Жасөспірімдердің ой еңбегімен физикалық жүктемеге бейімделу ерекшеліктері

КІРІСПЕ 5
1.ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ 7
1.1 Жасөспірімдерге ой еңбегінің әсері 7
1.2 Жас кезеңдер және оның ерекшеліктері 9
1.3 Мектеп оқушыларының денсаулығына әсер
етуші факторлар 16
1.4 Оқу жүктемесінің әсерінен қан айналу жүйесі мен тыныс
алу көрсеткіштерінің өзгеруі 25 2.ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ӘДІСТЕРІ 34
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕСІ МЕН ТАЛДАУЫ 36
3.1. Алматы қаласы №140 гимназия мектебінінің 12.13 жасар жасөспірімдердің физикалық және физиологиялық көрсеткіштері 36
3.2. Алғабас орта мектебінің 12.13 жастағы жасөспірімдердің
жүктемеге дейінгі және жүктемеден кейінгі физикалық, физиологиялық
көрсеткіштері 44
3.3 №140 гимназия мектебі мен Алғабас орта мектебінің 12.13 жастағы жасөспірімдерінің қалыпты жағдайдағы және жүктемеден кейінгі физикалық, физиологиялық салыстырмалы көрсеткіштері 48
3.4. Алғабас орта мектебі мен М. Мақатаев атындағы №140 гимназия мектебіндегі 12 жастағы оқушылардың қалыпты жағдайдағы физикалық және физиологиялық көрсеткіштерінің оқу үлгеріміне әсері 55
ҚОРЫТЫНДЫ 58
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 59
Қазіргі кезде балалар мен жас өспірімдердің өсіп дамуы тоқтаусыз жүріп жатқанымен, олардың қарқыны өсу кезеңдерінде әртүрлі болып келеді. Мектеп қабырғасында баланың оқу процесіне толық бейімделуінің басты нысандары оқудағы белсенділігі, оқу үлгерімінің деңгейі, еңбек ету қабілеттілігінің қолайлы күйі, ағзаларының функционалды көрсеткіштерінің тұрақтылығы т.б. Алдымызға қойылған мәселелердің бірі, оқушыларды мектеп талабына, ережесіне бейімделуіне жан-жақты жағдай жасап, оларға әсер етуші факторларын тұрақты, үздіксіз қадағалап, бақылап, организмдерінің өсу, даму көрсеткіштерін зерттеу болып табылады /1/. Ол үшін мынадай мәселелерге басты назарды аудару керек:
Мектепте оқушының білім алуы үшін нерв жүйесінің, эндокриндік жүйе және вегетативтік функцияларының жас ерекшеліктері және жеке даму барысында әртүрлілігі. Себебі, балалардың организмдерінің даму барысындағы толық жетілмеуі, кейбір өсіп даму көрсеткіштерінің артта қалуы, оның білім алу үрдісіне кері әсерін тигізеді; Сондай-ақ оқушының өсіп, даму қарқыны жасына сәйке келмей қалып қалған болса, онда балалардың оқу жылында оқуға деген үлгерімі төмен болады.
Сондықтан да мектеп оқушыларының жас ерекшеліктеріне басты назарды аудару педагогикалық ұстанымдардың рөлі болып табылады. Жас баланың алғашқы мектеп табалдырығын аттауы, оның өміріндегі физиологиялық және әлеуметтік жағынан ең басты жауапкершілік кезеңінің басталуы деп айтуға болады. Оның өмірінде күнделікті мектепке дейінгі тіршілік бейнесі өзгеріп, жаңа сапаға ауысуы байқалады. Әрбір бала жаңа жағдайда тіршілік етуге бейімделуіне мәжбүр болады (мектеп режимі, мұғалімнің талабы, оқу-тәрбие жұмыстарының кестесіне байланысты жүктемелер, жаңа ұжым, достар мен құрбылар т.б). Күнделікті өміріндегі осындай «күрт» өзгеріске ұшыраған жағдайда жас баланың ағзасына психо-физиологиялық ауыр жүктеме түсуін ғалым-педагог мамандардың айтуы бойынша «қалыпты күй» деп атайды.
Тақырыптың өзектілігі: Жас өсіп келе жатқан балалар ағзасының бейімделу реакциясының болуы,баланың өсуі мен дамуы үшін ең маңызды белгілерінің бірі.Ол барлық реттеуші жүйелердің бәріне тән қасиет.Бейімделу реакциясының негізі тұқым қуалаушылық қасиеттен бастап,баланың барлық жеке даму барысында тіршілік бойы қалыптасатын процесс. Сондықтан да жасөспірімдердің оның ішінде мектеп жасындағы балалардың ой еңбегі әрине әр түрлі, физикалық жүктемелерге бейімделе отырып, білім мен тәлім-тәрбие алудағы көрсеткіштері жоғары,сапалы болу мәселелерін зерттеу жас кезеңдер физиологиясының ең өзекті мәселесі болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Жасөспірімдердің ой еңбегімен, бейімделу ерекшеліктерін зерттеу арқылы оқушылардың мектеп қабырғасындағы режимге бейімделуі және оқу үлгерім деңгейінің арасында қандай байланыс болатындығына ғылыми-педагогикалық тұрғыдан талап ұсыныстар жасау.
1. Безруких М.М., Сонькин В.Д., Фарбер Д.А. Возрастная физиология. – М.: Академия, 2003. С. 3-6.
2. Бабский Е.Б., Глебов В.Д., Коган А.Б. Физиология человека. – М.: Медицина, 1985. – С. 4-12.
3. Гарибьян Р., Марков Н. Адам анатомиясы мен физиологиясы. – Алматы.
ҚазмемОПБ, 1964. 19-24б.
4. Сәтбаева Х.Қ., Өтепбергенов А.А., Нілдібаева Ж.Б. Адам физиологиясы.
Алматы. Дәуір, 2005. 6-10б.
5. Исмағұлова Ф.А. Төленбеков И.М. Анатомия, физиология және
гигиенаның кейбір мәселелері. – Алматы. Мектеп,1970.4-6 б.
6. А.Г. Хрипкова, М.В. Антропова, А.А. Фарбер. Возрастная физиология
школьная гигиена. – Москва. , 1990.С. 9-10.
7. Мырзаханұлы Нұркен. Жалпы физиология. – Алматы. Ғылым, 2001.– 5б.
8. Судаков К.В. Актуальные вопросы современной физиологии. – М.: Наука,
1976. С. 27-29.
9. Ефимов В. Возрастная физиология. – М: издат. Академия РСФСР. 1959.С. 45-52.
10. Анохин П.К. Очерки по физиологии функциональных систем. – М:Медицина,1975.С.12-15.
11. Дүйсембин Қ., Алиакбарова З. Жасқа сай физиология және мектеп гигиенасы. – Алматы, 2003. 8-17б.
12. Фролов В.М. Уровни функционирования физиологических систем и методы их определения. – Л.: Медицина,1972.С. 44-48
13. Минкевич М.А., Гориневская В.Р. Функции человеческого тела. – М.: Гостлитизд. 1967. С.15-20.
14. Волохов А.А. Вопросы общей и возрастной физиологии. – М: 1960. С. 41-43.
15. Любимова З.В., Маринова К.В., Никитина А.А. Возрастная физиология. – М:Владос, 2004. С. 169-185.
16. Агаджанян Н.А., Тель Л.З., Циркин В.И. Физиология человека. – М:2003. С. 259-278, 224-229.
17. Основы физиологии человека: (Учебник для высших учебных заведений) // Под. ред.Ткаченко Б.И. Т.2. спб: Международный фонд истории науки, 1994.С.124.
18. Мұсаева С.Б., Бегалиев Т.Ш. Жас ерекшелік педагогикасы. – Астана. Фолиант, 2005. 6-9б.
19. Леонтьева Н.Н., Маринова К.В. Анатомия и физиология детского организма. – М., 1976. С. 28-31.
20. Ермолаев Ю.А. Возрастная физиология. – М: 1985. – С. 47-50
21. Демеуов Ж.Д., Байназарова Б.Я., Алиакбарова З.М., Бекетаев А.М. Мектепке дейінгі балалардың анатомиясы, физиологиясы және гигиенасы. – Алматы, 1995. 11-19б.
22. Властовский В.Г. Акселерация роста и развития детей. – М: 1976. С. 28-36.
23. Антропова М.В. Гигиена детей и подростков. – М.: Медицина, 1982. С. 5-14.
24. Хрипкова А.Г. Возрастная физиология. – М: 1978. С. 8-19.
25. Колчинская А.З. Кислородные режимы организма ребенка и подростка.
Киев, 1973. С. 24-26.
26. Циммерман М. Дж. Дудел. Физиология человека. – М.: Мир, 1986.С. 231-235.
27. Төлеуханов С.Т., Торманов Н.Т., Маркеева С.С., Е.В. Швецова. Жас кезеңдер физиологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2008. 6-18б.
28. Исмағұлова Г.И. Гигиена және денсаулық. – Алматы: Мектеп, 1987.54-63б.
29. Габович Р.Д. Гигиена. – М.: Медицина, 1982.С. 8-16.
30. Торманов Н.Т. Адам және жануарлар физиологиясы. – Алматы. –
31. Матюшонок М.Т. Балалар мен жасөспірімдер физиологиясы және гигиенасы. – Алматы: Мектеп, 1986. 199-206б.
32. Өмешұлы Ә. Салауатты өмір – денсаулық кепілі. –Алматы, 1999. – 7-11б.
33. Петленко В.П. Здоровье – любовь – красота // Психическое и физическое здоровье. Спб.: Петроградский и К. Т 3., 1996. С. 314.
34. Бахур В.Т. Эмоция пайдасы мен зияны. – Алматы: Қазақстан, 1977. 21-35б.
35. Әбеуова Г., Дүйсембин Қ., Төлеуханов С. Нәресте физиологиясы. –Алматы: Қазақ университеті, 2008. 22-25б.
36. Агаджанян Н.А. Экология человека. – М.: Круг, 1987. С.102.
37. Барабой В.А., Димант И.Н. Социально-биологические и экологические проблемы человека. – Ташкент: Медицина УзССР, 1989. С. 295.
38.Тупицын И.О. Возрастная динамика и адаптационные изменения сердечно- сосудистой системы.- М.: Педагогика, 1985.86с.
39.Абросимова Л.И., Карасик В.Е. Определение физической работоспособности детей и подростков// Медицинские проблемы физ.культуры: С.б. научн. тр.- Киев. Здоровья. 1978.- Вып. 6- С. 28-40.
40.Чижевский А.Е. Влияние дозированных нагрузок на системное и мозговое кровообращение.город.изд.- 1981.-№ 1.- С. 35-42.М: мысль.
41.Догадкина С.В. Влияние статических нагрузок на центральную и периферическую гемодинамику у детей 8 и 11 лет// Вопросы физиологии сердечно-сосудистой системы школьников.- М., 1980.- С. 80-89.
42. Советов С.Е,Волков Б.И, Громова З.П, Лучина К.И, Г.В. Мектеп гигиенасы Педагогтық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған оқу құралы.-Алматы:мектеп,1973.
43.Панавене В.В. Онтогенетические особенности гемодинамики и варианты развития сердца у современных школьников: Автореф.канд.дис .- М.,1979. 19с.
44.Полякова Г.И. Влияние умственных и физических нагрузок на мозговое кровообращение: Автореф.канд.дис.- М., 1980-16с.
45.Сердюковская Т.Н. Влияние факторов внешней среды на уровень артериального давления у детей и подростков. // Вестник АМН СССР, 1978, № 8, с. 64-69.
46.Тубол И.Б.Уровень артериального давления у школьников 7-17 лет Москвы. // Кардиология -1980.- 20, №4, с.58-60.
47.Федорко Л.М. Изменение основных показателей центральной гемодинамики в ответ на краткосрочную умственную нагрузку в процессе учебного года: // Вопросы физиологии сердечно- сосудистой системы школьников. М., 1977,С 7-9.
48.Абросимова Л.И., Киселев В.Ф., Скорнякова Н.М. Возрастные изменения гемодинамики при физической нагрузке субмаксимальной мощности у школьников: Возрастные особенности физиологических систем детей и подростков. М., 1981, с.73.
49.Вульфсон И.Н. Сравнительная оценка некоторых абсолютных и относительных показателей гемодинамики у детей и подростков// Вопросы охраны материнства и детства, 1975 -№10, С. 13-15.
50.Вьюшкина С.П. Исследование связи между умственной и физической работоспособностью школьников 7-14 лет: Автореф. Канд. Дис.- М., 1981.16с.
51.Вьюшкина С.П., Чижевский А.Е.,Тупицын И.О. Связь между умственной и физической роботоспособностью и показателями мозгового кровообращения у школьников 10-11 лет: // Материалы 9-й науч. конф, по возрастной морфологии, физиологии.
52. Торманов Н., Төлеуханов С.Т. Адам физиологиясы: «Медико-биологиялық іс» мамандағы студенттеріне арналған оқу құралы.-Алматы: Қазақ университеті, 2007.328 б.
53. Авдеева Т.Г , Бахраха И.И.Детская спортивная медицина. Ростов н/Д: Феникс,2007.320 с.
54. Дубровский В.И. Валеология. Здоровый образ жизни – М.: RETORICA, 1999. 560с.
55. Малова Н.А. Физическая работоспособность школьников 10-12 лет, имеющих разные ростовесовые отношения // Ташкент.1983. С.146-147.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
БИОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІНІҢ МАГИСТРАТУРАСЫ
АДАМ ЖӘНЕ ЖАНУАРЛАР ФИЗИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ БИОФИЗИКА КАФЕДРАСЫ
МАГИСТРЛІК ДИССЕРТАЦИЯ
Жасөспірімдердің ой ... ... ... ... ерекшеліктері.
(Мамандық: Биология 6N0113)
Орындаушы:
Дүйсембаева Әсел Жүнісқызы "_____" ___________2010 ж.
Ғылыми жетекшілер: б. ғ. к., профессор Торманов ... ... ... ... жіберілді:
Кафедра меңгерушісі: б.ғ.д., профессор ... ... ... ... ... ... жұмыс көлемі – 61 бет. Кесте саны – 11; ... саны ... ... ... саны – ... ... ... ой еңбегі, оқу жүктемесі, физиологиялық норма,
жасөспірімдер, жас ерекшелік физиологиясы, фактор, ... ... ... антропометрлік көрсеткіш, динамометрлік
көрсеткіш, денсаулық, өсу, даму, эмоция, салауатты өмір.
Зерттеу объектісі: Зерттеу ... 12 ... 16 ... ... мектеп
оқушылары.
Мақсаты: Жасөспірімдердің ой еңбегімен, бейімделу ерекшеліктерін
зерттеу арқылы оқушылардың мектеп қабырғасындағы ... ... ... ... ... ... ... байланыс болатындығына ғылыми-
педагогикалық тұрғыдан талап ұсыныстар ... оның ... ... ой еңбегі әрине
әртүрлі, физикалық жүктемелерге бейімделе отырып, білім мен
тәлім алудағы көрсеткіштері жоғары, сапалы мәселелерін зерттеу.
2.Ғылыми-зерттеу ... ... ... ... ... талдау.
Қолданылған әдіс: Антропометрия, динамометрия, вариациялық статистика
әдістері.
Жаналығы: Зерттеуге ұсынылып отырған тақырыптың жаналығы еліміздегі орта
мектеп деңгейіндегі білім беру жүйесінде жүргізіліп жатқан ... сай ... ... берудің сапасын жақсарту.Әрине жалпы орта
мектептерде білім беру сапасын арттыру көп ... ... ... ... ... ... биоәлеуметтік жағдаймен қатар,оқушының
денсаулық күйі,оның күнделікті оқу жүйесіндегі жүктемесі және мұғалімнің
рөлі болып табылады.
Ғылыми тәжірибелік зерттеу барысында мынадай ... ... ... ... ... ... ... жұмысты жүргізу барысында №140 гимназия мектебі мен
Алғабас орта мектебінің 12-13 жастағы жасөспірімдерінің қалыпты
жағдайдағы және ... ... ... ... ... оқу үлгеріміне әсерін анықтадық. Берілген нәтижелер
бойынша қорытынды шығардық.
Енгізу ... ... ... шыққан мақалалардың жалпы саны - 4.
Оның ішінде мақала – 2, тезис – 2, ... ... ...... ... 1.1 ... ой ... әсері |
|7 |
| 1.2 Жас ... және оның ... |
|9 |
| 1.3 ... ... ... әсер ... ... ... ... Оқу ... ... қан ... жүйесі мен тыныс ... ... ... ... ... ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... МЕН ... ... ... Алматы қаласы №140 гимназия мектебінінің 12-13 жасар ... ... және ... ... ... |
| ... Алғабас орта мектебінің 12-13 жастағы жасөспірімдердің ... ... және ... ... физикалық, физиологиялық |
|көрсеткіштері ... ... №140 ... мектебі мен Алғабас орта мектебінің 12-13 жастағы |
|жасөспірімдерінің қалыпты жағдайдағы және ... ... ... ... салыстырмалы көрсеткіштері ... ... ... орта ... мен М. ... ... №140 ... |
|мектебіндегі 12 жастағы оқушылардың ... ... ... және ... ... оқу ... ... ... ... ... ... ... ... |
| |
| ... ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР
ТДС – тиісті дене салмағы
СҚҚ – систолалық қан ...... қан ... - ... тіршілік сыйымдылығы
ӨҚТС - өкпенің қажетті тіршілік сыйымдылығы
ТИ - тіршілік индексі
КІРІСПЕ
Қазіргі кезде балалар мен жас өспірімдердің өсіп ... ... ... ... ... өсу кезеңдерінде әртүрлі болып келеді. Мектеп
қабырғасында баланың оқу ... ... ... ... нысандары
оқудағы белсенділігі, оқу үлгерімінің деңгейі, еңбек ету ... ... ... ... ... ... т.б.
Алдымызға қойылған мәселелердің бірі, оқушыларды мектеп талабына, ережесіне
бейімделуіне жан-жақты жағдай ... ... әсер ... ... ... ... ... организмдерінің өсу, даму көрсеткіштерін
зерттеу болып ... /1/. Ол үшін ... ... ... ... ... ... білім алуы үшін нерв жүйесінің, эндокриндік жүйе және
вегетативтік функцияларының жас ерекшеліктері және жеке даму ... ... ... ... даму ... ... кейбір өсіп даму көрсеткіштерінің артта қалуы, оның ... ... кері ... ... ... ... өсіп, даму қарқыны жасына
сәйке келмей қалып қалған болса, онда балалардың оқу ... ... ... төмен болады.
Сондықтан да мектеп оқушыларының жас ерекшеліктеріне ... ... ... ... рөлі ... табылады. Жас баланың алғашқы
мектеп табалдырығын аттауы, оның өміріндегі физиологиялық және әлеуметтік
жағынан ең басты жауапкершілік кезеңінің ... деп ... ... ... күнделікті мектепке дейінгі тіршілік бейнесі өзгеріп, жаңа сапаға
ауысуы байқалады. ... бала жаңа ... ... ... ... болады (мектеп режимі, мұғалімнің талабы, оқу-тәрбие жұмыстарының
кестесіне байланысты жүктемелер, жаңа ұжым, достар мен ... ... ... ... ... өзгеріске ұшыраған жағдайда жас
баланың ағзасына психо-физиологиялық ауыр ... ... ... ... ... «қалыпты күй» деп атайды.
Тақырыптың өзектілігі: Жас өсіп келе ... ... ... ... ... өсуі мен ... үшін ең маңызды
белгілерінің бірі.Ол барлық реттеуші жүйелердің бәріне тән қасиет.Бейімделу
реакциясының ... ... ... ... ... ... ... барысында тіршілік бойы қалыптасатын процесс. ... ... оның ... ... ... балалардың ой еңбегі әрине әр
түрлі, физикалық жүктемелерге ... ... ... мен ... көрсеткіштері жоғары,сапалы болу мәселелерін зерттеу жас кезеңдер
физиологиясының ең өзекті мәселесі болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Жасөспірімдердің ой ... ... ... арқылы оқушылардың мектеп қабырғасындағы режимге
бейімделуі және оқу ... ... ... қандай байланыс
болатындығына ... ... ... ... ... денсаулығын қорғау,оның ағзаларының қалыпты деңгейіндегі
қызметі,әсіресе нерв жүйесінің шамадан тыс күйзеліске ... ... ... ... ... мен ... беруге байланысты.Әсіресе
оқу -тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастырып, оқу үрдісінің нормативтерін сақтау
басты шарт болып табылады.
Міндеттер:
1.Жасөспірімдердің оның ... ... ой ... ... ... ... бейімделе отырып, білім мен
тәлім алудағы көрсеткіштері жоғары, сапалы мәселелерін зерттеу.
2.Ғылыми-зерттеу жұмысымдағы әдістерді қолдану
3.Зерттелетін материалдардың нәтижелерін талдау.
Жаналығы: Зерттеуге ұсынылып ... ... ... ... ... деңгейіндегі білім беру жүйесінде жүргізіліп ... ... сай ... ... ... ... жақсарту.Әрине
жалпы орта мектептерде білім беру сапасын арттыру көп ... ... ... ... ... ... ... жағдаймен
қатар,оқушының денсаулық күйі,оның күнделікті оқу ... ... ... рөлі болып табылады.
Публикациялар:
2-мақала:
1) Дүйсембаева Ә.Ж. Жасөспірімдердің ой еңбегі жүктемесіне бейімделу
ерекшелігі // Биология және салауаттылық негізі ... ... ... Ә.Ж. ... антропометрлік қан қысымына
физикалық жүктеменің әсері // ... және ... ... 10-12 ... Дүйсембаева Ә.Ж. Жасөспірімдердің ой еңбегі жүктемесіне бейімделу
ерекшелігі // Материалы ІІІ-го ... ... ... и ... ... ... ... им. аль-Фараби, 2009. 26-27б.
2) Дүйсембаева Ә.Ж. Жасөспірімдердің антропометрлік қан ... ... ... // Тезисы І Межд. конф. студентов и молодых
ученых «Мир ... ... им. ... 2010. 21-22 б.
Жұмыстың қысқаша қорытындысы: Гимназия мектебі мен ... ... 12 ... ... оқу ... өзара салыстырған
кезде №140 гимназия мектебіндегі қызбалалардың оқу үлгерімдері ... ... ... ... және ... ... ... орта
мектебіне қарағанда төмен екендігі анықталды. №140 гимназия мектебіндегі 12-
13 жастағы қызбалалар мен ... ... және ... ... ... ... ... физикалық және
физиологиялық көрсеткіштері ұлбалаларға қарағанда төмен көрсеткіштерге ... ... орта ... 12-13 ... ... мен ... және физиологиялық көрсеткіштері өзара ... ... ... және ... ... ... ... көрсеткіштерге ие болды.
1.ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1. Жасөспірімдерге ой еңбегінің әсері
Балалар мен жастардың организмі үнемі өсіп дамуда болады. Организмдегі
клеткалардың саны мен ... ... ... дене ... өсу деп атайды. ... ... ... даму ... ... ... деп сан көрсеткіштерінің сапалық көрсеткіштерге айналып,
ұлпалардың ... ... бір ... ... ... ... оның жеке мүшелерінің қызметінің артуын, баланың ақыл – ой өрістерінің
молаюын айтады. Адам ... ... үш ... бөлуге болады : өсіп даму
және жетілу, кемелдену, ... Бүл ... ... дене
көрсеткіштерін өлшеп, организмнің даму дәрежесін анықтап және сыртқы
ортамен байланысын тексеру ... ... ... мен ... ... ... ортақ бірнеше заңдылықтар бар:
1) өсу мен даму гетерохронды болады, яғни үнемі біркелкі болмайды;
2) мүшелер мен ... ... өсу мен даму ... әр ... өсу мен даму ... ... ... функциялық мүшелер жүйелері мен мүшелердің қызметтерінің
биологиялық беріктігі немесе мықты болуы;
5) өсу мен дамудың тұқым қуалау ... мен ... ... тәуелді;
6) өсу мен дамудың акселерациясы;
Өсу мен даму адам өмірінде бірде жылдамданып, бірде баяулланады. Тіпті
бір жылдың ... ... өсуі ... емес : бала ... тез ... ал
қыста нашар немесе түнде бойы көбірек ... ... аз ... Мұны өсу ... ... ... Сонымен қатар, бала организміндегі жеке
мүшелер мен мүшелер жүйесінің өсіп ... да ... ... ... организмнің түрлі әрекеттерге бейімділігі, оның сыртқы ортаның
жағдайларына қарсы тұру ... ... ... ... ... Бала ... ... бейімделуі 6-7 жастан басталады. Сондықтан
бұл мезгілден ерте оқыту оның басқа мүшелер ... зиян ... даму ... ... ... ... ... оттегін
тасу қабілеті 16-17 жаста жетіледі. Осыған байланысты оқу, еңбек, спорт
жұмыстарын ... ... ... ... ... ... ... жөн /2,3/.
Бала организмнің жыныстық айырмашылықтары қыздар мен ер балалардың
денесінің өсіп ... ... ... жеке ... ... көзге түседі. Жыныстық жетілгенге ... ер ... ... әсіресе денесінің ұзындығы қыздардан жоғары
болса, жыныстық жетілу жетілу басталған кезде, ... ... ... ... ... анағұрлым жоғары болады. Ал 15 ... ... ер ... тез өсіп ... де ... көрсеткіштері қайтадан
қыздардан жоғары келеді.
Мектеп оқушыларының денсаулығын қорғау, оның ағзаларының қалыпты
деңгейдегі қызметі, әсіресе нерв ... ... тыс ... ... ... ... ... білім мен тәрбие беруге байланысты.
Әсіресе, оқу-тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастырып, оқу үрдісінің ... ... шарт ... ... ... ... ... алдың алу
шараларының бірі, балалар мен жасөспірімдердің жұмыс қабілеттілігінің басты
ұстанымы ағзалардың физиологиялық қызметтік өзгерістерін ... ... ... ... ... ... жеке мектеп сыныптарының санитарлы –
гигиеналық талаптарға сай болуын қамтамасыз етуді бақылау.
Дене еңбегінің күнделікті ... мен ... ... ой ... де ... бар. ... етуге қолайлы жұмыс орны, оған түсетін жарық, жылу,
ауаның дымқылдығы, столда отыру тәртібі, - міне ... ... ... ... ... ... оның ... еңбек өнімділігіне жетуіне
мүмкіндік береді.
Жақсы да жарық бөлме, ондағы өз орнымен қойылған ... ... ... ... ... электр жарығының мол болуы, қолайлы жұмыс
столы – ой ... ... ... ... ... ...... жасауына зор септігін тигізеді, мол әсер етеді. Ең негізгісі – жұмыс
орнында таза ауа үнемі жеткілікті болуы керек. Тар ... ... ... ... болса, бөлменің ауасы бұзылып, көмір қышқыл газы молаяды,
бөлме қапырық болып, ... арта ... Ал ... бәрі ... нерв жүйесіне әсер етеді, сөйтіп оның ой ... ... Ой ... ... ... етеді. Көпке созылған айқай – шу,
тарсыл – дүрсіл жағымсыз дауыстар ... есту ... ... ... ... – ақ ... ... нерв жүйесін шаршатады. Жоғары
еңбек өнімділігін, ой еңбегі қабілеттілікті бір қалыпты арттыру үшін ... ... мен оны ... ғана емес, еңбек пен оның ... ... ... ... ... ... де сақтап отыру
керек. Әсіресе,ой ... ... ... үшін дене еңбегімен,
физкультурамен айналысудың мәні зор. Өйткені ой еңбегімен ұзақ айналысқанда
мидың ... ... ғана қозу ... тыс ... оның ... ... процестері ұзаққа созылады. Ол әрине, денсаулыққа зиян,
әсіресе ой еңбегінің күрт ... әкеп ... ... ... жағдайға
ұрынбас үшін ой ... ... ... дене ... ... ... жөн. Сонда қатты қозып тұрған нерв
жүйесінің дем алуына жағдай жасалады. Дене ... ... ... ... қайта жанданып, әрі қарай жалғаса береді /4,5/.
Демалыс пассивті, енжар емес, ... ... ... ... ... ... адам өзін соған үйретуі қажет. Сонда ғана оның ой
еңбегі жемісті, нәтижелі болады. Біздің мақсатымыз ... ой ... ... себепші болу ғана емес, оны ... ... да ... ... ... ой еңбегімен айналысатын адамдар ешбір қимыл ... ... Ұзақ ... ... ... тұрған мойын мен
арқа еттері әлсірейді. Соның салдарынан адам ... ... ... ... ... олардағы қан тамырларының қабырғалары және қан
айналысы бұзылады, және денедегі зат алмасуы өзгереді.
Столда ұзақ отырып жұмыс істеген адам жай, бір ... дем ... ... өзі ... қан ... ... ... ауаның алмасуы
қиындап, қанның қызыл түйіршіктерінің оттегімен қанығуы ... ... ... ми нерв ... оттегі жетіспеуден тұншыға бастайды,
олардың жұмыс істеу қабілеттері нашарлайды, тіпті ... ... ... да мүмкін.
Адам организмнің ең негізгі бір ерекшелігі – оның ( жүрек, өкпе, нерв
жүйелері, т.б) ... ... ... ... Ал олай ... өзі ... ... адамнан жұмыста бір қалыпты, ырғақты
түрде жұмыс істеуді талап етеді. Керісінше, күнделікті жұмыс ... ... ... ... ... да жұмыс ... ... ... да ... ... жаңа ... міндетті түрде таңертеңгілік
гимнастикамен бастау керек. Гимнастика адам организіміне : ішкі ... ... ... ... ... өзіне пайдалы әсерін тигізеді.
1.2. Жас кезеңдер және оның ... жас ...... өсуі мен дамуы ұқсас, физиологиялық
ерекшеліктері бірдей уақыт мөлшерінің шегі болып табылады. Белгілі бір ... адам ... даму ... бір ... ... ... дайындалу мерзімі басталады. Осыны ескере отырып, 1965 жылы ... ... ... ... ... (физиологтар,
дәрігерлер, педагогтар, психологтар, философтар, генетиктер, гигиенистер
т.б.) қатысуымен Мәскеу ... ... ... жас ... ... адамның барлық өмірін 12 кезеңге бөлген:
1. Жаңа туған кезең (алғашқы 10 күн өмірі);
2. Емшектегі, бөбектік шақ (10 күннен 1 ... ... ... ... шақ (1-3 ... Бірінші балалық шақ (4-7 жас);
5. Екінші балалық шақ (қыздар 8-11 жас, ұлдар 8-12 жас);
6. Жеткіншек немесе жасөспірімдер (қыздар 12-15, ... 13-16 ... ... ... ... ... (қыздар 16-20, жігіттер 17-21
жас);
8. Кәмелге келу немесе ересектік мерзімнің 1-ші жартысы ... ... 22-35 ... ... ... 2-ші жартысы ( әйелдер 36-55, ерлер 36-60 жас);
10. Егде жас ( әйелдер 55-74, ерлер 60-74 жас);
11. ... ... ... ... мен ... ... 74-90 жас);
12. Ұзақ өмір сүрушілер (90 жастан әрі қарай).
Осы аталған топтарға жеке-жеке сипаттама бере кетейік: жаңа туған ... ... ... 4 ... ... ... ... шыққанша, созылады. Бұл
кезеңде организм сыртқы ортаның жаңа жағдайларына ... ... қан ... өзгеріп, өкпе арқылы тыныс алу қалыптасады
/6,7/.
Осы ... 1 ... жуық ... ... ... тез ... деп те атайды. Кәмелге келу немесе ересектік кезеңде адамның өсуі
тоқтайды, организмнің құрылымы мен қызметі ... ... іс ... және ... болады. Ересектік мерзімнің 2-ші жартысында жүйке
және эндокриндік жүйелері өзгеріп, қайта қалыптасады, тіршілік ... ... ... ... климакс кезеңіне сәйкес кейбір
аурулардың алғашқы белгілері білінеді. Егде жас ... ... ... Оның ... ... азайып, бейімделіс әрекеті төмендейді.
Сондықтан олар осы жас кезеңдерінде кездесетін ауруларға жиі ... жас ... ... тозып, инволюция - кері кету байқалады,
негізгі тіршілік ... күрт ... ... ... ... ... ... өлім қаупі туады. Ұзақ өмір сүрушілер 90
жастан асқан ... ... ... тұралайды, оның көптеген
құрылымдары мен жүйелерінің қызметі әлсірейді, ... ... ... болады, қол-аяғы қалтырайды, зат алмасу ... ... ... ... құбылысы дендейді, ұйқы нашарлайды, талдағыштар жүйесі
кемішін келеді. Алайда бұлардың ішінде ширақ қарттар да кездеседі. Қартаю
(инволюция) – деп ... ... ... ... ... ... ... тіршілік қабілетін төмендетіп, өмірінің
ақырғы кезеңі өлімді жақындататын биологиялық өзгерістер жиынтығын айтады.
Қартаю ... ... ... ... ... ... ... Ол организмнің сыртқы және ішкі себептерден зақымданып, жасқа
сәйкес ұлғая ... ... ... ... ... мерзімділік,
жылдамдық, бағыттылық және әркелкілік ерекшеліктері болады. Қартаю туралы
жүзден астам теория бар, оларды ... ... зат ... ... ... ... және қауымдалыстық деп жіктейді.
Кәрілік – бұл жеке ... ... ... ... ... адам
өмірінің соңғы кезеңі. Оның басталатын мерзімін дәл ... ... ... кәрілік арасында себеп және салдар іспетті қатынас бар. Қартаюдың
биологиялық, психологиялық, ... ... ... ... ... ... ерте ... және баяу (ретардация) өтетін болып бөлінеді
/6/. Адамның куәліктік және биологиялық жасын бөледі. ... ... ... бері ... мерзіммен есептеледі. Биологиялық жас- уақытқа
байланысты тіршіліктік мүмкіндіктердің, өміршеңдік пен ... ... ... Бұл ... оның ... ... ... көрсетеді.
Бұған қоса, балаларды тәрбиелеу, үйрету және оқыту жағдайларын ескеріп
педагог мамандар келесі жас ... ... ... Жаңа туған сәби ( 1 ай);
2. Емшектегі сәби ( 1 айдан 1 жасқа дейін);
3. Балбөбектер тобы ( 1-4 ... ... ... ... ... ... ( 7-11 жас);
б) Ортаңғы сыныптағы оқушылар ( ... ... ... ... ( ... ... ... жасын кезеңдерге бөлу ұсыныстары көп. Ғалымдар
алға қойған мақсаттарына байланысты белгілі бір көрсеткіштерді ... ... ... жас ... ... ... ... ескіріп, қазіргі
жағдайларға сай келмейді, кейбіреулері бір жақты ... ... ... ... ... бермейді. Физиологиялық тұрғыдан ... ... ... 1965 жылғы топтастыру ғылыми негізделген және организмнің
ерекшеліктеріне сәйкес деуге болады /8/.
Әрбір жас кезеңдерінің белгілі бір ерекшеліктері болады. Бір ... ... ... ... ... ... ... ауысу мерзімі деп атайды
(кейбір ғалымдар ауысу мерзімін мүшелі жас ... ... оның жас ... ... ... ... ... дегенмен белгілері ұқсайды).
Өзгеру мезгілі әр кезеңде де қиынға соғады, ... көп күш ... ол ... ... ... ... ... бейімделу уақыты.
Сондықтан өзгеру мезгілінде адам организмі біршама әлсіреп, ... ... ... ... ... Бұл кезде жүрек-қан тамырлары
мен жүйке жүйелеріне түсетін салмақ ауыр болады. ... ... ... адамның жасы ұлғайған сайын қиын болады. Жас ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен,
ұсынылған жас кезеңдерінің әлі де жетіспейтін жерлері бар. ... ... ... ... зерттеулерді әлі де жалғастырып кеңейтуді талап
етеді. Жас кезеңдерінің уақыт ... ... оның жеке ... ... ... жағдайларға байланысты екенін ұмытпаған
жөн. Жас кезеңдерінің ортақ ерекшеліктеріне қоса, ... ... ... ... ... ... Олар ... денсаулығына, тұрмыс жағдайына
және жүйке жүйесінің даму ... тағы ... ... ... ... /9,10/.
Баланың жас ерекшеліктеріне байланысты педагогика негіздерінің обьектісі
мен логикалық құрылымына тоқтала ... ... ... ... оның әртүрлі іс-әрекеті, қарым-қатынасы, дамуы тағы басқалары ... жас ... ... ... ...... ... бастап есейгенге дейінгі кезеңдегі психологиялық әрекеттері.
Педагогикадағы ... ... ... ... ... деген
түсінікпен ұштасып жатыр.
Балалықты екі тұрғыда қарауға болады:
біріншіден, балаларды ересектердің ... ... ... ... ... ... өзінің іс-әрекетінің нәтижесінде жағымсыз қылықтарға
қарсы тұра білуі.
Көрсетілген екі жағдайда да баланың өзіндік қасиеті ... ... ... бала мен бүгінгі баланың арасындағы айырмашылық жер мен
көктей. Мектепке дейінгі ... ... ... ... ... өз бетінше жасай бермейді. Олар ... ... ... Төменгі сынып оқушылары да ересектердің қамқорлығына мұқтаж.
Әсіресе, отбасы мен мектептің ықпалында болады. ... бұл ... ... ... деген қасиет пайда бола бастайды. Осы менмендік оларды
жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... аса алмайды. Жасөспірімдік кезеңді балалардың қиын
кезеңі деп те ... Олай ... ... ... ... ... Материалдық, рухани жағынан отбасына, мектепке тәуелді
болғанымен, бұл жастағы балалар жаман ... әуес ... көп ... ... ... ... ... тәуелсіздігі асқындайды. Жастық шақта
балалар отбасының тәуелдігінде, мектептің ықпалында бола тұрып көп мәселеге
өзіндік тұрғыдан қарайды, өмірге ... ... ... кезеңдегі
жағымсыз іс-әрекеттерге сын көзбен қарайды. Бала жасының осы төрт ... ... жас ... ... ... мен ... ... логикалық байланыс бар екеніне көзіміз жетті:
біріншіден, баланың психофизиологиялық дамуы;
екіншіден, ... оның ... ... осы төрт ... де ... өзіндік іс-әрекетінің жетекші
рөлінің басымдылығы;
төртіншіден, балаға дұрыс тәрбие беруде негізгі педагогикалық идеяларды
өз уақытында пайдалана білуде;
бесіншіден, педагогикалық ... ... мен оның ... Осы ... бес ... ... ... өсу, даму
кезеңдерінде әртүрлі ықпал етеді. Міне, осылардың ... ... ... ... дамуы оның биологиялық тұрғыдан
қалыптасуын көрсетеді. Баланың түрлі іс-әрекетке ... ... ... жеке ... ... ... ... ортасындағы орны. Психологиялық-педагогикалық
дамуының басымдылығына баланың іс-әрекетіндегі жетекші рөл ... ... ... итермелейтін мотив, соның арасындағы
қайшылықтар жатады. Іс-әрекеттің жетекші рөлінде баланың жас және ... ... ... ... ол неге ... әрекетке барды деген
сұраққа жауап ... жөн. ... ... сол іс-әрекетке баруына қандай
қолайлы жағдай туды, не себепті тежелді, не қозғаушы болды деген сұрақтарға
жауап іздеу ... ... ... ... осы ... ... ... жолы қарастырылады. Ол балалар ұжымы арқылы ... ... ... мен оның ... ... ... ... орындалады. Бұл бөлімге оқу-тәрбие үрдісінің
заңдылықтары, әдіс-тәсілдері, іс-әрекет, ... ... ... қызмет жатады. Осы көрсетілген ... ... ... ... төрт ... ... ... барлығына
жалпы ортақ қасиеттер болуы мүмкін. Бірақ баланың әрбір жасына байланысты
кезеңдері және жеке басының ерекшелігіне байланысты қасиеттер ... ... әр ... есте ... ... /13/.
Балалар мен жастардың организмі үнемі өсіп ... ... ... саны мен салмағының ұлғаюына байланысты дене
көрсеткіштерінің артуын өсу деп ... ... ... үш дене
көрсеткіші бар: бойы (адамның денесінің ұзындығы), салмағы және ... ... ... ... даму ... ... Даму - сапалық
көрсеткіш. ... ... деп сан ... ... ... ... ... белгілі бір қызмет атқаруға
бейімделуін, организім мен оның жеке мүшелерінің қызметінің ... ... ... көбеюін айтады. Организмнің дамуы екі түрлі
болады: физикалық және функциялық ... ... ... ... мүшелерге бірдей: мүшенің ұзындығы, ені, тереңдігі, көлемі, аумағы,
салмағы, алып жатқан орны т.б. Функциялық дамудың ... ... ... ... әртүрлі.
Мысалы, жүректің функциялық дамуын анықтау үшін оның ... ... ... ... Адам ... ... үш ... бөлуге болады:
өсіп даму және жетілу, кемелдену, қартаю. Бұл үшеуінің айырмашылығын дене
көрсеткіштерін ... ... даму ... ... және сыртқы
ортамен байланысын тексеру арқылы білуге болады. Кәмелетке келу ... ... ... ең ... жастардың жыныстық жетілуі және ... ... ... пайда болуы.
Сондай-ақ әлеуметтік қызметтерді ... ... және ... ... ... ету қабілеттері жатады /14/.
Жыныстық жетілу қыздарда 11-12 жаста, ұлдарда 13-14 жаста ... ... сай ... 16-18 және ... 18-20 ... толық
жетіледі. Осыған байланысты адам организмінің толық жетілуі, яғни кәмелетке
келуі анықталып, кемелденуі басталады. Өсу мен ... ... ... ... заңдылықтары бар:
1) өсу мен даму гетерохронды болады, яғни үнемі біркелкі ... ... мен ... ... өсу мен даму ... әртүрлі;
3) өсу мен даму баланың жынысына байланысты;
4) функциялық мүшелер жүйелері мен мүшелер қызметтерінің биологиялық
беріктігі ... ... ... өсу мен дамудың ... ... ... мен ... ... тәуелдігі;
6) өсу мен дамудың акселерациясы.
Өсу мен даму адам ... ... ... ... баяулайды. Тіпті бір
жылдың ішінде бойдың өсуі бірдей ... бала ... тез ... ал ... ... ... бой ... өседі, күндіз аз өседі. Мұны өсу мен дамудың
гетерохрондылығы дейді. Өсу қарқыны адам өмірінде үш рет ... ... 3 ... ... 3-7 жас арасында;
3. Жыныстық жетілу кезеңінде.
Сонымен қатар, бала организміндегі жеке мүшелер мен мүшелер ... ... да ... түрде өтеді. Баланың алғашқы жылғы өмірінде миы
тез өседі: бір жылдың ішінде салмағы 2-2,5 есе артады (жаңа ... ... ... 360-390г). Жеті жасқа жеткенше оның миы ... ... 80-90 % ... ... ... себебі- баланың сыртқы ортамен
байланысы негізінен ми арқылы іске асады, барлық ... ... ... ... ... ... ... қызметіне тікелей байланысты. Ал
лимфа ұлпаларының өсіп дамуы да кезектесіп отырады: мүше ... ... дами ... ... ... дамығанда ұзындыққа өсуі баяулайды.
Осыларға байланысты бала организмінің қажеттіктері ... ... ... ... өсуі ... организм белокты көбірек қажет етеді /15,16/.
Сөйлеу қабілеті дамитын кезде бала ... ... ... талап етеді, қимыл-қозғалыстары дамитын кезде - мазасыз ... ... ... көп ... ... және тағы ... Бала
организмінің түрлі әрекеттерге ... оның ... ... ... тұру ... ... ... функциялық жүйелерге
байланысты. Мысалы, бала миының оқуға бейімделуі 6-7 жастан ... бұл ... ерте ... оның ... ... жүйесіне зиян
келтіреді,олардың дамуын төмендетеді. ... ... ... тасу ... де ... ... 16-17 жаста жетіледі. Сондықтан
бала организміне әсер ететін ауыр ... дене ... ... ... ... ескерген жөн. Сондықтан оқу, ... ... ... ... жағдайына сәйкес етіп, өсіп-даму мезгіліне
байланысты мөлшерлеген жөн. Адам организмінің ... ... мен ер ... ... өсіп ... ... ... жеке
мүшелер жүйесінің жетілуінде көзге түседі.
Жыныстық жетілгенге дейін, ер ... ... ... ... ... қыздардан жоғары болса, ... ... ... ... ... салмағы, бойы, кеуде шеңбері
анағұрлым жоғары ... Он бес ... әрі ... ер балалар тез өсіп
жетіледі де олардың көрсеткіштері тағы қыздардан ... ... ... осындай жыныстық айырмашылық сақталады.
Барлық балаларға ортақ заңдылықтардан ... өсу мен ... ... ... ... ... ... айырмашылықты оқу-
тәрбие, спорт, қара жұмысты ұйымдастырғанда еске алып, жынысына қарай
мөлшерлейді. Кейбір ... ... ... шұғылдануға болмайды, мысалы,
ауыр атлетика т.б. Себебі, олардың болашақ ана ... ... ... ... да ... мүшелер жүйесінің қызметі өмірдегі қажеттіліктен
анағұрлым артық мөлшерде болады. ... ... ... ... ... қосарланып орындалуы байқалады. (Мысалы, зәр шығару,
өкпе, бүйрек, тері, ас қорыту жолы ... ... ... ... ... безі мен бүйрек үсті бездерінің қыртыс қабатында түзіледі
т.б.). Мұндай ұйымдасу организмге күрт ... ... ... ... ... өсуі мен ... сыртқы белгісіне оның дене пропорциясының
өзгеруі жатады. Дене пропорциясы – деп адам ... тұла бойы ... ... қатынасын айтады. Он екі ... ... ... 1:8, 3:8, 4:8 ... ... Бұл ... ... өсіп
жетілген адамның дене пропорциясы болып қала береді. Яғни ересек ... ... ... ... жартысына тең болғанда, оны сымбатты адам
деуге ... ... ... ... ... барлық адамда кездесе
бермейді, себебі оған сыртқы ортаның түрлі жағдайлары әсер етеді. Мысалы,
баланың бас ... ... өсіп келе ... бала ... ... немесе жілік
сүйектері тез өсетін кезде баланың тамағының құрамында сүйектің өсуіне
қажетті кальций мен ... аз ... оның дене ... ... ... болмайды /17/.
Баланың өсуі мен дамуы оның организміндегі ... ... ... ... ортаның жағдайларына байланысты. Организмнің өсу және даму
қарқыны, жыныстық деморфизм және жеке ... мен ... ... тағы ... ... қуалау қасиеттеріне байланысты. Сондай-ақ олар
сыртқы ортаның жағдайына байланысты ... да ... ... ... әдісімен табылған мәліметтер бойынша, сыртқы ортаның жағдайлары
негізгі тұқым ... ... онша асып кете ... яғни ... ... өсуі мен дамуы белгілі биологиялық заңдылықта сыртқы ортаның
әсеріне байланысты ... ... ... ... сақтау, жан-
жақты жетілдіруге қажетті жұмыстарды ұйымдастырғанда ол заңдылықтарды
міндетті түрде ескеру ... ... ... ... ... мен жастардың өсуі
мен дамуының олардың ата-аналарымен салыстырғанда ... ... ... ... ... деп ... яғни ... балалар мен жастардың
белгілі бір жас мерзімінде олардың ата-аналарының сол ... ... ... ерте ... ... Өсу мен ... ... анықтау
үшін баланың немесе жасөспірімнің нақтылы бір жас мерзімін алып, ... ... ... сол ... көрсеткіштерімен немесе сол
жерде бұрын өмір сүрген балалардың орташа көрсеткіштерімен салыстырады.
Айталық, 1976 ... ... ... 13 ... ... бойы ... 152см, салмағы 44,17кг, кеуде шеңбері 78,13см болса, 1950 жылдары
ол көрсеткіштер 146,6см; 37,03кг; ... ... ал 1980 ... айырмашылықтың бар екенін көруге болады.
Өсу мен дамудың акселерациясының бірнеше белгілері бар:
- жаңа туылған нәрестелердің ірі болуы (1970-80 жылдары Алматыда туылған
нәрестелер 1950-55 ... ... ... 3-4см ... 0,4-0,5 ... ерте жыныстық жетілу (қазіргі жастарда жыныстық жетілу белгілері 1,5-2
жыл ерте басталып, ерте ... ... ... ерте қатады (сүт тістері 1-2 жыл ерте ... ... ерте ... ... ... еңбегі ерте жабылады- қазіргі кезде
нәрестенің маңдай еңбегінің 9-10 айда ... ... ... ... ... ... өсуі тоқталады: қалыпты жағдайда жігіттерде 22-24
жаста, қыздарда 20-22 жаста бойының өсуі тоқталса, акселераттарда ... ... ... ... яғни ... бойы 20-22 ... қыздардың
бойы 18-20 жаста өсуін тоқтатады.
Өсу мен дамудың акселерациясының ... ... ... ... ... ... гелиогендік, урбанизациялық, әлеуметтік-
экономикалық, т.б.), бірақ олардың әрқайсысы жеке алғанда өсу мен ... ... ... ... ... ... ... ұсынылған
өсу мен дамудың акселерациясы бірнеше себептерге байланысты пайда болады
деген тұжырымдар ... ... ... ... қызметінің жағдайы оның бүкіл физиологиялық жүйелерінің
жұмысына байланысты. Адам ... әсер ... ... ... жүйесі мен эндокриндік жүйенің қатысуымен көптеген ... ... ... және ... ... ... ... бала
организмінің вегетативтік қызметтері ... ... ... тиіс.
Олардың қан және қан айналыс жүйелері, тыныс алу, ас ... зәр ... ... ... ... ... ... жас
ерекшеліктеріне байланысты қан айналу жүйесі, тыныс алу жүйесі тағы ... ... ... даму ... жеке-жеке тоқтала кетейік.
1.3. Мектеп оқушыларының денсаулығына әсер ... ... ... ... ... ... ... ағзаларының
функционалдық күйіне, өсу және даму ... ... ... да кешенді факторлар әсер етеді. Айта кететін болсақ,
физиологиялық, ... ... ... ... ... әсерінен бала ағзасында кешенді өзгерістер пайда
болып, ағзаның функционалдық ... жаңа және ... ... Оның ең ... жоғарғы жүйке жүйесі қызметінің өзгеруі
оқушылардың ... ... ... ... ... ... ... оқушыларының денсаулығын қорғау, оның ағзаларының қалыпты
деңгейдегі қызметі, әсіресе ... ... ... тыс ... және ... ... қабырғасында білім және ... ... ... оқу-тәрбие жұмысын дұрыс ұйымдастырып, оқу үрдісінің
номативтерін сақтау басты шарт ... ... ... шаршау, қажуының
алдын алу шараларының бірі, біріншіден, балалар мен жасөспірімдердің жұмыс
қабілеттілігінің басты ұстанымы ... ... ... ... ... ... оқу жүктемесі оқушының жас
ерекшеліктеріне, жеке даму ерекшеліктеріне сәйкестігін; үшіншіден, еңбек,
демалыс, тамақтану ... және ... ... ... сай болуын қамтамасыз етуді бақылау болып табылады /20/.
Келесі ерекше фактордың бірі – психологиялық фактор. Психика (мінез-
құлық) – ... ... ... ... ... ішкі ... ... жеке
тұлғаның психикасы, қалыпты жағдайы, белгілі бір уақыт кезіндегі оның ... ... ... сипаттамасы. Психикалық жағдайының ауысып
отыруына қарай адам ... ... ... мен жеке ... арасында
болатын байланысты қолдап отыр. Адам ағзасының даму кезеңдерінде ... ... ... ... Әр ... көңіл- күйінің
өзгеруі оның өз басының психикалық және нейрофизиологиялық санасына,
бұрынғы көңіл-күйінің жағдайына, ... ... ... ... әрі ... ... байланысты болады.
Адамның көңіл-күйінің бәсеңдеп, психикалық белсенділігінің төмендеуі-
депрессия деп аталады. Бұл жағдайда адамда пессимизм, яғни ... ... ... Ол ... жасына, жынысына және әлеуметтік күйіне де
байланысты болады. Депрессия себептері әр түрлі ... Ол ... ... ... ... ... ... заттар,
никотин, өндірістегі улы заттар, дәрі-дәрмек) және гармональды ... (жас ... ... ... ... ... күй ... адамның жүйке психикалық сферасына эмоциялық
ауыртпалықтар түскенде болады. Кез келген адамның іс-әрекеті ... ... ... ... оң ... ... ... шығармашылық мүмкіндіктерін арттырады. Ал керісінше,
еңбек іс-әрекеттерін ұнатпау, яғни ... ... күрт ... ... ... ... ... Сыртқы орта әрдайым тұлға
үшін қолайлы бола бермейді. Сондықтан да өмірлік эмоцияны ... ... ... физикалық еңбек пен дене шынықтыру тиімді әсер етеді. Ол
кезде ... ... ... ... ... ... және миға
қанның тасымалдануы жақсарып, адам көңіл-күйі көтеріңкі болады. ... ... ... ... айналысу әсіресе, отырған күйдегі ой
еңбек қызметіндегі адамдарға өте қажет, себебі отырған кезде физикалық ... ... ... ... анатомиялық, физиологиялық жас
ерекшелігіне қарай кез-келген атқаратын ... да оны ... жан ... бір ... ... ... көңіл-
күйінің тұрақтылығын, қиыншылыққа төзімділігін психикалық саулық немесе жан
саулығы дейді. Жан ... ... дене ... екеуі бір-бірімен
байланысты болып келеді. Ересек ... ... ... ... ... ... жүргендіктен, психика саулығы дене саулығының
жетекшісі ретінде ... ... ... ... немқұрайлық,
сүйіспеншілік, жақтырмаушылық – міне, осының бәрі психика саулығына әсер
етпей қоймайды /21,22/.
Жақсы көңіл-күй қауіп-қатерден ... ... ... ... ... ат салысады. Көңіл-күйдің физиологиялық жоғары
тетігі ми қыртысында, төменгісі қыртыс ... ... ... ... ... ... ... тыныс алу ырғағы, жүрек
соғысы, қан қысымы, зат аламасуы жеделдеп, дене қызуы ... да, ... ... ... болады. Осы айтылғандарға орай, көңіл-күй жағымды
және жағымсыз болып екіге бөлінеді. Жағымысыз көңіл-күй 4 кезеңде ... ... жаңа ... ... тұру үшін ... ішкі ... бастайды. Екінші кезеңде бұл үрдіс шарықтау шегіне жетеді.Үшінші
кезеңде ... қоры ... ... белсенділігі төмендейді де соңғы
төртінші кезеңде қатты қобалжудың нәтижесінде жүйке ауруының ... ... ... ... ... ... ... бір
адамның екінші адамға үстемділігі, әсіресе ... ... ... жан ... өте ... ... тудырады. Мұның адамға,
әсіресе балаларға тигізетін зияны зор. ... ... жас ... ... қорқақ, жігерсіздігі немесе қисық-қыңыр, қарсыласу әрекеті
қалыптасады.
Мұндай жаман жағымсыз көңіл күйді ... үшін ... ... ... ... жылы ... болу ... Қайырымдылық,
кешірімділік, кең пейілділік, имандылық жағымсыз көңіл күйді тудырмайды,
туса тежеп, бой алдырмайды. Өзінің де басқаның да денсаулығын, ... ... одан ... кем ... ... ... мәртебесі өсіп, құрметке
бөленеді.
Әрине баланың мейірімділігін, қайырымдылығын, ... ...... ... мен ... ... ... Демек, көңіл күйдің қалыптасуы – бала мен тәрбиешінің
қауышқан бір бағытта түйіскен үздіксіз жұмысының нәтижесі. ... ... ... ... ... және ол ... талабына сай болады.
Психикалық денсаулықтың дұрыс қалыптасуына мына төмендегі факторлар
өздерінің үлестерін қосады.
1) ... ... ... ... ... ... айтқандай,
«...ізгілікке ұмтылу, жауыздықтан безу адамның жаратылысының
өзінде бар нәрсе», соны ... Егер адам ... ... ... ... көңіл-күйі жадыраңқы
болады. Көңілі жақын адамға ешкім жамандық ойламайды. ... ... ... сенім тудырады да көңіл күйлері
орнында болады.
2) Салауатты өмір сүру. Дұрыс тамақтану, ... ... ... алу, белгілі бір тәртіпте тіршілік ету. Күнде таза ... ... ... ... ... ... ... пайдалы жұмыс
істеп, қоғамға өз үлесін қосу. Абай данамыз айтқандай, «сен ... ... ... ... тап та бар ... Айналаңа жұғымды бол, кемтарға жәрдеміңді аяма!
4) Қанағаттылық, барыңмен ... бол, ... ... ... ... ... Ішімдікке салынбай, темекі шегіп бойыңды улама!
Бұл негізгі факторларға тағы да қосымша факторлар адамның тіршілік
ортасына қарай толықтырылады. ... ... ... ... әсер ... ... әр түрлі, әсіресе жасөспірім балаларда бірдей болмайды. Сондықтан
баланың көңіл күйіне көбірек көңіл бөлу қажет /23/.
Қандай ағза болса да өзі өмір ... ... бір ... ... ... әсеріне бейімделу процестері пайда болады.
Ағзалардың бұл ... ... ... осы ... ... байланысты. Егер де экологиялық факторлардың ... өте аз ... өте көп ... бұл ... өмір сүру ... көп ... Сонымен қатар ағзаның түрлі ... ... ... ... ... зат ... ... өзгеруі,
ағзаның өсу процесінің уақытша тоқталуы, фотопериодикалық ... ... ... әкеп ... грек ... ... ... трактаттарында адам
денсаулығына әсер ... ... ... (жыл ... ... ауа-
райы, климат, жер қыртысы т.б.) және ішкі факторлардың (қоректену, адамның
өмір сүру қалпы, ... ... әсер ... анық ... ... экологиялық факторлардың ішінде ең басты әсер ететін – абиотикалық
фактор. ... ...... ... ... ... сәулелердің әсері, желдің әсері, ... ... ... тағы да ... ... ... болады. Мысалы, жылудың адам ағзасы
үшін маңызы өте зор. Себебі, ол ағзаның денесінің ... өзі ... ... ... ... болады. Адам денесінде бұлшық еттердің
жақсы жетілуі арқылы өздеріне өздері ... ... ... ... Бұл ... ... ... уақытша тұрақсыз да болуы мүмкін. Ағзаның жылуға
бейімделуінің негізгі ... ... деп ... болады:
1. Жылуды химиялық реттеу жолы – сыртқы ортаның жылуы азайғанда ағзаның
өзінің ... ... ... ... ... ... ... – жылудың деңгейі өзгергенде, жылуды өз
денесінен ... ... тұру ... ... артық жылуды
сыртқа шығару процесі. Жылуды физикалық реттеуде ағзаның анатомиялық,
морфологиялық қасиеттеріне, қан айналу ... ... ... ... және оның ... ... ... булану
процестеріне байланысты.
Экологиялық тұрғыдан қарағанда физикалық жылу реттеу ағза үшін ... ... жыл ... ... бейімделуі, мысалы суыққа
бейімделуде ағзада қосымша жылу өндірудің керегі жоқ, ол үшін тек ... ... ... ... болды. Ал ыстықтан сақтанғанда өз денесінен
артық жылуды сыртқа шығару қабілеттілігі болады ... ... ... ... өсіп-дамуына үлкен әсер етуші
тағы бір фактор – антропогендік факторлар. Жеке тұлға тірі ағза есебінде
және ... ... ... тіршілік барысында тірі табиғатпен тығыз
байланыста дамиды, көбейеді. Адамдар арасында да сыртқы ортамен зат ... ... ... ... ... отырады. Адам биологиялық түр есебінде
сыртқы ортаның факторларына бейімделіп қана қоймай, ол өзінің талап тілегін
қанағаттандыру барысында табиғатқа да ... ... ... ... ... ... қажет ете бастаған сайын табиғи ортаға да
бұрын-соңғы кездеспеген белсенді техногенді әсерлерді туындатты. Түрлі улы
заттармен биосфераның ... ... ... қауіп алдына әкеліп тіреді.
Қазіргі таңда кең өріс алып ... ... ... ... ... әсер етуде. Ірі қалаларда автотранспорт санының
күн санап өсуі алаңдатушылық тудыруда. ... ... адам ... ... ... көмірқышқыл газы ағзада қандағы оттегі сіңуіне
кедергі ... ... ... ... ... ауруын тудырады, ал
азот қышқылы түрлі вирус ауруларының ... ... ... қорғасын қан айналу, жүйке, зәр шығару жүйелеріне әсер ... ... ... қабілетін төмендетеді, сүйек және ұлпада
сақталып қалады.
Ластанған ауа, су, жер, онда ... ... ... және ... зиян ... Шаң, ... ... ластанған сыртқы ауа тыныс
алғанда өкпеге еніп, ... ... ... ... төмендетеді,
әсіресе көмірсу тотығы, көмірсутегі т.б. заттар тыныс алу ... ... ... ірі ... Павлодар, Алматы, Өскемен, Шымкент,
Атырау сияқты қалаларда өндіріс өнімдерінің зиянды қалдықтары мөлшерден тыс
бірнеше есе жоғары < 60%. Ауыз ... ... ... ауруларын, гепетит
және тағы басқы науқастың тууына себеп болады. Іле, ... ... ... ... мыс, ... және т.б. улы заттармен ластанған /25,26/.
Ғылыми-техникалық дамыған заманда электрлі маниттік өрісі тұрмыстың
барлық салаларына ... Ол ... ... ... ... т.б. ... ... ауытқуын тудырады. Әсіресе, жүкті әйелдерге, ересек
адамдардың жүйке жүйесіне, жыныс мүшелеріне зиянды әсер ... ... ... генетикалық қасиет болып саналады. Әр адамның ... ... ... ... ұстамдылық және төзімділік
сияқты қасиеттері ұрпақтан – ұрпаққа көшіп отырады. ... ... ... қасиеттерді не күшейтеді, не әлсіретеді. Гендік ... ... ... ... яғни ... берілгіштік болатыны ғылым жүзінде
белгілі: көз, ... ... ... ақыл ... т.б. ... фентотиптік факторлар әсер еткенде ғана бой алуы ... яғни ... ... ... ... егер ... төзімділігі төмендесе ғана
тууы мүмкін. Ғалымдардың есептеуі бойынша, экологиялық ... - 20-25%, ... ... - 20%, ... факторлар -
10%, ал салауатты өмір салтының ... ... тең. Бұл ... ... ... ... ... аурудың шығу тегіне қарай
мынадай 3 топқа шартты түрде жіктеуге болады: 1) ... ... 2) ... ... 3) ... ... айтылған байланыста жеке адамның және әлеуметтік топтың саулығын
болжауға болады. От басында, мектепте, оқу орнында, жұмыс орнында әсіресе,
өндірістік орындарында ... ... ... ... ... Оған дәлел –
профессиялық аурулар; қорғасын өндірісіндегіжұмысшылар өкпе ауруымен, уран
өндірісіндегілерде қан ... тағы сол ... ... ... болуы.
Адамзаттың өз қолымен табиғатқа жасаған шабуылы бүгінде ең жоғарғы
шегіне жетті. Енді соның ... ... ... ... ғана ... ... ... ұрандаудамыз. Осының салдарынан адам денсаулығы
бұзылып, неше түрлі ауруларға белшеден батуда.
Ал, әлеуметтік факторға – ... үй ... және ... ... ... ... Бұлар физикалық, химимялық, ... ... ... ... ... олардың адам организміне
әсерін күшейтеді. Ғылыми зерттеулер ... ... ... ... ... қоғамдық әсердің ықпалынан екені танылып отыр. Дегенмен, адамға ... орта ғана әсер етіп ... ... ... де ... ... оны күшейту және үй тұрмысын, тамақтану режимін,
еңбек жағдайларын жақсарту үшін адам өзіне пайдалы жағымды ... ... ... ... адам ... ... физиологиялық,
әлеуметтік, қажеттерді өзгерту арқылы сыртқы ортаның өзгерістеріне белсенді
бейімделеді /27/.
Қорыта келгенде, жоғарыда айтылғандай адамзатқа соның ішінде ... ... жас ... ... ... ... ... көптеген факторлар әсер етеді олардың
ішінде қайсібір фактордың үстемдігі жоғары болатынын ... ... ... оқушыларының шаршауын және зорығуын болдырмау шаралары:
Тұтас алғандағы ... ... ... ... оның ... оқушылардың дене және психикалық жағынан дамуының ең жақсы
нәтижелерін қамтамассыз ететіндей етіп ... ... ... ... мәселелері балалар мен жасөспірімдердің
күн режимімен, оның ішінде оқушыларға ақыл-ой жұмыстарын тапсыру нормалары
туралы мәселемен ... ... ... мен ... оқу
жұмысы, негізінен алғанда, ми қабығының және сезім мүшелерінің қызметімен
байланысты ақыл-ой еңбегі болып табылады.
Ми қабығы клеткаларының ... ... ... ... бір шегі бар,
сондықтан бұл шектен артық тапсырма беру оқушыны шаршатады.
Қазіргі заманғы физиология шаршау деген ... тек ... ... ғана ... ... ... организмнің қызметінің уақытша нашарлауы
деп түсінеді, бұл шаршау белгілі бір уақыт бойы жұмыс ... ... ми ... ... клеткаларында тежелудің пайда болуына
байланысты туады. Сонымен, организм ... кез ... түрі ... ... ... ... шаршау тудырады /28,29/.
Жалпы қимыл тынышсыздығының пайда болуы шаршаудың басталуының алғашқы
белгісі болып ... Бұл ... ... ... ... ... ... жан жағына алаңдап, сөйлесе бастайды, есінейді,керіледі.
Егер бұл қозғалыс ... ... және ... жұмыс формаларына
ауыспаса, егер ақыл-ой ... әрі ... ... ... ал ... сөзбен ғана таратуға әрекет жасаса, тежелу процесінің жайыла түсуі
айқын байқалады. Шаршаудың одан әрі ... ... ... тежелу
құбылыстары жалпы енжарлықтың және маужыраудың дамуынан көрінеді.
Шаршауды қалжыраумен шатастыруға болмайды. Қалжырау ... ... әрі ол ... ... ... мең ... және ... істегісі келмеушілікпен ілесе жүреді.
Шаршаудан және қалжыраудан басқа тағы да болдырғыштық бар. ... ... ... азды ... бейімділігін немесе қабілетін
білдіреді.
Организмнің шаршағыштығы бірқатар факторларға, ең ... ... ... ... ... ... сыртқы орта
жағдайларына да, сондай ақ оқу ... ... мен ... ... ... Ой-еңбегі мен дене еңбегі кезінде организмнің шаршағыштығын
кеміту және ... ... ... ... ... ... ... түріне жаттығуға және машықтануға байланысты болады.
Ой жұмысы кезінде қанның миға құйылатыны белгілі. Ой жұмысы күшейген
кезде, әсірісе бір ... ... ... ... тыныс алудың
баяулайтыны және әлсірейтіні байқалады. Кейде едәуір шаршағанда, ... ... басы ... қан ... және т.б ... ... ... қоюды қажет ететін сабақтардан кейін балалар мен
жасөспірімдерде бұлшық ет ... ... ... ол дем ... ... оңайырақ жұмысқа ауысқаннан кейін тез кетеді /30/.
Шаршау ең алдымен мектеп оқушыларының жұмыс ... ... ... көбеюінен көрінеді.
Шаршаудың нәтижесінде көздің өткірлігі төмендейді,естуі ... көру ... және ... ... ... ... кез келген қызу ... ... ... ... ... жөн. ... ... адам ғана шаршамайды. Жұмыс істемейтін
мүшенің қай қайсысының болса да біртіндеп ... ... ... және ... үшін үздіксіз жаттығуы, яғни жұмыс істеуі тиіс.
Бірақ істелетін жұмыс баланың жас мүмкіндіктеріне сәйкес ... ... ... Егер ми қабығының айтарлықтай шаршауы әдеттегі нәрсеге
айналса және мұндай жағдайда ... ... ... онда ... ... ... паталогиялық күйге айналуы мүмкін. Зорығу ... ... ... Оның бірқатар белгілері бар: психикалық қызметтің
нашарлауы, ... ... ... ... ... ... тамаққа
зауқының соқпауы, енжарлық және басқалар.
Балалар мен жасөспірімдердің зорығуына оларды қоршаған ... ... ... ауа, жоғары ылғалдылық, шаң тозаң,
жарықтың жеткілікті болмауы және т.б, тамақтың сапасыздығы, ұйқының қанбауы
немесе жайсыз ұйқы, ... ... ... тыс ауыр ... ... ауыр күйзеліс және басқалар әсерін тигізеді.
Зорыққан мектеп оқушыларын емдеу үшін айырықша режим және ұзақ ... ... көп ... ... ... ... ... оқушыларды
нерв ауруына ұшыраған балаларға арналған мектеп санаторийге орналастыруымен
байланысты болады. Зорыққанда қалыпты ұйықтауға ... ... ... ... бар. ... аса ... ол нерв ... ауруларының пайда
болуының бір себебі болып табылады. Бұл ... ... ... мен ... организмнің жұқпалы ауруларға және басқа қолайсыз
факторларға қарсы тұру қабілеті күрт нашарлайтынын есте сақтау керек /31/.
Күн режимін, соның ... ... ... оқу ... режимін,сабақ
кестесін дұрыс құру, қиын және оңай пәндерді және сабақтың басқа түрлерін
дұрыс ұштастыру, ... ... ... үй ... ... және т.б. мидың үлкен сыңарлары қабығының ... ... ... ... ақ саналы, әрі тәртіпті мінез ... ... ... ... ... ... аса ... алғы шарты болып
табылады.
Мектептің оқу-тәрбие жұмысындағы режимнің маңызы.
Оқушылардың мектептегі ... ... ... ... жұмыс істейтің
әрбір мектептің міндетті шарты болып ... ... ... ... ... мен денсаулығын сақтаудың негізгі шарттарының бірі. Мектеп
режимін дұрыс ұйымдастырмау немесе оның ... ... ... ... ... ... ... оларды әжептәуір шаршатуы мүмкін.
Мектептегі дұрыс ұйымдастырылған режим оқу ... ... ... саналы тәртіпті күшейту және мектеп оқушыларының денсаулығын
нығайту үшін ... ... ... ... ... элементтері :
А) оқу жылының ұзақтығы және календарлық жылдың барысындағы үзілістер
каникулдар;
Ә) мектепке балалар ... ... ... ... оқу ... ... сабақтың ұзақтығы және оны тек педагогикалық жағынан ғана ... ... да ... құру;
Г) пәндерді олардың ауыр жеңілдігіне қарай дұрыс бөлу; оңай және ... мен ... ... сабақтар арасындағы үзілістерді тиімді ұйымдастырып, таза ауаны ... Оқу күні ... ... ... және бұл ... дұрыс
ұйымдастыру;
Ж) мектеп бөлмелерінде үлгілі тазалықты, сыртқы тәртіпті және ... ... ... ... ... ету;
З) балалар мен жасөспірімдердің кластан тыс жұмысын дұрыс ұйымдастыру және
уақыт жағынан ... үйге ... ... нормалау; сабақтарды әзірлеуге қажетті уақыт,
тапсырма берілетін пәндердің саны; ... ... ... ... ... ... тапсырмалар беруге болмайды;
К) мектеп режимінің оқушылардың тәуліктік режимімен табиғи байланысы /32/.
Оқу күнінің ұзақтығы жіне ... ... ... ... ... ... ... режимінің аса маңызды бір элементі болып
табылады. Ол балалардың жасына сәйкес ... ... Өте ұзақ оқу ... ... ... күрт ... Оның үстіне оқу
күнінің бойында сабақ санының көп болуы балалар мен жасөспірімдерді олардың
денсаулығы мен дұрыс ... үшін аса ... таза ... ... ... және спортпен айналысу мүмкіндігінен айырады. Осыған ... ... ... ... үшін әр ... өтілетін сабақтардың саны
оқушылардың ми қабығының қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ететіндей ... ал бұл өз ... ... оқу жұмыстың нәтижелі болуы және
күштерінің сақталуы үшін қолайлы ... ... ... ... оқу ... ... апталық міндеттің мына
төмендегідей болуын талап етеді: I II кластар үшін 24 ... III ... ... ... IV класс үшін 29 сағат, V- VIII класс үшін 34 сағат, IX-X ... 36 ... ... ... ... санының бірталайы ән күйге, дене
шынықтыруға, еңбек сабағына, яғни ақыл-ой жұмысын онша талап ... ... ... ... сабақтардан өзгеше болатын сабақтарға берілетінің
атап өткен жөн /33,34/.
Гигиеналық тұрғыдан алғанда, қазіргі ... ... ... ... кейбір жақтары даулы. Бірінші класта күн сайын төрт сабақтың
болуын дұрыс деп санауға болмайды. Баланың үй ... ... ... ... 2 ... қана ... балалар бақшасынан бірден мектептегі 4
сағаттық сабаққа көшу олардың әдет ... ... ... ... көбінің қолынан келмейді. Төрт сағат бойы мектепте болу бірінші
класс оқушысы үшін өте ауыр, ал төртінші сабақ онша нәтижелі ... VIII ... 6 ... болуы гигиеналық тұрғыдан алғанда қолайлы
болмайды. Мектеп оқушыларының ... ... ... ... ал жұмысқа қабілеттіліктің соншалықты төмендейтінін,
сондықтан бұл сабақтар нәтижелі болмайтынын көптеген ... ... ... дәл ... ... оқу екі ... ... таңертеңгі сағат 9 -да басталуы ... ... ... ... ... балалар мен жасөспірімдердің көбінесе ұйқыларының қанбауына,
мектепке асығуына, таңертеңгі тамақты жүре ... әкеп ... ... ... мектеп оқушыларының көңіл күйіне және денсаулығына, ең алдымен
олардың нерв системасына, теріс әсерін ... ... ... ... ... ... ... кейде сабаққа кешігуден қорқу елеулі
нерв қозуын тудырады.
Сабақ кестесін жасау. Сабақ кестесін жасаған ... ... ... және сол ... нақты жағдайларды есепке алуға тура келеді.
Алайда аса алуан түрлі жағдайлардың ... ең ... ... ... ... ... ... кезде ең бірінші еске ... ... қиын ... оңай ... дұрыс үйлестіріп қою.
Пәндерді қиындығына қарай бөлу тым ... ... және ол ... ... ... оқушылардың ынта қою және белсенділік
білдіру дәрежесіне, мұғалімнің өз ... оның ... және ... материалына қай жағынан келуіне байланысты.
Пәндерді шартты түрде бұлайша бөлуге болады: ... ... ... одан оңайырақтарын келтіреміз : а) шет тілі, ... ... және ... б) ... ... және география; в) ана тілі мен
әдебиеті; г) дене шынықтыру, еңбек ... ... ... ... және ән
салу. Дене шынықтыру сабақтарындағы негізгі нәрсе дене жұмысы, ал қалған
оқу пәндерінің : ... ана тілі және т.б ... ... ... ... есте ... жөн; ... ой-еңбегін талап ететін сабақтарда да
таза дене күшін жұмсау орын ... ... ... ... оқу күні және оқу ... ... ... қабілеттілігі өзгеретінін ескерген жөн /35/.
Бірінші сабақта мектеп оқушылары іске икемделе бастайды, олардың
жұмысқа қабілеті әлі ... ... ... және үшінші сабақтарда жұмысқа
қабілеттілік артып, ал төртінші сабақта шаршаудың ... ... ... ... ми қабығы қызметінің ең көп күш жұмсауын талап ... ... ... және үшінші сабаққа қойған жөн, ал соңғы сабақтарда
оңай пәндерді өткен дұрыс. Жұмысқа қабілеттілік апта бойынша да ... ... ... оқушыларының жұмысқа қабілеті ... ... ... күш ... ... ететін, бір күйден ... ... ... ... бар пәндерді қойған жөн.
Оқу жұмыстарының кестесін ... ... ... ... күш
түсіретін пәндер мен сабақ түрлеріне, ұзақ ... ... оқу, ... ... және ... күн ... ... ескере отырып, класқа
жарық ең жақсы түсетін уақытты бөлудің зор маңызы бар.
Класқа ... ... ... ... ... қыс ... ... көп күш
түсіретін жұмыстарды алғашқы және ... ... ... жөн. ... ... жұмысы жазу немесе көшіру болатын бірнеше сабақтың ... бірі ... ... ... керек, өйткені бұл жағдайда қолдың бұлшық
еттері мен көз ғана емес, сондай ақ көру ... ... және ... ми ... тиісті участоктары шаршауы мүмкін.
Мектеп режиміндегі үзілістердің маңызы. Нерв ... ... ... және оның ең ... бөлімі мидың үлкен сыңарларының дем
алуын қамтамасыз етуге бүкіл оқу күні бойында әрбір сабақтан ... ... ... ... ... ... ... аралығындағы
демалысты қамтамасыз ететін үзілістер ... ... ... олар ... қызу ақыл ой ... ... ... демалыс беру үшін қажет
/36/.
1.4 Оқу жүктемесінің әсерінен қан айналу жүйесі мен ... ... ... ... ... ... оның ... маңызды фактор
бола отырып, бала ағзасының көптеген еңбек етуін қажет етеді. ... ... ... ... іс-әрекетіне әсер ... ... ... ... ... ең ... ... ақыл-ой жүктемесіне
әсер етуі. Сонымен қатар оқушылардың ағзасына статикалық жүктеменің әсері
де компонент болып ... ... ... ... мектеп оқушыларының 7-
17 жас аралығында, қан қысымының өзгерісі, оқу жылдың сонында барлық ... ... ... С.Б.Догадкина 1980 жылы I – IV
сынып ... ... ... ... ... ... ... жүргізген. Жүргізген
зерттеулері бойынша, I,IV сынып ... ... ... ... жиілігінің қысқаруы мен максималды қан ... ... ... ... жас ерекшелігіне байланысты,
әрбір оқу жылдың басындағы бейімделу өзгерістері әр ... ... ... ... ... зерттеу кезінде, ағза қызметінің
өзгерісіндегі ауытқу ... ... ... ұзақ ... ... ... мен тәрбиелеу жағдайында физикалық, динамикалық
жүктемелер жатады. Осы ... ... ... ... ... мен ... ... қызметінің күрделі
нейрогуморалды механизімінің реттегіші болып табылады. Қан ... ... ... ... ... ... ... ажыратылады.
Қан айналым жүйесіндегі бейімдеушілік өзгерістерін анықтау кезінде көңіл
аударған жөн: 1) қан айналым ... ... ... ... ... ... –ой мен ... жүктемелер кезіндегі
гемодинамикалық өзгерісіне; Жалпы ұзақ ... ... ... қысқару қабілетіне әкеледі /39/. I – X сынып ... ... ... миокардтың фазалық қатынасы әрбір оқу жарты
жылдықтың басы мен сонында жүргізіледі. I ... ер ... ... ... ... ... дейін, жүрек цикілі ұзартылған түрде, ал ынта
салу кезінде диастолық көлемі жоғарлаған түрде ... ... ... ... ... дамиды. Диастолық
ұзақтығының жоғарлауы, бірінші мен екінші оқу жарты жылдығында байқалады,
ал ынта салу ... тек қана ... ... ... ... ... ... оқитын қыз балаларда ер балаларға қарағанда бейімдеушілігі өзгеше,
оларда оқу барысында ... ... ... мен ынта салу ... ... ... ... қыз балаларда қысқы демалыстан
кейін жоғарлайды, ал оқу ... ... ол ... ... ... ... ... ұзақтығы I сыныптағы қыз балалардың жүрек ... ... ... ... ... III ... ... қысқару қызметі бейімдеушілік өзгерістерімен
сипатталады. Ер ... ... ... ... ... оқу ... көлемі жоғарлайды. Ал қыз балаларда жүрек ... ... оқу ... ... ... ... гиподинамикасының дамуымен
сипатталады. Бастауыш сыныпта оқитын оқушылар, оқу жүктемесі кезінде
орталық ... мен ... ... ... әсер ... негізгі көрсеткіштері, ... ... ... және оқу ... ... ... гиподинамиканың синдромы
дамиды.
Мектепте оқушылар үшін оқу жылдың соңы өзгерістерге толы, бұл кезде
оқу жүктеме мөлшерінің жоғарлауы мен оқу ... орын ... ... ... байқалады. Осындай өзгерістер жүрек-қан айналу жүйесінің
қызметіне, миокардтың сол жақ қарыншасына әсерін тигізеді. IV сыныптағы ... ұл ... ... ... ұзақтығы қысқа болады. Ер балаларда оқу
жылдың сонында, жас ерекшелік және ... ... ... ... ... келеді. Ал қыз балаларда оқу жылдың ... ... түрі ... Оқу ... ... ... ... дейін жүрек цикілінің ұзақтығының жоғарлауы әсіресе қысқы демалыстан
кейін анық байқалады. Жалпы бірінші жарты жылдықтың ... оқу ... ... гиподинамия синдромы дамиды. Ал ... ... оқу ... ... ... ... ... қыз балалары 11-12 жастар аралығында, жылдың басынан бастап,
аяғына дейін жүрек жиілігінің ... ... ... ... ... ... күйінің дамуымен ерекшелінеді. Ер
балаларда гипердинамикалық күйі екінші оқу жарты жылдығында дамитын болса,
қыз балаларда бейімдеушілігі, ... ... ... ... ... егер де ... жүрек цикілінің ұзақтығын жоғарлатса, онда оқу
жылдың ортасында диастолық кідірісі қысқа болады.
Ер балаларда 13-14 ... ... оқу ... ... бастап сонына
дейін, жүрек цикілінің ұзақтығында жоғарлауы байқалады. Жүрек жиілігінің
қысқаруының баяулауы қысқы ... ... ... ал ... ... оқу ... жылдығының сонында ұзартылған күйде болады. Келтірілген
көрсеткіштер оқу жылдың сонында ... ... ... ... /40/.
Миокардтың қысқару қызметінің көрсеткіштері 13-14 жастар аралығында,
қыз балаларда жас ерекшелік топтардан айырмашылығы, бірінші жарты жылдықтың
басынан бастап, ... ... ... цикілі мен диастолық ұзақтығы
төмендейді. Ал екінші оқу ... ... ... ырғағы сиретіледі,
диастолық кідірісі ұзартылған күйде болады.
VII сыныпта оқитын қыз балалар үшін, ... оқу ... ... ... ... ... анықталады.
VIII сынып оқушыларының жүрек жұмысы, оқу жылдың ішінде бірнеше рет
өзгерістерге ұшырайды. Қыз ... ... ... ... ... ер балаларда жүрек цикілінің гиподинамикалық ... ... ... ұзақтығы оқу жылдың сонында қысқаруымен сипатталады.
IX сыныпта оқитын ер балаларда, жүрек цикілі бірінші оқу ... ... ал ... оқу ... ... ... жоғарлаған
түрде болады. Ал X сыныпта оқитын оқушыларда оқу ... ... ... жиілігінің баяулауы тек қана қыз балаларда байқалады, ал ... ... ... қызметі жүрек ырғағының жиірек соғуының
және диастоланың қысқаруының арасында жүреді.
Бастауыш сыныпта оқитын оқушылардың жүрек ... ... ... ... бағытталуы, көптеген жағдайларда ... ... мен ... ... ... ... қысқару
қызметінің осындай түрінің өзгерісі, V ,VII сыныптарда оқитын ... ... ... ... ... ... ... миокардтың қысқару қызметінің пісіп жетілуімен сәйкес
келеді.Қорытындылай келе, жүрек жұмысының бейімдеушілігі ... ... және ... қан ... ... дамуы жас ерекшелігінде анық
көрінеді /41,42/.
Ой еңбегі қан айналу жүйесінің күйін ... және ... ... ... ... ... барысында
оқушыларда пульстық жиілену мен қан қысымдары ... /6/. ... ... қан ... ... 1980 жылы жүргізілген зерттеулердің нәтижелері бойынша
ұзақ уақытты ... ... ... ... қан айналу жүйесіне әсер
ететінің анықтаған. ... ... ... қатысқан зерттеушілердің 71 %
-да, бас миының ... ... ... ... ... артерия мен
қантамырлар тонусының жоғарлауына байланысты болады. Төрт сағаттық ақыл-ой
жұмысы кезінде, ішкі ұйқы ... ... ... кішіреюіне әкеліп
соғады. Осы зерттеулердің нәтижесі ақыл-ой жұмысы кезіндегі қан ... ... ... ... ... Ақыл-ой жұмысы
кезінде перифериялық қарсыласуының төмендеуі байқалады, ал оның деңгейі
тапсырманың қиыншылықтарына байланысты ... ... ... бірдей
тестіленген сипаты, оқу жылдың әр түрлі кезеңдерінде қан ... ... ... ... ... береді. Жас ерекшелігіне
байланысты оқушылардың мидағы қан айналу жүйесінің сандық ... ... және ... ... ... ... ... әрі
актуальды мәселесі болып табылады.
Мидың қан айналу жүйесінің ерекшелігі 8-10 ... ... ... ... ... ... орындаған процесінде
анықтап алуға болады /43/. ... қан ... ... 8 ... ... сипатталады және ми тамырларының тоникалық қысымы әр ... ... ... ... кезінде 10 жастағы балаларда қан
тамырларындағы тұрақсыздығы төмендейді.
Қан ... ... ... ... анықтау үшін, оқу
жүктеменің ұзақ уақытты ... ... оқу ... әр ... ... пен ... жүктемесін орындауға мүмкіндік
береді.Бұл кезде қан ... ... ... ... ... 1980 жылы жүргізген зерттеулері бойынша, I –IX сыныптар
аралығындағы ... иық ... ... ... ... ... қан айналу жүйесінің күйін бағалау үшін, Н.Н.Савицкийдің
механокардиография әдісі қолданылады. I –IX ... ... ... екі ... ... ... және ... тобында жүректің шығару көрсеткішінің жоғарлауымен ерекшеленеді. Ал
екінші тобында керісінше төмендеумен ерекшеленеді.
Қан айналу жүйесінің ... ... оқу ... ... ... қан ... ... жүрек жиілігі баяулайды. Егер де жас
ерекшелігіне байланысты, иық ... ... ... ... ... ... ... соғады. Орталық
гемодинамиканың ... ... 7-8 ... аралығындағы оқушылар
реакцияға түседі.
Статикалық қызметі ... жас ... ми ... ... ... ... Статикалық ынта салу кезінде, реонцефалограмма
амплитудасы барлық ... ... ... ... ... оң және сол ... шарында әр түрлі болып ... жас ... ... қан тамырларының сол
жағындағы ... ... ... ер ... ... ... ... сол жақ жарты шарындағы қан тамырларына екі түрлі реакция тән:
1) Сол жақ ассиметрияның коэфициентінің төмендеуі; 2) ... ... ... ... ... оң жағындағы ассимметрияға айналуы.
Барлық ер балаларда ірі ... ... ... ... жоғарлайды /44,45/.
Микроскопиялық зерттеулер арқылы жасөспірімдер, балалар жүрегінің
жасқа байланысты динамикалық құрылымы 7-10 жастағы балалардың ... ... ... ... нәзік әрі қысқа талшықтар бар екендігі, олардың
арасында ересектерде кездесетін май ... жоқ ... ... Бұл
кезде жүректің нерв аппаратының дифференциясы анықталған және ол 12 ... ... ... ... бойынша ересек адамның
жүрегіне ұқсас.
Жүрек жақтаулары үш қабаттан тұрады : ішкі ... ... ... миокард және сыртқы қабат- эпикард. Эпикард жүрек қабы перикардтың
ішкі астары болып табылады.
Балалардың эпикарды ... ... жұқа және ... ... оның ... ... қан тамырлары анық көрінеді.
Эндокард жүректің ішкі жағын қаптап жатыр. Одан екі ... ... ... Бала ... ... ... ... келеді
әрі аздаған өзгешелігі болады.
Жүрек жақтаушыларының анағұрлым күшті қабаты миокард болып табылады.
Оның талшықтары балаларда анағұрлым ... ... ... ол нашарлау
дамыған, қысқа әрі тығыз болады. Балалар миокардында май клеткалары ... жас ... ... ... ... жалпы жылдамдығы
салыстырмалы түрде баяулайды, қарыншалар жүрек қалқаншаларынан ... ер ... мен қыз ... жүректерінің салмағы бірдей өседі. Осы
мерзімде қан тамырларының шеңбері де артады, сөйтіп 11-12 жасқа дейін өсіп
келе жатқан ... пен қан ... ... ... ... қатынас
сақталады.
Жыныстық пісіп жетілуі кезеңінде жүрек қан тамырларынан гөрі
жылдамырақ ... сол ... қан ... ... тамырлармен жүреді. Бұл
миды оттегімен қамтамасыз етуге және ... ... ... қан ... ... жүректің қағуы, ырсыл, жүректің ... ... ... болады. Бұл құбылыстар қыздарда анағұрлым күрт ... ... ... ... салмағының өсуі ерте басталады да ертерек
аяқталады. Ер балалар жүрегінің ... ... қыз ... ... ... бұл ... бәрі уақытша және олар жыныстық пісіп-
жетілуі аяқталған соң ... ... ... ... ... ... ... экскурсиялар ұйымдастыруда мұхият есепке
алынуы тиіс. Оқушылар жүрегінің және қан ... ... ... ... ... ... ... киім мен аяқ киімнің гигиеналық
ұйымдастырылуының аса зор маңызы бар.
Жүректің жұмысына, ... да ... ... пайда
болуына темекі тарту, алкогольді ішімдіктерді пайдалану, психикалық
зардаптар әсер етеді. ... ... ... факторларға жол бермеу,
жүректің берік болуына септігін тигізеді.
Баланың жасы өскен сайын жүрек ... ... мен ... ... ... ұлғаяды.Бұл өсу әсіресе алғашқы жеті жылда айырықша
байқалады. Мәселен, жаңа туған сәбиден ол 2,4 мл- ге, 7 ... 12 ... 41,0, ... ... – 60,0 мл – ге тең.
Жас өскен сайын жүректің ішкі құрылымы әжептәуір өзгереді : қабаты,
бұлшық ет ... ... ... ... ... ... гистохимиялық жағынан ғана емес, қызметі
жағынан да ... ... ... ... ... ... отыратын қан айдау – жүректің
функциялық қызметінің ... Ол ... ... мен қарыншаларының рет
ретімен жиырылуы мен босаңсуының арқасында жүзеге ... ... ... ал ... ... диастола деп аталады. Жүрек
жиырылған кезде байқалатын систола мен диастоланың және керісінше алмасып
отыруы ... ... деп ... ... ... циклінің ұзақтығы 6-7 жасар
балада 0,63 секундқа, 12 жастағыда – 0,75, ал ... ... – 0,8 ... 6-7 ... ... ... ... 95- 100 рет, 12 жастағыда 80-90, ал
үлкен адамда 68-70 рет жиырылады.
Физикалық жүктеменің жоғары әрекетіне, қан ... ... ... ... сипаттағы физикалық жүктеме қан айналу жүйесінің
өзгерісіне әкеледі /47/. ... ... ... жүктеменің әсері
көбінесе арнайы параметрлері арқылы ... қан ... ... ... перифериялық қантамырлары жатады. Динамикалық, физикалық
жүктеме кезінде, ұзақ уақытты жүрек ... ... ... ... қатар осы өзгерістер бастауыш мектеп жасынан, жоғары сыныпқа дейін
жоғарлайды. Жүрек жиілігі көптеген факторларға байланысты ... ... ... ... ... ... ... шынықпаған жасөспірімдердің шеткі қан
қысымдары жоғарлайды. Ал ... ... ... қан ... жас ... ... үздіксіз жүктемелер кезінде қанның
минуттық мөлшері соққының мөлшеріне байланысты жоғарлайды. Жасөспірімдерде
жүктемелердің субмаксимальды ... ... ... ... жүктеме реакциясының 4 негізгі түрін ажыратты: қолайлы,
дисреттеуші, шартты қолайсыз , шаршаудың бастапқы реакциясы жатады. Соңғы
түрі ... мен ... ... ... кейін көрінуі
мүмкін. Жүктемелерден кейін жүректің минуттық ... ... ... 11-12 ... ... ... ... сол
жақ қарыншаныңсистолды құрылымының фазалық өзгеруінің 60% -ы миокардтың
гипердинамия ... түрі ... ... ал 40% - ы ... бойынша
өтеді.
Ал 13-14 жастар аралығындағы жасөспірімдерді ... ... ... ... кезеңімен байланысты. Жүрек жиілігінің
қысқаруы 11-12 жастар аралығындағы жасөспірімдермен салыстырғанда ... ... ... ... сол жақ ... ... 11-12 жастағы жасөспірімдерге ұқсас өтеді. Екі жас ерекшелік
топтардың ... ... ... ... ... ... ... көпшілігінде 15-16 жастар аралығындағы миокардтың
гиподинамия синдромы байқалынған және мөлшерленген физикалық ... сол жақ ... ... ... ... ... ... /48,49/.
Миокардтың гипердинамия синдромының дамуы 11-12 жастағы оқушыларда
қан ... ... ... өзгерістерге ұшырайды және жүктеменің сонында
жоғары деңгейде тұруы мүмкін. Ал Шеткі қан қысымының жоғарлауы ... ... ... ... ... ... алу – организмнің өмірлік маңызы бар қызметтерінің ... ... орта мен ... арасындағы газ алмасуды қамтамасыз етеді. Осы
қызметтің ... ... ... ұдайы қамтамасыз етіледі де,
алмасу өнімдері – көмір қышқыл газынан, су ... және тағы ... ... алу ... бір ... өтетін, бір – бірімен тығыз байланысқан
үш процестен тұрады. Бұл сыртқы ... өкпе ... ішкі ... алу ... ... өту ... Сыртқы тыныс алу ... ... ... ... ... ауа мен ... газ алмасуы
болып табылады. Ішкі тыныс алу – бұл ұлпалар мен қандағы ... ... ... жаңа ... ... ... еместерден арылады.
Тыныс алу жүйесінің бейімделгіштік критериясы оқу жүктемесі кезінде,
жоғары реактивтілігі мен функционалды ... ... ... ... процесі, ағзаның тіршілік ету жағдайы мен
мүшелер жүйесіндегі сезімталдығымен ерекшеленеді.
Адам ағзасы қоршаған сыртқы ортамен қатты, сұйық және газ ... ... өмір сүре ... ... алу ... ... мен
көмірқышқыл газын таситын негізгі міндеттерінен басқа да қызмет атқарады.
Дем алу мен шығарудың ырғақты ... ... ... денеміздегі барлық ішкі
мүшелер әсер етеді. Көк еттің (диафрагманың) дем алып, дем ... және ... ... ас қорыту мүшелеріне қысымдық әсер етеді.
Сонымен қатар дем алу ырғағы ... ... ... ... әсер ... Тыныс
аритмиясы, әсіресе жыныстық жетілу кезінде жақсы байқалады. Тыныс ырғағы аз
болса да, ... ... ... қан айналымына, мидың қызметіне әсер
етеді. Қалыпты ырғақпен демалғанда, адамның ойлау ... ... ... сабақ оқып жатқанда, оның алдында баланың ... ... ... тиіс /50,51/.
Тыныс алу жүйесінің негізгі міндеті, ... ... ... ... ... ... ... байланысты, өкпедегі ауаны
айдау мен оның реттелуін өзгерту ... PaO2 , PaCO2 , ... Осы ... сәйкес, реттеуші параметрдің өзгерістері, тыныс
алу жүйесінің орталығына әсер еткенде өзгерістерге ұшырайды.
Барлығымызға мәлім, егер де ... және ... тау ... ... ету ... тыныс алу орталығының сезімталдығы
гипоксияға өзгереді.
Физикалық жүктемелер кезінде, тыныс алу ... ... және ... ... кұрамы өзгереді. Өкпедегі тыныс алу
жүйесінің бейімдеушілік көрсеткіші, ... ... ... Жаңа ... ... ... күннен 6-7 жасқа дейінгі аралықта
өкпесі 8 есеге дейін үлкейеді. Ал 14-15 жаста ... ... жаңа ... 20 есе ... ... ... ... алатын жоғары қабатының
ұлғаюымен бірге, оның түтікшелері арқылы бір мезгілде ... ... ... де ... Бұл ... ... ... балаларда
анағұрлым жоғары және де 7-ден 14 жасқа дейін ... ... ... ... ... ... ұлпалары анағұрлым серпінді,
келеді, сондықтан тыныс алуды жүзеге асыратын ... ... ... ... ... көп энергия жұмсайды (ересектердің бұлшық еттеріне
қарағанда көбірек жұмыс атқарады), ... 8 ... ... тыныс
алуға қатысатын бұлшық еттерінің жұмысы ... ... ... 2,5 есе ... ... алу ... еттерінің төзімділігі мен
іскерлігі қыз балаларда 13-14 жасқа дейін, ер балаларда 17 ... ... ... ... ... кеуде қуысы немесе қарын бұлшық еттерінің бір
минутта жасаған ... ... және ол ... ... ... ... ... болады. Жас балаларда газ ... ... ... пайдалану ересектерге қарағанда едәуір
болады. Баланың жасы ұлғайған сайын оның тыныс алуы сиретіледі. Жаңа ... ... 40-60 рет ... ... ... ол ... ырғақты бола
бермейді) : төменгі сынып оқушыларында 22-20, 12 ... – 18, ... ... ... ... ... - минутына 16 рет. Ал 8 ... ер ... ... алу ... қыз балаларға қарағанда жоғары, ал
жыныс мүшелерінің жетілу кезеңіне қарай қыз ... ... алу ... ... байқалады. Тыныс алу жиілігі ауыр және ой ... ... ... ... ... ауытқулары кезінде өзгеріп отырады
/52,53/.
Өкпенің бір минуттығы ауа айналымы немесе бір ... ... деп ... тыныс алу көлемінің бір минутта жасаған тыныс алу жиілігіне қатысын
айтады. Мысалы, ол 12 ... – 7000- 9000, 14 – 15 ... – 6400 ... тең. Жоғары сынып оқушыларының тыныс алуы ... ... ... ... ... бола ... Балалар өкпесіндегі ауаның минуттық
айналымының дәрежесі өте ... Ол ... ... және ... ... ... ... еңбекке байланысты. Минуттық ... ... ... ... байланысты ер балаларда, қыз ... ... ... ... алу жүйесі жүрек-қанайналу жүйесінің физикалық жүктемесіне
байланысты, бейімделудің ... ... ... ... : ... және ... ... жатады. Бейімдеушіліктін кардиальді ... ... ... ... Ал ... және аралас түрлері төменгі жаттыққандығының көрсеткішімен
ерекшеленеді. Тыныс алу мен жүрек ... ... ... ... ... себебі оқушылар комплексті гимнастикалық
жаттығуларды орындаған кезде оттегінің 26-46 % ... ... ... ... ... ... ... 70%
пайдаланады.
Физиологияда жасөспірімдер физикалық жаттығуларды орындау кезінде
ағзаның жүктемеге қарсы әсері, өсу мен ... ... ... ... ... ... ... II - ші мен III - ші
кезеңдердің ... ... ал II – ші ... төмендеуі байқалады
/55/.
2.ЗЕРТТЕУ ОБЪЕКТІЛЕРІ МЕН ӘДІСТЕРІ
Зерттеу жұмысы 2009 жылдың қыркүйек айынан 2010 жылдың қаңтар айына
дейінгі ... ... ... № 140 ... ... мен ... Қарасай ауданы Алғабас орта мектебінде жүргізілді.
Зерттеу объектісі: Зерттеу жұмысы 12 жастан 16 жасқа ... ... ... ... 20 оқушы қатысты. Жынысына байланысты
олардың 10 қыз бала, қалған 10 ұл бала.
Ғылыми тәжірибелік ... ... ... әдістер
қолданылды:
Антропометрия, динамометрия, вариациялық статистика әдістері.
Алдымен оқушылардың ағзаларының физикалық дамуын ... даму – ... ... ... және көлемін анықтауға
мүмкіндік туғызатын ағзаның морфологиялық және функционалдық қасиеттерінің
жиынтығы ... ... ... ... мен ... өсу процесін
анықтайды. Физикалық даму көрсеткіштері – физикалық күш, оқушының еңбекке
қабілеттілігін және шыдамдылығын ... ... ... ...... ... көрсеткіштерін өлшеу әдісі болып табылады. Бұл
әдісте баланың бойын, кеуде шеңберін сантиметрлік лентамен, дене ... ... ... ... ... өлшейді. Негізгі өлшеулердің
техникасы мен методикасы белгілі білім мен ... ... ... Сол
сияқты құралдардың дәлдігі, қызметкерлердің ұқыптылығы мен ... ... ... білуі қажет. Антропометрлік ... ... ... әр ... ... ... ... нақтырақ анықтауға
француз антропологы Поль Брок пен американдық антрополог К. Купер ұсынған
есептеу формулалары ... Брок ... ... дене ... (кг) (ТДС) = бой ұзындығы (см) – 100;(1)
К. Купер есептеуінше: ұлдар үшін:
ТДС (кг) = (бой ұзындығы (см) х 4 : 2,54 - 128) х 0,453; ... ... (кг) = (бой ... (см) х 3,5 : 2,54 - 108) х 0,453; ... ТДС фунттармен анықтағанда:
1 фунт = 0,453; 1 дюим = 0,02 х 4 - 0,0254; (4)
Екінші – оқушылардың кеуде ... ... ... ... ... ... екі ... екі жаққа жаюы керек. Сантиметрлік лентаны артқы
жауырынның төменгі бұрышына ... ... ... ал ... ... ... ... сегментінен өткізіледі. Содан кейін оқушы ... ... ... ... ... ... ... барып өлшеу
керек.
Динамометрия әдісі – қолдың бұлшықет күшін және аяқтың ... ... ... ... Қолдың бұлшықет күшін өлшеу үшін
балаларға арналған киллограмдық мөлшерді көрсететін ... ... ... ... болатын қолдық динамометр аспабы пайдаланылды..
Әр қолды яғни, оң және сол ... ... ... Ол үшін ... қолға
алып, қатты қысып әр қолға 3 реттен жүргізіледі және ... ... ... ... аламыз. Әдетте оң қолдың күшінен сол қолдың күші 5-10
киллограмм шамасында кем болып, яғни ... аз ... ... ... ерекше бұрандалы темірден жасалған динамометрлік
аспаппен өлшейді. Зерттелуші динамометрге бекінген аяқ ... ... Әр ... табаны 2/3 жағдайда аяқ ілмегіне кіріп тұру керек. Оқушы
қолын аспабтан қашықтығы тізенің деңгейінде қойып, аяғы мен ... ... ... күші жеткенше тартады. Көбіне мұны 1 рет ғана жасауға болады.
Вариациялық статистика әдісі – ... ... ... ... ... Материалды статистикалық өңдеудің негізгі
мақсаттарының бірі – ... ... ... ... тән
ерекшеліктерін сипаттайтын көрсеткіштерін табу және ... ... ... ... ... жиынтықтарды екі көрсеткіш арқылы
сипаттауға болады: 1) Белгінің орташа ... 2) ... ... ... немесе орта шаманың ауытқу дәрежесі. ... ... ... арифметикалық орта шаманы биологиялық ғылыми-зерттеу
жұмыстарында пайдаланудың маңызы зор. Арифметикалық орта ... табу ... ... ... және оларды бақылаулар санына ... ... ... орта шама М әрпі арқылы белгіленеді
және төмендегі формула бойынша есептелінеді: М= Σ х:n немесе ... ... ... ... ... Ал, ... ауытқу (сигма)
өте маңызды сатистикалық көрсеткіш –арифметикалық орта ... ... ... үшін ... Орта шаманың қатесі m немесе Sх деп
белгіленеді және мына ... ... ... ... m=б/ ... n;
3. ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ НӘТИЖЕСІ МЕН ТАЛДАУ
3.1. Алматы қаласы №140 гимназия мектебінінің 12-13 жасар жасөспірімдердің
физикалық және ... ... ... 12-13 ... ... ... ... 2009
жылдың қыркүйек айы мен 2010 жылдың ақпан айы аралықтарында жүргізілді.
Бірінші зерттеу тобы: ... ... ... Мақатаев
атындағы № 140 гимназия мектебінің 12-13 жастағы жасөспірімдер болып
табылады. ... 20 ... ... ... байланысты олардың 10 ... ... 10 ұл ... зерттеу тобы: Алматы облысы Алғабас орта
мектебі.
Ең алдымен біз Мақатаев атындағы № 140 ... ... ... 12
жастағы оқушыларға жүктемеге дейінгі және жүктемеден ... ... ... ... ... үшін ғылыми зерттеу жұмысын
жүргіздік. ... ... ... ... ... тыныштық күйіндегі
жағдайда анықтадық. Оқушылардың ... ... ... ... ... жүктемесіз тыныштық жағдайында
анықтадық. Содан кейін оқушыларды секундына 100 метр ... ... дене ... ... кейін, яғни жүктемеден кейін олардың
жоғарыда айтып кеткендей, антропометрлік, физикалық және физиологиялық
көрсеткіштерін ... ... ... М. ... ... №140 ... ... жастағы жасөспірімдерінің жүктемеге дейінгі және жүктемеден кейінгі
физикалық, физиологиялық көрсеткіштері (M ± m)
| |12- жас n=20 |12- жас n=20 ... ... ... ... ... |
| | | |
| ... n=10 ... n=10 ... n=10 ... n=10 |
|Бойы, (см) |154.5 ± 0.3 | 155.2± 0.4| 154.5 ± | 155.2 ± 0.4 |
| | | |0.2 | ... (кг) | 40.4 ± 2.2 | 50.0 ± 2.4| 40.4 ± | 50.0 ± 2.4 |
| | | |2.2 | ... ... (см) | 72.5 ± 3.2 | 67.0 ± 3.5 | 72.5 ± 3.2| 67.0 ± 3.5 ... қол ... (кг) | 14.4 ± 0.3 | ... | 12.0 ± 0.4| 15.0 ± 0.4* ... қол күші, (кг) | 13.0± 0.2 | 15.± 0.7 | 10.5 ± 1.1| ... ... ... (кг) | 59.9 ± 5.4 | ... | 52.5 ± 1.1| 55.0 ± 0.4 ... ... | 101.5 ± 1.3| 108.5± 0.7| 109 ± 0.1 | 109.5 ± 0.7 ... | | | | ... ... | 66.6 ± 0.4 | 64.5 ± 2.0| 70 ± 0.2 | 71.5 ± 1.5 ... | | | | ... ТС (мл) | 1200± 4 | 1500 ± 2 | 1000 ± 4 | 1400 ± 5 ... М – ... орта шама, m – орта ... ... n ... ... ... жасөспірімдердің жынысына байланысты сенімділік
айырмасы : *Р < 0.05; **Р < 0.01; ***Р < 0.001;
1-кестеде 12 ... ... ... ... ... жүктемеге дейінгі көрсеткіштерге қарағанда әлдеқайда
төмен екендігі байқалды. ... ... ... систолалық және диастолалық қан қысымының жүктемеден кейінгі
көрсеткіштері ... ... ... ... ... анықталды. Сондай-ақ оқушылардың жүктемеге дейінгі ... ... ... ТС) жүктемеден кейінгі ... ... ... ... болды.
1-Сурет. № 140 Гимназия мектебінің 12 жастағы қызбалала мен ұлдардың
жүктемеге дейінгі және жүктемеден кейінгі оң қол ... ... ... ... ... атындағы № 140 гимназия мектебінің 12
жастағы қыз балалар мен ұлдардың ... ... яғни ... оң қол ... ... және жүктемеден кейінгі оң
қол күштерінің көрсеткіштері арасында өзара ... ... ... ... ұлдар мен қыздардың өзара жас ерекшеліктеріне байланысты оң
қол күштерінің көрсеткіштері әр түрлі деңгейде екендігі айқын ... ... қыз ... да ... да ... ... ... жүктемеге дейінгі көрсеткіштерге ... ... ... ... ... ... ... кейінгі көрсеткіштері 3 кг
кем салмақты, ал ұлдардың жүктемеден ... ... 2 кг ... ... ... ... ... қалыпты жағдайдағы, яғни
жүктемеге дейінгі қол күштерінің көрсеткіштері оқушылардың өзіндік жас
ерекшеліктеріне байланысты физиологиялық ... ... ... ... ... ... жүктемеден кейін төмен
көрсеткішті ... Мұны біз ... ... деп болжаймыз.
2-Сурет. Мақатаев атындағы гимназия мектебінің 12 жасар
жасөспірімдерінің ... ... және ... ... қан ... ара қатынасы
2- Сурет
3-Сурет. Мақатаев атындағы гимназия мектебінің 12 ... ... ... және ... ... ... ... көрсеткіштерінің ара қатынасы
3- Сурет
Жоғарыдағы 2-ші суретте және 3-ші ... ... ... ... №140 ... мектебіндегі 12 жастағы
оқушылардың систолалық және диастолалық қан қысым ... ... ... ... жағдайдағы көрсеткіштер физиологиялық
нормаға сәйкес келетіндігі анықталды. Жүктемеден кейінгі көрсеткіштер
тыныштық жағдайдағы көрсеткіштерге қарағанда ... ... ... Бұл ... ... ... ... салыстыратын болсақ,
қызбалалардың қалыпты жағдайдағы систолалық қан ... ... ... бірнеше есе төмен екендігі байқалады, яғни қыз
балалардың тыныштық ... ... қан ... көрсеткіштерінің
орташа көрсеткіші 101.5 мм. сб. болса, ұлбалалардың тыныштық жағдайдағы
систолалық қан қысым ... ... ... ... ... 140 гимназия мектебінің 12-13 жастағы жасөспірімдер.
4- Сурет
5- Сурет
2- кесте.
№140 гимназия мектебінің
13 жастағы жасөспірімдердің ... ... және ... ... ... ... (M ± m)
| ... n=20 |13- жас n=20 ... ... ... ... ... |
| | | |
| ... n=10 ... n=10 ... n=10 ... n=10 |
|Бойы, (см) |161.4 ± 2.1 | 162.0± | 161.4 ± | 162.0± 0.8 |
| | |0.8 |2.1 | ... (кг) | 50.4 ± 1.7 | 60.0 ± | 50.4 ± 1.7| 60.0 ± 0.1 |
| | |0.1 | | ... ... (см) | 77.8 ± 0.6 | 75.0 ± | 77.05 ± | 75.0 ± 1.4 |
| | |1.4 |1.6 | ... қол ... (кг) | 20.9 ± 0.2 | 27.0 ± | 15.0 ± | 20.5 ± 0.3* |
| | |0.8* |1.7* | ... қол ... (кг) | 18.2 ± 0.3 | 21.0 ± | 14.5 ± | 16.5 ± 0.4* |
| | |0.8 |0.3* | ... ... (кг) | 69.5 ± 3.7 | 71.8 ± | 59.0 ± | 58.0 ± 3.1* |
| | |2.1 |1.1* | ... ... | 104.0 ± 0.2 | 103.0 ± | 110.0 ± | 115.0 ± 1.0* ... | |0.1 |1.3* | |
| | 65.5± 0.1 | 60.0± 1.3| 70.0 ± 1.2| 75.0 ± 0.4* ... ... | | | | ... | | | | ... ТС (мл) | 1800 ± 4 | 1900± 3 | 1700 ± 4 | 1600 ± 5* ... М – ... орта ... m – орта ... ... n ... ... саны; жынысына байланысты сенімділік айырмасы : *Р

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"ҰБТ психологиялық дайындық" (Жасөспірімдердің суйцидімен күресу,мазасызданудан қалай айырылуға болады?)8 бет
«Жасөспірімдердің өзіне – өзі қол жұмсаудың алдын алу шаралары»4 бет
Арамшөптердің биологиялық ереекшеліктері, таралу және олардың тіршілік жағдайларына бейімделуі20 бет
Ауыл жастарының қалаға әлеуметтік психологиялық бейімделуін зерттеу62 бет
Ауыл мектептеріндегі жасөспірімдердің өнегелілік қасиеттерін қалыптасуы: қазіргі жағдай мәселесі90 бет
Бірінші сынып оқушыларының мектепке бейімделу жолдары46 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары7 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдердің жалпы өсу мен даму заңдылықтары3 бет
Бастауыш сынып оқушларының мектепке бейімделуі51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь