Цитокинин медиаторы биореттегішінің тұздың әртүрлі пайызында өңделген жұмсақ бидай сорттарының біріншілік меристемалық клеткасының бөліну белсенділігі мен өнімділік параметрлеріне әсерін зерттеу

КІРІСПЕ 3
1 Негізгі бөлім 5
1.1 Фитогормондарға жалпы сипаттама 5
1.2 Цитокининдердің жалпы сипаттамасы 6
1.2.1 Химиялық құрылымы 6
1.2.2 Цитокининдердің ашылу тарихы 6
1.2.3 Цитокининдердің физиологиялық рөлі 7
1.2.4 Цитокининдердің әсер ету механизмі 10
1.2.5 Цитокининнің сигналды трансдукциясы механизмдерін зерттеу 11
1.3 Өсімдік организміне тұздану факторының әсері 14
1.3.1 Топырақтың тұздану түрлері 14
1.3.2 Өсімдік организмдерге тұзданудың әсерінің себептері мен зардаптары 14
1.3.3 Тұздануға бейімделу механизмі 15
1.3.4 Галлофиттер . Тұзды топырақ өсімдіктері 15
2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.4.1 Материалдар мен зерттеу әдістері
Зобъектісіне сипаттама
Жұмыстың өтілу жағдайы
Зерттеу материалдары
Зерттеу әдістері
Цитологиялық талдау әдісі 17
17
17
18
18
18
3 Зерттеу нәтижелері мен талқылаулар 21
3.1
Әртүрлі пайыздағы хлорлы натрий тұзы мен цитокинин медиаторы биореттегішінің бидай дәнінің өнуіне әсері 21
3.2 Әртүрлі пайыздағы хлорлы натрий тұзы мен цитокинин медиаторы биореттегішінің бидай өсімдігінің сабақ және тамыр ұзындықтарына әсері 24
3.3
Әртүрлі пайыздағы хлорлы натрий тұзы мен цитокинин медиаторы биореттегішінің жұмсақ бидайдың митотикалық индексіне әсері 28
3.4 Цитокинин медиаторы биореттегішінің жұмсақ бидай сорттарының өнімділік параметрлеріне әсерін зерттеу 30
ҚОРЫТЫНДЫ 33
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 34
Жұмсақ бидай – Қазақстандағы негізгі дәнді дақылдардың бірі болып табылады. Ол Республикадағы барлық суармалы, сонымен қатар таулыдалалы аймақтардың шамамен 1000-1200 мың.га. аймақтарда егіледі. Экстремальды орта жағдайларының, әсіресе, тат ауруларының қозуы, топырақтың сортаңдануы және т.б. факторлар бидай өнімділігін 20-30% төмендетіп, еліміздің экономикасына шығын әкеледі.
Қазіргі кездегі ең басты мәселелердің бірі тіршіліктің негізгі іргетасы - топырақтың сортаңдануы болып табылады. Біздің елімізде жалпы құрлықтың беттерінің шамамен 10% тұздалған. Әсіресе қазіргі күні топырақтың екіншілік сортаңдануы – мақсатсыз жер суаруға байланысты арта бастаған. Қазіргі уақытта өсімдіктердің тұздарға төзімділігін арттыру, Қазақстан ғалымдарының алдында тұрған маңызды мәселелердің бірі болып табылады.
Топырақтың әлсіз сортаңдануы кезінде өнімділік 20%-ға, орташа тұздану жағдайында 20-50%, ал, өте қатты тұзданған топырақ өнімділікті 50-75% дейін төмендесе, ал, мәдени дақылдардың мүлдем өнім бере алмайтындығы белгілі болып отыр. Тұзданған топырақтан алынған бидай өнімі сапасы жағынан өте төмен болады [1].
Сондықтан да топырақтың тұздануымен күресу әдістерін өңдеу қазіргі күнгі басты өзекті мәселелердің біріне айналып отыр, әсіресе ауылшаруашылық дақылдарын өсіретін өндірістер үшін өте қажет.
Сонымен қатар, еліміз кен рудаларына бай болғандықтан кен орындары шығарып жатқан қалдықтар топырақ пен өзен-көлдерді ауыр металдармен зақымдауда. Сол себептен ауыр металдардың өсімдіктерге әсерін зерттеу республикамыздағы маңызы зор мәселе болып отыр. Өсімдіктің барлық тіршілік цикліне жан-жақты әсер ететін тозаңдану процесі – ауылшаруашылық дақылдарының өнімділігін тежейтін маңызды фактор болып есептелед. Соған орай, өсімдіктердің құрылымы мен қызметі өзгереді. Топырақта кездесетін иондардың ұзақ мерзімді жоғары мөлшері, өсімдіктердің көптеген физиологиялық процестеріне, сонымен қатар анатомиялық құрылымына өзгерістер әкелетіні белгілі [2].
Басқа жағынан қазіргі уақытта, ауа-райының, жауын-шашынның аз түсуіне байланысты климаттың құрғақшылық жағдайларының артуымен атмосферадағы СО2 мен О2 ара-қатынасы өзгерді. Солтүстік Еуразиядағы геожүйелердің соңғы бағалауы бойынша құрғақшылықтың арта түсетіндігі белгілі болып отыр. Осындай климаттың ғаламдық өзгерісі өсімдіктер түріне ерекше назар аударуды қажет етеді. Сонымен қатар, жалпы ғаламның жылу мәселесі көптеген ауылшаруашылығына құнды жүгері, сұлы, бидай сияқты өсімдіктерге кері әсерін тигізуі мүмкін [3]. Қазіргі уақытта өсімдіктер организмінде тұзданудың кері әсерін төмендетудің бірден-бір жолы өсімдіктердің стреске қарсы реакцияларға және олардың бейімделу мүмкіндіктерін арттыруға қатысатын, цитокининдер тобына жататын фитогормондарды қолдану маңызды болып табылады.
1. Сафаров Ш.Д. Агротехническая технология предупреждения и рассоления в торично засоляющихся почв на основе агротехники озимой культуры и полного использования, атмосферных осадка на фоне удовлетворительного дренажа // Научно-производственный журнал «КИШОВАРЗ». - ТАУ, №2. - Душанбе, 2006. - C. 38-41
2. Чухлебова Н.С., Беловолова А.А. Особенности микроскопического строения вегетативных органов кукурузы при засолении почвы // Применение удобрений, микроэлементов и регуляторов роста в сельском хозяйстве. – Сборник научных трудов. - Ставрополь, 1993. - С.45-47.
3. Кидрей Т.А. Устойчивость С4 растений к засолению среды корнеобитания // Вопросы экологии Волжско-Окского междуречья: Межвузовский сборник научных трудов. – Ковров: КГТА, 1999. - C.80-83.
4. Васильев А.Е., Воронин Н.С., Еленевский А.Г. Ботаника: Морфология и анатомия растений. (учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по биол. и хим. спец.). - 2-е изд. перераб. – М.: Просвещение, - 1988. - С.480.
5. Войников В.К., Рудиковский А.В., Побежимова Т.П., Варакина Н.Н. Физиологический стресс и стрессовые белки растений. // Второй съезд Всесоюзного общества физиологов растений: Тезисы докладов II ч., - М.: 1992. - С.316.
6. Гамбург К.З. Регуляторы роста и рост растений. - М.: Наука, 1964.
7. Дерфлинг К. Гормоны растений. – М.: Мир, - 1985.
8. Достанова Р.Х. Фенольный комплекс растений при засолении среды. // диссерт. на соискание ученой степени д. б. н. в форме научного доклада. - Новосибирск, 1994.
9. Йонева Ж., Петров-Спиридонов А.Е. Биометрические показатели и осмотический потенциал органов растений в условиях хлоридного засоления // Известия ТСХА. – В. 3. – 1985. - С.120-125.
10. Кабузенко С.Н., Горшенков А.В., Володькина Л.С. Влияние хлоридного засоления и цитокинина на митотическую активность корней пшеницы и кукурузы // Физиол. и биохимия культурных растений. - 1995. - Т. 27, №1-2. - С.31-35.
11. Калинина Н.А., Драговоз И.В., Яворская В.К. Фитогормональный баланс корней кукурузы на фоне действия хлоридного засоления и 6-БАП // Ученые записки ТНУ. - Том 14 (53), №1. – 2002.
12. Калинина Н.А., Кабузенко С.Н. Действие хлоридного засоления и регуляторов роста на содержание белка и активность пероксидазы корнях кукурузы // Ученые записки ТНУ. - Том 13 (52) № 2. – 2002.
13. Касумов Н.А. Физиолого-биологические аспекты механизма действия солей на растительный организм. – Баку, 1983. - С.142.
14. Кидрей Т.А. Устойчивость С4 растений к засолению среды корнеобитания // Вопросы экологии Волжско-Окского междуречья: Межвузовский сборник научных трудов. – Ковров: КГТА, 1999. –С.83.
15. Касумов Н.А. Физиолого-биологические аспекты механизма действия солей на растительный организм. – Баку, 1983. - С.142.
16. Клышев Л.К. Биохимические и молекулярные аспекты исследования солеустойчивости растений.//Проблемы солеустойчивости растений, 1989., - С.195.
17. Кудоярова Г.Р., Теплова И.Р., Докичева Р.А., Усманова И.Ю., Веселов С.Ю. Влияние 6-БАП на рост и содержание ауксинов в проростках пшеницы и кукурузы // Иммуноанализ регуляторов роста в решении проблем физиологии растений, растеневодства и биотехнологии, - Материалы III конференции. – Уфа, 2000.
18. Кулаева О.Н. Белки теплового шока и устойчивость растений к стрессу // Статьи Саратовского образовательного журнала. Биология, 1997.
19. Кулаева О.Н. Гормональная регуляция физиологических процессов у растений на уровне синтеза РНК и белка. - М.: - 1982.
20. Кулаева О.Н. Цитокинины, их структура и функции. - М.: Наука, - 1973.
21. Летние практические занятия по физиологии растений. – М.: Просвещение,- 1973., - С.274.
22. Лебедев С.И. Физиология растений. – 3-е изд., перераб. и доп. – М.:Агропромиздат, 1988, - С.519.
23. Лосева А.С.,Петров-Спиридонов А.Е. Устойчивость растений к неблагоприятным факторам среды. – М.: изд-во МСХА, - 1983., - С.47.
24. Луценко Э.К., Федюкина Е.М. Функционирование меристем и накопление ионов у растений при разных уровнях засоления. // Известия Северо-Кавказского научного центра высшей школы. Естественные науки, - 1987.,- №3, - С.17-18.
25. Минаев С.В., Солдатов С.Е., Таланов В.В., Титов А.Ф. Исследование реакции проростков огурца и пшеницы на хлоридное засоление. // Биологические исследования растительных и животных систем.- Петрозаводск: Карельский научный центр РАН, - 1992, - С.17-23.
26. Михайловская И.С. Строение растений в связи с условиями жизни: учеб.Пособие для студентов-заочников биологических факультетов пединститутов. - изд. 2-е, перераб. и доп. – М.: Просвещение, 1977, -С.81-86.
27. Муромцев Г.С. и др. Основы химической регуляции роста и продуктивности растений. - М.: Агропромиздат, -1987.
28. Овсянникова Е.Н. Особенности гормональной регуляции ростовых процессов у растений огурца. // Физиологические основы ростовых процессов, - М.: МОПИ, - 1986.
29. Полевой В.В. Физиология растений: Учеб. для биол. спец. вузов. – М.:Высш. шк., 1989, – С.428-430.
30. Полевой В.В. Фитогормоны. - Л.: ЛГУ, - 1982.
31. Похлебаев С.М. Изменение функциональной активности хлоропластов ячменя и пшеницы под действием цитокинина // Доклады ВАСХНИЛ, 1981.
32. Пушкина Г.П. Влияние гиббереллина и кинетина на процесс синтеза и разрушения хлорофилла в проростках кукурузы. - М.: МОПИ, - 1973.
33. Ростунов А.А. Влияние азотного питания и фитогормонов на физиологические процессы и рост двух сортов озимой пшеницы разной продуктивности. - М.: 1990.
34. Серебряков И.Г. Морфология вегетативных органов высших растений. – М.: «Советская наука», - 1952.-С.391.
35. Ситникова О.А., Гриненко О.А., Силкова Л.Г. Регуляторы роста и их действие на растения. - М.: МОПИ, - 1967.
36. Строганов Б.П. Метаболизм растений в условиях засоления // 33-е Тимирязевское чтение. – М.: 1973, - С.51.
37. Строганов Б.П. Растения и засоление почвы. – М.: изд-во АНСССР. - 1958. - С.68.
38. Строганов Б.П., Кабанов В.В., Шевяков Н.И., Лапина Л.П., Комирезко Е.И.,Попов Б.А., Достанова Р.Х., Приходько Л.С. Структура и функции клеток при засолении. – М.: Наука, - 1970. - С.318.
39. Таланова В.В., Титов А.Ф., Минаева С.В., Солдатов С.Е. Раздельное и комбинированное действие засоления и закаливающих температур на растения // Физиология растений. 1993. Т.40. Вып.4. -С.584–588.
40. Удовенко Г.В. Солеустойчивость культурных растений. – Л., - 1977., -С.216.
41. Федяева Т.Ю., Петров-Спиридонов А.Е. Биометрические показатели у кукурузы при постоянном и прогрессирующем хлоридном засолении // Известия ТСХА, выпуск 3,- 1988., - С. 99-103.
42. Чуйкова Л.В. Влияние регуляторов роста на физиолого-биохимические процессы и продуктивность кукурузы // Регуляторы роста растений, - Воронеж, - 1964. – С. 231.
43. Чуйкова Л.В. Особенности физиологического действия регуляторов роста при опрыскивании полевых культур в целях повышения их продуктивности // автореф. дис. на соискание уч. степ. к.б.н. - Воронеж, - 1964. – С.24.
44. Чухлебова Н.С., Беловолова А.А. Особенности микроскопического строения вегетативных органов кукурузы при засолении почвы // Применение удобрений, микроэлементов и регуляторов роста в сельском хозяйстве. – Сборник научных трудов.- Ставрополь, - 1993., -С.45-47.
45. Шевякова Н.И. Метаболизм и физиологическая роль пролина в растениях при водном и солевом стрессе // Физиология растений, - 1983., Т. 30.Вып. 4, - С.768-781.
46. Якушкина Н.И. Физиология растений: Учеб. Пособие для студентов биол. спец. пед. ин-тов. – М.: Просвещение, 1980. - С.303.
47. Якушкина Н.И. Фитогормоны и их действие на растение. - М.: - 1982.
48. Якушкина Н.И., Пушкина Г.П. Изменение интенсивности фосфорилирования в проростках кукурузы под действием гиббереллина и кинетина // Физиология растений. - 1975. - Т.22, Вып. 6. – С. 565-571.
49. Atanassova L., Pissarska M., Stoyanov I. Cytokinins and growth responses of maize and pea plants to salt stress. // Bulg. J. Plant Physiol. – Sofia, 1996, Vol. 22 №1/2, - Р. 22-31.
50. Гильманов М.К., Дильбарканова Р. Строение и функции сферосом растительной клетки. Монография. Алматы, «Ғылым», 1997.
51. Басыгараев Ж.М. Перспективы применения вторичного гормона цитокинина для предпосевной обработки семян злаковых культур с целью повышения их урожайности и стрессоустойчивости // Регуляция роста развития и продуктивности растений: Материалы V международный научной конференции. – Минск, 2007. - С.98.
52. Poovaiah B.W., Reddy A.S.N. Calcium and Signal Transduction in Plant // Critical Reviews in Plant Sci. 1993, v.12, '3, p.185-211.игнализация в жизни клетки // Биотехнология. Теория и практика.Алматы, 1998, №3 (7) -С. 22-26.
53. Poovaiah B.W., Reddy A.S.N. Calcium and Signal Transduction in Plant // Critical Reviews in Plant Sci. – 1993. - v.12. - Р.185-211.
54. Berridge MJ. Inositol triphosphate and diacylglycerol as second messengers // Biochem.J. 1984, v.220, - Р.345.
55. Гильманов М.К., Ибрагимова С.А., Николенко Н.Г. Методы изучения сигнальной трансдукции в проростающем зерне пшеницы // Инст.мол.биологии им. М.А.Айтхожина. – Алматы, 1999. – С.107-117.
56. Нишизука Я. Роль протеинкиназ в преобразовании сигналов // Перспектив Исследований, M.:Мир,1987.
57. Евгеньева М.Б., Гулжова Ю.Л. Тртикале первая зерновая култура, созданная человеком. – М.: “ Колос” 1978.
58. Дарқанбаев Т.Б. Биохимические подходы к оценке качества зерна злаковых // Ферменты и качество зерна. - Алма-Ата, 1987. - С.3-10.
59. Плохинский Н.А. Математические методы в биологии. – М.: Колос, 1970. – С.102-115.
60. Шевякова Н.И., Cтеценко Л.А., Мешеряков А.Б., Кузнецов Вл.В., Изменение активности пероксидазной системы в процессе стресс-индуцированного формирования САМ // Физиология растений. - 2002. - Т. 49, №5. - С.670-677.
61. Нургалиева Р.В. Роль гормональной системы в реализации протекторного действия Гуми М на растения пшеницы: Автореф. дис. канд. биол. наук: 03.00.12. - УФА, 2007. - С.5.
62. Ибрагимова С.А., Гильманов М.К., Басыгараев Ж.М., Омирбекова Н.Ж. Новый биорегулятор – медиатор цитокинина из пшеницы. В сб. материалов 1-ой конференции по селекции и технологии пшеницы. Ташкент, 2004, -С.201-203.
        
        МАЗМҰНЫ
| ... ... |3 |
|1 ... ... |5 ... ... ... сипаттама |5 ... ... ... ... |6 ... ... |6 ... ... ... |6 ... ... рөлі |7 ... әсер ету ... |10 ... ... ... ... ... |11 |
|1.3 |Өсімдік организміне тұздану ... ... |14 ... ... түрлері |14 ... ... ... ... ... мен |14 |
| ... | ... бейімделу механизмі |15 ... - ... ... ... |15 |
|2 ... мен ... ... |17 ... ... ... |17 ... ... өтілу жағдайы |17 ... ... ... |18 ... ... ... |18 ... ... ... |18 |
|3 ... ... мен талқылаулар | 21 ... ... ... ... ... тұзы мен ... | 21 |
| ... биореттегішінің бидай дәнінің өнуіне әсері | ... ... ... ... натрий тұзы мен цитокинин | 24 |
| ... ... ... ... ... және | |
| ... ... әсері | ... ... ... ... ... тұзы мен цитокинин | 28 |
| ... ... ... бидайдың митотикалық | |
| ... ... | ... |Цитокинин медиаторы биореттегішінің жұмсақ бидай | 30 |
| ... ... ... әсерін зерттеу | ... | ... ... ... | ... ...... негізгі дәнді дақылдардың бірі болып
табылады. Ол Республикадағы ... ... ... ... ... шамамен 1000-1200 мың.га. аймақтарда егіледі. Экстремальды орта
жағдайларының, әсіресе, тат ауруларының қозуы, топырақтың сортаңдануы және
т.б. факторлар бидай ... 20-30% ... ... ... ... ... ең ... мәселелердің бірі тіршіліктің негізгі іргетасы
- топырақтың сортаңдануы болып табылады. ... ... ... ... ... 10% ... ... қазіргі күні топырақтың екіншілік
сортаңдануы – мақсатсыз жер суаруға байланысты арта ... ... ... ... ... арттыру, Қазақстан ғалымдарының
алдында тұрған маңызды мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... ... орташа тұздану
жағдайында 20-50%, ал, өте ... ... ... ... 50-75% ... ал, ... дақылдардың мүлдем өнім бере алмайтындығы белгілі
болып отыр. Тұзданған топырақтан алынған бидай өнімі ... ... ... ... ... да топырақтың тұздануымен күресу әдістерін ... ... ... ... мәселелердің біріне айналып отыр, әсіресе ауылшаруашылық
дақылдарын өсіретін өндірістер үшін өте қажет.
Сонымен ... ... кен ... бай ... кен ... ... қалдықтар топырақ пен өзен-көлдерді ауыр металдармен
зақымдауда. Сол ... ауыр ... ... ... ... маңызы зор мәселе болып отыр. Өсімдіктің барлық тіршілік
цикліне ... әсер ... ... процесі – ауылшаруашылық
дақылдарының өнімділігін тежейтін маңызды фактор ... ... ... ... ... мен қызметі өзгереді. Топырақта кездесетін
иондардың ұзақ ... ... ... ... көптеген
физиологиялық процестеріне, сонымен қатар анатомиялық құрылымына өзгерістер
әкелетіні белгілі [2].
Басқа жағынан қазіргі уақытта, ауа-райының, жауын-шашынның аз ... ... ... ... ... ... СО2
мен О2 ара-қатынасы өзгерді. Солтүстік ... ... ... ... құрғақшылықтың арта түсетіндігі белгілі ... ... ... ... ... өсімдіктер түріне ерекше назар аударуды
қажет етеді. Сонымен қатар, ... ... жылу ... ... ... жүгері, сұлы, бидай сияқты өсімдіктерге кері әсерін
тигізуі мүмкін [3]. Қазіргі уақытта өсімдіктер ... ... ... ... бірден-бір жолы өсімдіктердің стреске қарсы
реакцияларға және олардың ... ... ... ... ... ... ... қолдану маңызды болып табылады.
Соңғы уақыттарда ... ... ... ... ... әсер ететін әдістерге көп көңіл бөлінуде. Осындай тәсілдердің
біріне, өсімдік дәндерін ... ... атап ... өсу ... ... жатқызуға болады. Мұнда өсімдіктердің гормондарды синтездеу
қабілетінің болуына ... ... ... ... ... ... оң әсер ... байқалды. Өсімдіктердегі
гормондарының әсері өсімдікте олардың мөлшері ... ... ... ... ... күні өсімдіктің өсу және даму процестері ауксиндер,
гибберелиндер, кининдер және ... ... ... жүйесімен
бақыланатындығы бәріне мәлім. Кез-келген гормондар тобының жеке ... ... ... да ... ... әсері бірдей
болмайды.
Осыған байланысты бітіру ... ... ... ... ... ... ... өңделген жұмсақ бидай сорттарының
біріншілік меристемалық клеткасының ... ... мен ... ... ... жұмысты орындау үшін келесі міндеттер қойылды:
• Әртүрлі пайыздағы хлорлы ... тұзы мен ... ... бидай дәнінің өнуіне әсерін;
• Әртүрлі пайыздағы ... ... тұзы мен ... медиаторы
биореттегішінің бидай өсімдігінің сабақ және тамыр ... ... ... хлорлы натрий тұзы мен ... ... ... ... ... индексіне әсерін;
• Цитокинин медиаторы биореттегішінің жұмсақ бидай сорттарының өнімділік
параметрлеріне әсерін ... ... ... ... ... сипаттама
Фитогормондар өсімдіктердің эндогенді өсу реттегіштерінің маңызды өкілі
болып есептеледі және өсімдіктердің организмдерінде ... ... аз ... ... және өсу немесе формативтік
әсерлерді туғызуға қабілетті заттар бар [5]. ... ... ... ерекшелікке ие:
1. Эндогенді шығу тегі. Ішкі немесе сыртқы себептерден туындаған,
сол немесе ... ... ... ... ... ... өсу немесе формативтік процестердің ... ... яғни ... жауап реакциясын тудырады.
2. Өсімдік бойымен тасымалдану мүмкіншілігі. Бұл ерекшеліктің
физиологиялық ... ... бір ... ... ... апикальді меристемасында) фитогормон, басқа да
мүшелердегі (мысалы, тамырда) өсу ... ... ... ... ... ... ... өзара әсерлесуі мен
өсімдіктердің бүтіндігі сақталады.
3. Аз ... (10-12, 10-7 м) өсу ... ... ... қабілеті. Өсу әсерінің мысалы ретінде сабақтың өсуінің
жылдамдауы мен ... ал ... ... - ... болады.
Көптеген ғалымдардың еңбегінде көрсетілгендей, фитогормондар ұрық
дамығаннан бастап, ... ... ... ... дейін - өсімдік
тіршілігінің барлық кезеңіндегі зат алмасуын реттеуге қатысады [6-9]. ... өсу және даму ... жаңа ... ... ... вегетативті бөлшектердің көнеруін, тыныштық күйге көшуін және
одан шығуын ... ... ... ... ... тобы ... олардың бесеуі
классикалық топқа жатады - аукциндер, гиббереллиндер, цитокининдер, абциз
қышқылы, ... және ... ... ... ... ... жасмин және салицил қышқылы [11]. ... ... ... ... ... қатар, тежей де ... ... ... болуы кез-келген фитогормонның әсер етуі
үшін жалпы шарт болып табылады [12]. ... ... ... ... ... ... жылдамырақ физиологиялық
реакцияларды және нуклеин қышқылы мен ... ... ... өте ... ... [13-14].
Өсімдіктердің қасиетін тек жанама көрсеткіштерге қарап айтуға болатын,
гормондардың әлі ... ... бар деп ... Бұл жанама
көрсеткіштер – гүлдену ( ... ... ... өсу және ризогенез
(фузикокцин) ... ... ... ... ... ... ... гормондық жүйесінің осы
уақытқа дейін белгілі болғандығы, айтарлықтай күрделі екенін ... ... ... ... табиғи қосылыстардың жоғары
физиологиялық белсенділікке ие, ... ... ... ... ... бұл заттар өсімдіктерде түзілмейтіндіктен фитогормондарға
жатқызылмайды [18]. Алайда, оның ... ... ... кем ... ... ... олардан асып түседі [19].
1.2 Цитокининдердің жалпы сипаттамасы
1.2.1 Химиялық құрылымы
Мүшелердің түзілуі мен өсуін реттеу, қартаю және тыныштық кезеңдерінде
көрінетін және ... ... ... ... жиынтығына ие,
фитогормондардың типтерінің бірі цитокининдер деп аталады ... ... ... ... ... ... ... реттеуге қатысады, басқа фитогормондар сияқты
оларға да ... тән [22]. ... ... ... әсері
табиғи ингибиторлар мен басқа фитогормондардың ... ... ... ... ... табиғи цитокининдер және синтетикалық
алмастырғыштары ... ... ... ... амин ... ... 6 ... туындысы болып табылады [23].
Цитокининдік қатардың негізгі өкілдеріне жатады: ... ... ... 6-бензиламинопурин (6 БТП), 8-азакинетин,
бинзимизазол. Табиғи цитокининнің өкілі ретінде ... ... ... ... ... [24-25].
Пуриндік қатардың цитокининдері суда нашар ериді, бірақ этанолда, ... ... ... мен қышқылдарда жақсы ериді. Табиғи цитокининнің
түзілуі тамыр жүйесінде жүзеге асады, ал, ... ... ... ... ... ... Цитокининдердің ашылу тарихы
Цитокининді 1955 ж. АҚШ-ң Висконсинск университетінде Скуг пен Миллер
әріптестерімен бірге ашты. Оларды ... ... ... ... ... ... ... “ақаулық объект” көмектесті [27]. Ол
стерильді дақыл жағдайындағы сабақ өзегінің бөлшегінде ... ... ... ... ... ... да бір фактордың ... тез ... ... ... ... өсуі үшін ... ашытқы тұнбасын және какос сүтін қосқан. Скуг және оның әріптестері
ашытқы тұнбасынан ... өсуі үшін ... ... ... ... ... ... белсенді зат пуриндік қасиетке ие екендігін анықтаған
[28].
Олар темекінің өзектік каллусының ... ... ... ... ... Ойламаған жерден майшабақтың ДНҚ препаратынан алынған
эфирлі тұнбасы белсенді болып шықты. Соңынан анықталғандай, белсенді ... ... ... ... ... ... кез-келген ДНҚ
перапаратында түзіледі. Бұл зат кристалл ... ... ... ... ... анықталған. Ол кинетин деп аталатын 6-фурфуриламинопурин
екендігі анықталған [29].
Пурин туындыларының химиялық ... ... ... болған,
сондықтан кинетиннің химиялық құрамы анықталғаннан кейін, ... ... ... ... ... алтыншы көміртегі
атомының амин топтарындағы орын ... ... ... белсенді қоспалар синтезделді. Барлық қоспалар кинетиндер деген
жалпы атауға біріктірілді. Бұл атау 1965ж. ... ... ... ... ертеректе “кинин” терминін жануарлар физиологиясында,
тіпті басқа ... - ... ... ... үшін
қолданылғандықтан, ғалымдар кинин атауын цитокининге алмастыруды ұсынды.
Қазіргі уақытта цитокинин ... ... ... [20].
1.2.3 Цитокининдердің физиологиялық рөлі
Басқа фитогормондар сияқты цитокининдерге де көп функционалдылық ... ... ... ... ... басқа фитогормондардың
әсерімен байланыста екендігін айта кету керек.
Клеткалардың бөліну белсенділігін арттыру. Клеткалық бөлінуді арттыру
цитокининдерге тән қасиеттердің ... Олар ... ... ... ... ... ... ұлпаларында, өсіп жатқан
жапырақтарда, тұқым бөлігінде, сабақтың өсу нүктесінде, өсіп ... ... ... ... өсімдік обьектілері клетканың бөліну белсенділігі
үшін цитокинин реакцияларына ... ... ... жекелеген ұлпа дақылдарындағы бөліну процесі айқын көрінеді.
Сонымен Скуг және оның әріптестерінің еңбегінде ... ... ... ... өзектік ұлпаларында бір ИСҚ ДНҚ ... ... Жеке ... ... туындаған, бірақ клеткалық бөлінуді
индукцияламаған. Оның қатысуында митоз ... ИСҚ ... ДНҚ ... ... ... Тек ... мен кинетиннің бірлескен әсері темекі
сабағының жекелеген өзектік клеткаларындығы ДНҚ ... ... ... ... және ... тудыртқан [31].
Кейіннен осы ұлпалардың кинетин мен ИСҚ мен әсер ету кезінде клеткалық
бөлінудің индукциясын шектеуге талпыныс жасалды. Алынған мәліметтер ... ... бір ... ие ... ... ... ... кезеңінде
бір аукцинмен индукцияланатыны, ал келесілерінде екі ... да ... ... ... өсімдіктерде цитокининдердің белсенділігі мен клетканың бөліну
жылдамдығы арасында өзара байланыстылық байқалады. Цитокининде ... ... ...... ынталандырады деп ұйғарылады.
Цитокининдердің эндогенді жеткілікті мөлшері, ауксиннің ... ... ... ... болуы клетка бөлінуіне цитокининдердің
ынталандырушы әсерінің болмауына ... ... ... ... ... ... ... мөлшері клеткалық бөлінуді тежеуіде мүмкін
[33].
Цитокининдердің өсімдіктің өсуіне әсері. Скуг лабораториялық жағдайда
темекінің сабақтық каллусына ... ... ... ... өсімдік ұзындығының созылуына да әсер ... Скуг оның ... ... ... өсу үшін де ... ... де ... әрі бұл заттар ... ... ... мен ... ... қатынас клеткалық бөліну қабілетін
арттырады деген ... ... ... ... ... өсіп жатқан жапырақ
аймақтарындағы және олардың жекелеген ... ... ... ... ... ... ... Цитокининдердің көмегімен бұрын
тоқтап қалған ұлпалардағы өсуді ынталандыруға болатынын айта кету ... ... ... жапырақ тіліктеріндегі клетканың өсуін
цитокининмен ынталандыру ... ... ... ... ... клетканың өсуін ынталандыру көптеген басқа обьектілердеде
көрсетілген [34-35]. Бірақ ... ... ... ... ... ... сабақтың өсуіне ауксиннің ынталандырғыш ... ... ... сабақ тіліктері мен тамырда көп баяулады.
Тамыр мен сабақ және ... ... өсу ... ... ету ... ... ... диапазонындағы айырмашылықпен
анықталады.
Цитокининдер РНҚ өсуі үшін қажет ... ... Олар ... аз ғана мөлшерін құрайды. Олардың құрамына мРНҚ кіруі ... ... ... цитоплазмада 80 s рибосомада жүреді, нәтижесінде
ферменттік ақуыздардың құрылымы ... ... ... ... өсуін және бөлінуін немесе ... ... ... ... ақуыз үшін қажет қор синтезделіп
болғаннан соң, ... ... ... ... ... күйінің бөлінуі және тұқымның цитокининнің әсерінен өсуі.
Цитокининдердің тағы бір қасиеті - олар тыныштық күйді бөліп ... ... ... ... өсімдіктердің мейлі ол қандай ... ... ... ... тұқымдары болсын, төмен температураларда тұқымдарда
цитокининдердің мөлшері ұлғаяды, оның өсуіне алып келеді. Сондай-ақ ... ... ... латука тұқымында байқалған. Цитокининдер өсіп-
жетілуін қараңғыда қызыл түспен әсер еткенде де дәл сондай ... ... ... өсуі ... ... ... Цитокининдер
тек қана клеткалардың өсуіне ғана әсер етіп қоймайды, сонымен қатар
өсімдіктің ... де әсер ... ... ... ... мен сұлыға олардың өскіндеріне
цитокининнің ... ... ... жауын тәрізді шашыратқанда,
ол олардың құрғақ ... әсер ... ... 8-12% ... Ал жүгерімен
жүргізген тәжірибеде, кинетинді шашқаннан кейін жер үсті ... ... ... ... анықталған. Ал, дала жағдайында ... ... ... ... ... ... ... бір масақ бойындағы тұқымның саны артқаны көрсетілген [37].
Кинетинді өте аз ... кноп ... ... пайдаланғанда,
ол күнбағыс пен үрмебұршақ өскіндерінің өсуін ... ... ... ... ... ... ... батырып
қойғанда, өсімдік жапырақтарының ұзарып өскені және құрамындағы калий
мөлшерінің артқандығы анықталған. Мүмкін ... ... ... ... жемістеріне әсер етіп жақсы өнім ... ... ... ... ... ... қолайсыз факторларына цитокининнің қорғаныш ... ... ... әртүрлі жағымсыз әсеріне, жоғары немесе төмен
температура, сусыздану, саңырауқұлақ және ... ... ... және ... ... ... әсеріне тұрақтылығын қорғанышын
күшейте түседі. Цитокининнің қорғану қызметі әр ... әр ... ... ол әлі жете толық зерттелмеген. Алайда, мұндай әсердің механизмі
бірдей ... ... ... ... олар ... ... структуралық,
функционалдық және клеткалық ... ... ... ... мүмкін. Электрондық микроскоптық зерттеулер ... ... ... ... құрамдарының деградациясын ұстап
тұратындығын анықтаған. Цитокининнің көмегімен жапырақтың ... ... ... ... соның құрамындағы
гидролитикалық ферменттердің бұзылуынан және осы жолмен ақуыздың, нуклин
қышқылының және ... ... ... ... ... Сондықтан да
клетканың мембранды апаратына цитокининнің әсері зор. Оның зат алмасуға да
әсері бар, сондықтанда қоршаған ортаның ... ... ... бар. ... тағы бір ... ... өсімдікке құрғақшылық
немесе жоғары температура ... ... ... ... ... ... ... сақтайды. Кабузенко мен Торшенкованың жасаған
жұмыстарында көрсетілген, хлорлы тұзданудың бидай мен ... ... ... кері ... ал 6 + БАП ... ... ... түбі мен
бидай және жүгері өскіндеріне оң әсер еткен. Өсіп жатқан ... ... ... ... тамыр меристемасының цикл ұзақтығының 25%-ға
қысқарғанын ... ... таза ... ... ... ... ... әсерінен
интерфазаның ұзақтығы 28%-ға, профазаның ұзақтығы 29,1%-ға, митоздың ... ... мен ... ... ... нәтижелер бойынша тұздану
жүгері өсімдігінің құрғақ салмағын төмендететіндігі анықталған. Сондай–ақ
жер асты және жер үсті ... өсуі ... Жер үсті ... ... ... 55%-ға, тамырдың 45%-ға төмен ... ... ... ... ... 50%-ға төмен болған,
құрғақ салмағы 60% ... ... ... ... 6БАП-тың болуы
өсімдіктің қалпына келуіне көмектескен. NaCl + 6БАП нұсқасында сабақтың
ұзындығы 40%-ға өскен, таза ... ... ... ... 25%-ға
ұзарған. Шикі салмақтары 20% көтерілсе, ал құрғақ ... 32% ... бір ... нәтижелері бойынша үш күндік өсімдіктердің тамырларындағы
беолктың мөлшері төмендеген.тұзды ортадағы жүгерінің тамырындағы белок
мөлшері 44%-ға ... ... ... ... өсу ... қосқанан кейін, өсімдік
тамырындағы ақуыз мөлшері артқандығы байқалған. Оның әсері нақты ... ... ... жатқан ортаға 6БАП препарат қосқанан соң, тамырдың
ақуыз мөлшері 30%-ға тұзы бар ... да, ... ... да жоғарылағаны
анықталған [40-41].
Метаболиттердің стресс кезінде утилизация процессі ... ... рөл ... ... H2O2 ... көптеген
тәжірибелердің негізінен дәлелденген өсірілген. Ортадағы хлорлы натрийдың
болуынан тамырдағы пероксидаза активтілігі 2,3 есе ... Бұл ... ... ... ... ... 6БАП –ты
қолдану бұл ферменттердің активтілігін 69%-ға төмендетті. ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайларға оң
әсері болады деп ... ... ... қатты, тұзды орта болсын,
темперaтура және сәулелердің әсері, ... ... су ... ... ... ... да цитокинин өсімдіктерге оң әсері етеді [42].
1.2.4 Цитокининдердің әсер ету ... әсер ету ... ... ... ... ... әсері байқалуы үшін, ... ... де ... ... керек. Сонда ... ... ... ... осы ... ... ... әсер ету механизмдерінің көрінуі жайлы сұрақтар
басты назарда тұр [43]. ... ... ... деп ... осы химиялық құрылымдар жоғары спецификалығы мен ... ... ... қабілетті. Олар гормонның соңғы
эффектісіне қажет, клетка ... ... ... иондайды.
Цитокининдер үшін цитокининге өте ұқсас белоктар ... ... ... ... ... (ЦББ) деп атады. Мұндай цитокинин
байланыстырушы белоктар өсімдіктерде ... ... ... ... ... ... және ... дамып келе жатқан жемісінен
бөліп алынған цитокининді байланыстырушы ... бар және т.б ... ... ... осы ... белоктардың функционалды рөлі әлі
анықталмаған. Клеткада цитокининдер үшін арналған рецептор жалғыз ба, ... ... және ... ... ... ма әлі бізге белгісіз. Дәл
қазіргі уақытта фитогормондардың әсер ету ... ... ... ... және ... [46].
Тәжірибелер көрсеткендей, белокка сезімтал обьектілердегі ... ... ... ... анықталған.
Цитокининдер транскрипция процессін активтендіреді. Белгілі цитокинин
байланыстырушы белоктардың көмегімен және цитокинин көмегімен ядродағы ДНҚ
синтезі артады. Бұдан цитокинин ... ... БАП ... кіре ... және онда ... белсенділігін жоғарлатады деген
қорытындыға келуге болады [47].
Цитокининдер РНҚ синтезінің белсенділігі артады. Бұдан РНҚ ... ... ... ... ... Сонымен бірге полимераза
ферменттердің де активтілігі жоғарылайды. Олар РНҚ- ны ДНҚ да синтездейді,
осындай жолмен ондағы ... ... ... ... байланысты
мРНҚ мөлшері артады да белок синтезі жүреді. Клеткадағы белок ... ... тек қана ... ... ғана ... бірге постранскрипциялық кезенінде жоғарлату өте ... ... рРНҚ ... ... ... ол ... ... осылайша цитокиндер полисомалар мен моносомалардың
түзілуін күшейтеді, ... ... ... саны артады, сондай–ақ тРНҚның
көмекшілері де артады. Олар аминқышқылдарын рибосомаға тасымалдайды және
полипептидті тізбегінен ... ... ... ... ... түскен соң
цитоплазмада гормон-рецепторлы комплексті түзеді, ол ядроға өтіп ... ... ... ... ... ... отырып, цитокинин зат
алмасуға да әсер етеді, осының нәтижесі ретінде дамуы мен өсуіне әсер етеді
[48].
Келесі бір ... ... ... процестері клетка
мембраналарымен байланысты әсер ету ... ... ... ... функциясы маңызды болып табылады. ... ... ... ... мен химиялық қүрамы цитокининің
әсерімен өзгеретіні ... ... бар, ... ... ... ... әсер етеді. ... ... де әсер ... Бұл ... өту ... ... сондай-
ақ цитокининнің плазмалемасының АТФ-аза белсенділігіне де әсер ететіні
белгілі [49].
Осылайша генді, яғни генетикалық және ... ... ... ... ... ... Цитокининнің сигналды трансдукциясы механизмдерін зерттеу
Барлық жоғары сатыдағы өсімдіктер ... ... және ... ... ... ... өңдеп, сигнал беруге қабілетті. Осы
айтылған ... ... ... деп аталады. Осы ... жеке ...... ... ... сигналды
тасымалдау үшін белоктар мен ... ... ... ... ... ... ... негізгі қасиетіне
спецификалық, сезімталдылық, сонымен бірге сигналдар ... ... ... ... ... кестесі төмендегідей жүреді: сигналды
агент мембраналық рецепторлармен өзара ... ... ... ... ... тудырады. Өз кезегінде
клетка жауабы ... ... ... ... ... ... ... екіншілік мессенджерінің түзілуін қамтамасыз етеді [51].
Өсімдіктер клеткасының көмегімен қабылдау механизмдері мен гормондық
сигналдарды тасымалдау жеткілікті түрде зерттелмеген. Алайда, ... ... ... ... ... ... түсінуде
белгілі жетістіктерге қол ... ... ... ... бірнеше этаптарын бөліп, көрсетуге болады. Гормон
мембранаға енеді де, мембраналық ... ... ... ішілік
инизитидке айналатын тізбектің бастамасын беретін негізгі субстрат ретінде
фосдотилинозитолды (ФИ) қолданады. Бірінші спецификалық киназа көмегімен ФИ
екі ... ... ... де, ... (4,5) екі ... түзіледі. Спецификалық фосфодиэстераза көмегімен ФИФ2 ыдырайды,
диацилглицерол (ДАГ) мен ... ... (ИФ3) ... ... ... сигналдарды тасымалдау кезінде негізігі мессеннджер
болып табылады. Сигналды трансдукция нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... ДАГ протеинкиназа С активтендіреді
де, өз кезегінде анобализмнің негізі ферментін активсіз алғы ... ... ... ... ... екі ... тұрады:
1. Сигналдың мембрана рецепторының өзара әсері.
2. ... ИФ3 ... ... ... ... тәуелді
конформациялық өзгерісі [52].
ДАГ пен ИФ3 екіншілік ... ... ... ... 3 ... компоненттерден тұрады: рецептор, G белок, фосфолипаза С.
Рецепторлар. Рецепторлардың сипаттық ерекшелігі – 7 амин ... және ... ... ... ... ... клетка
ішілік және клетка сыртқы ілмектерін өзара байланыстырады. G- ... ... ... ... ... әлі ... дейін белгісіз. Соған қарамастан, ... ... G ... ... ... ... ... G-белоктары α, β, γ суббөліктерінен тұратын комплекс. ... ... ... және ... ... сигнал
тудыратын жолдар әртүрлі тармақтардан тұрады. ... С ... ... ... фосфоинозитидтер
бөлінеді. Бұл өз кезегінде сигналға жауап беру кезінде цитозольді ... ... ... рөл ... ... ... ... байланысқан рецепторлар фосфолипаза С-
ны активтендіріп, нәтижесінде ДАГ мен ИФ3 ... ... ... тәжірибелердің нәтижесі, бидайдың дән өскіндер ортасына
цитокининнің 6БАП ... ... қосу ... НАДФ-
глютаматдегидрогеназаның көрінуін 4-5 есе жылдамдататынын ... ... ... ... ... цитокинин НАДФ-
глютаматдегидрогеназаның көрінуін индукциялайды деген жорамал жасалды [54].
Алғаш рет ... ... ... ... атындағы молекулалық биология және биохимия ... ... мен ... ... ... мәліметтер негізінде ... ... ... ... ... ... ... әсер
ете отырып, онда табиғаты бойынша ... туыс ... ... ... ... ... фузикокцинді рецепторлармен байланысып,
цитозольді кальций деңгейінің артуы С протеинкиназасының активтенуіне ... Өз ... С ... НАДФ-ГДГ-ні фосфорлайды [55].
Сигнальды трансдукция туралы қазіргі заманғы көзқарастарға байланысты,
цитокинин ... әсер ... ... ... ... ... болуына
әкеледі. Яғни, бұл гормон ұрықтан ... ... ... өзара
әсерлесіп НАДФ-глютаматдегидрогеназаның активтену механизмін тудырады .
Қазіргі кезде, ұрықта ... ... ... өзінің табиғаты
жағынан жас миндальды ағашты ... ... ... ... – фузикокцинге ұқсайтыны белгілі. Фузикокцин шығу тегі жағынан
саңырауқұлаққа ұқсас зат, ал оның ... ... ... ... әртүрлі пікір-талас тудырады. Фузикокцин сияқты ... ... ... ... ... НАДФ-глютаматдегидрогеназаның
активтілігіне әсер етеді және осы екіншілік гормон фузикокцинге ұқсас затты
анықтаудың қажеттілігі туды. Бұл үшін аз ... ... ... ... ... Осы ... ... тазартқан соң, оны фузикокцинмен
салыстырған. Гормоналдық медиатордың ұқсастығын ... ... ... - ... үшін екі ... гормондардың бәсекелестігі
жатады .
Бұрынғы кезде, өсімдік мембраналарында рецептормен байланысушы ерекше
фузикокцин табылған. Ұрықта ... ... ... ... ... ... ... Бұл осы екеуінің ұқсас
екендігін ... ... ... әсер ... ... ұрықта екіншілік
гормон пайда болады. Ол өзінің фузикокцинге ұқсас рецептормен спецификалы
байланысады.
Осы зерттелген процестер үшін келесі ... тән: ...... ... (цитокинин) фузикокцинге ұқсас төменгі қатардағы гормонның
(екіншілік гормон) пайда ... ... Бұл ... ... ... ... және ең бастысы сигналдардың сезімталдығы екі ... ... ... ... ... трансдукцияға тән [56].
НАДФ-глютаматдегидрогеназаның активтілігіне әсер ететін механизмдерді
зерттеу ... оның ... ... ... табиғатын анықтау туралы
сұрақтар туындай бастаған. Осы ... ... ... ... ... оның
фосфорлануы жолымен активсіз арғы тегі ... ... ... ... тұздану факторының әсері
1.3.1 Топырақтың тұздану түрлері
Б.П Строгоновтың айтуынша тұзданудың ... ... ... топырақ, орташа тұзданған топырақ деп бөлуге болады. Тұзданудың
түрі топырақтағы аниондардың құрамы мөлшері бойынша анықталады. ... ... ... хлорлы- сульфатты және карбонатты болып
тұздану бөлінеді. Мұндай топырақты мынадай ... ... ... сода,
Na2SO4, бірақ карбонат-магнийі және хлорлы магний ... Ең ... ... ... Сода ... өте ... сілті түзетін болғандықтан әсері
де сондай нашар болады. Бұл тұздардың барлығы суда жақсы ... ... ... ... ... кетеді де, аздаған мөлшері топырақты тұнба
ретінде шөгеді. Құрғақ және ыстық ... ... тек ... ... ... ... ... керісінше тұздың ертінділері субстраттың ... ... ... ауамен бірге көтеріледі. Нәтижесінде, құрамындағы су
буланып кетеді де ... ... ... ... ... қояды. Біздің
еліміздегі жерлердің 36% тұзданып кеткен. Теңіздің ... ... ... ... ... ... қанығады. Топырақ ертіндісінде
тұздардың концентрациясы бірнеше, ондаған ... ... ... ... ... ... құрғақшылық кездерінде байқалады. Осы
кездерде топырақтың ... ... тұз ... ... ... ... Өсімдік организмдерге тұзданудың әсерінің себептері ... ... ... ... су ... ... судың өсімдікке түсуі қиындайды. Тағы бір ... ... ... зат ... ... ... ... улы токсинді
заттар жинақталады. Тұздың әсерінен клеткалардың нәзік ... алып ... ... ... ... өзгеріп,
гранулалары ісініп кетеді. Тұзға ең ... ... ... ... болып табылады. Алайда, тұзды стресс оларды өлімге ұшыратады
ал, ол өз ... ... ... ... ... ... ... айырады. Нәтижесінде, ... ... ... ... Бұл ... ... ... байқалады.
Жоғары концентрацияда иондардың кері әсері байқалған, клеткалрдың
бөлінуі, көлемдеріне және цитоплазмаға әсер ... ... ... ... ... ... мөлшері артқан сайын клеткалардың зақымдалуы көбейеді.
Тұзданған топырақта натрийдың концентрациясы ... да, ол ... ... ... ... каллий және кальцийдың енуіне бөгет жасайды.
Жер үсті ... ... ... өсімдік тамырлары өте
сезімтал болып келеді. Өсімдік тіршілігі үшін тұздану ... ... ... ... ... рөл атқарады. Зерттеушілердің айтуынша
клеткадағы шырынның осмостық потенциалының ... тек ... ... ғана әсері емес, төменгі молекулалы органикалық
қосылыстардың да ... ... ... бейімделу механизмі
Өсімдіктердың тұздану жағдайына бейімделу механизмі әртүрлі ... ... ... бірі - ... және мамандану немесе транспорттық
процестердің модификациясы. Сондықтан, тұзға төзімді өсімдік алу ... ... және ... ... ... ... ион ... болу керек. Тұзға төзімді түрлері Na ... ... ... ... және ... тасымалдауға қабілетті. K, Na-дың
плазмалеммада алмасуы және Na, Cl иондарының ... ... және ... ... ... ... зерттеулерде айтылмаған.
Өсімдіктың тұзды стресске төзімділігін ғалымдар пролиннің мөлшерімен
анықтайды. Пролиннің гидрофилді ... ... яғни оның ... және ... ... басқарады.
Тұздың жоғары концентрациясы тікелей және жанамалай ... ... ... біріншілік азот ассимиляциясының, фермент активтілігінің
құрылымын басады және тежейді [20,42]. Бұл ... ... ... және ... зиян ... ... лейцин,
феналаланиннің күрт артуына әкеліп соқтырады .
1.3.4 Галлофиттер - Тұзды топырақ өсімдіктері
Тұзды жағдайға ... ... ... ... деп ... көбінесе өзен, теңіз әсіресе, шөлді аудандардағы әртүрлі ... ... ... олар тұзсыз су және ... ... ... ... ... және зат ... ... көп мөлшердегі концентрациясынан 3 негізгі жол арқылы
қорғалады.
Тұзды көп мөлшерде сіңіріп, оны вакуоль ... ... ... ... ... пайда болуы; сіңірілген тұзды су
арқылы шығару; тамыр клеткаларының ... ... ... пайда болады.
Барлық галофиттерді 3 топқа бөлуге болады:
1. Нағыз галофиттер - вакуольге ... ... тұз ... ... ... ... Тұз бөліп шығарушы галофиттер - тұзды ... ... ... ... ... ... секторлы саңылаулар арқылы шығарылып
отырады;
3. Тұз өткізбейтін галофиттер - ұлпадағы ... ... ... тұзды топырақта өсуге бейімделеді, олардың
клеткадағы ... ... ... ... тұздар емес фотосинтездеуші
өнімдер арқылы көтеріледі.
2 МАТЕРИАЛДАР МЕН ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ
2.1 ... ... ... - ... бір ... тік тұратын, биіктігі 0,3-1,2м жететін астық
дақылы.
Бидай дәнмен көбейтіледі және олар 3-6 ... ... ... ... тіршілігінде үлкен орын алады. Жер асты түйіннен 4-5 жапырақ
шыққанда екінші реттік ... ... ... Ол кең ... ... ...... дейін немесе одан да тереңге енеді. Бүйір ... ... ... ... 3 ... ... ... 1-6 дейін түп
түзіледі.
Түп (сабақ)- іші қуыс сабан, буын ... буын ... ... ... ұзындығы сабақтың жоғарғы ... ... ... буын ... ... ... ... көмкерілген, жоғарғы жағында
ажырап, бос тегіс, түзу жапырақ тақташаларына айналады, ... 1-2 ... ... Түптену фазасынан кейін сабақтардың белсенді өсуі жүреді,
ол кезде ... ... ... буын ... ... ... ... кезеңінде гүл шоғыры жапырақтың қынабынан шығады, содан кейін
өсімдік масақтану фазасына өтеді. ... ... 5-10 см ... тұрады,
әрбір түбіртекте бір масақ 2 ... ... ... ... ... ... Масақта 2 масақша қабыршағынан және бірнеше гүлден (1-5)
тұрады, гүлдердің әрқайсысы 2 гүл қабықшасымен жабылған. Гүл ұрық ... ... 2 ... ... ... және 3 аталықтан тұрады. Гүлдену
бидайда бірден масақтану кезеңінен кейін ... ... ... ... ... одан ... ... жоғары және төмен қарай таралады.
Гүлдену ашық немесе жабық ... ... ... ... ... ... тозаңдануы басым болуы мүмкін. Гүлдену басталғанан кейін сабақтың
өсуі тоқтайды. ... ... ұрық ... яғни ... ... [57].
Жемісі - жемістің және тұқым қабықшаларының тығыз бірігіп өсіп кеткен
қабықшадан, ... ... ... және ішкі ... ... ... және ұрықтан тұрады. 1000 дәннің салмағы 30-50г. Дән өте
құнды, оның құрамында 75-79% көмірсу, 15-20% ... 1,9-2,2% май, ... мен 2,2-2,4% ... бар. Нан ... ... ... ... жақсарту
үшін қолданылады. Негізінен жоғарғы сортты ұнды макарон, лапша, вермишель
жасауға пайдаланады [58].
2.2 Жұмыстың ... ... ... ... ... ... ... биология
факультетінің «генетика және молекулалық биология» кафедрасында және ... 20 км ... ... «ҚазАгроИнновация» Ғылыми-өндірістік
Орталығы АҚ (ЖӨ ҒӨО) егістік алқабында жүргізілді.
Топырақ қабаты қызғылт ... кей ... ... ... ... ... ... қара шірігі жалпы топырақтың 3 % - ын құрайды.
Күздік бидайлар қазан айының басында, ал жаздық бидайлар сәуір ... ... ... ... Өсіп - ... ... ... және күту ыңғайлы болу үшін 25 х 25см ауданда егілді. Тәжірбиелік
егіс кеңістігінің бір ... 20 ... ... ... ... ... суық және ылғалды көктемімен, ыстық
және құрғақ жазымен, жылы және құрғақ күзімен ерекшеленеді. Орташа жаздық
температурасы 10°С-ға ... ... ... түсу мөлшері шамамен 390
мм. Қар ... ... ... ... түседі. Оның қалыңдығы шамамен 20-
25см болады. Егістіктегі қауырт жұмыстар сәуір айының басынан басталады
2.3 Зерттеу материалдары
Зерттеу материалдары ... ... ... АҚ ... қорынан алынған жұмсақ бидай сорттары жаздық - Надежда
және Казахстанская 126 сорты қолданылды.
Зерттеу материалдары ретінде алынған бидай ... мен ... ... ... 126 ...... ... жұмсақ бидай Лютесценс 47
мен жергілікті ергежейлі сорт көже бидай буданынан екі ... ... ... ... ... ... ұршық тәрізді. Селекцияда алғашқы материал
ретінде қолданылады.
Надежда сорты – Казахстанская 4 ... 4 х ... ... ... ... жолымен жекелей сұрыптау арқылы алынған.
Әртүрлілігі: эритроспермум.
Сорт орташа пісетін топқа жатады және азықтық мақсатында ... - ... ... ... 42,1 ... ... ... Зерттеу әдістері
2.4.1 Цитологиялық талдау әдісі
Зерттеу әдістері ретінде цитологиялық талдау қолданылды.
Лабораториялық жағдайда дәндер 240С температурадағы термостатта өсірілді.
Дәндердің ... ... ... жеткенде алдымен
хромосомаларды колхицинге салып, ... ... ... ... (3 ... этил спирті және 1бөлік ... ... ... ... материал ацетокармин реактивінде боялды.
Хлорлы натрий тұзына сипаттама. Хлорлы натрий (ас тұзы) NaCl, ... ... ... ... келеді. Балқу температурасы 801°С,
қайнау температурасы 1413°С; тығыздығы 2,161 г/см3 (20°); 50,50 ... ... (100 г); 35,68 ... 35,87 ... 36,80 ... ... NH3, спирт, этиленгликоль, құмырсқа қышқылы ... ... ал тұз ... ... суда, мұхиттар мен теңіздерде хлорлы натрий галет минералы
(тас тұзы) ретінде кездеседі.
Хлорлы натрий табиғи ... ... Тас ... жер үсті ... жабық тәсіл көмегімен ... ... ... ... ... ... ... арқылы алынады. Тұнған тұздарды
табиғи жолмен кептіріп, теңіз және көл тұздарын ... ... ... ... ... ... қатырады. Тасты немесе тұнбалы тұздарды
техникалық мақсаттарда қолданады. Хлорлы ... ... ... ... және ... ... 99,9% таза хлорлы натрийлар
алынады. Әлемдік өндірісте жылына 175 млн. т/жыл өндіріледі. Ауадағы ... 1,0 ... ... ... ... ... ... анықтау үшін
бидай дәндерін NaCI тұзының әртрлі пайыздағы ерітіндісінде, ... 7 ... бойы ... ... үшін 50 ... ... 48 ... бөлме температурасында қараңғыда қайнатылып суытылған
суда, кейінгі 5 күн NaCI тұзды ерітіндісінде ... ... ... ... ... суда ... жоғарыда айтылған сорттардың дәндерін алып, мына төмендегі
келтірілген ... ... ... ... ... ... 20 минут ұсталды.
3. Дистилденген H2O суда шайылды.
Залалсызданған бидай дәндерін ... ... әр ... 40 ... ... ... ... отырғызылды.
1. Бақылау
2. ЦМ өңделген
3. 0,5% NaCI
4. 0,5% NaCI + ЦМ
5. 1% NaCI
6. 1% NaCI + ЦМ
7. 1,5% ... 1,5% NaCI+ ... 2% ... 2% NaCI + ЦМ
Ескету: 1 - Надежде сорты ... 2 – ... 3 - 1%NaCl, 4 ... ... 126 ... 5 - 2%NaCl, 6 – ... 7 - 1%NaCl, ... сурет. Әртүрлі пайыздағы хлорлы натрий тұзы және цитокинин медиаторы
қосылған ... ... ... мен ... 126 ... ... ... температурасында жүргізілді.
Зерттеу барысында төмендегідей көрсеткіштер анықталды:
1. Бидай өсімдігінің меристемалық өскін ... ... ... ... өну ... Бидай өсімдігінің сабағы мен тамырының ұзындығы.
Алынған мәліметтер статистикалық өңдеуден өткізілді. ... орта ... мен ... қателігі көрсетілген. Алынған
нәтижелерді өңдеуде математикалық әдіс ... ... ... ... ... ... Стьюдент коэффициенті (t) шегінің
көмегімен тәжірибенің сенімділігі анықталды.
;
мұндағы М1 – М2 - ... ... md – ... ... ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ МЕН ТАЛҚЫЛАУЛАР
3.1 Әртүрлі пайыздағы ... ... тұзы мен ... ... ... ... өнуіне әсері
Қазақстанда қазіргі кезде экология жағдайы өте күрделі екені бәрімізге
мәлім. ... кең ... ... ... көп ... ... жерлер, атап айтқанда Арал өңірін алып жатыр. Өсімдіктің тұзға
төзімділігі туралы мәліметтер әдеби ... көп ... ... ... ... ... ... жоқтың қасы. Осыған
байланысты, сортаңданған топырақтарда жоғары өнім ... ... ... ... алу өзекті мәселе болып табылады [60].
Сонымен қатар, ауа-райының күрт жылынуы мен құрғақшылықтан ... ... ... ... әкеледі. Сондықтан осы мәселені шешу
төңірегінде көптеген ғалымдар іздену ... ... ... ... ... ... төзімділігін арттыруға және осындай
тәсілдерді агротехника ... кең ... ... ... ... ... ... дақылдарында кездесетін
биореттегіштер мөлшерін арттыруға ... Осы ... ... ... жұмсақ бидай сорттарының тұзға төзімділігіне әсері
зерттелді. М.Ә.Айтхожин атындағы ... ... және ... ... ... мен реттелуі лабораториясында тұңғыш
рет цитокинин медиаторы ашылып, цитокинин медиаторын бөліп алудың тиімді
жолдары ... ... өте таза ... ... алу үшін октил –
сефероза (CL-4B) гидрофофты хромотографиясы және RP-18 колонкада жасалатын
жоғары қысымды кері ... ... ... ... ... ... ең ... ол – цитокинин болып
табылады. Цитокинин термині цитос – клетка, кинин – ... ... ... ... қатар, табиғаты жағынан пуринге жататын, өсімдіктердің
тамыр ұшында ... ... ... ... реттейтін
фитогормондардың біріне жатады. Көптеген зерттеу жұмыстары цитокинин
медиаторының ... ... ... өте ... яғни ... ... 100 есе жылдам атқара алатындығын анықтап отыр. Цитокинин
әсерінің ... ... ... ... ... бар
екендігі. Осы алынған цитокинин медиаторының жоғары сатыдағы өсімдіктердің
өсіп даму процестеріне ... ... ... ауыл ... ... маңызды дақыл - бидай болғандықтан зерттеу объектісі
ретінде ... ... кең ... ... ... ... жұмсақ бидай сорттары Надежда және Казахстанская 126 сорттары таңдап
алынды. ... ... ... ... ... жүргізу егістік
жағдайында қиындыққа соғады. Өйткені, бұл жұмыс белгілі бір егістік бөлігін
сортаңдандыруды қажет етеді. Мұндай ... ... ... ... ... ... алынған бидай сорттарының тұзға
төзімділігін ... ... ... және ... ... ... ... мен селекциясы ... ... ... ... сорттарының тұзға төзімділігін анықтау
үшін әртүрлі пайыздағы ... ... ... және цитокинин медиаторы
биореттегішімен өңделген бидай дәндерінің өну қарқындылығы ... ... ... ... NaCI ... 1%, 1,5% және ... және осы ... цитокинин медиаторы биореттегіші қосылған
варианттарда өсірілді. ... ... ... ... ... суытылған
ағынды суда өсірілді.
Жүргізілген зерттеу нәтижелері Қазақстан 126 сортына NaCI тұзының ... 1% және 1,5% ... ... ... ... айтарлықтай тежейтіндігін көрсетті.
Ескерту: Б – бақылау, ЦМ – цитокинин медиаторы
2 ... ... ... ... ... тұзы мен ЦМ биореттегішінің
Қазақстан 126 сортының дәнінің өнуіне әсері
Мысалы, бақылау вариантымен (100%) ... NaCI ... ... ... ... ... өнуі 56%-ға дейін тежелсе, ал,
хлорлы ... ... 1% (98%) және 1,5% (94%) ... ... ... айырмашылық байқалмады (2-сурет).
Осы әртүрлі пайыздағы хлорлы натрий ... ЦМ ... ... ... ... дәндері тұзды орталарда өсірілген варианттармен
салыстырғанда айтарлықтай ... ... ... Мысалы, бидай дәнінің
өнуіне кері әсер ететін NaCI тұзының 2%-дық ерітіндісіне ЦМ ... ... ... ... өнуі ... 72%-ға ... жоғарылаған (2-
сурет).
Сонымен қатар, Надежда сортынан алынған ... ... ... ... ... ... ... дәнінің өнуі бойынша, NaCI тұзының 2%-дық
ерітіндісі бақылау вариантымен (100%) салыстырғанда 68%-ға ... ... 1% (96%) және 1,5% (88%) ... ... ... ... ... анықталды (3-сурет). МЦ биореттегіші қосылған ортада
өсірілген бидай дәндерінің өну қарқындылығын хлорлы ... ... ... ... ... ... салыстырғанда, өну пайызының
жоғарлайтындығы тағы да дәлелденді. Мысалы, бақылау ... ... 2% NaCI + ЦМ ... өскен бидай дәндерінің өнуі 69% -
дан 79%-ға дейін артса, ал, 1,5% NaCI + ЦМ және 1% NaCI + ЦМ ... өнуі 2-7% ... ... (3-сурет).
Ескерту: Б – бақылау, ЦМ – цитокинин медиаторы
3 сурет. Әртүрлі ... ... ... тұзы мен ЦМ ... ... ... өнуіне әсері
Қорыта келгенде, Қазақстан 126 және Надежда сорттарынан бидай дәнінің өнуі
бойынша ... ... ... ... ... ... ... қосылған ортада өсірілген бидай дәндерінің өну ... ... ... ... ... жоғарлағаны белгілі болды. Бұл алынған
нәтижелер цитокинин медиаторының тек қана ... өсуі ... ғана ... ... ... ... ортада стресс төзімділігін
жоғарлатуға қабілеттілігін көрсетеді [6].
3.2 ... ... ... ... тұзы мен ... медиаторы
биореттегішінің бидай өсімдігінің сабақ және ... ... ... 126 ... ... және ... ... ұзындығына NaCI
тұзының әсері. Зерттеуге алынған жұмсақ бидай ... тұз ... өну ... ғана ... ... бірге өсімдіктің жер үсті
және жер асты мүшелерінің ұзындығы бойынша айтарлықтай ... ... ... ерітіндісінде өсірілген Қазақстан 126 сортының
сабағының ұзындығы ... ... ... ... ... Б – ... ЦМ – ... медиаторы
4 сурет. Әртүрлі пайыздағы хлорлы ... тұзы мен ЦМ ... 126 ... сабағының ұзындығына әсері
Мысалы, бақылаумен (13,9±1,68) салыстырғанда NaCI ... ... 1,5% ... және 2% ... ерітіндісінде өсірілген
бидай өсімдігінің сабағының ұзындығы 3,5 см; 1,3 см және 0,7 см сәйкестікте
қысқарған (4-сурет). Ал, NaCI ... 1%, 1,5% және 2% ... ... ... ортада өскен бидай сабағының ұзындығы тұзды ортада
өскен өсімдіктің ... ... ... ... ... Атап айтсақ, 1% NaCI + ЦМ (6,97±1,27); 1,5% NaCI + ЦМ ... 2% NaCI + ЦМ ... ... ... ... ... ... (9,95±1,64) салыстырғанда 3 см-ден 7 ... ... ... ... пайыздағы хлорлы натрий тұзының әсерінен Қазақстан 126 сортының
сабақ ұзындығының қысқаруы ғана ... ... ... ... да ... тежелгені байқалды. Тәжірибе вариантындағы өсімдік тамырының
орташа ұзындығы NaCI ... 1% ... 1,5% ... және ... тең ... ал бақылау сортында 10,23±1,40 ... ... ... салыстырғанда өсімдік тамырының ұзындықтары 9-6 см-ге
қысқарған (5-сурет).
Ескерту: Б – бақылау, ЦМ – ... ... ... ... ... хлорлы натрий тұзы мен ЦМ ... 126 ... ... ... ... тұзының 1%, 1,5% және 2% ерітіндісіне ЦМ биореттегіші қосылған
ортада өскен бидай тамырының ... ... ... ... ... салыстырғанда айтарлықтай ұзарғанын көруге болады. Мысалы, 1%
NaCI + ЦМ ... 1,5% NaCI + ЦМ ... және 2% NaCI + ... ... ... ... ... орташа ұзындығы бақылау
вариантымен (8,07±1,25) ... ... ... ортада
өсіріліген өсімдіктермен салыстырғанда Р>0,01 дәлдік шегінде айтарлықтай 3-
4 ... ... ... ... сабақ және тамыр жүйелерінің ұзындығына NaCI тұзының
әсері.
Көптеген әдеби мәліметтер бойынша хлорлы натрий ... тек ... ... сонымен қатар өсімдіктің сабақ және тамыр жүйелеріне де кері
әсері анықталған.
Әртүрлі пайыздағы хлорлы натрий ... ... ... ... сабақ
және тамыр ұзындықтарына әсері зерттелді.
Ескерту: Б – бақылау, ЦМ – цитокинин медиаторы
6 сурет. ... ... ... ... тұзы мен ... Надежда сортының сабақ ұзындығына әсері
Бақылау вариантымен (11,65±1,25) салыстырғанда NaCI тұзының 1% (3,34±1,08),
1,5% (1,92±0,76) және 2% ... ... ... ... бидай өсімдігінің сабағының ұзындығы Р>0,01 дәлдік шегінде
8-10 см - ге айтарлықтай қысқарған (6-сурет). Ал, NaCI ... 1%, ... 2% ... ЦМ ... ... ортада өскен бидай сабағының
ұзындығы тұзды ... ... ... ... ... ... ... болады. Атап айтсақ, 1% NaCI + ЦМ (6,54±1,16);
1,5% NaCI + ЦМ ... және 2% NaCI + ЦМ ... ... ... сабағының ұзындығы бақылаумен (7,9±1,39) салыстырғанда 3 см-ге дейін
ұзарған (6-сурет). Мысалы, NaCI тұзының 2% ... ... ... ... ... ... ... тең болса, ал ЦМ
биореттегіші қосылған 2% NaCI + ЦМ ... ... ... ... ... ... ... көрсетті, яғни 2 см-ге ұзарған.
Сонымен қатар, әртүрлі пайыздағы хлорлы натрий тұзының әсерінен Надежда
сортының сабақ ... ... ғана ... ... қатар тамырының
ұзындығы айтарлықтай қысқарған.
Ескерту: Б – бақылау, ЦМ – цитокинин медиаторы
7 сурет. Әртүрлі пайыздағы ... ... тұзы мен ЦМ ... ... тамыр ұзындығына әсері
Тәжірибе вариантындағы өсімдік тамырының орташа ұзындығы NaCI тұзының
1% (1,97±1,02), 1,5% (1,40±0,78) және 2% (0,93±1,54) тең болса, ал ... ... ... ... ... ... вариантымен салыстырғанда
өсімдік тамырларының өсуі ... 5-6 ... ... ... ... ... ... және Қазақстан 126 сортынан алынған көрсеткіштерге
салыстырмалы талдау жасалды. ... ... ... ... Надежда
сортында 5-6 см-ге қысқарса, ал, Қазақстан 126 сортында 8 см – ... Бұл, ... ... тұзы ... ... ... көрсетеді.
NaCI тұзының 1%, 1,5% және 2% ерітіндісіне ЦМ биореттегіші қосылған
ортада ... ... ... ұзындығы тұзды ортада өскен ... ... ... ... ... ... 1% NaCI + ... 1,5% NaCI + ЦМ (3,84±1,17) және 2% NaCI + ЦМ ... ... ... ... ұзындығы бақылаумен ... 2-3 ... ... ... ... ... Мысалы, NaCI
тұзының 1,5% ерітіндісінде өсірілген ... ... ... ... ... тең ... ал ЦМ ... қосылған 1,5% NaCI + ЦМ
вариантында өсірілген ... ... ... ... ... тең, ... см-ге ұзарғанын көруге болады.
Ескерту: 1 – Қазақстан 126; 2 – Надежда
8 сурет. Суда өсірілген бақылау сорттары
3.3 Әртүрлі ... ... ... тұзы мен ... медиаторы
биореттегішінің жұмсақ бидайдың митотикалық индексіне әсері
Меристемалық ұлпаның негізгі көрсеткіштерінің бірі – ... яғни ... ... ... Митотикалық белсенділікті
бағалау үшін митотикалық индекс - ... ... ... ... (профаза, метафаза, анафаза және телофаза) кездесетін
клеткалардың жалпы ... ... ... ... ... ... ... клетка зерттелді.
Зерттеуге алынған жұмсақ бидай Надежда және Қазақстан 126 ... ... ... ... 1%, 1,5% және 2% ... ... ... ... ... тамыр жүйесінің меристемалық клеткаларының
бөліну белсенділігін тежейтіндігі байқалды.
Ескерту: Б – ... ЦМ – ... ... ... Әртүрлі пайыздағы хлорлы ... тұзы мен ЦМ ... 126 ... ... ... ... ... 126 сортының біріншілік меристемалық өскін клеткаларының
бөліну белсенділігі бақылау вариантында 85% құраса, ал, NaCl тұзының ... 49% ... ... ... ... пайыздағы хлорлы натрий
тұзының әсерін ... ... ... ... ... хлорлы натрий тұзының 1,5% ... ... ... ... тежемейтіндігі анықталды. Ал, ЦМ биореттегіші
қосылған ортадағы варианттардың біріншілік меристемалық өскін ... ... ... ... варианттармен салыстырғанда арта түскен
(9-сурет). Мысалы, митотикалық индекс NaCl тұзының 1,5% ... ... ... ал, ЦМ биореттегіші қосылған ортада өсірілген клеткалардың
бөліну ... 56% ... ... ... ... ... сортының біріншілік меристемалық өскін
клеткаларының бөліну белсенділігіне Хлорлы натрий тұзының әртүрлі пайыздағы
ерітіндісінің кері ... ... ... суретте көрсетілгендей, бақылау ... (75%) ... ... ... 1,5% ... ... митотикалық индексі
айтарлықтай тежелген, яғни, 34%-ға дейін төмендесе, ал, 1% ерітіндісі бар
ортада өсірілген клеткалардың ... ... 52%-ды ... ... ... 1,5% NaCI + ЦМ ... ... өскін
клеткаларының бөліну белсенділігі, керісінше 47%-ға арта түскен (10-сурет).
Ескерту: Б – бақылау, ЦМ – цитокинин ... ... ... ... ... ... тұзы мен ЦМ биореттегішінің
Надежда сортының митотикалық индексіне әсері
Зерттеуге ... екі ... ... 2% ... ... ... өнген жоқ, демек NaCl тұзының 2% ... ... өнуі үшін ... ... ... есептеледі. Бірақ, ЦМ
биореттегіші қосылған 2% NaCI + ЦМ ... ... ... дәндерінің
меристемалық біріншілік клеткаларының бөліну белсенділігі Қазақстан 126
сортында 19%-ды құраса, ал, ... ... 13% - ға ... ... ... ... ... жұмсақ бидайдың митотикалық
индекске әсері зерттелді. Зерттеу нәтижесінде, хлорлы натрий тұзының жоғары
пайыздағы ерітіндісі бидай генотипіне байланысты өсімдіктердің ... ... ... ... ... тежейтіндігі анықталды.
Сонымен қатар, ЦМ биореттегішінің ... ... ... ... ... ... анықталды.
3.4 Цитокинин медиаторы биореттегішінің жұмсақ ... ... ... ... ... ... ... жұмсақ бидай сорттарының өнімділік
параметрлеріне әсерін зерттеу мақсатында Надежда және ... ... ... ... ... ... ... дәндері егістікке алдында 8 сағат бойы ЦМ
биореттегішінің 10 нг/л концентрацияда ... сулы ... ... ... ... ... ... суда ұсталынды. Цитокинин
медиаторы арнайы ұсынылған тәсіл көмегімен алынды [62].
Жұмсақ ... ... ... ... ... ... зерттеліп, келесі нәтижелер алынды (кесте 1,2).
Өсімдік биіктігі. Цитокинин ... ... ... ... ... өсімдіктің генотиптеріне байланысты өзгеретінін көрсетті.
Зерттеу нәтижесінде ЦМ өсімдік биіктігін ұзаруына оң әсері бар ... ... ... ... ... ... ... бақылаумен салыстырғанда 20 см-ге, ал, Қазақстан 126 сорты 4 ... ... ... ... ... бас масақтың ұзаруына
әсері онша байқалмады. Мысалы, ... ... ... Надежда
сортының бас масағының ұзындығы 0,8 см, ал, Қазақстан 126 сорты 1,1 ... ... ... ... ... ... бұл ең ... көрсеткіш
болып табылады. Цитокинин медиаторының өнімділік түптену параметріне әсері
зерттелді. ... ... ... ... және Қазақстан 126
сорттарының түптену саны 1 ... ... ... ... Цитокинин медиаторының әсерінен сонымен қатар,
масақтағы гүлдер саны сәл артқан. ... ... ... екі ... да ... саны ... екі сорттың да гүлдер саны
3 – санға артқан (1-кесте).
1 ... ... ... ... бидай сорттарының өнімділік
параметрлеріне әсері
|№ |Зерттелген |Өсімдік |Бас ... ... ... ... ... | ... саны |
| | |(см) ... | | |
| | | |(см) | | ... ... – Б |86,5± 0,20 |11,8± 0,20 |10,0± 0,10 |66 ± 0,20 ... |Надежда Б+ЦМ |110,6*** ± |12,6** ± |10,5* ± 0,10|68,1 ± 0,08 |
| ... |0,20 |0,10 | | ... ... 126 – Б|111,3 ± 0,40 |11,5 ± 0,12|9,5 ± 0,20 |73,5 ± 0,15 ... ... 126 Б |115,2** ± |12,6*** ± |10,5** ± ... 0,10 |
| |+ЦМ ... |0,23 |0,12 |0,16 | ... * ... Р > 0,95; ** Р > 0,99; *** Р > 0, ...... Т – ... ... ... саны. Екінші кестедегі көрсеткіштер бойынша
зерттеуге ... екі ... ... ... өңдеуден алынған
өсімдіктерінің бас масағындағы дәндер саны ... ... ... ... ... 17% ... ал, ... 126 сортында 14% жоғарылаған (2-
кесте).
Бас масақтағы ... ... ... ... өңделген жұмсақ
бидай сорттарының бас масағындағы дәндер салмағы сенімді дәлдікте артқан.
Мысалы, ... ... ... ... ... бас масақтағы
дәндер салмағы 55,8 %, ал, Қазақстан 126 сортында – 26,6% артқан.
2 кесте
Цитокинин медиаторы ... ... ... сорттарының өнімділік
параметрлеріне әсері
|№ |Зерттелген |Масақтағы|Бір |Бір |Бас |1000 |% ... ... ... | ... ... ... |дәндер |салмағ|/бақылау|
| | | ... ... ... |ы, г | |
|1 ... – Б |19,0 ± |8,3± 0,20 | 46,8 ± |8,6± ... | |
| | |0,10 | |0,30 | | |10,40 |
|2 ... Б+ЦМ ... ±0,12 ... ... |52,80 | |
| |(тәжірибе) |,16 | |0,18 |0,10 | | |
|3 ... 126|20,8 |8,1 ± 0,21| ... ± |50,60 | |
| |– Б |±0,42 | | |0,10 | |8,10 |
|4 ... 126|21,4 |10,0** ± ... |54,70 | |
| |Б +ЦМ |±0,15 |0,12 |34 |0,10 | | |
| ... | | | | | | ... * ... Р > 0,95; ** Р > 0,99; *** Р > 0, ...... Т – ... ... салмағы. Өсімдіктердің өнімділігінің тағы да бір маңызды
көрсеткіші ол 1000 дәннің салмағы. Осы ... ... ... ... салыстырғанда зерттеуге алынған екі ... ... ... ... ... 1000 ... ... 10,40 %, ал,
Қазақстан 126 сортында – 8,10 % артқан (2-кесте).
ҚОРЫТЫНДЫ
Жүргізілген зерттеулер мен алынған ғылыми нәтижелерден келесі ... ЦМ ... ... ... ... бидай дәндерінің өну пайызы
хлорлы натрий тұзды ортасымен салыстырғанда жоғарлайтындығы белгілі болды.
2 Әртүрлі пайыздағы ... ... ... ... бидай өсімдігінің
сабақ және тамыр жүйелерінің дамуы ... ... ... ... ... хлорлы натрий тұзды ортасына цитокинин ... ... ... ... бидай өсімдігінің сабақ және тамыр
ұзындықтары ұзарған.
4 Хлорлы натрий тұзының жұмсақ бидайдың ... ... ... ... ... ... натрий тұзының жоғары пайыздағы
ерітіндісі бидай генотипіне ... ... ... ... ... ... ... тежейтіндігі анықталды.
Сонымен қатар, ЦМ биореттегішінің өсімдікке хлорлы натрий тұзының ... ... ... ... ... ... өнімділік элементтеріне цитокинин
медиаторының әсері зерттеліп, келесі нәтижелер ... ... ... ... ... 20 см-ге, ал,
Қазақстан 126 сорты 4 см-ге ұзарған. Бас масақтағы дәндер саны ... ... 17% ... ал, ... 126 ... 14% ... медиаторымен өңделген жұмсақ бидай сорттарының бас масағындағы
дәндер ... ... ... артқан. Надежда сортының бас масақтағы
дәндер салмағы 55,8 %, ал, Қазақстан 126 ... – 26,6% ... ... ... ... ... алынған екі сорттың өнімділігі
жоғарылаған. ... ... ... 1000 ... салмағы 10,40 %, ал,
Қазақстан 126 сортында – 8,10 % ... ... ... ... Ш.Д. ... технология предупреждения и рассоления в
торично ... почв на ... ... озимой культуры и полного
использования, атмосферных осадка на фоне удовлетворительного дренажа //
Научно-производственный журнал «КИШОВАРЗ». - ТАУ, №2. - Душанбе, 2006. -
C. ... ... Н.С., ... А.А. Особенности микроскопического строения
вегетативных органов кукурузы при засолении почвы // ... ... и ... ... в ... хозяйстве. –
Сборник научных трудов. - Ставрополь, 1993. - С.45-47.
3. Кидрей Т.А. ... С4 ... к ... ... ... //
Вопросы экологии Волжско-Окского междуречья: Межвузовский сборник научных
трудов. – Ковров: КГТА, 1999. - ... ... А.Е., ... Н.С., ... А.Г. ... Морфология и
анатомия растений. (учеб. пособие для студентов пед. ин-тов по ... ... ... - 2-е изд. перераб. – М.: Просвещение, - 1988. - С.480.
5. Войников В.К., Рудиковский А.В., ... Т.П., ... ... стресс и стрессовые белки растений. // Второй ... ... ... ... ... ... II ч., - М.:
1992. - С.316.
6. Гамбург К.З. Регуляторы роста и рост ... - М.: ... ... Дерфлинг К. Гормоны растений. – М.: Мир, - 1985.
8. Достанова Р.Х. Фенольный комплекс растений при ... ... ... на ... ... ... д. б. н. в форме научного доклада. -
Новосибирск, 1994.
9. Йонева Ж., Петров-Спиридонов А.Е. ... ... ... ... ... ... в ... хлоридного засоления
// Известия ТСХА. – В. 3. – 1985. - С.120-125.
10. Кабузенко С.Н., Горшенков А.В., Володькина Л.С. ... ... и ... на ... ... корней пшеницы и
кукурузы // Физиол. и биохимия культурных растений. - 1995. - Т. 27, ... - ... ... Н.А., ... И.В., ... В.К. Фитогормональный баланс
корней кукурузы на фоне действия хлоридного засоления и 6-БАП // Ученые
записки ТНУ. - Том 14 (53), №1. – ... ... Н.А., ... С.Н. ... ... ... ... роста на содержание белка и активность пероксидазы корнях
кукурузы // Ученые записки ТНУ. - Том 13 (52) № 2. – ... ... Н.А. ... аспекты механизма действия солей
на растительный организм. – Баку, 1983. - С.142.
14. Кидрей Т.А. Устойчивость С4 растений к ... ... ... ... ... ... ... Межвузовский сборник
научных трудов. – Ковров: КГТА, 1999. –С.83.
15. Касумов Н.А. ... ... ... ... ... ... организм. – Баку, 1983. - С.142.
16. ... Л.К. ... и ... ... ... растений.//Проблемы солеустойчивости растений, 1989., -
С.195.
17. ... Г.Р., ... И.Р., ... Р.А., ... И.Ю., Веселов
С.Ю. Влияние 6-БАП на рост и содержание ауксинов в проростках пшеницы и
кукурузы // Иммуноанализ ... ... в ... проблем физиологии
растений, растеневодства и биотехнологии, - Материалы III конференции. ... ... ... О.Н. ... ... шока и ... растений к стрессу //
Статьи Саратовского образовательного журнала. ... ... ... О.Н. ... ... физиологических процессов у
растений на уровне синтеза РНК и ... - М.: - ... ... О.Н. Цитокинины, их структура и функции. - М.: Наука, - 1973.
21. Летние практические занятия по физиологии растений. – М.: ... - ... ... С.И. ... ... – 3-е изд., перераб. и доп. –
М.:Агропромиздат, 1988, - С.519.
23. ... ... А.Е. ... растений к
неблагоприятным факторам среды. – М.: изд-во МСХА, - 1983., - ... ... Э.К., ... Е.М. ... ... и ... у ... при разных уровнях засоления. // Известия Северо-
Кавказского научного центра высшей школы. Естественные науки, - ... - ... ... С.В., ... С.Е., ... В.В., ... А.Ф. ... проростков огурца и пшеницы на ... ... ... ... ... и животных систем.- Петрозаводск:
Карельский научный центр РАН, - 1992, - С.17-23.
26. Михайловская И.С. Строение растений в ... с ... ... для ... ... факультетов
пединститутов. - изд. 2-е, перераб. и доп. – М.: Просвещение, 1977, -С.81-
86.
27. Муромцев Г.С. и др. ... ... ... ... и ... - М.: ... -1987.
28. Овсянникова Е.Н. Особенности гормональной регуляции ростовых процессов
у растений огурца. // Физиологические основы ... ... ... ... - ... ... В.В. Физиология растений: Учеб. для биол. спец. вузов. ... шк., 1989, – ... ... В.В. ... - Л.: ЛГУ, - ... ... С.М. ... функциональной активности хлоропластов
ячменя и пшеницы под действием цитокинина // ... ... ... ... Г.П. ... ... и кинетина на ... ... ... хлорофилла в проростках кукурузы. - М.: МОПИ, - 1973.
33. Ростунов А.А. ... ... ... и ... на
физиологические процессы и рост двух ... ... ... ... - М.: ... ... И.Г. Морфология вегетативных органов высших растений. –
М.: «Советская наука», - ... ... О.А., ... О.А., ... Л.Г. Регуляторы роста и ... на ... - М.: ... - ... ... Б.П. ... ... в условиях засоления // 33-е
Тимирязевское чтение. – М.: 1973, - С.51.
37. ... Б.П. ... и ... ... – М.: изд-во АНСССР. ... - ... ... Б.П., Кабанов В.В., Шевяков Н.И., Лапина Л.П., Комирезко
Е.И.,Попов Б.А., ... Р.Х., ... Л.С. ... и ... при засолении. – М.: Наука, - 1970. - С.318.
39. Таланова В.В., Титов А.Ф., Минаева С.В., Солдатов С.Е. ... ... ... ... и ... ... на ... Физиология растений. 1993. Т.40. Вып.4. -С.584–588.
40. Удовенко Г.В. Солеустойчивость культурных растений. – Л., - ... ... Т.Ю., ... А.Е. ... ... ... при ... и прогрессирующем хлоридном ... ... ... ... 3,- 1988., - С. ... ... Л.В. ... регуляторов роста на физиолого-биохимические
процессы и продуктивность кукурузы // Регуляторы роста ... ... - 1964. – С. ... ... Л.В. ... ... действия регуляторов роста
при опрыскивании полевых культур в целях повышения их продуктивности ... дис. на ... уч. ... к.б.н. - Воронеж, - 1964. – С.24.
44. Чухлебова Н.С., Беловолова А.А. ... ... ... ... ... при ... почвы // Применение
удобрений, микроэлементов и регуляторов роста в сельском ... ... ... ... Ставрополь, - 1993., -С.45-47.
45. Шевякова Н.И. Метаболизм и физиологическая роль ... в ... ... и ... ... // ... ... - 1983., Т. 30.Вып.
4, - С.768-781.
46. Якушкина Н.И. Физиология растений: Учеб. ... для ... ... пед. ... – М.: ... 1980. - С.303.
47. Якушкина Н.И. Фитогормоны и их действие на ... - М.: - ... ... Н.И., ... Г.П. Изменение интенсивности фосфорилирования в
проростках кукурузы под действием гиббереллина и кинетина // Физиология
растений. - 1975. - Т.22, Вып. 6. – С. ... ... L., ... M., Stoyanov I. ... and ... of maize and pea plants to salt stress. // Bulg. J. ... – Sofia, 1996, Vol. 22 №1/2, - Р. ... Гильманов М.К., Дильбарканова Р. Строение и ... ... ... ... Алматы, «Ғылым», 1997.
51. Басыгараев Ж.М. Перспективы применения ... ... ... предпосевной обработки семян злаковых культур с целью повышения их
урожайности и стрессоустойчивости // Регуляция ... ... ... ... ... V ... ... конференции.
– Минск, 2007. - С.98.
52. Poovaiah B.W., Reddy A.S.N. Calcium and Signal ... in Plant ... Reviews in Plant Sci. 1993, v.12, '3, ... ... клетки // Биотехнология. Теория и практика.Алматы, 1998, №3 (7) -С.
22-26.
53. Poovaiah B.W., Reddy A.S.N. Calcium and Signal ... in ... Critical Reviews in Plant Sci. – 1993. - v.12. - ... Berridge MJ. Inositol ... and ... as second
messengers // Biochem.J. 1984, v.220, - Р.345.
55. Гильманов М.К., ... С.А., ... Н.Г. ... ... трансдукции в проростающем зерне пшеницы // Инст.мол.биологии
им. М.А.Айтхожина. – Алматы, 1999. – С.107-117.
56. Нишизука Я. Роль протеинкиназ в ... ... // ... ... ... М.Б., ... Ю.Л. Тртикале первая ... ... ... – М.: “ ... ... ... Т.Б. ... подходы к оценке качества зерна злаковых
// Ферменты и ... ... - ... 1987. - ... ... Н.А. Математические методы в биологии. – М.: Колос, 1970. –
С.102-115.
60. Шевякова Н.И., Cтеценко Л.А., ... А.Б., ... ... ... пероксидазной системы в ... ... ... САМ // ... растений. - 2002. - Т. 49,
№5. - С.670-677.
61. Нургалиева Р.В. Роль гормональной системы в ... ... Гуми М на ... ... ... дис. ... биол. наук:
03.00.12. - УФА, 2007. - ... ... С.А., ... М.К., Басыгараев Ж.М., Омирбекова Н.Ж. Новый
биорегулятор – медиатор цитокинина из ... В сб. ... ... по ... и ... ... ... 2004, -С.201-203.
-----------------------
8
2
7
6
5
4
3
2
1
1

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өсімдіктерді сауықтыру8 бет
"әртүрлі шет елдердегі жұмысшыларды ынталандыру және қызметтерін жетілдіру реформалары"13 бет
Spirulina platensis клеткасының тіршілік ету қабілетіне сақтау ұзақтылығының әсері35 бет
Азот тотығының бидай алейрон клеткаларының программаланған өліміне әсері30 бет
Ақ бидай нанының квалиметриялық бағалануы және оның сапасын жақсарту жөніндегі шараларды ұйымдастыру28 бет
Ақ бидай ұны4 бет
Ақтөбе облысының бидай өнімділігінің құрылуының агрометеорологиялық және синоптикалық жағдайы22 бет
Біріншілік өлшеу түрлендіргіштерін монтаждау7 бет
Банк клиенттерінің әртүрлі төлемдерді орындауы үшін тіркелудің автоматты жүйесін жасау34 бет
Белоктар. Біріншілік, екіншілік, үшіншілік, төртіншілік құрылымдар4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь