржы және материалдық
ресурстарды жасақтау мен пайдалануда заңның ... ... ... ... ... және инвестициялық саясатты жүзеге асырады;
7) Мемлекеттік баға түзу ... ... ... және жүзеге
асырады; мемлекет реттейтін ... ... ... мен қызметтердің номенклатурасын белгілейді;
8) Мемлекеттік меншікті ... ... оны ... шараларды талдап жасайды және ... ... ... ... ... ... ... Еңбекке ақы төлеу, азаматтарды әлеуметтік ... ... ... мен ... ... ... және
шарттарын белгілейді;
10) Мемлекетті аймақтық саясаттың негізгі бағыттарын әзілеп, жүзеге
асырады; аймақаралық проблемалар мен ... ... ... ... ... ... ... Ғылым мен техниканы дамытудың, жаңа технологияларды ... ... ... ... ісін, туризм мен спортты
дамытудың мемлекеттік саясатын белгілейді және жүзеге асырады;
12) Табиғи ресурстар мен айналадағы ... ... ... пайдалануды
және қорғауды қамтасыз ету жөніндегі шараларды әзірлеп, жүзеге
асырады;
13) Құқықтық ... іске ... ... етеді; азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарын қорғау және ... ... ... тәртібін, Республиканың қауіпсіздігі мен ... ... ... ... ... күзетуді қамтасыз етужөніндегі шараларды әзірлеп,
жүзеге асырады;
14) Келіссөздер жүргізу мен үкіметаралық келісімдерге қол қою ... ... ... шет ... және ... ұйымдармен өзара қарым-қатынасын
дамытуды қамтамасыз етеді; сыртқы ... ... ... жөнінде шаралар әзірлейді, сыртық сауданы дамыту ... ... ... ... ұйымдарымен ынтымақтастықты
және өзараіс-қимылды жүзеге асырады;
15) Үкімет жанындағы консультативтік-кеңесші органдарды құрады ... ... ... ... және ... актілері жүктеген өзге
де функцияларды орындайды [93, 6-8 бб.].
Президент пен Үкіметтің ортасында да, ... ... ... ... ... ... ... Республикасы Президентінің атқарушы ... ... ... ... ... – Министрдің оның маңызды ... ... ... ... тыңдап отыру құқығы;
Егер олар өздеріне жүктелген міндеттерді әрі ... ... ... ... ... парламент Үкіметке сенімсіздік білдірген жағдайда, Үкімет
пен оның кез-келген мүшесінің жұмыстан кету туралы мәлімдемесін ... ... ... ... тоқтату. Премьер – министрді
және ... ... ... қызметінен босату туралы шешім қабылдау
құқығы;
министрліктер, мемлекеттік комитеттер, өзге де ... және ... ... актілерінің әрекетін толық немесе жартылай ... ... ... тұру ... ... ... ... әкімдерді тағайындау құқығы.
Атқару органдарының лауазымды адамдарын тағайындағанда ... ... ... ... дербестікке иелігі бар.
Мәселен, Парламенттің келісімі тек Премьер – ... ... ... ... - ... ... ... Президент Үкіметтің құрылымын
анықтайды, оның мүшелерін тағайындайды және ... ... ... ... антын қабылдайды, оның аса маңызды ... ... ... ... ... ... Мәжілісіне заң жобаларын
ұсынуды тапсырады, жоғарғы атқару ... ... ... ... немесе жартылай жояды немесе тоқтата тұрады. Ол - ол ма, егер ҚР 1993
ж. ... ... ... ... ... тек Бас ... Ұлттық
Банк Төрағасының кандидатураларын ғана ұсынатын болса, енді ол парламенттің
келісімімен аталған маңызды ... ... ... ... ... Қауіпсіздік Комитетінің төрағасын
тағайындайды.
Жалпы алғанда атқару билігі саласындағы ... ... ... Ал бұл өз ... президенттің үлкен дербестігін
және Парламенттің еркіне онша тәуелді емес екендігін ... ... ҚР ... мен Премьер – Министрдің ролі мен дербестігі күшейтіле
түседі” [28, 217-219 ... ... ... мен ... арасындағы байланыс
мәселесі өте күрделі болып табылады. Соңғы кезеңде ... ... ... ... сүйене отыра, екі органның арасындағы
байланысты ... ... ... ... и Президента
Республики.
Правительство республики:
- регулярно информирует Президента о выполнении ... ... ... и ... направлениях
своей деятельности;
- Организует исполнение актов ... ... ... контроль за их исполнениями министерствами, и
иными центральными, а также местными исполнительными органами;
- Согласовывает с ... ... ... ... ... Выполняет поручения Президента о внесении законопроектов в
Мажилис Парламента;
- ... на ... ... ... ... ... отменять либо приостановить полностью или в
части действие актов Правительства, принимает или ... ... и его ... [94, с. ... ... Президентке есеп
беретін және Президенттің алдында жауапты болатын ... ... 1995 ... желтоқсанда қабылданған “Қазақстан Республикасының Үкіметі туралы”
конституциялық заңының 11-бабында ... ... ... өзінің бүкіл
қызметінде Конституцияда және осы Конституциялық ... ... ... ... алдында жауапты.
Үкімет мүшелері өз құзыретінің шегінде өз бетінше шешім қабылдайды,
Республика Премьер-Министрінің алдында ... ... ... ... ... ... ... жұмыс аясы үшін дербес жауап
береді.
Үкімет Республика Конституциясында көзделген жағдайларда Парламент
Мәжілісінің және Парламенттің алдында жауапты.
Республика ... ... ... ... ретте
Үкімет мүшелері Парламент Палаталарына есеп береді” [93, 9 б.]. ... ... ... Үкіметтің жауаптылығын күшейту өте орынды
жағдай.
Қазақстан Республикасының Үкіметі, ... ... ... ... ... ... етіп отырады. Үкіметтің Президент
алдындағы міндеттері, аталған зңның 12-бабында ... ... ... Президентін Прездиент тапсырмаларының орындалуы және өз
қызметінің басқа да бағыттары туралы ұдайы хабардар етіп отырады;
2) ... ... ... ... ... ... ... өзге де де орталық, сондай-ақ жергілікті
атқарушы ... ... ... жүзеге асырады;
3) Заң жобасын ... ... ... ... ... орындайды;
4) Мемлекеттік бағдарламаларды Президенттің бекітуіне ұсынады;
Үкімет Республика Президентімен Үкіметтің заң жобалары жөніндегі
жұмыстарының ... ... ... толығымен немесе бір бөлігінде Республика Үкіметі
мен Премьер-Министрі ... ... ... не ... тұрады
[93, 9-10 бб.].
Қазақстан Республикасының Президенті Үкіметке байланысты көптеген
өкілеттіктерді иеленеді. Мәселен, Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... тағайындайды; оны қызметтен босатады;
2) Премьер – Министрді тағайындағаннан кейінгі он күн мерзім ... ... ... ... ... ... ... Республиканың
Үкімет құрамына кірмейтін орталық атқарушы ... ... ... ... ... ... мүшелерін қызметке тағайындайды; сыртқы істер,
қорғаныс, ішкі істер, әділет министрлерін қызметке ... ... ... ... ... ... антын қабылдайды;
4) Жүйелі түрде Премьер-Министрдің Үкімет ... ... ... және оның барлық маңызды шешімдері туралы баяндамасын тыңдайды,
оның ... ... ... ... ... есеп ... Премьер–Министрдің ұсынысы бойынша Республиканың мемлекеттік ... ... ... ... үшін ... мен ... ақы ... бірыңғай жүйесін бекітеді;
6) Аса маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді;
7) Үкіметке Парламент Мәжілісіне заң ... ... ... ... ... мен ... ... күшін жояды не толық
немесе ішінара тоқтата тұрады;
9) Егер Үкімет пен оның кез-келген ... ... ... ... әрі жүзеге асыруы мүмкін емес деп ... ... егер ... не ... ... сенімсіздік білдірсе, олар ... ... ... ... Үкімет жүргізіп отырған ... ... оны ... ... Үкімет мүшесі мәлімдеген орнынан
түсуі туралы шешімді қабылдайды;
10) Үкімет немесе оның кез-келген мүшесі мәлімдеген орнынан түсуді он ... ... ... ... ... ... [93, 9 б.].
Бұл баптан Президенттің атқарушы билікті ... және ... ... ... пен ... ... арасындағы
байланысын, Үкіметтің құзыретінің басқа да ... көре ... ... Үкіметі тағы да мынандай қызметтерді атқарады:
1) Министрліктердің және Республика Үкіметінң құрамына кірмейтін
орталық атқарушы ... ... ... ... ... Республика заңдарын, Президенті мен Үкіметі
актілерін орындауды қамтамасыз етеді;
2) Министрлердің және өзге де ... ... ... ... ... ... мен өзге же орталық
атқарушы органдар туралы ... ... ... және ... ... бағынастағы
мемлекеттік мекемелердегі адам санын ескере отырып, солардың
штат санының лимиттерін бекітеді;
3) Министрліктер, ... ... ... ... ... ... ... толығымен не бір
бөлігінде күшін жояды немесе тоқтата тұрады;
4) Үкімет құрамына кірмейтін ... ... ... ... ... және ... босатады;
5) Министрлердің, Үкімет құрамына кірмейтін орталық ... ... ... ... ... тағайындайды және қызметтен босатады; бұған
Республика Президенті қызметке тағайындайтын және ... ... ... ... ... ... өзіне Қазақстан Республикасының Конституциясымен, заңдарымен
және Президенттің актілерімен жүктелген өзге де функцияларды
атқарады” [93, 10-11 бб.]. ... ... ... ... тағы да ... ... жүзеге асырады:
1) мемлекеттік басқару мәселелері жөніндегі Республика ... ... ... жүзеге асырады, олардың Республика
заңдарын, Президенті мен Үкіметінің актілерін орындауды бақылайды;
2) жергілікті атқарушы органдар актілерінің күшін толығымен немесе бір
бөлігінде ... не ... ... оларды жою не ... ... ... ... ұсыныстар енгізеді.
Тиісті жергілікті атқарушы органдарды басқаратын әкімшілік-аумақтық
бөліністердің әкімдері Республика Президенті мен ... ... ... және Республика Үкіметіне мемлекеттік басқару мәселелері ... ... [93, 11-12 ... біз ... ... ... Республикасының Премьер-Министрі
Президенттің алдында тікелей жауапты. Сонымен қатар, Парламенттің алдында
да жауап береді. Оны Премьер – ... ... де ... ...... заң ... мынандай өкілеттіктер берілген:
1) Үкіметтің жұмысын ұйымдастырады және Үкімет ... ... ... ... ... Президентімен, Парламентпен, Конституциялық
Кеңеспен, Жоғарғы Сотпен, Бас ... ... ... ... Үкіметтің атынан
өкілдік ететін немесе Үкімет атынан өкілдік етуді тапсырады;
3) Халықаралық қатынастарда Үкімет атынан ... ... ... атынан өкілдік етуді тапсырады және мемлекетаралық
шарттар мен келісімдерге қол ... ... ... ... ... мен құрамы
туралы; министрліктерді, Үкміет құрамына кірмейтін орталық
атқарушы оргнадарды құру, ... құру және ... ... істер, қорғаныс, ішкі істер, әділет ... ... ... ... үшін кандидатуралар
жөнінде; Үкімет аппаратының басышысын, сыртқы істер,
қорғаныс, ішкі ... ... ... ... оның ... Үкімет жүргізіп отырған саясатпен
келіспейтін немесе оны жүргізбей ... ... ... оны ... отырған министрді қызметтен
босату туралы ұсыныстар енігзеді;
5) Республиканың мемлекеттік ... ... ... ... үшін ... және қызметкерлерінің еңбегіне
ақы төлеудің бірыңғай жүйесін ... ... ... ... ... Үкімет қызметінің негізгі бағыттары туралы
баяндап отырады;
7) Үкімет мүшелерінің, орталық және жергілікті атқарушы органдар
басшыларыныңесеьін ... ... ... қызметін ұйымдастыруға және оған басшылық жасауға
байланысты басқа да функцияларды орындайды.
Премьер – Министр болмаған жағдайда оның ... ... ... тәртіппен Премьер-Министрдің орынбасарларының бірі атқарады”
[93, 13 б.]. ... ... ... мен ... ... ... ... өкілеттілігі басым екендігі жоғарыдағы
сипаттамадан ... ... тұр. ... пен Президенттің арасындағы
байланыста осындай қатынастың орнауы, бір ... ... да ... ... Қазақстан Республикасы таза Президенттік басқару
нысанындағы мемлекет ... ... ... ... ... ... көрі, күнделікті басқаруды жүзеге асыратын орган болып көрінеді.
Қазақстан ... ... ... ... ... пен Президенттің арасындағы өзара ықпалдаса ... ... ... ... айқындаған деп санаймыз. Әрине, бұл бағыттағы қарым-қатынастарды
болашақта одан әрі ... түсу ... Оның ... ... ... ... әкімдерді тағайындау мәселесінде Үкіметтің құзыретін
көтере түсу керек.
Қазақстан Республикасының Президенті мен атқарушы биліктің ... ... ... біз ... ... ... ... одан
әрі жетілдіре түсу керек деген қорытындыға келеміз. Себебі, бүгінгі таңда
Қазақстан Республикасының Үкіметі өзінің қызметін ... ... ... ... ... ... қызметін жүзеге асыру барысында негізінен
Президентке өте тәуелді болып отыр. Сондықтан да, атқару ... ... ... тусу ... ... ерекшеліктерін, сипатын, оның мәнін аша келгенде біз
жалпы атқару билігіне тән ... ... ... ... биліктің қызметіне атқарушы билік органдарының қызметінің
негізгі бағыттарын жатқызу керек, ... ... ... мақсаттары мен мән-мағынасы көрінеді. Басқа сөзбен
айтқанда, атқарушы билікке ... ... ... мемлекет
тарапынан қойылатын мақсаттар және оның қызметінің негізгі бағыттары,
сондай-ақ алға ... ... жету үшін ... ... ... Атқарушы билік туралы мәселе атқарушы билік теориясының ... ... ... және ... ... ... кезеңінде
атқарушы билік органдарының қызметін ұйымдастыруда ғылыми және
тәжірибелі – саяси ... ие. ... орай ... ... ... ... ... қорытындыға келуге мүмкіндік ... ... ... ... тән ... – ол өз ... ... арқылы жүзеге асырады. Атқарушы биліктің негізгі
қызметі атқарушы ... ... ... ... негізделген
өлшемдері бола алады.
3. Қазақстан Үкіметі атқарушы органдардың жүйесін ... ... ... ... ... мемлекеттік биліктің маңызды
құрылымы ... ... ... ... Үкіметінің
ұйымдастырушылық қызметі негізінен Қазақстандағы бүкіл мемлекеттік
биліктің іс-әрекетінің нәтижесін ... ... ... және ... ... көбіне соған байланысты қалыптасады.
4. Атқарушы биліктің міндетті ... ... ... ... заңдық өрісін аша түседі, мемлекеттік биліктің тармақтарға
бөліну жүйесіндегі оның ... ... және ... мемлекеттік биліктің жеке тармағы ретінде
қызметінің сипатын бағалайды. ... ... ... органдарды
басқарушы және олардың қызметіне басшылық жасаушы атқарушы ... ... ... ретінде елге мемлекеттік басқару жүргізіп,
мемлекеттің атқарушы билігінің кейпін танытады.
5. Қазақстан Республикасының ... ... ... және салааралық
мемлекеттік басқару органдарының жетекшілері мен басқа да ... ... ... және ... ... органдар
жүйесін басқарып, олардың қызметіне басшылық ... ... ... ... есеп ... ... Республикасының
Конституциясының, заңдарының, Президент жарлықтарының орындалуын
қамтамасыз ету өкілеттігін және ... ... ... ... ... ... мәні бар ... актілер қабылдау
құқығын иемденген, жалпы құзыреті бар ... ... ... ... ... мен ... ... қарай нығайта түсу
атқарушы биліктің негізгі институты – Үкіметтің міндеті ... ... оның ... және ... ... басқа мемлекеттік, қоғамдық институттармен
арадағы конструктивтік саяси диалогты жөнге салуды талап етеді.
7. Қазақстан Республикасы Үкіметінің өз ... мен ... ... ... ... Үкіметтің құқықтық мәртебесінің
жетімсіздігімен, ұлттық заңнаманың кемелсіздігімен, ... ... ... төмендігімен, мемлекеттік
аппараттағы сыбайластықпен байланысты.
8. Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... жауап беруі тиіс: Үкіметтің ... ... ... тиімді қатысуы; адамның құқығы мен бостандығын шын
мәнінде жүзеге асыратын және қорғайтын механизмдер құру; ... ... ... ... ... қамтамасыз ету.
9. Қазақстандық қоғамның демократиялық және құқықтық даму ... ... ... ... және ... сондай-ақ оның ұйымдастырушылық рөлі тек ... ... ... элементтері едәуір кеми түспек. Яғни, үкімет те
мемлекет сияқты адамзат дамуының жемісі болғандықтан, адамзат қоғамы
дамуының белгілі бір ... ... ... әр ... ... дамып, ұдайы жетілдіріледі. Демек, өзінің міндеттерін
жүзеге асыруға байланысты Қазақстан ... ... ... ... даму нәтижесі деп түсінгеніміз жөн.
10. Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімдері мен ... ... ... ... ... ең ... ... табылады әрі оның легитимациялық процесіне оң ықпалын тигізеді.
Сондықтан да, ұйымдастырушылық және ... ... ... мен ... Қазақстандағы үкіметтік міндеттің
анықтаушылары іспетті. Әйткенмен де, бұл қызмет құқықтық ... ... ... ... ... тиіс [95, ... ... Президенті мен атқарушы биліктің ортасындағы
негізгі байланыс, экономикалық-әлеуметтік бағдарламаларды тиімді жүзеге
асыруға ... ... ... деп айта ... Үкімет,
Президенттің алдында есеп бере отыра, елдің экономикалық ... ... ... ... ... ... бағыттары
шынайы өмірге енгізуге ат салысады.
3.4 Президент және сот билігі
“Сот билігі-мемлекеттік ... ... ... ... ол құқық
туралы таластарды алқалық негізде қарауға және шешуге тиісті орган. Билікті
бөлу механизміндегі сот билігінің ролі ... ... пен ... ... екі ... тежемелеп, ең ... ... ... ... қадағалау мен сот бақылауын жүзеге асыру”
[16, 17 б.]. Шын ... сот ... мен ... ... ... ... қай қоғамда болмасын, күрделі байланыстардың қатарына
жатады. Сот ... ... ... ... пәрменді жүзеге
асырудағы даулы мәселелені шешу ... ... ... да, ... соттарға үлкен жауапкершілік жүктейтіндігі белгілі. Кезінде
американдық ойшыл Т. Джеферсонның өзі: ... и ... во всех его ... ... ... ... и все
блага, обеспечивающиеся обществом, ... ... от ... ... ... ... что ... судебная обязана быть отличной
как от законодательной, так и исполнительной власти, с тем, чтобы она могла
быть сильной, ... их ... а они - ... силой для нее.
Поэтому судьями всегда должны быть люди, искушенные в знании ... ... ... люди ... ... ... ... хладнокровия и
тщательности; они должны обладать умом, способным не поддаваться влиянию
конфликтующих интересов; они не ... быть ... ни от ... ни от ... ... лиц” [96, ... - деп ... ... ауыр ... сипатын көре білген.
Елімізде сот билігінің мәселелері ғалымдар ... ... ... ... ... түрде зерттеле бастады. Соған қарамастан, қазіргі
таңда да, сот ... ... ... сырын ашуға деген ұмтылыстар
толастамауда. Бұл дегеніміз, сот билігі болашақта әлі де ... ... ... ... ... Сот ... зерттеуде бүгінгі таңда
ғалымдар тарапынан бір шешімін таба алмаған мәселенің ... ... ... ... Сот ... ... ... ғасырлардан бері,
адамзат ақыл-ойының тебірентіп келеді. Сондықтан да, біз осы ... ... ... кете ... Қазақстан Республикасының Конституциясында
сот билігі ... ... ... ... билігі Қазақстан Республикасының
атынан жүзеге асырылады және өзіне азаматтар мен ... ... мен ... мүдделерін қорғауды, Республиканың
Конституциясының, заңдарының, өзге де ... ... ... ... орындалуын қамтамасыз етуді мақсат етіп қояды.
Сот билігі Республика Конституциясының, заңдарының, өзге де нормативтік
құқықтық актілерінің, халықаралық шарттарының ... ... ... мен ... ... ... үкімдері мен өзге де қаулыларының Республиканың
бүкіл аумағында міндетті күші болады” [3, 42 б.]. Көріп отырғанымыздай, сот
билігінің бұл ... ... ... таппаған. 2000 жылы 25 ... ... ... сот ... және ... ... ... заңның 1-бабында сот ... ... ... ... сот ... ... ... сондай-
ақ заңда көзделген жағдайларда және тәртіппен қылмыстық сот ісін ... алқа ... ... ... ғана ... ... сот ... тек қана сот жүзеге асырады.
Соттың ерекше өкілеттігін басқа органдарға беруді көздейтін заң ... ... ... [97, 3 б.]. Бұл анықтамада сот билігінің толыққанды
ұғымын аша ... ... да, біз сот ... теориялық
аспектілерімен айналысып жүрген ғалымдардың көзқарастарына тоқталып өтуді
жөн санап отырмыз. Соңғы ... сот ... ... ... бірі, Е.К. Қаржаубаев сот билігі туралы мынандай ... ... ... ... ... ... құрайтын екі негізгі
аспектіні бөліп көрсетуге болады. Біріншіден, мазмұны жағынан сот ... ... ... ... ... ... шешу ... Екіншіден, ұйымдық тұрғыдан келгенде, бұл өкілеттік тек ... ... Сот ... анықтама берген кезде оның бірінші, не
екінші қырына баса назар ... бұл ... ... ... ... ... шешу жөніндегі ерекше өкілеттік ... ... ... ... ... ғана анықтауға немесе оның бір құрамдас бөлігі
ретінде, басқасына қарағанда неғұрлым ... деп ... ... дауларды шешуге өкілеттік берген органдар жүйесінен тыс бұл
өкілеттікті жүзеге асыру ... емес сол ... ... өкілеттіктері жоқ
сот мекемесінің болуы мүмкін ... Сот, сот ... және сот ... ... ... ... сот ... тек қана сот
жүзеге асырады (Қазақстан Республикасы Конституцияның 75-бабы 1-бөлігі).
Қазақстан ... ... ... және сот төрелігі” деп
аталатын ҮІІ ... ... да ... ... оның ... ... ... алып жүретін соттар мен судьяларға арналған.
Осылай бола тұрғанымен, сот ... ... ... ... ... зор. Сот ... ұғымымен байланысты көптеген терминдерінің мағынасы
мен мазмұнын дәл айқындауды, біздің ... ... ... дәрежесіне түсіруге болмайды. Күрделі және көп қырлы ... ... сот ... ... ... ... ... жасау, ұқсас құбылыстарды ажырату және ... ... ... ... ... ... көзқарас сот билігі ұғымының ... ... және бұл ... барлық қырларын ... ... [98, 91-92 бб.]. Сот ... ... сот ... жатқан ұғым екендігі белгілі. Сот төрелігінің өзіндік ерекшеліктері
және элементтері бар. ... сот ... ... ... ... құқық қорғау, реттеу және құқық қолдану элементтері бөлініп
көрінетін, ... ... ... ... мен ... ... ... сот пен заң алдында іс жүзінде мемлекет ... ... ... орай сот ... ... мемлекеттің бүкіл қызметінде
дербес сипатқа ие болады, мұның Қазақстан Республикасының ... ... сот ... іске ... ... сот саясатын жүзеге
асыруға бағытталған. Сот ... нақ өзін ... ... ... болуы
өмірдің белгілі бір саласында қоғамды құрылымы мен қызметі ... ... ... ... оның қоғамға ерекше ықпал ... ... ... ету ... ... ... жағдайында жеке адамның
қылмыстық, азаматтық, әкімшілік, ... ... ... және басқа
да құқықтарының қорғалуына жету үшін құқық қолданудың белгілі бур бағытта
болуын қамтамасыз етеді.
Үшіншіден, мемлекеттік ... ... ... сот төрелігі
арқылы белгілі бір функциялардың ... ... тән, олар оның ... ... Кешегі кеңестік заманда сот кеңестік ... ... ... ... жүзеге асыруға қатысып, құқық қорғау
органдары жүйесін құрайтын прокуратура, ІІМ ... ... ... ... ... ұйымдармен, адвокатурамен, жолдастық сотымен және
сонымен қатар мемлекетті ... ... ... ... ... ... ... міндеттерге жететін деп саналатын.
Мемлекеттің осы біртұтас функциясы шеңберінде сот ... ... ... ... құрылымдық элементтері
ретінде алатын болсақ, сот төрелігі ... ... ... ... ... жұтылып кетуі, бір ... ... ... және т.с.с ... ... олардың қызметінде
қандай да бір өзіндік ерекшелік болмайтын және екінші жағынан, сот ... тән емес және ... ... қорғау мақсатына сай келмейтін функцияларды
атқаруға мәжбүр болатын. Құқықтық ... сот ... ... ... ... ... ... мүлдем болмау керек, өйткені сот қылмысқа қарсы
күресті жүзеге асырмайды және оның қызметі құқық қорғау ... ... ... ... ... ... мазмұны оның ... ... сот ... ... асыру мемлекеттік қызметтің ерекше
нысаны сипатына ие болады, өйткені ол сыртта мемлекеттің ... ... ... ... көрінеді.
Біздің пікірімізше, оның барлық элементтерінің қызметіне тұтас ... ... ... оның мемлекеттік биліктің барлық тармақтары жүйесіне
қосылған және сонымен бірге тұтастың бір бөлігі ретінде бөлініп шыға ... ... бір ... ... сипатын айқындауға мүмкіндік
береді” [99, 123-124 бб.]. Сот ... ... ... ... өте
күрделі құбылыс болып табылады. Оның мәнін ашуда сот билігінің тұрақты
белгілерін де ... ... ... Сот ... ... ... ... жатады. Сот тәуелсіздігі сот ... ... ... құрайды. Осы мәселемен айналысып жүрген ғалымдардың бірі, К.Б.
Мурзаев сот билігінің тәуелсіздігін былай түсіндіреді: “Для обретения ... ... он ... быть ... В ... объективного требования
независимости суда лежат два обстоятельства. Во-первых, судья должен быть
нейтральным лицом, никак не заинтересованным в ... ... ... в ... ... быть ... справедливая беспристрастная и объективная
процедура разрешения споров (см. ст. 10 Всеобщей декларации прав ...... ... прав и свобод субъектов гражданского общества должна
осуществляться в соответствиями с ... и ... в ... ... ... ... в
соответствии с принципом права; следовательно, судебная ... ... ... ... от ... ... проявления власти
законодательных, правительственных и ... ... с. 10]. Шын ... ... сот ... ... роль атқаратындығы белгілі. Сол арқылы ғана біз, адам құқықтары мен
бостандықтарын сақатуға кепілдік бере аламыз. Сот ... ... ... ... ... ... табады. Судьяның
тәуелсіздігіне, мына төмендегі, заңда көрініс тапқан талаптар жатады:
1. Сот ... ... ... заңда көзделген рәсімімен;
2. Судьяның сот төрелігін іске асыру жөніндегі қызметіне ... ... ... және ... ... үшін заңда
жауаптылық белгілеумен;
3. Судьяға ешкімнің тиіспеуімен;
4. ... және осы ... ... ... судьяны
қызметке сайлауға тағайындау, судьяның өкілеттігін тоқтату ... тұру ... ... ... түсу құқығымен;
5. Судьяларға мемлекет есебінен олардың мәртебесіне сәйкес ... ... және ... ... ... ... тыйым салу арқылы қамтамасыз етіледі.
Судьялар мен олардың отбасы мүшелері мен мүлкі мемлекеттің қорғауында
болады. Егер судьядан тиісті ... ... ішкі ... ... ... ... отбасы мүшелерінің қауіпсіздігін, оларға тиесілі мүліктің сақталуын
қамтамасыз етуге уақтылы және түпкілікті ... ... ... және оның ... ... ... ... келтірілген
зиян республикалық бюджеттің қаражаты есебінен өтеледі [97, 11 б.]. ... тағы бір ... ... ... ... ... ... жатады. Бұл қағида шын мәнінде, сот ... ... ... ... ... ... болады. С.Т. Шайкенова былай дейді:
“Неприкосновенность судей рассматривается в законодательстве Республики
Казахстан как ... ... ... судьи.
Неприкосновенность судьи - ... ... ... ... ... ... для предотвращения какого-либо
воздействия на них, противоправного ... или ... в их ... это ... ... от ... ущемления из прав при отправлении правосудия” [101, с. ... ... сот ... ... ... қалыптастыруда жоғарыда біз
атап өткен, қағидалар маңызды роль ... Осы ... сот ... не ... ... сұрақ туындайды. Біз бұл мәселеге Ресейлік белгілі
ғалым М.Н. Марченконың мына ойымен жауап беруге болады деп ... ... ... и ... ... ... в широком
общепринятом смысле ... ... ... ... положения
и руководящие идеи, на основе которых ... ... ... ... как сама судебная власть, так и ее ... ... - ... система.
Под принципами судебной власти в собственном смысле имеются в ... идеи и ... ... ... в ... возникновения
самой судебной власти как явления” [102, с. 26-27].
Сот билігінің шынайылығын тағы танытатын тағы бір тұсы ... ... сот ... ... ашықтығы, яғни әрбір Қазақстан азаматы
материалдық ... ... ... ... алу ... Бұл ... сот жүйесін мақтан тұтуға болады. Өйткені, Қазақстанның ... ... ... ... бар. Сот ... ... де
көптеген елдерге қарағанда, дауласушы тараптар көтере ... Біз ... ... ... ... ... ... мемлекет деп мақтан тұтатын АҚШ пен ... ... ... ... мүмкіндігі жоқ. Ол елдердегі сот ... ... ... в суд как ... является для сторон
платным, судебный процесс стоит дорого: по подсчетам, час ... в ... ... в США ... ... 300 ... Наиболее известные
адвокаты в США берут до 500 и более долларов за час ... ... к ... сложным делам фирм в предпринимательской сфере,
торговой деятельности, к сложным ... ... В ... ... ... в ... ... (адвокатских конторах) в 80-х гг.
стоил 30-60 ф. ст., учитывается время поездок и ожидания (около 20 ф.ст. ... ... ... ... 3 ф. ст. ... ... затраченное
адвокатом в суде, оценивается приблизительно в 40 ф. ст. за час. ... ... ... ... во всех ... ... ... о
доступности суда для бедных. Как правило, в ... ... ... ... помощь (бесплатное оказание
адвокатских услуг и др.), некоторые виды исков не подлежат ... ... ... дела об алиментах, трудовые споры” [103, с. 24]. Көріп
отырғанымыздай, сотқа жүгінудің тегін түрі ... және ... ... ... ... ел саналатын АҚШ пен Ұлыбританияда
сотқа әркім ... ... ... Бұл ... ... ... және басқа да
дамыған елдердегі сот төрелігінің ... ... ... ... ... ... ... мұндай елдерге үлгі де болуы мүмкін.
Қазақстандағы сот ... ... жеке ... ... ... ... келе ... Соған қарамастан, Қазақстандағы сот билігінің
дамуын кезеңдерге бөліп ... де ... Осы ... айналысып жүрген
ғалымдардың бірі, Қ. Мами өзінің зерттеулерінде сот билігінің дамуын
мынандай кезеңдерге ... ... ... ... ... ... принятие Конституции 1995 года и ... ... ... силу ... закона, “О судах с статусе ... ... ... которыми введены принципиально новые положения о
правосудии как ... ... ... ... государственной
власти, о независимости судебных органов от законодательных ... ... ... ... не ... ... характер
судов, ни и их социальную сущностью именно этим ... ... был ... ... - ... ... стал для нас 2000-й год. ... влияния исполнительной
ветви власти на суды стало одним из ключевых пунктов ... ... ... достижением судебной реформы явился Указ Президента
РК от 1 ... 2000 года “О ... по ... ... ... ... предусмотрена передача функции обеспечения ... из ... ... ... ... ... а именно - Комитету
по судебному администрированию и администраторам судов на местах.
И, ... с ... 25 ... 2000 года ... ... судебной системе и статусе судей” завершился один из важнейших этапов
судебно-правовой реформы. Значимость этого ... акта для ... ... В ... ... ... ... новые нормы,
определяющие судоустройство в ... ... ... ... с. 30]. Бұл ... сот ... ... реформалық қадамдармен
байланыстыруды көреміз. Біз сот билігінің ... ... ... Тыныбеков пен Е.К. Қаржаубаевтың пікірімен келісуге болады деп
санаймыз. Осыған сәйкес сот ... ... мен ... ... бөлуге болады: “Бірінші кезең, республиканың тәуелсіздік ... Бұл ... ... ... оның ... сот ... ... басқа да ұйымдардың ықпалынан шығаруға бағытталған құқықтық
реформалардың ... ... ... 1993 жылы 28 ... Қазақстан Республикасының Конституциясының 16 тарауында “Сот”
деген атауымен сот билігін ... ... ... ... және ... ... ... заң бойынша құрылатын төменгі соттарға тиесілі
екені ... сот ... өзге ... ... ... кепілдік берілді. Осы Конституция (1993 ж.) судьялардың сайлануы
мерзімін 10 жылға дейін ұзартты.
Бұл кездері Жоғарғы Сот және ... ... ... Қазақстан
Республикасы Жоғарғы Кеңесі, ал аудандық ... ... ... сайлайтын.
Сот жүйесін реформалаудың екінші кезеңі 1994 жылдың 12 ... ... ... ... ... құқықтық
реформаның мемлекеттік бағдарламасы туралы қаулысы шыққаннан кейін басталды
деп айтуға болады. Бұл ... сот ... ... ... ... кәсіби
деңгейін көтеру олардың ұйымдық нығайту, іс ... ... ... ... ... арттырудың жаңа жобасын жасады, сондай-ақ
жалпы соттар мен төрелік соттарға жіктеудің де ... емес ... ... ... ... ... Сот ... және квалификациялық
алқаның ұсынумен судьялық қызметтің міндетін түпкілікті ... ... ... ... жан-жақты қамтамасыз етудегі кадр ішкі шарушылық
істерімен айналысудағы сот істерінен бөліп, ... ... ... ... сот ... ... асырудың және сот ... ... ішкі ... жұмыстарына мейлінше көмек жәрдем
беру керектігі күшйетілген.
Аталған қаулыда судьяладың әлеуметтік әл-ауқатын ... да ... ... ... ... өзі ... құрметтеудің мемлекеттік
дәрежедегі озық үлгісі ... ... ... құқықтарын мемлекеттік
тұрғыдан қорғаудың принципі пен үлгілерін мықты көрсетіп ... ... ... 7-ше ... ... және сот ... ... сот жүйесі “... Республиканың Жоғарғы соты, Республиканың ... ... да ... ... соттары болып табылады.” (75 бап, ... - деп ... ... ... екінші кезеңі сот жүйесін біріктіре
отырып, бір жүйеге келтірілген соттар құрды. Яғни, төрелік ... ... ... ... ... ... бірінші сатыдағы төрелік
соттарын қалдырып облыстық соттар мен Жоғарғы сот құрамында ... ... сот ... ... Ал, ... ... ... жойып,
жаңадан Конституциялық Кеңес құрылды.
1994 жылғы 12 ақпандағы Қазақстан Республикасы Президентінің қаулысы
негізінде еліміздегі құқықтық ... ... мен сот ... ... реформалар негізінде 1995 жылғы 20 желтоқсанда ҚР Президенті Н.Ә.
Назарбаевтың “ҚР ... және ... ... ... Жарлығы шықты.
Сексен төрт баптан тұратын бұл Жарлық республикадағы тәуелсіз сот ... ... ... ... ... өркениеттік құқықтық нормаларға
сай келетін жаңаша ережесін жасап, бекітіп берді.
Үшінші кезең, 2000 ... 1 ... ... ... “ҚР Сот ... ... ... жөніндегі шаралар
туралы” жарлығымен байланысты. Жарлықпен Республикадағы Соттар ... және ... ... ... ... ... орган ретінде Қазақстан Республикасының Жоғарғы Сот жанындағы Сот
әкімшілігі жөніндегі Комитет құрылып, Сот ... ... ... ықпалынан
толығымен шығарылды.
Бұл Жарлық жалпы қоғам мен соттар үшін үлкен ... және ... бар, сот ... ... ... айтылып келе жатқан проблеманы
шешкен айтулы құжат болды.
Соттар қызметін қамтамасыз ету жөніндегі уәкілетті органның бірыңғай
бұл ... ... ... пен оның ... ... және Алматы
қалалық) әкімшіліктері кірді. Уәкілетті органның ... ... мен сот ... ... қол ... ... ... отырып, атқарылатынболды.
Аталған Комитеттің төрағасын Жоғарғы Сот ... ... ... ... ... ... оның ... шешімдерінің орындалуымен
тікелей байланысты. Сот биліктерін орындау жүйесін ... ... ... сот ... орындалмай қалуына әкеліп соқты. Бұл ... ... ... ... жөнінде шаралар қабылдауды талап етті.
Осы орайда, Қазақстан Республикасы Президентінің 2001 ... 22 ... ... ... ... жетілдіру жөніндегі шаралар туралы” Жарлығымен
Атқарушылық құжаттарды орындау жөніндегі функциялары мен ... штат саны әрі ... ... ... Жоғарғы соты жанындағы
Сот әкімшілігі жөніндегі комитетке және оның ... ... ... ... әкімшіліктеріне беріле отырып, Қазақстан Республикасы
Әділет министрлігінің Сот қаулыларын орындау ... ... ... ... ... ... ... Әділет министрлігінен
шығарылып, Жоғарғы сот жанындағы Сот әкімшілігі ... ... жеке ... ретінде енгізілді.
Республикадағы сот билігінің тәуелсіздігін бекітудегі тарихи маңызы бар
келесі тағы бір оқиға - 2000 ... 25 ... ... Сот ... мен ... мәртебесі туралы”
Конституциялық заңның қабылдануы. Бұл заң ... ... ... жаңа сот ... ... Жоғарғы сот төрағасының және ... ... ... ... ... сапалы құрамын жақсарту үшін судья лауазымына
кандидаттарға қойылатын жаңа ... ...... ... және ... түрде тағылымдамадан өту белгіленеді.
Судьяларға қойылатын талаптар қатайды. Заңда ... ... ... ... енді олар тек ... ... емес, судьяларға қойылатын талаптарды орындамаған жағдайда, ... ... ... ... ... ... ... өкілеттіктерін
тоқтату мәселесін де қарайтын болған.
Төртінші кезең 2006 жылғы 16 қаңтарында ... ... ... ҚР ... ... басталды деп айтуға болады.
Заң қылмыстық сот ісін жүргізуге алқа билерінің қатысуына байланысты
қоғамдық қатынастарды реттейді, алқа ... ... ... ... олардың қызметін қамтамасыз етудің құқықтық,
экономикалық және ... ... ... 179-183 ... сот ... тәуелсіздігін қамтамасыз етуде тағы ... ... сала ... ... ... құру ... ... соттардың кәсіби деңгейі биік болып, халық алдындағы сотқа
деген сенімділікті ... ... ... ... ... ... дәуірдегі ойшылдардың өзін бей-жай қалдырмаған ... грек ... ... ... ... ... еңбегінде сот
органдарының мемлекет құрылымының үш ... бірі ... ... Бұдан оның мемлекеттік биліктің формальды жүйесін анықтауы
байқалады. ... сот ... ... ... ... және сотты үш
факторға бөлуге негізделген субъектілік құрамына ерекше ... ... ... ... ... не жатады, қандай жолмен судьялар
тағайындалады”. Берілген контексте Аристотельдің сотты мамандануы бойынша
бөлу туралы ... ... ... көрінеді. Олардың сегіз түрін бөліп
көрсетеді:
лауазымды адамдардан есеп ... ... және жеке ... арасындағы даулармен байланысты айыппұл
салудың құқықтық ... ... ... туралы іс;
мемлекеттік төңкеріс жасағысы келгендерге;
кісі өлтірушілік туралы істер бойынша;
ірі сауда келісімдерімен байланысты азаматтық істер;
бөлшек сауда келісімдерімен байланысты азаматтық ... ... ... ... [106, 192 б.]. ... ... ... бірнеше соттар бар. Олардың қатарына: әскери
қылмыстарды қарайтын-әскери соттар, әкімшілік ... ... ... ... ... ... сонымен қатар,
қаржы мәселесін қарайтын-қаржылық соттар. Қазақстан нарықтық қатынастар
жағдайына өткен кезеңде ... ... ... өте ... ... Бұл ... сапалы кәсіби деңгейде шешуге мүмкіндік жасайды.
Бұл ретте, ең алдымен, ҚР ... сот ... ... ... ... ... атап ... жөн. Оны қалыптастыру ... ... ... ... ... ҚР 1993 жылғы Конституциясы ... ... ... сот, Жоғарғы сот, Жоғарғы ... сот ... ... ... сатыдағы соттар жүзеге асыратынды. Конституциялық
соттың құзыры арқасында сот билігі заң ... және ... ... ... салмаққа ие болды. Қазіргі кезеңде Конституциялық ... ... ... ... ... сот, ... сатыдағы
соттар мен прокуратуралар арасына таратылды.
ҚР Конституциясының 76-шы бабына сәйкес “сот ... ... ... ... ... және оның мақсат-міндеті азаматтар мен
ұйымдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін ... ... ... өзге де ... ... ... ... қамтамасыз етуді мақсат
етіп қояды”; “сот билігі Республика Конституциясының, заңдарының, өзге ... ... ... ... ... ... ... мен дауларға қолданылады”; “соттар шешімдерінің,
үкімдері мен өзге де қаулыларының ... ... ... ... болады”. Сөйтіп, сот ... ... ... соның ішінде мемлекеттік органдары және олардың лауазымды
тұлғаларының істері мен дауларын қарайды. Әділсотты жүзеге асыру органдары
конституцияға ... ... ... ... сот ... тиімді
ықпалын көрсетудің ең күшті құралы болып ... ... заң ... және атқару биліктерінің іс-қимылын
бақылауының маңызды ... ҚР ... 78-ші ... ... ... ... ... адамның және азаматтың құқықтары
мен бостандықтарына нұқсан ... ... мен өзге де ... ... ... хақысы жоқ. Егер сот қолданылуға ... ... ... ... акт ... ... етілген
адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп
тапса, іс ... ... ... және осы ... ... емес ... туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті”.
Судьялардың тәуелсіздігі мен біліктілігі (кәсіпқойлығы) билік ... ... Осы ... ҚР ... сот билігінің тәуелсіздігінің
бірқатар кепілдіктерін ... ... ... ... өкілеттігі тек
заңда белгіленген негіздер бойынша ғана тоқтатылуы немесе ... ... ... ... ... өзге де ... ... өзге жұмысты атқарумен сыйыспайтындығы; сот билігін ... ... ... ... таңда Жоғарғы соттың Төрағасы,
Жоғарғы сот ... ... мен ... Президенттің Жоғарғы
сот кеңесінің кепілдігіне негізделген ұсынысы бойынша Сенатта сайланады”
[28, 234-236 ... біз ... пен сот ... ... өзара қатынастарға
көшейік.
Қазақстанда Президент пен соттардың арасындағы өзара қатынасты
Конституцияда ... ... ... көре аламыз. Қазақстан
Республикасының Президенті: “Жоғарғы Сот Кеңесінің кепілдемесін негізге ... ... ... ... ... және ... қызметке
сайлау және қызметтен босату үшін Парламет Сенатына ұсынады; Жоғары Сот
Кеңесінің кепілдемесі ... ... және ... да ... ... ... қызметке тағайындайды және қызметтен босатады [85, 10 ... ... алып ... ... ... ... ... болып табылады.
Қазақстан Республикасының Президенті еліміздегі сот ... ... ... сот билігін қамтамасыз етуші соттармен жасақтап отырады.
Қазақстан Республикасының Президенті мен сот билігінің арасындағы ... ... сот ... байланысты Парламент қабылдаған заңдарға қол
қою шарасынан көруге болады. Заңға қол қою ... ... бұл ... ... және ... ... Республикасының Президенті сот жүйесіне қауіпсіздік ... және адам ... мен ... ... ... ... ... да басқа кеңесші органдар арқылы да ықпал ... ... ... мен соттардың арасындағы тағы бір
байланысты Жоғарғы Соттың Төрағасының мәртебесінен көруге болады. Президент
жоғарыда ... ... ... ... ... кандидатурасын
Парламент Сенатына ұсынады. Осы жерде де өзіндік байланыстары бар. Жоғарғы
Соттың Төрағасына заң бойынша үлкен ... ... ... ... ... ... ... және судья міндетін
атқарумен қатар:
1. Судьялардың сот істерін қарауын ұйымдастырады;
2. ... сот ісін ... ... ... ... ... Жоғары Соттың жалпы отырыстарын шақырады және ... ... ... ... ... отырысының қарауына сот практикасы және заңда
негізделген негіздемелер бойынша қадағалау тәртібімен сот актілерін
қайта қарау туралы ұсыныс ... ... ... ... Соттың
нормативтік қаулыларын қабылдау үшін материалдар енгізеді;
5. Жоғарғы Соттың жалпы отырысының бекітуіне Жоғарғы Соттың ... ... және ... ... мүшелерінің
кандидатураларын енгізеді;
6. Қажет болған жағдайларда бір алқаның судьяларын басқа ... іс ... үшін ... ... Соттың жұмыс жоспарын бекітеді;
8. Алқалардың жұмысын үйлестіреді;
9. Жоғарғы Соттың Аппаратына жалпы ... ... ... ... мен штатын бекітеді;
10. Азаматтарды жеке қабылдауды жүргізеді;
11. Өкімдер шығарады;
Жоғарғы Соттың Төрағасы ... өзге де ... ... ... және ... ұйымдармен өзара қарым-қатынасы
кезінде Республика сот жүйесінің мүддесін білдіреді, сондай-ақ:
1. Қазақстан Республикасының Президентіне ... ... ... ... ... ... ... отырыстарының қарауына аудандық соттың
төрағасы, облыстық соттың төрағасы және облыстық сот алқасының
төрағасы, Жоғарғы Сот ... ... мен ... ... ... балама негізде кандидатуралар енгізеді;
3. Соттардың жалпы отырыстарының қорытындылары ... ... ... ... ... ... материалдарын
қоса тіркей отырып, тиісінше Жоғарғы Сот Кеңесіне немесе ... ... ... сот ... облыстық сот төрағасы,
Жоғарғы Сот алқасының төрағасы мен ... ... ... ... ... кандидатуралар ұсынады;
4. Қазақстан Республикасының Президентіне заңдарды жетілдіру жөнінде
ұсыныс енгізеді;
5. Осы Конституцияның заңмен көзделген негіздер туындаған жағдайда,
тиісінше Жоғарғы Сот ... және ... ... ... ... ... алқа төрағалары мен судьялардың
өкілеттіктерін тоқтау мәселесі бойынша ұсыныс енгізеді;
6. ... ... ... судьяларды мемлекеттік
наградалармен марапаттау және оларға құрметті атақтар беру туралы
ұсыныс енгізеді;
7. ... ... ... ... ... береді, осы атақты
беру тәртібі туралы ережені бекітеді;
8. Заңмен және өзгеде нормативтік құқықтық актілермен ... да ... ... ... ... ... уақытша орында болмаған кезде оның міндеті
Жоғарғы Сот Төрағасының ... ... ... ... ... Сот Төрағасы орнынан түскен жағдайда не өкілеттігі мерзімінен
бұрын ... өзге де ... ... ... ... атқаруды
Қазақстан Республикасының Президенті Жоғарғы Сот төрағаларының ... [97, 8-9 бб.]. ... ... ... ең ... ... тұлғаның шынайы бостандығы, адамның және ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттегі соттың
айрықша рөлі көрініс табады. Азаматтардың құқығының қорғалуы сот ... ... ... ... ... әрине сот тәуелсіздігі
шынайы болуы қажет.
Қазақстанда сот ... ... ... мен ... біз осы ... негіздерін басшылыққа алып отырамыз.
Сот жүйесінің пәрменділігі өзі қызмет ететін ... ... ... ... ... ... Осы орайда, оны
қалыптастырудың тарихи ... ... ... ... рөлі зор. Осы ... ... бұл ... елімізге да қатысты.
Соңғы уақыт ішінде судьялардың тәуелсіз ... ... ... сай ... сот ... қалыптастыру үшін жағдай жасау
бағытында айтарлықтай қадам жасалды. Тәуелсіздік жылдары еліміздің ... ... және ... өзгерістер жүргізілді, олар лайықты деңгейде
әділ сотты ... ... ... ... сот ... ... ... [107, 310-311 бб.].
Қазақстан Республикасында қазіргі кезеңде сот билігінің тәуелсіздігін
арттыру туралы көптеген ... ... Бұл, ... алға ... әлі де, ... жеткіліксіз. Сондықтан да, сот билігінің ... ... ... ... Ол үшін соттарға әр түрлі
мемлекеттік кепілдіктер ... ... ... қатар, олардың материалдық
жағдайын жақсарта түсу керек.
3.5 Президенттік басқару жүйесін жетілдіру жолдары
Жоғарыда айтып ... ... ... ... ... талап етеді. Қазіргі кезеңде Президенттік басқару жүйесінде үлкен
өзгерістерді жүзеге асыруымыз қажет. Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... ... жүйелі түрді
жүргізу болып табылады.
Соңғы кезеңде елімізде оның саяси өмірінде ... ... ... Республикасы қазіргі кезеңде ... ... ... жаңа бір кезеңіне аяқ ... Бұл ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Президентінің соңғы халыққа ... ... ... ... және ... да органдардың қоғамдағы ролін
арттыру, саяси партиялар туралы мынандай ой айтылған:
Біріншіден, Парламенттің өкілеттігін ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудағы, сондай-ақ, тұтастай алғанда, бюджетті бекіту
мен атқарылуын бақылау ... ... ... ... ... рөлі күшейтіледі.
Екіншіден, саяси партиялардың рөлін ... ... ... ... Партиялық фракциялардың өкілеттіктерін кеңейту, саяси
партияларды республикалық бюджеттен қаржыландыру ұсынылады.
Біз мәжілісті сайлау ... ... ... кеңейту туралы
мәселені де қараудамыз [1, 16 б.]. Бұл ... ... ... саясатының нәтижесі болып табылады. Қазіргі кезеңдегі ... және ... ... реттейтін арнайы Конституциялық
заңда мынандай ... ... ... Республикасының
Президенті жалпы мынандай құқықтық мәртебеге ие.
Республика Президенті:
Республика Қарулы күштерінің Жоғарғы Бас ... ... ... ... жоғары қолбасшылық құрамын қызметке ... ... ... ... ... оның ... ... тұтастығына, саяси тұрақтылығына, азаматтардың қауіпсіздігіне
елеулі және ... ... ... әрі мемлекеттің конституциялық
органдарының қалыпты жұмыс істеуі бұзылған ретте, ... ... ... ... ... ... консультациялар
алысқаннан кейін, бұл туралы Республика Парламентіне дереу хабарлай ... ... ... және оның ... жерлерінде төтенше жағдай
енгізуді, Республиканың Қарулы Күштерін қолдануды қоса алғанда, ... ... ... шараларды қолданады;
Республикаға қарсы агрессия жасалған не оның қауіпсіздігіне сырттан
тікелей қатер төнген ретте, ... ... ... немесе оның
жекелеген жерлерінде әскери жағдай енгізеді, ішінара немесе ... ... бұл ... ... ... дереу хабарлайды;
Парламент Палаталарының бірлескен отырысының қарауына Республика Қарулы
Күштерін бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау ... ... ... үшін ... ... ... ... бағынышты Республика Президентінің ... ... ... ... ... Республикасының Әскери доктринасын бекітеді;
Республика азаматтарын мерзімді әскери қызметке шақыру және мерзімді
әскери ... ... ... ... ... ... ... Сенатының келісімімен Ұлттық қауіпсіздік ... ... ... оны ... ... [3, 6-7 бб.].
Ал енді Президенттің жалпы Парламентке байланысты өкілеттігіне келетін
болсақ, оның өкілеттілігі көп Парламентке ... ... ... және оның ... ... және кезектен тыс сайлау
тағайындайды; ... ... тыс ... ... ... ұсынған заңға бір ай ішінде қол қояды, заңды халыққа ... ... ... ... оның ... ... қайтадан;
Парламент мәжілісінде өкілдігі бар саяси партиялар ... ... ... беру үшін ... ... ... кандидатурасын енгізеді; Парламент мәжілісінің
келісімімен Республиканың Премьер - ... ... ... ... ... ... – Министрдің ұсынуымен Республика үкіметінің
құрылымын айқындайды; Республиканың Үкімет құрамына ... ... ... ... ... және ... құрады, Республика
Үкіметінің мүшелерін қызметке ... ... ... ... ... ... ... қызметке тағайындайды; Үкімет мүшелерін
қызметтен босатады, Үкімет ... ... ... ерекше маңызды
мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді, Үкіметке заң жобасын
Парламент мәжілісіне енгізуді тапсырады, ... ... мен ... ... ... ... бар қалалар мен астана әкімдері
актілерінің күшін жояды не қолданылуын ... ... ... ... ... Сенатының келісімімен Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің
Төрағасын, Бас Прокурорын және Ұлттық ... ... ... ... оларды қызметтен босатады;
Республика Президентіне тікелей бағынатын және есеп беретін мемлекеттік
органдарды құрады, таратады және қайта құрады, олардың ... ... және ... босатады;
Орталық сайлау комиссиясының Төрағасын және екі мүшесін, Республикалық
бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің ... және ... бес жыл ... ... тағайындайды;
Қауіпсіздік Кеңесін және өзге де консультативтік-кеңесші ... ... ... ... мен Жоғарғы Сот ... ... 13-15 бб.]. ... ... ... сонымен қатар,
нақты мынандай өкілеттіктері бар:
Республика Президенті:
Парламентке және оның ... ... және ... тыс ... ... 4-тармағында белгіленген талаптарды сақтай
отырып, Сенатта қоғамның ұлттық-мәдени және өзге де елеулі ... ... ету ... ... ... он бес ... ... тағайындалатын мүшелері өкілеттіктерінен айырылған
немесе олардың өкілеттіктері тоқтатылған жағдайда бір ай мерзімде ... ... ... ... ... ... жарияланған күннен бастап отыз күннен кешіктірмей
парламенттің ... ... ... ... ... халқына беретін антын қабылдайды;
Парламент сенатының Төрағасы лауазымына кандидатура ұсынады;
Әдетте, Парламент сессияларын ашады;
Парламент сессиялары аралығындағы ... өз ... ... немесе парламент депутаттары жалпы санының кемінде үштен
бірінің ұсынысымен парламенттің кезектен тыс сессиясын ... ... ... ... негіз болған мәселелер ғана қаралады;
Парламент Сенаты ұсынған заңға бір ай ішінде қол ... ... ... ... не заңды немесе оның жекелеген баптарын қайтадан талқылап,
дауысқа салу үшін ... егер ... ... 54-бабы
2-тармағының 2) тармақшасында белгіленген талаптарды сақтай ... ... ... ... ... бір ай ... ... қол қояды;
Парламенттің қарауына Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізу
туралы жоба беруге хақылы;
9-1) заң шығару бастамасы тәртібімен Парламент ... ... ... жобаларын өзінің арнайы жолдауымен енгізеді;
10) заң жобаларын қарудың ... ... ... заң ... ... деп, яғни ... осы ... оның енгізілген күнінен
бастап бір ай ішінде қарауға міндетті екендігін білдіретін ұсыныс ... бар. Осы ... ... ... жағдайда Республика
Президенті Заң күші бар, Конституцияда белгіленген тәртіппен Парламент жаңа
Заң қабылданғанға дейін күші болатын ... ... ... ... ... ... бірлескен отырыстарына немесе
оның Палаталарының бөлек отырыстарына қатысуға және сөз сөйлеуге құқығы
бар;
12) Үкімет ... ... ... ... ... ... Мәжіліс
Конституцияда көзделген тәртіппен қабылданған Парламент Сенатаның немесе
Мәжілісінің оны ... ... ... ... ... сондай-ақ
Парламенттің тиісті Палатасы Палата депутаттары ... ... ... республика Президентіне үкіметтің осы мүшесін қызметінен ... ... ... ... бастап алты ай өткен соң ол туралы қайталап
мәселе қойса, Үкіметтің ол мүшесін қызметінен босатады;
13) Конституцияда ... ... ... немесе Парламент
мәжілісін тарата алады [3, 6-8 бб.].
Қазақстан Республикасының Президентінің Парламенттің келісімімен атқару
билігінің негізін құрайтын Үкіметке байланысты ... бар. ... ... ... ... Республиканың Премьер-Министрін
қызметке тағайындайды; оны қызметтен босатады;
Премьер – Министрді ... ... он күн ... ... ... ... бойынша үкімет құрылымын айқындайды, Республиканың Үкімет
құрамына кірмейтін орталық атқарушы органдарын ... ... және ... ... ... ... тағайындайды; сыртқы істер, қорғаныс,
ішкі істер, әділет ... ... ... ... ... ... мүшелерінің антын қабылдайды;
жүйелі түрде Премьер – Министрдің Үкімет қызметінің негізгі ... және оның ... ... ... ... баяндамасын тыңдайды, оның
барысында Премьер-Министр Үкімет жұмысы туралы есеп береді;
Премьер – Министрдің ұсынысы бойынша Республиканың мемлекеттік бюджеті
есебінен ұсталатын барлық ... үшін ... мен ... ақы ... ... ... ... маңызды мәселелер бойынша Үкімет отырыстарына төрағалық етеді;
Үкіметке Парламент Мәжілісіне заң жобасын енгізуді тапсырады,
Республика Үкіметі мен ... ... ... ... не
толық немесе ішінара тоқтата тұрады;
егер Үкімет пен оның кез-келген мүшесі ... ... ... әрі ... ... ... емес деп ... немесе егер парламент
мәжілісі не ... ... ... білдірсе, олар мәлімдеген
орнынан түсуі туралы, сондай-ақ Үкімет жүргізіп ... ... ... оны ... ... ... мүшесі мәлімдеген орнынан
түсуі туралы шешімді қабылдайды;
Үкімет немесе оның кез-келген мүшесі мәлімдеген орнынан түсуді он ... ... ... ... қабылдамай тастайды [3, 9 б.].
Бұл қысқаша Президенттің соғы ... ... және ... ... ... ... заңдарға кірген өзгерістеріне
қарайтын болсақ, оны еліміздің ... ... ... ... демократияның жартысы болып тұратын Парламентке беруімен ... Бұл ... ... байқаған ғалымдар да болды. Мысалы,
Е.М. Абен ... деп ... ... жасаған: “Практика
постсоветского государственно-правового развития ... ... ... ... ... ... независимых
государств показывает, что переходный период от тоталитаризма к правовому
государству ... и ... ... ... восхождения,
отличительными особенностями которых является частое несоответствие между
декларируемыми целями демократического ... и ... ... что ... ... противоречивостью
модернизационных процессов вследствие:
- во - первых, несоблюдения конституционных норм в целях скорейшего
обеспечения перемен и ... ... ... во - вторых, одновременной децентрализации (в целях демократизации
общественной ... и ... ... (для ... проводимых реформ);
- в - третьих, ориентации на ... ... ... ... ... не ... ... с
традиционной политико-правовой ментальностью.
характер разделения ... ... ... и
исполнительной власти, прерогативы и полномочия президента в системе высших
органов государственной власти, и ... ... ... ... ... ... ... позволяет интерпретировать
Конституцию Республики Казахстан в рамках именно такой восходящей ... Все это ... на то, что ... в ... ... ... ... реформы. Но они могут быть
осуществлены при наличии следующих императивных условий:
- ... ... ... ... ... ... ... ускоренного реформирования политической системы;
- радикальной правовой модернизации” [108, с. 23-24].
Егер жаңа ... ... ... ... ... ерекшелігі ретінде Президент институтының күшеюін атаған болсақ,
бұл әбден дұрыс болған ... еді. ... бұл ... ... ... Өйткені, жаңа Конституцияға сәйкес Президенттің билік ... ... және ... өзара байланысында үйлестіруші, ықпал етуші
қызметіне қарай ең алдымен Қазақстан парламентаризмінің күші артса, одан
соң ... ... ... ... ... ... ... беріледі [109, 71 б.].
Қазақстанда Президенттік басқару жүйесін одан әрі жетілдіру ісінде енді
күшті Президенттік билік жүйесінен үйлесімді мемлекеттік ... ... ... ... оңтайлы жүйеге көшу болуы қажет деп санаймыз.
Ол үшін ... ... ... ... ... ... өкілеттігінің кейбірін, өкілді ... бере ... ... ... ... жауапкершілігін
арттыруымыз керек.
Екіншіден, мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... тұтастығының кепілі ретінде
әрқашанда сақтауымыз қажет.
Төртіншіден, Президенттің өкілеттіктерінің кейбірін, атқару билік
тұтқасына ... беру ... ... ... ... ... Президенттік басқару жүйесі кішігірім уақыт
аралығында үлкен даму ... ... ... ... ... реформалауды одан әрі жалғастыра түсуіміз қажет, оған ... ... ... ... ... ... жүргізу барысында төмендегідей байлам-тұжырымдар мен
қорытындыларға қол жеткізілді:
1. Президенттік ... ... ... ... ... көзқарастары ерекше ықпал етті. Осындай
бағыттағы пікірлермен қаруланған ... ... ... ... ... жүйесін американдық шындық
ретінде орнықтырып, оның өзіндік моделін ... ат ... ... ... басқару жүйесі туралы
теориялық бастаулар өзінің қайнар көзін ... ... ... ... ... ... ... еңбегі
де Президенттік басқару жүйесінің эталондық негізін жасауында
деп ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуын демократиялық ... құру ... бірі ... ... ... ... жүйесін
еліміздің өтпелі кезеңінде бір қолға топтастырылған күшті түрін қолдап, оны
негіздеуге ұмтылды. Соңғы ... ... ... ... ... ... өзін болашақта ақтамайтындығын аңғарып,
бірте-бірте ... ... ... пен ... ... ... ... қолдап отыр. Президенттік басқару жүйесі, қай қоғамда
болмасын, ... ... ... ететін институт екендігін өмір
талабы дәлелдегендіктен, Қазақстан жағдайында әлі талай өзгерістерді бастан
кешіруі мүмкін. ... да, ... заң ... өкілдері бұл
институттың әлі де болса, ішіне бүккен өзіндік ерекшеліктерін іздестіре
береді.
2. ... ...... ... ең ... ... ... табылады. Пост кеңестік елдердің негізгі
міндеті президент билігін белгілі бір дәрежеде шектей отырып,
күшті президенттік ... құру ... ... ... ... - ... ... жағдайындағы
басқарудың неғұрлым қолайлысы басқарудың президенттік формасы
екендігін көрсетеді. Түбірлі реформалар жүргізудің қажеттігі,
әлеуметтік және экономикалық ... ...... ... ... ... ... орталықтандыруды және күшейтуді қажет етеді. Өтпелі
кезең жағдайында, елдегі істің ... ... ... жеке дара ... тиімді болады.
3. Қазақстан Республикасында президенттік басқару жүйесі
тәуелсіздікпен тұстас қалыптасып дами ... ... ... жолында күшті президенттік ... ... ... ... ... болатын. Бұл
мемлекеттік тұтастануға ... ... ... ... ... ... Президентке үлкен
өкілеттіктер берілген. Бұл ... ... ... ... ... даму ... өту бағытында күшті президенттік
билік жүйесінен гөрі өкілді билік шынайы өмірге араласатын
үйлесімділік қажет.
4. Қазақстан ... ... ... ... ... ... саяси-тұрақтылық пен мемлекеттік
биліктің тұтастығын ... ... ... ... Президентті мұндай өкілеттіктермен толық
қамтамасыз еткен.
Қазақстан Республикасындағы Президент ... ... оның ... тұрақтылығының өлшемі алынды және әлеуметтік-
экономикалық процестерге тиімді ықпал етуі негізделді, ... ... ... ... мойындалды, сонымен қатар шетелдердегі
конституциялық тәжірибелерінің озық ... ... ... ... пен ... ... елімізде қолданылған 1993
жылғы Конституцияда белгілі бір келіспеушілік, ... ... ... ... ... ... ... дағдарыстар орын алған болатын.
Ал, қазіргі 1995 жылғы Конституция бойынша, Президент пен ... ... ... ... басқаша өрбуде. Екі органның
арасындағы негізгі мақсаты мемлекеттік биліктің ... және ... ... ... ... ... табылады. Осы бағытта үйлесімді
жұмыс атқаруда.
Қазақстан Республикасының Президенті мен атқарушы биліктің ортасындағы
негізгі байланыс, ... ... ... ... ... орайласты құрылған деп айта ... ... ... есеп бере ... елдің экономикалық ... ... ... ... ... ... бағыттары
шынайы өмірге енгізуге ат салысады.
Қазақстан Республикасында ... ... сот ... тәуелсіздігін
арттыру туралы көптеген ... ... Бұл, ... алға ... әлі де, ... ... Сондықтан да, сот билігінің шынайы
тәуелсіздігін қамтамасыз етуіміз қажет. Ол үшін ... әр ... ... ... ... Сонымен қатар, олардың материалдық
жағдайын жақсарта түсу керек.
5. Қазақстанда Президенттік басқару жүйесін одан әрі ... ... ... ... билік жүйесінен үйлесімді мемлекеттік органдардың
өзара ықпалдасуын қамтамасыз ететін оңтайлы жүйеге көшу болуы ... ... Ол үшін ... ... Президентінің көптеген
өкілеттіктерін:
Біріншіден, ... ... ... өкілді орган
Парламентке бере отыра, Парламенттің халық алдындағы ... ... ... басқару жүйесіндегі Парламенттік бақылауды
күшейтуіміз қажет.
Үшіншіден, Президентті мемлекеттік билік тұтастығының ... ... ... ... Президенттің өкілеттіктерінің кейбірін, атқару ... ... беру ... ... ... ... ... Президенттік басқару жүйесі ... ... ... даму ... ... ... ... билік
тұтқаларын реформалауды одан әрі жалғастыра түсуіміз қажет, оған шынайы
және пәрменді ... ... ... ... ... шешудің толықтылығы. Зерттеу жұмысында
ізденушінің алдына қойған ... жету үшін ... ... ... ... ... ... қолданылған болатын. ... ... ... ... ... жасалып отыр. Сонымен
қатар, мұрағат деректері және сирек қорлардың деректері де пайдаланылды.
Мұның барлығы жұмыстың ... ... ... жету үшін ... ... ... нәтижелерін нақты қолдану туралы ұсыныстар:
1. Диссертацияның нәтижелерін Қазақстан Республикасында Президенттік
басқару жүйесін одан әрі дамытуда және ... ... ... ... ... Зерттеудің нәтижелерін жоғарғы оқу ... ... ... және құқық тарихы, конституциялық құқық
пәндерінен дәрістер жүргізуде және семинар ... ... ... ... ... ... ... тиімділігі.
Зерттеу жұмысында қол жеткізілген нәтижелер ... ... ... ... ... ... ... тиімділігін арттыруға
байланысты мәселелерді шешуге мүмкіндік береді.
Қол жеткізілген нәтижелерді осы ... ... да ... ... ... Президент институтының даму мәселесі
негізінен конституциялық құқықтық аспектілерде қарастырылған. Ал, оның
тарихи-құқықтық ... ... ... рет ... ... ... көрсетіліп
отыр.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру-мемлекеттік саясаттың басты
мақсаты. ... ... ... Н.Ә. Назарбаевтың
Қазақстан халқына Жолдауы. – ... ... 2008. – 32 ... ... Республикасының Құқықтық саясат тұжырымдамасы. ... Жеті ... 2002. – 56 ... ... ... Конституциясы. – Алматы: Жеті жарғы,
2007. – 136 б.
4. Медисон Дж. Болашаққа хат // ... ... ... 10-
томдық. Мәдени мұра бағдарламасы. Алматы: Қазақстан, 2006. - 255-
283 бб.
5. Майлыбаев Б.А. ... и ... ... ... ... проблемы, тенденции, перспективы (опыт
политико-правового исследования): Монография. – Алматы: Арыс,
2001. – 532 ... ... ... // ... соч. – М., 1968. – Т. 3. - ... Аристотель. Политика. - М.: - 1911. – С. 425.
8. Коркунов Н.М. Лекции по общей теории права. - СПб., 1889. – ... ... Ф. ... по ... государственному праву. - М.:
1912. – С. 462.
10. Черниловский З.М: Институт призендентуры в свете ... // ... ... и ... 1991. - №6. – с. ... ... Б.М. ... СССР // Советское государство и право. ... 1990. - №7. - С. ... ... С., Қопабаев Ө. Мемлекет және құқық теориясы: Оқулық. –
Алматы: Жеті жарғы, 2006. – 264 б.
13. Зиманов С.З. Конституция и ... ... ...
Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 352 с.
14. Сапаргалиев Г.С., Салимбаева Ж. ... ...... Жеті ... 2001. – 152 ... ... М.М. Особенности становления президентской формы
правления в ... ... ... ... и практики). –
Алматы: Қазақ университеті, 1999. – 134 с.
16. ... С.С., ... Г.Н. ... ... ... және ... ... асыру принциптерінің қалыптасуы / ...... Жеті ... 2002. – 64 ... ... М.Б. ... Президентства как основной фактор
формирования суверенного ... // ... ...... ... ... Института
философии и политологии МОН РК, 2001. – 6 апреля. – С. 123-139.
18. Сабден О.С. ... ... как ... ... ... ... ... периода // Материалы
международной конференции. - ... ... ... ... и политологии МОН РК, 2001. – ... – С. ... ... К.Б. Правительство Республики Казахстан на переходном
этапе / Под ред. ... С.З. – ... ... 2002. – 548 ... Бусурманов Ж. Д. Евразийская концепция прав человека. – Алматы:
КазГЮУ, 2006. – 481 с.
21. Козыбаев М.К. Эволюция института ... от ... в ... национальной государственности //
Материалы международной конференции. – Алматы: Компьютерно-
издательский ... ... ... и политологии МОН РК,
2001. – 6 апреля. – С. ... ... Н.С. ... ... ... в ... ... // Материалы международной конференции.
– Алматы: Компьютерно-издательский центр Института философии ... МОН РК, - 2001. – 6 ... – С. 7- ... Ертысбаев Е.К. Институт Президентства как инструмент модернизации
посттоталитарных транзитных обществ (на примере ... // ... ... ...... ... Института философии и политологии
МОН РК, 2001. – 6 апреля. – С. ... ... ... Закон) Российской ... ... ... // Кукушкин Ю.С., Чистяков О.И.
Очерк Советской Конституции. - М.: Издат-во полит лит. - 1987. ... ... ... И.В. Вопросы ленинизма (изд. 11-е). М.: 1939. – 734 с.
26. Қазақстан ... ... ... ... ... Жеті ... 1996. – 368 б.
27. Сапарғалиев Ғ. Қазақстан Республикасының Конституциялық құқығы. -
Алматы: Жеті Жарғы, 2004, - 480 ... ... С.С., ... Л.Т. ... ... ... проблемалары мен болашағы. – Алматы.
- 2005. - 464 б.
29. Қазақстан Республикасының Конституциясы, Президент, ... оның ... ... ... ... Сайлау туралы Қазақстан Республикасының
Конституциялық ... / ... Э.Б. ... А.Н.
Котлов. - Алматы: Жеті Жарғы, 1999. – 432 б.
30. Баишев Ж. Конституционное ... ... ... ... ...... Жеті жарғы, 2001. - С. 392.
31. Майлыбаев Б. Юридическая категория. Институт президентсва
(понятие, ... ... ... ... // “Правовое
обеспечение суверенитета Республики Казахстан: Вопросы теории ... ... ... ... конферен. посвящен к
дню Республики - Алматы: КазГЮА, 2001. – С. ... ... О.К. ... ... понятие и предмет
регулирования // ... ... ... и актуальные
проблемы юридической науки”: Материалы международной научно -
практической конференции. – ... 1997. – С. ... ... ... ... туралы Қазақстан
Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы: Жеті жарғы, ... 52 ... ... ... Конституциясы. - Алматы: Юрист, 2007. -
40 б.
35. Жиренчин К.А., К.К. Айтхожин. Конституция Республики Казахстан ... ... ... // Социокультурные и политико –
правовые проблемы суверенитета ... ... ... ... ... ... ... – Алматы: КазГЮА, 2000. – С.
5-9.
36. Қазақстан Республикасындағы тілдер туралы негізгі заң актілері. –
Алматы: Юрист, 2008. – 40 ... Е. ... ... ... ... ... в
Казахстане // Правовое обеспечение суверенитета ... ... ... и практики: Материалы международной
научной – теоретической конференции, посвященной дню Республики
(23 октября 2000, г. ...... ... 2001. - С. ... ... Н.Ә. Сындарлы он жыл. – Алматы: Атамұра, 2003. – 240 б.
39. Нурпеисов Д.К. Обеспечение ... ... ... ... ... ... ... //
Теоретические и конституционно-правовые проблемы парламентаризма
в республике Казахстан: ... ... ... ... – Алматы: КазНУ им. аль-Фараби, 2006. -
С. 114-117.
40. Бакаев А.К. Международно-правовые основы борьбы с ... ... ... Казахстана // Правовые ... ... в ... ... ... в
Республике Казахстан: международной научно – теоретической
конференции (30 ноября 2006 ...... ... 2006. - ... ... ... ... күрес туралы Қазақстан Республикасының
заңы. – Алматы: Юрист, 2006. – 15 ... ... С.А., ... А.Ә. ... ... ... ... қоғамы Ата заңдарының (Коснтитуцияларының) ... ... ...... Жеті жарғы, 2005. – 360 б.
43. Ибраева А.Қ. Адам құқықтары – құқықтық мемлекеттегі мемлекеттік
аппарат қызметінің негізгі қағидасы: заң. ғыл. ... ... - ... 2008. – 156 ... ... А.Н. История общих учений о праве и государстве. Харьков,
1909. – 161 с.
45. ... В.Г. ... ... ... и ... ... 1981. - 321 с.
46. Баренбойм П. 3000 лет доктрины разделения властей. Суд Сьютера. -
М.: 1995. - 252 ... ... В.С. ... о ... государственной власти и его
критика. Тбилиси, 1972. - 179 с.
48. ... В.С. ... ... ... ... ... - М.: 1974. – 229 с.
49. Мұхамедов М., ... Б., ... Б. ... ... / Оқу құралы. – Алматы, заң әдебиеті. - 2003. - 340 ... ... В.С. ... ... ... ... - М.: 1979. ... с.
51. Прозорова Н.С. Теория “разделения властей” и современное
буржуазное государство. // ... ... и ... - 1974.
– №9. - 8-11 с.
52. Мирзаев С.Б. Полибий. - М.: 1986. - 98 с.
53. Цицерон. ... - М.: 1966. – 571 ... ... Л.Ш. ... ... в ... федерации: Дисс. канд.
юр.наук.: 12.00.01. - Уфа. - 2002. - 186 с.
55. Омельченко О.А. Идея правового государства: истоки, перспективы,
тупики. М., 1994. – 191 ... ... ... ... - М.: 1993. - 985 ... ... К.Е. Всеобщая история государства и права. Л.: ... – 165 ... ... Н.С. ... и ... ... ... - М.:
1960. – 127 б.
59. Сперанский М.М. ... ... ... ... // ... ... 10 ... Мәдени мұра бағдарламасы.
Алматы: Қазақстан, 2006. – 5 Т. – 16-41 бб.
60. ... Д.И. ... ... (о значении разделения трех
основных правительственных ... ... и суд) // ... Т.Н. ... ... и ... / Под. общ. ред. И.И. Лизиковой. М.: ... 2005. – ... ... Н.М. ... ... ... о разделение
властей) // Радько Т.Н. Теория государства и права: Хрестоматия /
Под. общ. ред. И.И. ... - М.: ... ... ... С. ... ... В.М. ... власть (верховная власть в
государстве; три основные функции власти: законодательство, суд ... ... и ... ... автономия) //
Радько Т.Н. Теория государства и права: Хрестоматия / Под. ... И.И. ... - М.: ... ... 2005. – С. ... Ағдарбеков Т. Құқық және мемлекет теориясы. – ... ... 2002. – 320 ... ... А.С. ... ... и права: Учеб. пособие. – Алматы:
Жеті жарғы, 2006. – 432 ... ... В.А. ... ... ... власти между Российской ... и ... - М: ... 2003. - с. ... ... В.И. ... в России. – М., 1995. – 622 с.
67. Комаров С. А., Малько А. В. Теория ... и ... ... для вузов. - М.: НОРМА, 2003. – 423 с.
68. Автономов А.С. Избирательная власть. - М., -2002. – 123 с.
69. ... В.Е. О ... ... ... ... // ... ... – 2003. - №4. – с. 5-6.
70. Чиркин В.Е. Государствоведение: Учебник. – М.: ... 1999. ... ... ... Н.В. ... ... разделения властей на примере
современной Росии // Юридическое образование и наука. - 2001. - №
2. –с. ... ... И.И. ... властей в федеративном государстве: дисс.
канд. юр.наук.: 12.00.01. – М.: 1997. - 360 ... ... А.Қ. ... ... ... бөлу ... ... // Қазақстандық қоғамның жаңару жағдайында
Парламентаризмді ... және ... ... атты
халықаралық ғылыми - практикалық конференциясының материалдары.
Алматы, 2006. - ... Жаңа ... жаңа ... ... Республикасы
Президентінің халқына Жолдауы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – ... ... В.А. ... ... ... и ... взаимоотношения, система сдержек и противовесов ... ...... Институт законодательства Республики
Казахстан, 2005. – 53 с.
76. Баймаханов М.Т. К ... о ... ... ... ... ... государственной власти // Теоретические и
конституционно – правовые проблемы ... в ... ... ... ... Алматы: КазНУ имени аль-Фараби, 2006. - С. 16-24.
77. ... А.Қ. ... ... Парламентінің құқықтық
мәртебесі: заң ғыл. канд. дис. автореф: 12.00.02. - Алматы, 2000.
- 29 б.
78. Сапаргалиев Г.С. О ... и ... ... ... ... // ... ... жаңару жағдайында
Парламентаризмді жетілдіру және дамыту мәселелері. – Алматы,
2006. – С. ... ... Т.С. ... ... ... ... // Научное издание. – Астана: Институт законодательства
Республики Казахстан, 2005. – 24 с.
80. Жарболова А.Ж. Қазақстан Республикасындағы заң ... ... ғыл. ... дис. ... ... - Алматы, 2004. - 30 б.
81. Шиллер С.В. Парламент ... ... ... рабочие
органы // Научное издание. – Астана: Институт законодательства
Республики Казахстан, 2005. – 38 ... ... А.А. ... ... ... и формирования
Парламента РК Научное ...... ... ... ... 2005. – 36 ... Проблемы согласованного функционирования органов государственной
власти Республики Казахстан и системы сдержек и ... ... ред. ... Г.С. – ... ... дом ... – 468 с.
84. Қазақстан Республикасының Парламенті және оның ... ... ... ... Президентінің
Конституциялық заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 2007. – 68 б.
85. Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ...... Жеті жарғы, 2007.
– 52 б.
86. Ким В.А. Некоторые проблемы ... ... ... // ... и конституционно –
правовые проблемы парламентаризма в ... ... ... ... ... ... имени аль-Фараби, 2006. - С. 24-29.
87. Сафинов К.Б. Правительство Республики Казахстан на переходном
этапе / Под. Ред. ... С.З. – ... ... 2002. – 548 ... ... А.Д. Современное государство: вопросы теории. - М.:
Норма, 2007. – 144 с.
89. Досалиев Қ.Б. Заң ... ... ... ... және жүзеге асырудағы орны: заң ғыл. докт. дисс...:
12.00.01. – ... 2004. – 237 ... ... К.К. ... ... ... в ... единой государственной власти // ... ...... ... ... в ... Материалы международной научно-практической
конференции. Алматы: КазНУ имени аль-Фараби, 2006. - С. ... ... Т.Ш. ... коллегиальности и единоналичия в
деятельности правительства и иных ... ... ... ... // ... ... ... юридическая.
2004. - №4 (32). – С. 94-97.
92. Джапаркулов Н.Б. Конституционный ... ... ... ... ... – Алматы: Издательский дом КазГЮУ, 2003. –
132 ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы: Жеті жарғы, ... 40 ... ... ... ... ... ... / Сост.
Ащеулов А.Т. – Алматы: КазГЮА, 2001. – 656 с.
95. Тлеубаев Қ. Ө. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... Заң ғыл.
канд. дисс...: 12.00.02. – Алматы, 2006. – 120 б.
96. Томас Джефферсон о демократии / ... Сол К. ...... 1992. – 335 ... ... ... сот жүйесі және судьяларының мәртебесі
туралы Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. – Алматы:
Юрист, 2007. – 24 б.
98. ... Е.К. ҚР Сот ... ... биліктің тәуелсіз
бір тармағы ретінде тану // ҚазМУ хабаршысы. - 2008. - №1(45). –
91- 94 бб.
99. ... Е.К. Сот ... ... ... мемлекет
қалыптастырудың құралы ретінде тану // Актуальные проблемы
международного ... и ...... ... Президента
Республики Казахстан Н.А. Назарбаева на 62- сессии Генеральной
Ассамблеи ОНН): сб. Материалов научно-теоретической конференции
(14 ... 2007 г.) / Отв. Ред. С.Ж. ...... ... 2008. – 123-127 ... Мурзаев К.Б. Конституционно – правовые основы организации
деятельности судебных органов в ... прав и ... ... канд. юрид. наук: 12.00.02. – Алматы, 2007. –
24 с.
101. Шайкенова С.Т. Независимость судей в ... ... ... ... ... ... ... – Алматы, 2006. –
23 с.
102. Марченко М.Н. Судебное правотворчество и судейское право. – М.:
ТК Велби, ... ... 2007. – 512 ... Чиркин В.Е. Современное государство. – М.: Междунар. отношения,
2001. – 416 ... Мами К. ... ... ... ... ... на ... этапе // ХХ ғасырдағы құқықтық білім,
ғылым және пракика: жалғастық және ... ... ... ... және Қазақстандағы құқықтық білімнің 65-
жылдығына арналған республикалық ғылыми-практикалық ...... ... ... ҚазҰУ, 24 қазан 2003
ж. / Құраст. Абайдельдинов А.М. ... ... ... ... 25-36 ... Тыныбеков С.Т., Қаржаубаев Е.К. ... ... ... ... сот ... ... кейбір
мәселелері // Актуальные проблемы международного права и политики
... ... ... ... Казахстан Н.А.
Назарбаева на 62 - сессии Генеральной Ассамблеи ОНН): ... ... ... (14 ... 2007 ... Отв. Ред. С.Ж. ...... Қазақ университеті, 2008.
– 179-183 бб.
106. Адилшина Г.М. Сот билігінің пайда болу ... ... ... // ... Республикасындағы Парламентаризмнің
теориялық және конституциялық-құқықтық ... ... ... практикалық конференциясының материалдары 17
қараша 2006 ж. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 191-198 бб.
107. Байқадамов Н.С., Муйденова А.Қ. ... ... ... сот ... рөлі // ... ... ... және ... ... атты ... ... практикалық
конференцияның материалдары 17 ... 2006 ж. ... ... университеті, 2006. – 309-313 бб.
108. Абен Е.М. ... ... ... ... в Республике
Казахстан: Автореф. канд. юр.наук.: 12.00.02. – Алматы, 1999. ... ... ... Е.Қ., Котов А.К. Қазақстан мемлекеті: хандық биліктен
президенттік республикаға дейін. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 96
б.

Пән: Мемлекеттік басқару
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 159 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Президенттік билік29 бет
Президенттік сайлау жүйесі7 бет
Президенттік құқықтың мәртебесі13 бет
Қаақстан Республикасының Президенттік басқару нысаны15 бет
Қазақстан Республикасы – президенттік басқару нысанындағы унитарлық (біртұтас) мемлекет17 бет
Қазақстан Республикасында президенттік институттың қалыптасу кезеңдері64 бет
Қазақстан – президенттік Республика: ерекшелігі13 бет
Баскарудағы жүйелілік кезқарас, баскару функциялары мен кұрылымы21 бет
Демократиялық мемлекет6 бет
Егемен Қазақстанның саяси проблемалары3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь