Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтары

Кіріспе
І тарау
1. Корей мақал.мәтелдеріне жүргізілген
паремиологиялық зерттеу жұмысы
1.1. «Соктам» ұғымы және паремиология саласы.
1.2. Корей мақал.мәтелдеріндегі қытай
паремиялары немесе «чунгук соктам»
1.3. Корей мақал.мәтелдерінің
жинақталу тарихы
2. Корей мақал.мәтелдерінің
грамматикалық құрылымы.
2.1. Корей мақал.мәтелдерінің синтаксистік сипаты.
2.2. Корей мақал.мәтелдерінің лексикалық құрылымы
3. Корей ММ.дерінің көркемдік сипаттамасы
3.1. Мақал.мәтелдердің көркемдік,
поэтикалық табиғаты.
3.2. Корей мақал.мәтелдерінің көркемдік
ерекшеліктері.
3.3. Корей мақал.мәтелдерінің мазмұны
3.4. Корей мақал.мәтелдері халық ауыз
әдебиетінің жанрлық түрі ретінде
ІІ тарау
4.ММ.дердің тұрақты тіркестермен ұқсастықтары
мен айырым белгілері
4.1. Идиом және мақал.мәтелдердің
айырмашылықтары мен ұқсастықтары
4.2. Фразеологизмдерден өрбіген мақал.мәтелдер
ІІІ тарау
5. Мақал.мәтелдердің қолданысы
5.1. Қазақ және корей ММ.дерінің
узуальді қолданысы.
5.2. Қазақ және корей мақалдарының
оккозиональды (өзгермелі) қолданысы.
5.3. Мақал.мәтелдердің варианттылығы
6. Мақал.мәтелдерді топтастыру
6.1. Мақал.мәтелдерді алфавит тәртібі
бойынша топтастыру
6.2. Мақал.мәтелдерді заттық.тақырыптық
белгілері бойынша топтастыру
6.3. «Адам», «Қоғам», «Табиғат» . үш сала
бойынша топтастыру
6.4. Мақал.мәтелдерді логикалық.семантикалық
тұрғыдан топтастыру
6.5. Монографиялық, генетикалық және тірек
сөздер бойынша топтастыру
ІV тарау
7. ММ.дерді аудару мәселесі
7.1.Мақал.мәтелдерді аудару ісінде
туындайтын қиындықтар.
7.2. Тілара балама мақал.мәтелдер немесе корей
мақалдарының қазақша баламасы
Қорытынды
Бұл магистрлік диссертация жұмысының тақырыбы – «Корей мақал-мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен айырмашылықтарына» арналған.
Зерттеу жұмысының өзектілігі – қай тілде болмасын, мақал-мәтелдер халық ауыз әдебиетінің асыл қазынасы, құн жетпес мұрасы, халық өмірінің айнасы. Мақал-мәтелдерде адамдардың күнделікті тұрмыс-тіршілігі, болмы сы, дүниетанымы, тарихи оқиғалар мен құбылыстары, өмірге деген көзқарас тары көрініс тапқан әліптеу жанры десек те қателеспейміз. Корей халқының мақал-мәтелдеріне қатысты көзқарастар мен ой-пікірлерді қайта қарастырып, әлі де фольклордың осы жанры туралы дұрыс анықталмаған деректерді зерт теу; даулы тұстарын ашып көрсету - өзекті мәселе болып табылады.
Зерттеу жұмысының мақсаты – корей халқының сансыз мақал-мәтелдерінің бай қорымен таныстыру; корей нақыл сөздерінің өзіндік ерекшелігін, сипатын, ықшамдылығын, мәнерлілігін, бейнелігін көрсету;осы ерекшеліктерді қазақ мақал сөздерімен салыстырмалы түрде зерттеу жұмысын жүргізе отырып, екі тілдегі мақал-мәтелдердің ұқсастықтары мен айырым белгілерін көрсету.
Зерттеу жұмысының міндеті – екі тілдің, яғни қазақ және корей мақал- мәтелдерінің мағыналық сипаты, поэтикалық табиғаты, құрылымы мен құрамдық бөлшектері, қолдану аясы, мақал-мәтелдерді топтастыру жағынан ұқсастықтары мен айырмашылықтарын тауып, талдау жасау; бір-бірінен ерекшеліктерін ашып көрсету; тарихи және ғылыми әдебиеттер мен деректердегі корей мақал-мәтелдері жөніндегі мағлұматтарды қарастыру; қазақ тіліндегі мақал-мәтелдер жайлы әдістер мен принциптерді корей тіліндегі мақал-мәтелдермен салғастырып, оларға сол әдістерді қолдана отырып, экспериментальды зерттеу жұмысын жүргізу.
Зерттеу жұмысының мазмұны – зерттеу жұмысының көлемі мен мазмұнына қойылатын талаптар мен шарттарға байланысты зерттеу жұмысы үш бөлімнен: кіріспе, негізгі бөлім, қорытынды бөлімдерінен тұрады. Негізгі бөлім 4 тарауға бөлінген,онда мынандай мәселелер қарастырылған: корей мақал-мәтелдеріне жүргізілген паремиологиялық зерттеу жұмысы; корей мақал-мәтелдерінің грамматикалық құрылымы; корей мақал-мәтелдерінің көркемдік сипаттамасы; мақал-мәтелдердің тұрақты сөз тіркестерімен ұқсастықтары және айырым белгілері; мақал-мәтелдердің қолданысы; мақал-мәтелдерді топтастыру; мақал-мәтелдерді аудару мәселесі.
Зерттеу жұмысының әдістері. Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттеріне сай экспериментальды әдіс, салғастырмалы әдіс, талдау әдісі пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының қайнаркөздері ретінде зерттеу жұмысының салғастырмалы әдісіне қажетті қазақ паремиологы Қайдар Әбдуалидің «Халық даналығы: қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу», корей мақал-мәтелдерін зерттеуші Лим Судың «Корейские народные изречения» және Ким Са Ептың «Мақал-мәтелдер туралы теория» атты еңбектері пайдаланылды. Сонымен қатар оқу бағдарламасы бойынша осы тақырыпқа байланысты өткен материалдардың көмегі зор болды.
1. Қайдар Әбдуали «Халық даналығы: қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу».Алматы, 2004, 560бет.
2. Т.Ақшолақов , Т. Жұманова «Қазақ әдебиеті». Алматы, 2005, 376бет
3. А. Байтұрсынов, Ә. Бөкейханов «Мың бір мақал, жиырма үш жоқтау». Алматы, «Қазақстан», 1993, 96бет.
4. І. Кеңесбаев, Ғ. Мусабаев «Қазіргі қазақ тілі» (лексика-фонетика). Алматы, 1975, 12-13бет.
5. Ғ. Тұрабаева «Оккозианальные преобразования пословиц и поговорок в казахском языке» (рукопись диссертации). Алматы, 1989, 224с.
6. «Қазақтың мақал-мәтелдері», Көшпенділер баспасы, Алматы, 2006
7. Донбаева А.Б. «Даналықтың түбі бір», Алматы, 2004
8. О.С. Ахманова «Словарь лингвистических терминов». Москва, 1969, 607с.
9. Г.Л. Пермяков «Избранные пословицы и поговорки народов Востока». Москва, «Наука», 1979, 671с.
10. Г.Л. Пермяков «О смысловой структуре и соответствующей классификации пословичных изречений». («Паремиологический сб.»)Москва, «Наука», 1970, 240с.
11. Г.Л. Пермяков «Введение. Избранные пословицы и поговорки народов Востока». Москва, «Наука», 1968, 376с.
12. Г.Л. Пермяков «Основы структурной паремиологии» (исследо- вания по фольклору и мифологии Востока). Москва, «Наука», 1988, 235с.
13. Г.Л. Пермяков «Паремиологические исследования». Москва, «Наука», 1984, 320с.
14. Г.Л. Пермяков «Классификация пословичных изречений». Москва, «Наука», 1982, 11-13 с.
15.Лим Су «Корейские народные изречения». Москва, «Наука», 1982 (на корейском и русском языках).
16. Лим Су «Художественные особенности корейских пословиц и поговорок», Ленинград, 1966
17. Лим Су «Фольклорные и литературные источники корейских пословичных изречений»
18. пер.Толстикова, Ким Кю Чера «Корейские народные пословицы, поговорки и »выражения», Москва, «Изд.иностр.литер.», 1958.
19. «Пословицы и поговорки народов востока (китайские, японские, корейские, вьетнамские,тайские)», ИД Кочевники, Алматы, 2006
20. 김 사 엽 «속담론» (Мақал-мәтелдер туралы теория). 서울, 1953.
21. Фил Ким «Грамматика современного корейского языка». ІІ издание, Алматы, «Изд.КазНУ», 2002.
22. 박 갑 수 «한국 속담의 표현상 연구집» (Корей мақал-мәтелдерінің бейнелілік сипаты жайлы зерттеулер жинағы). Сеул, 1969.
23. 김 민 수 «한국 속담의 표현상 연구집» (Корей мақал-мәтелдерінің бейнелілік сипаты жайлы зерттеулер жинағы). 서울, 1973.
24. 최 장 렬 «한국 속담의 표현상 연구집».(Корей мақал-мәтелдерінің бейнелілік сипаты жайлы зерттеулер жинағы). 서울, 1973.
25. 문 금 현 «국어의 과용어 표현 연구» (Корей тіліндегі тұрақты сөз тіркестерін зерттеу). 서울, «태학사», 1999.
26. 종 정 진 «한국의 속담.용례사전» (Корей мақал-мәтелдері. Мысалдары келтірілген сөздік). 서울, «태학사», 1993.
27. 배 수 아 «소설집» (Романдар жинағы). 서울, «생각의 나무», 2005.
28. 고 정옥 «조선 속담집» (Корей мақал сөздерінің жинағы). 평양, 1960.
29. 고 정옥 «조선 속담 연구» (Корей мақал сөздерін зерттеу). 평양, 1956.
30. 최 근 학 «속담 풀이» (Мақал сөздердің түсіндірме сөздігі). 서울, 1971.
31. «속담으로 배우는 한국어». 서울, 2003.
32. «아리랑» (Өлеңдер жинағы), 서울, «한국학 중앙 연구원», 2007.

Электрондық басылым көздері:

33. http\\ www.korea _folk@.com «한국 속담의 특성» (Корей мақал-мәтелдерінің ерекшеліктері)
34. http\\ www.korea_search@.com «속담에 대한 이해» (Мақал-мәтелдер туралы түсінік )

Мақалалар:

35. Ө.Айтбаев «Мақал-мәтелдерді аудару төңірегінде туған ойлар». Алматы, «Жұлдыз»№5, 1971,154-157бет.
36. М.Әлімбаев «Мақал-мәтелдер және аударма». Алматы, «Жалын»№1, 1972, 140-144бет.

Пайдаланылған сөздіктер тізімі:

37. Корейско-русский словарь, Москва, 2002
38. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі», Алматы, «Ғылым»,1974-1981
39. 강덕수. 김현택. 한노사전. 서울. 2000
        
        Кіріспе
Бұл магистрлік диссертация жұмысының тақырыбы – «Корей мақал-
мәтелдерін аударудың ұқсастықтары мен ... ... ... ... – қай ... ... ... халық ауыз әдебиетінің асыл қазынасы, құн жетпес мұрасы, халық
өмірінің айнасы. Мақал-мәтелдерде ... ... ... сы, ... ... ... мен құбылыстары, өмірге деген
көзқарас тары көрініс тапқан әліптеу жанры десек те қателеспейміз. ... ... ... ... мен ой-пікірлерді қайта
қарастырып, әлі де ... осы ... ... ... анықталмаған
деректерді зерт теу; даулы тұстарын ашып көрсету - ... ... ... ... мақсаты – корей халқының сансыз мақал-
мәтелдерінің бай ... ... ... ... сөздерінің өзіндік
ерекшелігін, сипатын, ықшамдылығын, мәнерлілігін, бейнелігін ... ... ... ... ... ... ... жұмысын
жүргізе отырып, екі тілдегі мақал-мәтелдердің ... мен ... ... жұмысының міндеті – екі тілдің, яғни қазақ және корей
мақал- мәтелдерінің мағыналық сипаты, поэтикалық ... ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерді топтастыру жағынан
ұқсастықтары мен айырмашылықтарын тауып, талдау ... ... ашып ... ... және ... ... мен деректердегі
корей мақал-мәтелдері жөніндегі мағлұматтарды қарастыру; ... ... ... ... мен ... ... тіліндегі мақал-
мәтелдермен салғастырып, оларға сол әдістерді ... ... ... ... жүргізу.
Зерттеу жұмысының мазмұны – зерттеу ... ... ... ... талаптар мен шарттарға байланысты зерттеу жұмысы ... ... ... ... ... ... тұрады. Негізгі
бөлім 4 тарауға бөлінген,онда мынандай мәселелер қарастырылған: ... ... ... ... ... ... мақал-
мәтелдерінің грамматикалық құрылымы; корей ... ... ... тұрақты сөз тіркестерімен ұқсастықтары және
айырым ... ... ... ... ... ... ... жұмысының әдістері. Зерттеу жұмысының ... ... сай ... ... ... ... талдау әдісі
пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының қайнаркөздері ... ... ... ... ... қазақ паремиологы Қайдар Әбдуалидің «Халық
даналығы: қазақ мақал-мәтелдерінің түсіндірме сөздігі және зерттеу», ... ... Лим ... ... народные изречения» және
Ким Са Ептың «Мақал-мәтелдер туралы теория» атты еңбектері пайдаланылды.
Сонымен қатар оқу ... ... осы ... байланысты өткен
материалдардың көмегі зор болды.
Зерттеу жұмысының жаңалығы – корей тіліндегі мақал-мәтелдер
алғаш рет ... тілі ... ... ... ... ... қазақ және
корей мақал-мәтелдері аударма саласында салғастырмалы түрде зерттелмеген.
Корей ... ... ... ... ... ... ... корей тіліндегі мақал-мәтелдердің қазақ ... ... ... әдіс ... ... зерттеу жұмысы
нәтижесінде корей ... ... ... ... қолданыла алатындығы және ұқсастықтары мен
айырым белгілері ... ... әдіс ... ... және ... ... және оккозианальды қолданыс аясында да ұқсас ... ... ... бір ... бірнеше вариантта кездесуі
тек қазақ ... ғана ... ... ... де ... ... қазақ паремиологы Қ.Әбдуали мен Г.Л. Пермяков ұсынған мақал-
мәтелдерді топтастыру жүйесі қазақ және ... ... ... ... ... ... анықталды;
- аударуда туындайтын қиындықтар айқындалды; аударма ... және жиі ... ... ... ... және
корей мақал-мәтелдерін аударуда жарамды, тиімді ... ... ... және ... ... зерттеу жұмысының негізгі қол жеткізген нәтижелері қазіргі
таңда ... ... ... және ... ... ... ... саласында мақал-мәтелдерді зерттеу ... ... – оның ... ... ... ... ... материалдары, дереккөздері, сонымен
қатар зерттеу жұмысы берген нәтижелер салғастырмалы ... ... ... ... қиындықтар бойынша лекциялар оқығанда, қазақ
және корей мақал-мәтелдерінің ... ... ... оқығанда
немесе семинар сабақтарын жүргізгенде, паремиологиялық түсіндірме ... ... ... – оның ... ... ... мақал-мәтелдеріне жүргізілген паремиологиялық зерттеу
жұмысы атты І тарауында даналық ... ... ... ұғым ... ... түсінігіне және корей паремиология саласына, ... ... ... ... немесе қытай паремияларына
зерттеу жұмысы жүргізіледі.Сонымен қатар корей мақал-мәтелдерінің ... ... ... аралықты құрайтын жинақталу тарихы қамтылды. ... ... ... ... және «мәтел» паремиологиялық ұғымдарының
айырмашылықтарына салыстырмалы түрде анықтама берілді.
Корей паремиясы үшін мақалдың басқа да ... ... ... ... ... белгілері,соның ішінде синтаксистік сипаты
мен лексикалық құрылымы ... ... ... ... ... сөз
қозғалады. Мұнда корей мақал-мәтелдерінің мазмұны, көркемдік ... ... ... ... ... ауыз ... ... ретінде ертегілерден, аңыз-әңгімелерден, жұмбақтардан өзінің бастау
алғандығы жайлы айтылады.
ІІ тарау жалпы мақал-мәтелдердің ... ... ... яғни ... және ... ... айырым
белгілері, фразеологизмдерден туындаған мақал-мәтелдер атты тақырыпты
қамтиды.
ІІІ тарауда ... және ... ... ... және ... ... қолданысы туралы сөз болады.
Біріншісінде, оның ... ... ... (ықшамдалған) варианттары; екіншісінде, мақал-мәтелдердің
құрамындағы ... ... ... ... мақал-
мәтелдер құры лымы мен лексикалық құрамының оккозиональды кеңеюі, мақал-
мәтелдерді мәтінге (сөз ... ... ... ... үш ... ал ... ... мақал-мәтелдердің өзгермелі деформацияға бейім
белгісіне жататын оның варианттылығы қарастырылған.
Мақал-мәтелдерді топтастыру атты ... ... ... бойынша, заттық-тақырыптық белгілері бойынша, «Адам», «Қоғам»,
«Табиғат» - үш ... ... ... ... және ... ... ... тұрғыдан топтастыру тақырыбы кеңінен
талдауға алынады.
ІV тарау мақал-мәтелдерді аудару ... ... ... аудару ісінде туындайтын қиындықтар, тілара балама мақал-
мәтелдер немесе корей тіліндегі мақал-мәтелдердің ... ... ... төңірегінде осы мәселеге қатысты түрлі авторлардың пікірлері,
ойлары талқыланады.
Бұл ғылыми жұмыста ... Ко ... Лим Су, ... Джонъ Джон Джин сияқты авторларының еңбектері, А. Байтұрсынов,
Ә.Бөкейханов құрастырған мақал-мәтелдер жинағы, Қайдар ... ... ... ... және ... ... т.б.
қолданылды.
І тарау
1. Корей мақал-мәтелдеріне ... ... ... ... рухани-мәдени өмірінде мақал-мәтелдердің
атқаратын қызметі аса зор. Олар адам ... ... ... ... өмір мен ... заманды, ұрпақ пен
ұрпақтың арасын ... ... ... ... ... ... да, этнос өмір- тіршілігінің барлық түйіндері
келіп ... ... ... ... танып- білу тек
әдебиетші, философтардың ғана ... ... ... ... ... ... да т.б. ... тікелей қатысы бар. Бұл ... ... ... жүрген
«паремиология» саласы олардың мақсат-мүддесін толық қамтиды (1,201).
Осы тұрғыда корей паремиология саласын ... ... ... даналық
сөздерді білдіретін жалпы ұғым ретінде қолданылатын «соктам» ұғымын
анықтап, одан басқа да ... ашып ...... ... ... ... және паремиология саласы.
Әдетте, сөзбе-сөз аударма ... ... ... деп ... Алайда, мақалдардың әдеби өңделуі басқаша өтеді.
Түпнұсқаның лексикалық мағынасы мен ... ... ... ... ... ... ... шын мәнінде түпнұсқадан ауытқуға ұшыраған
мақалдардың жаңа ... ... ... ... соғады.
Өзіміз білетіндей, мақал-мәтелдермен қатар халық афоризмдері
мен мәтелдер бірге қолданылады. Шынында да, ... ... рас. Яғни ... ... ... ... ... түрлері аталып көрсетілмейді. Басқа сөзбен айтқанда,
паремияның барлық ... ... ... және ... ... ... екі типін ғана білдірудің орнына, олар халық ... ... ... ... ... қолданылады. Бұл тікелей «соктам»
ұғымына қатысты.
Осыған орай, корей тілінде «соктам-속담» ұғымы нақыл ... ... яғни ... ... ... афоризмдері мен дана сөздерді
біріктіреді.
Жалпы ұғым ... ... ... қолданылады.
«Паремиология» деп мақал-мәтелдерді арнайы ... ... ... ... ... Бұл сала ... ... «Паремия» атауы грек сөзінен шыққан, ол «нақыл, нақыл
сөз», «өсиет әңгіме» деген ... ... ... ... нақыл сөздердің түрлі
типтеріне нақты шек ... ... ... үшін ... ... ... ... ретінде пайдаланылатын терминдерді қолданады.
Корей паремиологиясының өзінің байырғы дәстүрлері бар. Мақал,
мәтел, нақыл сөздер, асыл ... ... ... ... ... Осы ... сәйкес келетін оннан астам терминдер
сақталып қалды. Мұндай терминдерді ... ... болу ... ... ... ... ... а) қытай тілінен шыққан терминдер- «соктам-
속담», «ион-이언», «кйогон-격언», «кйоктам-격담», «кйонгу-견구», ... ... ә) ... ... ... ... ... (20,5-6).
Қазіргі таңда, танымал фольклоршы Ко Джоноктың «Чосон соктам
йонгу» еңбегіне сүйенсек, корей ... ... ... ... ... «кйогон», «ион» үш терминдері қолданылады. Дегенмен, бұл
терминдер семантикалық ... ... ... келеді, бірақ олардың мағыналық
белгілерін жіктеуге болады. Жоғарыда аталған терминдердің ішінен Ко ... ... ... ... ... ... ... «соктамды»
ерекше атап көрсетеді.
Қазіргі корей тілінде бұл үш ... ... ... ... ... да ... ... жіберді. Бұл терминдердің
этимологиясына келетін болсақ, «соктам-속담» тура мағынада «қарапайым
халық ... ... ... кең ... ... ... дегенді білдіреді;
«ион-이언» сөзбе-сөз «мәтел » ... ... ... ортасында
қолданылатын сөздер); ал «кйогон-격언» термині «өнегелі сөздер» деген
мағынаны ... ... ... ... ... ... және тарихи тұлғалардың дана сөздері).
Ко Джонок «нақыл сөз бен мәтел» ұғымдары үшін арнайы терминдер
қолданбаған, ... бұл ... ... бөліп көрсететін мүмкіндік туралы
да сөз қозмаған. Алайда мақал сөздердің мұндай ... ... ... ... жоққа шығаруға болмайды. Зерттеу жұмыстары көрсеткендей, әдетте
мақал-мәтел, шын мәнінде нақыл сөздер мен мәтел болып саналады.
Лим Судың ... ... сөз» ... ... ... ... терминін қолданған жөн. «Мәтел» деген ұғым үшін арнайы
термині корей ... ... ... ... сөздің бұл ... ... ... біз оған ... ... ... ... қолданамыз.
Мақалдарды, мәтелдерді, нақыл сөздерді жіктеу негізіне
жатпайтын көптеген қатыссыз белгілердің орнына Г.Л. ... үш ... ... а) ... ... ә) ... б)
жалпылылық- жалпылылық еместік (14,11-13).
Барлық мақал-мәтелдер өздерінің жалпылылық дәрежесіне қарай ... ... ... ... ... да бір ... ... туралы әңгімелейді (мысалы, «ұсталған ұры сақшыны ... ... ... жиі ... құбылыстар, заңдылықтар, ережелер,
дәстүр туралы айтылады (мысалы, «су әрқашан ойпаңға ағады»). ... ... « ... ал ... ... сөйлемді «жалпылағыш» деп атауға
болады.
Бейнелі дәлелі ... бар ... ... ... ... ... – жалпы мағынасына қатысы жоқ, ... ... ... ... (клише) жатады, мысалы: «айсыз жұлдыз жарқ-жұрқ етіп
жарқырар» ... ... жоқ ... ... аса ... ... аюдан қашамын деп, қасқырдың аузына түсті» (яғни, бір қасіреттен
екіншісіне тап болды); немесе ... өз ... ... дер» ... ... ... ... көрінеді).
Басқа осы типке жалпы мағынаның тура дәлелі бар түрі ... ... ... ... ... қатысты клише болып табылады.
Мысалы, «әркім өзінің ақылына ... ... ... ... ... ... көрсетілген мақал сөздер жіктеудегі үш категориялары
мақал-мәтелдер ... ... ... ... ғана ... ... нақылдар бен қанатты сөздер сияқты паремия түрлерін мақал-мәтелдерден
ажыратуға мүмкіндік береді.
Мақал мен нақыл сөздер үшін олардың ... ... ... ... ... көпшілігін жалпылауыш сөздер
құрайды. Барлық мақалдар жалпы мағынаның бейнелі дәлелі бар сөздерге ... ... ... тура ... бар ... ... Мақалдарға мысал
келтірейік: « 꼬리 먼저 친 개가 밥을 ... ... » - ... ... ... ит ... ... ішеді»; « 궁지에 빠진 ... 문다» - ... ... ... мысықты тістейді».
1. Мақал – жалпылама ортақ мағынаны білдіретін және бейнелі дәлелі
бар тұйық сөз. Оған ... атты ... ... сай ... Мәтел – ықшамдалу (эллипсис) немесе бастауыш пен ... ... ... ... ... ... сөйлем мен бейнелі
дәлелі бар тұйықсыз сөз. ... үшін ... атты ... бекіткен жөн.
1. Нақыл сөз – тура дәлелі бар жалпылауыш сөйлемдер арқылы жасалған
тұйық сөз. Оған «кйонгу-견구» корей ... ... ... ... ... ... ... оны «мақал сөздер», яғни
мақалдар, мәтелдер, ... ... ... ... атау ретінде
қолдануға болады (10,240).
Сол сияқты Қайдар Әбдуәли ұсынған қазақ мақал мен ... ... ... ... ... мағынасы оның құрамындағы
компоненттердің тура ... ... ... ... оның астарлап айтылған ауыспалы, идиомалық мағыналары
негізінде қалыптасады. Мақал мен мәтелдің айырмашылығын ... ... ... ... ... ... мағынаны білдірсе, мәтел - бұл
белгілі жағдаятқа байланысты іске асқан, не ... ... ... тек ... ғана тән мағынасын білдіруге
бейімділігі. Мұны жалпақ тілмен айтқанда, мақал, болған, болатын
және ... ... ... пен процестің өзгеру, даму, алмасу т.б
себептерін де, ... де ... ... ... ... ... өзін ғана атаумен шектеліп, оның немен тынатынын, қандай
нәтиже беретінін нақтылап баяндамайды, себебін айтады да, салдарын
астарлап, бейнелеп қана аңғартады.
Өзіміз ... ... екі ... ... ... ... ... мақал сөздерін жіктемес бұрын, біз оларды екі топқа
бөлдік:
а) көп мәндес мағынасы бар ... яғни ... ... және кең ... ... қажет ететін сөздер. Бұған, біріншіден,
мақал сөздер, дәл айтсақ, мақалдар, мәтелдер, нақылдар, және ... мен ... ... бір мәндес мағынасы бар сөздер, яғни тура ... кең ... ... ... ... ... ... құрамына
ырымдар, наным-сенімдер, өмірдегі шаруашылық кәсібі мен ... мен ... ... ... сөздер, есептер, ойлан
тап мысалдары кіреді (13,320).
1.2. Корей мақал-мәтелдеріндегі қытай
паремиялары немесе ... ... ... ... ... ... дүниетанымдарын
түрлі адасушылық пен соқыр наным-сенімдерін бейнелейтін көне мақалдар да
кездеседі. Сондықтан да, мақалдардың қалыптасқан тарихи ... ... ... ... ... қатар, Кореяда таралған - ... ... яғни ... ... ... ... баршылық. Өйткені,
Корей мемлекеті б.з. Іғ. бастап ... ... ... ... ... бұл құбылыс корей халық ... ... өз ... ... ... ... ... корей тіліне
аударылып пайдаланылды, мысалы: «우물의 개구리 »- «құдықтағы ... ... ... ... сөздерінің корей тіліне ұқсастырылып, халық ... ... ... оларды корей мақалдарынан айыру қиынға соғады.
2тип. Сонымен қатар, қытай тілінен аударылған нақыл сөздерінен
басқа, корей тілінде бұрыннан бері ... ... ... ... сөз ... ретінде қолданылады, мысалы: «이서구원»-
«қабырғада да құлақ бар » т.с.с. Қытай тілінен ... ... ... ... сол ... ... ... сәйкес болып қалды.
Мысалыға: «서중유검» деген мақалы қытай тілінің «со-서»(«күлімсіреу,күлкі»)
түбір морфемасынан, «чунъ/ ... ... ... ... «ю-유»(«болу, бар») баяндауыш қызметін атқаратын түбір
морфемасынан, «ком/ гом-검» ... ... ... ... ... ... морфемасынан тұрады. Бұл сөйлемді ... ... ... ... «күлімсіреу – ішінде – болу – пышақ », яғни
«күлкіде де пышақ бар». Бұл сөйлемнің ... ... ... ... ... ... ... Сол себепті де, корей тілінің түсінігі үшін бұл
қытай мақалдары біртұтас, бүтін ... ... ... Осыған бірер
мысал:
1) 건목수생 – құрғақ ағаштың ... алу; ... жоқ ... ...... және тас ... берік (ант турасында);
1) 금의야행 – түнде жібектен тігілген киімін киіп жүреді (сенің
байлығыңды ешкім көрмеген жағдайда);
1) ...... ... ... ... ... ... жауын келеке қылып жатыр);
1) 어망홍라 – торға жабайы қаз түсті (күтпеген жерде сәті түсті,
жолы оң болды);
1) ... – бір ... екі сөз ... ... ... ... – бір оқпен екі қоянды өлтірді;
1) 연지삽말 – іркілдек жерге шеге қағу (оңай жұмыс турасында);
1) ...... ... ... іздеу(қазымырлықпен
кемістігін іздеу);
10) ... – тілі бар, ... ... алмайды.
Бұл қытай мақалдары кітап бетінен ... ... ... ... ... ... ... жазба әдебиеті арқылы енді,
бұл нақыл сөздер ... ... ... ... корей қоғам таптары
арасында, яғни дворяндар мен шенеуніктер арасында ... ... бұл ... ... сөздерінің мағыналық және синтаксистік құрылысын
«вэньян» қытай тілін меңгерген адамдар, корей елінде ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... ... тіл ... қызмет еткен
«ханмунды», яғни қытай ... ... ... ... ... білген адамдар ғана түсіне ... ... ... адамдар бұл нақыл сөздерді түсінгенімен де, оның ішкі құрылымын,
құрамындағы сөздердің мағынасын ұға алмады. ... ... ... жазу
(клише) ретінде қабылдады. Оқыған адамдардың белгілі бір жағдайға сай
айтылған нақыл ... ... ... ойына түйген қарапайым халық
мақалдардың мағыналық мазмұнын оңай қабылдаған.
3тип. Сонымен бірге қытай тілінен ... ... ... да қарастыруға болады. Оған корей елінде екі түрде кездесетін қытай
мақалдары ... 1) ... ... ... және 2) ... ... ... бүтін, біртұтас мақалдар. ... ... ... ... ... ... ... оны корей тіліне
аударылған күйінде де пайдаланады: « 웃움 속에 칼이 ... ... ... бар» ... ... ... жалпы мағынасы дәлелденбеген және оны
түсіну үшін арнайы білімді қажет ететін нақыл сөздер де бар, ... ... түрі ... ... ... жоқ. Бұған «두 절의 개» - ... бір ит» және т.б бір ... ... ... олар ... ... ... бастау алады. Мысал
келтірейік:
1. 강원도 포수 – Канвон провинциясынан ... ... 금 잘 치는 서 순도 – ... ... Со Сундо;
1. 나는 홍범도 뛰는 차도선 - Хон Бомдо сияқты ұшатын, Чха
Досон сияқты секіретін;
1. 송도 외 장사 – ... ... ... қияр ... 요동 ... ... ... келген шошқа;
1. 말 잘 하는 소진 장의 로군 – Су Цинь мен Чжан И ... 평양 황 고집 – ... ... ... ... 대학을 가르치랴? – «Ұлы оқуды» оқып үйретейін бе?
1. 강 태공이 곧은 낚시질 – Цзян-тайгун ... ... ... ... 다방골 잠이냐? – бұл табангол түсі ме?
1.3. Корей мақал-мәтелдерінің
жинақталу ... ... ... ... ауыз әдебиетінің көне жанрларының
бірі ретінде корей тарихының ерте кезеңінде-ақ ... ... ... ... ... («Үш ... тарихи жазбалары») және
Иреннің «Самгукюса-삼국유사»(«Үш мемлекеттің тарихи оқиғалары») сияқты
әйгілі ескерткіштерден бірқатар ... ... таба ... «Самгук юса» кітабының 5 томынан « 내일 바빠 한 댁
방아» - ... қол ... ... ... ... ... ... «Самгук саги» еңбегіндегі Ондаль жайлы аңызында мынанадай нақыл
сөз бар: «한 말의 ... ... 함께 먹을 수 있고 한 자의 베도 ... ... 수 있다 » - «бір маль ... ... ... бөлісуге болады; бір
ча (1ча=30,3см) матадан көйлек ... ... ... болады».
Корей мақалдарын жинақтау және зерттеу тарихы дерліктей ұзақ
емес. Ғасырлар бойы корей мақалдарын ешкім теріп жазып, ... ... ХVІІ ғ. ... жинақтала бастады.
ХVІ- ХVІІғ.ғ. жапон мен маньчжур әскерінің шабуылдарына қарсы
күресте тапқан жеңісі корей халқының ұлттық ой-санасының ұлғаюын ... ... ... ... ... Дәл сол ... жазушылар мен
ғалымдар арасында халық ауыз әдебиетіне, әсіресе ... ең ... бірі – ... ... ... ... ... дәлеліне сүйенсек, ХVІІ ғасырдың ... ... ... ауыз ... ... ... бастаған адамдардың бірі.
«Суноджи» («15 жылғы оқиғаларға жалпы ... атты ... ... ол көптеген мақал мен мәтелдерді жазып алып, оларға түсініктеме
берді. Хон ... ... ... ... ... Ли Иктің «Пэгонхэ»
(«Жүз мақалға түсініктеме»), Ли Донмудың «Анъйопки» (« Салтанатты жапырақ
түсу»), 1820ж. Чон ... ... ... ( «Тыңдалған әңгімелер жалғасы»)
атты еңбектері жарық көрді.
Сол ... ... ... көп орын ... ... ... ауыз әдебиетіне деген қызығушылық ХХ ғ.
басында, яғни елде мәдени-ағартушылық қозғалысы өрши түскенде ғана ... ... бері ... ... ... жазып, оларға корей тілінде
түсініктеме бере бастады.
1913ж. ... жуық ... ... Чхве Вонсиктің «Чосон
ион» («Корей мәтелдері») атты еңбегі шықты (15,42)
Алайда, шынын айтқанда, халық ауыз ... ... ... ... ... отаршылдығынан құтылғанда кең өрісте зерттеле
бастады. КХДР-дың фольклоршылары мақал сөздерді ... бір ... ... ... ... және ... ... негізге қойды.
Осы бағыттағы алғашқы ғылыми негізі жоғарыда аталған Ко Джоноктың «Корей
мақалдар мен мәтелдер ... » атты ... ... табылады. Автор мақал
сөздердің ... ... ... ... ерекше мән берді. Корей
фольклористика саласында ... ... ... тұрғыда жинақтау және
зерттеу мәселесін ең алғашында көтерген дәл Ко ... ... ... Оның ... ... осы ... зор ... қосты.
Корей мақалдарын жинақтау және жариялау жұмыстары соңғы
онжылдықта, фольклор шығармаларын ... ісі ... ... ... белсенді түрде жүргізіле бастады. 1960ж. КХДР-дың көркем ... ... ... ... ... және мәтелдер жинағы») кітабын
жарыққа шығарды.
Оңтүстік Кореяда корей нақыл сөздерінің бірнеше ... Олар ... Пан ... мен Ким ... «속담 대 ... нақылдарының үлкен жинағы»),Ли Гимунның «속담 사전» («Корей халық
нақылдарының сөздігі»), Чхве Гынхактың «한국 속담 사전» ... ... ... «속담 풀이» ... ... ... мақал сөздеріне басқа ... ... де ... ... ... ауыз әдебиет тарихын зерттеуде «Korea Repository»
журналы аса қызығушылық ... ол ... ... ... ... ... ... бастады. Осы журналдың жеке басылымдарында Х.Б.
Хальберт пен Е.Б.Лэндис мақала авторлары екі ... жуық ... ... орналастырды, олар белгілі ғылыми құныдылықты сақтап отыр.
1914ж. Жапонияда Тахакаси Тору құрастырған «Әңгімелері бар ... ... ... атты ... ... ... тіліне аударылған 50-ге жуық мақалдар алғашында 1900ж.
«Описание Кореи» («Корея сипаттамасы») атты ... ... ... ... 1700 мақал сөздері бар жинақ алғашында 1958ж. жарыққа
шықты. Бұған қоса, Ю.Н.Мазур аударған 500 ... ... 1961ж. ... ... ... ... мен мәтелдері» жинағына кірді (15,43-45)
Қорытындылай келгенде, корей, сондай-ақ шетел фольклоршылары
да корей ... ... ... және ... ... ... артқанын атап көрсетуге болады. Олардың кейбіреулері корей
халқының ... ... ... ... ... ... ... жариялап шығаруға қол жеткізді. Алайда, бұл тұста ашындырар бір
нәрсе бар. Бұл – осы салада корей мақал ... ... ... ... ... ... еңбектерінің жоқтығы. Әлі ... ... ... ... сөздері қаншама. Осы мәселені қолға
алып, қазақ паремиологтары корей мақалдарын алғаш рет ... ... ... тек ... ... ... ... корейтану
кафедрасында оқитын жас студенттер мен ... ғана ... ... корей
тілін үйренушілерге, корей паремиология саласына қызығушылық білдірген жас
мамандарға, корей және ... ... ... ... зерттеу
жұмыстарын бастаған жас паремиологтардың сәтті қадамдарына талай көмек,
арқау болар еді. Осы ... ... ... ... үшін бұл ... қадамдарына корей паремиология саласын, корей мақал-мәтелдерін
зерттеуде бірер септігін тигізіп, түрткі болар ... ... ... ... құрылымы.
Әр ұлттық паремиологияда тілдің грамматикалық ... ... ... Корей паремиясы үшін мақал сөздердің
басқа да түрлерін ажыратуға көмектесетін толықтауыш белгілер ... ... ... ... мақал-мәтелдерінің синтаксистік сипаты.
Олар синтаксистік белгілеріне қарай жай және ... ... ... ... ... әр ... ... қарым-қатынас
(коммуникативті) типі сәйкес келеді: болымды және болымсыз сөздер.
Кейде ... мен ... ... айыру қиынға соғады.
Бейнелі дәлелі бар сөздерді тура мағынада түсінуге болады. ... ... бар ... ауыспалы мағынада да қолданыла алады. Мәселен: ... 뜻은 ... ... ... .» - «мақау янбанға жекіргісі келді де,
күлді» (сөзбе-сөз аударсақ, « мақаудың мырс етіп күлгені- ... ... Бұл ... тура ... да қолданылады деп те айта аламыз,
алайда оның шынайы мәнісі- бейненің ауыспалы мағынасында. Бұл ... ... ... ... ... қарапайым адамның билік басында тұрғандарға өз
ойын білдіре алмаушылығы жөнінде айтылады; яғни ... ... етіп ... пен жеккөрушілікті білдіреді. Сол сияқты «소문난 잔치에 먹을 ... » - ... ... ... түк жоқ» мақалы ауыспалы мағынада – ... шу ... ... сөз, ал тура ... қандай да бір той туралы
айтылады.
Мәтелдерді ... ... да бұл ... ... орын ... « 병 때려 ... 병을 옮아 ... 왔다» - « бір ауруды жазам
деп, екіншісіне тап болды»; «잠을 자야 꿈을 꾸지 » - ... ... т.б ... ... тура дәлелі бар немесе бейнелі дәлелі
бар мағынада болуы мүмкін.
Мақал сөздерді синтаксистік тұрғыда ... ... ... жай және ... түріне жатқызу күрделі мәселе болып табылады.
Мақал сөздерге қатысты біз корей сөйлемдерін ондағы ... мен ... ... және ... ... ... жай және ... бөлетін боламыз.
1. Көсемше мен есімшесі жоқ сөйлемдерді жай деп есептейміз.
Мысалы, «가시 ... ... 난다 » - ... тікенек өседі»; « 만리의
길도 한 걸음으로 시작한다» - «он мың ли ... жер де бір ... Егер ... ... бағыныңқы байланысты көрсетсе, оны
құрмалас деп санаймыз. Мысалы: « 솔개도 오래되면 꿩을 잡는다» - ... ұзақ аң ... ... ұстайды»; «새도 오래 앉았으면 살을 맞는다 » -
«құс та бір орында отырып қалса, жебенің оғы ... « ... 나이 ... 빈다 » - ... ... да ... ... болады»; бір мезгілде шұғыл
өткен істі білдіретін салалас құрмалас сөйлем: « 까마귀 날자 배 ... - ... ... ... ... ... ... амалын (сынын)
білдіретін көсемше: ... ... ... » - ... да, ... түседі»; болжалды келер шақ есімшесі: « 섬의 삼도 ... ... «үш қап ... ... тоқысаң,қазына болар»; мақсатты келер шақ
есімшесі: «새벽 달 보려고 오스름 달 안 보랴? » - ... айды ... ... айға кім ... ... Егер ... ... мәнді байланысты көрсетсе, ондағы
бастауыштар әртүрлі ... онда оны ... деп ... ... « 여우
굴이 있고 까마귀도 기드릴 곳이 있다» - ... ... бар, ... ... ... ... ... : «까마귀도 검어도 살이 희다» -
«қарға қара да- еті ... Егер ... бір ... бар ... ... ... оны жай деп есептейміз. Мысалы: « 꼴 봐 이름 짓고 재수 봐 ... - ... ... ... ... қарап көйлек пішер»; қарсылықты
салалас құрмалас: « 메기 눈은 ... 제 먹을 것을 알아 본다» - ... ... болса да, өз қорегін көреді»; уақытша тоқталған іс-әрекетті
білдіретін салалас құрмалас: «매돝 ... ... ... ... ... ... ... еді, шошқасын жоғалтып алды»; бір ... ... ... ... ... 거둔다» - «тамаққа шақырып
алып, ... ... ... Егер ... ... зат ... ал ... оралымында басты
сөйлемдегі бастауыштан оқшауланатын бастауыш тұрса, онда біз оны ... деп ... ... « 본 차 ... ... ... - ... арбаның даңғыры көп»(сөзбе-сөз аударсақ, арбаның бос болып бара
жатқанынан даңғыр көп).
6. Егер есімшеден кейін зат есім ... ал ... ... ... ... жоқ ... жай деп ... Мысалы: «
집에서 새는 바가지 들에서도 샌다 » - ... ағып ... ... ... ... ... 돌이 박힌 돌을 뺀다» - ... түскен тас қимылсыз
тұрғанын жарып шығады».
Ескертпе: Ал, қазақ мақал-мәтелдерінің синтаксистік ... ... ... не ... не есімдік болуына қарай
анықтау – негізгі мәселенің бірі. Осы тұрғыда ... ... ... екі ... – есімдік тұлғалы ММ-дер және етістік тұлғалы ММ-дерге
бөлінеді. ... ... ... зат ... ... тәтті, ділі –
қатты; 2) -ады//еді тұлғасындағы етістік баяндауышты ММ-дер: Тәуекел ... ... ... етістік баяндауышты ММ-дер: Үміттің оты
сөнбейді т.б.
Осы іспеттес қиындықтар сөйлемдердің болымды және ... ... ... ... Оның ... қатаң формальдік белгілер
жатқызылуы тиіс. Алайда, корей тілінде, басқа тілдердегідей, лексикалық
жағынан ... ... ... ... ... бар ... жөн. Мәселен, корей тілінде «жоқ» деген мағынаны білдіретін
арнайы – ... ... бар; ... ... ... білдіретін
арнайы – « морыда/모르다 » етістігі бар, ол «білу» - ... ... ... Егер ... және болымсыз сөйлемдерді формальдік
грамматикалық тұрғыдан жіктесек, жоғарыда аталған ... ... ... ... ... ... ... болар еді.
Сөйлемдегі болымсыз сөздер тұтастай бір ... ... ... бір ... ... ... мүмкін. Мысалы: «늙은 개는 괜히 짖지
않는다» - «кәрі ит бекер ... «발 없는 말이 천리 간다 » - « аяғы ... мың ли ... ... ... Келтірілген бірінші мысалда болымсыз
сөз тұтастай бір ... ... ал ...... ... оның бір бөлшегі болымсыз болып тұр. Сөйтіп, егер ... ... ... ... онда оны болымсыз жай сөйлем деп ... ... ... ... ... онда сабақтас құрмалас
сөйлемді болымсыз деп ... ... ... 화목 하면 금은 ... 않다» - ... тату-тәтті өмір сүрсе, онда әлемдегі бар алтын мен
күміс қызғаныш тудырмайды».
Егер салалас құрмалас ... ... ... болымсыз болған
жағдайда, оны болымсыз деп аламыз. Мысалы: « ... ...... ... ... » - «қаз ... кезікпес, адаммен адам кезігер»;
«오라는 딸은 안 오고 오지 말란 왜눈똥 ... 온다 » - « ... ... ... бір ... ... ... де сөйлем соңындағы баяндауыш «없다 » - ... жоқ ... » - ... ... ... деген болымсыз сөздермен аяқталса, онда
оны болымсыз деп қарастырамыз. Мысалы: « 손톱 검은 줄 ... 염통 검은 ... - ... ... ... де, ... ... білмейді»;
«털어서 먼지 안 나는 사람 없다 » - «қақса, шаңы ... адам ... ... ... ... ... ... бәрін – хабарлы сөйлем, сұраулы сөйлем, бұйрықты сөйлем түрлерін
қамтиды (15,25-26). Осыған мысал келтірейік.
Хабарлы сөйлем түріндегі ... 꿈 꾸면 ... – түс ... ... оны түсіндіруге
тырысады (ұққыш адам турасында);
1. 네 집에 죽이 ... 밥이 ...... ... ... ... ... қарым-қатынас жайлы);
1. 쥐고 펼 줄 모른다 – жұдырығын жұмуды біледі, ал ашуды
білмейді (ақша жинауды біледі, ... ... ... ... ММ-дер:
1. 네 담이 아니면 내 소 뿔이 부려지랴? – сенің тас
дарбазаң ... ... ... ... ма еді? ;
1. 네 아비 때려 죽인 원수 있나? – мен ... не ... жауыңмын ба?;
1. 노루 꼬리 길면 얼마나 길까? – еліктің құйрығы ұзын болса,
қаншалықты ұзын? ( ... ... ... ... ... ... сөйлем түріндегі ММ-дер:
1. 나무는 네 흔들어라 배는 내 먹으마– сен ағашты сілкі,ал
алмұртты мен өзім жеп қоям;
1. ...... ... 내 하마 – мен тонайын, ал сен
дарға асыл;
1. 진국은 나 먹고 ......... ... сорпаны
мен ішейін де, кешегісін сен іш (18,45-47).
Мақал-мәтел тұлғасындағы сөйлемдердің табиғатын анықтаудың
тағы бір қырын белгілеу ... ... мен ... ... байланысты.
2.2. Корей мақал-мәтелдерінің лексикалық құрылымы
Тілдің түрлі стильдерінде қолданысқа ие жалпыхалықтық ... ... ... ... ... ... ... Мақал сөздердің бір
сөздігіне сүйене отырып, ... ... ... кезеңдерінде көрініс тапқан
корей халқының өмірі, тұрмыстық заттар, ... мен ... ... түсінік алуға болатыны сөзсіз.
Корей мақал сөздерінде бүгінгі таңда өзектілігін жоғалтқан
ұғымдарды, яғни көне ... ... ... ... - ... - ... «총» - құл және т.б. ... наным-сенімімен байланысты
сөздер мақалдарда маңызды орын алады: « 무당» - «шаман ... «굿» ... ... ... өзі ... ... жергілікті сипатқа ие.
Мысалы, кейбір мақалдарға жеке бір провинцияларға тән сөздер ... ... ... Пхенан провинция диалекті), әдеби тілде ... ... ... «가신애» (көне Кенсан провинция диалекті), әдеби тілде
«계집애» - қыз т.б (33,24)
Мақал сөздерде грамматикалық ... көне ... де ... ... ... ... арасынан -мэ/매- себепті білдіретін көсемше
түрін атап кетуге болады. Алайда, ... ... ... ... ... ... ауыз ... басқа да жанрларынан ажырататын
грамматикалық формалар мен көне сөздердің көлемін, санын сақтауда ғана
емес, ... және ... ... да ... Осыған
орай, корей мақалдарында «тыль –들 » ... ... ... іс ... ... көптеген септік жалғаулар түсіріледі. Мысалы: «
도끼 제 자루 못 ... » - ... өз ... шаба ... мақалында атау
және табыс септіктерінің көрсеткіштері түсірілген. ... ... ... ... ... және ... тілдік құралдарды
үнемдеудің айғақ дәлелі бола алады.
Корей ... ... ... белгісі – бұл
сөйлеушілердің ... ... мен ... ... ... ерекше категориялар түрлері. Мақалдарда айтылған
категориялар түрлерінің арасынан ... ... ... түрі ғана
қолданылады. Баяндауыштағы осы шақтың түрі кең ... ... ... ... ... тіл
стилімен тығыз байланысты. Мақал сөздердің стилінде дұрыс тәрбие беру, үлгі-
өнеге көрсету, үйретуге ... ... ... Мақалдардың синтаксистік
формасы негізінен осы мақсатқа бағытталған.
Мақалдар мен ... ... ... және өсиет беруді
көздеген жалпылауыш сөздер кеңінен қолданылады. Мұндай сөйлемдерде сөз
соңындағы баяндауыш ... ... ... ... мұнда мақалдар мен
нақыл сөздердегі сентенция бағыт-бағдары бейнеленеді. Көптеген мақалдар мен
нақыл сөздерге оларды риторикалық (көптірме) сұрақ ретінде ... ... мен ... ... 하다 » және ... ... ... айтты, деп өтінді (талап ... ... ... сөз ... кең
қолданысқа ие. Мәселен: «나루 철이 많이 알면서 안다고 한다 » -« ... да ... ... ... ... білемін дейді» т.б.
Осылайша мақалдар корей тіліндегі сөйлемдердің барлық типтері
мен түрлеріне үлгі бола ... ... ... ... ... – тілдік құралдарды үнемдеу және ықшамдылық тенденциясын
жатқызуға болады. ... ... ... ... мақалдарда атау
сөздер морфологиясында толық емес сөйлемдердің алуан түрлері мен дерексіз
баяндауышы бар ... ... атап ... жөн. ... 꽃은 붉은 법» ( ... » ... ... – «бөтен гүлдер
әрқашан әдемірек»; «메뚜기 유월 한 철 » ... ... ... -
«шегіртке маусымда шығар» ( яғни әр нәрсе өз уақытысында).
Әлбетте, ... ... ... және ... ... ... оның ... өзгешелігін жоққа шығармайды.
Бірақ, жоғарыда ... ... ... ... ... көбінесе олардың мазмұны мен мақсатты бағытына бағынышты ... ... ... ... сипаттамасы
3.1. Мақал-мәтелдердің көркемдік,
поэтикалық табиғаты.
Тұрақты ... ... ... ... ... т.б.) ... тән ... элементтердің біріне поэтиканы жатқызуға
болады. «Поэтика» деп ... ... ... ... тән ... ... атап айтқанда: сөз жүйесіндегі әуезділік, әуенділік сөз
арасындағы ... ... ... ... т.б. осы сияқты
сақталуға тиісті ... ... ... ... қазақ мақал-мәтелдерінде жиі
кездестіруге болатын поэтикалық тәсілдерді қарастыра отырып, ... ... ... ... ... ... тырыстық. Солардың кейбіреулерін
атап өтейік.
Эпифоралық эвфония. Әсіресе, қос тағанды фразеологизм мен
ММ-дердің ... жиі ... бір ... не сөз ... ... одан да көп рет қайталанып қолданылуын ... ... ... атайды. Мысалы:
1. 윗물이 맑아야, (үстіңгі ағыс таза ... 맑다. ... ағыс та таза ... (11,98).
2. Байлауы жоқ шешеннен үндемеген есті артық,
2. Бәйге алмаған жүйріктен белі жуан ... ... ... ... қайталанып тұрған «артық// артық» (1-
мақалдағы), «맑아야//맑다» (2-мақалдағы) ... тек ... үшін ғана ... ... ... эстетикалық, поэтикалық тұрғыдан да әсерлі болуы
үшін, жаттап алып ... ... үшін де ... ... ... ... сәйкестік», «мағыналық, үйлесімдік»,
«дыбыстық үндестік» деп аталатын өзара тығыз байланысты үш ... ... ... даму ... дыбыстан буынға, буыннан
сөзге, сөзден қос сөзге, қос ... ... одан ... ММ-дерге ұласып, ... ... ... ... ... ... бұл ... поэтикаға тікелей қатысы бар.
Аллитерациялық эвфония. Белгілі бір дауысты ... ... және ... ... ... ... ... сөздердің әр түрлі (бас, ... ... ... ... ... ... эвфония (әуезділік) деп
атайды.
Поэтикалық құбылыстың бұл түріне, әсіресе, қос тағанды ... ... ... ... ... ... 붓는 불에 기름 붓기 (отқа май құю)
4. Көңіл кірі айтса кетер, ... кірі жуса ... ... (К) ... ... 6 рет және корей
мақалында (П-ㅂ)дауыссыз дыбысы әр түрлі сөз ... 3рет ... ... ... ... беріп тұр.
Сөз ұйқасы мен ырғағына, дыбыс ұйқастығына тікелей қатысты бұл
құбылысты біз ... ... ... ... Аллитерациялық
дауыссыз дыбыстар бір мақал мен бір мәтелдің құрамында бір, не бірнеше ... да ... ... ... адам сағынды сындырмас,
Санасыз адам жағыңды тындырмас
2. 지개 지고 제사 (Чигені арқаға асып,)
지내도 다 제 못 ... ... да өз ... ... мақалының құрамында (С) және корей ... ... ... ... төрт сөз де аллитерациялық эвфония тудырып
тұр.
Ал кейбір ... ... ... ... ... түгелдей аллитерацияланып, эвфонияның абсолюттік түрін қалыптастыру
мүмкін. Мысалы:
3 ... ... ... ... ... ... 소는 소힘, ... сиырша,)
새는 새힘 (құс ... ... ... ...... сөз ... тәсілдердің бірі. Мұны да зерттеушілер бір дауысты дыбыстың, не
дауысты дыбыс шоғырының өлең жолдарында бірыңғай қайталанып ... ... ... ... әсемдік берудің поэтикалық тәсілі ... ... ... ... айға ... ... анасын сабар
6. 물어도 중치 ,
썩어도 ... ... ... ... сөздердің бірыңғай
жуан, жіңішке дауыстылардан құралып, олардың болмысына әуезділік реңкін
беріп тұр ... сөз. ... ... ... мен мәтел құрамының әрі
аллитерациялық , әрі ... ... ... ... ... ... ... табындағы тазы алады
7. 동무 따라 (жолдасына еріп,майда-шүйде үшін)
강남 간다 ... ... ... да ... ... ... мен ... құбылыстарының бір-
бірімен тығыз байланысты, өзара ... ... ... ... ... және корей ММ-дерінде бірдей кездесетін ортақ
поэтика элементтеріне келесі әңгімемізді ... ... ... ... ... ... бір ... – қайталау. Жалпы поэзияға өлең ... ... да ... ... ... ... бір ... кейде сөз
тіркесінің, өлең түріндегі қос тағанды ММ-дердің әрбір ... ... ... басында қайталанып қолданылуы. Мысалы:
9. Мысыққа ойын керек,
Тышқанға өлім керек.
10 꿩 먹고 , ... да жеп ... 먹고 . ... да жеп ... тәсіліне тән ерекшелік – екі рет, кейде үш рет
қайталаудың соңғысына алдыңғыларын түсіріп айту ... ... ... Иті ... арық – жер ... ... – ел азғаны.
12 산에 가야 범을 잡고 , ... ... ... ... 가야 ... ... (суға барып балық
ұстарсың)
Корей мақалдарында қайталау әдісі басым. Бұл ... ... ... мақалдардың дыбыстық және ... ... ... ... ... үндестік заңы
көбінесе грамматикалық тұрғыда жасалады. Мысалы:
13 잘 되면 제 탈 , (сәттілік - өз ... 되면 조상 탈 ...... ... Бақа көлінде – патша,
Балық суында – патша.
Байқап отырғанымыздай, екі ... ... ... ... зат есім іспеттес сөз таптары қайталанып ... ... ... ... «азғаны» мен «джамнында-잡는다» етістік, «кінә» ... зат ... ... ... ... де ... ... Корейше бұл әдісті «тонно панбок-동로반복» деп атайды (22,85)
Әсіресе, дыбысталуы бойынша ... ... ... ... ... ... ... омонимдік тавтология да назардан тыс
қалмады. Мысалы:
15. 귀에 걸면 귀걸이, ... ...... 걸면 ... ... ... – сақина)
16. Көңіл кірі айтса кетер,
Көйлек кірі жуса ... ... ... ... адам адам ба,)
사람이라야 사람이지 (адам болған адам)
18. Кеден кеден болады,
Кеден неден болады.
Тавтология ... ... ... тән. Біздің қазақ ақын-
жырау толғауларында да жиі ... ... ... би ... үзінді:
Асқар,асқар, асқар тау,
Асқар биік тау болмас:
Балапан торғай басына
Шырқап ұшып, қона алмас.
Күзен қазып ... ... өте ... басы ... ... ... жете алмас.
Корей «Ариран» халық әнінен үзінді:
아리랑.아리랑.아라리요
아리랑 고개로 넘어간다.
나를 버리고 가시는 님은
십리도 못가서 발병난다.
청천 하늘엔 잔별도 ...... ... ... ... ... ... 강산 삼천리 풍년이 와요 (32,7).
Теңеу тәсілі немесе кюхенъпоп (салыстыру). ... ... ... ... және ... ... санына
қарай ажырату мәселесіне ерекше назар аударылады. Мәселен, «귀한 애기 매
주고 미운 애기 엿 준다 » - ... ұрып ... ... ... тәтті
«йот» беріп тәрбие көрсетер» мақалында бір-біріне қарама-қайшы элементтер
бар. Сондай-ақ «잘 먹은 놈이 ... 못 먹은 놈 ... » - ... ... ... аш ... Алайда, құрылыстық элементтерді бір-біріне
қарама-қайшы қоймайтын мақалдар да бар. ... «고기 보고 기뻐 말고 ... 떠라 » - ... көре салып, қуанбай, ауды торлауға асық»; « 가지 많은
나무가 바람 잘 새 없다 » - ... ... ... желден тыныштық жоқ».
Салыстыру немесе теңеу тәсілі - корей мақал сөздерінде
көркемдік ... кең ... ... ... бірі. Көбінесе құстар,
жануарлар, өсімдіктер образдары салыстырылады.
Мақалдарда салыстырудың екі түрі ажыратылады: а) ... ... және б) ... ... ... ... түріндегі
салыстыру. Кең түрдегі салыстыруда екі көрініс салғастырылады: біреуісі
табиғат өмірін, екіншісі адам ... ... бұл ... параллелизмнің
бір түрі ретінде ... ... (Бұл ... біз келесіде
әңгімелейміз).Сөйлемнің қысқартылған формасы ... ... кең ... ... ... атап ... жөн; мұндай сөйлемнің бір ... ... ... ... ... тұра, мақал сөз өзінің толық
мазмұнын, мағынасын сақтап қалады; себебі аяқтамасы жасырын ... ... 간장 물이 얼구 ... 쇠면 쇠어지 - «соя қатып, тұз
бұзылса да...» ... ... ... ... ... қысқаша поэтикалық формула түріндегі ... ... көп. ... ... ... ... ... тәрізді, секілді; -дай, - дей, -тай, -тей» көсемшелі форма арқылы
жасалады. Мысалы:
1. 북 불 듯 ... - ... ... ... ... 선불 맞은 호랑이 날뛰듯 - «жараланған жолбарыстай
нақұрыстанды»
1. 죽은 게 ... ... ... ... ... ... ... 처럼, 상» - «сияқты, ұқсап,
секілді» сөздерінің көмегімен жасалады. Мысалыға:
1. 우둔하기는 소와 같다 - ... ... ... ... 곰과 같다 - «аю ... ақымақ».
«Катта» сын есімі бар салыстырмалы оралымдарда негізгі сөз
таптары (зат есім, ... ... ... ... Мысалы:
1. 소와 같다 - «өгіз сияқты (мықты)»
1. 늙은 여우 같다 - «кәрі түлкі ... ... ... ... эллиптикалық, салыстырмалы
оралымдар құрылады.
Корей мақалдарында салыстырмалы түрдегі эпитеттер аз. Онда біз
«밝은 달 » - ... ай, «푸른 하늘» - «көк ... ... тұрақты және
қайталанып келетін эпитеттерді аңғармаймыз. Осынысымен мақал сөздер ... ... ... жанрларынан қауырт оқшауланады (15,36-38).
Симметрия тәсілі немесе тэгупоп (параллелизм). ... ... ... бір ... ... бір-бірін қайталайтын
екі құрамын, екі бірдей бөлшегін білдіретін құбылыс ретінде ... ... ... ... саналады. Бір ғажабы, симметрия
ММ құрамында да ... ... ... ... қос тағанды
ММ-дерде жиі кездеседі. Мұны кейде синтаксистік параллелизм деп ... (1, ... ... 물을 건너 봐야 알고 ... 지내 봐야 안다 -
өзенді өтіп көргенде білерсің, адамды ... ... ... білерсің.
2. 가루는 칠수록 고와지고, 말은 할수록 거치러진다
опаны ... ... ... болар, сөзді айтқан сайын
дөрекі болар.
деген мақалдарды алып қарайтын ... , ... ... ... бөлшектің екеуі де, бір қалыптан шыққандай, ... екі ... да, ... ... ... айна-қатесіз қайталап тұр. Сол
арқылы дана сөздің авторы – халық бұл ... тұла ... ... ... ... де сыйлап отырғанын көреміз.
Корей мақалдарында ойдың ұшқыр поэтикалық мәнерлілігі ... ... да ... ... ... ... ... 산은 넘을 수록 높고 내는 건널 수록 깊다
«көтерілген сайын тау – ... ... ... өзен ... ... (қарама-қарсылық мағынасы бар) түрі:
4. 잘 살던 놈이 못 살 때 있고 못 살던 놈 잘 살 때 ... өмір ... адам – ... ... ... ... ... адам– бақытты өмір сүрер».
(23,46-48)
Корей паремиологы Пак Гап Судың ... ... ... ... дұрыс-ақ:
Параллелизм (대구법) – бұл екі нәрсені қатарластыра, ... ... ... Параллелизм антогонисттік көзқарас тұрғысынан ... ... ... ... ... ету үшін ... ... арқылы
қатарласып келетін параллельді ... пен ... ... ... өзгеріске ұшыратады, оған ерекше реңк ... ... Екі ... ... мағыналық түсінігі бір-бірінен
алшақтай түскен сайын көркемдік ... ... ... ... ... ... ... Бұл әдісті басқаша қарату тәсілі
(대우법), қарама-қарсы қою ... ... ... ... ... ... контраст немесе қарама-қарсылық тәсіліне (대저법) ұқсас келсе де,
одан өзгеше. Осылайша, тэджопоп-대저법- екі заттың ... не ... ... ... ... болса, тэгупоп –대구법
мағынаның ұқсас немесе өзгеше болуымен шектелмей, тек оның ... ... ... да ... ... ... болғаны.
Ырғақтылыққа қатысты айта кететін ... ... ... ... оңай ... ... тигізетін (бірқалыпты) ырғақтылық
арқылы топтастырылады. Ырғақты топтастырудың ең маңызды құралы – ... ... ... түрде синтаксистік өлшемдес бөлшектерге
мүшеленуі. Мысалыға:
5. ... 새가 듣고 // ... 쥐가 ... - ... айтылған
сөзді құс естиді,// түнде айтылған сөзді тышқан естиді»;
5. 내는 건너 봐야 알고 // ... 지내 봐야 안다 - ... ... білерсің, // адамды – бірге жүріп білерсің».
Бұл мақалдардың үзіліс (пауза) арқылы екі ... ... ... немесе симметрияның сөз өнерінде сыры мол ... сөз, сөз ... ... ... ой мен ... ... мен ... мотивінің түрін, бір бүтін құбылыстың екі ... ... ... ... екіұдай ұғым-
түсініктің ішкі бірлігін, ақ пен қараның, ... мен ... алыс ... жас пен ... ... пен ... ... пен
зұлымдықтың, өмір мен өлімнің, соғыс пен бейбітшіліктің т.б. осы ... ... ... ... ... көріністері олардың
поэтикалық құндылығын ... ... ... ... тағы ... 잘 되면 충신, 못 되면 역적 – ... ... адал
болар, жамандық істеген ... ... ... ... білдірмес, жомарт жоқтығын білдірмес.
9. 귀한 애기 매 주고,미운 애기 엿 준다 – ... ... ... жалмауызын «йот» беріп тәрбие көрсетер»
(созылғыш кәмпиттің бір ... ... атың - өз ... ... атың – боз ... құбылысының бір ерекшелігі – ол жоғарыда
көрсетілген эпифоралық , ... , ... , ... ... тәсілдердің бәрін, не ... ... ... да мүмкін.
Сонымен қатар параллелизм мен ... ... ... ... әуезді де әсем түрлеріне жатады.
Гипербола тәсілі ... ... ... ... ... кездесетін әр түрлі құбылыстарды немесе ... бір ... тыс ... айту тәсілі. Қандай да бір нәрсені шындыққа қарағанда
асыра ... оны ... ... кішірейту арқылы парадоксальді жандану
сезімі мен ... ... орын ... ... айту ... ... назарын өзіне аудартады. Осы тұста біз ажуа-сықақ (ирония),
парадокс, әзіл-оспақ (юмор) т.б. ... ... ... (22,7-8).
Мысал келтірейік:
1. 도끼 가진 놈은 방을 가진 놈을 못한다 – «балтасы бар адам
инесі бар адамды жеңе ... ... ... ... ерні көк ... ... ерні
жер тірейді.
3. 고래 싸움에 새우 등 터진다 – «китпен шайқаста ... Көп ... – көл ... ... ... ... Ықшамдылық пен қаңқу,
ишара мақал-мәтелдің негізгі тіршілік ... ... ... ... ... қоса, негізгі тіл құралдарын қайталау арқылы
батыл, әрі ... және ... ... ... ... тіл
арқылы адамның идеялық ... ойын ... ... ... ... бекітпесе, тіл қызметі мүмкін емес болар еді, ... тіл ... ... оның ... ... болып
табылады. Мысалы:
1. 중의 빗 - қажеті жоқ , пайдасыз ... ... ... 물 – түзелмес қателік;
1. 남대문 입납 – мекен жайын, орналасу жерін білмеу.
Алайда, корей тілінде ... ... ... ... беталыс болып табылады. Бастауыш сөз ... ... ... ... қажет ететін тұсынан ғана болатын жайт. ... ... ... т.б. ... тіл ... бейнеленбейтін
жағдай өте көп, бұны ... деп ... ... ... элементтер сол тіл аясында көрініс табуы мүмкін, жағдаятқа
байланысты ... ... ... ... ... ... 더운데! - (ауа-райы) өте ыстық екен!
1. (당신)어디 가십니까? – (сіз) ... ... (나는) 김 영 ... – (мен) Ким Енг Сумын.
Жоғарыда келтірілген мысалда қысқартылған ... ... « ... ... ... ... деп ... эллипсис жағдаятқа байланысты қандай да бір тіл ... орын ... ... ... ... мысалда көзге түсетін
«түсу» немесе «тхаллак-탈락» тәсілі тіл ортасына ... ... ... ... ... ... жоқ . Эллипсиске ұшыраған сөйлем
жеке және ... ... ... ... ... ... сөйлем кез келген жағдайда сәйкес келеді, оның ... ... ... жоқ ... кіреді. Мысалы:
1. (бастауыш) 물 밖에 난 고기 - өзін өлімге қию;
1. (бастауыш) 얕은 내도 깊게 ... - әр істі ... ... ... 두 손에 떡 ...... ... білмеген жағдайда.
Басқаша айтсақ, мақал-мәтелдердің тұлғалық – ... бір ... ... ... ... ... ... қысқарып, қолданысқа ыңғайлануы жатады.Бұл –
мақал-мәтелдер құрылымының күрделенуіне қарама-қарсы бағыттағы олардың «әрі
қысқа, әрі ... ... ... дамуының негізгі үрдісі.
Сондықтан да болу керек, даналық ... ... ... ... ... бір ... ... , бір тағанды ММ-
дердің бәрі бірдей ықшамдалу, қысқару ... ... ... ... деп ... ... әрине. Оларды тұлғасынан тануға болады. Оның
бір белгісі – етістік, ... есім т.б. ... ... айту ... ... 많은 ... ... 잘 날(이)없다 – білімі
көптің, азабы да көп;
1. Ақыл – бастан (шығады), асыл – тастан; (шығады)
3. 마파람(에) 게(가)눈(을) ...... өте тез ... Қыз – ... үйіндегі) қонақ (2,10).
Осы көрсетілген тұлғада қазақ ММ-дерінде қолданысын етістік
т.б. сөз таптары, ал корей ... ... зат ... ... ... т.б. ... түсіріліп, демек айтуға оңтайлы да жеңіл,
есте сақтауға ... ... ... ... ... деп ... , ... корей ММ-дері қорындағы бұл тәрізді
эллипсиске ... ... ... ... құрамындағы екі рет
қайталануға тиіс қос тағандылар. Мысалы:
1. 쥐도 ... 새도 ...... ... Елу ... ел ... жүз жылда – қазан (жаңа).
Қоғамдық өмірдің өзгеріп отыратын заңдылығын ... бұл ... о ... ... ... даму ... ... және солай тұрақталған компонентке (қазақ ... ... ... ... ... (білмеу) сөзі жатады. Ол тәртіп (яғни эвфония
талабы) бойынша екі рет ... ... тиіс еді. ... , бұл ... ... ықшамдап, қысқартып айту талабы басымырақ болғандығы
көрініп тұр.
Бұл мысалдарда бір ... және ... ... екі рет
қайталап айтудан қашу бар.
Қорыта келгенде айтарымыз: ММ-дер ... сөз ... да, сан ... ... қолданысын айтпағанның өзінде, әдеби тіл
нормасына сәйкес ... ... да әр ... (күрделену,
қосарлану және қысқару сияқты) тұлғалық өзгерістерге ... ... ... ... ... ... сақтайтын ұйытқы оның
құрамдық құрылымы емес, мағына, әсіресе, ауыс ... ... ... Тұлға тұрақтылығы көп жағдайда шарттылық сипатқа ие
(1,75).
3.2. Корей ... ... ... өздерінің көркемдік ерекшеліктерімен әр түрлілігімен
оқшауланады.
Корей мақалдарының басым көбісінде ой, ... ... ... ... ... сөздер құрамына кіретін заттар, құбылыстар ... ... және ... ... ... ... ... етеді.
Мысалыға, « 꽃이 고와야 나비 날아든다 » - «көбелек тек ... ... ... ... ... біз ... халық ауыз әдебиеті мен ортағасырлық
назымдарында (поэзиясында) «(гүл)» - қыз, ... - ... ... ... бөленген образдарды кездестіреміз.
Алайда, сентенция (яғни, мінез-құлықты білдіретін ... ... да ... бұған бейнелеу тән емес (мұндай сөздер ... ... « 밥을 열 곳에 가서 ... 잠은 한 ... 자라 » ... он ... ... жесең де, бір жерде ұйықта» нақыл сөзінде ... «잠» ... ... ... ... тура ... ... отыр.
Мақал сөздердегі образдардың ұлттық ... – бұл ... ... табиғаттан, корей халқының болмысы мен әдет-ғұрпынан,
салтынан алынып отырғандығы. Күнделікті тұрмыс ... үй ... ... ... және т.б. ... мақалдарға ерекше сән мен
мәнерлілік беріп, образдардың «корей» галереясын құрайды.
Корей мақалдарының құрамында, ... ... ... ... ... пен ... ... жыртқыш аңдар
образдары ( «호랑이» немесе «범» - ... ... - ... ... -
шиебөрі, «승냥이» - қасқыр) көп кездеседі. Мәселен, «범을 길러 산에 놓으니
주인을 문다» - ... өзін ... ... ... ... ... «
새벽 호랑이 중이나 개를 가리지 않는다 » - «таң атқанда, жолбарыс ... ... ит ... ... (16,29).
Түлкі (여우) бейнесі корей мақалдарында зиян келтіретін қулық
пен айлалық, арамдық пен қара ... ... ... 여우 ... - ... сұм, жауыз» (сөзбе-сөз мыртот); «백년
묵은 여우는 못 속인다 » - «жүз жасар ... ... ... т.с.с.
Аю (곰) бейнесі мақалдарда қомағайлықты, дөрекілік пен
ақымақтықты білдіреді. ... «곰이 ... 핥아 ... 돌을 ... 돌에 ... - «құмырсқаларды жеймін деп тасты көтерген аю ... ... ... » - ... ... ... (노루) және қоян (토끼) ... ... ... ... «토끼 제 ... ... «қоян өзінің сыбдырынан қорқады»; «노루 제 방귀에 놀란다 » - «қарақұйрық
өз тықыр дыбысына шошынады».
Корей мақалдарында үй жануарларының ... ... ... басты құралы- аттың орнына жер жыртуда пайдаланылатын өгіз ... жиі ... Адам оның ... ... ... дене ... ... Өгіз бейнесінде күш, еңбекқорлық, адалдық тәріздес ... ... ... «소 같이 본다» - «өгіздей еңбекқор»; «소
같은 우둔한 짐승도 ... 안다» - ... өгіз ... ... жануар да өз
иесін таниды».
Ат (말) бейнесі ширақтық пен ... ... ... ... 말이다» - «аттай жүйрік»; ... ... 간다 » - ... туылған құлыншақта мың ли шақырымдық жол
жүреді».
Есек (당나귀) бейнесі қырсықтық пен ғанибетсіздік ... ... ... 때 » - ... қырсық»; «은혜를 모르는 건
당나귀 뿐이다» - «тек есек қана алғыс білдіруді білмейді».
Ит (개) – ... ... кең ... ... ... ... ... оның көмегімен жағымды және жағымсыз ... ... «내 밥 먹은 개가 ... 문다» - ... ... ит ... ... «똥 묻은 개 겨 묻은 개를 나무란다 » -
«боққа ... ит ... ... итке ... ... ... ... 아물 새 없다 » - «қабаған иттің тұмсығындағы жарасы жазылмайды»;
«도적 개 살이 안 진다 » - ... ит ... Бұл ... ... ... сотқарлық сықылды жағымсыз қасиеттерді әшкерелеу үшін
қолданылған.
Сонымен қатар, мақалдарда итке тән ... ... ... ... ... 주인을 보면 꼬리를 좆는다 » - «күшік ... ... ... ... «개한테 한 말은 안 나도 부인한테 한
말은 난다 » - ... ... сөз ... ... ... сөз ... Бұл ... мақалдарда иттің иесіне деген адалдық пен ... ... ... ... ... күшік бейнесі ақылсыздық, момындық
пен ақымақтық ұғымдарымен байланысты. ... «하루 ...... ... - «жаңадан туылған күшік жолбарыстан қорықпайды»; « 강아지 ... ... » - ... аюды ... ... Дегенмен, кәрі ит (늙은 개),
кәрі өгіз (늙은 소), кәрі ат (늙은 말) тәрізділер ... ... ... кемеңгерлікті кейіптейді. Мысалы, «늙은 개 괜히 안 ... » ... ит ... бекер үрмейді»; «늙은 말이 길 안다 » - ... ат ... ... та (고양이), ит ... ... ... ... ... ... ... жануарларға қарағанда жиі айтылады.
Бірақ, мысықтың иттен ... оның ... ... ... ... ... символы ретінде оның бейнесі жағымсыз
қасиеттерге толы. Мысалы: «못 되기는 고양이 새끼다» - ... ... ... ... 듯 » - «мысық сияқты ет көрсе, бассалады» т.с.с.
Шошқа (돼지) корей мақалдарында сабалақ адамның ... ... ... ... 흐린 물을 ... » - ... лай суды ... пен шабандықты тасбақа (거북), таңқышаян (게), шаян
(가재) образдары арқылы сипаттауға болады. Мысалы: «토끼 가는 데 ... - ... ... ... ... да ... «가재 걸음» - «шаянның
қадамындай-ақ» (шаян сияқты жорғалап жүреді).
Корей мақалдарында қанаттылардың бейнелері де аз ... ... ... ... еске ... ... (수탉) ... кең таралған.
Сонымен бірге, ... ... және ... өз ... ... ... тауық (암탉) бейнесін де кездестіре аламыз. Мысалы: «암탉 울면
집안이 망한다» - «тауық шақырған кезде үйде ... ... ... ... ... ... мылжыңдық пен
дабырлықты суреттейтін шымшық (참새) ерекше орын алады. Мысалы: ... ... 자잘 ... 한다 » - ... ... жеп ... ба,
сонша шырылдадың ғой?». Қарға (까마귀) бейнесі әрқашан ... ... ... пен ... ... ұрлап, оларды құстардан тығып
қояды. Бірақ ,өзі тыққан жерін ... ... ... ұзақ іздеуге
мәжбүр болады. Осы турасында, мысалыға, мына ... ... ... - ... ... ішіп ... ба?» (яғни, неге солай тез
ұмытасың?).
Құстардың жағымды образдарына еріктіліктің символы – қарақұс
(소리개 ... ... ... және ... пен ... ...
феникс (понъхванъ) құсының бейнесі жатады. ... ... ... » - ... ... ер кісі»; «닭이 천이면 봉이 하나 » - «тауық көп
те, ...... ... аса ... ... аз); «닭의 ... ...
한다 » - «тауық феникс сияқтанады».
Тоты құс (앵무새) образы – бұл сөз ... ... ... ... ... «말 잘 하는 ... » - ... құстай мылжың»
(16,31).
Мақалдарда жалғыз қалған жабайы қаз - ... ... ... табылады. Бұған қоса, қаз – күз жаршысы. Мысалы: «짝 ... - «өз ... ... ... қаздай»; «물이 잃은 외기러기 » -
«құстар үйірінен артта қалған қаздай»; « ... 가는 곳에 제비 모양 ... - «қаз ... ... ... көрінбейді».
Корей мақалдарында кішкентай, әлсіз, көңіл бөлуге тұрмайтын
нәрсе турасында ... ... ... маса ... ... ... образдары пайдаланылған.
Мақал сөздерде көбінесе жануарлар мен құстар бір-біріне қарама-
қайшы қойылған. Осылайша, әлсіз елікке, қойға, мақалдарда, әдетте, ... ... пен ... ... ... ... Мәселен, «사슴이 봄과
같이 아니 다닌다» - «марал жолбарыспен бірге жүрмейді»; ... ... ... » - ... ... елік елікпен жүрер». Қарақұсқа -
сауысқан, тауыққа - феникс, ат пен қоянға - өгіз бен ... ... ... ... ... табиғат құбылыстары да көрініс тапты.
Оларға айбар (천둥), найзағай (번개), қар (눈), қырау (서리) т.б ... пен ... ... ... ... ... ... қараңғы бастау (음지), ал жарықтық пен жарық өмірдің символы – жарқын
бастау (양지) қолданылады. ... ... ... және алға ... ... ... 물) мен домалап келе жатқан тас ... 돌) ... ... мен іскер адамдарды суреттейді. Мысалы: «구르는 돌은 이끼기 안 낀다
» - «домалаған тасқа мүк баспас»; « ... 물은 섞지 ... - ... ... ... қарама-қарсы мағынада ағынсыз су (капхын ... ол ... пен ... ... ... « 깊은 물
괸다 » - «ағынсыз су бұзылады».
Мақалдарда дворяндық – янбанның ... ... ... ... ... « ... 물에 ... 개헤엄 안 친다 » -
«янбан суға батса да, итше жүзбейді»; «양반은 삼 때를 ... 상놈 집에 ... - ... ... барғанша, янбанның үш рет аштан ... ... ... ... ... ... адам ... будда
монахының (джунъ) бейнесі жиі пайдаланылады. Мәселен, «중 놈이 고기 ... ... 잡아 ... - ... ... ... татса болғаны, қоңызды да
ұстап жейді»; «중 놈을 잘 달린다 하면 고깔 벗어 뛰고 ... - ... ... деп ... ... ... халқының болмысы мен олардың салт-дәстүрлері ... ... тыс ... ... ... (이밥) – ... кездерде
байлар ғана ішкен дәстүрлі корей тағамы. Сондықтан да, мақалдарда күріш
ботқасы – ауқаттылық символы: « ... 집 아이 이밥 ... - ... үйдің
баласы ұқсап күріш ботқасына қызғанышпен қарайды».
Арпа ботқасы (보리밥), буға піскен күріш пен балық ... ... ... ... (콩밥) – бұл ... ... тағамы. Бұл
атаулар - кедейлік символы. Мысалы: « 이밥이 없으면 ... ... » ... ... жоқ болса, атбұршақ ботқасы да жарайды» (16,32-33).
Ұлттық киім де мақалдардың образдар ... ... ... Қызғылт белдемше (다홍 치마) - жас корей ... ...... ... ... ... «같은 ... 다홍 치마»
- «бағасы бірдей болса, қызғылт ... ... ... ... ... – аттың жалынан жасалған ер адам бас киімінің көне ... екі ... ... пен ... турасында айтқанда пайдаланылады. Мысалы, «갓
쓰고 당나귀 타고 다니던 때» - ... ... есек ... ... ... ... образдар құрылымына корей және қытай географиялық
атаулар мен өзіндік ... ... ... тауы (태산), Қытайда құрметке
бөленетін бес киелі таулардың бірі; ... ... ... ... ауқымдылық мағынасында кездеседі. Алмас таулар (금강산) өзінің
көркем, ... ... ... ол ... ... ... ретінде
қолданылады. Мысалы: « 금강산 경치를 보기 전에는 천차 경치를 말 말라 »
- «Алмас ... ... ... әлемнің әсемдігі туралы айтпа».
Мақалдарда ХХғ.20 ж.ж. Кореядағы жапондықтарға қарсы партизан
күресінің ... – Хон ... мен Чха ... ... де орын тепкен.
Мақал сөздердің бейнелілік жүйесіне ... ... ... шығармалары мен туындыларындағы кейіпкерлер есімдері де ... ауыз ... ... кейіпкерлер арасынан, біз өзінің темекіге
деген ... ... ... ... сондықтан да темекішіл адам
образына айналған – Енгидоль және ... ...... ... ... ... мақал сөздер қорын ортағасырлық «Сам Чхон қыз
туралы» повестінде кездесетін ... ...... ... ... ... мен Нольбу» повестіндегі жағымсыз кейіпкер – Нольбу
тәрізді образдарымен байытты десек те қателеспейміз. ... ... ... - ... ... ... қатал»; «심사 놀부라 » - ... ... ... ... ... мен ... повестінен мақалға
Хынбу бейнесі де енді, ол ... ... ... ... 흥부라» - «Хынбу сияқты мейірімді жан».
Корей мақал сөздері елеулі өзгерістерге ұшыраған. Көне ... ... ... бойы ... ... өмірін, тұрмысын, әдет-ғұрпын
бейнелейтін мақалдар ғана ... ... ... ... ... ... Бұған ең алдымен, корей халқының ежелгі әдет-ғұрыптары,
наным-сенімдері, ырымдары көрініс тапқан мақалдар жатады. ... ... 지옥 ... - ... көмек көрсеткенің – тозаққа түскенің» ... ... ... мен конфуцишілдікке табынушылықты
қолдайтын мақалдар барса-келмеске кетті. ... ... ... ... ... 아름다운 복을 받는다» - құдайға сенсең, о дүниеде рахатқа
бөленерсің». Отбасы мен тұрмыстағы ... және ... ... қарым-
қатынастары сақталған мақалдар ғайып болды. Мысалы: ...... ... ... - ... ... - әйел адамның қамы»; ... ... 죽을 일 ... ... ... » - «әйел адамның несібесі:
күйеуі өлім аузына жіберсе де, қарсы ... ... т.б ... ... ... көне мақалдар осы заманға сай ... ... ... шынайылығын, халық өмірінің ... жаңа ... ... ... ... ... ... халқының нақыл сөздері өз мазмұны бойынша алуан ... ... ... мен өмірлік құбылыстар ... ... ... ғасырларда Корей мемлекетінде – аграрлық елде жер жырту
мен жер өңдеу ... сол ... ... тіршілік көзі еді.
Сондықтан халық арасында төмендегідей нақыл ... ... ... емес:
«농사는 천하지 대본 » - «Егін шаруашылығы – Аспанның ұлы негізі»(сірә, бұл
жерде конфуцишілдік догмалардың бірі ... ... ... « ... 죽어도 정자는 빼고 죽는다»- «Диқаншы аштан өлсе де, тұқымын алып
өледі».
Жерсіз ... ... ... ... ... жердің бір бөлігін алуына тура келді. Олардың өмірі
қиыншылыққа толы, әрі ... ... ... шаруалар күйінгенінен былай
дейтін: « 서장논은 비꾸럭이다» - «күріш ... жер ... ... бой ... ... ... ... қарапайым еңбек етуші
таптардың ... мен ... ... ... ... ... 없다» - «Не үйі жоқ, не тамақ ішкенге таяқшасы ... ...... ... 볼가심할 것 없다» - «мысыққа да ... ... жоқ, ... ... түк ... «열 놈이 죽 한 사발 » - «он ... бір табақ
ботқа».
Ғасырлар бойы қарапайым адамдар олардың ауыр мүшкіл тағдырын билік
етуші таптар жеңілдете алады деп сенген. ... ... ... адамдар
өмірден қаншалықты түңілгендігі байқалады: « 가난 구제는 나라도 못한다»-
«кедейшіліктен құтқару патша үшін де оңай іс емес ... ... ... таптардың арамтамақтығын, олардың ырысы
қалай және кімнің есебінен келіп жатқандығын білгені сөзсіз.
Нақыл ... ... ... ... ... анық ... Мысалы: « 양반은 백성의 등을 긁어 먹고
산다», - «янбандар халықтың арқасына мініп өмір ... ...... 알지 농사 중한 줄 ... - ... ... жеуді біледі, ал шаруа
еңбегінің ауырлығын сезіп білмейді».
Халықта қанаушы таптар өкілдеріне қарсы ... ... кең ... ... ... ... байлардың дүниеқорлығы ... ... ... ... ... ... табысқа деген ұмтылысын ерекше атап көрсетеді. Мысалы: «
바다는 매꿔도 주인 욕심은 못 채운다 » - ... ... ... алсаң да,
қожайынның қомағайлығын тойдыра алмайсың»; «왜 고기국을 먹지 않느냐?» -
«Неге ет ... ... ... (деп бай ... ... ... ... сөздерінде ұялмай кедейлерді тонаған өсімалушыларға
деген қатынасы бейнеленеді. Мысалы: ... 술 한 잔에 ... 석섬» ... бір ... ... үш сом қарызға тең»; «되로 주고 ... - ... бір тве ... ) ... бір маль ... ... адамның туған жеріне деген ыстық сезімі туралы
айтылады және әр адамның ... бұл ... үшін ... ... ... ... ... аталып кетеді. Мысалы: «살아도 제 조국을 위해 살고 ... 위해 ... » - ... үшін өмір ... ... үшін өміріңді қи»;
« 죽어도 제 구석에서 죽으라» - «өлсең де, өз жеріңде өлген артық».
Нақыл сөздерде ... ... ... туған өлкесіне
деген сағынышы, Отанын жоғалтқандағы күйініш сезімі де білдіріледі. Мысалы:
«나라 없는 사람은 집 없는 개만 ... - ... жері жоқ адам ... ... де ... ... 내 땅 까마귀이라면 반갑다» - «Өз еліңнің
қарғасына да риза ... ... ... ... ... сезімі, туған жерін
жаулардан қорғау тақырыбына арналған нақыл сөздер де ... ... ... 잃고 사는 것 보다 ... 주는 것이 ... «Отансыз өмір сүргенше,
Отан Үшін өлім ... ... ... ... ... ... арасында адамдардың отбасылық
қарым-қатынасқа, махаббатқа, неке ... ... ... ... ... ... насихаттары, ғибрат сөздері де аз емес.
Олар жас ұрпақтарды үлкендерге, ата-анаға сыйластықпен қарауға ... мен ... ... ... ... адал болуға шақырады
(17,42).
3.4. Корей ... ... ... ... түрі ... ... сөздері халық ауыз әдебиетінің шығармашылық
жанрлық түрі ... ... ... ... ... ... туындады.
Нақыл сөздердің көбісі халықтың шынайы еңбек пен тұрмыстық,
өмірлік тәжірибелер ... ... ... ... «자기 ... 오래 산다» ... жараспаса, бірге ұзақ өмір сүрулері де жараспас».
Кейбір корей нақыл ... ауыз ... ... ... ... алады. Ертегілер, жұмбақтар, өлеңдер және ... ... ... ... да жанрлары ең басты көзқайнары болып
табылады. Ертегілер ... ... бұл ... ... ... да бола ... Ертегілердің кез-келген мақалдардан басталып,
мақалдармен аяқталуы жиі ... ... «요동 ... » - яғни «Ёдон ауылының шошқасы » ... ... ... ... Ёдон ... қара ... ақбасты торай
туады. Бұл таңқаларлық жайт болғаны соншалықты, шошқа өз ... ... ... жөн ... ... ол ... ... аялдап тоқтайды.
Таңертең оянғанында, бұл ауылдағы торайлар ... ... көзі ... Ёдон ауылына қайтуына тура келді.
Ендігі «가르친 사위»- ... ... ... ... ... ... әңгімеден туындады. Көне заманда бір ауылда бір шал
өмір сүріпті. Оның сұлу қызы болған екен. ... ... ... ... шал сыр ... ... сандыққа білдіртпей, 55 кг шамасында күрішті
сеуіп, былай деді: «Кімде-кім бұл ... ... ... ... ... ... күріш жатқандығын тапса, соған өз қызымды беремін». Қызының
сүйіктісі бар екендігін шал білмепті. Қызы оған ... ... ... ... ... ... ... ол былай деп жауап беріпті:
«Сандық сыр ағашынан жасалған және онда 55кг ... ... ... қызын
бермеске басқа амалы болмады (17,38).
Дегенмен, мұндай кезде олардың ... ... ... ... ... ... ... Кейбір нақыл сөздердің
ертегілерден пайда болғандығында күмән ... ... ... болу ... ... жұмбақ.
Мақалдар мен жұмбақтардың ортақ ұқсастықтары өте көп. Мәселен, ... алып ... «두 형제 산 ... 두고 서로 보지 ...... ... екі беткейінде ағайындылар өмір сүреді, бір-бірін көрмейді, бұл
не? ... Бұл ... ... ... туыстар жөніндегі мақал
ретінде де қолданылады.
Халықтың әдет-ғұрыптары да ... ... ... ... мына ... ... «선산에 꽃이 폈다» - «Ата-бабалар зиратында
гүлдер жайнап кетті». Мұнда жемісті үлкен ... қол ... ... айтылады. Корей халқы ежелден-ақ ата-бабаларға ... ... ... ... орналасқан жер табылса, бұл ... ... ... ... бөленеді деп есептелінген. Сондықтан да, ... ... ... ... бұл ... даңқ пен өркендеушілік
әкеледі деген сөз. «남의 친환에 단지 » - біреудің ата-анасы ауырып ... ... ... жатыр » атты мақал, егер ұлы немесе қызы шынашағын
кесіп, ... ... не ... ... ... ... науқастар жазылып
кетеді деген көне наным-сеніммен байланысты. Бұл нақыл сөз басқалардың
қамын ойлайтын немесе ... ... ... ... ... қатысты
айтылады.
Көптеген мақал сөздердің шығу тарихы корей халқының салт-
дәстүрлері мен ... ... ... ... мына мақалды алып
көрелік: «굽은 나무 선산 지킨다» - «қисық ағаш ... ... ... дене кемістігінен әскерге алмай, ата-аналарымен қалып,
оларды өз қамқорлығына алған ұл ... ... Бұл сөз өз ... ... ағаш ... ... ... алады. Тым қажет кезде
іске жарамсыз қисық ... ... ... ... ... еді ... әдебиеттен қара сөздер, өткір тілді афоризмдер,
үстемдік етуші таптар өкілдерінің кемшіліктерін ... ... ... ... сөздер екі ауыз тілде қолданысқа ие болды. Бірсыпыра мақал
сөздер корей ортағасырлық әдебиеттегі кейіпкерлер ... ... ... ... ... ... үйіндегі қарлығаш балапандарына да жетпейді» мәтелі енжар адамға
қатысты айтылған. Бай ... мен ... ... ... ... ... бір күні ... қарлығаштың балапанын құтқарады, сол
үшін қарлығаш оған ... ... ... сый тартқандығы әңгімеленеді.
«심사 놀부라» - «Нольбу тәрізді қаскүнем » ... ... сөз де ... ... ... ... және ... зұлым кейпінде
бейнеленеді.
Корей мәдениетіне орта ғасырларда ... ... ... ... Сол ... ... пен буддизмнің идеялары және догмалары
көрініс тапқан кітаптағы нақыл ... ... ... ... ... мынандай нақыл сөздер кең таралды: «황금 ... ... - ... ... ... ... ... конфуцишілдік
канондарын үйрет »; « 학자 되기 전에 인간이 되라»- «Ғалым болам десең, адам
бол».
Б.з. ІV ғасырда Кореяға енген ... ... ... жыл бойы
мемлекеттік дін ретінде үстемдік етті, ал Ли ... (1392ж) ... ... ... халық наным-сеніміне айнала бастады.
Буддизм ілімінің догмалары халық арасында сопылардың үгіттері
арқылы таралды, осы догмалар негізінде ... ... ... аз ... « 사람 ... 부처 ... 있다» - ... құтқарушы әрқашан
қасыңда»; «흙으로 만드는 사람은 부처를 공경하지 ... - ... ... ... ... адам оны ... ... мүсінін берік,
бағалы, көпке шыдайтын шикізаттардан жасау тиіс еді)т.б (17,38-40).
ІІ тарау
4.ММ-дердің тұрақты ... ... ... ... ... және мақал-мәтелдердің
айырмашылықтары мен ұқсастықтары
1.Тілдегі мақал-мәтелдер де фразалық тіркестерге ... ... және ... ... ... ... ... категориясының мынандай белгілері болады:
а) тұтас бір ұғым жеке сөздерінің ұғымынан алшақ кетеді де, жеке ... ... ... ... не ... не ... ... бұл тізбектердің көпшілігі екінші тілге сөзбе-сөз аударуға келмейді.
ММ-дердің сөздері де,көбіне, тиянақты келеді, ... ... ... бір ... тұтастық – лексикалық ... ... ... ... ... ... ... «білген кісі тауып
айтады, білмеген кісі қауып айтады», «адам сөйлескенше,жылқы ... ... ... жақсы жолдас бер»; немесе корей тіліндегі «윗물이
맑아야 아랫물이 맑다 », «가는 말이 고와야 오는 말이 곱다» ... ... ... әр ... дың ... ... де орны қалыптанғанын
байқаймыз; сөздердің орнын ауыстырсақ, белгілі бір жүйеден, ережеден ... ... ... ... ... Бұлардың (әр ММ-дердің) арасына
сөз салып, ... ашып ... да ... ... мәтіндерде кей уақыт,
буын ұйқасымен келтіру және стилистикалық ажар беру ... ... ... ... килігіп кететіні болады, бірақ бұл – ... ... ... Бұл ... (сөздердің тиянақты орын тебуі жағынан) мақал-
мәтелдер мен идиомдардың ... бар. ... бола ... да, ... ... ... ... лексикалық формасы
және лексикалық мағынасынан ұласып кете ... Осы ... ... ... ... ... негізгі дербес мағынасын сақтап отырады.
Қазақ тіліндегі «жаман ... ... ... ... ... егін ... білім бітпес» және корей тіліндегі «원숭이도
나무에서 떨어진다», «믿던 나무 ... ... ... ... ... қауызына сыйғызу» дегендегідей емес, ... ... ... ... ... ММ-дер қаншалықты ауыс мағынада айтылғанымен,
құрамындағы сөздер өзінің ... ... ... қол ... тасаланбайды.
Сонымен қатар сыртқы түр-тұрпаты жағынан, яғни ... мен ... ... ММ-дердің фразеологизмдер ден
елеулі өзгешеліктері болады. Фразеологизмдердің ... ... ... ... Ал ... ... игі қасиеттерге үндеу,
уағыздау сипатында болады. ММ-дерде ұғымнан гөрі нақтылы ойды ... ... ... ... ... ... ... сөйлемге
ұқсайды. Ал, фразеологизмдер керісінше, нақтылы бір ұғымды астарлап айтып,
сыртқы ... ... жеке ... ... ... ... ... басқа системалық күйге ... ... ... ... бірі ... ... түседі – идиом
сөздер сөзбе-сөз аударуға (мақал,фразадағы сөздердей) көне бермейді. Ал,
мақал-мәтелдер тілден ... ... де, ... де ... ... ... біз ... кеткен лексикалық өзгешеліктен туған қасиет.
Идиом категориясының осы ... ... ... әрбір тілдің өзіне ғана тән категория,
екіншіден, басқа сөз ... ... ... ... айтқанда, бірнеше сөздің тобы идиом болу үшін көп
замандар керек. Бір ... ... ... сөзбе-сөз аударып алынуға тиісті
(лингвистикалық «калька») сөздерді еске ... ... ... ... т.б. ... оңай жасала қоймайды. Өйткені, идиомалық
шеңберіне енген сөздер ... ... ... ... ... үшін ... бір ... шарт керек. Әр тілдің
өзіне тән лайық идиомды сөздері болу үшін, сол ... бұл ... ... ... ... ... ... дәрежесі,
отырықшылығы керек ... ... ... Кейбір мақал-мәтелдерді
немесе жұмбақ тәрізділерді ... ... ... өзгеретін я тыңнан жаңа
мақал,жаңа жұмбақ шығару деген сөздердің идиом болуынан анағұрлым ... бір ... я бір ... ... я бір ... тілек-мүддесіне сай шыққан мақалдар бар. Бір ғана мысал: ... ... ... жөн ... ... ... түркі халықтарының араб жазуынан латын
жазуына көшу қарсаңында туды. Сол сияқты «양반은 물에 빠져도 ... ... ... ... ... әлеуметтік таптар өкілдері ... ... ... ... қызмет еткен белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... «кешегі»
күннің жемісі деген ұғым тулайды. ... ... ... ... бір лингвистикалық формаға ие болып және ... ... ... ол ... сол ... ... ... көнелену керек (басқа
тізбектерге қарағанда көп ... ... ... ... ... қана идиомдық
дәрежеге келе алады). Демек, көркем мақалдар, қызық ... ... ... ... ... кейбір түрін бүгінгі дәуірде ... ... ... Ал ... олай ... мен ... талай замандар бойына
жасалып, ұрпақтан-ұрпаққа беріліп отырады. Алайда, ... ... ... ... ... бар. ... тәрізді күнбе-күн
көбейіп, тез дамып отырмайды. Тұрақты тіркес болу үшін, ... бір ... ... идиомның шеңберіне енген сөз идиомалану, лексикалану,
грамматикалану заңымен даму-өзгеру процестерін басынан ... үшін ... ... етеді (4,13).
Үшіншіден, идиомдар сөз саны жағынан өте шектеулі болады.
Фразеологизмдер мақалдарға қарағанда, өзінің ... ... ... ... ... мақалдардай көп элементті болып келмейді. Мақалдың көп
сөзді, көп элементті болуы – олардың көбіне ... ... не ... ... құрауымен байланысты. Бірнеше ойдың басын құрып, көп ... ... ... екі, не я үш ... ... «손을 빌리다» - біреуден қолдау табу, «손을 때다» - аяқтау, бітіру,
«손이 모자라다» - жұмыс қолы жетіспеу.
2.Сөйлеу кезінде ... ... даяр ... қолдану
жағынан ММ-дер фразеологизмдерге ұқсайды. Мақалдар негізінен екі бөлімді
болып келеді де, ... ... ... мен ... сол ... түйіндеп қорытындылайды. Я ... ... ... ... ... ... Мысалы: «눈은 높고 손은
낮다» - көзі жоғары қарайды, ал қолы қысқа; «밥 먹고 죽 보리 ... ... ... ал ... ақша табуды білмейді.
Мақал тоқсан ауыз сөздің ... ... ... ... ... ... ... адам өмірінде қамтымайтын
саласы жоқ. Соның бәрін аз сөзбен көп мағыналы етіп ... ... ... ... ... ... сөздің сәнін келтіреді. Мақал – сөздің атасы.
Сөздің көркі – мақал. Мақалсыз сөз – ... ... тең. ... ... ... ... ... ге жуықтайтын
жері тек тілдегі даяр тұрған материал болғандығында ғана ... ... ... ... ... ... ... ишарат жатады. Мәселен:
«금송아지를 타고 다닌다» дегенде біз адамның алтын ... ... ... ең ... алтын мен ақшаға батқан бай адам турасында
ойлаймыз.
ММ-дер жайдан жай ... ... ... ойды ... ... тыңдаушының жан сезіміне ерекше әсер ету үшін қолданылады.
Фразеологизмдер сияқты ММ-дер де әбден ... ... орны ... ... Фразеологизмдерден өрбіген мақал-мәтелдер
Мақал-мәтелдердің (속담) тұлғасын кеңінен қарастырсақ, бұларды
фразеологизмдерден ... 속담) ... ... ... ... Чхве Кенъ Понъ (1992) ... типтік ММ-дер және
фразеологизмдерден туындаған ММ-дер етіп бөліп, барлығын біртұтас ... ... ... ... бір ... ... ... мен мағыналық құрылысының (метафоралық ... ... ... ... деп алды, ал екіншісі сөйлем
жүйесінің құрылымдық элементтері ретіндегі ... ғана ... ... ... мағыналық бірлікті ... ... қоры да ... ... ... ... ... ұқсас қасиеті бар екендігін айтады. ... бұл ... ... ... ... ... мақал-мәтелдерден
айырмашылығын танып-білуге мүмкіндік береді (25,62).
Тіл элементтерінің тұлғалық дамуының ... ... ... ... ... аз ... көп ... қарай
бағытталады, яғни дыбыстан – сөз, сөзден – тіркес, тіркестен – ... ... ... Осы тұрғыдан алып қарағанда, қазақ және корей ... ... ... ... ... ...... т.б. даналық сөздерден бұрын пайда болған деп айтуға болады.
Өйткені, тұлғалық дамудың ... ... ... ... ... ... шеңберіне кеңеюіне, жай
айтудан да мәнерлеп, астарлап,әсерлі етіп айту ... ... ... ... ... ... тобы, не басым
көпшілігі о ... ... ... ... да ... ... деп санауға болады. Ал, көркемсөз ... ... ... және ... ... тұрған фразеологиялық тіркестер
логикалық ойдың ... ... жаңа ... мақал-мәтелдердің
құрамына еніп, негіз болып қолдануын көреміз. Мысалы: қазақ ... көр ... ... сөз ... ... ретінде қалыптасқан.
Енді осы тағылым – ескертпенің логикалық жалғасы ретінде ... ... - өзің ... ... ‘көр қазбаудың’ себебін айқындайтын (яғни
“неге?” деген сауалға жауап ... ... ... ... Ал, корей
тіліндегі алғашында фразеологизм түрінде пайда ... ... ... 아옹한다» (біреуді дұрыс жолдан адастыру) - мақалы «눈 ... ... ... ... ... корей тілінде «꿩 먹고 알 먹는다», яғни «бір ... ... атып ... ... сөз біржолы фразеологизм және мақал ... ... ... ... ... ... ... кітабында былай
делінген:
«Фразеологизм деген екі және одан да көп ... ... ... қолданылатын, әдеттегі сөз тіркесі. Фразеологизмдерге
ұқсас соктам (мақал-мәтелдер) түсінігі бар. ... ... ... ... ... ... ... өнегелілік пен ақыл-
өсиетті сусындаған өмір ... онда ... ... ... көмкерілген.
Жалпы фразеологизмдер мен ММ-дер екі немесе одан да ... ... ... ... ... ... алмастырылып
қолданылатындықтан, бұл даналық сөздері бір ұғым, сөз ... ... ... ... да бір ... ... тұрғыда
бейнелеп қойғанымен, мақал-мәтелдер (соктам) сияқты ескі әңгімелер мен
тарихи фактілер және ... ... ... ... ... ... тәлімдік немесе сатиралық сипаты да сезілмейді. ... ... ... мен ... ... белгілері анық емес. Бұлардың ... ... олар ... ... ... сіңісіп кететіндіктен, ара жігін дәл тауып
айту мүмкін емес. Мысалы: ... 제 발 ... - ұры өз ... «팔이 안으로 굽는다» - өзіңдікі өзіңе жақын т.б (25,63).
Мұндай ... ... ... ... болады. Оның
себебі: фразеологиялық тіркестер де, ... де ... ... ... айту үшін ... көркем сөздің айшығы саналатын
тілдік құбылыс болуына байланысты.
Алайда, бұл ... ... ... және ... ... бәрі ... ... тіркестер негізінде
пайда болып, дамыды деген ұғым тумайды. ... ... ... ... жағынан сан алуан болып келетін ММ-дердің тек ... ғана ... ... ... ... ... даналығының ұйытқысы ретінде тіл
қорының ең байырғы, әрі ... ... ... да ... ... қатысты құбылыстарды түгел өз бойына жинап,
қалыптастырған, саралап, санамызға ... сан ... ... ... саналы жанның жадында қолдануға дайын тұратын елгезек
тіл элементі ... ... ... ... ... тұрақты тіл элементтерінің ішінде тек ... ... ... ең ... ... ... ... функционалды
қызметіне байланысты болса керек. Атап ... ... 1) ... басқа да элементтер ... ... ... арасындағы
коммуникативтік қарым-қатынас құралының бір ... ... ... ... өмірі мен бүгінгі ... және ... ... ... ... ... (кумулятивтік) қызметін; 3)
адамдардың өзара пікір алысуын көп ... ... әрі ... әрі ... ... ... бірден-бір оңтайлы тәсілі ретіндегі қызметі;
4) жай сөзбен айтып ... ... ... ... де ... ... сөз ... көмкеріп, эмоцианалды-экспрессивті реңкімен
жеткізу қызметі т.б. жатады.
Мақал-мәтелдердің бұл аталған ... ... ... бойы ел ... сақталып, ұрпақтан ұрпаққа ауысып ... ... ... ... ... ... ... (1,106).
Қай тілде болмасын (соның ішінде корей тілінде де) ... ... ... жағдаяттары мен тәсілдері өте көп. ... ... оның бәрі ... ... ... сөз ... оларды құбылтып, өзгертіп, түрлендіріп айту өнер-өнегесіне
байланысты. Қазақ және корей тілінде ... ... ... сан алуан ММ-
дердің қолданысын пайымдап ... ... ... ... ... ... ортақ қағиданы сақтай отыра, әрбір автор бұл салада
өзіндік өріс ... ... ... ... ... тұрақталған
номинативтік қалпын бұзбай қолдануға ... енді ... оны ... қолдануды жөн көреді. Корей повестерінде, әңгімелерінде,
романдарда т.с.с ... ... ... варианты тән. Осыған
байланысты И Гым Хве ... ... ... «Чхонсыроуын анаунсо»
(Қарапайым бағдарлама жүргізушісі) атты ... ... ... 그래서 어리새끼도 뱁새가 황새 따라기는 짓을
하기 시작했다. 동료 아나운서들이 값이 비싸고 유명한 상표의 옷을 ... ... ... ... ... 가서 비슷한 옷을 사들였다...» (3бет).
(Аудармасы: «...Сөйтіп, мен де кішкентай бала құшап, аққұс ләйлек артынан
ерер дейтіндей, біреуге ... ... Бір ... ... бағдарлама
жүргізушілер өте қымбат, әрі белгілі марканың киімін киген, ал мен болсам,
Намдэмун, я Тонъдэмун базарына ... ... ... киім ... ... ... ... бір ойын баяндауында ... ... ... 황새 ... ... 찢어진다» түрінде
қалыптасқан қалпын «-자면 다리가 ... ... ... ... «-нын-는» етістігінен сын есім жасайтын жалғау
қосу арқылы ... ... ғана оны ... ... ... ... тұр), оны ыңғайлап мәтінге кірістірген.
Бұл авторлық қолданыстың сан ... ... бірі ... ... біз ... өзгеріс заңдылығын, жүйелі құбылыс
екендігін, яғни тіл практикасындағы ... ... және ... ... сөйлеу процесіндегі олардың инвариант * және
вариант* түріндегі өзгеру ... сөз ... ... ... ММ-дердің мағына-мәніне ешбір нұқсан
келтірмей, олардың құрамын ғана сан ... ... ... ... де ... тән, олардың
узуальді және окказиональді қолданысынан туындайтын жанды ... ... ... ... ... ... құбылыс емес, қайта
тілдің қай саласында ... ... ... ... қарай
өзгертіп айтуға көнгіш, сөз иіріміне икемді жанды құбылыс ... ... ... тән ... ... негізінен, осы екі терминге байланысты қарастырылады.
Узуальді қолданыс дегендегі * узус – ағылшынның ... - ... не ... ... қабылданған, қалыптасқан, дәстүрге айналған қолданысы,
әдеби тіл нормасына сай қалпы» (8, 607).
Мақал-мәтелдердің ... мен ... ... екі түрлі - узуальді (дәстүрлі) және окказиональді (өзгермелі) ... ... ... Оның ... ... ... ... бір қалыптылығын сақтауға бейім үрдіске жатса,
екіншісі – керісінше, сол тұрақтылық пен ... ... ... ... ... Бірінші (узуальді)топқа жататын ... ... ... ... ... ... ... статикалық қалыпта болса, екінші (оккозианальді)топқа жататын
құрамдық бөлшектері ... ... ... қолданылады.
Алайда, бұлардың екеуі де тілдік заңдылыққа ... ... ... Қазақ және корей ММ-дерінің
узуальді қолданысы.
Мақал-мәтелдердің узуальді (әдеби тіл нормасына тән ... ... ... ... ... орын ... да, саны мен ... жағынан да тұрақты болып келеді.
Корей мақалы:
1. 냉수 먹고 이 ... – суық су ... ... ... болу);
1. 눈 위에 서리 쳤다– қар үстінде ... ... ... ... ... қосылды);
1. 나중에 삼수 ... ... – не ... сол ... Су, 1982:52 ... бұл ... ... әдеби тіл нормасы құзырында
қолдануында ешбір өзгеріске түспей, сол ... ... ... бере ... ... ... өзгеріске бейім, жанды құбылыс
екенін бұл ... де ... ... ол ... ... өзгерістерге
бармайды. Біздің пайымдауымызша, ММ-дердің узуальді ... ... олар ... ... түрлі өзгерістен туындайтыны байқалады. Оның
бірі – ... ... ...... ... ... ... вариант, төртіншісі – метатезалық вариант.
Бұлардан басқа түрдегі өзгерістердің ... ... ... ... Парадигматикалық вариант. Бұл негізінен, ... сөз ... ... ... ... ... соңғы
компонентінің келесі сөйлем мүшесімен ... ... ... ... тұлғалық өзгеріс. Мысалы, жоғарыда келтірілген «냉수
먹고 이 쑤시기» деген корей мақалын «냉수 먹고 이 ... деп те ... ... бұл – тек ... құрамдық вариантын тудыратын қарапайым
прагматикалық өзгеріс нәтижесі. Одан ... ... ... ... ... ... тәрізді өзгерістерді ММ-дердің жеке-дара тұрған
статикалық қалпынан да, ... ... ... ... ... ... Мысалы : 누워서 떡 먹기 (өте оңай іс ... ... бір ... әңгімесінде былай қолданған: «한 눈에다 볼 때 어려운
일이지만 , 하고 싶은 ... ... ...... (31,16). ... ... мақал компоненті прагматикалық өзгерістің ... (먹기 – ... ... ... ... ... басқа
да сан алуан түрін келтіруге болады. Мысалы: ... ... ... ... ... ... ... осы мүшенің сөз
ыңғайына, мәтін жүйесіне, сан алуан ... ... ... ... жатқызуға болады. Мысалы, «묻닭 ... ... (кез ... ... ... ... деген мақалы автор
шеберханасына ... ... ... ... ... 묻닭 ... ... 같았다. 사람들이 보기에 싫다는 그런 모습이었다. 이 까닭으로 ... 했다 ... «Ол ... ... ... жұмыртқадай ұсқынсыз болды.
Оның түрі адамдардың ... ... ... ... еді. ... ол ... тауқымет сезінетін»). Бұл жерде ... ... ... ... ... болу ... «같았다» өткен шақтағы
формасында тұр.
Бұл өзгерістер де ММ-дің мән-мағынасына бәлендей ... Ал, ... ... ... ... бұл ... түрінен әлдеқайда күрделі.
2) Синонимдік вариант. Бұл өзгерістің тетігі ... бір ... не ... ... екі ... өзгертіп, оны
мағыналас (синоним) басқа сөзбен ауыстыруға байланысты. Мысалы: қазақ
тілінде ... сөз – ... ... ... ... мақалды кейде
«жақсы лепес – жарты ырыс» деп қолданады. Бұл екеуінің мән-мағынасы бірдей,
бірақ ... ... ... (сөз – ... ... – жарым)
синонимдердің алмасуы бар (1,110). Сонымен қатар, біз ... ... ... ... Бұл ... біз ... ... ішкі
құрамдық бөлшектерін емес, бүтін мақалдарды ... ... ... алмастыру немесе синонимдес мақалдар деп атадық .
Корей мақалдарында, біз көбінесе ... ... ... ... ... түрі басым екендігін ... ... ... құмалақ бір қарын майды ... ......... 흐린다
1. – бір амурлық шырмауық бүкіл суы бар шұңқырды ......... ... – бір ... ... теңіз суын лайландырады (уландырады);
한 마리 고기가 온 바닷물을 흐린다
1. бір балық бүкіл өзен суын лайландырады ... ... ... ... бұл ... ... ... «미꾸라지», «실뱀»,
«고기» сөздері дыбысталуы бойынша әр түрлі бола тұрса да, бұл үшеуі ... су ... ... кіреді және олардың тіршілік ету ортасы бір. Осы
іспеттес ... ... ... ... де ... ... ... болу көзі бір – бұл су, бірақ көлеміне қарай олар сан ... ... ... ... ... ... ... нұқсан келтіріп
тұрған жоқ.
Қосымша ретінде тағы бірқатар мақалдарды қарастырып көрейік.
а) Бір-біріне мүлдем ... ... ... 갓 쓰고 ... 메기 - кат тағып, галстук кию;
1. 갓 쓰고 자전거 탄다 - кат ... ... ... Біреуді көзі жоқ жерде сөгу, балағаттау:
1. 건너산 꾸짓기 - қарсы тұрған тауды балағаттау;
1. 건너 술막 ... - ... ... ... ... Біреудің есебінен жомарт болу:
3. 곁 집 잔치에 낯을 네기 - жат үйдің тойында дәм татқызу;
3. 곁 집 술에 낯을 네기 - жат ... ... дәм ... ... біреудің пайдасына жасау:
5. 남의 발 긁는다 - біреудің аяғын қасып беру;
5. 남의 발에 감파를 한다 - ... ... ... таңып беру
г) Нәтижесі көрінбейтін іспен айналысу:
7. 딴 솥에 물 ...... ... су шашу;
7. 딴 쇠에 물 꼇기 – қызған темірге су шашу
д) Кешіктірілген іс жайында:
9. 도적 맞고 사립 ...... ... соң, торды жөндеп
отыр;
9. 도적 맞고 빈집 ...... ... соң, есік ... отыр ... ... (ықшамдалған)
варианты.Паремиологияда бұны «узуальді-эллипсистенген», не ықшамдал ған
варианттар деп атайды. Бұл ... мәні ... ... о
бастағы құрамдық элементтерінің біреуін, не ... ... ... ... ... етіп ... ... және олардың тілде сол
қалпында қалыптасуына байланысты.
Мақал-мәтелдердің ... тән «әрі ... ... ... ... жүзеге асырылатын бұл құбылыстың тілде ... ... ... ... ... ... қос тағанды ММ-дердің бір ... айту ... ... қос ... ... бір тағандылар
болып кетеді (1,111).
Қазақ мақалы:
1. Көрмес түйені де көрмес // Көрмес түйені де ... ... да ... ... ... егін екпес // Шегірткеден ... ... ... қорыққан мал жиымас
(7,27-28).
Ал,корей тілінде мақалдағы құрамдық бөлшектерінің жалғауларын
түсіріп айту дәстүрлі қолданысқа ие ... Бір ... ... ... ықшамдалуы грамматикалық ... ... Онда ... ... ... (әсіресе, атау, табыс, барыс ілік септік
жалғаулары) түсіріледі.
Корей мақалы:
1. 소 (가) 닭 (을) 보듯 –бір-біріне ешбір қатысы жоқ ... ... ... ... ... 식후(에) 경(이라) – қандай маңызды
іс болса да, тамақ ішіп істе;(23,10).
ММ-дердің ықшамдалған ... ... ... қос ... және корей тілінде бір тағанның соңында қайталанып
келетін мүшенің біріншісін түсіріп айтып, оның ... ... ... де ... Бұл ... бір сөзді екі рет қайталаудан қашу
бар.
Қазақ мақалы:
1. Ашу алдында жүреді, Ақыл ... ... Ашу – ... ақыл ... жүреді.
1. Елу жылда ел жаңа, жүз жылда қазан жаңа;
1. Елу жылда ел жаңа жүз жылда – қазан (7,63).
Корей мақалы:
1. 밥 먹을 때도 있고 죽 먹을 때도 ... 밥 먹을 때도 죽 먹을 때도 ... 죽도 아니 되고 밥도 아니 ... 죽도 밥도 아니 됐다 ... ... ... жеке ... түсіріп ықшамдап
айтудан да олардың жалпы мән-мағынасына нұқсан келмейді.
4) Метатезалық вариант. Метатеза,әдетте сөз құрамындағы ... не ... орын ... ... оны біз шартты түрде
ММ-дер құрамындағы жеке ... не сөз ... ... қатысты қолданып отырмыз. Өйткені, бұл ... ... ... ... қазақ тілінде қос тағанды және корей ... бір ... ... ... ауыстырып қолданудан көруге болады
(1,112). Қазақ «сиыр ... ... ... ... ... ... ... білмейді, сиыр сипағанды білмейді»; корей
«장사 말을 하는 데 혼사 말을 한다» ... «혼사 말을 하는 데 장사 ... ... ... сөз етіп ... ол құда түсуді сөз етеді) деген
метатезалық варианттары кездеседі. Тағы корей мақалынан бір мысал:
1. 양식 없는 ... ... ... 나무 없는 동자는 딸을
시킨다;
1. 나무 없는 ... 딸을 ... 양식 없는 ... ... .
Бірақ, бұлар құрамы жағынан қалай өзгерсе де, ... ... ... бұл көрсетілген узаульді варианттары ... ... ... ... ... ... құбылысқа
жатады.
5.2. Қазақ және корей мақалдарының
оккозиональды (өзгермелі) қолданысы.
Жоғарыда көрсеткеніміздей, оккозианальды ... ... ... ... ... дәстүрлі
нормасынан (қалып-күйінен) әр түрлі себептерге ... ... ... Бұл ... узуальды қолданыстан бір ... ... ... жағынан өте кең, әрі сан алуан бола ... да, ... ... ... нұқсан келтірмейді.
Қазақ мақал-мәтелдеріне тән оккозиональды ... ... ... ... төрт топқа бөліп, оларды іштей
жіктеп, төмендегіше қарастыруға болады:
бірінші топ: ... ... ... ... топ: мақал-мәтелдерінің құрылымы мен лексикалық
құрамын кеңейтуге байланысты өзгерістер;
үшінші топ: мақал-мәтелдерді мәтінге (сөз ... ... ... ... осы топтарды қарастырып көрейік.
І-топ: мақал-мәтелдердің құрамындағы лексемаларды
алмастыруға байланысты өзгерістер.
а) ... ... ... ... ... әр ... себептері бар: ол сөйлеушінің
өзіндік ... (сөз ... ... ... үшін, енді бірде «ұят»
саналатын сөзден қашу үшін қолданылады.
Қазақ ... ... ... ... жоқ // ... ... ауырлығы
жоқ;
Корей мақалы:
2. 남의 불에 밥 짓기 // 남의 논에 물 대기 – ... ... ... // ... ... ... егістік жерін
суару.
Көріп отырғанымыздай, қазақ мақалында «тастың » - ... ... ... ... бір емес екі-үш компонентінің, соның ішінде
«불» (от) - «논»(күріш өсіретін егіс жер), «밥»(күріш) - «물»(су), ... ... - ... ... ... ... ... алмасуы байқалады. Тағы
бірер мысал келтіруді жөн көрдік.
Қазақ мақалы:
3. Дәм татқан құдыққа түкірме // Су ... ... ... Тозған қазды топтанған қарға алады // ... ... ... ... ... 남의 불에 게 굽기 // 남의 ... 칼 베기 – Біреудің отына
асшаян пісіру // Біреудің күресінде қылышты ... ... ... 인도한다 // 소경이 제 호박 땄다 – ... ... жүр // ... өз ... ... ... ауыстырылған сөздер айқын көрініп тұр.
Олардың ... ... ... ... ... ... ... элементін басқаша етіп
қолдану. Бұл тәсілдің мақсаты ... ... ... әбден мезі
қылған ММ-ді сәл болса да өзгертіп, ... ... Ал, оны ... ... өз ... бірақ тұрақты мағынасына нұқсан келмесе болғаны
(1,114). Мысалы:
1. Мал аласы сыртында,
Адам аласы ішінде – ... ... ... жазушы
Ж.Жұмаханов: «- Апырай, - деймін өз-өзімнен, - осындай адамның да ... ... ... бола ма?» ... ... 1968:197 бет), - ... 떡이 더 커 보인다 (біреудің сүті тәтті, еті майлы болып ... ... ... ... Ин Генъ ... : «어떤 술이 시상에서 질 맛이
있는지 이시요. 그것만은 야경도 난감했다. 그러나 갑자기 머리를 스치는 ... 남의 떡이 더 커 ... ... деп ... (26,125).
(Аудармасы: «Қандай өнердің поэтикалық тұрғыда сапалы сипат бар екендігін
жақсы білерсіз. Бұл шындық қана дерт ... дәрі ... да, ... ... ... бір ... бір ой ... Біреудің сүті тәтті,еті
майлы болып көрінетіндігіне көзім жетті).
Мақал-мәтелдің құрылымын басқаша үйлестіріп қолдану өзгерістің
бір түрін ғана емес, ... ... ... да ... ... Мақал-мәтелдер құрылымы мен ... ... ... ... ... мен ... қолданысына байланысты өзгерістерінің тағы бір тобына солардың
тұлғалық кеңеюі жатады. Паремиологияда ... ... ... ... бұл ... ... екі ... қажеттіктен туындайды: оның біреуі
ММ-дердің мән-мағынасына толық та жетер жеріне жеткізе ... ... ... екіншісі баяндау мазмұнына әдеттегі дәстүрлі қалпынан кеңейтіп,
экспрессиялық реңк беруге байланысты.
а) Мақал-мәтелдер құрамының толықтауыш ... ... ... Мысалы:
Еңкейгенге еңкей , - деген мақалдың еселеніп өсу нәтижесінде пайда болған
екінші бір варианты бар:
3. Еңкейгенге ...... ... құл ... ... ... да осы тәріздес құбылыс
байқалады. Мысалы:
굴뚝에 불 때기 – (яғни, бірнәрсені ... ... ... ... ... ... ... варианты бар:
굴뚝이에 솥 걸고 불 때기.
Міне, мақал-мәтел құрам-құрылымының ... ... ... әлі де ... ... ... Мысалы:
1. Тасың өрге домаласа, тасыма,
Тауың шағылса, жасыма, - ... ... ... сен ... жүріп, тасың өрге домаласа,
тасыма, егер тауың шағылып, өзгелерден үстемдік ... ... ... 1984:97 бет) ... сөйлемнің құрамынан теріп ... ... ... ... оның тұлғасына сыналап енгізілген
қосымша элементтер болып саналады.
ІІІ-топ: Мақал-мәтелдерді мәтінге (сөз жүйесіне,сөйлеу
процесіне) ... ... ... ... ... ... қолданысқа дайын тұратын тіркес болып ... да, ... ... ... ... қатарында мақал-
мәтелдер де жиі қолданылатын, ... ... ... ... етіп ... келгенде фразеологизмдерден кейін тілімізге орала
беретін елгезек ... ... ... да сан ... сыр ... ... Кейде ММ-дерді төл сөзіміздей қалай болса солай, ... көп ... ... сөз ... ... бұзбай қалыптасқан
қалпында қолдану дәстүрі тағы бар. Осыған сәйкес ММ-дер қолданысын узуальды
(тұрақты ... және ... ... деп, екі ... бөліп
қарастырдық. Алайда, тіл тәжірибесінде бағдарлап қарасақ, бұл екі түрлі
қолданыстың екеуіне де ... ... ... сөйлеу процесіне, сөйлем
жүйесіне (яғни мәтінге) енгізудің қалыптасқан ортақ ... де ... ... (1,119).
Ол тәсілдерді,біз шартты түрде болса да, екі топқа бөліп
қарастырдық. Бірінші топқа қазақ ... ... ... ... ... туынды тұлғалары, ал корей ММ-дерінде –라고-//-다고 하다
етістіктері ... ... ... ... жатса,екінші топқа ММ
соңындағы етістіктің, не етістікке айналған ... өз ... ... ... ... ... тілдегі әр мақал тек осы тәсілдердің
біреуі арқылы ғана емес, ... ... ... тұрып та байланыса береді.
Ол тәсілдердің түрлері,әдетте, ММ-дер кімнің атынан айтылуына да байланысты
өзгеріп отырады.
а) Мақал-мәтелдердің ... ... ... ... ... байланысы. Қазақ тілінде -де- етістігінің ... көп. ... ... ... енгізуіне байланысты
парадигматикалық формант түрінде тұрақты қолданылатындары ... ... ... ... т.б
(1,120).
Ал корей тілінде ... ... ... ... ... ... хада төлеу сөзді білдіретін етістіктер ... ... ... да ... ... -라고//-다고 하는 , -라는//-다는
+етістік ханда(хетта,хаго итта т.б.), -라고//-다고 하던데, -라고//-다고
한다더니, ... , - 은/-는 т.б. ... және ... ... ... осы ... ... атқаратын етістіктерді салыстыра
отырып мысал келтіріп өтейік.
Қазақша:
Деп: «Қара арғымақ ... ... адым жер ... деген мақалдың деформацияланып -деп байланысы арқылы сөйлем
жүйесіне ... ... ... адым жер мұң болар» деп кім ойлаған ол
кезде (С.Адамбеков. Атылған қыз туралы аңыз, Алматы, ... ... ... ... ... ... ... жеріңе еңбек ет те жет» деген мақал «Злиха,-деді ол,-
Жамандық ... ... ... де кет,жақсылық көрген жеріңе еңбек ет те
жет»деген осы» түрінде ... тұр ... ... 1984:91 ... ... қасуына мергеннің басуы дөп
келіпті» түрінде айтылатын мақалды жазушы С.Тәнекеев былай келтіреді: ... ... ... ... ... дөп ... дегендей, күзеуде
(олар)көрші отырды (Топайкөк //Жалын,1984:32бет).
Корейше:
-라고//-다고 한다던데: «식은 죽 ... оңай ... ... деп ... ... ... ... қолданыпты: 자유영은 너에게
식은 죽 먹기 라고 한다던데 이제 왜 딴 ... ... ... бет). ... «Сен үшін өз ... істі ... ... едің ғой, енді неге екі сөйлеп тұрсың?»)
-라고//-다고: «등잔 밑이 어둡다» (көз алдындағы нәрсені
көрмеу)деген корей ... 등잔 밑이 ...... ... 있는 ... 보고 ... 말이지...(Пэ Су А. Кы ... ... ... ... де көрмес дегендей бұл адам жақындағы
мүмкіндігін көре алмай жіберіп ... 하는: «제 배만 ... (өз ... ғана ... 제 배만 ... 하는 말이 ... 바로 너에 대한 ... 자기만
생각을 하기가 다른 사람이 없다는 듯 모두를 무시하는 거 아니에요? (Хангук
джунъанъ ... 2007:180 ... ... тойса дүниесі түгел
деген мақал бар, дәл сен ... ... ... ... Өз ... ... - ... адам жоқтай қалғандарын елемеумен тең емес пе?).
Қазақ тілінде мақал-мәтелдерді мәтінмен -де- етістігі, ал ... ... ... ... 한다 ... ... ең жиі қолданылатын тәсілдердің бірі.
ә) Мақал-мәтелдердің мәтінмен соңғы компонентінің өзі
арқылы байланысуы. Бұл тәсіл ой ... ... ... бірі ... ... ішкі ... жүйе бойынша дамуын
көрсетеді. Бұл топқа жататын ММ-дердің бұл тәрізді парадигматикалық-
оккозиональдық ... ... ... сөз ... ... сөз ретінде
сезуі байқалады. Олар күрделі сөйлемнің құрамымен, көбінесе ... ... ... ... ... ... кетеді (1,122).
Корей тілінде ММ-дер қимыл-әрекет етістігіне жалғанатын ... ... ... арқылы мәтінмен жалғасын табады. Мысалдар:
Қазақша:
Ұялған (қыз)тек тұрмас деген мақалды ... ... ... тек тұрмастың керімен ол Ноғайқұлға жабыса
кетті...» (Сырлы саз, Алматы,1961) түрінде ... ... ... ... ... ... көру,ұнату)
мақалы: 아버지는 눈에 넣어도 아프지 않은 왜동딸을 가난한 ... ... ... (Пэ Су ... бет) ... ... ... жақсы
көрген жалғыз қызын кедей адамға беруге қимады). Сонда бұл ... ... ... ... «тек ... ... және ... ММ)
«아프지 않다» тіркесінің «아프지 않는» етіп ... ... ... ... ... өзіне тән өзгерістерге
жатқызады.
ММ-дердің ... ... ... осы біз ... және оккозиональды қолданыстарға, сондай-ақ соның нәтижесінде
қалыптасатын мәтінге, яғни ауызша айту және жазу процесіндегі ... ... ... ... ... тұрақты тіркес, күрделі синтаксистік-коммуникативтік
бірлік бола тұрса да, ... ... ... ... ... ... екендігін көрсететін бір белгісіне варианттылық ... ... мен ... ... байланысты тұлғалық өзгерістерін шатастыруға болмайды. ... ... ... ... ... ... құбылыс. Бұл жалпы ... ... ... ... ... ге ... қалыптасқан «тұрақты» деген анықтаманың
мәнінде белгілі шарттылық бар ... ... (1,124). ... ... ... корей тіліндегі мыңдаған ММ-дердің бәрі болмаса да,
біразы ... ие, ... оның саны 3-4-ке ... ... ... ... корей тілінде мына мақалдың төрт ... ... ... ... ... ... ... 서당개 삼년에 * 풍월한다;
1. 서당개 삼년에 * 풍월 읊는다;
1. 서당개 삼년에 * 풍월을 ... ... Таз ... ... алады;
1. Таз ашуын тырнаумен алады;
1. Таз ашуын тырнадан алады;
Бұл корей мақалын сөзбе-сөз аударсақ, «мектепті күзеткен ... үш ... ... ... ... тақпақтар жазады».
Барлық ауыс мағынасы бірдей: «жақсы ... ұзақ ... ... ... ... үйрену», яғни «жақсыдан жақсы ... ... ... алып ... вариант жасап тұрған
корей тіліндегі 4 мақалдың 4 сыңарының – ... ... ... ... ... - ... «한다», «읊는다», «짓는다» қазіргі
шақта тұрған етістіктер және қазақ ... - ... ... «тырнаумен
алады», «тырнадан алады» - «-ап алады», «ет.+мен алады», «-дан ... ... ... ... және күрделі етістіктер мағынасы әр
басқа болса да, бірақ бір ... ... ... ... төрт ... корей тілінде ең көп ... ... - ... Оған бір ... ... ... ... 풍월
읊는다고 영수가 이 형님 같이 지내더니 많이 알게 되었다» («Соктамыро пэунын
Хангуго», 2003:36 бет) ... ... Үш ... ... ... ит те ... жайлы тақпақты жазып үйренеді демекші, Енсу бұл жасы
үлкен ... ... ... көп нәрсені біліп қалыпты). Ал, ... ... ... варианты жиі қолданылады. Мысалы: «Таз ашуын тырнаумен
алады ... ... ашуы ... ... адасып, басын, бетін
тырнайтындығы кімде-кімге мәлім. ... ... ... тарт деген осы емес
пе? Ақылдан ашу көп ... ашу не етер деп ой ... адам бар ма?... ... бұл ... «жақсы» деген құрамдық ... ... ... ... онда оны ... тіліндегі «Жақсымен ісің бітер»
немесе «Жақсымен жолдас ... ... ... деген мағыналас
мақалымен беруге болады («Мың бір мақал, жиырма үш жоқтау», 1993:14 бет).
ММ ... ... ... пен оны ... ... анықтау – қашан да қиын құбылыс.
Жоғарыда аталып кеткен қазақ мақалының о ... ... - «Таз ... ... ... Өйткені, логикалық ой жүйесі
осыған итермелейді: таздығынан ... ... таз адам оның ... ... өз ... ... ашу-ызасын, оңаша сәтін тауып, басын
тырнап, қасып-қасып алу ... ... ... тұр. ... ... ... ... 삼년에 풍월 읊는다 » корей мақалы -
бастапқы вариант болып табылады. Олай ... ... ...... сөзінің етістікке сай келуіне ... ... ... ... ... ... білдіреді, яғни оған «읊는다» - ... ... ... ... ... тұр. ... оны ... күйде пайдаланған дұрыс-ақ. ... ... осы ... ... немесе бұзып айтудан туындаған (1,126).
Бұл ... ... ... тілде болмасын баршылық. Бұларды
паремиологияда «ММ-дердің ішкі варианттары» деп ... ... ... ... ... ... ...
паремиологияның басты мәселелерінің бірі. Алайда, бұл ... ... ... оның ... ... әлі күнге дейін айқындала
қоймаған мәселе. Ал, әрбір тілде қорланып жиналған ... ... ... тез ... табу қиынның қиыны болып саналады. Өйткені, ... ... ... және ... ... ... да тілдерде де білетін ММ-
дерді алфавит тәртібі бойынша, білмейтін ММ-дерді ... ... ... бір-біріне ұқсас жинақтардан керекті сәтінде тауып ала
қою мүмкін емес. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ... ... сықылды.
Бұл жөніндегі өз пікірімізді ортаға салмақшымыз. Қайсы ... күні ... ... ... үш түрлі принцип бойынша
топтастырып пайдалану дәстүрге ... Оның бірі және ең ... ... ... ... ... ... бойынша беру. Екіншісі ММ-
дерді заттық-тақырыптық ... ... ... ... ... тәжірибесінде ең көп тараған топтастыруға жатады. Үшіншісі ММ-
дерді логика-семантикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... біз Пермяков ұсынған тірек сөздер бойынша ... ... ... ... қарастыруды жөн көрдік.
Бұл төртінші принцип.
Біз осы принциптерге жеке-жеке тоқталып, ... ... ... ... сөз ... ... алфавит тәртібі
бойынша топтастыру
Бұл - ертеректе қолданылған ең қарапайым тәсілдердің бірі. ... ... ... және ... ... ... ... ММ-
дерді бірінші сөзінің алфавит тәртібі бойынша реттеп, тізіп беру, әрине, ММ-
дерді жариялаудың ең оңай тәсіл ... ... Бұл ... басқалардан
артықшылығы қажет ММ-дерді жадында ... ... ... ... өзі
алфавит бойынша тез тауып алу мүмкіншілігіне ие. Ал, қажет деп іздеген ММ-
ін ... ... адам оны ... алу үшін ... жинақты бастан-аяқ
түгел парақтап шығуға мәжбүр (1,131). Жинақтың осындай ... ... ... ММ-дерді алфавит тәртібі бойынша жарияланған
жинақтардың қатарына, ... ... ... ... Джин жариялаған «한국의
속담. 용례사전» (서울, «태학사», 1993:1200) және 1960ж. жарық көрген ... ... мен ... жинағы») атты кітабын, ал қазақ тіліндегі
Нысанбек Төреқұлов жариялаған ... ... ... атты жинағын
(Алматы, 1960,152б) т.б.жатқызуға болады.
Кейбір жинақтарда ММ-дерді тіпті алфавит ... ... ... беру тәжірибесі де байқалады. Мысалы, паремиология саласында
елеулі еңбегімен де қазақтың танымал ... ... ... ... ... ... ... «Мектеп», 1978:112),
корей тіліндегі Лим Судың жинағында («Корейские ... ... ... мен ... ... ... ... беріпті.
Сонымен, ММ-дерді жариялаудың бұл ... ... ... ... ... ... әсіресе, халық даналығын тиіп-
қашып емес, бас-аяғын түгел қамтып, тұтас та тыңғылықты меңгергісі келетін
талапкерлер үшін өте ... ... ... ... ... ... ... ММ-дерді заттық-тақырыптық белгісі бойынша
топтастырып қарау принципі қалыптасқан.
Бұл принциптің тілге тірек етер ... адам ... ... табиғат пен қоғамдық өмірдегі сан алуан заттар ... ... ... ... мен ... ... қалыптасқан
тақырыптық топтары жатады. Бұл ... ... мен ... адам баласы (дұрысы – белгілі бір этникалық қауымның) танып-білген
ұғым-түсініктерінің баршасы түгел енеді десе де ... ... ... осы принцип бойынша топтастыру көптеген
жинақтарда сақталғандығын көреміз. Соның ішінде 1930 жылдан бастап ... ... ... «Қазақ ... ... ... пен ... ... «Мың ... ... үш жоқтау» (Алматы, «Қазақстан», 1993:43-96), А.Т.Смайлованың
«Мақал-мәтелдер жинағын» (Алматы, ... ... ... «똑똑한
속담집» («Ақыл айтар мақал-мәтелдер жинағы») (서울, 2005) және Ко ... «조선 ... ... мақалдар мен мәтелдер жинағы») (평양,
1960) еңбектерін ерекше атап кетуге болады.
Жоғарыда аталған жинақтарды ... ... ... тілінде
жарық көрген «똑똑한 속담집» атты еңбегімен салыстыра ... біз ... ... ... ... ... тақырыптық топтарды
қарастыруды жөн көрдік. Мысалы: 1) «Адам турасында», 2) «Жақсы және ... 3) «Сөз ... 4) ... мен ... ... ... пен жау ... 6) «Мінез-құлық турасында», 7) ... 8) ... пен әйел ... 9) ... ... ... пен жарлылық турасында», 11) «Сараңдық турасында», 12) «Еңбек
турасында», 13) ... ... 14) ... ... 15) ... 16) ... ... 17) «Адамдар арасындағы қарым-қатынастар
турасында», 18) «Уақыт турасында», 19) «Табиғат турасында», 20) ... ... 21) «Ас ... 22) ... турасында», 23)
«Бала лық турасында», 24) «Ит турасында», 25) «Егіншілік турасында», ... ... ... 27) ... ... ... турасында», 28)
«Моральдік қасиеттер турасында», 29) «Тәлім-тәрбие ... ... ... 31) ... турасында», 32) «Жанұя турасында», 33)
«Өлім турасында», 34) «Наным-сенім турасында» ... және ... ... ... ... ... ит ... шыланған итке бұзақылық жасап отыр
 세 살 버릇 여든까지 간다
Үш жастағы әдет ... ... ... барады; ауру қалса да әдет қалмайды
 소 잃고 외양간 고친다
Сиырын жоғалтқан соң қорасын жөндеп ... ... ... ... рет ... құламайтын ағаш жоқ
 호랑이는 죽어서 가죽을 남기고 사람은 죽어서 이름을 남긴다
Жолбарыс өлген соң терісін қалдырады, адам өлген соң атын қалдырады
Ақша турасындағы корей ММ-дері:
돈과 경제에 관련된 속담들
 같은 값이면 다홍치마
Бағасы арзан ... ... ... ... ... ... екі ... табу; бір оқпен екі қоянды атып өлтіру
 남의 돈 천 냥이 내 돈 한 푼만 못하다
Біреудің мың нянъ ақшасы менің жарым ақшама да ... ... ақша ... ... ... ... қожайыны ақша табар
 티끌 모아 태산
Аз-аздан көп жиналар
Уақыт турасындағы корей ММ-дері:
시간과 관련된 속담들
 가는 날이 장날
Келер күн базарлы күн
 나이 이길 장사 없다
Уақытты жеңер батыр ... ... өз ... ... асбұршақ пісіріп жеу
 세월은 사람을 기다리지 않는다
Уақыт адамды күтпейді
 쇠뿔도 단김에 빼라
Темірді ыстық күйінде соқ; кеш қалма
 우물가에서 숭늉 찾는다
Құдық маңайында суннюнъ (күріштен жасалған сусын) іздеп жүр
Табиғат ... ... ... құлақшасынан боран соғып жатыр
 제비가 낮게 날면 비가 온다
Қарлығаш төмен ұшса, жаңбыр жауады
 개와 고양이
Ит пен мысық сияқты
 꿩 대신 닭
Фазанның орнына тауық
 미꾸라지 한 마리가 온 웅덩이를 흐린다
Бір шырмауық ... ... суын ... ... ... ММ-дері:
지혜와 어리석음에 관련된 속담들
 돌다리도 두드려 보고 건너라
Тастан жасалған көпір болса да, байқап өт
 개구리 올챙이 적 생각 못한다
Өзінің кіші екенін сезбеу, ойламау
 낫 놓고 기역자도 모른다
Бірде бір әріп білмеу
 우물 안 개구리
Құдықтағы бақа сияқты
 하룻강아지 범 무서운 줄 모른다
Жаңадан туылған ... ... ... ... пен ... заттар мен құбылыстар бір қарағанда бізге
бас-аяғы жоқ болса да, мидай аралысып кеткен құбылысқа ұқсас көрінеді. ... ... олай ... Осы хаос ... көрінетін дүниенің өзінде о бастан
қалыптасқан табиғи реттілік бар. Ол ... біз ... ... ... ... үш салаға топтастырып, ішкі жүйесі мен мағынасына қарай
шоғырландырып қарағанда ғана көре аламыз. Оларды біз шартты ... ... ... деп ... ... Бұл ... яғни макротақырыптық
топтар, бір-бірімен өзара тығыз байланысты, тіл ... ... ... ... бар ... ... бұл үш ... үшеуіне де тегіс
қатысты. Сондықтан да бір-бірімен мидай араласып ... ... ... ... ... тән ... ... тақырыптық тобын
айқындау белгісі бір принципке сүйенгенде ғана жүзеге асуы мүмкін. Оларды
тақырыптарға жіктемес бұрын ... тура және ауыс ... мән ... Сондықтан да, қазақ және ... ... ... сөздерінің заттық
мағыналарына қарай емес, ауыс мағынасына қарай топтастырған дұрыс-ақ.
Егер ММ-дерді ... сөз ... үш – ... ... - ... бөліп қарайтын болсақ, онда әр саланың ... ... ... ... ... ... ... саласына тән макро құрамына «Аспан әлемі», «Жер-су», ... ... ... «Табиғат құбылыстары», «Өсімдік дүниесі»
т.б. жатады десек, «Жан-жануарлар дүниесінің» өзі 1) «Жабайы хайуандар», ... ... ... тағы ... ... ... заттық-тақырыптық белгісі
бойынша топтастыру принципін ең алдымен тура және ауыс ... ... үш ... ... алып барып, содан кейін сол салалардың табиғи
тармақтары микротоптарға (олардың саны 70-тей) таратып қараған жөн ... ... ... ... - үш ... ... көрсетілген үш – «Адам»,«Қоғам», «Табиғат» - ... ... ... үлгі үшін ... атап ... ... келтіруді жөн санадық (1,139).
«Адам» саласы бойынша:
1) Адамға қатысты ММ-дер: «학자 되기 전에 인간이 되라» ... ... ... адам бол; «사람이면 사람인가 사람이라야 사람이지» -
адам болып туылған адам ба, адам ... ... ... 먼지 안 나는 ... - ... шаңы ... адам жоқ т.б.
2) Халыққа, елдің ахуалына қатысты ММ-дер: «양반은
백성의 등을 ... 산다» - ... ... қызметшісі) халықтың мойнына
мініп өмір сүреді; «집도 절도 없다» - «не ... үйі жоқ, не ... ... ... «백성 가난 구제는 나라도 못한다» - ... ... ... үшін де оңай іс емес т.б.
3) Жанұя және туыстық ... ... ... 물 베기 » - ... қайта қосылу; «씨앗을 보면 길가의 돌부처도 돌아
앉는다» - тоқалды көрсе, ең мейірімді әйел де қызғанар т.б.
«Қоғам» саласы ... ... ... көзқарасқа қатысты ММ-дер: «참을 ... ... ... - ... ... ... да ... «흥정은 붙이고
싸움은 말리랬다» - жаман істен аулақ болу ... ... ... ... ... ... ... 웃는
뜻은 양반을 욕하자는 뜻이라 » - адамның билік басында тұрғандарға өз ойын
білдіре алмаушылығы; ... 밥 먹을 줄 알고 농사 중한 줄 ... ... ... жеуді біледі, ал шаруа еңбегінің ауырлығын сезбейді т.б.
3) Қару-жарақ, ... ... ... ... 칼 베기» - ... ... қылышты сілтеу; «빈 차 굴리어가는
소리가 요란한다» - бос ... ... ... көп; «동나무에 낫 거리» -
отынды айбалтамен шабу т.б.
Қоғам саласына қатысты ММ-дер өте ... ... ... ол ... саны ... асады.
«Ақыл-білім саласы бойынша»:
«지식이 힘이다» - білім-күш; «돈 주고 못살 것은 지개다
- ақылды сатып ала алмайсың; «기운이 세다고 소가 왕 노릇 ... - ... ... корольді орнын басып ала ала ма? (күшің болса, ақылдың ... па?), «아는 게 ... - ... ... тең ... ... ... Жер-суға қатысты ММ-дер: «흐르는 물은 썩치 않는다» ... су ... «깊은 물이 괜다» - ... су ... Жан-жануарларға қатысты ММ-дер: «노루 제 방귀에
놀란다» - егеуқұйрық өз тықырынан шошынды; «닭 잡아 ... 노에 ... ... ... жеп, ... шеңгелін көрсетіп жатыр т.б.
3) ... ... ... ... 목을 멘다» - жақсысын ... ... жоқ ... жасалатын бірнәрсе туралы; «마른 나무에 꽃이 폈다» - кұрғап кеткен
ағаш гүлденді ... ... ... ... ... ... ... көптеп келтіруге болады,
өйткені ММ-дерге қатысты ондай топтардың жалпы саны, шамамен 500-ге ... Бұл ... ... бір жағы ... екінші жағы олардың екі-
үш түрлі тақырыпты салыстыру, тоғыстыру, қатарластыру арқылы жасалуына
байланысты.
Мақал-мәтелдердің ... ... осы ... ... синтаксистік параллелизм арқылы жасалып, бір ... ... ... ... (1,141).
6.4. Мақал-мәтелдерді логикалық-семантикалық
тұрғыдан топтастыру
Логикалық-семантикалық топтастыру деп мақал-мәтелдердің әр ... ... ... ... ортақ мағыналары арқылы ең жоғары
деңгейде шоғырландыруды айтамыз.
Бұл ... ... ... мақал-мәтелдері негізінде арнайы
зерттеген ғалым Г.Л.Пермяков еңбектерінде [1) Избранные пословицы ... ... ... М., ... 1979:671с; 2) О смысловой
структуре и ... ... ... ... //
«Паремиологический сб., М., «Наука», ... 3) ... ... и поговорки народов Востока., М., «Наука», 1968:376с.] жан-жақты
таратылып, белгілі бір жүйесін тапқан деп ... ... әр ... ... ... мазмұны мен мәніне, ... мен ... ... зерделей келе, олардың барша тілдерге ортақ
(соның ішінде корей және қазақ тілдеріне) әмбебап ... ... ... оларды әр түрлі деңгей-дәрежеде: логикалық-семантикалық инвариант
ретінде, ... ... ... топ ... ... ... кіші ... және үлкен (макро) топ ретінде
іштей жіктеп, топтастырып, жүйелеп қарауға болатынын дәлелдеп шықты.
Біз паремиологиямен шұғылданушыларға және ... ... ең ... ... ... ... Г.Л. ... отырған жүйе мен тәсіл негізінде де қарастыруды ұсынған болар едік.
Ол үшін ... ... ... принциптің өзін қазақ және
корей мақал-мәтелдері негізінде терең түсініп алған жөн. ... ... бұл ... тек бір ... ғана емес,әр тектес көптеген
тілдердегі ауқымы кең, ... ... ... ... да ... ... тән ... негізделеді. Осы жоғары дәрежедегі ... ... ... ... тобы ... ... құрайды екен. Бұл ... ... ... ... өзіндік
анықтамасы, әдетте, жалпы инварианттар тобына қатысты және оған ... ... ... ... ... ... қамтуға тиісті.
Инварианттар дегеніміз – мағына, тұлға, тақырып, мазмұн ... ... ... топтары, олардың өзара ұқсас түрлері. Ең жоғары
деңгейдегі бұл ірі ... ... ... ... ... ... ... мағына-мазмұнын өз ішіне толық сыйғызуы тиіс.
Г.Л. Пермяков ұсынып отырған топтастыру жүйесі мен принциптерін
кез келген ... ... ... қолдануға болады. Бірақ, олар өте
күрделі. Дегенмен, корей мақал-мәтелдеріне қатысты топтастырудың ... ... ... келтіріп көрейік.
Логика-семантикалық топтардың өздері бірнеше өзара жақын,
астарлас тақырыптық ... ... 50 ... ... ... ... Г.Л.Пермяков айқындаған логикалық-
семантикалық топтардың жалпы саны – 30. ... ... ... ... ... ... мен ... болмысы, сын-сипаты әр ... ... ... ... ... балама, сәйкес, бара-бар,
тепе-тең, мән-мағынасы бірдей болып келетін ... ... ... 사람 ... - ... ... адам, «꾀 부리는 여우 같다» - түлкідей қу адам, «말듯
재빠른 사람» - ат ... ... ... Бір ... ... ... ... (оң,теріс) әсері
Қоғам өміріндегі, табиғат аясындағы жанды, жансыз заттар мен
құбылыстардың ... ... оң, не ... әсер етуі – ... ... ... азшылыққа, жақсының жаманға, үлкеннің кішіге,
ақылдының ақымаққа т.б. осы сияқты нысандардың бір-біріне көрсетіп ... де ... ... шет ... құбылыстар. Әрине, бұл
тәрізді әсер-әрекеттердің астарында даналық тұжырым, ақыл-өсиет, тағылым
мен тәлім-тәрбие ... да ... ... ...... ... ... - бір құмалақ бір қарын майды шірітеді, «실뱀 한 마리가 온
강물을 흐른다 » - бір ... ... ... ... т.б.
3. Заттар мен құбылыстардың өзара сәйкессіздігі
Кейде бір-бірімен өзара логикалық байланыста ... ... ... ұғым-түсініктердің өзара сәйкес, сай келмейтінін
білдіретін ММ-дер ... ... «갓 쓰고 ... ... кат ... ... ... «갓 쓰고 자전거 탄다» - кат тағып, велосипед ... 버선» - ... ... аяқ ... ... қарама-қарсы әрекеттер
Өзара байланыста тұрған заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... білдіретін ММ-дер де тілде
баршылық: «내 보리밥이 남의 이밥보다 낫다» - ... арпа ... ... ботқасынан жақсы, «하나 잃고 둘을 얻었다» - жоғалтқаны - ...... «안 보면 보고 싶고 보면 이가 ... - ... ... тісін қайырар т.б.
5. Бір заттан екінші бір заттың туындауы
Әдетте, бір ... ... ... ... ... ... болуға
тиіс, бірақ кейде, керісінше, нәтиже, одан артық, кем, не өзгеше болуы ... ... «님을 봐야 ... 낳지» - ... ... бала ... 되는 ... 씨도 안 난다» - сәтсіз жылы тұқымдар да шықпайды.
6. Өзара қатысты екі істің бірі ... ... ... ақыл-кеңес басталған іс тиянақты аяқталмай тұрып, нәтижесін
көрмей тұрып, оған қатысты екінші істі бастамау, уақыт жағынан ... ... ... ... ... 전에 분노라» -
қайғырар алдында - ашулан, «사람을 사귀기 전에 마음부터 떠 보라» - адаммен
достаспай ... оның ... көз сал, ... 전에 ... » ... алдында ойлан т.б.
7. Іс-әрекеттің табиғи жалғастығы
Әрбір басталған істің өз даму үрдісі, нәтиже беретін ... ... ... ... ... ... - көп ... бір жылар,
«유월에 화락하니 칠월에 성시리라» - маусымда гүлдер гүлденер, шілдеде жеміс
пісер, «집을 떠나면 고생한다» - өз ... ...... ... ... Бір зат пен екінші заттың сапалық ... ... ... екі ... ... кейде бір-бірімен сапа,
іс -әрекет, қалып-күй, нәтижесі жағынан сәйкес ... ... ... ... «내일 소 ... 오늘 ... 다리 낫다» - ... шегірткенің шеңгелі
ертеңгі сиыр санынан артық, «앉은 양반보다 빌어 먹는 거지가 낫다» - ... ... - ... ... күнін көрген кедей артық т.б.
9. Бірдейлік пен әртүрлілік
Кейде қоғамдағы, табиғаттағы заттар мен құбылыстардың ... ... ... ... ... ... әркелкілік ерекшеліктері
де болады. ММ-дер осыларды көрсету арқылы оның себеп-салдарын да аңғаруды
ескертеді. Мысалы: ... ... 논에 물도 적다» - ... су аз ... ... өсіретін өрісте де аз болғаны, «쌈 지 돈이 주머니 돈이라» -
әмияндағы ақша не, қолдорбадағы ақша не ... «어진 ... ... ... 한 겹 새» - мейірімді адаммен ақымақтың айырмашылығы – парақ қағаздың
қалыңдығындай-ақ т.б.
10.Жоқты бағалау
«Қолда барда ... ... жоқ» ... ... ... ... ... затты асыра бағалау тек қазақ тілінде ғана емес,
корей дәстүрінде де кең етек алған ... ... ... ... аманы жоқ, өлген соң біреудің жаманы жоқ» ... ... ... ММ-дер де баршылық: «잃은 도끼는 쇠가 좋다» - жоғалған
балтаның сабы мықты, «소 잃고 외양간 ... - ... ... ... ... ... осы сияқты жоғары деңгейдегі логикалық-семантикалық
топтар қыруар. ... ... ... ... те және ... де ... ... паремиологиялық зерттеулердің бір нысаны ММ-дерді
топтастырудың осы ғылыми принциптері сөз ... жөн деп ... ... ... ... және тірек
сөздер бойынша топтастыру
Жоғарыда аталып кеткен осы топтастырудың үш түріне тоқталып
кетейік.
Монографиялық ... ... ... орны ... және ... ... ... құралады. Мақал-мәтелдерді
топтастырудың және жариялаудың бұл ... осы ... ... зерттеу
жұмысы үшін өте ыңғайлы әдіс ... ... ... ... ... ... ... алдын-алуға кепілдік бермейді.
Генетикалық топтастыру ... оның шығу ... ... ... мен ... ... болуына себеп болған
халықтарға қарап бөледі. Генетикалық жүйе монографиялық топтастырудың
ерекшеліктерін, ... ... оның ... ... ... ... ... қайталап келеді.
Тірек сөздер бойынша топтастыру (басқаша, лексикалық немесе
энциклопедиялық) мақалдарды нақыл сөзді ... ... ... ... ... ... білдіреді. Мәселен, «제비가 낮게 날면 비가 온다»
- қарлығаш төмен ұшса, жаңбыр жауар мақалын ... ... ... жайлы нақылдарды біріктіретін топтарға жатқызуға болады. Бұл ... ... ... ... өте ... алайда, оның бір жаман
тұсы бар – мұнда мағынасы бірдей, бірақ лексикалық құрамына ... ... ... ... ... ... ал ... бойынша бірдей, бірақ мағынасы
бойынша сан қилылары – басқа топқа кіріп кетеді.
Осылайша, жоғарыда ... ... ... мен ... ... ... қандай да болмасын
табысымен жеке ... ... ... ... бұл жүйелердің бір
ортақ кемістігі бар: олардың барлығы нақыл сөздердің табиғатына байланыссыз
немесе ... ғана ... бар ... ... ... Дәл ... ... кездегі мақалдар мен мәтелдерді топтастырудың ешбір түрі
осы жанрдың объективті теориясын құрастыруға негіз ... ... ... (13, ... ... ... ... мәселесі
7.1.Мақал-мәтелдерді аудару ісінде
туындайтын қиындықтар.
Аударма ... ... ... ... ... болған
емес еді. Оны арнайы сөз ету өте орынды.
Фразеологизмдерді, оның ... ... ... ... белгіленеді) бір тілден екінші тілге аудару ... ... ... ... да ... ... келе жатқан күрделі
проблеманың бірі. Бұл ... екі жағы бар. ... ... ... ... ... ... тұрған қалпы, екіншіден,
олардың жазушы шеберханасына түсіп, көркем шығармада ... ... ... ... ... Екеуінің аударылғыштығы екі ыңғай
байқатады. Яғни ... ... ... ... сәл де ... ... көрінеді.
Мұның қай-қайсысын әңгіме етсек те, алдымен көңіл ... бір ... ... ... ... ... болмақ . Ал аудару
оңай емес. Өйткені, ... ... ... ... ... және ... өңі ... Оның үстіне әр халықтың
тұрмысы, тірлігі, географиялық т.б. жағдайына орай ерекшеленетін ... де мол. ... ... сыпаттардың бәрі де аударуға келгенде
едәуір ... ... ... ... ... тікелей қатысы бар ақын Мұзафар Әлімбаевтың
еңбегі – «Өрнекті сөз – ортақ қазына» атты ... ... ... міндеті – ... ... және ... екінші тілде түгел мүсіндеу деп ұққан. Кітабынан осы
туралы ... ... ... тіл ... қызара бөртіп, қызу қанын сыртқа
тепкен өмір тіршілігін өшіріп ... ... ... ... ... өз ана ... табиғатына аялап әкелу – көркем ... міне ... оның өзге ... ... ... ... автордың «түпнұсқаның ыстығын суытып ... ... ... өз ... ... ...... талаптың
бірі» дегеніне әбден қосыламыз. Бірақ оны оқырманға байқатқысы келмей
мүлде ... ... ... ... ... ... дей
алмаймыз. Өйткені, ол тым қазақыланса ана ... ... ... ... ... ... ... айырылады.
Автор мақал-мәтелдердің аудармасы жайында өте ... ... ... ең ... ажыратып алатын нәрсе, автор
белгілі бір көркем ... ... ... ... ... ... жеке-дара күйінде әжетке жарап жүрген мақал-мәтелдерді аудару
мәселесін әңгімелейді. ... ... ... ... ... ... сонда баяндалатын оқиғаларды ескеру ... Ал ... ... жеке ... ... ... сыры ... .
Мұндағы сан түрлі астарлы ойды мақал-мәтелдердің өз бойына тауып, ... ... ... қадамдар жасаған. Ол тәржіма ... ... ... түсіндіреді: «Жеңілдігі – қол байлайтын
контекске жалтақтағаным жоқ. Ауырлығы - әр ... ... ... ... ... (37,113).
Жалпы аударма мәселесінде, қала ... ... ... ең қиын да ... ... бірі – ... ... байланысты. Сол ұлттық өрнек дегендерді сақтау
жолдарын мүлде сөз ... оны ... ... ... асыл ... ... бояу – ұлттық нышан іздеп, түртініп, қарайламай, ойдың
тереңдігіне, өрнекті сөз бедеріне баса көңіл бөлу ... ... ... келіспейміз. Ұлттық нышанды «сыртқы бояу» деп қарау да қате
тұжырымға ... ... ... ...... қанына, сүйегіне
сіңген асыл қасиеттерден ... ... ... ... ... ішкі ... ... деген дұрыс-ақ (36,155).
Белгілі бір этностың мақал-мәтелдерінде келесі жалпы ... ... ... ... ... ... кеңістігі;
күнделікті
өмірі, тұрмыс-тіршілігі;
ұлттық тағамы,
асы;
кәсібі,
шаруашылығы;
ММ - де ... ... ... сенімі т.б.
қоғамдық таптар
өкілдері;
саяси, әлеуметтік
құрылымы, ... ... ... ... ... біз ... ... тек номинативтік тұрғыда
ғана аударуды қарастырдық (төменде ... ... ғана ... олардың мағынасын сандық тәртібі бойынша
білуге болады).
Суармалы егісті, ... ... ... ... ... ... ... орман-тоғайлы өлкелерде дүниеге
келген көптеген мақал-мәтелдерді аударғанда олардың «туған жерін» ... ... ... (1) ... - ... шығыс жағалауында өрлеген
өзінің әдемілігімен белгілі Кымган (алмаз таулары) тауы;
«압록강이 (2) 팔죽이라도 굶어 죽겠다» - ... ... (3) 안 가도 삼척» - ... ... ... Канвон провинциясы (30,21).
Бұл корей мақалдары жер-су, көл,өзен, тау атауларымен тікелей
байланысты мағынада қолданылмаса да, ... ... бұл ... ... қате ... ... жоққа шығарылмайды. Сондықтан да, мақал-
мәтелдегі жоғарыда айтылып ... ... ... отырып, оның
географиялық шеңберіне, кеңістігіне мән берген жөн.
Бұнымен қоса, «ас – адамның ... ... ... ... ұлттық тағам атаулары да кездеседі. Мысалы:
«냉면도 (4) 불면서 먹는다» - суық ... ... 떡(5) 먹기» - буға ... ... ... ... ... (6)부터 마시지 마» - тұздалған көкөністер (30,54).
Корея – аграрлық ... ... сол ... көптеген ММ-де
корей халқының айналысқан кәсібі, шаруашылығы айқын ... ... (7) ... - ... ... егін ... 주고 말로 ... - егістік өнімдерге пайдаланылатын
салмақ өлшем бірліктері, 1тве – 1,8 л \ 1 маль – 18 ... ... 대본 (9)» - егін ... ... ... ... т.б. діни ... әсіресе, ондағы діни қызметшілердің шен атаулары да корей
мақал-мәтелдерінде аз емес. ... (10)제 굿 ... - ... ... ... 없고, ... 마음 있다» - Буддаға сыйыну рәсімі;
«황금 만영이 교자(12) ... - ... ... ... ... , ... ... өкілдерінің де
алатын орны ерекше. Мұнда көбінесе олардың ... ... ... ... ... ... (13)백성의 등을 긁어먹고 산다» - ... ... ... ... ... 못 채운다» - қожайын; иемденуші
(28,65).
Корей ММ-нің басымы халық ауыз ... ... ... алады, соның ішінде ертегілер, аңыз-әңгімелерде,
повесттерде ... ... ... іс ... да, ... ... соң жасалатын
іс; тамақ ең бастысы.
2. Өте ... ... адам ... Өте суық ... Тым сақ адам ... Оңай ... іс турасында.
6. Алдын-ала ... ... ... ... ... де ... ... Мысалы:
«심사 놀부라(16)» – «Хынъбу мен Нольбу» атты ... ... ... ... - ... мен Нольбу» атты ортағасырлық
повестіндегі жағымды кейіпкер;
«괘악하기는 뺑덕 (18) 엄이라» - «Сим Чхон ... атты ... ... (33,23).
Сонымен қатар, ММ-де жануарлар, аңдар, өсімдіктердің ... саны ... ......... ... (19) » - амур ... ;
«가재는 (20) 게 편이다» - шаян;
«감나무 (21)밑에서도 먹는 수업을 하여라» - құрма ... ... ... сөздерді
номинативтік ... алып ... ... ... ... ... бұл ... ММ-дің шынайы мән-мағынасына сәйкес келмейтіндігін
ескерте кеткен жөн. Бұл ... ... ... ... ... ... ... орай, аудармашының амалсыз ... бір ... ол ... ... не ... ... не ішкі ұйқаспен
июге, аллитерация мен ассонансқа көнбеген жағдайда ... ... да ... ... ... ... ... «Пучхорыль хыльгыро мандынын сарамын ... ... ... ... ... осы болса, аудармашы бұны «Будда
мүсінін саз балшықтан жасаған адам оны құрметтемейді» деп ... ... ... сөзіне біздің тілімізде баламасы жоқ, ... ... ... ... сол ... ... ғана тән. ... «사람이
살리는 부처 골골마다 있다» мақалын «Будда-құтқарушы әрқашан бірге» ... ғана ... және оны ... беру ... ... ... -
«Құдай» деп те алуға болады, бірақ мұндай ... ... ... ... ... ... аудармашы – мағынаны ғана ырықсыз
нысана ... ... ... да ... ... ... Автор «калька» әдісі туралы мынандай пайымдау айтқан:
«Калькаға» ... ... ... да ... оның ... ... құрып», «құтылыс-құтқарыстың» жалғыз жолы осы
екен деп қит ... ... қол ... пана тұту да ... ... ... егін жер ... , жер иесінің ... ... ... бір тве ... еке еселетіп бір маль ... Егін ...... ... ұлы ... ... конфуци
шілдік
Сырт көзге «калькадан» оңай, жан қиналтпас жеңіл ... ... ... ... көп ... қасиетсіздеу болатынын пайымдасақ ,
аудармашыға ... ... ... ... ... ... ... хақ» (37,141).
Яғни, осыдан түсінетініміз – аудармашы әркез мөлшер мен
өлшемді ... ... ... ... ... «Балама табу – бағалы әдіс» ... ... ... ... ... ... Мұнда ол қайсыбір
халықтың тірлігіне, болмысына сай туып, қалыптасқан мақал-мәтелдердегі
жеке ... ... ... ... ... ... Біз ... сүйене отырып, жалпақ тілмен айтсақ , ... ... . ... ... 내 땅 ... 반갑다» - өз еліңнің
торғайына да мәз боласың; «나라 없는 사람은 집 없는 ... ... ... жері жоқ адам ... ... ... де ары; «가난 구제는 나라도
못한다» - ... ... ... үшін де оңай іс ... ... - ... «торғайға», «고양이»- мысықты ... ... ... ... ... ... . ... отырғанымыздай, мұндай
өзгерістен мақалдың мазмұнына, құрылысына, ауыспалы-әсерлі мағынасына
келер ... ... ... жоқ деп те ... ... ... орай біз
келесі бөлімімізде бұл мәселеге толықтауыш мағлұмат болар «тілара балама
мақал-мәтелдерді» қарастырып кетеміз.
«Балама табу – ... ... ... дау жоқ . ... ... табиғатын да пайымдау да теріс болмайды. Мақал-
мәтелдердің ... ... бір ... ... ... ... ... өміріне, тек оған ғана тән ... ... бір ... ... туып ... Олай
болса ондағы айрықша белгілерді өте бір ... ... ... абзал.
Егер осы талапты дұрыс деп ... ... ... «왕» ... ... ...... болып қазақшаланып кетуін құптауға
болмайды. Біріншіден, «хан» - бұл қазақ халқының билік ... ... ... ... Сондықтан мұны аударудың қажеті жоқ деп
санаймыз. ... ... ... және хан ... ... тең емес. Бұл екі сөздің екеуінде екі халықтың
тарихи ... ... ... ... ... айқын көрінеді.
Осы тәріздес «양반» сөзін қазақшаға «сарай қызметшісі немесе дворяндық»
деп аудармай, сол күйіншеқалдырғанды ... деп ... ... ... келтірген мына бір қағидасын қате деп ... . ... ... Өз ... тәртіпке келтіру қиын.
11. Пайдакүнемдікке салыну, құмар болу, өз ... ғана ... ... сандықтағы алтынды бергенше, конфуцишілдік канондарын
үйрет.
«Аударылатын ... ... ... түсу үшін,
түпнұсқадан алыстай түсу ... ... ... дұрыстығына мақал-
мәтелдерді аударғанда да көзіміз жетті». Бұл пара-парлағанда өз ... ғана ... ... ... дау ... мүмкін. Өйткені, түпнұсқадан
алыстай кетсек, алысқа кетіп адасып қалуымыз ... ... ... ... ... иесі болып отырған елдің ұлттық ... көз ... ... ... сөз ... ... онша қолайлы ... Ол ... ... ... ... Осыған қатысты
аудармашының міндеті – ... ... ... ... бар нәрсені
қандай кемшілігі – тіл ... ... ... соларды да түгел ... деп ... Осы ... ... ... деп ... қояр талабы да осы. Олай болса, аудармашының ... ... ... ғана ... . Оның ... ... алып тастауға хақысы жоқ . ... ... ... Яғни өз ... еш нәрсе қоспай, еш нәрсе ... ... ... беру оңай іс ... ... ... ... ұстанатын
темір қазығы осы болуы тиіс.
Жоғарыда айтылған ММ-ді аударуда туындайтын ... ... ... «Аударма – мамандық емес - ... ... ... ... ... түсінеміз. Аударманың өнер екендігі күмәнсіз.
Сонымен бірге, оның өнерге толы ... ... ... де ... Оны сол ... ... соны ... білгір, маман адамдар
ғана игере ... Оған ... ... ... ... ... ... Осыны ескерсек, өнер мен ... ... ... ... бірімен-бірін байланыстыра ... ... ... ... ... жөн бе деп ... ... бірнеше түйінді ойларды өрбіте келіп,
«әр ... ... ... ... ... қазақшаға аударылмайтыны
кемде-кем» деп қорытынды жасаған.. Сол кілт ... ... ... ... ... мен шеберлігінде» екен (36, 155).
Сонымен мақал-мәтелдерді ... ... ... ... ... қайсы дегенге ... ... ... Ли Ги ... ... ... ... болады. Мақал-мәтелдер негізгі
ұйқастармен, ішкі ... ішкі ... ... ... ... ол ... поэтикалық тұрғыдан алып қарастырған. Осыған
сай оларды аударудың әртүрлі жолдарын саралап көрсетеді.
20. Түрі де, ... де ... ... ... ... болу.
21. Жағдай, ахуалы жақсы болса да, еңбектеніп талпыну керек
7.2. Тілара балама мақал-мәтелдер ... ... ... ... ...... ... ортақ даналық. Олай дейтін
себебі міз: қай ортада, қандай этникалық қауымда қалыптаспасын, ... на тән ... ... ... ... бір ұқсастық, идея,
танымдық- тақырыптық, мағыналық ортақтық байқалады. Бұл, ... ... ... сына тән ... ... ... сана-сезім дамуына ортақ
үрдісі не байланысты ... ... Өз ... ... ... алыс ... ... құрылықтарда жасайтын халықтардың тілінде кейде
таңқа ларлық ұқсас ММ-дердің ... де ... ... ... керек.
Халықтар даналығының ұйытқысы – ММ-дердің бір-бірімен ... ... мен ... өзара ұқсас болып келуінің екі түрлі
объективті себебі бар: оның ... – бұл ... ... қатысы мен
тілдерінің жақындығы болса, екіншісі – ұзақ тарихи, мәдени, экономикалық
қарым-қатынасы мен ... ел ... ... аралас-құралас өміріне
байланысты. Оның біріншісі корей және қазақ тіліндегі ММ-дердің ұқсасты
ғын ... ... ... те ... ... де халық даналығының өзара
ауыс-түйіс ... ... ... ... ... ... ... процесс
тер жіті де тығыз, ауқымды да интенсивті түрде, ал екінші ...... ... ... ... асып отырады.
Қалай болғанда да, бұл екі жағдайдың екеуі де заңды да ... цесс және олар бұл ... пен ... ... ... мен
жітілі гіне байланысты (1,95).
Халық даналығы халықтарға ортақ құбылыс деген пікірдің
дәлелін бір ... бір ... ... әртүрлі жүйедегі тілдерде
қалып тасқан тұлғасы әр қилы, бірақ мағыналас ... де ... ... * ......... ... шырмауық бүкіл суы бар шұңқырды
ластайды;
Қазақша: * Бір ... бір ... ... шірітеді
немесе
Корейше: * 실뱀 한 마리가 온 강물을 흐린다
- бір балық бүкіл өзен суын лайландырады;
Қазақша: *Бір құмалақ бір қарын ... ... – бір ... мыңға тиеді.
Көріп отырғанымыздай, әр түрлі жүйеге жататын екі ... ... рей) ... екеуінде де кездесетін бір идея, ұйытқы, бір ... ... ... осы екі ... ... балама мақалды кез келген мәтінде
бірінің орнына бірін қолдана ... ... ... ... – тек ... ... қазақшасында – құмалақ пен қарын май,
корейшесінде – миккураджи (амурлық шырмауық) мен ... ... ... шиль бэм ... бір ... мен канъмуль (өзен суы). Алайда, бұдан
мақалдың жалпы мағынасы да, көркемдік бейнелілігі де ... не ... жоқ ... ... ... ... ... келтірейік:
Корейше: * 침묵은 금이다 – үндемеу алтынмен тең;
Қазақша: * Аз сөз ... * 남 잡기 제 잡기 – ... ... - ... * ... ор ... - өзің түсерсің
Корейше: * 등잔 밑이 어둡다 – жақын жердегі нәрсені көрмеу;
Қазақша: * Көрмес түйені де көрмес
Бұлардың бір ...... ... ... өз ... бол ды ма, жоқ ... бір ... қалыптасып, содан басқа тілдерге
ауысты ма?» деген сауалға жауап берудің қиындығы. Мәселен, қазақ тіліндегі
«Жылама ған ... сүт жоқ» ... «көп ... бір ... деген мақалдарды
ал сақ, бұлар қазақ халық ауыз ... ... ... ... де ... осы ... ... тілінде де бар: «안
우는 애기 젖 안 준다» және ... ... ... ... бұл ... ... қайсысында бұл мақалдар бұрын пайда болған деген сұрақ туындайды.
Бұл әлі де алдағы уақытта талқылануы тиіс мәселе деп ... ... екі ... ... ... ... ... туыстық
жақындығы әлдеқайда алшақ орыс тілінде де ұқсас өзара ... ... ... көз жеткізгіміз келеді. Мысалы:
Корейше: * 웃다가 울음이 터진다
Қазақша: * Көп ... бір ... * Кто ... тому потом плакать придется
Корейше: * 지식이 힘이다
Қазақша: * Білім – ... * ...... * 콩 심은 데 콩 나고, 팥 심은 데 팥 ... * Не ... соны ... * Что посеешь, то пожмешь
Ал, енді мағынасы бойынша сәйкес келетін өзара ... ... ... ... Мысалы:
Корейше: * 꿩 먹고 알 먹는다 // 일석이조
Қазақша: * Бір оқпен екі қоянды атып ... * ... двух ... ... ... * ...... 온다
Қазақша: * Кімді айтсаң, сол келер
Орысша: * Кого ... тот и ... * 비단 보에 ... * ... ... ішім күміс
Орысша: * Снаружи золото, снутри серебро
Міне, осы тәрізді тілара ... ... ... өте ... ... қауым үшін жұмбақ. Басқа тілдерден де дәл осы ... ... ... ... ... ... бойы ... қауым жадында сақ
талып, ұрпақтан-ұрпаққа рухани мұра болып келе ... ... ... ... ... ... бойындағы асыл қасиетке теңеледі.
Халық даналығының түп мақсаты – зердемізді ашып, ұлттық санамыз
ды саралау, ментальдік қасиетіміз бен ғасырлық ... ... ... ... ... ... түсу.
Әрбір халық өзін-өзі дана санайды. Өйткені, этностың халық
болып қалыптасуының өзі ... ... ... ... ... өсіп,
дүниетаны мы кеңейіп, рухани марқаюына, даналар мен білікті-білгірлердің
талғам-таны мына, ... ... ... ... ... ... дамуы томаға-тұйық жағдайда бола бермейді. Оған қажетті шарттардың
бірі – алыс-жақын, көршілес елдермен жіті ... ... ... ... ... бұл ... мақал-мәтелдерге де қатысы бар. Мақал-
мәтелдер түп негізінде жеке бастың рухани табысы, әр замандағы даналар ... ... ... ... ... ... қазына байлығы саналатын мақал-мәтелдердің
пайда болуы, тіл өнерінің ... тіл ... ... ... асыл-ар
манын, ақыл-парасатын, өмірлік тәжірибесін, дүниетанымын ұрпағына ғибрат
етіп ұсыну әрекеті нәтижесінде туындап, қалыптасқан ... ... ... Мақал-мәтелдер ауыз әдебиетінің бай қазынасына айналып, оның
жұмбақ, ертегі, аңыз-әңгімелер т.б. сияқты шағын жанрларының қатарынан орын
алады. ... ... ... ... ... көркемсөз өнерінің
көрікті де құнарлы үлгілеріне жатады. ... ... ... ... ... ой-тұжырымның мәйегі, қысқа да ... ... ... ... ... саналады. Мақал-мәтелдер халықтың әдептілік
пен парасаттылықты уағыздаушы ... ... ... ... дидактикалық пән санатына жатады. ... ... ... ... ... ... ... процесі – күн асқан сайын кеңейіп, тереңдеп
келе жатқан процесс. Бұл құбылыста айрықша айтулы қызмет атқаратын,
халықтар арасында дәнекер болатын – ... ... ... ... ... қарым-қатынастар кезеңінде туыстық жақындығы бар халық тар ауыз
әдебиеті асылдарын – ... ... ... ... ... ... саласы арқылы бір халық екінші
халықтың ой-санасын, қоғамдық көзқарасын, тәлім-тәрбие ... ... ... түседі. Сол халықтың мәдениетіне жақындай
түсуге, халық ауыз әдебиеті, болмыс-тірлігі ... ... ... ... береді.
Жалпы корей мақал-мәтелдерін қазақ тіліне ғана емес, кез-келген
тілден екінші тілге аудару барысында халықтың өзіне тән ұлттық
ерекшеліктер қиындық ... ... ... ... ... ... ... әрқилы тілдерде қалыптасқан мақал-мәтелдердің
мағыналық және стилистикалық өңі;
• аударылатын тілдің грамматикалық ... мен ... ... ... ... ... ... тұрмысы, тірлігі,болмысы, ойлау, сезім дүниесі,
географиялық жағдайы (тау,жер-су, атаулары);
• сол халықтың ұлттық сипат жайы, ... ... ... ... ауыз ... фольклористика саласындағы
ерекшеліктері, өзіндік сипаты мен көркемдік әдістері
(эллипсис, қайталау, ассонанс, аллитерация т.б.).
Осы белгілерге мән бере ... ... ... ... ... қол ... болады. Бұл белгілерден туындаған қиындықтардан бел
аса алмаған жағдайда аудармашының амалсыз ... бір тұсы бар, ол ... яғни ... ... жолы.
Аудармашының басты міндеті - өз жанынан еш нәрсе қоспай, еш
нәрсе қысқартпай бар ... ... ... ... оңай іс ... ... да осынысында. Яғни, бір сөзбен айтқанда аударылатын
мақал-мәтелдердің ... ... ... ... қалу – ... көңіл бөлерлік маңызды және аса қажетті белгілердің бірі.
Зерттеу жұмысының болашақ ... ... ... ... ... ... ... мен айырмашылықтары, корей мақал-
мәтелдерін қазақ тіліне аударуда ұстанатын принциптері мен әдістері, қазақ
және корей ... ... ... ... корей және қазақ мақал-
мәтелдерін салғастырмалы түрде зерттеу жұмыстары жүргізілмеген. ... ... ... ... ... ... мәтелдер жинағы тіпті жоқтың қасы.
Осы зерттеу жұмысының болашақ бағыт-бағдар аймағына мақал-мәтелдердің халық
өмірінде және тәлім-тәрбие беруде алатын орны және ... ... ... Осы ... ... ... ... ауызша және жазбаша арналарында, мәдениаралық коммуникацияда
теориялық және ... ... ... ... ... Асыл сөз – ... бойы ... тіл байлығын қазақтар «тіл –
қазына, сөз - маржан» деп әспеттейді. Тіл үшін ... бәрі ... нің де өз ... өз ... бар. ... олай бола ... да, ... бір дей емес. Мағынасына, атқаратын қызметіне қарай сөздік
қордағы сөз дерді «асыл сөз» - ... ... ... сөз» - ... ... сөз» - «құнарсыз сөз», т.б.жіктеу заңды. ... ... ... ... ... ... ащы ... да, шынайы
шындықты баяндай тын, мағына-мәні терең, ақыл-парасатпен өрілген
өнегелі сөз мәнін аң ғаруға ... ... сөзі – ... ... ... ертеден келе жатқан ел басқару
жүйесінде қалыптасқан ерекше дарынды, шешен де, ... да ... ... Ел ... билердің тауып айтқан әрбір қысқа да нұсқа
сөзі, бейнелі де ... ... ... ... жол ... сақталып, атадан балаға ауысып, рухани мұра болып қалып
отырған. Сондықтан да ... ... ... жұрт оны жай сөз ... да ... ақыл да ... сөздер деп таныған.
3. Ділмәр сөз – адам баласына табиғаттың өзі сыйлайтын сирек те ... ... ... ...... шешен, сөзге бай адам.
4. Жақсы сөз – қазақ дәстүрінде «жақсы сөз» тіркесінің мағынасы кең
ауқымды. ... сөз – ... ... деген мақалдың халық арасында жиі
қолданылуы да бекер ... ... ... ... сөзді» жарым
ырысқа, бақыт, игілік нышанына балау – оның мағына-мәнінің тереңдігіне
байланысты. Өйткені, «жақсы сөз» - ... ... ... ... ... ... ... сай келетін, мақсат-мүдде сін дәл
тауып тап ... ... ... ... ... ... сыр дың
«кілтін» тауып айта білу. Мысалы: «Аузыңа – май, астыңа - ... ... сөз – ... ... ... де ... ... да ақылман адам
дардың, сөз бастаған шешендер мен топ ... ... ... ... жұрт ... кең тарап, санасына ... ... да ... сөз.
6. Қанатты сөз – бұл афоризмнің бір түрі. Аталуына ... ... ... ... ... ... т.б. жағдайларға байланысты айты
лып қалатын және сол ... ... ... ... ... тез
тарап, елдің рухын көтеріп, патриоттық сезімін ... ... ... ... жалынды сөздер. Олардың үйлесімді, әуезді, қысқа да
нұсқа ... ел ... ... Мақал - жалпы мағынасы оның құрамындағы ... ... ... Ол жалпылама мағынаны білдіреді. мақал,
болған, болатын және болып жатқан құбылыс пен процестің өзгеру, ... т.б ... де, ... де ... ... ... Мәтел - жеке мағынасы оның астарлап ... ... ... ... ... Ол ... ... байланысты іске асқан, не асуға тиісті құбылыстың, іс-әрекеттің тек
өзіне ғана тән мағынасын білдіруге бейімділігі. Мәтел ... ... ... ... оның ... ... қандай нәтиже беретінін
нақтылап баяндамайды, себебін айтады да, салдарын астарлап, бейнелеп
қана аңғартады.
10. Нақыл сөз – орыс ... ... ... ... ... ... ... белгілі, есімі қатар аталады. Ерек
шелігі – ... ... кем ... ... төрт ... ... не одан да көп сөздермен баяндалуында, яғни
ықшамдық, нақтылық шарттың бұзылуында.
11. Өсиет сөз - ... көп ... ... ... тәжірибесі мен тағылымы
мол қазыналы қарттардың өзінен кейінгі жас ұрпаққа арнап айтқан ... де ... ... Бұл ... ... өмір сүру, парасатты
адам, ел сыйлайтын азамат болып өсу үшін ... ... ... де
айтылған, ұрпақты оны орындауға міндеттейтін өсиет болып санал ған.
12. Тәмсіл – ... да, ... де ... әрі ... ... ... айырмашылығы бар кіші жанрға тән тұрақты тіркестердің бірі.
Тәмсіл, әдетте, ... ... ... ... ... ... де, салдар
нәтижесі белгісіз болып келеді. Өйткені, біз үшін оның пайда ... ... ... ... Мысалы: «Бәленің басы Дарыбайдың
ала сиырынан басталды» сияқты оралымдар. Тәмсілдердің тұрақты ... де ... ... ... бір ... ... ... не
тұрмыста, біреудің жеке басында болған нақтылы ... ... ... ... ... ... түрі ретінде айтылып қалған,
бара-бара тұрақты тіркеске ... ... ... сөз – ... ... сыйлаған, туа біткен ерекше дарын.
Шешендік сөз – «сөзге ағып тұрған шебер, ... ... ... ... ... әрі көркем, әрі шағын дидактикалық жанр.(Көпті
көрген ... ... көп ... ... ... Шешендік сөз- шешен
адамдардың әр кезде, әр түрлі жағдайларға байланысты тауып ... дөп ... ... ... да ... ақылда да ғибратты,
өсиетті сөздер.
Қосымшалар
Мақал-мәтелдерді аударудың тәсілдері
және осы тәсілдерге келтірілген мысалдар
| ... ... табу ... ... |
| ... мақал-мәтелдері | Қазақ мақал-мәтелдері ... ...... 온 웅덩이를 |1. Бір құмалақ бір қарын майды ... ... ... 한 마리 ...... ... |2. Бір адамның кесірі мыңға тиеді |
|3. 윗물이 맑아야 , 아랫물이 맑다 |3. Ұяда нені көрсең, ... соны |
| ... ... 남 잡기 제 잡기 |4. ... ор ... ... ... 호랑이도 제 말하면 온다 |5. Кімді айтсаң, сол келер ... 등장 밑이 ... |6. ... ... де ... ... ... 삼년이면 풍월을 읊는다 |7. Жақсыдан жақсы үйренер ... 소 잃고 ... ... |8. ... ... жоғалтқанда |
| ... ... 세 살 ... ... 간다 |9. Ауру ... да, әдет ... |
|10. 발 없는 말이 천 리 간다 |10. Отыз ... ... сөз отыз |
| ... елге ... |
| ... Сөзбе-сөз аудару |
| ... ... | ... ... ... ... ... 만드는 사람은 그를 |1. Будданы саз балшықтан жасаған |
|공경하지 않는다 ... оны ... ... 귀한 자식 매 한 더 ... 미운 |2. ... ұрып таяқ жегізер, |
|자식 엿 한 개 더 준다 ... ... ... ... ... 용은 용을 낳고 ... 봉황을 |3. Айдаһар айдаһарды туар, феникс |
|낳는다 ... ... ... туар (әр ... |
| |өз ... ... ... ... 등을 ... ... Янъбан халықтың мойнына асылып |
| ... ... ... ... |
| ... ... ... тойдырады) |
|5. 금강산도 식후경 |5. ... ... ... |
| ... ... әсем болып көрінер |
| |(ас- ... ... ... ... 제 굿 ... |6. ... әйел өз ... рәсімін |
| ... ... (өз ісін ... |
| ... ...... 소진 장의 로군 |7. Су Цинь мен Чжан ... шешен, |
| ... ...... 곧은 ... |8. ... ... ... |
| ... ... ... ... ... 포수 |9. ... ... ... |
| ... ... 금 잘 치는 서 순동 |10. ... ... ... Со |
| ... ... заттық-тақырыптық
топтастыру бойынша қосымша материалдар
| С ө з ж ә н е ө н е г е т у р ... ы н д а ғ ы |
| ... ... | ... |
| ... ... ... жақсы ырыс |
|담들 | ... | |
| ... | ... ... дарбаза, сөз –самал ... ... ... құс естиді, | ... ... ... ... естиді | |
| ... ... ... ... сөз отыз рулы елге ... тез ... ... ... ... | ... сөз ... ... ... сөз жан сүйіндіреді |
| ... ... ... сол ... |
|Жолбарыс та әңгіме етсең ... | ... ... құлақ – қазына |Бір елі ... екі елі ... ... | ... |
| А д а м а р а с ы н д а ғ ы қ а р ы м-қ а т ы н а с т у р а с ... н д а ғ ы |
| ... ММ-дері : | ... ... ... | ... аты ... көршінің |
|낫다 ... ... ... туыстан жақындағы көршің | ... | ... |Тау ... ... адам ... ... көп ... кеме тауға көтерілер|қосылады ... |Дос ... ... дұшпан күлдіріп|
|Күлген бетке түкір; ізгіниетшіліктен |айтады ... ... қиын | ... жайын ауылдасы білмейді, |
|른다 ... ... ... ішкі ... білу қиын | ... | ... |Мал ... ... адам ... ... соя ... ... |ішінде ... ... | |
| Ж а н ұ я т у р а с ы ... д а ғ ы |
| ... ... | ... |
| ... ... ... ... ... ... |қарғамайын десең |
|개 더 준다 ... ... таяқ ... ... тток | ... ... ... | ... | ... үйде баклажан ағашында қарбыз өседі |Қызы бар үйдің сәні бар |
| 형만한 아우 없다 | ... ағаң ... істе ... ... бардың - жағасы бар|
| 고슴도치도 제 새끼는 예쁘다고 한다 | ... де өз ... ... дер; қой ... ... үй ... ... |
|момыным дер |үй қу ... |
| А с т у р а с ы н д а ғ ы |
| ... ... | ... ... ... | ... |Аз ... ас ... ... ... | ... ... ас қалғанша, жаман құрсақ |
|Көргенге жақсы тток (нан) жегенге ... ... ... | ... | ... ... ... жеу; оңай |Кісі қандай болса, асы ... ... іс ... | ... | ... де де, ... (соя |Тау ... ... бай ... ... |
|асбұршағы, күріш,бидай ұнынан | ... нан) же | ... | ... ... ... болса да, |Тамақ болмай, тамық ... ... | ... | ... іске ... ... ... ішу |Ас – адамның арқауы ... | |
| Ж а н- ж а н у а р л а р т у р а с ы н д ... ғ ы |
| ... ... | ... ... ... 밥 먹은 개가 발뒤축 문다 | ... жеп ... ит ... ... ... кетсе, иттің ұяты ... ... ... 묻은 개 겨 묻은 개를 ... | ... ... ит ... |Ақсақ ит сау ... сау ... ... итке бұзақылық істейді | ...... 아물 새 없다 | ... ... тұмсығындағы жарасы |Үре білмеген ит үйіне қонақ шақырады |
|жазылмайды | ... 개 살이 안 진다 | ... ит ... |Ит итті ... ит ... ... ... | ... ... ... жүйрік бар шамасынша |
| ... ... ... ... 간다 | ... ... ... мың ли ... ... ... жоқ, байтал мінсең |
|шақырымдық жол жүреді ... жоқ ... 같은 ... ... 임자를 안다 | ... өгіз ... ... ... да ... ... оңаша бұзау жақсы |
|өз иесін таниды | ... ... ... ... ... ... ... қазақ мақал-мәтелдерінің
түсіндірме сөздігі және зерттеу».Алматы, 2004, 560бет.
2. ... , Т. ... ... ... ... 2005, ... А. ... Ә. Бөкейханов «Мың бір мақал, жиырма үш ... ... 1993, ... І. ... Ғ. ... ... ... тілі» (лексика-фонетика).
Алматы, 1975, 12-13бет.
5. Ғ. Тұрабаева «Оккозианальные преобразования пословиц и поговорок
в казахском языке» (рукопись диссертации). Алматы, 1989, ... ... ... ... ... ... ... Донбаева А.Б. «Даналықтың түбі бір», Алматы, 2004
8. О.С. Ахманова «Словарь лингвистических ... ... ... Г.Л. ... ... ... и поговорки народов Востока».
Москва, «Наука», 1979, 671с.
10. Г.Л. ... «О ... ... и ... ... ... («Паремиологический сб.»)Москва,
«Наука», 1970, 240с.
11. Г.Л. Пермяков «Введение. Избранные пословицы и ... ... ... ... 1968, ... Г.Л. ... ... структурной паремиологии» (исследо- вания
по фольклору и мифологии Востока). Москва, «Наука», 1988, 235с.
13. Г.Л. Пермяков ... ... ... ... 320с.
14. Г.Л. Пермяков «Классификация пословичных изречений». ... 1982, 11-13 ... Су ... ... ... ... «Наука», 1982 (на
корейском и русском языках).
16. Лим Су ... ... ... ... ... ... ... Лим Су «Фольклорные и литературные источники корейских пословичных
изречений»
18. пер.Толстикова, Ким Кю Чера ... ... ... и ... ... «Изд.иностр.литер.», 1958.
19. «Пословицы и поговорки народов востока ... ... ... ИД Кочевники, Алматы, 2006
20. 김 사 엽 ... ... ... ... 서울, ... Фил Ким ... ... корейского языка». ІІ издание,
Алматы, «Изд.КазНУ», 2002.
22. 박 갑 수 «한국 ... ... ... ... ... ... жайлы зерттеулер жинағы). Сеул, 1969.
23. 김 민 수 «한국 속담의 ... ... ... ... сипаты жайлы зерттеулер жинағы). 서울, 1973.
24. 최 장 렬 «한국 ... ... ... ... сипаты жайлы зерттеулер жинағы). 서울, 1973.
25. 문 금 현 «국어의 과용어 표현 연구» ... ... ... ... ... 서울, ... 1999.
26. 종 정 진 «한국의 속담.용례사전» (Корей ... ... ... 서울, ... ... 배 수 아 «소설집» (Романдар жинағы). 서울, «생각의 ... 고 정옥 «조선 ... ... мақал сөздерінің жинағы). 평양,
1960.
29. 고 정옥 «조선 속담 연구» ... ... ... ... 평양,
1956.
30. 최 근 학 «속담 풀이» (Мақал сөздердің түсіндірме сөздігі).
서울, ... ... ... ... 서울, ... «아리랑» (Өлеңдер жинағы), 서울, «한국학 중앙 ... ... ... көздері:
33. http\\ www.korea _folk@.com «한국 속담의 특성» ... ... ... http\\ www.korea_search@.com «속담에 대한 이해» (Мақал-мәтелдер
туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... «Жұлдыз»№5, 1971,154-157бет.
36. М.Әлімбаев «Мақал-мәтелдер және аударма». Алматы, ... ... ... ... ... ... Москва, 2002
38. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі», Алматы, ... ... ... ... 서울. 2000

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 91 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ағылшын тілінен орыс тіліне мақал-мәтелдерді аударудағы лексикалық мәселелер25 бет
Тарихи өлкетану курсының жұмыс бағдарламасы.30 бет
Ағылшын және қазақ мақал-мәтелдерінің аударылу мәселелері23 бет
1915-1945 жылдар аралығындағы Корей халқының Жапон отарына қарсы ұлт азаттық қозғалыстары38 бет
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Адамдар мен жануарлар арасындағы мінез-құлық айырмашылықтары мен ұқсастықтары25 бет
Ағылшын, қазақ мақал-мәтелдерін салыстырмалы түрде зерттеу (еңбекке баулу тақырыбы).42 бет
Ағылшын, қазақ және түрік тілдеріндегі анималистік мақал – мәтелдер68 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ой-өрісін мақал-мәтелдер негізінде дамыту.68 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь