Әліпби тақырыбының қазақ баспасөзінде жазылу мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3
1 АЛАШ ПУБЛИЦИСТЕРІНІҢ ӘЛІПБИ ТУРАЛЫ ПІКІРТАЛАСЫ
1.1 Араб таңбалары туралы баспасөз материалдары: мазмұн мен пішін үйлесімділігі ... ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
13
1.2 Латын қарпіне көшуге байланысты жарық көрген басылымдар мен жарияланымдар ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ...

44
2 ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНДА ӘЛІПБИ МӘСЕЛЕСІНІҢ КӨТЕРІЛУІ
2.1 Латын жазуын қолдайтын публицистердің шығармашылық ізденістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
81
2.2 Басқа қаріпті жақтаушылар пікірлерінің мерзімді басылымдарда берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

111
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
140
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... 146
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Ғылым - білімнің есігін ашатын кілті іспеттес жазу - сызудың рухани өміріміздегі маңызы зор. Өз дәуірінің өзекті мәселелерін дер кезінде көтеріп отыратын қазақ баспасөзінің назарынан әліпби мәселесі тыс қалған емес. Тарих беттеріне үңілсек жазу, әліпби мәселесі ауық - ауық пікірталас тудырып отырған күрделі мәселенің бірі болып саналды. Қазақ даласына ислам дінімен бірге енген араб жазуы он ғасырдан астам қолданыс тапты. Қазақ жерін отарлап алған Ресей патшалығы түркі халықтарын рухани біріктіріп отырған араб жазуының орнына орыс жазуын енгізуді көздеді. Миссионер ғалымдар араб таңбаларының қазақ тілінің дыбыстық жүйесін нақпа-нақ бейнелеудегі олқылықтарын көлденең тартып кириллицаға көшіруге әрекеттенді. XІX ғасыр басындағы қазақ оқығандары сан ғасырлар бойы пайдаланып келген араб таңбаларының кемшіліктерін жоюға тырысты. Олар өз ойларын “Түркістан уәлаяты”, “Дала уәлаяты”, “Айқап”, “Қазақ” сынды басылымдарда ортаға салды. Ғылыми жұмыста кеңес үкіметі орнағанға дейінгі кезеңдегі баспасөздегі әліпби мәселесінің көрінісіне сипаттама беріліп, тың жарияланымдар мен шығармашылығы әлі зерттелмеген қаламгерлердің мақалалары талданады және мұрағат деректерімен айғақталады. Кеңес үкіметі орнағаннан кейін де әліпби мәселесі күн тәртібінен түспегенін сол тұстағы баспасөз материалдарынан көруге болады. Ал, КСРО құрамына енген түркі халықтарын араб таңбаларынан латынға көшіру мәселесі көтерілген тұста қазақ зиялыларының арасында қызу пікірталас туындады. 1923-1929 жылдары қазақ баспасөзі арабшылдар мен латыншылдар пікірталасына кеңінен орын берді. “Еңбекшіқазақ”, “Ақ жол”, “Сары арқа”, “Жаңа мектеп”, “Жаршы” сынды басылымдарда А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытұлы, М. Дулатұлы, Е. Омарұлы, Н. Төреқұлұлы, Ә. Байділдаұлы секілді арыстарымыздың аталған мәселеге қатысты жарияланымдары жарық көрді. Жұмыстан осы арыстарымыздың кириллица жазуымен әлі еш жерде жарық көрмеген тың мақалалармен таныса аласыздар. Қазақ зиялыларының көпшілігінің қарсылығына қарамастан қазақ елі 1929 жылы 24 қаңтарда Қазақстан Орталық кеңес комитеті ІV сессиясының қаулысымен латын қарпіне көшірілді. Жаңа әліпті мерзімді басылымдар арқылы насихаттау бағытында Орталық Жаңа Әліпби Комитеті 1929 жылы “Жаршы” журналын шығарды. Жұмыста Ш. Тоқжігітұлы, Т. Шонанұлы, О. Исаұлы секілді қаламгерлердің жарияланымдарына, “Жаршы” журналының мән-маңызы мен бағыт бағдарына ғылыми сипаттама берілді. 1935 жылы жаңа қаріпті насихаттау мақсатында “Төте оқу” газеті жарық көрді. Аталған басылым 1939 жылдың наурыз айынан 1941 жылдың сәуіріне дейін “Сауатты болуға көмекші” деген атпен шығып келді. 1941 жылы “Жаңа жазу” деп өзгертілді. Әлі қазақ баспасөзінің тарихына енбеген бұл басылым архив қойнауынан алынып алғаш рет ғылыми айналымға түсіп отыр.
1 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
2 Прохоров Е.П. Введение в теорию журналистики. – М.: МГУ, 1995. – 309 с.
3 Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. – 381 б.
4 Назарбаев Н. Қазақстаннның Егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен дамуының сратегиясы. – Алматы: Дәуір, 1992. – 13 б.
5 Қайдар Ә. Кемел елге кемел әліпби керек //Ана тілі. – 1993. – 30 желтоқсан.
6 Байтұрсынов А. Тіл тағлымы. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 148 б.
7 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды.– Алматы: Атамұра, 1993. – 127 б.
8 Амандосов Т.С. Газет жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968. – 43 б.
9 Ыдырысов Т. Шеберлік бастауы. – Алматы: Мектеп, 1984. – 184 б.
10 Ильминский Н.И. Из переписи по вопросу о применении русского алфавита к инородческим языкам. – Казань, 1883 . – С. 20
11 Сұбханбердина Ү. Дала уәлаятының газеті /1895-1899/. – Алматы: Ғылым, 1990. – 584 б.
12 Жанры советской газеты. – М. : Высш. школа, 1972. – 298 с.
13 Амандосов Т.С. Публицистика-дәуір үні. – Алматы: Қазақстан, 1974. – 120 б.
14 Сұбханбердина Ү. Дала уәлаятының газеті: /1899-1902/, –Алматы: Ғылым, 1996. – 213 б.
15 Амандосов Т.С. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968. – 243 б.
16 Барманкулов М.К. Жанры печати, радио и телевидение. – Алматы, 1974. – 125 с.
17 Омашев Н.О. Қазақ радиожурналистикасы. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 264 б.
18 Айқап // Құраст.: Сұбханбердина Ү., Дәуітов С. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. – 366 б.
19 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 364 б.
20 Здоровега В. Слово тоже есть дело. – М.: Мысль, 1979. – 174 с.
21 Байтұрсынов А. Баспа қаріптерді түзету мәселесі // Ақ жол. –1924. – 26 тамыз
22 Аймауытов Ж. Емлені өзгертуге жоба // Еңбекші қазақ. – 1924. – 13 маусым
23 Елдес Омаров. Қазақша жазу жәйі // Еңбекші қазақ. – 1924. – 24 шілде
24 Аймауытов Ж. Жазу мәселесі туралы соңғы сөз // Еңбекші қазақ. – 1924. –17 қаңтар
25 Омаров Е. Жазу мәселесі // Еңбекші қазақ. – 1924. – 16 шілде
26 Аймауытов Ж. Жазу таңбаларымызды азайту туралы // Еңбекші қазақ. – 1924. – 22 ақпан
27 Засурский Я.М. Основные понятия теории журналистики. – М.: МГУ, 1993. – 262 с.
28 Об искусстве полемики. – М.: Политиздат, 1980. – 303 с.
29 Байділдин Ә. Біздің жобамыз // Еңбекші қазақ. – 1924. – 13 маусым.
30 Мұрзаұлы М. Латын белгілерін алу жайынан қосымша // Еңбекші қазақ. – 1924. –18 мамыр.
31 Алдоңғарұлы Е. Әліппе түзеу тақырыпты білімпаздар тобының қаулысы // Еңбекші қазақ. – 1924. – 27 шілде.
32 Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 239 б.
33 Латыншылдың бірі. Қазақ білімділер съезінде латын қарпі // Еңбекші қазақ. – 1924. – 2 шілде.
34 Ыдырысов Т. Баспасөз – өмір айнасы. – Алматы: Қазақстан, 1967. – 204 б.
35 Амандосов Т.С. Журналист және өмір. – Алматы: Қазақстан, 1967. – 278 б.
36 Алдоңғаров Е. Өнердің басы – әліпби // Еңбекші қазақ. – 1926. –12 маусым.
37 Үмбетұлы М. Күмәндіміз // Еңбекші қазақ. – 1926. – 12 қыркүйек
38 Жан Ахмет. Латын әрпі жайында // Еңбекші қазақ. – 1927. – 24 ақпан
39 Төреқұлұлы Н. Тағы да жаңа әліпби туралы // Еңбекші қазақ. – 1927. – 21 ақпан.
40 Жолдыбаев М. Нәзір орынсыз түйрейді // Еңбекші қазақ. – 1927. – 28 ақпан.
41 Байтұрсынұлы А. Түрікшелер құрылтайы // Жаңа мектеп. – 1926. – № 7-8. – 43-50 бб.
42 Байтұрсынов А. Түзетілген әріп // Жаңа мектеп. – 1927. – № 11-12. –27-28 бб.
43 Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. – Алматы: Қазақ университеті, 1996. – 239 б.
44 Байділдин Ә. Жаңа әліпби туралы. – Қызылорда: КазИздат, 1928. – 198 б.
45 Мектеп А. Әліпби – ұлттың рухани келбеті // ҚазҰУ хабаршысы. Журналистика сериясы. – 2002. – № 2(13). – 21-22 бб.
46 Сақ Қ. Ұлттық сана ұйытқысы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 183 б.
47 Ахметұлы І. Әрпіміздің кемшілігін жою қажет // Еңбекші қазақ, – 1928. – 19-шілде.
48 Жандосов О. Еңбекші қара-шаруа әліпби // Еңбекші қазақ. – 1929. – 20 қаңтар.
49 Қазақстан Орталық Комитеті Президиум мәжілісінің протокол көшірмесі // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе 1, іс 2. – 12 б.
50 Орталық Жаңа Әліпби Комитетінің шешімі // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе 1, іс 7. – 17 б.
51 Бегалыұлы С. Жаңа қазақ әліпбиі // Жаршы. – 1929. – № 2-3. – 13-14 бб.
52 Орталық Жаңа Әліпби Комитеті қаулысы // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе 2, – іс 3. – 3 б.
53 Жаңа түрік әліпбиі комитетінің жалпы одақтық президиум мәжілісінің стенографиялық есебі // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе 1, – іс 9. – 16 б.
54 Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. – Алматы: Ғылым, 1994. – 317 б.
55 Тоқжігітұлы Ш. Қазақстанда жаңа әліпби төңкерісі // Жаршы. – 1929. – №1. – 2-4 бб.
56 Левинтов Н.Г. Цифры в преподавании новейшей истории. –М.: Просвещение, 1968. – 263 с.
57 Әкім. Жаңа әліпби қозғалысы // Жаршы. – 1929. – № 4. – 6-7 бб.
58. Шонанұлы Т. С. Ағамалыұлы туралы пікірі // Жаршы. – 1930. – №1(6). – 21-22 бб.
59 Бегалыұлы С . Жаңа қазақ әліпбиі // Жаршы. – 1929. – № 2-3. – 8-9 бб.
60 Телжан Шонанұлы. Одақтық жаңа әліп кіндік комитеті ІІІ-пленум қорытындысы // Жаршы. – 1929. – № 2-3. – 3-4 бб.
61 Қожакеев Т. Жас тілшілер серігі. – Алматы: Рауан, 1991. – 224 б.
62 Шонанұлы Т. Қазақ латыншылдарының тұңғыш конференциясы // Жаршы. – 1929. – №2. – 5-6 бб.
63 Жақан. Ендігі тілек // Жаршы. – 1929. – № 4-5. – 1-2 бб.
64 Шонанұлы Т. Емле кеңесінің қорытындысы // Жаршы. – 1929. – № 4-5. – 4-5 бб.
65 Жаңа әліпби комитетінің кезекті мәжіліс протоколының көшірмесі //ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе1, іс 3. – 14 б.
66 Ғали. Қазақстан орталық жаңа әліп комитетінде // Жаршы. – 1929. – №4-5. – 10-11 бб.
67 Өлкелік Жаңа Әліпби Комитетінің стенографиялық есебі // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе 1, іс4. – 19 б.
68 Марғұлан Ә. Мақаш-қаладағы жиналыс // Жаршы. – 1929. – № 4-5. – 11-12 бб.
69 Руж. Парсы еліндегі жаңа әліп қозғалысы // Жаршы. – 1929. – №4-5. – 9-10 бб.
70 Исаев О. 4-пленум // Жаршы. – 1930. – №1(6). – 10-11 бб.
71 Самат Ағамалыұлы. Жаңа әліп жолында // Жаршы. – 1930. – №1(6). – 10-11 бб.
72 Манайұлы Н. Жаңа әліп және оның Қазақстандағы табысы // Жаршы. – 1930. – № 1(6). – 5-6 бб.
73 Қамшынбек Ж. Кеңес одағындағы жаңа әліптің жеңуі // Жаршы. – 1930. –№1(6). – 7-8 бб.
74 Оталық Жаңа Әліпби Комитетінің қаулысы // ҚР оратлық мұрағаты. Қор 740; тізбе 1, – іс 21. – 28 б.
75 Шованзаде Б. Бірлестірілген әліпті жөндеу мәселесі // Жаршы. – 1930. – №1(6). – 10-11 бб.
76 Қожакеев Т. Сатира негіздері. – Алматы: Санат, 1996. – 463 б.
77 Жаңа түрік әліпби комитетінің жалпыодақтық президиум мәжілісінің стенографиялық есебі // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе1, іс17. – 13 б.
78 Саматов Б. Басылым жайынан // Төте оқу. – 1935. – 20 наурыз.
79 Нұржанов Т. Жаппай сауатты серіктестік // Төте оқу. – 1935. – 10 маусым.
80 Мақатов И. Қазақстан халық комиссарлар кеңесінде // Төте оқу. – 1937. – 4 желтоқсан.
81 Жұматов Ә. Қазақстан халық комиссарлар кеңесінде // Төте оқу. – 1937 . – 22 қаңтар.
82 Сейфуллин С. Қара жүзділер // Төте оқу. –1936. – 29 қыркүйек.
83 Әішев Т. Оқу қыза бастады // Төте оқу. – 1937. – 17 мамыр.
84 Мәтіжанов Е. СССР-дың ауа-райы // Төте оқу. – 1937. – 17 мамыр.
85 Саматов Б. Басылым мақсаттары // Жаңа жазу. – 1941. – 10 сәуір.
86 Усимов С. 1-майға дейін жаңа алфавитпен сауаттанады // Жаңа жазу. – 1941. – 17 сәуір.
87 Жанболатов Ө. Ескермей отыр // Жаңа жазу. – 1941. – 10 сәуір.
88 Нұржанов Т. Парткомның өзі жаңа алфавитпен сауаттанбаған // Жаңа жазу. – 1941. – 24 сәуір.
89 Мақатов И. Асығысы жоқ қой дейді // Жаңа жазу. – 1941. – 24 сәуір.
90 Жұматов Х. Балалардың іш ауруына қарсы күресу керек // Жаңа жазу. –1941. – 22 мамыр.
91 Жұматов Х. Дизентерия // Жаңа жазу. – 1941. – 29 мамыр.
92 Жұматов Х. Іш сүзегі // Жаңа жазу. – 1941. – 19 маусым.
93 НұржановТ. Жұмыста қарқын жоқ // Жаңа жазу. – 1941. – 15 мамыр.
94 Аспандияров А. Жаңа алфавитті үйрену жұмысы тіпті баяу // Жаңа жазу. – 1941 . – 15 мамыр.
95 Қосыбаев Ж. Жаңа алфавитті үйрену жұмысына бақылау күшейтілсін // Жаңа жазу. – 1941. – 22 мамыр.
96 Әбжанов Ж. Мазмұны атына сәйкес емес // Жаңа жазу. – 1941. – 29 мамыр.
97 Жармағамбетов Қ. Халық поэмалары // Жаңа жазу. – 1941. – 26 мамыр.
98 Жармағамбетов Қ. Батырлар жыры // Жаңа жазу. – 1941. – 12 маусым.
99 Жармағамбетов Қ. Абай шығармаларының 1-томы // Жаңа жазу. – 1941. – 19 маусым.
100 Бекхожин Қ. Ленин айбаты // Жаңа жазу. – 1942. – 23 қаңтар.
101 Бекхожин Қ. Келіншек // Жаңа жазу. – 1942. – 10 сәуір.
102 Жармағамбетов Қ. Аманат // Жаңа жазу. – 1941. – 12 қыркүйек.
103 Жармағамбетов Қ. Майданнан хат // Жаңа жазу. – 1941. – 7 қазан.
104 Жармағамбетов Қ. Тілек // Жаңа жазу. – 1941. – 21 қазан.
105 Жармағамбетов Қ. Кек // Жаңа жазу. – 1941. – 28 қазан.
106 Жармағамбетов Қ. Гранатты бала // Жаңа жазу. – 1941. – 3 қараша.
107 Юрьев А. Новый алфавит – новая культура // Известия. – 1941. – 13 июнь.
108 Бекниязов Т. Халықаралық журналистиканың дамуы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 234 б.
109 Омашұлы Н. Жол үстінде – журналист. – Алматы: Атамұра, 1999. – 168 б.
110 Қайдар Ә. Сабырлы саясаттың салиқалы шешімі // Егемен Қазақстан. −2006.− 1 желтоқсан.
111 Бөлеген Ә, Төрехан Ә., Алтай М. Қазаққа қандай алфавит керек // Зерде. – 1996. – №3-4. – 15-17 бб.
112 Сыздық Р. Жаңа жазуға көшуіміз керек: бірақ оған емле ережелеі дайын емес // Қазақ әдебиеті. – 1998. – 20 қаңтар.
113 Қордабаев Т. Әліппені өзгерткеннен не ұтамыз // Халық кеңесі. – 1994. – 17 сәуір.
114 Алтай М. Әліпбиді ауыстыру заман талабы // Заман Қазақстан. –1996. –17 мамыр.
115 Баубекова Б. Всеобщая компьютеризация страны или как нам сохранить язык // Новое поколение. – 1996. – 1 март.
116 Бөлеген Ә., Төрехан Б. Алфавитті ауыстыру заман талабы // Егемен Қазақстан. – 1999. – 17 қыркүйек.
117 Алтай М., Бөлеген Ә. Қазақ әліпбиі қандай болуы керек // Түркістан. – 1996. – 25 қараша.
118 Бөлеген Ә., Төрехан Б. Жаңа әліпби қандай болу керек // Заман Қазақстан. – 1996. – 9 тамыз.
119 Жиенбай Ә. Латын әліпбиімен лебіз білдірсек // Қазақ елі. – 1997. – 14 наурыз..
120 Құныпияев Қ. Латын алфавиті лайықты ма // Заң. – 1996. – 28 ақпан
121 Мұңайтбасов Б. Күрделендіріп керегі жоқ // Түркістан. – 1998. – 20 мамыр.
122 Ученова В.В. Основные направления разработки теории публицистики. – М.: МГУ, 1971. – 137 с.
123 Ақатай С. Латынға көшсек екен // Заман Қазақстан. – 2001. – 9 сәуір
124 Қайдар Ә.Жаңа қазақ әліпбиінің соңғы нұсқасы // Егемен Қазақстан. – 2000. – 29 шілде.
125 Түңдікбаев Ж. Жобалардың тиімдісі // Ана тілі. – 2000. – 7 қыркүйек.
126 Жамалбекұлы Е. Менің жобам – ең тиімді // Ана тілі. – 2000. – 7 қыркүйек.
127 Жанділда А. Күрмектерді көбейтпейік //Ана тілі. – 2000. – 7 қыркүйек.
128 Сейітұлы О., Бегалыұлы С. Жаңа қазақ әліпбиі керек // Ана тілі. – 2000. – 25 қазан.
129 Қайдар Ә. Жеті жыл жыр болған жазу жайында // Егемен Қазақстан. – 2000. – 16 маусым.
130 Шәріпбаев А. Латынсыз, компьютерсіз көзіміз ашылмайды // Егемен Қазақстан. – 2000. – 27 желтоқсан.
131 Жанболатов С. Латын әліпбиі негізіндегі жазуымыз жайлы таңдау // Ағайын. – 2001. – №1. – 5-6 бб.
132 Қырықбай Н.Қазақ үшін әріп 26 латын әрпімен тізілген жаңа қазақ әліпнамасы // Ағайын. – 2001. – №3. – 8-9 бб.
133 Бәкіров М. Орыс әліпбиі опық жегізбей ме // Қазақ елі. – 2002. –14 қараша.
134 Бейсенбайұлы Ж. Латынша бағымыз үшін қажет // Егемен Қазақстан. − 2006. − 18 қараша.
135 Тертычный А. Жанры периодической печати. Москва: Аспект Пресс, 2006. − 320с.
136 Сейдімбек А. Әліпби ауыстыру тарих алдындағы жауапкершілік // Ана тілі. − 2006. − 28 қараша.
137 Жүнісбеков С. Латын әрпіне көшу уақыт талабы // Дала мен қала. − 2006. − 29 желтоқсан.
138 Тәж-Мұрат М. LATІN: Бір адым алға ма, әлде екі адым кейін бе // Ана тілі. − 2007. − 18 қаңтар.
139 Мельник Г. С., Ким М. Н. Методы журналистики. Санкт-Петербург: Издательство Михайлова, 2006. − 272с.
140 Қазақ /Құраст.: Сұбханбердина Ү., Дәуітов С., Сахов Қ. Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 584 б.
141 Ахметова Р. Әліпби тағдыры: бүгін және ертең // Ақиқат. – 1992. – №3. – 16-17 бб.
142 Әбілқасымов Б. Тарих тағлымын ескерсек // Ақиқат. – 1995. – № 67. – 12-13 бб.
143 Мырзахметов М. Әріптер неге өзгерген // Жас қазақ. – 1992. –27 ақпан.
144 Жүнісбеков Ә. Төл жазусыз түгелдік болмас // Ана тілі. – 1992. – 22 мамыр.
145 Есенқұлов А. Әліпби өзгерту оңай емес // Халық кеңесі. – 1992. – 16 маусым.
146 Балхаев К. Төте жазу - төл жазуымыз // Шалқар. – 1994. – 21 қаңтар.
147 Әміров С. Жазудың ұлттық үлгісі // Шалқар. – 1994. – 12 қазан
148 Жалбағай Е. Тағы да төте жазу туралы // Шалқар. – 1996. – 17 мамырг
149 Толыбаев Қ. Қазақ жазуының төл таңбасы // Шалқар. – 1998. – 10 сәуір.
150 Алдамжар Б. Парсылар неге латынды қабылдамады // Заң. – 1996. – 16 наурыз.
151 Ертуған А. Келер ғасырға кемел әліпби қажет // Түркістан. – 1999. – 3 ақпан.
152 Садырбайұы С. Реформаға әуесқойлық // Қазақ әдебиеті. – 2000. – 23 маусым.
153 Сапархан М. Ахметтің ақ жолы адастырмайды // Ана тілі. – 2000. – 7 қыркүйек.
154 Жақып Н. Түбінде ежелгі түркілікке көшеміз ғой // Ана тілі. – 2000. – 7 қыркүйек.
155 Шүкірұлы С. Әліпби өзгертуге әзірміз бе // Ана тілі. – 2000. – 7 қыркүйек.
156 Нұржекеұлы Б. Жаңа жазуға көшу – барыңды жоғалту // Егемен Қазақстан. – 2000. – 5 желтоқсан
157 Сәбитұлы А. Қате жолға түспейік // Ана тілі. – 2002. – 18 шілде.
158 Асанов Ж. Латынға көшу баянсыз тірлік // Егемен Қазақстан. – 2000. – 27 желтоқсан.
159 Қондыбаев С. Бір академик, бір мүдделі топтың айтқанымен тіл мәселесі шешілмейді немесе тағы да қазақтың латындық әліпбиі жөнінде // Жас алаш. – 2001. – 23 маусым.
160 Жамалов Қ. Жазба деректер – рухани байлығымыз // Қазақстан мектебі. – 2001. – 17 қараша.
161 Мектеп А. Ежелгі руна жазуы мемлекеттігіміздің рәмізі // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 16 мамыр.
162 Мектеп А. От. Отбасы. Отан // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 5 шілде.
163 Мектеп А. Руника жазуының генезис немесе пішін таблицасы ежелгі құпия ілім // Ана тілі. – 2001. – 6 ақпан.
164 Мектеп А. Әліпби – ұлттың рухани келбеті // ҚазҰУ хабаршысы. – 2002. – №2(13). – 12-13 бб.
165 Бегуллах Ә. Ибн Алдамжар әл-Дөйти. Латнға исраил көше ме? // Ана тілі. − 2007. − 1 ақпан.
166 Шүкір С. Белсенділік емес, байсалдылық керек іс // Ана тілі. − 2006. − 9 қараша.
167 Баялиева Д. Қазіргі қазақ баспасөзіндегі ұлттық мәдениет, салт-дәстүр және тіл мен стиль мәселесі. Қарағанды. − 1999. − 150 б.
168 Төреханов Ә. Түбегейлілікті ойласақ // Ана тілі. − 2006. − 16 қараша.
169 Мектеп А. Біздің бір ғана мәңгілік төлтума жазуымыз бар. Ол – руна жазуы // 50/50. − 2006. − 1 желтоқсан.
170 Жалпы Одақтық жаңа әліпби комитетінің қаулысы // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе 2, іс7. – 19 б.
171 Өлкелік Партия Комитетінің қаулысы // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе 1, іс 19. – 26 б.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОК 070: 81' 351 ... ... ... ... ... ... ... жазылу мәселелері
10.01.10 – журналистика
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған
диссертация
Ғылыми
жетекші
филология
ғылымдарының кандидаты,
доцент
Қ.Ө. Сақ
Қазақстан Республикасы
Алматы, ... |3 |
|1 АЛАШ ... ... ... ... | ... Араб таңбалары туралы баспасөз материалдары: мазмұн мен ... | ... |13 ... | ... ... ... көшуге байланысты жарық көрген басылымдар мен | |
|жарияланымдар ... |44 ... ... | |
|2 ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНДА ӘЛІПБИ МӘСЕЛЕСІНІҢ КӨТЕРІЛУІ | ... ... ... ... публицистердің шығармашылық ізденістері | |
|…………………………………………………………………. |81 ... ... ... жақтаушылар пікірлерінің мерзімді басылымдарда | |
|берілуі ……………………………………………………………………... |111 ... ... |140 ... ... ... |146 |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | ... ... сипаттамасы. Ғылым - білімнің есігін ашатын кілті
іспеттес жазу - сызудың ... ... ... зор. Өз ... ... дер ... көтеріп отыратын қазақ баспасөзінің
назарынан әліпби мәселесі тыс қалған ... ... ... ... ... ... ауық - ауық ... тудырып отырған күрделі мәселенің
бірі болып саналды. Қазақ даласына ислам ... ... ... араб ... ... ... ... тапты. Қазақ жерін отарлап алған Ресей патшалығы
түркі халықтарын рухани біріктіріп ... араб ... ... ... ... көздеді. Миссионер ғалымдар араб ... ... ... ... ... бейнелеудегі олқылықтарын көлденең
тартып кириллицаға ... ... XІX ... ... қазақ
оқығандары сан ғасырлар бойы пайдаланып ... араб ... ... ... Олар өз ... ... уәлаяты”, “Дала
уәлаяты”, “Айқап”, “Қазақ” сынды басылымдарда ортаға салды. Ғылыми жұмыста
кеңес үкіметі орнағанға ... ... ... ... ... ... ... тың жарияланымдар мен шығармашылығы әлі
зерттелмеген қаламгерлердің мақалалары талданады және мұрағат деректерімен
айғақталады. ... ... ... ... де әліпби мәселесі күн
тәртібінен түспегенін сол тұстағы баспасөз материалдарынан көруге болады.
Ал, КСРО ... ... ... ... араб ... ... көшіру
мәселесі көтерілген тұста қазақ зиялыларының арасында қызу пікірталас
туындады. 1923-1929 ... ... ... ... мен ... ... орын ... “Еңбекшіқазақ”, “Ақ жол”, “Сары арқа”,
“Жаңа мектеп”, “Жаршы” сынды басылымдарда А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытұлы,
М. ... Е. ... Н. ... Ә. ... ... ... ... қатысты жарияланымдары жарық көрді.
Жұмыстан осы арыстарымыздың кириллица жазуымен әлі еш жерде жарық ... ... ... ... ... зиялыларының көпшілігінің
қарсылығына қарамастан қазақ елі 1929 жылы 24 қаңтарда ... ... ... ІV ... ... латын қарпіне көшірілді. Жаңа
әліпті мерзімді басылымдар арқылы насихаттау бағытында Орталық ... ... 1929 жылы ... ... ... ... Ш.
Тоқжігітұлы, Т. Шонанұлы, О. Исаұлы ... ... ... ... ... мен бағыт бағдарына ғылыми
сипаттама берілді. 1935 жылы жаңа қаріпті ... ... ... оқу”
газеті жарық көрді. Аталған басылым 1939 жылдың наурыз айынан 1941 ... ... ... ... ... ... атпен шығып келді. 1941 жылы
“Жаңа жазу” деп өзгертілді. Әлі қазақ ... ... ... ... ... ... ... алғаш рет ғылыми айналымға түсіп отыр.
Жұмыста 1937 жылы кеңес үкіметінің елімізді ... ... ... ... ... ... сараптама жасалынады. Еліміз
тәуелсіздік алғаннан кейінгі әліпби мәселесінің қайта көтерілуінің саяси-
рухани ... ... ... ... баға беріледі.
Тақырыптың өзектілігі. Тарих беттеріне үңілсек, қай кезде де ... ... ... ... “өмір айнасы” – публицистика алдыңғы шепке
шығып, жолбасшылық роль атқара білген. Сан алуан қоғамдық ... ... ... дәуірінде, яғни өткен ғасыр басында дүниеге келген түрлі
басылымдар арқылы ... үнін ... сөз ... ... ... бола
алады. Публицистикаға қазақ тілінде ең ... ... ... ... ... ... мәселе жайын сөйлейтін сөз болғандықтан
күндегі шығып тұрған газет-журнал жүзінде шығады. Көсемсөз әлеуметке
басшылық есебінде ... сөз ... жұрт ... мәні зор ... ... ... ... түзейді, теріс басшылық қылса әлеуметті
адастырады. Солай болған соң көсемсөз ... ... ... ... ... ... көсем, білімді адам болуға керек” [1, 224 б.], ... ... ... үні, өмір айнасы ғана емес, қоғамдық сананы
қалыптастырушы алып күш ... ... ... ... ... зерттеудің, қоғамдағы болмыс-құбылысты ... ... түрі ... табылады. Мәскеу мемлекеттік университетінің
профессоры Е.П. Прохоровтың ... ... ... ... ... ... ... бірге жасасып келеді (алғашқы қауымдық
құрылыстағы ойлау мен дыбыстау әдісінің ...... ... [2, 229 ... ... ... ... журналистиканың, баспасөздің
қоғамдағы ролі мен мән-маңызын терең сезінген. Қарымды қаламгер М. Дулатов
“Қай жұрттың баспасөзі ... ... сол ... өзі де ... өзі де
өнерлі екендігі көрінеді, яки қай жұрт ... ... оның ... ... ... ... анық” [3], – деп баспасөз қадірін дәріптеген. Бүгінгі
күнде де қоғамдық сананың қозғаушы күші, төртінші билік тізгінін ... өз ... ... жоқ. ... еліміздің келелі мәселелерін көтеріп,
оны шешуде белсенділік танытып, халықтың жоғын жоқтап, мұңын мұңдаушылық
ардақты да ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің
“Қазақстанның егеменді мемлекет ... ... мен ... атты ... ... ... тәуелсіз БАҚ-сыз ақылға
сыйымсыз болар еді. Сонымен бірге, ... ... пен ... ... әрі ... күшін сезінуі әлеуметтік
жауапкершілігі болуы тиіс. Нақ ... ... ... ... ... өкімет құралдары қоғамдық пікірді зерттейді және өзінің іс-
қимылын соған сәйкес түзетіп отырады”, – деген болатын [4, 12 ... өз ... ... проблемаларын көтере білген қазақ
баспасөзінің бетінен әліпби мәселесі, ол жайындағы қызу пікірталастар ауық-
ауық көрініс ... ... ... ... әліпби әрбір халықтың рухани
және мәдени ... ... даму ... ... аса зор ... ... құбылыстың бірінен саналады. Оның ... мен ... даму ... ... өзгеріске ұшыраған өзіндік тарихы
бар. Түркі халықтарының әліпбиі отарлаушы елдердің жойқын ... ... ... ұшырап, тағдыр тәлкегін бастан кешірді. Еліміз тәуелсіздік
алғаннан кейін жазу алмастыру мәселесі тағы күн ... ... ... әр ... ... баспасөз бетінде көрініс берді.
1993-жылы 30-желтоқсанда белгілі филолог Әбдуәли ... ... ... ... елге, кемел әліпби керек” [5] – ... ... ашық ... ... ... ... ... болатын. Осы
ұсыныстан кейін әліпби ауыстыру мәселесіне қатысты баспасөзімізде ... ... ... орын алды:
Біріншісі: латын таңбаларына көшуді ұсынушылар; екіншісі, кириллица
таңбасында қалуды жөн көретіндер пікірі; ... ... ... төте ... ... ... ... төртіншісі, көне түркі
жазуына көшуді қолдайтындар.
Он жылға жуық уақыт баспасөз бетінде ... ... ... ондағы
проблемалық, публицистикалық мақалаларды сұрыптап, жанрлық, ... ... ... ғылыми сараптама жасау зерттеудің ... ... ... ... ... ... ХХ ғасыр басындағы
баспасөзімізде де орын алған болатын. Қазақ арасына ислам ... ... араб ... өзге ... ... сияқты, біз де өткен ғасырдың
отызыншы жылдарына дейін ресми қолданып ... ХІХ ... ... Ресей империясы қазақ даласын саяси-экономикалық жағынан толық
игерумен қатар, сахара ... ... ... ... көздеді. Бұл бағдарлама жоспарлы түрде жүзеге ... ... ... ... ... ... ... мен діни
әдебиеттерді тарата бастады. Олар қазақ тілінің ... ... ... араб ... олқы ... ... ... кириллицаға
көшіруге тырысып бақты.
Патша үкіметінің миссионерлік саясатының шешуші ... ... ... араб ... ... ... орыс жазу ... енгізу екенін сол
дәуірдің алдыңғы қатарлы өкілдері терең сезініп, оған табанды түрде қарсы
күресті.
1913 жылы ... ... ... А. ... ... [6] ... ... “... қазақты орысқа аударамыз деген пікір
бәрін бүлдіріп отырған. Сол ... ... ... тілін жоғалтып, орыс
тіліне түсіреміз дейді, қазақ тұтынып отырған араб қарпін тастатып, орыс
қарпін алдырамыз ... Сол үшін ... ана ... ... орыс тілімен
оқысын, ана тілімен оқыса да, орыс қарпімен оқысын дейді. Үкіметке керегі
мемлекеттегі жұрттың бәрі де бір ... бір ... бір ... ... ал
халыққа керегі – өз діні, тілі, жазуы сақталуы”, – деп қазақтың дініне,
тіліне, жазуына ... келе ... ... ... төңкерісінің жеңісінен қазақ зиялыларының көпшілігі үлкен ... ... ... араб ... ... ... алмастыруы араб
қарпін кириллицаға ауыстыруды көздеген патша үкіметінің миссионерлік
саясатын жалғастырудың жасырын тәсілдерінің бірі ... ... бірі ... ... ... орыс ... көшіріп жіберу, миссионерлік
патша үкіметінің саясатынан хабардар зиялы қауымның наразылығын тудыратыны
белгілі. ... ... бір ... ... ... ... ... жіберу үшін, латын таңбаларына көшіргендері онсыз да сансыраған
халықты рухани тоқырауға ұшыратты.
Латын жазуына көшуге түркі ... ... ... ... ... ... ... А. Байтұрсынұлы бастаған қазақ зиялылары
бұл саясаттың түпкі саяси идеологиялық мақсатын ... ... ... алу ... ... шара ... бәрі бір ... түбінде
орыстандырудың кілті – орыс алфавитіне түсіретінін олар жақсы білді.
Араб жазуын А. ... ... ... ... ... ... ең
озық жүйе деп таныса да күштеу саясаты өз дегеніне жетіп тынды. Өйткені,
латыншаға қарсыларға айып тағылып, заң ... ... ... ел жергілікті халықтың тілін, дінін, жазуын жоятыны, ... мен ... ... ... тарихтан мәлім. Бұл саяси шараның
астарын әдебиетші ғалым Мекемтас Мырзахметов былай ... ... ... ... ... ұзақ уақыт уыстан шығармай
ұстаудың кілті – қара күште емес, олардың ... ... ... ... ... үшін, олардың азаматтық сезімімен ұлттық санасының оянуына
жол бермейтін сенімді кедергі қоюды көздеуінде жатыр. Осы себепті ұрпақтан-
ұрпаққа ауысып дәстүрлі ... таба ... ... ... жадын үзудің,
оны келмеске жіберудің шешуші буыны – сол ... ... ... ... жазу ... ... ... басталады” [7, 123 б.].
Әр халықтың салт-санасына, тұрмыс-тіршілігіне сәйкес ... ... ... ... ... рухани мұралардың алтын діңгегі іспеттес
әліпбидің қоғамдық құндылығы зор.
1920-1929 ... ... ... бетінде көрініс тапқан
пікірталас осы еңбекке дейін еш жерде зерттеліп, бағасын ... ... ... ... ... ... ашу мен баспасөздегі
көрінісіне ғылыми баға беру біздің еншімізге тиіп ... ... және оның ... ... ауысуына байланысты
пікірталастың мерзімді басылымдарда көрініс табуының саяси-идеологиялық
маңызы зор. Бүгінгі таңда ... ... ... мәселесі әлі шешілген жоқ.
Саяси-әлеуметтік және идеологиялық жағынан қай әріп қазаққа тиімді екенін
зерттеуді өмірдің өзі талап етіп отыр.
Диссертация тақырыбының ... ... ... ... және ... ... ... бетінде көрініс
берген әліпби мәселесі төңірегіндегі пікірталас осы уақытқа ... ... ... ... ... қазан төңкерісіне дейінгі қазақ баспасөзінің
беттерінде де көрініс берді. Қазақ ... ... ... ... ... ... сол қалпында қазақ тілінің дыбыстың жүйесіне сәйкес келмеді. Бұл
құбылыс сауат ашу, баспахана істеріне кедергі келтірді. Осы ... Р. ... Д. ... секілді қаламгерлердің «Түркістан
уәлаятының газетің, «Дала уәлаятының газетің басылымдарында проблемалық
мақалалары жарық көрді.
Араб таңбаларының негізінде қазақ ... ... ... ғалым
Ахмет Байтұрсынұлының еңбегі сол тұстағы ... ... үшін ... ... ... Ол ... әліпби бірнеше мәрте жарық көріп,
сауат ашу ісін ... ... ... орнағаннан кейін одақ құрамындағы түркі халықтарын латын
таңбаларына көшіру мәселесі ... ... ... зиялылары мерзімді
баспасөз бетінде сегіз жылға жуық ... ... ... ... ... ... ... ұстанымдары 1927 жылы Қызылордада
жарық көрген “Әліпби айтысы” жинағына енгізілген. ... ... ... әліппе неге керек?” (Москва, 1924 ж), ... ... ... ... ... 1928 ж), ... ... 1926 ж) атты еңбектерінде сол тұстағы қазақ
үшін қай әліпби тиімді ... ... ... ... пікірталас жайында Кеңес дәуірінде жүйелі ... ... емес еді. ... ... еңбектер кездеседі. Профессор Т.
Қожакеев «Жыл құстарың атты ... ХХ ... ... ... баға берген тұсынды Нәзір Төреқұлов пен Молдағали
Жолдыбаевтың әліпби мәселесі ... ... ... айта ... ... ... М. ... С. Садырбайұлы, Б.
Нұржекеұлы, Б. Алдамжар, С. ... А. ... ... ... ... ... астарын, рухани-мәдени зардаптарын
жекелеген ғылыми мақалаларында қарастырған.
Ал, жалпы тіл ғылымы түрғысынан ... Р. ... Т. ... ... А. ... Ж. Түймебаев, Ж. Бапыш, С. ... ... ... ... ... мәселесінің қазақ баспасөзіндегі көрінісі тұңғыш зерттеліп
отыр. ... ... ... ... ... жанрлық,
формалық, тіл-стильдік сипатына, қаламгерлер шеберлігіне алғаш ... ... ... ... тұста жаңа әліпбиді насихаттау бағытында ... ... да ... рет ... ... ... ... жаңалығы.
Бұл әліпби ауыстырудың саяси-идеологиялық маңызы мен тарихи
кезеңдерінің ... ... ... ... ... стильдік ерекшеліктеріне ғылыми тұрғыда баға беруде ... ... ... болып табылады.
– 1920-1929 жылдардағы мерзімді басылымдарда көрініс тапқан ... ... ... рет зерттеліп, баға беріліп, ғылыми
айналымға еніп отыр.
– ХХ-ғасыр ... ... ... “Ақ жол”, “Еңбекші
қазақ” газеттерінде бүгінгі жазуымызбен еш жерде ... ... ... ... қойған, бұрын белгісіз болып келген мақалалары жүйелі
жинастырылып, алғаш талданады;
– Кеңес үкіметінің қаріп ... ... ... ... қарсы
шыққан А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытұлы, М. Дулатұлы, Қ. Кемеңгерұлы, Ә.
Бөкейханұлы сынды ... ... ... мен орынды дәлелдеріне
сараптама жасалды. ... ... ... астар негізі, өзіндік
көзқарастары, проблемалық мәселелерді шешу ... ой ... 1930 ... ... ... көшкеннен кейінгі халықтың рухани
жағдайы және сол ... көзі ашық ... ... ... сіңірген еңбектерінің ескерілмей, ұмытылып қалған тұстары
ашылып, баға беріледі. Яғни, халық ... ... ... ... аз
мерзім ішінде жарық көрген әліпби, оқу ... ... ... 1935 жылы жаңа ... ... мақсатында “Төте оқу” газеті
жарық көргені, ал 1939 ... ... ... 1941 ... ... ... болуға көмекші” деген атпен шығып, 1941 жылы “Жаңа ... ... ... ... ... ... зерттеліп, ондағы
публицистер жарияланымдары таратыла талданды. 8 жылдық тарихы бар газетті
қазақ ... ... ... ... ... ғылыми тұжырым
жасалынды;
– 1937 жылы кеңес үкіметінің қазақ елін кириллицаға көшіруінің ... ... ... ... ... 1993 жылы ... мәселесінің қайта көтерілуінің саяси-рухани
себептері ашылады. Әліпби айтысының баспасөздегі ... баға ... ... ... стильдік ерекшеліктері талданады.
Диссертациялық жұмыстың мақсаты мен міндеттері.
Қазақ баспасөзіндегі әліпби ... ... ... мұрағат
материалдары негізінде объективті түрде ... ... ... ... ... ... ... ашу, осы тақырыпта
қалам тербеген публицистердің шығармашылық шеберліктерін айшықтау ... ... ... ... Ол ... ... алдымызға
тартты:
– қазақ баспасөзінде әр кезеңде ауық-ауық көрініс берген ... ... ... ... жарияланымдардың мазмұндық, жанрлық,
стильдік ерекшеліктеріне ғылыми тұрғыдан баға беру;
– қазақ публицистерінің әліпби тақырыбын жазу ерекшеліктерін жан-жақты
зерттеп, ғылыми тұжырымдар ... ... ... жанрлық,
композициялық - құрылымдық, стильдік түр-тұрпатын анықтау;
– Әліпбидің рухани-мұралық маңызы мен ... ... ... ХХ ... ... ... ауыстыру мәселесіне қатысты пікірлерін
баспасөзде жиі жариялаған Ахмет Байтұрсынов, Міржақып ... ... ... ... Елдес Омаров ... ... ... ... ... ... сараптама жасау.
Олардың қаламгерлік шеберліктерінің қайталанбас айшықты тұстарына анықтап,
айқындау;
– Бүгінгі баспасөзіміздегі әліпби мәселесінің көтерілу деңгейіне ... ... ... ашу, ... ... жазу ... бағалап, тұжырым жасау. Орынды-орынсыз пікірлердің дұрыс-
бұрыстығын айыру, ғылыми ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерін анықтап, саяси-
астарын аша отырып, баспасөз мақалаларын жүйелеу.
Диссертацияның теориялық және әдіснамалық ... ... жазу ... ... ... ... ... тәжірибесі хақында елеулі еңбектер жазған ғалымдар А. Байтұрсынов, ... М. ... Е. ... ... Алаш публицистерінің әліпби
мәселесі туралы келелі проблемалық мақалаларын негізге алдық. Латын
таңбасына ... ... ... ... 1927 ... ... ... тақырыппен жарық көрді. Сондай-ақ, Н.
Төреқұловтың “Жаңа әліппе неге керек”(Москва, 1924 жыл), Ә. ... ... ... 1926 ж), ... ... туралы”
(Қызылорда, 1928 ж) атты ғылыми еңбектері пайдаланылды.
Зерттеліп отырған тақырыптың ... ... үшін ... ... мен ... және ... жайында еңбектер
жазған көрнекті ғалымдар А. Байтұрсынұлы, Б. Кенжебаев, Х. Бекхожин, Т.
Амандосов, Т. ... Т. ... Ш. ... М. ... ... С. Қозыбаев т.б. сондай-ақ, журналистиканың, оның ... сан ... ... ... ... ... М.Е.
Кольцов, Е.П. Прохоров, В.М. Горохов, В.В. Ученова, Е.Н. ... ... ... ... еңбектерін де негізге алдық.
Жұмыстың теориялық және тәжірибелік маңызы.
Әліпби ... ... ... мен оған ... ... орын алуының саяси-идеологиялық себептері мол. Оның пробле-
маларын әлденеше қырынан зерттеуге болады. Әліпби ... үн ... ... ... ... шеберліктің озық үлгісін
көрсете білген. Олардың әрқайсысының қазақ журналистикасында өзіндік орны
бар.
Сталиндік сыңаржақ саясаттың ... ... ... ... дәлелдерін, болжамдарын, болашақта әліпби таңдау сәтінде ескеріп,
тәжірибе жүзінде жүзеге асыруға болады.
Зерттеудің негізгі ... ... ... ... ... баспасөз теориясы мен тәжірибесі жөнінде жоғарғы оқу орындарындағы
оқылатын жалпы пәндер мен арнаулы ... ... ... ... ... тарихи кезеңдерде туындаған пікірталас оның мерзімді
басылымдарындағы көрінісі, ХХ ғасыр басындағы публицис-тер шығармашылығы
мен жекелеген ... ... ... ... ... ғылыми библиографиялық негіз бола алады.
Ғылыми жұмыстың негізгі зерттеу нысаны.
Жұмысты жазу барысында ХХ ... ... ... ... “Қазақ”, “Ақ
жол”, “Сарыарқа”, “Еңбекші қазақ”, “Төте оқу”, “Жаңа ... ... ... ... ... журналдарындағы мақалаларды зерттеудің негізгі
нысаны етіп алдық.
Қазақстан Республикасы ғылым ... ... ... ... ... ... және сирек қолжазбалар қорларында
сақталған, Қазақстан Республикасы Президенті ... ҚР ... ... ... ... ... деректік маңызы бар
мәліметтер, сондай-ақ жеке авторлардың кітаптары ... түп ... ... ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
1 Ресей патшалығы қазақ жерін отарлап алған соң қазақ елінің ел билеу
жүйесі мен рухани дүниесіне қол сұға ... ... елін ... ... ... ол халықтарды рухани жағынан біріктіріп отырған,
бір емлеге негізделген араб жазуының орнына орыс жазуының әріп ... ... - ... ... алысты көздеген миссионерлік мақсат
ретінде алға қойылды. Патша үкіметінің ... ... ... ... саналатын тәсілі араб жазуының орнына, біртіндеп орыс жазу
таңбасын енгізу екенін сол дәуірдің алдыңғы қатарлы өкілдері түсініп, ... ... ... күресті. Сол тұстағы қазақ зиялыларының әліпби
мәселесін көтерген жарияланымдары әліпби ... ... ... ... Р. ... Д. Сұлтанғазин сынды қаламгерлердің шығармашылық
шеберлігі бүгінгі қаламгерлерге де үлкен мектеп.
2 1920-1929 жылдардағы мерзімді басылымдарда көрініс ... ... ... ... мәні зор. ... пікірталаста Алаш
арыстарының Кеңес үкіметінің керітартпа саясатына ашық ... ... ... ... халқына деген жанашырлықтары,
ұлтына деген шексіз сүйіспеншіліктері байқалады. Бүгінгі баспасөздегі
әліпби мәселесі туралы ... ... ... ой ... ... ... ... ХХ-ғасыр басындағы публицистеріміздің “Сарыарқа”, “Ақ жол”, “Еңбекші
қазақ” газеттерінде бүгінгі жазуымызбен еш ... ... ... ... қалып қойған, бұрын белгісіз болып келген мақалалары бүгінгі
ұрпақ үшін рухани мол ... ... ... ... ... ... ... түрде қарсы
шыққан А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытұлы, М. Дулатұлы, Қ. Кемеңгерұлы, Ә.
Бөкейханұлы сынды арыстарымыздың ... ... мен ... ... әліпби мәселесі туралы пікірталастырушыларға сарқылмас сабақ.
Олардың мақалаларындағы саяси астар ... ... ... ... шешу ... ой тұжырымдары - құнды таным һәм
тағлым.
5 1930 ... ... ... ... ... халықтың рухани
жағдайы және сол кездегі көзі ашық ... ... ... ... ... ... ұмытылып қалған тұстары
мерзімді баспасөзден, мұрағат сөрелерінен алынды. Яғни, халық ... ... ... аз ... ... жарық көрген әліпби, оқу
құралдарының ... ... үшін ... ... 1935 жылы жаңа қаріпті насихаттау мақсатында “Төте оқу” газеті жарық
көрді. ... ... 1939 ... ... ... 1941 ... ... “Сауатты болуға көмекші” деген атпен шығып келді. 1941 жылы ... деп ... Осы ... ... ... алынып, ондағы
публицистер жарияланымдары алғаш рет ғылыми айналымға еніп отыр. Сегіз
жылдық тарихы бар ... ... ... қазақ баспасөзінің тарихына енгізу
керек.
7 Тағы да әліпби таңдау мәселесі бүгінгі ... ... тиіп ... ... зор кезеңде біздерге 1937 жылы кеңес ... ... ... ... ... ... ашу, сараптама жасау өте қажет.
Себебі ... ... ... ... дұрыс. Қазақ баспасөзі шешуші сәтте
қандай міндет атқарады. ХХ ... ... дәл ... ... құбылыс
тұсында қазақ баспасөзі өз міндетін абыроймен атқара алды ма? Әлде мүлт
кеткен тұсы болды ма деген сауалдарға ... ... ... ... ... 1993 жылы ... мәселесінің қайта көтерілуінің саяси-рухани
себептерін ашу, әліпби пікірталасының баспасөздегі көрінісіне баға ... ... ... ... ерекшеліктерін талдау бүгінгі күні
де қызу пікірталас өзегіне айналып тұрған тұста қазақ қаламгерлері үшін
құнды дүние болмақ.
Зерттеудің ... ... ... ... ... типологиялық, теориялық
талдау, баяндау, салыстыру, баға беру, дәлелдеу, ғылыми тұжырымдап,
дәйектеу ... ... ... ... мен ... ... жұмыстың негізгі нәтижелері мен қорытындылары
Қазазқстан Республикасы Білім және ... ... ... және
аттестаттау комитеті бекіткен ғылыми басылымдар мен республикалық және
халықаралық конференциялар жинақтарында жарық ... ... ... ... ... ... университеті
журналистика факультетінің мерзімді баспасөз, журналистика тарихы,
тележурналистика, баспа ісі және ... ... ... және ... ... ... мәжілісінде талқыланып,
қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы.
Диссертация кіріспе мен қорытындыдан, негізгі екі бөлімнен тұрады.
Жұмыс соңында пайдаланылған ... мен ... ... беріледі. Кіріспеде тақырыптың өзектілігі мен мәселенің зерттелу
деңгейі айтылады және нысанасы көрсетіліп, ... мен ... ... ... ... ... ... мәні
айқындалады.
Бірінші тарау “Алаш публицистернің әліпби туралы пікірталасы” деп
аталады. Тараудың “Араб таңбалары ... ... ... ... ... ... атты ... Д. Сұлтанғазин, Р. Дүйсебаев, А.
Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, Е. ... Ж. ... ... ... ... ... ... “Айқап”, “Еңбекші
қазақ” т.б. сынды басылымдарда жарық көрген халық ағарту шараларын ... ... ... ... ... төрт ... болып жазылып, хат
танытуға қиындық туғызған жазу таңбаларын бір жүйеге түсіру мақсатында
жазылған проблемалық ... ... ... ... ... кейін, баспа ісін дамыту, жазу машинкаларын
жетілдіру шаралары күн тәртібіне шықты. Осындай өнер құралдарына орнатуда
араб таңбалары бірқатар қиындықтар ... Осы ... ... ... ... ізденіп, зерттеп, сол кездегі баспасөзге мақалалар
жариялады. Осындай мақалалар анықталып, талданады.
Осы ... ... ... ... байланысты жарық көрген басылымдар
мен жарияланымдар” атты бөлімшесінде латын таңбаларын жұртшылыққа
таныстыру, ... ... 1929 жылы ... ... ... Жаңа әліпби
комитеті “Жаршы” журналын шығаруы, ... ... ... ... ... ... Ораз Жандосұлы, Ораз Исаұлы сынды
публицистеріміздің төте жазумен жарық көріп, кириллицамен әлі еш ... ... ... ... ... ... сарапталады.
1935 жылы 20-наурызда Қазақстан халық ағарту комиссариаты жаңа әліппен
яғни латын таңбаларымен сауат ... ... ... ... ... шығарды. Аталған газет алғаш рет зертеліп, ... ... Онда ... ... мақалалар жүйеленіп, талданады.
“Тәуелсіздік Қазақстанда әліпби мәселесінің қайта көтерілуі” атты
екінші тараудың “Латын ... ... ... ... деген тақырыпшасында латын әліпбиіне көшу ... ... ... баға ... ... қаріптерді
жақтаушылар пікірлерінің мерзімді басылымдарда берілуі” деген бөлімшеде
1993-2007 жылдар аралығындағы әліпби ... ... ... көне ... ... ... мақалалар талданады.
Қорытындыда біз зерттеу объектіміз болған әліпбидің тарихи кезеңдерге
байланысты өзгеру себептері, оның әр ... ... ... осы ... ... тербеген публицистер, ... ... ... ... ғылыми баға беріліп,
ойларымызды тұжырымдаймыз.
Қосымша көрсеткіште әліпби мәселесінің көтерілу тарихи кезеңдеріне
қарай мақалалар, жинақтар, жекелеген ... ... рет ... ... АЛАШ ... ӘЛІПБИ ТУРАЛЫ ПІКІРТАЛАСЫ
1.1 Араб таңбалары туралы баспасөз ... ... мен ... ... ... қайбір кезеңінде де ... ... ... ... замана үні мерзімді баспасөзде көрініс тауып
отырады. Публицистиканың осы бір киелі ... ... ... ... Т.С. Амандосов “Публицистика – бүгінгі күннің
әлеуметтік күрделі мәселелерін нығайтып, дәуірдің ... ... ... ... ... жарқын баяндайтын шығарма” деп анықтама
берсе [8, 12 б.], Т. ... ... ... ... еңбегінде
“Публицистика дегеніміз – жазушы мен журналистің әлеуметтік пікір айтуы,
күнделікті ... ... ... ... ... ... үн ... белгілі бір оқиғаға, құбылысқа ертіп ... ... ... ... ... [9, 6 б.], – деп ... баспасөзі ғасыр басында бүкіл мәдени дүниенің ... ... ... ... көтерді.
Араб жазуы ислам дінімен бірге еніп, он ғасырдан астам уақыт бойы ... 1930 ... ... ... ... ... ... қазақ жерін отарлап
алған соң, қазақ елінің рухани мұрасына қол сұға бастады. Қазақ ... ... ... ... рухани біріктіріп отырған араб
жазуының орнына орыс жазуының әріп таңбасын ... ... алға ... ... ... ... ... жүйесін нақпа-нақ белгілеуде
араб әліпбиінің олқы тұстарын көлденең тартып, кириллицаға ... ... ... ... бастап қазақ оқығандары қазақтың ұлттық
жазба әдеби тілін қалыптастыру үшін, оның дыбыстық ... ... ... жаңа ... ... не қолданылып жүрген араб графикасын біраз
жетілдіруді күн тәртібіне қоя ... Сол ... ... баспасөз
беттерінен қазақтың орысша оқығандарының арасында араб жазуының кемшілік
жақтарын ... ... ... ... орыс ... ... ... мақала
жазушыларды да кездестіреміз. Міне, осы пікір ағымын өз ... ... ... ... орыс ... араб ... ... дыбыстық жүйесін дәл бере алмайтындығын айтып, ... орыс ... ... ... Олар араб ... ... орыс
жазуына көшуді насихаттауды орысша оқыған қазақ жастары арқылы жүргізуді
көздеді. Бұл жайында өз кезінде Н.И. Ильминский ... деп ... ... ... ... ... жастары арасында сөз жоқ мұсылман дініне
салқын қарайтын, өз ана тілдерін ... сала ... бар. ... ... қазақ тілінің өзіндік ерекшелігін сақтаудың негізгі ... ... ... олар қырғыз тіліне орыс алфавитін енгізуде көп нәрсеге
көмектесе алар еді” [10] деген ... ... ... ... 1896 ... 31, ... жарық көрген
“Қазақ тілінше жазу турадан” деп аталатын Д. Сұлтанғазин мақаласында былай
дейді: “Қазақтар көп заманнан бері араб әріптерімен ... алай ... ... ... ... ... әуездер көп болған себебінен араб әріптері
жазуға анық толымды болмайды. Сол себептен бағзы бір ... ... ... ... ... қазақ сөздерін араб әріптерімен
жазғаннан гөрі орыс ... ... ... еді деп ... ... [11]. Қаламгер жарияланымда түркі жұртының ғұламаларын да осы ... ... ... ... ... ... жаңадан әліпби
шығарайық” дегенді қолдаса, ендігі бір тобы “араб таңбаларын қазақ тіліне
икемдейік” деген көзқараста екенін айтады. Сол ... араб ... ... ... олқылықтары жөнінде жарық ... ... ... – Рақымжан Дүйсенбаев. Ол “Дала уәлаяты газетінің” 1897
жылғы 10-санында “Хәріп турасының ... ... ... ... ... ... қазақ халқының өз тіліне шығарған харпі жоқ болып, ... ... ... ... ... сол ... қалай жазылса, сол
бойымен алған еді. Және бұл араб әліпбиінің қазақ сөздерін жазуға толық
емес көп ... бар, һәм ... бір ... ... ... ... де оқу
білетіндерге белгілі” [11, 315 б.] дейді. Автор араб ... ... ... дауысты дыбыстарды таңбалайтын әріптердің жеткіліксіздігін
және олардың дәстүр ... ... ... ... мұның өзі бір-
біріне ұқсас ... ... ... ... ... ... ... тілінің дыбыстық жүйесін толық бере алатын алфавит жасау мәселесін
ұсынады. Қаламгер “Әліпби шықпай тұрып ... ... жоқ. ... ... ... ... кейін ғылым, білім де шықты. ... ... қиын ... көп ... ғылым, білімге де көп бөгет қылады” деп
тұжырымдайды. “Дала уәлаяты” газетіндегі ... ... ... проблемалық мақала деуімізге болады. Өз кезеңінің ... ... оны ... тарқата талдап, себебіне үңіліп,
тығырықтан шығудың жолын көрсетіп, ... ... ... мақала жанрына енгіземіз. Баспасөз зерттеушісі Д.Г. Бекасов
“Проблемалық мақалаға тән қасиет мәселені қою, талқылау және оны ... ... ” [12, 96 б.], – деп ... Т.С. ... ... ... даму заңдарының теориялық жайларынан
еліміздің сыртқы-ішкі өмірінен халық шаруашылығы саласынан ... ... ... ... етіп ... [13, 19 б.], – деп ... ... ... ... бірі Д. ... аталған
басылымның 1899 жылғы 22, 23 сандарында басылған екінші ... ... орыс ... пайдалану керек пе, әлде араб жазуын жетілдіріп ... ... пе ... ... ... ... ... халқы басқа түркі
халықтары сияқты араб ... ... ... оны ... ... ... дейтіндерге қосылмайтынын айта келіп, “Себебі қазақ
білмейтін бір бөтен әліпби шығарғанша, бұрынғысын түзеткені ... ... 7 б.]. ... орыс ... ... ұсынатын миссионер ғалым Н.
Ильминскийге қатысты ... ... ... “ … бір ... ... ... қазақ сөздерін орыс әріптерімен ... ... ... ... ... ... дейді. Бұл кісінің сөзі де онша келісімді
емес. Себебі, бұл Ильминский орыс ... көп ... ... ... ... өз ... бір түрлі қылып өзгертіп, орыс әліпбиін тым қиын
қылып жібереді” [14, 8 б.]. Д. ... ... ... ... өзгеріссіз
алса, орыс, латын таңбаларының да сәйкес келе ... жаңа ... гөрі ... не заманнан бері ғадет алып үйренген” араб
әліппесін қазақ ... ... ... ... ... ... ... өзгерткен уақытта, – деп жазады ол, – “араб хәріптері мұнан ... ... ... [14, 8 ... ... түсірілмеген, біреуі төрт түрлі болып жазылатын ... хат тану ... ашу ... кедергі келтірді. Сол кездегі қазақтың
оқыған азаматтары осы кемшіліктерді түзету ... өз ... ... ... мақалалар жариялады. ХХ ғасыр басындағы мерзімді
басылымдарда осы мәселеге орай проблемалық мақалалар жиі көрініс ... жылы ... ... (N4-5) ... Байтұрсынұлының “Жазу
тәртібі” атты мақаласы жарық көрді. Мақала кіріспесінде автор “Қазаққа оқу
керек. Қазір екі түрлі оқу бар, бірі – ... оқу, ......... Орысша оқып-үйренуге он-он бес жылдай оқу керек екенін,
оған жалпақ ... ... қолы жете ... айта ... ... оқу да оңай емес. Себебі қазақ тіліменен оқытпай, ноғай, түрік,
фарсы, араб тілінде жазылған ... ... бас ... мый ... ... ... – деп түсіндіреді. Ғалым балаларды оқытпас
бұрын оқу құралын дайындап алу қажеттігін ескертеді.
Оқу құралын шығару үшін жазу ... ... ... ... пікір
айтады: “Оқу құралының ең ұлығы – бала оқытатұғын кітап; оның жақсы болып,
балалардың жанын қинамасына жазудың ... ... ... ... жазу ... ... бар дыбыстың бас-басына арнаған белгісі (харпі) ... ... “… ... ... ... ... белгіміз жоқ, бір
белгімен әлде неше түрлі дыбыстарды жазамыз” [6, 380 б.] – дейді.
Араб таңбаларының төрт түрлі болып жазылуы хат ... ... ашу ... кедергілер келтірді. Аталған мақалада А. Байтұрсынұлы қазақ ... ... ... ... мейлінше бір дыбысқа бір таңба арнауды, яғни
оқуға, жазуға жеңіл жақтарын қарастыра келіп, ғылыми ... ... ... ... ... ... проблемалық мақала деуге болады. Себебі, елді
сауаттандыру ісіне кедергі ... ... ... ... көтеріліп,
яғни көкейкесті, күн тәртібінде тұрған ... сөз ... ... ... ... ... шығатын жолды көрсетеді.
Публицистиканы зерттеуші ғалым Т.С. Амандосов “Проблема деген сөз ... ... ... ... Ендеше, жалпы проблема шешуді, тексеруді,
зерттеуді талап ететін ұғым ... Сол ... ... ... ... теориялық, практикалық күрделі мәселелер көтеретін
жанрлардың бірі” [15, 112 б.] – дейді.
Демек, А. Байтұрсынұлының аталған ... ... ... ... ... ... зерттеп, тексеріп, проблеманы шешудің
жолын нұсқағанын негізге ала отырып, проблемалық мақала жанрына енгіземіз.
Осы ретте жанр ұғымына қысқаша ... ... ... өзгермелі ұғым. Ол
кешегі бүгінгіден басқаша ... ... Ал, ... ертеңгі бейнесінің
нобайына байланысты” [16, с. 13], – дейді ғалым М. Барманқұлов. Бұл ... Н. ... ... ... ... бұрын мынадан:
коммуникациялық техниканың дамуынан, аудиториялардың әлеуметтік құрамының
өзгеруінен, жаңа қоғамдық қажеттіліктердің ... ... ... ... мен өмір шындығын неғұрлым тиімді көрсету үшін
журналистердің жеке-жеке ... көру ... [17, 32 б.], – деп ... ... ... ... жанрлар да түрленіп, қасиет
белгілері де жаңғырып, ... ... ... ... ... нәтижесінде барлық шындық тұтастай, жан-жақты ашылады.
Мақаланың тіл-стиль ерекшеліктеріне келер болсақ, анық та ... де ... ... жазады.
Екі ұдай ұғым беретін күңгірт сөздер кездеспейді. Сағызша созылған,
шұбалаңқы сөйлемдер жоқ. Сөйлемдер ... да ... анық әрі ... ... ... ... ... қаламгерліктің хас
шеберлігін көрсете білді. Жас журналистер үйренетін, үлгі ... ... ... ... ... Байтұрсынұлы теориялық мәселеге
қалам тербеп отыр. Автордың тіл заңын қалың оқырман ... ... ... ... “... ... ... ... дыбыстар
бағынбақшы. Яғни, дауысты дыбыстар жуан ...... ... ... да жуан ... дауысты дыбыстар жіңішке айтылса –
дауыссыз дыбыстар да жіңішке айтылмақшы” [6, 381 б.].
Бұл ережені ... ... ... ... ... ... ойнақы әрі әсерлі жеткізіп отыр. Бастауыш сынып оқушысының
жаттауына ... ... ... ... ... аудартатын тағы бір ерекшелік
автордың мақаланы бастауында. Менің ... ... ... ... ... ... негізінде құрылады. Яғни, ең бастапқы ... ... ... ... кете ... Біз ... отырған мақаланы
публицист былай бастайды: “Оқу керек. Оқу керек емес деп ешкім айтпайды”
[6, 380 б.].
Оқырман назарын бірден ... ... ... ой ... ... мен алғашқы сөйлемдері. Мақаланың алғашқы сөйлемдерінен
оқырман көтерілгелі отырған мәселенің мән-жайынан бағыт-бағдар алады.
Ал “Бастауыш мектеп” атты мақаласын “Қазақ ... ... ... ... [6, 435 б.] , – деп ... бастайды.
ХХ ғасыр басындағы публицистермен А. Байтұрсынұлының ... осы ... ... ... ... ... оқырман
көкейінде жүрген сауалды қойып, соған жауап береді. Яғни, оқырман
іздегенін бірден ... Бұл ... Т.С. ... ... ... ... көп ... толғандыратын тар да тайғақ жолдар мен
ойлардан өтетін кезең. Шығарманы неден, қалай бастау керек, қандай сөзден,
қандай пікірден ... жөн, ... ... ... ой ... ... шығады деген осындай ... ... ... ... сөз жоқ ... ... ”, – деген пікір білдіреді.
1913 жылы “Қазақ” газетінде ... ... ... ... атты ... өзі ұсынған әліпби жобасына пікір білдірген Ғ.
Муси мырзаға жауап қайтарады. Ғ. Муси ... ... “ү” ... ... ... А. Байтұрсынұлы өзі көрсеткен қаріптердің ыңғайлы
екеніне ғылыми дәлелдер келтіреді.
Ғалым “… мен ... ... ... ... хат білетін
адамдар үйретпей-ақ оқып кетерлік болғандай ғып өзгерттім” [6, 385 б.], ... ... ... 1912 жылы ... журналының 9, 10 сандарында
жарық көрген “Шаһзаман мырзаға” атты ... емле ... ... ... ... ... мақалада “Мырза! Көзіңіз шатынап, шеке
тамырыңыз шығып, аузыңыз көпіріп, таласқа кетіп барасыз. Таластан қазақ
баласы ... ... ... ... [6, 387 б.] деп, ... алғашқы
сөйлемінде “талас” десе жаны кіріп, жағадан ала кететін, сабырсыз, желөкпе
жандарды айнытпай суреттейді.
“Сабырмен отырып, ойласып іс істелік. Қазақ тіліндегі дыбыстарды ... аз деп ... ... ... деп ... жоқ қой. Мақсат – сіз
болып, біз ... ... ... ... ... ... белгілеп,
жазуымызды бір жөнге салалық деген. Осы күні һәркім һәр түрлі ... ... ... ... жазу жоқ. ... ... ... айыралық
емле жоқ. Оның жоқтығы қазақ тіліндегі ... ... ... Бір ... екі кісі екі түрлі жазады” – деп ... ... ... мырзаның мақаласында кеткен емлелік қателігін айта келіп “сіздің
жазған сөзіңізден байқаймын, қазақтың тілінде кеше һәм нендей дыбыстар ... деп, һеш ... ... қарамағансыз. Өзгелердің қазақ тіліндегі
дыбыстар турасында жазғанын оқымағансыз. Дыбыс пен ... ... бір ... деп баға ... ... ... ... “… араб хәріптеріне дұрыс келмейтін дыбыстар қазақта
жоқ. Араб таңбаларының бәрі қазақ дыбыстарына сәйкес келеді”, − ... ... ... “Ол дыбыстардың араб хәріптеріне тура келетіні
де бар, келмейтіні де бар. Бәрі, тегіс келмейтін себебі: араб ... деп ... ... ... ... араб ... арнап шығарған, һәр
халықтың тіліндегі дыбыстардың ішінде бөлектік болады” деп ... ... ... ... ... ... Араб әліппесі өз дыбыстарына ... ... да ... Әр ... тіл ... ... тән ерекшелігі болары сөзсіз. Қазақ тілінде бар дыбыстар араб тілінде
болмауы да мүмкін. Шахзаман мырзаға ... ... ... ... ... ... қата ... соң, әрмен қарай басқасы да қата бола
береді” деп ... ... ... ... ... ... келтірген
дәлелдері қисынсыз екені бірден аңғарылады. Мәселен “журнал” сөзі қазақтың
сөзі деп орынсыз мысал келтіргеніне ... ... “... ... үшін ... ... ... көрсетесіз. Бұл сөз қазақ сөзі емес,
француз сөзі ғой” – деп ренжиді. Мақалада Ахмет ... ... ... пікірлерінің орынсыз, жөнсіз екенін дәлелдеп береді.
“Енді көресіз бе, Шаһзаман мырза? Өзіңіздің босқа ... көп ... бірі ... ... тура ...... дауласуға да, мін айтуға да білім керек. Негізсіз, қисынсыз
нәрселерді тауып алып, қызыл өңештеніп, ... жәйі осы екен ... ... ... да ... Байтұрсынұлы парасаттылығы мен сабырлы қалпына қайта еніп, “жау
жоқ, найзаңызды тастаңыз! Жайғасып отырып мәслихат беріңіз! ... ... ... ... ... емес, оқудың құралын айтамын, оқу құралын
сайлау оңай емес” [6, 394 б.] деп ақылға шақырады.
Ғалым сол ... жазу ... ... ... ... ... себебін былай түсіндіреді: “… жазуымыздың түпсіздігі – оқу ... ... ... ... ... Бала ... ... оралғы
болады. Қазақша грамматика шығаралық десек, ... ... [6, ... ғалым көрсеткен кемшіліктер халық ағарту шараларының ілгерілей
түсуіне кедергі болып, ... ... ... Осы ... ... бетінде публицистеріміз әрбір көсемсөз шеберіне тән қасиетпен
айтыстан, қайымдасудан тұған ойлар арқылы пікірталасқа ұластырып ... жылы ... ... “Азамат Алашұлы” деген бүркеншік атпен
Міржақып Дұлатұлы “Жазу тәртібі” тақырыпты мақала жазады. Автор “Айқаптың”
4-5 нөмірлерінде Ахмет ... ... жазу ... ... оны
көпшілік сынына ұсынғанын оқырманның есіне салады. “Жазуды тәртіпке салу
деген оңай емес. Оқушылар сынасын дегенде әркім ... ... ... еш ... ойды бір ... қорытып болмайды, орынды, орынсыз сын
айта беру мақсат емес” дейді. Сондай-ақ, Міржақып ... ... ... Ш. Жияшов деген азамат Ахмет Байтұрсыновтың жазу тәртібін тіпті
басқаша түсінген, дұрысын айтқанда түсінбегендігін айта ... ... ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың
хәріптерді дауысты, дауыссызға бөлуін де қатеге санап, 28 хәріптің ... ... ... ... Бұл еш ... естілмеген жаңа хабар” [18, 111
б.], – деп ... ... ... ... ... ... ... дыбыстың өзіне арнаған хәрпі бар – ол хәріптермен ... соны ... не ... соны оқуға болады” [18, 111 б.] ... ... ... ... ... ... ... тізген
жазу тәртібі ұнағанын айта келіп, қазақ әліппесіне “ф”, ” х” ... ... ... ... Бұл ... таза ... ... де араб, парсы сөздерінде кездесетіндігін айтады. Сондай-ақ,
жазу тәртібі туралы оқығандар әсіресе мұғалімдер қауымы өз ойларын ... ... жылы ... журналының N4 санында Ахмет Байтұрсынұлының “Қазақша
сөз жазушыларға” деген мақаласы жарық көріпті. Автор тіл ... ... ... ұзақ. Сондай ұзын ғұмырының ішінде түрлі нәрселер себеп
болып, өзгерілмеген тіл жоқ ... айта ... ... бір ... да, ... ... ... арасына тарау-тарау жік түскен. Тілдің
басқалануына себеп ... ... ... ... ... болып
араласқандықтан”, – деп, түрік тіліне жат сөздер, жат дыбыстар кірісіп тіл
арасының ... жігі ... ... береді. Ғалымның ойынша,
тіл табиғатына қарамай зорлап, ... ... ... ... ... ... ... ортақ емле керек, қай халықта азбаған тұнық тіл, түзу
емле болса соны алу ... тіл, түзу емле ... ... тиісті. Неге десек: ата кәсібін
тастамай істеп келе жатқан – қазақ. Басқа жұртқа ... өз ... ... ... – қазақ . Жат жазудың ыңғайына қарап, басқалардан
тілін бұзуға, арасына жазу ... ... ... – қазақ” [6, 395 б.], –
деп қазақ тілінің сол кездегі жағдайына баға береді.
Бұдан әрі қарай автор османлы, татар, ... ... ... отырып, “түріктің тұнық тілі – қазақ тілі” деген тұжырымға
келеді. ... асыл ... емле ... ... ... ... емлелерді
түзету керектігін айтады. Осы мақалада ғалым қазақ тіліне қатысты мынадай
пікірмен ойын қорытады: “Біздің қазақтың ісі жаңа ... ... ... ... ... я құрып жоқ болар, я өз тілімен де ... ... 20-шы ... ... ... тілін аздырмай асыл қалпында
алып келген, тіл турасындағы абырой мен алғыс ... ... ... ... ... алып ... ... ол ұнамды іс болмас” [1,
396 б.].
Негізінен мақалада қазақ тілінің ерекшелігі мен емлесіне қатысты тың
ойлар, ғылыми ... ... ... ... бола тұра ... әрі ... өзіне ғана тән “азбаған асыл тіл”, ... тіл, түзу ... ... сөз ... ... өзіне ғана тән ... ... З. ... “Әрбір жазушының күллі творчествосының өн
бойынан идеялық-көркемдік негіздің тек сол жазушыға ғана тән ... ... ... – әр ... тән осындай ерекшелік” [19, 124
б.], – деп ... ... ... ... ... ... көңілге
қонымды, пікірлері, ұсыныстары орынды. Ғалым өз тұжырымдарын мысал келтіре
отырып, салыстырып, дәйектейді.
Қайсыбір публицистік туындыда да ... ... ... ... ... дәлелдеп дәйектеп отырудың оқырманға әсері мол ... ... ... арқылы ғана сендіріп, талдау салыстыру, ойлау
және оқырманды ойлануға үйрету арқылы ғана дәлелдей алады”, – ... ... В. ... [20, 36 ... ... құрылымы үйлесімді, жымдасып жатады. Сөйлем
шұбалаңқылығы, ой шашыраңқылығы деген мәселе-лер кездеспейді.
Қазақ әліпбиі сөз ... ... ... ... ерекше
құрметпен айтуымыз керек. Қазақ жазуымен (графикасымен) 1910 жылдан бастап
айналыса бастады. Сол күнге дейін ... ... араб ... сол ... ... тіліне қолайлы емес екендігін біліп, оны қазақ
тілінің дыбыс жүйесіне икемдеп, қайта ... ... ... Ол үшін ... фоне-тикалық құрамын зерттеуге кіріседі. Ғалымның араб жазуын
қазақ ті-ліне икемдеген нұсқасын қазақ ... ... ... ... ... ... себебі, Байтұрсынұлының бұл реформасы
қазақ тілінің табиғатына сүйеніп ғылыми ... ... ... Ғалым
реформалаған араб жазуы өз кезінде қазақ мәдени дүниесінде үлкен роль
атқарған, қалың көпшілікті жаппай ... ... ... ... баспа жұмысының жандануына игілікті қызмет еткен, прогрессивті
құбылыс болды.
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін әр мемлекет ... өз ... ... үшін жазу ... ... өнер ... араб ... мұқтаждығы туды. Ахмет Байтұрсынұлы осы мәселені де дер кезінде
қолға алып, жобасын ұсынды. Бұл істі ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы-соңғының жобаларын зерделеп барып, өз
жобасын ұсынған. Ғалымның деректеріне сүйенсек, араб ... ... ісі ХVІ ... ... ... Оны ... ... өздері
емес, Венеция қаласындағы италияндар айналдырған. Араб әрпінің жайын
білмегендіктен, жазуды ... ... ... да, ... баспаға
айналдырған. Арабтың 29 таңбасы 200 астам баспа ... ... ... әрпі сол ... ... арасына тарап, ХІХ ғасырдың аяғына дейін
түзелместен келген.
1882 жылы Петерборда қырым-татары Илияс ... ... ... мен ... ... кей әріптердің түрін италияндар жасаған
түрінен өзгертіп, баспа таңбасын жасайды. Баспа таңбасының саны келіп ... ... ... ... ... жоғалады. Бұдан баспа таңбасы
келіп 100-110 түсеті. 1907 жылдан бастап италияндар ... ... ... ... өз ... жасады. А. Байтұрсынұлының
деректерінде 1907 жылдары Алпарұлы мен Рақманқұлұлы осы іспен ... ... ... ұлы ... те сол ... ... Бұрнашұлы
мен Тоқайұлының жобасы қолайлы болып ... ... ... ... екі ... ғана ... ... ұясын 50-ге жеткізеді. Бұнымен баспа
әріптерінің кемшілігі жойылмады. Бір ... ... ... әріптерінің
салдарынан баспа өнімдерінің қателері шаш етектен болды. Ғылыми негіздегі
жобасын Ахмет Байтұрсынұлы да ұсынды. 1924 жылы “Ақ ... ... ... “Баспа қаріптерді түзету мәселесі” деген ... ... ... ... мен ... ... хәріптерді Мәскеуде “рамингтон”
мәшинесіне орнатып, мәшине кареткасын оңнан солға бұрып, қаріп ... ... ... екен” [21] – деп жазады. Автор хәріптердің
жіңішке, нәзік сызықтары жоба-дағыдай ... ... ... ... әріп құюшының олақтығынан, мәшине таңбасы қалыңдығынан деп
түсіндіреді мақа-ласында. ... ... ... ... мен өз ... тиімді-тиімсіз тұстарын салыстырады. Сәлімгерей
Жантөрин өз жобасында қәріптердің бас тұрпатын алады. Бұл жобаны Татарстан
қабыл ... ... ... ... ... ... да қаріптің бас
тұрпатын алу болған. Ал, Ахметжанов сол кезде қолданылған әріптердің ... аяқ ... дара ... ... ... ... ... екеуі де баспа әріптері байласулы болсын ... ... ... ... ... ... дара ... жазба түрінің
байласулы болғанын ұсынады. Автор өзі баспаға ла-йықтаған араб таңбалары
латын әріптерімен салыстырады. ... ... бас және кіші ... екіден
келеді. Латын жүйелі әріптері баспаға әбден ... ол ... ... ... даяр ... бізге даяр емес. Түрік жұрттары
олардың даяр тұрғандарын алып, ... ... ... ... ... алуға болмайды. Ең кем болғанда 25-30% өзгертіліп алынады. Латын
әрпін өзгертпей алуға болмаса, ... әрпі ... ... ... сол ... ... болмайды” [21] деп қазақ тіліне лайықталмаған
латын ... сол ... ... ... ... ... емлелік кемшіліктерін жою, баспаға лайықтау шаралары
1924 жылғы баспасөз ... де орын ... ... ... ... қалыптанды, орнықты, бекіді деп айтуға болмайды. ... ... ... ... әр кім ... Бұл ... әсіресе бала
оқытқанда, хат танытқанда айқын көрінеді. Емле ... ... да ... міне тағы қозғалып отыр. Емлеміз хат танытуға қолайлы, көпке
ұнамды түрге келгенде ғана бұл ... ... ... деп ... Жүсіпбек
Аймауытұлы “Емлені өзгертуге жоба” атты мақаласында. Сонымен қатар, ... ... ... жазу ... ... айтады. “Неғұрлым
жазу оңайланса, соғұрлым халық мәдениетке тез жуықтайды. Жазудың ... ... ... ... ... ... ... орнына электр сәулесін
түсіргеннен бір есеп” [22], – деп түсіндіреді қаламгер.
Автор, сол тұстағы білім беру жолы оқушының ... ... ... ... көп ... ... екенін оқырманға түсіндіреді. “ Тәрбие ғылыми
білімді шәкірттің табиғатына, ыңғайына жүріп үйрет дейді. Өз ... ... ... ... бұл негізгі заң да оқытушыларға таныс.
Оқыту жан жүйесінің (психология) негізіне сүйену керек” деп ... ... ... ... ... ... ... өтеді.
Жүсіпбек Аймауытов тіл заңы (грамматиканы) бөлмей басқа ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... қалыпқа түсіру керек көрінеді” дей келіп, емлені
өзгертуге ұсынған жобасында, сөздерді тіл ... ... ... ... ... жазуды, емле ережелерін азайтуды дұрыс санайды.
Автор, біріншіден дауыссыз дыбыстың алдына ... ... ... ... ... жіңішке дауысты дыбыстар ашық буында жазылады,
бітеу буында жазылмайды деген ереженің қажетсіз екенін айтады.
Жүсіпбек Аймауытов өз ... ... ... ... соңына
қарай “ … ... бұл ... оқу ... ... ... қаралып, комиссия емле мәселесін маңызды істің бірі деп
қарағандықтан, баспасөз жүзінде пікір ... ... ... шешуге
байлады. Қазақстан, Түркістандағы қазақ тілінде шығатын газет, журналдарға
жазу керек. Емле мәселесі әр жағынан жете ... ... ... шешілу
керек деген қорытындыға келісті. Баспасөз жөнінде әбден арманнан
шығысқаннан ... ... сиез ... ... ... сиез шешу ... табылды” [22] – деп оқырманды мәселенің ... ... ... ... ... емле түзету халық ағарту шараларын
жеңілдету, оқушыларды педагогикалық әдіс-тәсілдермен таныстыру мәселелерін
кеңінен талдайды. Сол дәуірдің көкейкесті мәселесі болып отырған – ... ... ... ... ... білдіріп қана қоймай, ғылыми
дәйектемелер келтіреді. Көкейге қонымды ойлар айтады. Осы орайда профессор
Т.С. ... ... ... ... ... да байланысты. Қандай публицистикалық шығарманы алса та оның
құнды болуы журналистің ... ... оның ... ... мақсатынан
шығарманы дамыту бағытынан көрінеді” [13, 28 б.], – деп жазады.
Ғасыр басындағы қаламгерлеріміз ұтымды ой, орынды ... ... ... ... бүгінгі журналитерімізге үлгі боларлықтай. Жоғарыда біз
қарастырған Ж. Аймауытовтың мақаласының тілі ... ... ... ... ... ... ... туралы келесі мақала “Еңбекші қазақ” газетінің 161-
санында жарық көріпті. Мақала “Қазақша жазу жәйі” деп ... ... ... ... ... “Төңкерістен бұрын қазақ тілінде оқу болған ... ... ... ... ... ... иа орысша оқыған, иа
арапша оқыған. Олар араб, орыс тілінің заңдарын да, ... да ... ... ... сол тілдермен жазады. Арабша, ... ... ... ... ... ... ... жазуды керек
қылатындары санаулы” [23] – деп басталады. Автордың ... ... ... ... шұғылданып тексермейді, тек анда-санда басқа
жұмыстардан қолы босаған кезде ғана ермек қылады.
Бұл ... ... ... Себебі, сол тұстағы баспасөз беттерінде
қазақ тілінің, қазақ әліпбиінің тағдыры туралы Ахмет ... ... ... ... Мұхтар Мырзаұлы сынды ана
тіліміздің шын жанашырларының мақалалары жиі көрініс ... ... ... ... ... ... ... болмайды. Қазақ тілінің
реформаторы Ахмет Байтұрсынұлының қыруар еңбегін ескермей кету күнә.
Елдес Омарұлы “Бұл сын әсіресе орысша ... дәл ... ... көбі орыс ... ... ... орысша жақсы сөйлей білуді
артықшылық деп түсінеді, қазақ тілін менсінбейді” [23] деп жазады.
Бұл проблема ... күні де бар ... Орыс ... ... бұл ... ... отырсақ ХХ ғасыр басындағы публицистеріміздің де
қабырғасын қайыстырыпты.
Елдес Омарұлы ... ... ... ... ... құралы”,
“Тіл құрал” атты оқулықтары жәйлі мынадай пікір ... ... ... ... бұрын “Оқу құралы”, “Тіл құрал” болып реттеліп шығып
еді. Ол ережелерді мінсіз деуге болмайды. Сөйтсе де жоқтан артық, үйренуге
жеңіл еді. Жеңілдік ... ... ... жазу ережелерінің қайсысымен
таласуға жарайтын еді” [23] ... ... ... осы еңбектердің авторын ауызға алмайды.
Елдес Омаров “Еңбекші қазақ” газетінде жарияланған Жүсіпбек Аймауытов
жобасына келіспейтінін білдіріп, бірқатар ұсыныстарын ... ... ... тағы бір ... ... ... ашық буында
жазылып, бітеу буында жазылмауы, үлкен кемшілік екенін айта келіп, ... ... ... ... ... болып отыр. Жалпы орысша
оқығандардың салтына түсіп, қазақ ... жете ... ... ... ... кезі ... ғана соғып өтетұғын болғандығынан” [23] – деп
жобалайды. Жүсіпбек Аймауытов өмірінің ... ... бала ... Ол сауат ашуға, хат танытуға жеңілдік жағын қарастырады. “Емлені
өзгертуге жоба” атты ... ... ... ... сүйеніп,
қазақтың грамматикасы болмасын, яки тілі бөлек пән ретінде оқытылмасын,
қазірден-ақ жаңа әдісті қолдану керек деп айтпаймын. ... ... ... белгілі” жоғарыдағы жаңа пікірлерді жазудағы мақсат – оқытушыларды
бұл күнгі ... аз да ... ... ... ... түзетіп хат танытуды
оңайлату” [22] деп ағынан жарыла жазады.
Иә, сол ... ... де ... ... ... ... түзеу
мәселесі байланысты баспасөз беттерінде пікірталас жиі көрініс беріп отыр.
Т.С. Амандосов “Проблемалық ... ... ... ... ... таласын
туғызып, баспасөз бетінде белгілі пікір жөнінде айтыс туатын жайлар да жиі
кездеседі” [15, 116 б.] – деп жазады.
Проблемалық ... ... ... ... ... пен ... 1924 жылғы “Еңбекші қазақ” газетінің бетінде ұзақ айтысты. Елдес
Омаров жоғарыдағы мақаласында Жүсіпбек Аймауытовтың “... олай ... ... тіл ... терілмеген екен. Тіл заңы дей ... ... ... ... ... да, жазуымызды да өзімізге өзіміз қайшы
келіп қалатын жерлер бар ... [23], яғни тіл ... ... ... ... естілсе солай жазылсын, жазуды жеңілдетейік деген көзқарасын жоққа
шығарады. Ол “қазақ тілінің ... ғана ... ... бар, ... ... ... бар” [23], – дейді. Бұл тұста Елдес Омаровтың пікірі
дұрыс. Себебі, әр халықтың ана тілінің ... ғана тән ... ... ... ... жеңілдетеміз деп орынды, орынсыз
қысқарта беруге болмайды.
Елдес ... – ХХ ... ... ... ... қаламы қарымды қаламгерлеріміздің бірі. Өз заманында ... ... ат ... ... беттерінен жиі көрінген
қайраткер. Кез-келген мәселеге ұлттық мүдде ... ... ... ... “жаңашыл”, “байшыл”, “кеңесшіл” деп ... ... ... ... ... көнбеген арыстарымыздың бірі. Елдес
Омаровтың жазған мақалаларынан ұлтжандылық аңқып тұрады. Пікірталастарда
“қызуқандылыққа” да салынып кететіні де бар. ... ... бұл ... жиі ... ... ... ... сынға Жүсіпбек Аймауытов “Жазу мәселесі туралы
соңғы сөз” [24] атты мақаласында ... ... ... ... мән
жайын оқырманға былай түсіндіріп өтеді: “Еңбекші қазақтың 54-санында емле
туралы, 178, 179-сандарында қаріп туралы менің ... ... ... 162, 164, 195-ші ... Елдестің қарсы дауы басылды. Елдес көп
жазды. Балаға сабақ бергендей, “қазақ тілінде пәлен ... бар, ... ... бар” деп жұртты сендіре, өзгені надансына, ... ... ... өзі тәріздене жазды. Мұндай зор мәселені қара борандатып, соқыр
сезімге беріліп, қызуланып ... ... Кеп ... ... ... дұрыс шешілуінде. Жазу мәселесі жөніндегі айтыстың шиеленісуінде
зор себеп бар. Емлеге әр кім, әр ... әр ... ... ... тілдің
тарихынан, біреу нағыз грамматика жағын, біреу естілу (фонетика) жағынан,
енді біреулер іс жүзінде қолайлы, жеңілдік келу ... ... ... ... ... өзінің ұстанған негізінен арылғысы келмейді. Елдестың
негізі: тіл құрал (етимология), естілу ... ... ... ... ... ... ... қала берсе, естілу. Дұрысында емлені
іске қолайлы жағынан ғана қарау керек” [24]. Жүсіпбек ... ... тіл ... сақтау туралы көзқарасына қатысты мынадай ойын айтады.
“... жазу мәселесін ... ... ... заңы ... ... ... бұзылып кетеді, жоғалып кетеді деген соқыр нанымнан (фанатизм) құтылу
керек. Елдес қорыққанда, тіл сонша ... тиіп ... ... ... ... Қазақтың тілі біздің бір екі таңбамызбен әсте өзгермейді.
Қазақ жоғалса тілі де жоғалады. Жасаса, ... тілі де ... ... ... аз ... көп ... болу ... шыққан барлық лебімізді қаріппен түгендеп жеткізу ... ... ... ... тілі ... ... ... келешегіне үн қатады,
өзіндік пікір білдіреді. Т.С.Амандосов “құбылыстың болашағына көз жіберіп,
үн тастау – ... ... тән ... [15, 114 б.] – деп ... ... жанрға сай қасиеттерге ие, әрі түсінікті жатық тілмен жазылған.
Елдес Омаров “Жазу мәселесі” ... ... ... ... пікіріне дау айтады. “... Тілдің тиіп кетсе ... ... емес ... рас. ... ... әдебиеттен “қазақтың тіліне иненің
жасуындай пайда, зиян келмейді” деудің түк қисыны ... [25] ... ... ... мысалмен дәлелдейді: “... жазу, әдебиет, тілге әсер ... ... ... ... ... ... “адамда, құс та, аңда”
деп “да”-ны қосып жазатын болса, ... ... ... ... ... ... қазақ” газетінің бетінен орын алған Жүсіпбек Аймауытов пен
Елдес Омаровтың емле мәселесі туралы пікірталасында Жүсіпбек Аймауытов хат
таныту жеңілдігін ... ... ... ... тілінің заңдылықтары
тұрғысынан қарастыратыны жоғарыда айтылды. Бұл ... ... ... ... айта ... ... жазу таңбаларын азайту арқылы сауат ашуды
жеңілдеткенмен тілге зиян келетіні белгілі. Мысалы: Жүсіпбек ... ... “ы” ... жазбай-ақ қоюды ұсынады. “Мұрын”, “жарық” деген
сөздердегі “ы” дыбысы анық естілмейді ... ... ... ... сөздердегі “ы” дыбысын алып тастасақ “нарқ”, “тарқ” болады. Демек,
“жазу таңбаларын ... ... ... ... ... ... деген
жансақ пікір екені шыға келеді.
Жүсіпбек Аймауытов “Жазу таңбаларымызды азайту туралы жоба” [26] деген
мақаласы жарық көріпті. ... “ хат ... бір ... ... ... ... ана ... дыбыс аз болса да жазуға
келгенде көбейіп кетеді” деп басталады. Бұл ... сол ... ... ... төрт ... ... туындаған мәселе екені белгілі.
Автор, хат танытуды жеңілдету үшін ... ... бір ... ... ... бас қаріптерді алып жүргенін, олай жазғанда, жазудың
бұрынғы түрі мүлде өзгеріп танылмайтын жат болып ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлының баспаханаға, жазу
машинкаларына арнап шығарған таңбалары жайлы ... ... ... ... ... ... осы күннен бастап, баспаханаларға
орналып, жасалса, жақсы-ақ болар еді. Онда хат тану бір жола ... ... ... ... еді. Бірақ ол қаріптер жақын арада іске асады
деп үміт етуге болмайды. Тыңнан қаріп ... ... ... көп керек.
Күллі Қазақстан, Түркістан жерлеріне (баспаханаларына) түгел жеткендей,
қаріп қолға оңай түспеді. Олай болса, ... ... ... бір ... ... созылуға мүмкін ”.
Ғылым-білімнің, өнер мен мәдениеттің дамуына жазудың да ықпалы зор.
Жүсіпбек Аймауытов “Білімнің ... жазу ... ...... ... ... ... ұрпақтан-ұрпаққа жеткізер дәнекер, әрі
мәдениеттің түп қазығы, негізі деуге болады.
Жазуды жүйелеп, қалыпқа ... ... ... ... ... ... ... айтылды. Бұл дегеніміз сол кезде дейін жазу-сызу
болмаған деген сөз ... Араб ... ... тілінің дыбыстарын
бейнелеудегі олқылықтарын түзетуге деген талпыныстың баспасөз беттерінен
орын алғанын ... ... ... төрт ... ... ... емлелік кемшіліктер
туындап, хат тану, сауат ашу ісі ауырлады. ... ... ... ... ... ... Омаров сынды арыстарымыздың баспасөз
беттеріндегі қызу пікірталасы осы проблемалардан туындады. ... ... ашу, ... ... жан ... тер ... зиялыларымыз
жазуды түзету мәселесіне білек сыбанып кіріскендеріне, еңбектенгендеріне
өздері жазған ... ... Өз ... ... ... ... ... қарастырып, жазған мақалалардан “халқым” деп ... ... ... ... ... ... кез-келген мақаласынан ұлтына,
халқына деген сүйіспеншілік ... ... ... “Жүзден төрт-
ақ хат танитын қазақтың көзін ашамыз деп жүргенде, бір жола жаңа қаріпке
түсіп ... сол ... ... қылып алу қаупі бар” [26] деуі ұлтын шын
сүйген азаматтың сөзі емес пе, келтіре берсек мұндай мысалдар толып ... ... ... ... бірге енген араб таңбаларының түзетілмеген
қалпы халқымыздың мәдени тілектерін өтеуге жарамады. Оның төрт түрлі болып
жазылуы, емлелік кемшіліктері, ... ... ... ғаыр басындағы
қайраткерлерімізді көп толғандырды. Олар өз ойларын ... ... ... ... баспасөз арқылы талқылады. “Дала уәлаятының газетінде" Д.
Сұлтанғазин, Р. Дүйсенбаев ... ... ... осы ... ... ... ... “Шора”, “Ақ жол”, “Еңбекші қазақ” секілді
басылымдарда А. ... М. ... Ж. ... Е. Омарұлы
сияқты қаламгерлеріміз өздерінің проблемалық ... ... ... ... ... ... түзудегі, араб
таңбаларын баспаға лайықтаудағы жобаларын ... ... ... дамуына кедергі келтірген араб таңбаларының
кемшілігін ... ... ... бір ... түсіру, халықты сауаттандыру
сынды сол кезеңнің өткір де өзекті проблемасын ... ... дер ... ... ... қана ... жоқ, ... де қол жеткізді. Ахмет
Байтұрсынұлы түзген әліпбимен (төте ... ... оңай ... ... ісі ... Сол тұстағы мерзімді басылымдардың көбеюіне, ... ... ... ... ... ... ... аты
аталған қайраткерлеріміз бен қазақ баспасөзінің үлесі зор. ... ... ... ... ... ... дер кезінде көтеру арқылы
бүкіл бір халықтың рухани – мәдени дүниесінің жандануына себепкер ... ... ... қана ... ... дамып қанат жаюына зор
үлес қосқанын, үлкен прогрессивті ... ... ... ... болғанын
көреміз. Бұдан журналистиканың қоғамдық сананы қозғаушы күш екендігігіне
көзіміз жетеді. Бұл жөнінде орыс ... М. ... ... ... ... ... деп білу оның ... пікірді
қалыптастыратын ағартушылық өндіріс элементі екенін түсіну” [27, 2 б.].
Әсіресе, қоғам өзінің өткен жолын екшеп, келешек ... ... ... бұл ... ... айқын көрінеді. Өйткені, публицистика
осы сәтте өмір ұсынған проблемаларға жедел жауап ... ... ... ... сайынғы қадамына әртүрлі позициялардан шапшаң баға беріп
талдаудың қолайлы құралы ... де ... ... ... өз ... келелі мәселелерін баспасөз
арқылы қозғау барысында өзара пікірталас туындайтыны белгілі.Ғасыр басынды
қазақ оқығандарының бір тобы ... ... ... бірі “Қазақ”
газетінің төңірегіне ұйысып, ... жер ... ... ... келелі-келелі мәселелерге қозғау салды. Қалай болғанда да,
баспасөз бетінде ... ... ... сол ... ең бір өзекті
мәселелерін дер кезінде көтерді деп айта ... ... ... байыбына бару – әуелден бар нәрсе екені белгілі. Енді ... ... ... ... ... ... қайымдасу) –
идеялық пікір алысудың қажетті компоненті, бір-біріне қарама қайшы ... ... ... және ... ... екенін немесе жалған
екенін айқындау әдісі” [28, 3 б.].
Иә, ашық пікірталас – бұл ой мен ой, идея мен ... ... ... ... ... ... ... биік тұрады. Сондықтан, қашанда
қоғамдық сананың қозғаушысы бола білген қазақ баспасөзі замана талабынан
туындаған ... ... ... зиялылар мен қаламгерлер
пікірталасына кеңінен орын берді. Ғасыр басындағы ... ... ... орын ... қызу ... бұған дәлел.
1920 жылдары араб қарпін тастап латынға көшу қажет ... ... ... ... ... осы ... қолдады. Қызу
пікірталастар, айтыстар, дөңгелек үстелдер басында, ... ... ... ... ... ... Әбдірахман Байділдин
“Біздің жобамыз” [29] атты мақаласыңда ... ... және ... жүрген
қазақ жастарының латыншылдар ұйымын ашқанын айтады. Күн ... ... неге ... ... ... айта келіп, “Елді сауаттандыру
керек. Бұл игі істі тездетуге араб әрпі жарамсыз, тез хат ... ... ... Оның ... ісіне де кедергілері көп. Саны 24-28, ал
басуға, жазуға ... ... ... ... ... көп, ... солға қарай, ал цифрлар солдан оңға қарай оқылады, пән белгілеріне
жарарлық таңбалар жоқ” деген уәж айтады. Ә. ... осы ескі ... ... ... дегендерді алға қарай дамуда жауыр ат пен
шиқылдаған ... ... ... ... ... ... латын әрпін өзі жүйрік, өзі берік от ... ... мұны ... деп баға ... ... ... мінуден қорықпайық, болашағы зор, көптің құралы-
латын әріптерін үйреніп, ... ... тез ... ... Бұл жол адастырмай азаттыкқа апаратын төте, дүрыс жол” [29] ... Ал, ... ... “Баспа қаріптерді түзету туралы” [21]
тақырыпты мақаласында “Әзербайжан ... ... ... алу ... ол тіпті
алынбайтын жоба ғой. Халыққа хат ... ... ... хат
білгендерімізден айрылып қалуымыз мүмкін” деген пікірін білдіреді. Ғалым
бір ұсқынды араб таңбаларының баспа түрінің дара ... ... ... дара тұрпатының арасын қосып жіберсе, жазба жазу ... ... араб ... бір тұрпатты болғанда баспа ісіне, хат
танытуға әкелетін пайдасы мол екенін аңғарады. Оның ... ... ... тұңғыш съезінде жасаған баяндамасында
тоқталады. Аталған съезд ... ... ... ... ... оның ... ... да, “арабшылдар” да өз
пікірлерін баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... ... ... деген мақаласында “Ақаңның жазба мәшинеге арнап
шығарған таңбалары ... дей ... ... қарсаңында латын қарпіне
көзқарасын да ашық айтады. “Жүзден төрт-ақ хат танитын қазақтың ... деп ... бір жола жаңа ... ... ... сол төртеуін
соқыр қылып алу қаупі бар” [24].
Съезд ... ... ... бірі ... ... ... алу жайынан қосымша” [30] деген ... ... ... ... ... журналының 4-санында басылған (1924 ж.) “Дыбыс
белгілерін негізінен өзгерту керек” деген мақалада латын белгілерін алу
қажеттігі мен ... ... ... айтады. Оның себебі “қазақ
азаматтарының көз-қарасы салқын болғандықтан, нақ бүгін ертең шешіле
қоятын әңгіме бола ... ... ой еді. ... ... ... ... ... шүғыл кірісіп, өздерінше жобаларын тартып отыр”[30], – дейді.
Мұрзаұлы Мұхтар “Мәскеу жобасынан гөрі, Тәшкенттегі ... ... ... ... ... олар ... үлкен, кішіге бөлмейді,
екіншіден, “к”, “қ”, “г”, “ғ” секілді дыбыстарға бір белгі арнайды. Латын
қаріптерін қазақ дыбыстарына ... ... ... Мәскеудікінен гөрі
бізге жақынырақ” деп сөзін айқындай түседі.
Латын таңбаларын қазақ тіліне икемдеп Тәшкендегі, ... өз ... ... ... да ... ... ... 1924 жылы маусым айында, Орынбор қаласыңда аталған
мәселені талқылау мақсатында, Қазақ-қырғыз ... ... ... Күн ... 5 ... қойылды:
1. Жазу ережелері (яғни орфография мәселелері);
2. Әліпби (яғни алфавит мәселесі);
3. Қазақша пән сөздері (терминология);
4. Ауыз ... жию ... ... мектептердің бағдарламалары.
Осы съезде Ахмет Байтұрсынұлы баяндама жасады. Ғалым “латын әрпін ...... ... қылғаннан, ділгерлік тұғызып отырған мәселе
емес, себебі, басқалардікінен анағүрлым артық әрпіміз болғандықтан. ... ... ... ... жер жүзінде әліпби баласы жетпейді” деген
пікірін былай ... ... ... 90%-і баяғыдан бері араб әрпін пайдаланып
келеді. Әрқайсысының хат ... бар. Бір ... ... ... әріпті
ала қою оңай жүмыс емес. Үлкен қаржы, адам-дардың күші, ісі керек. Мүндай
екі шығын, екі жұмысты көтергендей қаржы мен ... ... ... түріктің
қай жұртында да болса жоқ.
Екіншіден, латын әрпінің көзге көрініп тұрған ... ... ... жоқ, әуелі тіл дыбысына жеткілікті болу, болмау жағын
салыстырады. Араб әрпінен қазақ әліпбиіне 14 ... ... ... ... 5 ... ... ... алған. Ал, латын әрпінен 15-ін
өзгертпестен алғанмен 7 әрпі өзгертіп ... ... ... ... ... дыбыстарға ойдан шыға-рып таңбалар алынған. Тіл дыбысына
жеткілікті болу жағына араб әрпі ... ... ... ... дәлелдер
келтіреді.
Үшіншіден, оқуға оңай жағын қарастырады. Ғалымның ... ... ... сөз ... да ... есепті. “Латын жүйелі әріппен басылған
сөздердің жолына қарап тұрсаңыз, екі сызықтың арасымен теп-тегіс тартқан
нәрсе сияқты ... ... ... біріне-бірі таяу келтіріп қатарынан
қойған кірпіш секілді. Қатардан шығып тұратыны аз, қосымша ... ... ... ... ... профессоры және басқа тексеріп тәжірибе жасаған
адамдары, – дейді А. Байтұрсынұлы мынаны байқаған: “басылған ... не ... не ... ... ... шығып тұрған әрпі бар сөздер,
немесе үстіне қойған ... бар әріп ... ... тез танылып,
шапшаң оқылады екен”. Ол араб ... жолы бір ... ... тартылып
жалғыз сызықтан жоғары, төмен асып шығып отыратынын, асты-үстіне қойылатын
нүктелері болатынын тез танытуға, тез оқытуға қолайлы деп ... ... ... ... үлкен әріп болатынын артықтығына дәлел
еткісі келетіндердің пікіріне қарсылығын білдіреді. Үлкен әріп таңба санын
көбейтетінін, әріп кассаларын ... әріп ... жазу ... ... ісін ... ескертеді.
Төртіншіден, жазуға қайсысы қолайлы, сол жағына тоқталады. Латын
жүйелі әріппен ... қол ... ... ... ... ... ... отырады. Араб әрпімен жазғанда қол қимылдау бағдары сағат тілінің
бағдарымен бірыңғай келіп отырады. Машина ... ... ... ... әйелдерге қарасақ, бәрі сағат тілінің ... – дей ... ... ... ... “бұл бағытпен
жүргенде қолдың талмауы ұсақ бұлшық еттердің бітісінен” деген пікірін
келтіре отырып, ... ... жию ... – деп тұжырымдайды. Араб
әрпіне сын тағушылардың нүкте көптігін айтатыны ... ... ... ... беріпті: “Нүкте жазуды ауырлатуға себеп болатыны рас. ... ... қол ... ... нүктелерін қосып есептегенде,
латындікінен 25-30% кем ... ... Араб ... ... ... ... ... – цифр жазуы екенін автор мойындайды.
Бесіншіден, А. Байтұрсынұлы жазу жайын сөйлегенде жазу машинкаларына
да көңіл бөледі. ... араб әрпі жазу ... бір ... екі түрлі
әріп қоюға болатындай болып отыр” дейді. Әріп ... де ... ... ұясы аз ... соң, теру ... ... ... да еске сала-ды. Латындікін алғанда қазақ кассасында 44-46 ұя
болады екен, ал, соңғы түзету ... араб ... ... 24-25 ... ... ол ... 2 есеге таяу аз екенін айтады.
Алтыншыдан, баяндамашы қай әріп үйретуге ... сол ... ... ... бір ... – жалғау қосылғанда ... ... еді, енді ол ... деп ... – дей келіп, араб
әрпінің мұнан гөрі, үлкен айыбы бар: біріншіден, үлкен-кішілі қос таңбалы,
екіншіден, жазба әрпімен баспа түрі ... ... ... аты бір
жұмыстың орнына төрт деген ... деп ... ... 3-4 ... ... ... ... да басты
кемшілік деп көрсеткен болатын.
Ахмет Байтұрсынұлы баяндамасын “орыстар аяқ ... ... ... ... алу қиын ... ... отыр. Аз күшімізді керексіз іске
салғанша, басқадан кейін тұрған жағымызға жұм-сауымыз жөн емес пе ... 410 б.] – деп ... Ал, осы ... жайлы публицист, қаламгер
Ерғали Алдоңғаровтың “Әліппе түзеу тақырыпты білімпаздар тобының ... ... ... есебінде былай деп жазады: “Ақметті жақтап
талай шешендер түрлі дәлелдер келтіріп, мысалыға, қаріп ... ... ... жию, теру ... ... ... қолдануға әлі ерте,
орыс халқы алмағанда, біз неге ... ... ...... ... ... ... білдірді” – деп жазады. Съезде латын әрпін
жақтап Нәзір Төреқұлұлы сөйледі. Бәрімізге ... ... ... -
қоғам қайраткері, әдебиетші, сыншы. Белгілі ғалым, профессор ... ... ... “... ...... ісі – ... ... жарық,
данқы асқақ ардагерлеріміздің бірі” [32]. Съезде Н. Төреқұлұлы: “Біз латын
әрпін ... ... ... отырғанымыз жоқ. Әріптің сыртқы пішініне,
ажарына ... сән үшін ... ... жоқ. ... әрпі ... тым ... ... Мысалы газетке 15 пұт араб әрпі керек, ... 2/2 пұт ... ... әрпі үшін 174 үя керек, 24-25 қана ұя керек.
Жазу жеңілдігін ... да ... ... ... ... біреуі 4 түрлі,
латындікі бір ғана түрлі”, – деген дәлелдер ... ... ... ... ... ... ... пікіріне қарап ілгері кетпей
тұра алмайтынын, латын ... ... ... ... ұсыныстары
қолдау табу қажеттігін айтты. Мектептегі балаларды таныстыру үшін, ... ... ... ... тіркеп, бір-екі әңгімелерді латын әрпімен
жазып оқушылардың көздерін үйрете беру керек деген ұсынысын ... ... ... ... да, латыншылдардың да
дәлелдері тым толық емес болғандықтан, Қарақалпақ және ... ... ... съезд шақыру мүмкіндігі барлығын еске алып, әзірге
әдебиет және баспасөз бетінде еркін талқыға салып, ... ... ... деп ... бұл мәселенің барысын қадағалау Қазақстан Халық ағарту
комиссариатына тапсырылған. Кеңейтілген ... ... ... ... А.
Байтұрсынұлы мен Н. Төреқұлұлының ... ... ... ... – 9 ... ... Байтұрсынұлына – 8 дауыс берілгені айтылады.
Ерғали Алдоңғаровтың аталған жарияланымында есеп жанрына тән ... бой ... Орыс ... ... С.М. ... ... ... жайлы мәлімет. Бірақ, оқиға кез-келген жанр ... ... ... репортажда. Алайда оқиға негізінде іс-қимыл, ... ... ғана тән ... ... Егер ... ... ... саласынан алынған факты жайлы мәлімет беруге болса, есеп жайлы
бұлай ... ... ... ... ... ... жайлы
мағлұмат беріледі. Мұндай есептердің оқырмандарын ең алдымен жиналыстар
мен кездесулерде не ... ... ... ... ... қызықтырады” [12, 40 б.]. Т.С. Амандосов “Заметкаға көбінесе жеке
бір факті мен оқиға туралы хабарлау тән ... ... ... ... ... ... ... тән келеді” [13, 62 б.], – дейді. Демек,
есеп жанрына тән басты қасиет – ... ... ... ... қана ... онда көтерілген мәселелердің ... ... ... ... нақты мәліметтер беру десек, Е.
Алдоңғаров өз есебінде осы мәселелерді толық ... ... ... ... ... әрі ... ... білген.
Қазақ-қырғыз білімпаздарының съезі жайлы “Латыншылдың ... ... ... ... ... жарық көрді. Есеп жанрында жарық көрген
жарияланым “Қазақ білімділер съезінде латын қарпі” [33] деп ... ... ... ... әліппесінің техникалық артық-кемшілігін
салыстыра сөз сөйлегенін, бір пұт арабша қаріп құйдыруға 80 сом, ... ... 39 сом, ... тиын ... ... ... мәлім-деуінше Қазанғапұлы араб таңбаларының тиімсіздігін былай
дәлел-деген: біріншіден, баспа ісінде латынша әріп солдан оңға ... ... ... ал ... ... оңнан-солға тізіліп, машина
ыңғайына қарай қайта аударғанда, терілген қаріптер ыдырап кетіп, еңбек
босқа кетеді. ... ... ... ... жәй ... ... бетіне-беті сәйкес келіп орнына түсе қалады, ал арабша терілген
олай бүктеуге келмейді. Үшіншіден, сол кездегі қазақ ... 178 ұя ... ... ал латын әліпбасын алса, қазақ кассасында 48 ұя болады ... ... ... түзетілмеген араб әрпін айтса ... ... ... ... ... ... араб ... кассасында 24-25
ұя ғана болады” [21] деп жазады. ... ... ... ... араб әліппесінің жыртылған жерін жамай түрмақшы. Жамауға ... жібі ... ... екі ... ... ... мен жібі бізден мол
түрік, үндістан, ноғай сықылды ... араб ... ... ... ... бері әлі іске ... алмай келеді” [19] дейді. Н. Төреқұлұлы мен
Қазанғапұлы сөзінен кейін, автор ... ... ... ... ... ... білдіреді.
Автор жарияланымға “Қазақ білімділер сиезінде латын ... ... ... есеп ... ... ... тән қасиеттер толық
көрініс таппаған. Автор Қазақ білімділер сиезінің 12-18 маусым ... ... ... ... Т. ... А. ... баяндама жасағанын айта келіп, баядамашылардың баянамасынан,
қай әріп тиімді деген сауалға жауап ... ... ... ... бұратынын оның есепті “Сиездегі тыңдаушы халықтар латын ... ... ... ... ... жүргендердің біразы Нәзір мен
Қазанқапұлының сөздерінен соң латынға қосылдық. Латын іске асатына ... деп ... ... ... Автордың “латын іске
асатыны сиезде анықталды” деуі ... ... ... ... ... ... ... қолдау тақырыпты жақтаушылардың да,
қарсы шығушылардың да дәлелдері тым толық ... Бұл ... ... ... және ... ... ішке алып, әзірге баспасөз
бетінде еркін талқыға салып, көбінің пікірін білу қажет деп табылып, бұл
мәселені ... шешу ... ... ... ... тапсырылды.
Сонымен мәселе ашық қалып, тиянақты қаулы бұл сиезде шақырылған жоқ”, –
деп ... ... ... ... “Латын іске асатыны сиезде
анықталды” деп, факт бұрмалаушылыққа ұрынған. ... тән ... ... оқырманға толыққанды ақпарат беру, оның нақты шешімдерімен таныстыру
болса, автор өз ұстанымын ... деп ... ... көсеткен. Белгілі
баспасөз зеттеушісі Т. Ыдырысов ...... да ... ... ... оның ішінде дәлелді, орынды, тәуір фактісіз материал
жазу қиын. Бірақ әңгіме фактіні қалай бере білуде” [34, 29 б.], – ... факт ала ... оны ... ... жазу ... ... Ал, фактіні бұрмалау журналистік этикаға жат, оғаш көрініс
екенін айтқымыз ... ... ... ... ... Ұзақ ... «Журналист парызың атты шығармасында «Журналист мамандығы –
қадірменді де ... ... , – дей ... журналист ең алдымен ... – деп баға ... [ 35, 106 ... ... ... ... мәліметпен өзі ғана шатаспай, бүкіл
оқырманын адастыратынын үнемі есте ... ... ... өзі ... ... аңғартады.
Латын әрпін алу мәселесі талас тұғызғандықтан Қазақ-қырғыз білімпаздар
тобының съезі бұл мәселені әлі де ... ... ... ұсынды. Бұл
мәселе төңірегінде қазақ зиялыларының бұғып қалғаны кемде-кем десек, артық
айтпаймыз. "Елім" деген ерлердің көпшілігі бұған бей-жай қарай ... ... ... әріп ... ғана ... ... тағдыры шешілгелі тұрғанын жан-
тәнімен ұғынды. Осындай халық қалаулыларының бірі, журналист, қаламгер
Ерғали Алдоңғаров өзі ... ... ... ... ... бола
жүріп, халыққа мәселенің мән-жайын түсіндіруді өзіне борыш санаса керек.
“Өнердің басы – ... атты ... ... ... ... ... ... басқа жүртшылық жүмыстарының қай-қайсысына болса да съезден берілген
нұсқа сабақ бар. Сол ... ... ... ... ... әлгі ... шағындап, жаңа тұрмысқа, ел жағдайына, еңбекшілердің бейіліне ... ... ... ... [36].
Бұл жерде сөз ел ... ... ... ... ... ... Ал, ... оқырманға үкіметті басқару, оның
қүрылымы жайлы түсінік бере отырып, ауыз бірлікке, белсенділікке шақырады.
Әліппе мәселесі туралы айтыс туындап отырғанын, ... ... ... ... еске ... ... ... болса, оны бетіне
айтса, немесе жалпының таразысына салса, ол туламақ керек. Әділ сын, әділ
кесімге бой ұсынбаған – ... ... ... ісін, істемедіге
сайып, өзінің білген өнерін, білімін жұрт жұмысымен байлай алмай, өңкей
қисыншылдығына ... ... бұл да ... ... ... – дей
келіп, білген білімімізді, өнерімізді елдің кәдесіне ... ... ... ... ... бергенше, бұқарашыл
келіп, жастарды ескере жүрейік деген ізгі ... ... ... ... ... ... үшін “қызыл кеңірдек” болып қызу қандылыққа
салынатын оқымыстыларға журналист, байсалдылықпен, ақылмен түсіндіреді.
Автор ... ... басы – ... ... ... – ынтымақ,
саясаттың көзі – тұрмыс” [36] деп ... ... ... ... да нұсқа айту, тоқсан ауыз ... ... айту ... ... ... Т. ... ... ықшам
жазу-журналистік шеберліктің бір шарты” [9, 24 б.] деп баға береді.
“Еңбекші қазақ” газетінің редакциясына “Күмәндіміз” деген ... ... ... ... ... келеді. Редакция алдымен Мәжиттің сауалын
ұсынып, оған Телжан Шонанұлы ... ... ... ... ... деп
жазыпты: Латын қарпі, араб қарпі деген әңгіме басталып жүр. Араб қарпінен
неге қаштық? Орыстың миссионерлері ... ... ... Ахмет
Байтұрсынұлы шығарған арап қарпі еліне аса қолайлы тиген жоқ па? Баяғыдан
бері қазақ сауатсыз болып ... араб ... ... ... ме?” [37]. ... Мәжиттің осы пікірінде сол кездегі ащы да ... ... ... ... ... ... ... таңбаларының тиімсіздігін жан-
жақты дәлелдеумен жанталасқандағы түпкі ойлары да осыған келіп тірелетін
секілді. Әрине, сол тұстағы қазаққа Ахмет ... ... төте ... қолайлы болғанын, осы төте жазумен баспа ісінің өркендегенін жоққа
шығара алмаймыз. Үмбетұлы Мәжит өз ... көп ... ... ... ... ... жазған Телжан Шонанұлы: “Үмбетұлы Мәжит
жолдас латын әрпін ... ... не? ... ... ... ... ... газет бетінде суреттеп, күмәнімізді ашса екен” деп сұрайды. “Бұл
сұрауды орынды тауып, басқарма өтініші бойынша қысқаша жауап бермекпіз”
дей ... ... ... үлкен мәселе екенін, оны толық ашу үшін мақала
емес, кітап жазу керектігін айтады. Арабқа қарсылардың ... ... ... ... жағынан кемшілігі зор, құюы қымбат, теруге қиын,
латыннан 7 есе қымбатқа түседі деген көзқараста екенін баяндай келіп “ ... ... ... ... ... ... жазуға келмейді,
педагогикалық еш бір заңына үйлеспейді, осы ... ... ... ... ... ... ... әліппесін алалық деушілер, бір
ағым”,– деп түсіндіреді. Қаламгер Телжан Шонанұлы арабшылдар ... ... ... да араб ... ... ... ... мойындайды. Бірақ соның бәрі араб ... ... ... ол кемшіліктер жойылады деседі. Басқа әліппе
алғанша, арабтікін жекелейік, ... ... ... келеді,
келтіреміз деседі. Бұл – екінші ағым. Осы екі ағым тартысуда”[37], – деген
мағлумат береді.
Телжан Шонанұлы ... ... жаз ... ... екінші съезі
болатынын, осы күні Баку қаласында съезд өтіп жатқандығын айтады. “Бұл
мәселеге зорлық, ... ... ... ... ... – дей ... әрпі жайлы мағлұмат алам деушілерге Нәзір Төреқұловтың “Жаңа әліппе
неге керек кітабын оқуға”, “Еңбекші ... “Ақ ... ... ... ... ... ... береді. Телжан Шонанұлы не
арабты, не латынды жақтап, насихаттамай, уағыздамай, екі ... ... ... ... ... ... ... қосымша
әдебиеттер ұсынып, оқырман сауалына нақ жауап береді, дұрыс бағыт-бағдар
көрсетеді.
“Еңбекші қазақ” газетінің бетінде айтыс ретінде ... ... ... ... әрпі ... [38] деп аталады. Авторы Жан Ахмет қазақ секілді
мәдениеті жаңа өркендеп келе жатқан елге екі ... ... ... жіті қарап тексеру әрбір қазақ оқығандарының ... ... ... ... ... ... байланысты өз пікірін білдіреді.
Қай әріп жазуға жеңіл, үйретуге оңай, қай әріп шаруашылық жағынан пайдалы,
арзан секілді ... ... ... ... әрпі ... қол ... ... иректері жоқ”, – деген пікірін дұрыс емес, –
латынның “N”, “Z”, ... “G”, “M” ... ... ... көріңіз, “N”-ді жазғанда қолды нұқып тұрып жоғары көтеріп, оңға
қарай бұрып, төмен түсіп, қайта жоғары ... ... ... ... Ал ... ... жоғарғы басына бір түйемойын, төменгі басына бір ... ... ... бір ... ... ... Бұлардың әрқайсысын
тексеріп шықса, осындайлар толып жатыр, латынның әріптерінде де нүктелер
мен қол байлайтын құйыршық ... ... ... ... ... ... ... оқытудың әдісіне араб әрпі келмейді
дегендері бекершілік, жаңа үйрету әдістері әріптің ... ... ... емес. Жаңа үйрету әдісін шығарған ... ... ... ... ... осы ... жаңа ... әдісінің
қайсысына болса да келеді”, – дейді. Жанахмет латыншылдардың “латын әрпін
құю арзан, ... ... ... ... ... қарадай көз
байлау болуға тиіс” деп ... ... ... ... келтіре
алмайды. “Қай әріптің ирегі, қошқар мүйізі, әшекейі көп болса, сол әріптің
құюы қымбат болуы керек. Латын ... ... көп. Оны ... ... мүмкін емес", – деп жорамал жасайды. ... ... ... жағынан жұмысы көп, әріптерінің ұясы көп" деген
пікірлеріне, Жанахмет “… ... ... ... анық оған ... алмас
едік, осы күні таласамыз. Оның себебі, біз – бұрынғыдай 3-4 әріп жазып
отырғамыз жоқ. Ақаң ... Осы күні ... көбі ... ... ... былай бір-ақ түрмен жазылар деп жүрміз”, – деп ... ... ... ... ... ... ... әрпінің пәлендей
пайдасы жоқ, оны Телжан да толық көрсете ... – деп, ... ... ... ... ... ... белгілер латын әрпімен жазылады. Бұл жағынан латын әрпін
алғанда жеңілдік болады” ... ... “… пән ... өз әрпімізше жазылмағандығынан артта қалдық па екен”, – ... ... ... пән ... ... мысалдар келтіреді.
Автор “… біз Елдесшілемей-ақ қоялық, пән кітап-тарындағы белгілерді латын
таңбасымен-ақ үйренейік” [38] деген ... ... ... да жазу әрпі мен пән ... ... екі
басқа екенін, одан олар кемдік көріп отырған жоқтығын айта келіп, “латын
әрпін алсақ, жұмысы көп, әрі ауыр, қазақтың ... осы ... ... осы әріптің кем жерлерін түзеп, іске асыру қажет. Мәдениетке жетуге
әрпіміздің латындікі болуы шарт ... ... ... ... ... ... пайымдаулар жасап, орынды пікір айта білген.
1929-1930 жылдары ашаршылықтың алдында тұрған, шала сауатты ... ... ... ... ... қажеті шамалы екені белгілі. Себебі,
пайдаланып келген араб таңбалары кемшілігі жойылған соң халқымызға өте
оңтайлы болды. Сол ... XX ... ... мерзімді басылымдар
саны көбейіп, баспа ісі ... ... ... Сол ... айтқандай “араб таңбалары қолбайлау, мәдени тілектерге
жарамсыз” болса, жоғарыда ... ... ... сол ... ... ... ... еді. Сол тұстағы халықтың рухани және әлеуметтік
жағдайы әріп таңбаларын ауыстыруды көтермейтінін, тіпті қажеті жоқ ... ... қиын ... ... ... пікірталаста Нәзір Төреқұлұлының “Тағы да жаңа
әліпби туралы” [39] тақырыпты ... ... ... ... ... ... көшу ... соңғы екі жылдың ішінде қызу көтерілуде. Қазаққа
латын ... ... ... сөзді 1924 жылы Орынборда болған білімпаздар
сиезінде мен қозғап едім” дейді. ... сол ... ... ... ... қолдаушылар шыққанын, бұл күнде жұмыс едәуір алға ... ... ... ... ... Одағындағы Күншығыс елдердің
бәрінде көтеріліп, башқұрт, қырғыз, өзбек, ... ... ... ... ... отырғанынан хабардар етеді. “Ескішілдеріміз әлі
баяғы ... ... ... ... ... ... ... алуға
қүбыжықтан артық қарсы болды” деп ренжиді. “Арабшылдар өздеріне жәйлі ін
жасап алып жасырынбақ ойнауға көшті, мәселенің пән, ... ... ... саяси жағына жармасты” [39] деп кейиді. Әрине, пән, техника жағын
шет қалдыруға ... ... ... ... ... да ... бола сөгу ... Ұлттың, мемлекеттің ... соң, ... ... ... де болмасы анық. 32-жылы репрессия
құрбаны болған арыстарымыздың көбі отарлау саясатының, қитұрқы ... ... дер ... ... ... ... ... төңірегінде ұтқыр да сергек пікірлер айта білген.
Қошке Кемеңгеровтің “ … ... ... ... ... ... ... ... деген пікірін, Елдес Омаровтың “ … қазаққа жаңа әріптің
керегі жоқ, біздің мандайымызға біткен ұлт ... бар, өгей әріп ... ... ... Н. Төреқұлұлы сынайды. “Екі дүниеде де
бірдей қазақтың қамқоршысы ... [39] деп ... Ол ... ... ... іске көшу ... айта ... “… егер олай
істемесек қазақ ... ... ... істі ... боламыз.
Бақытсыздығымызға орай бұл мәселеге жалтақтық танытып отырғандар ... ... ... ... Оқу ... ... ... тұра істеп отырғанын қазақ жұртшылығына ескертіп кетпей болмайды”, –
деп Қазақстан оқу комиссариатын нысанаға ... Сөзі ... болу ... ... ... ... ... дәлелі: Оқу комиссариаты Түрік
білімпаздарының тұңғыш съезіне арабшылдарды жіберді дейді. Аталмыш ... ... 1926 жылы ... ... ... Нәзір Төреқұлұлы съезде
Қазақстаннан Ахмет ... ... ... араб ... ... ... ... бұл мәселе сөз болған жоқ еді, біз не ... ... ... екі ... да қол ... деп ... қалғанын
айтады. Оларды съезде Қазақстан оқу ... ... ... неге ... деп ... ... Бұның аты “бұқпантайлық”,
“жалтақтық” деп өзі жауап қайырады.
Н.Төреқұлұлы Қазақстан оқу комиссариатының ... ... ... журналы арабшылдардың “сойылын соқты”, мықты құралы болып алды
деп, екінші дәлелін айтады. Бұл жерде ... ... жаңа ... ... ... деп ... Мәдени кызметкерлерге, мүғалімдерге
жорналдың мына берген тәрбиесі, тәрбие-ақ “мұнан ... ... бола ... деп ... ... ... қаулысында әріп мәселесі әлі де талқылансын
деп шешім қабылдап, баспасөз беттерінде еркін айтыс ... ... ... газетінде жарық көрген бірнешеуіне тоқталдық. 1926 жылы да
айтыс жалғасын таба түсті. Ахмет Байтұрсынұлының ... ... ... “Жаңа мектеп” [41] журналында жарық көріпті. Ғалым мақалада
Баку қаласында өткен Түрікшелердің құрылтайы жайлы ... ... ... да жаңа әліп-би туралы” [23] деген ... ... ... ... ... тырысып, жаңа әріпті жамандап
мақала жазды” деп ... ... бәрі Оқу ... ... ... ашылған жиналысқа Молдағали Жолдыбаев тағы
да Ахмет Байтұрсынұлын жіберді” [39] дейді. Молдағали Жолдыбаев ... ... ... “Нәзір орынсыз түйрейді” [40] атты “Еңбекші қазақ”
газетіндегі мақаласында ... ... ... Баку ... ... ... ... партия комитетінің үгіт-насихат бөлімімен келісе
отырып, Елдес Омарұлын, Біләл Сүлейұлын, Әзиз Байсейітұлын жібергенін, ал
Ахмет Байтұрсынұлын жол қаражатын ... Баку өзі ... ... ... Байсейітұлы Әзиз латыншылдар ұйымының ... ... да ... ... жүретін. Білім ордасы ... ... ... ... жоқ, ... ... ... жасадық”, – деп
түсіндіре келіп, газет-журнал бетінде латын туралы пікірталас еркін жүріп
жатқандығын, ... ... ... латыншылдар ұйымы ашылғанын,
жиылыстарда қызу айтыстар болып отыратынын, бұл пікірталастардың материалы
кітап болып ... ... ... Қазан қаласына Ахмет
Байтұрсынұлын Татарстан оқу комиссариаты жол ... ... ... айта келіп, "Жаңа мектеп" журналында жарық көрген ... ... ... ... өз ... ... қажет еді
деп, мұны мойындайтынын ... ... ... ... ... басып тұратынын ескертеді. Молдағали Жолдыбаев өз тарапына
айтылған ... ... бере ... ... орынсыз екенін дәлелдейді.
“Бұл жауаптан кейін ... ... ... ... қайтып алуы керек қой
деймін” деген жолдармен мақаласын қорытады.
Жоғарыдағы ... ... ... ... ... ... тарихи дерек болғандықтан, ол жайлы толығы-рақ мәлімет бергеніміз
жөн болар. Түрікшелердің ... Баку ... 1926 жылы ... ... ... ... 6-на дейін болды. Түрік нәсілді ұлттардың
көбінің өкілдерімен қоса, ... ... ... ... Менсель, түрік профессоры Көперлі-зада мен Құсайын-зада секілді
атақты ғалымдар, зерттеушілер қатысты. ... ... ... ... ... зерттеу, түрік тілдерінің өзара тұқымдастығы, емленің
жалпы негізі және ... сыны ... ... ... ... ... ... пен Жирков деген орыс профессорлары, түрік
әліпбилері туралы Мамет-зада, ... ... ... ... ... және Ахмет Байтұрсынұлы баяндама жасады. Латын ... ... ... ... тіл ... түгел жету керек, қаріп
белгісі аз болу керек. Бұл екі қасиет – ... ... ... ... ... ... ... қарпі – жайылып келе жатқан қаріп,
араптікі тоқтап қалған қаріп деді” [41]. ... ... араб ... екенін, бірақ баспа істері жағынан қолайсыз, қазіргі жеңілдетуге
жасап жатқан ... араб ... ... ... айтты.
Шарапұлы Әлімжан жасаған баяндамасында “емле ... ... ... ... ... латын қарпіне көшіп, көп қаражат, шығын
шығарудың қажеті жоқ. ... ... ... ... артықшылығы
шамалы” деген пікірін жан-жақты дәлелдеді. Ахмет Байтұрсынұлы “қаріп
мәселесіне мұқтаждық туып отырған жоқ. ... ... ... ... ... ... ... керек” [41] деді.
Түбі бір түркі ... ... ... мәдениетін зерттеуде
ұйымдастырылған құрылтайдың маңызы зор. Бүгінгі күні де тіл, әліпби, емле
төңірегінде туындаған ... ... ... ... бас қосып талқылап
отырса түркі халықтарының тұтастығын сақтауға себін тигізетін игілі шара
болар еді.
Аталмыш ... ... ... ... “26-жылдың мартында Бакуде
болған Түрік білімпаздарының сиезінде латыншылдар 101 дауыс алып, ... ... 7 ... қалып отырған. Сиездің Бұлай қаулы шығаруы
латын мәселесінің толғағы жеткеніне толық дәлел” [39] деп ... ... ... “ … ... ... талқыға түсіп сөз ... ... ... Құрылтай дүкені жасаушылардың қо-лында
болғандықтан, күні бұрын икемдеп қойғандықтан “қазанның ... ... ... ... деп ренжиді [41]. Құрылтай съезд: ... ... көзі ... Енді ... әр жұрттың, әр
мемлекеттің ықтиярында” [41] деген ... ... ... латыншылдардың мақалаларында латын қарпін алу
мәселесінен Әзербайжан ... алда тұр, ... ... деп ... ... ... Комитетінің төрағасы Ағаман ұлы Самат бұл іске
тікелей араласып, жүзеге асуына күш жұмсады. ... ... ... ... ... ... деуі ... емес. Бұдан съездің
түркі халықтарының бір ғасырдан астам ... араб ... ... ... қөздегенін аңғарамыз. Съезд Әзербайжан жерінде өтіп отыр.
Әзербайжан елі латын таңбаларына көшуді қолдаған бірден-бір ел болды.
1927 жылы «Жаңа мектепң ... ... ... [42, 27 б.] ... ... ... жарық көреді. Араб әрпіне тағылатын міннің
ең зоры, оның төрт тұрпаттылығы болатын. Автор осы кемшілігінің жойылғанын
қуана хабарлайды. Мақаладан 1927 жылы ... ... ... білім
ордасы әріп мәселесіне қатысты кеңес ... ... ... ... ... ... ... түскенін, жобалар екі негізге
бөлініп қаралғанын айта ... ... ... негізіне
тоқталады:”Біріншісі, араб әрпін европалау негізіндегі жобалар, ... ... өз ... ... жобалары. Алдыңғы түрде жоба жасаушылар:
бұрынғы Дамей, Харитонұлылар, қазіргі Қасен, Қали, Тайыр, ... ... араб ... ... ... әріптерінің тұрпатына
ұқсас болып шығады. Соған ұқсату үшін араб ... ... ... иеді,
бүгеді, әйтеуір жақындастыруға тырысады деп мәлімдейді ғалым. Екінші түрде
жоба жасаушылар деп Бурнаш, Алпар, ... ... ... ... ... тек ... тұрпатты әріп жобалары алынатын болды”, –
дейді. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... Әріптің бір ғана ұсқынды болуы оқыту, қаражат, ... ... әріп құю, жазу ... ... ... зор жеңілдік келтіретін
болғандықтан, түрік-татар жұрттары тұтынып отырған араб ... ... ... ... тиіс;
2. Бір ұсқынды әріптің бұтарламаған тек қысқартылған суреті алынады;
3. Бір ұсқынды алынған әріп суреті сөздің басында да, ... ... да ... қатар тұрса жалғыз тұрпатта болып, халық көзі үйренген
тұрпатына жақын болуы тиіс;
4. Баспа ... ... ... ... шпонсыз тізілетіндей
болсын. Баспа әрпі 14 кеглден артпауға тиіс;
5. Алдағы 1927-28 оқу ... ... оқу ... ... ... ... әріптермен басылсын;
6. Бір ұсқынды әріп баспаханаларға таралып болғаннан кейін, ... ... бір ... ... басыла беру керек;
7. Қара бұқараның бір ұсқынды әріпке көшу жолын жеңілдету үшін
әріптерді ... ... ... ... керек;
8. 1928 жылғы қаңтардың бірінен бастап татар мен қазақ баспаларында
бір ұсқынды әріпке ... болу ... ... мен ... ... ... ... қолдану қажет;
10. Жазу машиналарына бір ұсқынды әріпті қолдану қажет;
11. ... ... ... бір ұсқынды әріптердің
тұрпатынан онша ... ... ... ... ... кеңес қаулысының пайдалы, игілі
жақтарын А. Байтұрсынұлы мақаласында талдап, таратып ... ... ... ... пайдасы зор. Біріншіден, әріп жасау ісін
азайтады, бұрынғыдай 77 әріп жасаудың ... 35 қана әріп ... ... ... ... Оның ... әріп кесу, құю, қалыбын жасау, төлейтін
ақыға дейін азаятынын тілге тиек етеді.
Екіншіден, әріп тізу ... ... ... 77 ұя қажет болса,
енді 35 қана ұя ... ... ... ... ... аз ... әріп тізу
жұмысын жеделдетеді, тездетеді. Бұрынғыдай тұрып тізбей, отырып тізуге
мүмкіндік туды.
Үшіншіден, жазу машиналарының ... ... ... ... көп
болғандықтан машинканың түрткіштеріне (клавиштеріне) сыймай әурелейтін.
Енді, жазу ... бір ... екі ... сыйдыруға болады. Мәселен,
қазақша, орысша басуға жарайтын етіп, екі әліп-би әрпін сыйдырып жасауға
болатынын айтады. Төртінші дәлелі, ... ісін ... ... ... танитындарға да, танымайтындарға да бір ұсқынды әріп жеңіл
тиетінін ескертеді. «Жаңарған араб әрпі ... ... жазу ... ... орыс ... де, ... Европа жұрттарының әріптерінен
анағұрлым артық ... деп ... ... араб ... ... ... ... жұмысына келтіретін
қолайсыздықтарын, кемшіліктерін жоюға әрекеттенгендері, тер ... ... ... ... ... байқалады. Ахмет
Байтұрсынұлының мақаласын оқығаннан кейін, түзетілген қаріптің көп пайдалы
екеніне көзіңіз жетеді. ... ... кем ... ... ... көп ... ... далаға кетпей, жемісін бере бастаған кез
еді. Бұл ... ... да ... жатқан жоқ. Араб әрпінің кемшіліктері
жойылды дегенге қарамастан, оларға тойтарыс беріп, жеңіске жететін тұсы
таянды. ... ... ... ... ... ... жайлы
жазған еңбегінде “20-жылдардың екінші жартысында, ұзақ пікірталастан кейін
латыншылдар арабшылдарға ... ... ... ... ... ... ... туралы” кітабын жариялады” [43] дейді. Аталған кітабында
Әбдірахман Байділдаұлы арабшылдардың ... ... ... ... шығаруға тырысады. Жоғарыда жекелеген латыншылдардың
мақалалары ... ғана араб ... ... және жаңа әліппені алудың
керектігі жайлы ... ... ... енді Әбдірахман Байділдиннің зерттеп, топтастырып ұсынған ... ... ... ... ... ... әліппе туралы” деген
еңбегіндегі латыншылдардың араб әрпінің кемшілігі және жаңа ... ... ... дәлелдеріне назар аударайық:
Біріншіден, “бір дыбысты белгілеу үшін әр ... ... ... аяғы, соңы, жеке). Қат танымайтын адам бір таңбаның орнына ... ... ... ... үйреткенде мұғалім де, бала да көп әуре
болады” [44, 19 б.] ... Ә. ... ... араб ... де, ... да көп ... қате оқиды. Араб таңбаларының
арабтардың өздеріне де қажеті шамалы. Шәкірттерді көп ... ... ... ғана ... жеткізе алады. Араб әліппесінің ... ... басу ... зор ... барлығын қоссақ, көнерген
әліпбиді тезірек тастау керектігі анықталады. ... ... ... араб ... дін ғана сақтап келеді. Дін болмаса,
бұл әлдеқашан тозғандай еді. Бұл ... ... ... ... ... Араб ... көп ... болуы жойылғандығы жайлы,
түзетілгендігі ескерілмейді. Түзетілген әріппен латын таңбаларын салыстыра
келіп, ... ... ... салыстыра салмақтағаны жөн болар еді.
Екіншіден, “араб таңбалары арабтардың өздеріне де ... ... ... ... иран, ирак секілді мұсылман халықтарының көбісі әлі күнге
шейін осы ... хат ... ... ... ... елдерден кем болып
отырған жоқ. Бүгінде Араб елдері ең бай, дамыған елдердің ... ... ... ... ... ілгері кетпей тұрып қалады деген
пікірдің қаншалықты дұрыс, бұрыс екенін уақыт көрсетіп ... жоқ ...... ... ... осы болар.
Екіншіден, Ә. Байділдин “… араб әрпінің көбі бір ... ... ... ... ... ... алмайсыз. Бұл оқыту жазу жағына ... ... ... мен ... ... қай ... ... анықтау үшін жақындап барып қараудан басқа шара ... [44, 20 ... ... Төреқұлұлының пікіріне қосылады.
Үшіншіден, қаламгер” Осы күнгі ... ... ... қарай
жазамыз, оқимыз, цифрларымызды солдан оңға қарай ... ... ... ... ... ... ... бар” дейді.
Төртіншіден, “Араб әрпінің біркелкі болмай, бірі кіші, бірі ... да оның ... ... ... [44, 21 б.], – деп ... ... әріптердің арасына сыналарды тықпалатып баспахана
қызметкерлерін әурелейтінін айтады. Араб таңбаларының басу жұмыстарында
әурешілігі бар ... бар ... ... бұл ... Ә. Байділдин өзі
көрсеткен екінші кемшілігіне қайшы келіп отыр. Екіншісінде ... ... бір ... бұларды бір-бірінен нүкте-лері болмаса, айыра алмайсызң
деп еді ғой. Оқушыны ... ... ... ... барын айтады да, дәлелдемейді, мысал келтірмейді.
Бесіншіден, алгебра, геометрия, физика секілді білім ... пән ... қай ... ... да ... әрпімен жазылғанын, басқа
әріппен жазуға болмайтынын, мәні өзгеріп ... ... ... ... кейбір пән белгілерін арабша өзгерткенін сынайды. Бұл
орынды пікір. ... ... ... ... ... ... оғаш көрінері сөзсіз. Оның үстіне ғылымның аты –
ғылым. Оны әр халық өзінше бұр-маласа не ... ... ... ... ... ... ... орынды. Бірақ Жанахметтің “пән
кітаптарындағы белгілерді латын таңбасымен-ақ үйренейік” [38] ... де ... ... ... ... жан-жақты болар еді. Жанахмет араб
таңбаларын өзгертіп ... пән ... ... ... ... де солай деген ... ... еді. ... ... ... ... еді. Бір айта кететін жәйт ... ... ... ... да жоқа ... тырысады.
Сондықтан біржақтылыққа, таяздыққа ұрынады. Олар Ахмет Байтұрсынұлы түзген
төте жазудың, түзетілген әріптің оңтайлылығын көрсе де ... ... ... ... ... ... өңделмеген араб
таңбаларының кемшіліктерін алға тарта береді.
Алтыншыдан, ... араб ... ... қолдану қолайсыз. Музыка
белгілері ноталар, цифрлар секілді, солдан оңға қарай жазылады ... ... бұл ... ... ... мен Ахмет Байтұрсынұлы
мойындаған болатын [44, 23 б.]
Жетіншіден, Ә. Байділдин “Араб әрпі баспа ісіндегі кемшіліктері ... ... ... және ... түседі”, – дей келіп, Нәзір
Төреқұлұлының “Жаңа әліппе неге қажет” деген ... ... ... ... мәлімдеуінше, газеттің бір нөмірін шы-ғару үшін ... 15-20 пұт әріп ... ... ... 2 пұт ... екен. Бұл баспа
жұмысын жеңілдетумен қатар, қаражатын үнемдейді [44, 24 б.].
Сегізіншіден, ... ... тағы бір ... оның ... ... ... жақындастыруға, ол елдің мәдени табыстарын пайдалануға
жарамсыздығы”,– деп көрсетеді Ә. ... Оның ... араб ... отырған елдердің "мәдениеті төмен, беретін ... аз, ... Ал, ... ... қолданын отырған елдердің өнері мол, ... ... ... ... ... егемендік алып,
тәуелсіз мемлекет болған соң да кең өріс алды. Ұлттық менталитет, ұлттық
ерекшелігімізді ... ... ... ... ... ... ... күйе жаға салып, оның озық тәжірибелерінен қол үзіп
алдық. Осындай ... қай ... ... орын ... Батысқа
еліктеушілікпен батысты “өркениет” өресі санайтын зиянды ұғым бүгінгі күні
де көрініс беріп отыр.
Енді, арабшылдардың ... ... ... жауаптарына
тоқталайық. Әбдірахман ... ... ... ... ... араб ... жақтап айтқан дәлеліне “Жаңа
әліппе туралы” деген кітабында жауап қайтарады.
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... 1923-24 жылдары Қошмамбет пен Міржақып (Мадияр) көп айтушы еді”
[44, 39 б.] деп еске ... Ә. ... ... ... ... ... ... латыншылдарға қосылғаныңыз қалай, ... ... емес пе ... деп ... Досмұхаметұлына ренжігенін
айтады. Халел Досмұхаметұлы 1923-24 жылдары латыншылдар пікіріне қосылып
жүрген кезі екен. Ә. ... ... ... қабыл болып, мандай
азаматы үйіріне қайтып еді” [44, 41 б.] деп ... ... ... ... өтсе ... ... ... Дулатовтың “Демегокке мінген осы болар”
деген мақаласында “демегоктың нағыз өзі осы”, “демегоктықпен айтады” деп
“демегок” ... ... 7-8 рет ... деп ... Осы ... бірі Қыр ... да “латыншыл жолдас қымыз ішкендей,
жарасының аузын алдырғандай қызарарлық, бұзауы жамыраған жоқ қой, қораны
айнала ... ... ... ... ... деп ... ... дегенді айтады. Әбдірахман Байділдин ... ... ... та араб ... жақтағанынан хабардар етеді. Ол
“Елдес Омаров та осыларға қосылады, “дүмшелік”, “еліккендік”, ... ... ... ... баптап мініп жүрген көрінеді” деп
суреттейді. Елдес Омаровтың “Латынның еліктен ... түгі ... [44, 42 ... ... ... ... ... “Дүмше өзін басқадан артық
қылып көрсету үшін, ... ... ... жоқ. ... осы ... өте күшейіп бара жатыр. Оқушыларға “Еңбекші қазақтың” ... ... ... сәлем берсең, атаңның басы дейді” деген
мақаласын ... Бұл ... ... ... ... ... Ол әдістерді (оқыту әдістерін айтады) бір ... ... да ... [44, 43 б.]. Ә ... “көзі ашық, оқыған азаматтар
газетке араласады, олар – ... ... ...... ... болса, сонда кім қалды? Ендеше, Елдес – білімді, Елдес – ... ... ... ... ... ... барады” деген ойына
қатысты айтылған сын. Әрине, жалпы баспасөзге қатысты бұлай пікір айту
орынсыз. Сол кездегі ... ... ... ... ... десек,
аққа күйе жаққандық болады. Кейбір жекелеген авторлардың мақаласында
кемшіліктер болған шығар, бірақ бәріне топырақ шашу - ... ... өз ... келелі проблемаларын көтеріп, дәуір шежіресі
бола білген қазақ ... ... ... ... ... ... ... бармай, үстірт, жеке мүдде тұрғысынан жазу публицист үшін үлкен
сын. Қаламгер өзі ғана емес бүкіл ... ... ... ... ... ... ... жүктеледі. Бұл жөнінде баспасөз
зерттеушісі К. Қазыбаев “Газет, журнал, жалпы ...... ... сіз, ... ... бір ... сөйлесеңіз, алдыңызда ең арысы
мың адам болуы ... Ал, ... ... ... ... тыңдау-шыңыз -
оқушыңыз өте көп болады. Сіздің ... ... ... ... мыңдар, миллиондар сынайды. Ендеше әрбір ойға, әрбір жолға жауапты
қарау керек” [35, 174 б.], – ... ... ... мен ... ... ... олардың
басы ауырады. Бірақ біз Ақаңа өкпелегіміз ... ... ... ... ... – деп ... ... Байтұрсынұлының
“Араб әрпінің орнына латын әрпін алу деген мәселе тұрмыс жүзінде өте керек
болғандықтан туып отырған мәселе емес. Мұнда өте керектік ... ... те жоқ. Бұл ... ... көтеріп, уақытын шығын қылып
жүргендер болса, оны еріккен адамдардың ермегі ... құр қиял ... ... пікірін, Ә. Байділдин “… осы дұрыс па? ... ... деп ... ... [44, 46 б.]. Ә. ... ... Қазан төң-
керісінен кейін, еңбекшілердің шаруашылығы дамыды, мәдени ... ... ... араб әрпі жарамсыз. Қазан төңкерісіне дейін қазақта ... ... ... ... жоқ еді, ... араб әрпінің
кемшілігін сезбедік. Ол мәдени тілектердің күннен-күнге даму ... айта ... ... тұрмыс жүзінде керек қылмаса, неліктен 10-шақты
жылдан бері араб ... ... жүр? ... былтырдан бері әріп мәселесі
сөз болатын сиездерден қалмай, Баку барып, Қазан барып, ... ... жан ... ... түсіп жүр” [44, 46 б.], – дейді. Әбдірахман
Байділдин қоғам, заман дамымай, өркендемей бір орында тұра алмайды. Заман
дамыған ... оның ... да ... Жаңа ... мен ... ... Әрине, заман талабына сай жаңа ... ... ... ... ... деп түркі халықтары бір ғасырдан
астам уақыт пайдаланған, жазба ... ... араб ... ... ... Бұл ... экономикалық тиімділіктен гөрі саяси мәселе
басым. Бірқатар ... соны ... ... ... қол ... ... Содан ұлттық мүдде табан астына салынып тапталды. Қоғамдық
сананың көшбасшысы публицистердің қол шоқпарға айналуынан асқан ... ... ... мен саяси сілкіністер тұсында халықтың “көзі,
құлағы һәм тілі” журналистика жалпақшешейлік ... ел ... ... ... ... ... адастыру, тарихи тамырын балталаумен пара-
пар. Қытай, жапон халықтары заман қанша құбылса да ... ... ... ... ... жаңа ... икемдеп
алуларының себебі осында. Өкінішке орай, мерзімді басылымдарда бүгінгі
латыншылдарымыз да батысқа еліктеп “компьютерге қолайлы, ... ... ... ... ... ... ... білдіріп, мақала жазуда.
1939 жылы орыс ... ... ... ұрпақ оған дейінгі
қалыптасқан жазба мұралардан хабарсыз қалғанымен қоймай, жетпіс жыл ішінде
орыс тілін ешбір акцентсіз сөйлейтін ... ... Жазу ... ... ... ... екенін түсіну қиын емес. Бұған ... өзі ... ... ... деп баға ... көп нәрсені
аңғаруға болады.
“Латыншылдардікі еріккендік, әуестік” деген арабшылдар пікірін Ә.
Байділдин “… латыншылдарды ... ... ... ... ... ... ... болсын, сонда қалған ... не ... пен ... ... қарпін алу қажет деп тауып, ұйым құрған,
қазақтың оқыған жастары да еріккен бе? ... ... ... ... ... ... Әзербайжан, Түрікмен, Башқұрт,
Өзбектер латын әрпін алуда. Бұлардың бәрі еріккендік пе?”, – деп теріске
шығарады. “Осыған ... ... ... ... ... ... еді” [44, 49
б.], – ... ... ... отырған мұсылман елдерін латын қарпіне
көшіру кеңес үкіметінің қитұрқы саясатының бір қыры ... сол ... ... Әбдірахман Байділдин бастаған екінші тобы түсінбеді.
Себебі олар ... ... ... ... оған адал ... ... Латын қарпіне көшуге байланысты жарық ... ... ... ... ... көшуге байланысты айтыс-тартыс 7-8 жылға созылды.
Әбдірахман Байділдин ... ... ... деу бұрынғы миссионерлердің жолы”
деген арабшылдардың пікіріне қарсы дау айтады. Бұл сөзді 1923 жылы ... ... 1927 ... ... ... Ордада өткен айтыста Ілияс
Ахметұлы дөлел ретінде ... тиек ... еске ... ... ... ... алу ... Октябрь төңкерісінен кейін туып отырған жоқ.
Октябрь төңкерісінен бұрын патша отаршылдық ... ... ... ... Орыс ... татарды жеңіп, Азияны өзіне қаратып,
Азиядағы елдерді үйрете бастаған заманнан бері қарай латын әрпінің ... орыс ... ... күш ... Орыстың миссионерлері азғырып,
дінін, нілін бұзу ... орыс қылу ... ... ... ... ... ... әрпі түсін бояп келген бұрынғы күн шығыс елдеріне шығарған
орыс әрпінің дәл өзі” [44, 51 б.], – ... ... ... “… бұл ... ... да бар, бұрысы да бар.
Дұрысы орыс патшасының ұсақ ұлттарға, ... ... ... ... ділін жоюға кіріскені бар дейді де, әрі қарай үңілмейді,
тереңдемейді. Ілияс бұның ... неге ... ... ... көздеген мақсаты
бар ма? Біздіңше, суға кеткен тал ... ... ... ... ... ... алу – отаршылдық дегенге қәзіргі заманда ... – дей ... ... “бұл пікір дүмшелік, осындай да дәлел бола
ма?” [44, 54 б.], – деп танданады. Алайда, ... ... ... ... Ильяс Ахметұлы сынды қаламгерлердің ... ... ... ... ... аспай, отарлаушы биліктің айтқанына көніп,
айтағына жүріп латын таңбаларын насихаттап даурығуы, баспасөз арқылы бүкіл
жұртты ... ... ... ... ... ... салынбай, сабырға келуді үндейтін
жарияланымдар да, авторлар да ... ... І. ... ... “Біздің кәсіби тіл-танушы мамандарымызғалымдарымыз, жалпы зиялы
қауымның өкілдері XІX ғасырдан бері ... ... ... ... ... мен кирил, кіші грек алфавитінің Финикий алфавитінен
шыққандығын білетін мезгіл жетті. Түпкі жаратылысы кіндіктес, ... ... ... ғана бар ... мен ... ... қазақ жазуының
қолданыстағы мүмкіндігі тепе-тең. Демек бұл екі алфавиттің бір-бірінен
елеулі графикалық артықшылығы жоқ” [45, 150 б.] ... А. ... ... ... ... жиі көрініп жүргенін айтқымыз ...... ... ... әр кезеңнің күрделі мәселелерін
көтерген мерзімді басылымдардағы публистикалық жарияланымдар ... ... көзі ғана ... тарихи сабақ болуға тиіс. Сондай-ақ, Т.С.
Амандосов “Публицистика – ... ... ... суреті, оның арқауы шындық”
[13, 16 б.], – деп баға ... Иә, ... ... санаға ықпал
ететін алып күш болғандықтан, оның негізі – тек шындық, тек ақиқат болғаны
абзал. Осы ретте ... ... ... да, ... ... ... жүгі ауыр, жауапкершілігі мол. Филология ғылымдарының кандидаты,
доцент Қ, Сақ ... екі әділ ... бар: бірі – ... ...... ... ... өтпеген нәрсенің ғұмыры ұзақ болмайды” [46, 113 б.],
– деп тұжырымдайды. Сол тұстағы саяси-әлеуметтік және ... ... ... ... ... кириллицаға көшіріп, онсыз да
сансыраған елдің санасынан өткенін мүлде өшіру емес пе. Бұл төңкерістердің
ашаршылыққа, репрессияға ... ... ... ... ... ... шара бар ма. ... қырылған халқын көргенде, арыстарымыздың
жүрегі қайғыдан қанжылап, араша сұрады емес пе. Ахмет Байтұрсынұлы,
Жүсіпбек Аймауытұлы, ... ... ... ... кез-келген
еңбегіне назар аударсаңыз, ар жағынан “халқым”, “елім” деп соққан жүрек
дүрсілін сезу қиын емес.
Арабшылдардың ... ... ... ... ... ... ... Төреқұлұлы “жұртты ескішілдеріміз ойлағандай надан деп
айтуға тіліміз бармайды. Мәселені қисық түсінушілер болар, әрине, қалың ел
ішінде. Бірақ түсінбегенді ... ... ... ... ... ... деп құр жүргеннің не сауабы бар. Арабшылдардың бұл
дәлелі өздерінің кейін қалғанын білдіреді” [28, 56 б.] – деп ... Ә. ... ... бұл ... ... ... айтпай жүргенін,
Қызылордада қыста болған айтыста Смағұл ... ... ... Смағұл Сәдуақасов “Жұрт түсінбейді. Молдалар қарсы болады. Латын
әрпін алудың саяси жағынан қорқынышы бар. ... да ... ... [44, 57 б.] деп ... сақтықпен, сергек қарау қажеттігін
ескерткен болатын. “Бұл пікірлердің ... ... ... ... рас, ... Ә. Байділдин, – өйткені араб әрпі – молдалардың ...... – аты, ... тауып, күнін көреді. Смағүл дұрыс түсіндіруі
қажет еді. Молдалар мектепке, мүғалімдерге, қалың малды, құн ... ... ... ... ... екен деп ... ... аяқсыз қалдыруға бола
ма”[44, 57 б.], – дейді.
Дегенмен, Смағүл Сәдуақасовтың пікірін түбімен жоққа ... ... Араб ... ... дінінің таянышы, әріптен қол үзсек
дінімізден де қол ... ... ... үрей ... ... ... ... болған істердің бәрін де аяқсыз ... ... ... ... ... ... ... да болмайды. Ауыл
ақсақалдарының, дін басылардың пікірін де ... ... Тағы да ... ... ... ... ... Кеңес өкіметінің идеологиясы “дін
– апиын, молдаларды тек қара басының қамын ойлайтын ... ... ... ... ... ... ... “Алланың өзі де рас, сөзі
де рас” деп Абай атамыз айтса, арыстарымыздың көпшілігі дінге оң ... Дін – ... ... адамгершілікке, ізгілікке бастайтынын
ұққан.
Қошке Кемеңгеров: “Ленин ақсақал он жылдың ... ... ... ... еді. ... жаңалықтарға желігіп кетсек, мәдениет істерімізге
бөгет болады” деген көзқарасын айтыстарда білдірген. Міржақып Дулатов та
“латын әріптері ... ... ... ... біздің қазақша хат
танитындарымызға шетінен жат” [44, 59 б.] сынды көзқарасын пікірталастарда
білдірді.
Әбдірахман Байділдин “… ... ... ... ... Міржақып пен Қошкелер бұл сөзді елді “үркіту” ниетімен айтын
отыр. Хат танитындарымызға латын әріптері жат ... ... ... ... ... ... ... танысу қиын емес дейді. “Жаппай
сауатсыз, надан болып қалады” дегендері орынсыз, ... ... ... ... ... ... бұл ... тиянақсыз,
орынсыз” [44, 60 б.] деген шешімге келеді.
Хат тану надандықтан еместігін түсіндім. Хат танып, сол ... ... ... аяқ асты ету – ... ... соны ... бір дәрежеде соны жүзеге асырды. Біздің қазіргі рухани дағдарыс
кезеңін бастан кешіп жатқанымыз міне осыдан.
Арабшылдардың ... ... ... ... бірге енген араб
таңбаларынан қарағанда, латын ... ... ... ... сол ... ... ... қазақы ауылдарға жат көрінері
өзінен-өзі белгілі. Бұл пікірді, ... ... ... ... ... ... ... алдында, ұлттық болмысты, ұлттық салт-
сананы, әдет-ғұрыпты, ұлттық ... ... ... Дегенмен,
арабшылдар тереңірек зерттеп, толығырақ дәлелдей түсулері қажет еді.
Сол кездегі арабшылдарымыздың көпшілігі “түрік елдері әдебиеті мен ... қол үзіп ... ... пікірде болды.
Ахмет Байтұрсынұлы “Түрік жұртының 90 проценті көптен бері араб ... ... Осы ... түзелген жазу мәдениеті бар. Жазу мәдениеті
бар жұрттарға бір әріптен екінші әріпке көшу оңай емес”, – ... ойын ... ... баяндамасында, сондай-ақ, осы пікірін ... ... ... ... ... ... ... Ахметұлы
пікірталастарда “Біздің латыншылдарымыз қазақ әдебиеті жоқ деп ... ... ... аз ... негізі салынған. Осы күнгі Ақаң
әліппесімен қандай кітап ... да ... ... ... ... ... Маркс кітаптарына дейін жазылып жатыр. Ал, араб әрпін
түзеген Қазан татарлары әдебиет ретінде ... ... ... ... ... ... Ғалымжанның үш мұқабалы романдары осы түзелген араб
әрпімен жазылып отыр” [44, 63 б.], – деген дәлелдер айтады.
А. ... ... араб ... ... дүниелер дамып,
өркендегені анық. Ә. Байділдин “… түрік елдерінің әдебиетінен ... ... ... бар. ... ... ... ... “ауызға алуға тұрмайтын құнсыздар”, – дей келіп, Түрік
елдерінің көбі латын ... ... ... ... Ол ... ... ... әдебиеті жоқ деп нандырады” дегені, өзінің
“саңдырағы”. Қазақ әдебиетінің қадірін латыншылдар да біледі. ... ... ... ... ... рас. ... төңкерістен
бергі жерде бұл жөнінде бірталай істер істелді. Кеңес үкіметінің арқасында
халық әдебиеті ... ... ... шыға ... “өз ... қол ... дегендері дәлел емес. Себебі,
төңкерістен бұрынғы әдебиетіміз бүгінгі керегімізге жарамайды, ұлтшылдық,
діншілдік малмасынан шыққан” [44, 70 б.] ... ... ... ... ... ... дейін араб таңбаларымен жазылып қордаланып қалған әдеби
мұраларымызға “діншіл”, ”ұтшыл” деп айдар тағып, халықты ... ... ... қол ... санасынан өшіру мақсатын көздеді. Қаріп
таңбаларын ауыстырудағы басты мақсат та осы ... ... ... ... ... бұл ... саясаттың астарына
үңілмегендіктен, төңкерістен бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... алдымен одан басқа керектерімізді
орындауымыз керек” деген пікірде болды. Бұл мәселені 1923 жылдары ... пен ... ... ... Оларға Нәзір Төреқұлұлы “неге
ерте, неге кеш емес? ... ... ... қалыңмал алу әдетін жою да
ерте, қазақтың республика болуы да ... ... ... ... ... да ... [44, 72 б.] деп ... жауап
қайтарып еді.
Әбдірахман Байділдин “Ерте” деген пікір біраз ... ... ... ... ... ... ... әні өзгеріп айтылып
жүргенін, бұған Қырбаласы мен Абдолла деген арабшылдар қосылғанын ... ... ... ... осы ... ... “Латын әрпін
алу бізге тым ерте. Аламыз деу қате. Жолымыз бар, негізіміз дұрыс. Бізде
әріп ... ... да ... ... ... бар. Сондықтан босқа
еліктеуді доғарып, алдымызға кезеніп тұрған ісімізге кіріселік” [44, 73
б.] деді.
Міржақып Дулатовтың “Қазақ ... ... ... ... біз
қарсы емеспіз. Бірақ, өзгерістің де өзгерісі бар. Күндердің күнінде латын
әрпін қолданатын да ... ... ... жұрт ... бәрі шапшаң
жазуға (стенограмга) түсуіне де сенеміз. Бірақ біздің ... ... ... ... ала ... ... көрініп тұрған жоқ,
қайта зияны бар дейміз”, – сынды ... ... Ә. ... ... ... ... дегені дерексіз бос сөз. Оқырманға латын әрпінің
пайдасы жөнінде мағлұмат толық берілді. Сондықтан бұған тоқталудың ... Ал ... ... ... ... [44, 77 б.] деп баға ... Байділдин латын әрпін алғанда шығын шығатыны рас, бірақ болашақта
пайдасы мол, игілікті істі ... ... ... ... ... Ол ... қазақ жұрты өнерлі, мәдениетті болуына қарсы емеспіз” ... ... ... – деп ... М. Дулатовтың “Күндердің
күнінде латын әрпінің жүзеге асатынына сенеміз деген пікіріне, “… бұл ... ... ... да ... Неліктен жуық маңда, біраз жылдың
ішінде алмаймыз, оған ... ... ... [44, 78 б.] деп Ә. ... аты – ... Әркім өз пікірін ғылыми негізде, байыппен,
сабырмен дәлелдесе, жанжал ... ... ... ... табары анық.
Міржақып Дулатовтың пікіріне қарсы жауап қайтарғанда Ә. ... ... ... ... “Күндердің күнінде
латынға көшетін боламыз” дегенге ... ... ... не? Міржақып
Дулатовтың заман талабы сол екенін түсініп, қазір сәл ... ... ... ешкім де адасқандық немесе қиянат көріп отырған жоқ.
Қызылордадағы айтыста А. ... осы ... ... ... ... ... сөз қылмауымыз керек. Бізге мектеп, кооператив, кітап керек.
Ең алдымен сол керектерімізді ... ...... ... ... ... бірі арабшыл Сейіт Баттал былай дейді: “Бізге бәрі
керек. Бірақ керектің ішінде ең ... ... Ең ...... мектеп үйі, мұғалімдер. Әріп керегі жоқ” [44, 79 б.].
Әбдірахман Байділдин бұған “… арабшылдардың мектеп, кооператив, кітап
керек дегендері дұрыс. ... ... ... бәрі ... ... ... сапасының жөнделгені жөн. Бұған біз де қосыламыз", – дей ... ... да, ... ... да шын көңілдерімен айтпайтын сықылды, немесе латын
әрпін керексіз қылып ... ... [44, 80 б.] деп ... ... Бұның
себебін автор “… керектердің қай-қайсысын болсын әріпсіз жүзеге асыруға
бола ма? Кітап шығару, ... беру ... алға ... ... ... ... ... жақсы әріп керек” деп түсіндіреді. Қолда бар әріп
жарайды деп, Елдесше “Н2О”-ны араб ... ... ... ба
деп, сауал қояды. Ә. Байділдин “… жоқ мұның бәрі ... ... ... ... мүғалімдер қажет, солармен бірге, қолайлы, жақсы әріп те
керек. Сондықтан арабшылдардың латын әрпін алу әлі ерте, ... ... ... ... ... ... [44, 81 б.] ... Әрине, қолайсыз әріппен баспа ісі, оқыту жүйесінің дамып,
алға басуы қиын. Дегенмен, әріп ... ... ... ... ... кездегі рухани-экономикалық жағдайын ескерген жөн.
А. Байтұрсынұлы, Е. Омарұлы, М. Дулатұлы секілді арабшылдар “Латын
таңбаларын алуға көп ... ... ... ... ... жоқ” деген пікірді
жан-жақты дәлелдеуге тырысты. А. Байтұрсынұлы: “Латын әрпінің пайдасы
артық болса, не болмаса соны ... ... араб ... ... ... ... ... істеп отырған түзеліске көз салмаулары дұрыс болар
еді. Латын ... алу ... араб ... түзеу шығынынан неше жүз мың ... [44, 81 б.], – ... ... ... осы ... ... “Латын әрпін қолдануға келетін болсақ бұған шығатын (шығын) ақысы
да есепсіз көп ... ... ... ... ... латынша әріп терушілер
курсын ашуға, корректрлерді латынша үйретуге, мұғалімдер даярлауға, ел-
елде мектептер ашуға толып жатқан ... ... ақша ... [44, 82 ... ... Міржақыптың сөзінің жаны бар екенін, жаңа әліпби
алу үшін едәуір шығын шығып, бірталай күш-жігер жұмсауға тура ... ... ... ... ... ... шығынды айтып, араб әрпіне
шығатын шығынды неге айтпайды. Араб әрпінің жыл ... ... ... ... ... ... неге жасырады. Осы да адамдық, ақиқат па”, –
деп мәселені төтесінен қояды. Латын әрпіне шығатын ... ... ... орнына түсетінін, бұған араб әрпінің баспа ісіндегі
кемшіліктерін латын әрпінен қымбат түсетінін дәлел ретінде ... ... ... ... ... қаражат пен әріпті ... ... ... ... ... ... көрсек, соңғысына шығын көп
шығатын секілді. Мәселен, көлікті жөндетуге ... ... жаңа ... ... шығатын шығынның айырмашылығы жер мен көктей. Бұл ретте латын
әрпін алуға шығатын шығын мөлшері артық ... ... қиын ... таңбаларын жақтаушылар "әрпіміздің кемшілігін өзгерту жолымен
жоямыз" деген. ... ... араб ... ... ... баспаға икемдеуге сіңірген еңбегін, төккен терін бүгінгі ұрпақ
бағалап отыр. Кезінде А. Байтұрсынұлының да бір ... ... ... А. ... “… ... әлдеқашан тілінде қандай дыбыстар
бар екенін айырған, әр дыбысқа белгілеп таңба арнаған. Оқуымызға жақсы,
жазуымызға тағы ... ... ... орыстікінен, немістікінен,
француздікінен, ағылшындікінен оңай, ... Тағы ... ... [6, ... ... ... ... Байділдин “бәрінен артық, бәрінен тамаша”
деп кекетеді. Тәшкендегі айтыста Ақаңның бұл ... ... ... құр мақтаныш” [44. 84 б.] деп Ә. ... ... ... болды.
Қошке Кемеңгеров: “Ақаң емле туралы айтқан, оны Әбдірахман теріс
түсіндіріп жүр. Әбдірахман сөзінде, “… Ақаң ... ... ... де ... деп мақтанды” – деді. Ол қате, Ақаң әрпіміз ілгері деген ... ... ... [47], – деп Әбдірахман Байділдин пікірін жоққа
шығарады. Ал, Әбдірахман ... ... “… ... мені ... Егер Ақаң емле туралы айтқан болса, онда мен кінәлі. Ақаңның
біз келтірген сөзі емле ... ... әріп ... Біз ... ... ... біз ғана ... арабшылдардың бірсыпырасы сол мәнісінде ұғулы” деп
арабшыл Ілияс Ахметұлының сөзін айғақ қылады. Ілияс Ахметұлы “Ағылшын,
француз ... ... ... ... Ақаңдікі дұрыс. Бізге әзір латын
әрпінің керегі жоқ, Ақаңның әрпі керегімізге ... ... Және биыл ... ... ... әріп жұмысты латыншадан да гөрі жеңілдетті”
[44, 85 б.] деген екен.
Ә. Байділдин “Ақаң да, ... та ... ... асыра бағалап,
орынсыз дәріптеп отыр. Араб әрпі толық керегімізге ... ... ... ... ... ... де ... көбі әрпімізді өзгерту
жолымен жөндейміз дейді. Ендеше өтірікке жуық “мақтаншақтық” демегенде не
дейміз?” деп жоққа шығарады.
Міне, Әбдірахман ... А. ... ... ... баға беріп, сынайды. Бұл жерде Ә. Байділдин 1927 жылы Қазанда өткен
съезде бір ұсқынды ... ... араб әрпі ... айтпайды. Жабулы қазанды
жабулы күйінде қалдырады.
Ә. Байділдиннің пікірінше, арабшылдарымыз “араб әрпінің кемшіліктерін
өзгерту жолымен жоямыз” дегендері – бос ... Жаңа ... ... өмір ... өзі ... отыр. Бұл әріпті қолданған елдер
тұрмыс-тіршілігіне үйлестіру үшін талай өзгерткен. Өзгерген әріп шынымен
өндіріске ... ... ... соң жарамсыз болып шығып қалады.
Міне, латыншылдар араб таңбаларының, өзгермелілігін тілге тиек етіп,
біржола ... ... ... Әлі сан рет ... ... ... ... көзқараста болды.
Емле, әліпби түзуде А. Байтұрсынұлы елеулі еңбек етті. А. ... ... ... ... 17-18 ... қолданыс тауып, тұрақтай
бастағанда тарих сахнасынан түсіп қалды. Бірақ мүлдем ... ... ... Халық Республикасындағы, Иран мен Ауғанстандағы қандастарымыз күні
бүгінге дейін Байтұрсынұлы түзген әліпбиді қолданып отыр.
Қазақ ... өз ... ... ... қалғандары кемде-
кем. Солардың бірі қоғам қайраткері әрі ... Ораз ... ... ... атты ... ... ... “Жаңа әліпби қозғалысының
ұрысы әбден кеңейіп келді. Жаңа әліпби сөзден іске көшті. Оның бүкіл жер
жүзіндік тарихи ... ... да ... Бұл ... ... іс емес, тарихи жағдай соны керек қылып отыр” [48] дейді. ... ... ... ... надандықта ұстап келген ... ... ... жаңа ... ... Жаңа ... бұл ... сөз жоқ Октябрь төңкерісі”, – дей ... ... жаңа ... Ш-пленумында жаңа әліпбиді жұмысшы қара-шаруа әліп-биі деп
аталғанын айтады. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... көшу ... шешілгенін, еңді оны тез арада іске асыру
қажет деп түсіндіреді. Ол үшін төмендегідей шаралар қолдануымыз керек ... ... ... ... ... ... Жаңа ... көшуді қолдап, оны іске асыруда үкімет шараларын тез
қолдану;
2. Араб ... ... бар ... ... жаңа ... жұмсау;
3. Жаңа әліпбимен әрі арзан, әрі елге ұтымды кітаптар бастырып тарату;
4. Жаңа әліпби сауатсыздығын жою ісін ... ... ... ... ... түзеп, қаладан ауылға аттаныс жасау,
сөйтіп миллиондаған қара-шаруа ... ... жаңа ... ... ... Жандосов аталған шараларды бірлесе отырып атқарып, жұмыла жұмыс
істейік. Жаңа ...... ... ... төте жолы. Ондай
болса қарап қалмайық дегенді айтады. Ол жаңа ... ... ... жету ... деп ... ... кеңесінің 1927 жылдың 19-қарашадағы шешімімен Жаңа
қазақ әліпбиінің ... ... ... Аталған шешім негізінде
комитеттің төрағасы мен мүшелері тағайындалды. Төрағасы Нұрмақов ... ... ... ... ... ... ... Әбдірахман,
Ермеков Әлімхан, Тоғжанов Ғаббас, Шонанов Телжан сынды қайраткерлер кірді
[49].
1929 жылы 24-қаңтарда Қазақстан Орталық Кеңес Комитеті ІV-cессиясында
“Латын әрпі ... ... жаңа ... ... ... ... деп саналсын” деген қаулы қабылдады. Осы қаулыдан кейін 1931
жылдың 1-қазанынан әрі ... ... ... ... ... мен ... ... жаңа әліпбиге көшіруге тиіс деп табылды.
Жаңа әліпбиге көшуге әзірлік жүргізілді. 1930 жылдың қаңтарынан бастап
газет, журнал, ... тек жаңа ... ... тиіс болды. Қазақстан
оқу комиссариатына 1931-32 жылғы оқу ... ... ... тек ... ... болсын деп нұсқау берді. Сессия Халық комиссарлар
кеңесіне, оқу комиссариатына, ... ... ... баспа
орындарына тапсырма берді [50].
Қазақстандағы аз ұлттардың (өзбек, дүнген, татар т.б.) жаңа ... ... ... ... ... жаңа әліпби комитеті мен Оқу
комиссариатына тапсырыдды. Осы екі ... ... ... жаңа әліпбиге көшуіне назар ... оқу ... ... жіті ... ... Жаңа ... жүзеге асыру барысында
жаңа әліпби орталық комитетіне мемлекеттік басқару орыңдарындай ... ... ... ... жүктелді. Жаңа әліпбиді алу жөнінде
үгіт-насихатты күшейту, әліпбишілердің ... ... ... ... ... ... ... шараларын жүзеге асыру
жүктелді. Еңбекші шаруаларды мәдени ... ... ...... іске ... жұмысына белсене қатысуға шақырды. Дәл осы мәдени
төңкеріс тұсында Қазақстан Орталық Кеңес Комитетінің ... ... ... ... ... ... қызметті қайраткер-журналист Абдолла
Асылбеков атқарып жүрген еді. “Абдолла - тумысынан ... ... ... паш ... Қайраткер журналист қана емес, ол – ақын, ол –
жазушы” [32, 123 б.] деп ... ... ... ... Иә, ... те – "халық жауы" деген жалған, саяси айыптармен 1938 ... ... ... ... ... ... кейін жер-жерлерде сауат ашу курстары мен
үйірмелер ... ... ... ... ... деген автор “Жаршы”
журналында былай деп жазады: “Жергілікті ... ... ... ... ... жоқ. Кіндік комитеттің жіберген нұсқауларын орындау
былай тұрсын, ашып оқушы да ... ... жаңа әліп ... ... ... ... ... дұрыс нұсқау
беріп, оларды ұйымдастыра алмаған. ... ... жаңа ... соң, ... ... ... комитеті жаңа әліпті үкімет
әлібі етіп алғаннан кейін жергілікті комитеттер сілкінді, ұйқысы ... ... ... [51, 13б.]. Жергілікті комитеттерге қарағанда
оқу орындары мен мектептер жанынан ... ... ... ... аз да ... ... болды. Кейбір ауыл мектептері жанынан
жергілікті халық өздері бастап жаңа әліпби үйірмелерін ашты. Олар жөнінде
“Орал ... (-6 ... 38 қара ... (12-сі ... Жаңа ... үйірмесін ашып, жаңа әліпті үйренуге кіріскен. Бөрілі ауданы
(2 ауылдық қара ... ... ... ... ... ... ... ашып, жаңа әліпті үйренуді қолға алды” [51, 14 б.] –
деп жазады Бегалыұлы.
Жаңа әліпті жүзеге асыруда мектептер белсенділік танытты. Өз ... ... ... ... жаңа әліппен сауаттандыруды қызу қолға алды.
Мектептерге жаңа әліп сабағын кіргізу ісіне жаңа әліпби қоғамының ... ... ... әліп ... жаңа ... ... ... да белсенділігі жоқ емес. Олар Жаңа әліпби қоғамының
үйірмелерінде жоқ қара шаруалардың ... ... ... ... және ... ... келетін жұмыстан аянып отырған жоқ” [51,
14 б.] – деп ... ... ... ... ... айларында Қызылжарда жұмысшылармен кеңсе
қызметкерлері үшін 80 кісілік 2 ... ... 1 ... ... ... және ақша ... ... 20 кісілік бір курс ашылған.Үлкен
елді мекендер үшін аталған курстар теңіздің тамшысындай ғана шара екені
айтпаса да ... ... жаңа ... ... ... ... ... қозғалыс қарқыны осындай екенін айтқымыз келеді.
Қаңтардағы қаулыдан кейін, ақпан айының бесінші жұлдызында Қазақстан
комиссарлар кеңесі Өлкелік белсенділер ... ... ... әліпті жүзеге асыру жолында Орталық Кеңес комитетінің ІV-сессиясының
қарарларын ... ... ... ... Мәжіліске халық
комиссарлары, олардың орынбасарлары, түрлі ... ... ... ... ... ... редакторлары, баспа өкілдері
қатысты.
Белсенділер мәжілісі мынадай қаулылар қабылдады:
1. Қазірде жаңа әліпті ... ... ... ... дұрыс әдіс қолданудың маңызы өте күшті. Сол үшін жаңа әріпті
іске ... ... зер ... Ең ... ... орындары мен әлеуметтік ұйымдарды ұйқысынан
серпілту. Жаңа әліпке көшу жұмысын көңілдегідей етіп ілгері қамтуға ... ... ... ... тым ... қаланың
сауатсыздығын жоюымыз тиіс. Бұл мәселеге түрлі мемлекеттік орындар назарын
аударсын. Әлеуметтік орындарда отырған қалалық белсенділер бұл күнге дейін
жаңа әліпке ... ... ... ... бұл жойылсын.
Жоғарыда айтылған тілектерді орындау жолында:
– Қала ... екі ай ... ... ... ... ... мұны бақылап тұрсын;
– Жаңағы мерзім ішінде жаңа ... ... ... ... ... ... ... газетке жазылсын;
– Бұдан былай белсенділер жәй хаттарын жаңа әліппен жазсын;
... ... ... ... ... жаңа ... ... болсын [52].
1929 жылдың сәуір айынан бастап қатынас қағаздары, өтініштер, барлық
мекемелерде тек жаңа әліппен алынатын ... ... ... ... түрлі ұйымдар мен мекемелерге екі жеті ішінде жаңа әліпті ... ... ... ... ... Жаңа Әліп ... ... жүктелді. Орталық Қазақ жаңа әліп комитетінің жылдық жұмыс жоспары
жасалды. Кітап бастырып тарату жоспары қайта ... ... ... Қазақ Мемлекет баспасы арқылы 1928-1929 жылдарда басылатын оқу
құралдары мен басқа ... ... ... Аталған жоспар бойынша
жаңа әліпбимен 44 оқу ... 54 ... ... ... ... ... ... Баспасымен шарт жасалды.
“Жаңа әліпби қоғамы” және “Жойылсын сауатсыздық” қоғамы бірлесіп 1928-
1929 оқу жылында арабша сауаты ... 60000 ... жаңа ... деген міндетті мойындарына алды [53]. Орталық Жаңа Әліпби
комитеті мамыр ... емле ... шешу ... ... ... ашық хат ... Қаладағы жаңа әліппен сауатсыздарды 2 айдың
ішінде жойып, ауылдағы “мәдениет майданына аттанамыз” деп ұрандатты.
Қазақ баспасөзінде әліпби мәселесі ... ... ... тудырғанын жоғарыда тоқталдық. Кезінде патшалы ресей қол ... ... хат ... ... ... ... бар күшін
салып баққан еді. Империяның бұл көздеген мүддесін кеңес үкіметі небәрі 6-
7 ... ... ... ... ... баспасөзіндегі Кеңес үкіметінің түркі
халықтарын латын таңбаларына көшіру ... ... ... қазақ
зиялыларынң пікірталасы жайлы ... ... ... Сол ... ... әліпби мәселесі төңірегіндегі пікірталасқа ... ... ... ... Проблемалық мақалалар арқылы пікірталас
тудыруды, оқырмандарды қызу пікірталасқа тарту бүгінгі ... ... ... жүр. ... ашық ... ... ... анықталып, ақиқаты ашылары анық. Сондай-ақ, оқырман қызығушылығын
тудыратын, оқырман тартатын қыры тағы бар.
Дегенмен, "түгел сөздің түбін бір" ... ... ... ... – шешендігімен немесе ділмарлығымен танылу емес, пікірталас арқылы
мәселенің дұрыс-бұрысын, ақ-қарасын айыру.
Бір есептен ... ... ... ... ... ... ... қалады. Мәселен, ертедегі араб, үнді ақындарының поэзиясында
бір-бірімен хат арқылы байланысып, жазбаша ... сөз ... ... ... ғалым Ө. Күмісбаев "Омеядтар тұсында өмір кешкен арабтың
Джарир, әл-Фараздак, әл-Ахтал деген үш ... ... елу ... жақын
уақыт бір-бірімен поэтикалық полемикаға түсіп ... ... ... ... [54, 101 б.], – деп ... баспасөзіндегі пікірталас жөнінде зерттеуші Қ. Сақ өзінің
"Ұлттық сана ұйытқысы" атты ... ... ... ... ... демекші, оның прогрессивтік мәні де ... ... ... ғасыр басындағы қазақ даласының көкейтесті де
күрделі мәселелерінің тұңғыш рет пердесі түріліп, жұртқа баян болуына ... Ол өз ... ... қоғамын қалың ұйқысынан түртіп оятып,
ұлттық сананың бой түзеуіне аз әсер ... ... ... ... ... журналистикасының дамуына да әсерін тигізіп, оған жаңа леп, ... жаңа түр ала ... де ... ... тиістіміз. Ұлттық
баспасөзіміз осыдан бастап ... ... ... ... ... секілді түрлерімен байытылды” [46, 110 б.].
Жалпы қазақ баспасөзі өз кезеңінің, өз ... ... ... оны ... өз тұғырынан тайған емес. Қашанда “дәуір үні”, “өмір
айнасы” бола білгені ақиқат.
1920-1929 жылдары Кеңес үкіметінің елімізді араб ... ... ... орай ... ... ... ... яғни 1927 жылы
Қызылорда қаласында Қазақ мемлекеттік баспасынан «Әліпби айтысың атты
жинақ 5000 ... ... ... ... ... ... деп ... латын әліпбиіне көшу мәселесінің көтерілуі, соған орай қазақ
зиялыларының арасында пікірталастың ... ... сөз ... Аталмыш
пікірталас барысындағы қазақ оқығандарының ... ... ... ... отырғандығы айтылады. Жинақта Байділдаұлы
Әбдірахманның латын әрпін алуды жақтаған баяндамасы, Байтұрсынұлы Ахметтің
араб әліппесін жақтаған баяндамасы, ... ... ... ... Телжанның латын әліппесін жақтап сөйлеген сөзі сондай-ақ,
Ахметұлы Ильяс, Омарұлы Елдес, Ермекұлы Әлімхан, ... ... ... ... Жанәлі сынды қайраткерлердің пікірлері
енгізілген.
Жаңа әліпті ... ... ... ... ... ... ... Жаңа Әліпби комитеті 1929 жылы қаңтар айында
“Жаршы” журналын шығарды. Белгілі баспасөз зерттеушісі, ... ... ... ... құстары” атты еңбегінде” 1929 жылы халыққа жаңа
әліппені насихаттап, араб әліппесінің қиындығына көз ... үшін ... ... [32, 17 б.], – деп ... ... ... ... редакторлары І. Қабылұлы, Ш.
Тоқжігітұлы, Ә. Байділдаұлы сынды қаламгерлер болды. Басылымның алғашқы
бетінде жаңа ... ... ... ... ... ... ... Шәймерден Тоқжігітұлының “Қазақстанда жаңа ... ... бас ... ұсынылған. Мақала “Күн шығыс елдерінің
латын әліппесіне көшуі төңкерісшілдік мәні бар жұмыстың бірі ... ... деп ... ... ... ... болып жүрген Самат ағай
Ағамалыұлы қарт екі ... ... ... ... деп ... ... ... автор Қазақстанда әліпби төңкерісінің басқа республикаларға
қарағанда кешеуілдеп ... ... Оның ... ... ... басқа жерлерге қарағанда елінің жерінің айрықша
өзгешеліктері, ... жаңа ... ... да гөрі ірірек жұмыстан
қолы тимегендігі, қазақ арасында ескі ... не ... кері ... ... ... ... болды” [55, 2 б.].
Автор латын әрпіне көшу мәселесі 1926-1927 жылдан бастап қызу ... ... Оның ... 1929 ... ... латыншылдардың
жетпіске жуық қоғамдары мен ұйымдары құрылып, олардың мүшелерінің саны
4026 адамға жеткен. Осы ұйым ... ... ... ... ... жаңа
әліпбиді насихаттау шаралары жүзеге асты. Сонымен қатар 1927 жылдан ... ... пен Оқу ... ... ... ... ... 1163 адам, оқу инспекторларын дайындайтын курстан
128 адам, кеңес қызметкерлерін дайындайтын курстан 362 адам, ... ... ... ... ... ... 45 ... мектептерден 574 адам, өнер-білім мектептерінен 2646 адам ... ... ашып ... ... 1927-1929 жылдарда жалпы тиражы 81500
данамен он шақты оқулықтармен әліппелер жарық көргенін айта ... ... ... ... үшін 4 ... 20 ... табақпен 55 мың
дана болып шықты. Жаңа әліппенің Жалпы Одақтық ... ... 50164 сом еді. Бұл ... ... ... Енді ... жылға
сұрап отырғанымыз 321 мың сом ақша” [33, 3 б.].
Публицистикалық туындыда жазылып отырған ... ... ... ... ... ... отырудың маңызды зор. Сондықтан да кез-
келген мақалада міндетті түрде деректер келтіру арқылы қаламгер ... ... ... Құр жалаң цифрды тізбелей беру ешнәрсе
бермейді. Ол басқа мәліметтермен салыстыра баяндалу арқылы ... ... ... ... ... ... ... оқиғаны немесе
құбылысты нақтылау үшін пайдаланылады. Бұл ойымыз баспасөз зерттеушісі
Н.Г. Левинтовтың "Цифрлы материал ... ... ғана ... ... қатар
құбылыстың сандық жағын зерттеу арқылы және сандық ... ... ... ықпалымен шындықты танудың қуатты құралы",– деген
тұжырымына дөп келеді [56, 3 б.].
Мақала қорытындысында Тоқжігітұлы Қазақстан Орталық ... ... ... ... ... “Жаңа әліпби – мемлекет әліпбиі”
деген заң шыққанын ескерте отырып, көпшілікті жаңа әліпті іске ... ... ... Сөз ... ... арап ... күні ... да қарқыны баяулайын деді. Сөз жоқ олар әлі де ... ... жоқ. ... ... де күресе отырып, ендігі жұмыста іске тірек
керек” [55, 4 б.] – деп ойын ... ... ... ... ... ... жаппай сауатсыздыққа енеді.
Мұғалімдердің өздері жаңа әліппен қайта сауат ашады. Бұрын хат ... да ... ... ... ... сауат ашуға мәжбүр болады.
Бір қаріпті тастап екінші қаріпке көшу ... ... да, ... ... да ... шара. Сол тұстағы халықтың әлеуметтік
жағдайын ескерсек, тиімсіз әрекет екенін ұғу қиын ... Сол ... ... ... яғни ... зиялы азаматтарын
“ескішілдер, керітартпаға салушылар, молдалардың шашбауын көтерушілер” деп
айыптау жиі ... ... ... түркі халықтарының арасындағы
рухани тұтастықты жою, халықты қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... “мәдени төңкеріс” ... ... ... ... Олар ... ... болды. Осы
көзқарастары үшін оларды қазақ зиялыларының екінші бір тобы ... ... алып ... ... орынсыз. Латыншылдардың
көпшілігінің мақалалары ұраншылдық сарында, науқаншылдық бағытта жазылған.
“Жаршы” журналын Орталық Жаңа Әліпби ... ... ... жаңа ... елді ... ... шығарғандығы
жоғарыда айтылды. Жаңа әліпби төңкерісі ... ғана емес ... ... ... ... ... ... асырылды.
“Жаршы” журналында Кеңес одағының құрамындағы ұлт ... ... ... ... ... беру ... “Жаңа әліпби қозғалысы”
атты мақаласы жарық көріпті. Автор мақала соңына “Әкім” деп қол қойған.
Мақалада ... ... жаңа ... ... ... ... жаңа әліп таласы 1926 жылдың басында-ақ біткен. Бакуде
1926 жылы мартта болған одақтағы жалпы түрік сиезі жаңа ... ... тура жол ... ... [57, 4 б.]. ... пікірі орынды. Жаңа
әліпбиді жүзеге асыруда алдыңғы шепте Әзербайжан елі ... Жаңа ... ... ... Самат Ағамалыұлы Лениннің қабылдауында
болғандығын, Ленин бұл ... ... ... латын әліппесіне көшуі
төңкерісшілдік мәні бар жұмыстың бірі” деп бағалағандығын ... ... қызу ... Самат Ағамалыұлы Әзербайжанда ғана емес, ұлт
республикаларының бәрінде латын қаріптерінің ... ... бел ... ... ... ... Телжан Шонанұлы С. Ағамалыұлы жайлы былай
деп жазады: “1922 жыл Әзірбайжанда жаңа әліп кіруге С. ... ... ... білімпаздары сиезін шақыруда да Ағамалыұлы басшылық ... жаңа ... ... құруда С. Ағамалыұлы басшылық етіп, өлгенше
комитеттің төрағасы болып келді. Арап ... ... жаңа ... ... С. ... ... зор болды. Арабшылдардың салт-сана
қорғанын бұзуға Самат аға белсене кірісті” [58].
Ұлт республикаларынан тысқары Ресей құрамасындағы ... ... ... оңайлықпен жүзеге аса қоймады. Оқыған көзі ашық азаматтар тарпынан
қарсылықтар болды. ... ... ... да ... ... ... қозғалысы” [57, 5 б.] деген мақалада автор іс ... ... ... республикаларынан тысқары Ресей құрамасындағы ... жаңа ... ... ... еді. ... ынтасына көп
уақыттан бері жол аша алмауда еді. Қазірде ол ... ... ... ... ... іс ... бет ... көрінеді”. Автордың “іс
жандануға бет қойған көрінеді” деуінің ... бар. 1928 жылы ... Оқу ... ... ... ... Ресей комиссарлар кеңесі
“Жаңа түрік әліпбиі аз ұлттарға ұлт ... деп ... ... Сондай-ақ, “… бастауыш мектептер мен басқа да ... ... ... оқу жылынан бастап жаңа әліпби кіргізілсін” деген
шешім қабылданды. Жергілікті оқу комиссариаттарына бұл іске ерекше ... ... ... ... ... деген мақалада “қаулы іске аса
бастаған көрінеді. Оқу комиссариаты осы жылға арнап 352 мың сом ... [57, 6 б.] деп ... ... сүйене отырып басқа да республикалардағы жаңа әліпби
төңкерісінің жүзеге асуына тоқталар болсақ, ... ... ... ел Өзбекстан болды. 1928-1929 оқу жылында өзбек мектептерінің
бәрінде де оқу жаңа әліпбиге көшкен. Осы оқу ... 270 ... ... 196
мың данамен 45 кітап шыққан. Мектептердің бәрі де ... ... 1928 ... қаңтар айынан бастап жаңа әліппен “АІОҢGЬ” деген айлық
көркем-әдебиет журналы шыға бастаған. Бірінші тамыздан бастап ... ... ... ... көрген. Өзбекстанға қарағанда Түркменстанда жаңа
әліпке көшу ісі шабан жүрді. Мұғалімдердің өздері жаңа ... ... ғана ... 1928-1929 оқу жылында жаңа әліп қала мектептері
мен интернаттарда ғана ... ... ... ... ... жаңа әліп жете ... Бастауыш мектеп оқулықтары мен орыс-
түрікмен сөздігі ғана жарық көрді. Жаңа ... ... ... [57, 6 ... айлық журнал шығарылды.
Башқұртстанда түрлі техникум және жоғарғы оқу ... мен ... ... бір пән ... ... Төрт ... ... мұғалім ерекше
ашылған жаңа әліпби курстарында сауат ашып шыққан. 26 баспа ... ... мен ... ... ... оқу ... мектеп біткеннің бәрі жаңа әліпбиге
көшті. Мектеп оқулықтарын тегіс жаңа әліпбимен шығаруды қолға алды. Жаңа
әліпбиде “Жаңа ... ... ... журнал жарық көрді.
Түркияда жаңа әліпби мәселесі жөніндегі пікірталас 1927 жылдың күзінен
басталды. 1928 жылы бірінші қарашада жиылған Ұлт құрылтайы ... ... ... жаңа түрік әліпбиі алынсын” деген қаулы шығарды. Аталған
құрылтайда 1929 жылдың 1- қаңтарынан ... ... ... жаңа әліпбиге көшсін деген шешім қабылданды. Сондай-ақ “1929
жылдың бірінші ... ... ... ... арап әліпбиімен жазу
мүлде тоқтатылсын” [57, 6 б.] деген үкім ... ... ... ... сол ... латыншылдар айтқандай “халықтың қолдаумен, ... ... ... ... мен үрейлі үкімдер арқылы жүзеге асқанын
байқау қиын емес. Сол тұстағы баспасөздің көпшілігі Қазақстан Орталық
комитеті ... ... ... ... ... ... үшін
сөл тұстағы баспасөзді айыптаудан аулақпыз. Әліпби ауысқан тұста жаппай
сауатсыздыққа ... ... қара ... деп ... ... жастыққа
тимеген қайраткерлердің еңбегін жоққа шығаруға болмайды. ... ... ... ... қана ... ... сауат ашуына, хат тануына
ұйытқы болды. Әр санының алғашқы бетіне араб және латын ... ... ... отырумен қатар, жаңа әліпби сабағын тұрақты жүргізіп
отырды. Жаңа әліпби ... ... да, ... да ... ... ... ... жүргізді. Дәрісте жаңа әліппен таныстырып қана
қоймай, грамматикалық ережелер беріліп, мысалдар келтіріледі.
Журналда “Жаңа әліпби қозғалысы” ... ... ... ... түрік
елдерінде”, “Өзбекстанда”, ... ... ... ... ... кеңес одағының
құрамындағы елдердегі жаңа әліпбидің жүзеге асу барысынан мағлұмат беріліп
тұрды.
Басылымда Бейімбет ... ... жаңа ... ... [59, 8 б.],
Ильяс Жансүгіровтың “Толғау” [59, 13 б.] ... ... ... ... бөлімі” айдарымен берілген бетте диалогқа құрылған сатиралық
шағын ... ... ... 1929 ... № 2-3 ... ... [59,12 б.] ... айдармен латыншылдар жайлы сатиралық шарж жарық
көріпті.
“Латын деп ... ... // ... ... ... шақыруда. //
Мықшиған Илъястың түрін қара, // Ой қылды қай имекті қатыруға. // ... ... ... // ... ... қара ... // ... боп Мұқтар-Телжан, // Сыпырып арап әрпін әріп ашқан. // Шәймерден
қалғандарын күреп ... // ... ... ... тиеп ... // Қазан
түп дәйекшісін бір жайлы ғып, // Бір демдеп шайға иегін сүйеп жатқан”, –
деп, латыншылдар ... ... ... ... ... көрініс
берген. “Жаршы” журналы жаңа әліпті уағыздап қана қоймай, ... ... ... ... етіп ... ... “Өнер-білім” деген
тұрақты айдармен “Иісшіл ит”, ... ... ... ... үркіткіш
машина”, “Артымен ұшатын аэроплан” [59, 17 б.] ... ... ... ... мағлұмат беріп отырды.
Басылымның 1929 жылғы ақпан-наурыз айлардағы санында қаламы ... ... ... ... жаңа әліп ... ... ... атты кеңейтілген есеп жанрында жазған жарияланымы жарық
көрді. Автор пленумның ең зор жетістігі деп мына ... ... ... бастықтары Қазанда болатын. Қазақ ... ... ... ... сүзетін. ІІІ-пленум арабшылдардың осы Қазандағы қамалын
алды. Бұрын Жоғары ... мен ... ... жаңа ... ... ... ... 82 бастығы болатын. Олар жаңа ... ... ... ... ... ... ІІІ-пленум
арабшылдардың пірлерін жеңіп, берік қорғанын талқандады” [60,3 б.].
Автордың мәлімдеуінше, пленумда жаңа ... көшу ... ... 1-2 жыл ... жаңа ... көшу ... ... аяқталсын деген
қаулы қабылдады. 1928 жылы қаңтар ... ... ... ... ... барлық республикалар жаңа әліпке көшудің 5 жылдық жоспарын жасасын
деген шешім қабылдаған болатын. Ал, ... ... ... ... конференциясында “1931 жылға қарсы жаңа әліп орнап болсын”
деп қаулы ... ... ... ... ... ... ... оның жүзеге
асуын жылдамдатты. Телжан Шонанұлының ... ... ... бір
мәселесі – жаңа әліпке көшіп болу срогі. ІІІ-пленум барлық жерде жаңа әліп
1-2 жылда жүзеге асып болсын деп қосты” [60, 4 б.] деп ... ... ... ... ... ... Ол мәселелер байланыс,
телеграф, темір жол сияқты мекемелерге жаңа әліпті енгізу, бас ... ... ... ... екенін айтады. Қаламгер аталған шаралар
бойынша пленум ... ... және оны ... асыру қандай
мекемелерге тапсырылғандығынан мағлумат береді. Жарияланымның өн бойынан
есеп жанрына тән ... ... ... ... ... ... Т. Қожакеев “Хабарлама жанрлардың бірі есеп (отчет)
қоғамдық, әлеуметтік мәселелер сөз болған жиналыс, мәжіліс, кеңестерден,
съезд, ... ... ... ... жарыстардан, бұқаралық
мерекелерден, ресми қабылдаулардан жазылады. Оның міндеті әлгідей болып
өткен жиындардың қалай басталып,қалай жүргізілгенінен, қалй ... ... ... елес ... онда ... мәселе, проблемалық әңгіме
болғанынан, олардың мән-маңызынан, қабылданған қарар- шешімінен жұртты
хабардар ету” [61, 44 б.], – деп ... ... ... ... “Одақтық жаңа әліп кіндік комитеті ІІІ-пленум қорытындысы”
деген есеп жанрында жазылған жарияланымында ... ... ... ... ... баяндалып қана қоймай, ... ... ... ... есеп ... ... ... негіз бар.
ІІІ-пленумда пікірталас тудырған бас әріпті алу мәселесі болды. Орта
Азия ... ... бас ... ... ... емес ... ... арқалық кавказ халықтарның өкілдері бас әріпті алу қажет ... ... бас ... алу ... ... ... ... Пленумда
емле, термин мәселелері шешілген жоқ. Емле негізін дыбыс ... ... ... әр ... өз ... ... ... Шонанұлы
кеңейтілген есебін “ІV-пленум Қырымда болады. Іс осы бағытымен ... ... ... ... да ... ... қарсы, 31-жылға
шейін жаңа әліпті 100 пайыз орнату міндетіміз. Асығалық” [60, 5 б.] – ... ... ... ... ... ... конференциясы
өткендігі айтылды. Публицист Телжан Шонанұлы аталмыш конференция жайлы
“Қазақ латыншылдарының тұңғыш ... [62, 6 б.] ... ... ... 1929 ... 2-3 ... жариялапты. Автор конференцияда
қаралған мәселелерге тоқталып, оқырманға оның маңызын ... ... ... ... ... ... назар аудартады. Ол
“Қалың бұқара жаңа әліпке ынталы. Кіндік комитет бес жылда жаңа ... ... деп ... ел 1-2 жылда орнатып болуды тілейді екен. Онда
жұмысқа төңкеріс қимылын жұмсауымыз керек. Осы жаз жаңа ... ... ... ... ... 1929 - жыл 75000 адамға жаңа әліппен ... ... ... ел ... ... ... ... беруіміз
керек. Осыған жергілікті кеңес орындары, әлеумет ... жаңа ... ... берсін” [62, 6 б.] деп ескертеді. Латын әліпбиі –
мемлекет әліпбиі деп қаулы шығып ... ... ... ... жаңа
әліппен мүлде хат танымайтын халықты сауаттандыру ісін жеделдетуден басқа
шаралары ... ... ... ... аз ... ... ... сауат ашу сабақтарын ұйымдастырып, халыққа хат ... ... жоқ. ... ... жат әріп ... енуі, онсыз да шала
сауатты қаймағы бұзылмаған қазақ ауылдары бұл ... ... ... жазу ... қол үзіп қалуы мүмкін еді.
“Латыншылдар” деп отырған зиялы азаматтарды осы ... ... ... мақалаларынан ғана ... ... ... ... ерен ... көруге болады.
Телжан Шонанұлы есебінде конференцияда ерекше назар аудартқан мәселе
жоғары оқу орындарының жаңа ... ... ... ел ... жаңа ... ... ... айтылады. Автор аталған екі
нәрсемен аянбай күресу керек дей ... ... ... араб ... ақша ... күш тек жаңа ... ... керек. Қай оқу орны
мұны істемесе, сол оқу орны араб ... ... ... ... деп қаруымыз керек” [62, 7 б.] – деп қорытады.
Кеңес үкіметі орнаған күнде де халық ағарту ісі өте баяу ... ... жоқ, ... аз, ... тапшы. Қазақ зиялыларының бір тобы
жаңа әліп сауат ашу ісіне серпін әкеледі деп сенді. Араб таңбалары ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылды.
XX ғасыр басында араб таңбаларымен-ақ баспа ісі ... ... аса ... ... ... ... латыншылдарымыздың пікірі орынсыз
екенін ұғамыз. Бұл мәселе төңірегінде А. ... ... ... ... өзі ... отыр.
Орталық Жаңа әліпби комитетінің органы болған “Жаршы” журналының 1929
жылғы қарашадағы санының мұқабасына Ораз ... ... ... ... Ораз Исаев Орталық жаңа Әліпби комитетінің төрағасы еді. Басылымның
бұл саны ... ... ... “Ендігі тілек” деген өлеңімен ... ... ... ... ... ... алып, жаңа әріппен сауатана
бастағанын шаттана жырлайды. Араб әрпі ... ... ... әрпі мәдениетпен өркениеттің кілті дегенді былайша жырға қосады:
Араб әрпін тастадық, // ... ... // ... ... // ... ұлтан да, // Жылқышы қара құлтан да, // Оңайлығын көріңіз. [63, 1
б.].
Журнал 1929 жылы ... ... ... ... емле ... ... кеңесінің қорытындысы” [64] тақырыпты Телжан Шонанұлының есебін
жариялапты. ... ... ... ... орыстың тіл мамандары
мен түрік оқымыстылары қатысыпты.қаламгер емле түзету мәселесі ... ... ... ... бірі ... айта келіп, кеңестің
емлеге енгізген өзгерістерімен ... ... ... ... ... ... іс қылу ... Емлеміздің кемістігі де болмай қалмас. Оны
тұрмыс көрсетер. Күзге шейін жаңа ... ... ... ... үйрену керек. Осы күзде жаңа емле мектепке ұсталуы
қажет” – деп ойын ... жылы ... ... Орталық Жаңа Әліпби Комитеті жаңа ... ... [65]. ... ... айына дейін созылды. Осы жорық
жайлы “Жаршы” журналында Ғали деген автордың мақаласы жарық ... ... ... ... ... үш ай ішінде 168.995 кісі жаңа әліппен
қат танып шыққан. Бұл цифрдың 40-45 мүлде қара танымайтындар, қалған 55-
60 ... қат ... ... Жорық жұмысында (Кереку мен сырдан
басқаларында) орталықтың берген 40 мыңнан басқа 231.887 сом 56 т ... [66, 9 ... ... жұмысының нәтижесін нақты факті арқылы ... ... ... роль ... ... ... әлеуметтік
мәні болуға тиіс Факті аясы тар ... ... ... қандай ойларды
оятатынын, нелерге үндейтінін анықтап алу – ең басты нәрсе”[13, 23 б.] ... ... ... Т.С. ... әліп ... Орталық жаңа әліпби комитеті Қазақстан Мемлекет
баспасы арқылы 150.000 жуық әліппе таратты. ... ... ... ... ... жаңа ... ... жөнінде социалистік жарыс
ұйымдастырылды.
Жаңа әліп кассасын, жазу мәшинесін стандарттау,байланыс жүйесіне жаңа
әліпті енгізу мәселелерін зертеуді жаңа әліп ... ... ... Ыдырысұлы араб таңбаларын да жазу ... ... ... өз жобасын ұсынушылардың бірі болған. Ал, латын
таңбаларымен жасаған жобаларын ... жаңа әліп ... ... ... жазу
машинасы мен әріп кассасын стандарттау туралы ұсынысын қабылдап, жаңа
әліпті телеграф, байланыс жүйесіне енгізу жолдарын кемшілігі бар деп ... ... ... баспа ісі жеңілдейді” деген латыншылдардың
болжамдары тез жүзеге аса ... Жаңа ... ... ... ... Ғали ... автор былай жазады: “Алматыдағы ... ... ... ... үйі жоқ, ... күшті мәшинесі жоқ. Ол
былай тұрсын, өлкелік газеттерде латын бөліміне ... жоқ. ... ... ... ... ... бар еді, сол ... шыға алмай
жатқаны ашылды. Баспахана кітап басу былай тұрсын, жаңа ... ... де ... ... ... ... көтеріп отырған мәселе Совнаркомда қаралды. Бұл мәжіліске
баспасөз және Қазақстан ... ... ... ... ... ... мекемесіне баспаханаларға қажет мәшинелер
алдыру тапсырылды. “Қазақстан Орталық жаңа әліп комитетінде” [66, 9 ... ... ... ... ... ... “Одақтық жаңа әліп
комитеті арқылы Қазаннан 5 мәшине алынды, 120 мәшине шеттен алынды. Соңғы
мәшинелердің 100-і окруктарға ... ... [66, 10 ... машиналар ғана емес жаңа латын қаріптері қажет болды.
Жаңа қаріптердің жоқтығы баспа ісін біршама ... ... ... ... шыға ... ... ... журналының өзі 5 ай жарық көрмей жатып
қалды.
1929 жылы 3-шілдеде Дағыстан республикасында Жалпы түрік жаңа ... ... ... ... мәжіліс жайлы “Жаршы” журналында ғалым
Әлікей Марғұланның “Мақаш-қаладағы жиналыс” [68, 11 б.] атты ... ... ... ... ... ... тау ... (тат
жұрты) жазуын түзеу мәселесі мен қатар өзбек пен татар елінің жаңа жазуға
көшу шараларының жүзеге асу барысынан мағлумат тыңдалған. Ә. ... ... ... жаңа ... көшуі туралы пікірін қошаметтеп, олардың
жазуына да өзгеріс кіргізіп, бұрынғы 34 қаріппен жазылып келген ... ... 26 ... ... ... ... бір ... нәрсе,мұңғыл
тілінің дыбысында жоқ дыбыстарды да ... жат ... ... бұзбай,
дұрыс транскрепсиямен (ғылыми жазу) жазатын қылған”, – деп автор ... ... ... таза ... ... ... ... аударады.
Автордың айтуынша, мәжілісте Өзбекстан жазу, орфография түзу әдісін дұрыс
деп тапқан. Мұнда орфография мен ... тіл ... ... тіл ... тіл ... ... деген ұсыныс құптаған. Термин (пән сөздер) туралы,
өзбектер әзербайжан әдісін қолданған. Өзбекстан тіл ... екі ... ... ... бірі дыбыс жүйесін ... ... пен түр ... ... қолдау. Аталмыш мәжілісте
соңғысын мақұлдаған екен.
Мәжілісте пікірталас тудырған мәселе бас әріп мәселесі ... ... ... ... ... ... ... туралы екі
түрлі пікір ұйғарылғанын, оның бірі Дағыстан түріктері үшін ... ... ... олардың тілі бір, екінші құмықтар (шеркеш)
үшін өзбек жазу пішімін алу, себебі құмық тілі ... ... ... ... ... айтады.
Бұл жерде түркі халықтарының тіл ерекшеліктеріне сәйкес ... ... түзу ... сөз ... ... ... жақын тілдер
біртұтас таңбалы әліпби алуды көздеген. Ә. ... осы ... ... ... ... ... ... [68, 11 б.] атты
кеңейтілген есебінде түрік-татар елінің жаңа ... ... ... ... жобасын қабылданғандығын, болашақтағы жазу мәселесі
жөніндегі конференцияның уақыты белгіленгенін мәлімдейді. Мәжіліс Қырым
конференциясын тамыздың ... ... ... ... ... ... ... қабылдады.
Ғалым Ә. Марғұланның “Мақаш-қаладағы жиылыс” [68, 11 б.] ... ... есеп ... ... Автор мәжілісте қаралған
мәселерге тоқталып, түсініктеме беріп өтеді. Мәжіліс барысымен ... Онда ... ... қабылданған қаулылар мен шығарылған
шешімдер жайлы баяндайды. Жалпы “жанр” ұғымы ... ... ... профессор Т. Қожакеев “Жанр дегеніміз – белгілі бір газет,
журнал материалдарының, радио, телевизия хабарларының көріну, өмір ... ... ... ... суреттеп, айтып берудің, оқиға
фактілерді көрсетудің ғылым белгілеген, жұрт ... ... ... ... ... белгілері бар сол түрлердің әрқайсысы жанр деп
аталады” [61, 24 б.], – деп ... ... Ал, ... Т.С. Амандосов жанр
табиғатының ашылуы журналистің шеберлігіне ... ... ... ... әр алуан, олардың ерекшелігі де әр түрлі екені мәлім.
Газет материалдарының сапалы болуы ... жазу ... ... жанрының әрқайсысына тән сол ерекшеліктерін жете айыра біліп, оны
шебер жаза білуіне байланысты. Егер журналист ... ... ... ... оны өз ... ... ... білсе, газет материалдары бір-
біріне егіздің сыңарындай ұқсап тұрмай, бірін-бірі қайталамай, ... ... ... ... сапасы жақсарады, жазылу түрі соны сипат
табады, мазмұны ... ... ... газет материалдарын оқушылар
сүйсініп, қызыға оқитын болады” [15, 27 б.], – деген пікір білдіреді. ... жанр ... ... ... журналистің қолынан құлпырып,
айшықталып шыға келетіні белгілі. Қаламгердің тіл ... ... ... беру ... ... ... жанр табиғаты ашыла
түсері анық.
“Жаршы” журналында “Парсы ... жаңа әліп ... [69, 13 ... ... автор “Руж” деген бүркеншік атпен жариялапты. ... ... ... ... ... жаңа ... ... оспан
түріктерінің іс басындағы адамдары бастапқы кезде салқын ... ... көп ... ... жаңа әліпті қалай қабыл еткендерін өздері де
сезбей қалды”– деп басталады. Қаламгер ... ... ... ... ... ... ... былай суреттейді: “Парсы жұртының
билеуші адамдары оспан түрікпендерінен асып түскен, жаңа әліп десе ... ... ... ... газеттері қайда жаңа әліпті жамандап, жаңа әліп
жолына қарсы түрік газет-жорналдарында мақала басылып шықса, соны ... өз ... ... ... [69, 13 ... араб ... ... латын негізіне құрылған әліппені қабылдауды
парсы жұрты түріктерден бұрын қолдаған деген тұжырымын ... ... ... ... ірі дипломаты (саясатшысы) болған. Сол адам Тибилисте
елші болып тұрғанда араб әліппесі орнына латын әліппесін ... ... деп ... ... ... ... ... болатын. Мырза
Ризақанның француз тілінде жазуы текке емес еді. Парсы тілінде жазып дін
бастықтарының құлағына ... ... ... ... ең ... құлағына шалынар дегендік еді. Дін басшыларының ықпалы жүріп
тұрған заманда Мырза ... ... ... деге ... деп ... ... латыншылдар жөнінде мәлімет бере кетеді. Автор ... жаңа ... ... ... ... ... ... жаңа
әліп туралы жиі-жиі мақалалар басылып, артынша тынып қалғанын айта ... ... жаңа ... ... ... көп екенін ескертіп, бұл
жолда “төңкерісшілдік” ... ... ... ... ... ... ... біздіңше парсы бұқарасының мәдениет талаптары мен
есептеспегендік, жаңа өсіп келе ... ... ... ... ... [69, 13 б.], – деп баға ... Қаламгердің
пайымдауы бойынша, көрші түрік елдері жаңа әліпке ... ... ... ... ... ... өскендігі екен. Мақала “Парсының қазіргі
билеп отырған табы әліппе өзгерісін кіргізуге батыл ете ме, жоқ па, ... ... ... ... ... Бұл жағы ... ... [69,
12 б.] деп қорытылады.
Мақаланың тақырыбы жан-жақты ... ... ... жаңа ... деп аталғанымен, мәліметтер аз, деректер сирек. Көбінесе автор
тұспалдап, жобамен өз ойын айтады. Оны ... ... ... ... Ой айту бар, оны ... ... бар. ... соңғысы жетіспей жатады. Ол қаламгердің білім-білігін,
тақырып қаншалықты меңгергенін аңғартады.
1930 жылы ... ... ... пленум қарсаңында сол кездегі
Орталық жаңа әліпби ... ... Ораз ... ... ... “4-
пленум” тақырыпты мақала жазды. Жарияланым “Май ... ... ... ... ... ... зор. 4-пленум жаңа әліптің жаңа
дәуірі басталар алдында шақырылып отыр” [70] – деп ... жаңа әліп ... ... ... ... ... бірі
болғандығын, Кеңес Одағынан тысқары парсы, монғол және басқа ... ... ... ... ... ... “Анадолы түркі жаңа әліпке
былтырдан бері көшіп ... ... бері ... ... ... ... басқа елдер жаңа әліппе мәселесін қызуырақ қозғап жатыр. Көп түрік
республикалары жаңа ... ... ... Енді 6-7 ... соң ... жаңа
әліпке көшіп болады. Сөйтіп 4-пленум жаңа әліп ... ... араб ... жеңіп, басқа көрші елдерге жайыла
бастаған кезінде жиылып отыр, – деп ... ... ... 4-пленум әсіресе, Қазақстан үшін маңызы зор, оның себебі жаңа
әліпке көшу жолында басқа ... ... ... жаңа ... ... енді осы жыл ... жету үшін төңкерісшіл екпінмен
қимылдауымыз қажет дегенді айтады. Ораз ... ... ... ... жаңа әліп жұмысының қарқынын күшейтуге, мәдениет төңкерісіне
жұмыла кірісуге шақырады. Қазақстандағы кеңес жұртшылығы, ... ... ... ... ... орындары 4-пленумды
мәдениет төңкерісін күшейту үшін ... ... ... ... ... ... негізгі желісі – идея. Ол ... ... мен ... кеңдігі және қорытындысының
аумақтылығы жағынан ерекшелене түседі. Белгілі бір идеяның, әлеуметтік ... ... ... ... ... сол идея мен ой ... немесе соны іске асыруға үн ... [13, 75 б.], ... ... мақалада Ораз Жандосов оқырманды 4-пленум қарсаңында
жаңа әліпби ісін жандандыруға, міндеттемелерді 4-пленумға дейін аяқтауға
шақырады. ... ... ... ... ... көтеріңкі көңіл
күйді білдіретін, насихатшылдық, ұраншылдық леппен жазылған.
Түркі халықтарына латын таңбаларын енгізуде үлкен белсенділік ... ... жаңа әліп ... ... ... Ағамалыұлының “Жаршы”
журналында “Жаңа әліп жолында” [71, 3 б.] деген көлемді мақаласы ... ... ... автор Қазан төңкерісінен бұрын татарларда,
әзербайжандарда латынға көшу туралы ... ... бұл ... ... ... ... айтады. С. Ағамалыұлы Кеңес үкіметі
орнағаннан кейін, латын әрпінің қанат жайып, өріс алуын ... ... Көп ... ... ... жаңа әліппесі атанған латын әрпі мәдениет
әрпі, төңкеріс әрпі танылып, жұмысшы диқандар әрпі танылып, ... әрпі ... ... дін жолындағы әріп екені ашыла ... араб ... ... ... молдалар, алпауыттар болды” [71, 3
б.].
Мақалада С. Ағамалыұлы күн шығыс елдердеріне латын таңбаларын ... орай В.И. ... ... ... В.И. ... “Жаңа әліп
– күн шығыстағы мәдениет төңкерісі” деп баға бергенін айтады. Автор “латын
қарпі – ... ... ... ... ... [71, 3 б.]
деп ұрандата жазады.
Қазақстан Орталық Жаңа Әліп комитеті төрағасының ... ... 1930 жылы ... ... “Жаңа әліп және оның Қазақстандағы
табысы”тақырыпты көлемді мақала жариялаған. Автор ... жаңа ... ... ұзақ уақыт пікірталас тудырғанын, қазақ оқығандарының ... айта ... ... жаңа ... жүзеге асыру ісінің кенжелеп
қалу себебін былайша түсіндіреді: “Түркменстан, ... ... ... Қазақстан ескі оқығандар көп. Халық алдында көпке
дейін олардың ... де ... ... ... көбі ескі араб әрпін
жақтап, жаңа әріпке ашықтан-ашық қарсы шықты. 1924 жылы ... ... 1 ... ... ... жаңа әліпке көшеміз, латын
әрпін аламыз деген әңгімені біржола доғару ... деп ... ... ... жаңа әліп жолында олар көп бөгет жасады” [72, 5 б.]. ... жаңа әліп ... ... ... ... жеңіске
жеткендігін бүркемелеп, еңбекші халықтың ... ... ... деп ... ... жаңа ... жеңіске жетуіне ықпал еткен
негізгі ... ... ... араб әрпімен басылған
кітаптарымыздың аздығы, сауаттылардың аздығы, ... ... ... ... халқында діншілдіктің күшсіздігі, Октябрь төңкерісінен
кейін бұқара халықтың мәдениетке жұмыла кірісіп, сауатсыздықты жоюға ... ... Міне осы ... ... жаңа әліптің өрісін
өсіруге көп әсер етті. Араб әрпін айтыс майданынды жеңіп шығуға жол ашты.
“Автордың жаңа әліп ... ... ... жеңіске жетті деген пікірі
жансақ пікір. Латын қарпі үкімет қаулы-қарарларының арқасында жүзеге асты.
Автор 1928 жылы желтоқсан ... ... ... Қазақстандық латыншылдар
сиезінде жаңа әліпті жүзеге асыру мақсатында бес ... ... бұл ... ... Жаңа ... әліп ... ... жарым жылға қысқартылғанын, Қазақстан Халық комиссарлар кеңесінің 1929
жылғы 14-тамызында болған ... жаңа ... көшу ... бір ... айтып жоғарыда пікірін жоққа шығарады. Нығман Манайұлы бұл
деректерді келтіру арқылы жаңа ... ... ... ... ... ... жүзеге асқандығынан мағлумат беріп отыр. Автор
жарияланымда ресми қаулыдан кейінгі латыншылдардың ... ... ... ... деп ауыз ... әңгімелейді. “Бұл
жөнінде табыстарымыз мыналар: жаңа ... 2143 ... ... 157 ... 2646 ... ... ... Мұнымен
қатар, 171500 дана болып 12 кітап ... ... ... ... 1929 ... жазында ұйымдастырылған “Мәдениет жорығын”
үлкен науқан деп баға береді. Ия, бұл “жорық” жаңа ... ... ... ... ... ... ... шара болғаны шындық. Н.
Манайұлы 1930 жылдың 1-қаңтарына дейінгі мектептердегі сауат ашу ... ... ... ... ... ... мектептерде 75939 оқушы,
ересектер мектебінде 15428 оқушы, жоғары дәрежелі мектептерде 500 ... ... ... 12185 ... ... ... ... 2 жылдың ішінде
жаңа әліппен сауаттанғандардың саны 320000-ға толып отыр” [72, 6 б.]. ... ... ісін ... ... ... ... мәселелеріне
тоқталады. Мақала қорытындысында жаңа әліпті жүзеге асыру ... ... ... ... мен кәсіпорындар қызметкерлері
сынақтан өткізетіні айтылады.
“Жаршы” журналында Орталық Жаңа Әліп ... ... ... Ж.
Қамшынбектің “Кеңес Одағындағы жаңа әліптің жеңуі” [73, 7 б.] ... ... ... ... ... латын әрпінің жеңіске жету себебін
“Бұрын мәдениет табыстарына қолы ... ... ... ... күн ... еңбекшілері мәденитке ұмтылды. Мәдениет төңкерісінің
күшті тілектерін ... арап әрпі ... бола ...... ... жаңа ... жүзеге асуына арапшылдар көп кедергі
келтіргендігін, бірақ оқығандардың бұл қарсылығына қарамастан жаңа әліп
жүзеге ... ... ... ... арқылы түркі халықтарның рухани тұтастығын
ыдырату, ислам дінінен алшақтату, қалыптасқан жазба мұрасынан қол үздіру
секілді ... ... ... ... астарын ұққан түріктің көзі
ашық зиялы қауым жайлы ... ... ... беріледі: “Әркімге
мәлім арабшылдардың көпшілігі ұсақ ... ... ... Татарстан
арабшылдары төңкеріске қарсы шыққан Сұлтанғалиевтің жолына түсті) атынан
жоба түзеп 82 кісі жаңа ... ... ашық ... шыққан болатын. Түрік
елдерінің көпшілігі қолданып отырған арап әліпбиінен латын ... ... жоқ. Тіл ... ... кейін жаңа әліптің сыртқы
интернационал-дылығына қызығудың керегі жоқ деген. Бірақ 82-нің соңына
түрік-татар ... ... “82” ... ... Жаңа әліп ... ... ... алды. Сөйтіп арабшылдар өз көрін өз қолымен қазды” ... ... ... ... үкімет қаулы-қарарлары арқылы енгізілген
латын таңбаларын, еңбекшілер қолдауымен жеңіске ... деп ... ... ... ... ... асыру туралы бұйрықтар келіп
отырды.
Орталық Жаңа әліп комитетінің жауапты хатшысы ... ... ... ... ... ... ... бергенімен,
қисынды дәлелдер келтіре алмаған. Мәселен, ”Арабшылдар жаңа әліпке
көшсек, ... ... бар ... ... деп ... ... түрік-татар елдеріне таралған әдебиет байшыл, исламшыл, түрікшіл,
барлық түрік елдерін бірлестіріп, түрік империясын құруды көксеген әдебиет
емес пе?” [73, 8 б.] – деп ... ... ... ... баға береді.
Бұл тұста арабшылдардың қынжылуы орынды. Әр халықтың қалыптасқан ... ... ... ... Мың жылдан астам қолданылған ... ... ... ... ... ... үзу, ... санасына
өшіріп, мәңгүртендіру екенін олар дер кезінде ... ... ... ... ... ... автор парсы елінде латын әліпбиіне көшу
мәселесі ... ... ... үкіметі құрамындағы түркі жұрты
түгелдей латын қарпіне көшкенін қуана баяндайды. “Жаңа әліппенің ... ... ... бір жағынан оның жеңілдігі, екінші жағынан оның
исламшылдық, ... ... ... үшін ... қолына сенімді құрал
болуы” – деп өздерінің латын таңбаларын енгізу ... ... ... ... Жаңа Әліп ... ... хатшысы ретінде мақала авторы Қамшынбек мырза латын таңбалары
ресми енгізілгеннен кейін комитеттің атқарған жұмысы ... жаңа ... ... ... ... ... деп баға бергенімізбен,
арабшылдарға қатысты ащы ақиқаттан хабардар ететін тұстарын көрдік. ... ... ... ... желеумен зиялы қауымды бір-біріне айдап
салғандығының бір көрінісі деуімізге болады. Латын таңбаларын ... ... ... ... ... ... түрік тілдеріне ортақ
дыбыстар үшін ортақ таңба алу мәселесі болды. ... ... ... ... ... ... жазба тілде бір-бірін түсіне алмайтын дәрежеге
жетенінін түрік оқымцыстылары білді. Сондықтан түркі тілдеріндегі ортақ
таңбаларды бірлестіруге тырысты. 1930 ... ... ... 6 ... Б. Шован-заденің “Бірлестірілген әліпті жөндеу мәселесі” [75, 10
б.] тақырыпты мақаласы жарық ... ... ... 1927 жылы Одақтық
Жаңа Әліп комитетінің бірінші пленумінде түрік-татар елдері үшін бірлескен
әліп түзілгенін, ... ... ... ... ... және ... ... әріптері бірлестірілгенін айта келіп, әіптерді бірлестіруде
негізгі екі қағидаға сүйенуді ұсынады. Біріншіден, түркі тілді халықтардың
ортақ дыбыстары үшін ортақ таңба алынсын. Екіншіден, әр ... ... ... ... ... ... ғана ... Мақалада профессордың
ұсынған екі ұсынысының да маңызы өте зор. ... ... ... Ал, ... әр елдің тіліне жазу таңбалары арқылы сол елдің
тілінде жоқ бөтен таңбалар ... тіл ... ... ... бұзатыны белгілі. Профессор Шован-заде бірлестірілген әліпби әлі ... ... ... ететіндігін, болашақта бірлестірілген әріпті
жөндер болсақ жоғарыдағы негізге сүйену қажеттігін ескертеді. Жарияланымда
автор тағы бір маңызды шындықтың ... ... Ол ... деп ... ... ... ... мәселесін қолға алғанда әзербайжан-
түрік әліпбиі негіз болсын, басқа елдердің латын әрпі негізіндегі ... ... ... жасалынсын делінген еді. Пленум кейбір
себептермен ... ... ... ... ... ... жаңа әліппесіне кіргізілген өзгерістерді ... ... ету ... ... ... қаулы шығарған. ІІІ-
пленумге дейін-ақ, 1928 ... ... ... ... ... ... шығарып тастап, аталған таңбаларды ... 8 ... ... жоқ. ... мен оған көршілес елдер ... 8 ... ... зиян ... ... Бір ... әріптерін
екінші ел жаңылыс оқиды” [75, 11 ... ... ... ... ... әр ... таңба енгізудің
зардабы осы. Бұл мақаладан түрік ... әріп ... ... ... ... ... сақтап қалуға ерекше мән ... Бұл ... ... М. ... ... дегенмен латын
жазуын күштеп зорлықпен енгізсе де, латын жазуының ... ... ... ... зиялы тобымен есептеспей тұра алмады. Осы себепті араб
жазуынан, латын жазуына ... ... ... тілді халықтар қабылдап
отырған латын жазуындағы әріптердің жақындастығы, ыңғайластығы басты ... ... ... [7, 111 б.], – деп ... 7-8 ... созылған пікірталаста латыншылдар жеңіске жетті.
Айтыс-тартыс болған соң екі жақ бір-біріне ауыр сын айтып та, кекете ... ... Бұл ... ... зор ... ... екені белгілі. Арабшылдар мен
латыншылдардың тартысында сатиралық жыр шумақтар, эпигараммалар туды.
Сатира көмекке келді, ... ... ... бұл – ... құбылыс. Айтыс-
тартыста сатира араласпауы мүмкін емес еді. Көрнекті ғалым, профессор
Темірбек Қожакеев “Сатира халқымыздың бүкіл өмірімен біте ... ... ... ... пен ... ... күресінде ең айбынды қару
болып келеді. Ол қуанып күлсе де, қайғырып ... де, ... ... ... оның ... ... Демек, сатира да – қазақ ... ... ... ... ... ... ... [76, 20 б.], – деп
баға береді. Әрине, әсіресе қазақ халқы ... ... ... ... Байділдин “Жаңа әліппе туралы” [44, 11 б.] деген кітабында
осынау пікірталас барысында туған, баспасөз беттерінде ... ... ... ... ... ұсынады. Соның ішінде Асқар
Тоқмағамбетовтың “Араб әрпінің сәлемі” атты ... ... ... ба, ... аға! // Бір өсек ... биыл ... аға.
// Құйысқан көтерулі, қобалжулы, // Көңіл де ... ... аға. ... ... ... мінеп едің. // Құнтитып бітеу сойып, іреп едің. //
Құнтитып барды жоқты құрастырып, // ... ... ... ... ... ... де, ... да, // Тең қылып тереземді санасаң да, //
Бар еді-ау жұрт шошырлық нелер қылық, // ... аға, мені ... да. ... аға, ... ... ... // ... мен "Ақаң" болып кеттің жайға.
// Алдымен "Ақаң", "Жақаң" жеңілген соң, // Бізге ажал күні ... ... // Бір ... мені ... ... деп ем, // Басқаға мені сірә "бермес"
деп ем. // Елдесім көрінді де ... ... // ... бар енді мені
"көрмес" деген. // Көбейіп бара жатыр латыншылдар, // Түбіме ... ... // Бір жыл ма, бір ... па өмір ... // ... бұл досыңның
жақын шығар. // Қош енді, қатты айтты деп ... ... // ... ... аға! // ... Абдоллаға көп-көп сәлем, // Айтарсыз
тапсырғаным, Елдес – ... // [44, 11 ... ... араб әрпінің күні біткенін, заманы озғанын жылатып
өзіне айтқызып, сәлемін А. Байтұрсынұлына арнайды. Сондай-ақ, Міржақып,
Қошке, Елдес, ... ... ... ... ... ... деген автордың мына өлең шумақтарына назар салайық.
Ол “Үйреніп, жастар, ... деп ... ... ... сән ... //
Жеткенде күшің етікке. // Етікті кию ар емес, // Шәркені тастап есікке. //
Арабтың ескі әріпін, // Шәркедей жамап күн ... // Жаңа ... ... Білетін жасқа күн жетті", – деп жастарды жаңа әріпті ... 10 б.]. Араб ... ... ... ... теңейді.
Ескіні тастап, жаңаны алайық деп уағыздайды. Ел іші – өнер ... ... ... ақын ... қой. ... ... жыры” жарық көріпті. Авторы
“Тайыр” деп қол қойыпты [44, 12 б.]. ... ... ... оқу-білімге
жаңа әріпті үйренуге шақырады. Сегіз жылға жуық уақытқа созылған ... ... ... өлең ... ... ... жазуы А. Байтұрсынұлы реформалауынан кейін бүкіл түркі ... озық жүйе деп ... да ... ... өз дегеніне жетіп тынды. Өйткені
латыншаға қарсыларға саяси айып тағылып, бұған тіпті заң қорғау ... ... ... Жаңа әліпбиге көшу туралы Халық комиссарлар ... ... ... латын жазуына қарсыларды заң жүзінде
қудалауды ашық ... ... ... ... 1931 жылғы мамырдың 11-
інде “Еңбекші қазақ” газетінде жарияланған қаулысында “Еңбекшіқазақ, Арыс
аудандарындағы жаңа ... ... ... ашу, ... ... ... комиссияның бастығы – Ораз Исаев” деп ресми ... Бұл аз ... ... ... ... отырған 20 күннің
ішінде бүкіл кеңсе ісі жаңа әліпке көшірілетін болсын. Жаңа ... ... ... жаңа ... ... жауы деп саналып,
сотқа тартылсын” [77] деп шешім қабылдайды.
Қарапайым халықты үрейлендіретін осындай ресми үндеуден кейін, ... ... шара ... ... ... ... әдеби, тарихи, ғылыми кітаптар “діни
кітаптар” деген желеумен ... А. ... ... араб
жазуымен тез арада әрі жеңіл, әрі оңай сауат аша ... ... ... да жаңа латын таңбасымен қайтадан сауат ашуға мәжбүр етті.
Сөйтіп, араб ... ... ... ... ... қалды.
Міне, осындай оясыздықтан және Қазақстанның ерекшелігі ... ... ... мен ... ... мен бей-
берекеттіктен сиреп қалған халықтың қалған бөлігіне латын қарпімен қара
таныту міндетін ... ... ... алды. Осынау халық ... ... ... көрнекті жазушыларымыз Б. ... ... Ғ. ... ... табуға болады. Әсіресе, Бейімбет
Майлиннің бұл ... ... ... ... осы кезеңдегі жазған
оқулықтары, деректі кітаптары, күнтізбелік жинақтары бар. ... легі ... ... ... ата жұртта қалған зиялы қауым Кеңес
өкіметі әкелген өзгерістердің халықтың ғасырлар бойғы ... ... ... ... ... ... ... Жаңа әліпбиді енгізудің
қиындыққа ұшырайтынын ұғынбай қалған жоқ. Соған қарамастан халықтың жадын
жоюды көздеген ... ... ... ... ... Майлиннің Жаңа әліпби кіндік комитетінің үні ... ... ... ... ал 1930 жылдан бастап редакторы
болды. Оған латын қарпін енгізуге салмақ салмауына болмайтын еді. ... араб ... ... ... ... ... танитын азаматтар
санаулы ғана. Көзі ашық, оқыған азаматтар халықты тығырықтан шығарудың
жолдарын қарастырды.
1929 жылдың бас ... ... ... ... ... ... ... Бейімбет Майлин басылымның кейбір мақалаларын, жекелеген
беттерін ішінара латын ... ... ... ... латын әліпбиі жиі
беріліп тұрды. Сауат ашып жатқан адамдардың ... ... ... көбірек орын берілді. Бейімбет Майлин кейін жұртшылық арасына
кең таралған ... ... үшін ... еңбегін осы кезде /1929/ жазды.
Ол 80 мың дана таралыммен бір жылда екі рет басылып ... ... ... ... арналған “Күш” кітабы жарық көрді. ... ... ... ... ... ... Онда негізінен кеңестік қоғамның
жетістіктері жарнамаланып, қалың бұқараның сауатын ашу, жаңа ... ... ... ... ... сан алуан тақырыптағы,
түрлі мазмұндағы оқуға да, ұғынуға да жеңіл ... ... ... мен қысқа мақалалардан тұрады. Отызыншы ... ... ... ... ... ... ... түсіргені белгілі.
Осы еңбегінде Бейімбет Майлин сұрақ-жауап тәсіліне жүгінеді. Оқырманын
ойланту, толғанту үшін ... ... ... ... ... ... көбірек пайдаланады.
Кітапта шет мемлекеттер мен КСРО құрамындағы республикалар жөнінде
қысқаша мағлуматтар бар. Ондағы ... ... ... ашып қана ... ... түсінігін молайтатын деректер беру болса керек.
Қаламгердің сауат ашу мақсатын көздеген тағы бір еңбегі ”Жаңаша оқы,
жаз” (1931ж) деп ... ... ... ... қарпін үйренушілерге елеулі
көмек берген оқулықтар.
Сондай-ақ, осы бағыттағы шаралардың бірі ... ... ... Абдолла Асылбеков пен Бейімбет Майлиннің” 1929 ... ... ... ... ... жылдан бастап латын қарпі үстемдік ете ... соң, ... ... енді жаңа әріппен шығару қажеттігі туды. Сондықтан Б.
Майлин бастаған шығармашылық топ енді ... ... ... басылымын
латын қарпімен әзірлеуге кірісті.
Бұл топқа Ілияс Жансүгіров және Әбдірахман Мұстафин қосылды. Осы үшеуі
бірігіп құрастырған “1930 ... ... ... ... кітап жарық көрді.
Бұл күнтізбелік кітапта авторлар елдегі қара шаруаның тұрмыс
тіршілігіне ... ... ... ... ... ... ... екеніне байланысты малға
азық дайындау мәселесі, бұл үшін шөп егу ... ... әр ... ... ерекшелігіне қарай арнаулы мақалалар
берілген. Танымдық, тағлымдық дүниелерді ... ... қара ... үшін ... ақыл ... ... ... екені
белгілі.
Бұдан кейін Бейімбет Майлин мен ... ... ... туған ортақ еңбек «1931 жылғы календар жинағың өз кезеңінде
сауат ... қана ... ... ... де мағлумат береді.
Календар жинақта дәрігерлік кеңестер, мал ... ... қамы ... қамтылған. “Шет мемлекет”, ”Кеңестер одағы”, “Денсаулық”, ”Мал
шаруасы” деген айдарлар аясында оқырманға ... ... ... ... ... ашу бағытында көтерген жүгі жеңіл болған жоқ. Авторлар
танымдық жарияланымдар бере отырып, араб қарпінен көз жазып қалған халыққа
жаңа қаріп арқылы жаңа ... ... ... ... жылы Бейімбет Майлин мен Ғабит Мүсірепов ... ... ... ... ... ... ... Шағын көлемдегі осы еңбектің алғысөзінде
авторлар аталған кітаптың әліппе емес екенін, әліппе орнына берілген құрал
екенін айта ... әр ... ... ... ... соған сәйкес сөздер беріліп
отырады. “Сауат үшін” кітабы алдағы жазылуға тиіс ... ... ... ... ... ... ... Мүсірепов, Әміржан Ситдықов үшеуі жазған
әліппесі 1933 жылы 150 мың, 1934 жылы 250 мың, ал 1935 жылы 75 мың ... Үш ... ... ... ... ... оқу ... “Сауаттандырғыш” кітабы “Әліппе бөлімі”, “Оқу материялдары” және
“Арифметика” деп аталатын үш бөлімнен тұрады. “Сауаттандырғыш” үш автордың
ортақ ... ... ... ... сауатсыз халықтың көзін ашу
үшін осындай орындалуы қиын, күрделі істерге барған. Әліпби ауысқан тұста
тұтас бір ... ... ... ... негізін қалаған.
Жаңа әліппен хат таныту оңайлықпен жүзеге аса қоймады. 1935 жылы ... ... ... ағарту комиссариаты “Төте оқу” газетін шығарды.
Басылым өз мақсат-міндеттері жөнінде былай деп ... ... ... ... ... да біз әлі сауатсыз болып келеміз. Бұған себептің ... ... ... ... ... ... 3-4 ай ... шығады.
Сосын кітапті атып ұрып тастайды да жүре береді. Күнбе-күн оқитын газет
болмайды. Аяғы келіп 3-4 айда ... ... ... ... ... жылы келеді де олар сауасыздардың қатарына қайта кіреді. Осы
жағдайларды еске алып үкімет биыл бұл істі ... ... алып ... ... ... алып ... ... бірі ол оқытушылардың күнбе-күн
өздеріне ылайық оқып тұратын шара ... ... үшін осы ... мен ... бұл сол мақсатқа жеткізеді ғой дейміз. Еңбекші колхоз
мүшелері өз ... ... ... сол ... ... ... осы шығарып отырған газетімізді оқып тұрулары керек ” [78].
Газетте тұрақты түрде сауат ашу дәрістері жариянып отырды. Сондай-ақ,
“Аудандарда” деген ... ... жаңа ... ... ... туралы хабар-ошарлар берілді.
Мәселен “Сауатсыздықты жою ісі өте нашар”, ... ... жою ... барысы”, “Жаппай сауатты серіктік” [79, 1 б.]
сынды ... ... ... ... ашу ... ... баяндалады.
Сонымен қатар, “1913” “Июнь пленумы” , ... ... ... [80, 1 б.] ... ... ... ... отырды.
Газет әр санының жоғарғы тұсына Лениннің “Республикамызда 7-8 жас пен
50 жастың арасындағы оқи не жаза ... ... ... ана тілінде,
тілесе орыс тілінде оқып хат тануға міндетті” деген (1919 ... ... ... ... ... ұран ... ... отырды. Басылым
ғылыми-танымдық мақалалармен қоса “Ескі сөз” айдарымен халық ... ... ... ... ... ... Жансүгіровтың “Қырағы қарауыл", Сәкен Сейфуллиннің
“Қара жүзділер” [82] атты ... ... Айта ... бір ... ... ... ... көрсетілмеген. Жауапты
редакторлар жиі ауысып отырған. ... ... ... ... ... ... ... Ол 1935 жылдың наурызынан – шілдесіне дейін аталған
қызметті атқарыпты. Одан кейін Баймақанұлы, ... ... ... ... болды. Газет шалғай аудандардағы жаңа әліппен сауат ... ... мен оны тез ... ... асыру шараларын қарастырады.
Басылымның 1936 жылғы ... ... ... көңіл бөлу керек”
деген мақалада автор жер-жерлерге кітапханалар жұмысы ... ... ... ... ... ... ... әдейі қаулы алып,
колхоз, ауыл кітапханаларының міндеттерін көрсетіп, партия, ... атап ... ... ... ... авторы Құрмашов
өзекті мәселе көтеріп, нақты ұсыныс айтып отыр. Сондай-ақ, Батыс Қазақстан
мен Ақтөбе облысының бір ... ... ... ... әлі ... ... ... кітаптары аз. Кітап алуға бөлінген
қаржылар дұрыс пайдаланылмайды. Бір сыпыра кітапханалар үй мен қамтамасыз
етілмеген, ... ... ... ... кітапханалар жоқтың қасы деп
кітапхана жұмысындағы кемшіліктерді анықтап айтып қана қоймай, тығырықтан
шығу жолдарын да ... ... ... ... ... ... ашып, сол
арқылы көшпелі кітапхана ұйымдастырып, ауыл-ауылға кітап жеткізіп беру
мәселесін ... ... ... қорыта келе, әрбір колхоздың өзінде бір
кітапхана болсын. Егер бұл тілектер орындалса сауат ашу жұмысының ... ... еді деп ойын ... ... ... ... жатық тілмен, публицистикалық стильмен жазылған. Көтерген
проблемасы бүгінгі күні де маңызын жоймаған өзекті мәселе. ... ... ... ... ... ... Көпшілігінің ғимараттары
жекешелендіріліп, көңіл-сауық орындарына ... ... ... құнды да қасиетті рухани азықпен қамтамасыз етуді мүлде ұмыттық.
1936 жылы халықты сауаттандыру бағытындағы маңызды шаралардың бірі деп
кітапханалар жұмысын жандандыруды жоғарыдағы ... ... ... ... “301 адам ... ... “188 ... (Жарасбаев) “Оқу қыза бастады” (Әбіш) сынды заметкаларда
облыстардағы, аудандардағы сауат ашу ісі жөнінде ... ... ... тілі ... тұрақты түрде жүргізіліп отырды. Басылымда
“Қазақ халқының да сүйікті ақыны” деген бас мақала ... ... ... ... күніне орай ұсынылған [83].
Газет латын әрпімен сауаттану ісінің барысын жазып қана қоймай ғылыми-
танымдық материалдар да жариялап ... ... “1916 ... ұлт ... ... әдебиетіндегі көтеріліс бейнесі” [82], “СССР-дың
ауа-райы” [84] деген ғылыми-танымдық мақалаларды кездестіруге болады.
“Төте оқу” газеті 1939 жылдың ... ... 1941 ... ... “Сауатты болуға көмекші” деген атпен шығып келді. 1941 жылы ... ... ... деп ... ... өз ... “Қазақ жазбасын
орыс графикасының негізіндегі жаңа алфавитке көшіру туралы Қазақ ССР ... V ... ... заңы – ... ... ... толық сай заң. Бұл да – Наркомпростың хат тани ... ... ... тағы да бір зор ... ... Бұл ... – жаңа
алфавитіміз бен орфографиямызды жұртшылығымызға ... ... ... ... ... ... ... беру латын
алфавитімен толық сауатты ... жаңа ... ... жаңа алфавитке көшу шараларын тез іске асыру” [85], – деп
көрсетеді.
Басылымның әр ... ... ... пен ... ... ... тақырыппен сауат ашу сабақтары берілген. ... ... жаңа ... көшу ... мен ... ... баяндалатын
мақалалар, заметкалар орын алған.
“1 майға дейін жаңа алфавитпен ... [86] атты ... ... ... былай деп жазады: “Қаскелең ауданының колхоздары жаңа ... ... ... ... 132 ... ... 1017 адам ... алфавитті, көбінесе колхозшылар өте ынталы үйреніп жүр. 1 ... ... ... ... Ә. ... ... 3 ... Бұл кружокқа колхозшылар тегіс қатысады” [86].
Осы тектес хабарларда жер-жерде ашылып жатқан ұйірмелер және ... ... ... ... ... ... 1941 ... 17-сәуірдегі
санында “Жаңа алфавитімізбен орфографиямызды ... деп ... ... ... ... Қ. Мыңжанов “Халқымыздың жаңа ... ... ... ... ... бар. ... ... ауыл-
селоларда жаңа алфавитті үйрену ісі қызу жүріп жатыр. Мемлекет мекемелері
қоғам ... ... жаңа ... ... бастады. Жұмысшылар мен
колхозшылардан, ауыл интелегенттерінен өздерінің қаттарын, арыздарын,
газеттерге жіберген ... мен ... жаңа ... ... ... Бір сөзбен айтқанда, жұртшылығыңыз жаңа алфавитті ынтамен
үйренуде”, – дей келіп, Жамбыл, Қаскелең, ... ... ... ... ... ... саны ... нақты
деректер келтіреді. Автор мақаланы “… қазіргі міндет жаңа алфавитті үйрену
ісіндегі кемшіліктерді жоя отырып, барлық кружоктардың ... ... ... ... ... ... жолға қою. Сонда ғана
мектептерінің жұмысын дұрыс жолға қою. Сонда ғана жұртшылық, ынтасын
қолдап, жаңа ... ... ... көмектесе аламыз” – деп қорытады.
“Жаңа жазу” газеті жартылай орыс, жартылай латын қаріптермен жарық
көрді. Латын ... ... ... ... [87] ... тақырыпты
заметкада Жамбыл облысы Луговой ауданында жаңа әліпбиге көшу ... ... ... ... ... ... ... комсомол, профсоюз, ұйымдарындағы
жолдастар жаңа ... ... ... тез ... ... ... ... түсінбей отыр. Мысалы: месткомның председатель
Гравров жолдаспен комсомол комитетінің секретары Ниязқұлов жолдастар Жаңа
алфавитті орысша ... ... ... де ... ... ... ... деп жазады [87].
Автор аудандық оқу бөлімі Ақыртөбе станциясында жаңа әріп ... ... ... ... ... факт ... ... жерлерінен
кездесетінін айтады.
Әрине, араб таңбаларынан латын қарпіне көшірілген халық енді-енді ғана
сауаттанып, латын таңбаларына үйрене бастағанда орысша ... ... ... ... ... ... Шала сауатты халыққа үкіметтің
қайта-қайта қаріп таңбаларын ауыстыра ... ... оның ... ... түсінікті жәйт. Дегенмен, “жаппай жүзеге асуда”, “тез үйренуде”
секілді сөз тіркестерге толы “науқаншыл” ... ... ... ... ... ... ... туралы мақалалар да
көрініс береді. “Парткомның өзі жаңа алфавитпен ... [88] ... ... ... ... ... 18 шахта кеншілері әлі
сауатсыз екенін, ұймдастырылған үйірме жұмыс ... ... ... тиек ... ... ... “Газет-журналдар жаңа алфавитке көше
бастады, бірақ шахта жұмысшылары әлі сауатсыз. ... десе ... ... ... өзі ... ... жоқ” [88] деп
қорытады.
Мекемелер мен кәсіпорындардағы іс-қағаздар жаңа әріппен ... ... ... жаңарту керек болды. И. Мақатов деген ... ... жоқ қой ... [89] тақырыпты мақаласында “Қызылорда облысында
мұғалімдерді ... ... ... әлі ... ... қатынас
қағаздар ескіше (латын әрпімен) жазылады. Бұларыңыз қалай ... ... ... ... ... бейімделген жоқ, мынаған көз үйреніп
қалыпты деген ... ... деп ... ... ... жаңа қаріптерді орнату, сондай-ақ ... ... ... ету шаралары бірталай қаржы талап етеді.
Алайда, жазу ... ... ... ... бас ... ... ... жазу" газетінің 1941 жылғы 24-сәуірдегі санында Ж. ... ... ана ... ... ... ... көрсоқырлығын “Жаңа
алфавитке көшу кезек күтпейтін жұмыс” атты мақаласында күйіне жазады.
Жарияланымның кіріспесінде автор жаңа қаріпті ... ісі ... ... ... ... сәйкес шаралар жүзеге асырылмай жатқандығын
айта келіп, сөзін нақты деректермен дәлелдейді. “Он екі ... ... ... ... екі ... ... айының аяғында берген
мәліметтерінен бүкіл республика көлемінде 34 ... ... ... колхозшылар жаңа алфавитті үйреніп шыққан. Қазір 64 мыңдай
адам жаңа алфавитті ... ... ... март ... ... ... Қазақстан облысында 2775 адам жаңа алфавитті үйреніп шыққан,
13306 адам ... ... сол ... Павлодар облысында 841 адам, Алматы
облысында 2090 адам оқытылады. Мұның өзі ... ... ... ... ... өте ... жүріп келе жатқандығын толық
дәлелдейтін ... бұл ... ... Қосыбаев жаңа қаріпке көшу жұмысы жөніндегі ... ... ... ... ... ... ... отыр дегенді айтады. Алматыдағы
мемлекеттік мекемелер, қалалық кеңес бөлімшелері, ... ... ... көшу мәселесіне немқұрайды қарап, өздерінің жұмысшыларын оқытуға,
кеңсе жұмысын жаңа қаріпке көшіруге толық мән ... ... ... ете келе ... ана тілі ... көтереді.
Автор “… Ол ол ма, тіпті ... ісін ... ... ... ... ... тілінде түскен еңбекшілердің сұраулары мен
арыздарына қазақ тілінде жауап қайтаруды мүлде доғарған, қазақ тілінің
мемлекеттік тіл ... ... – дей ... ... ... басшыларын
мысалға келтіреді: “Искусство істері басқармасы үкімет комиссиясы саған
қазақша шрифт керек пе? ... ... ... та бермеді. Бір қазақша
машинасы бар, пьесалар латын алфавитімен ... ... Жер ... ... да ... тілі мен жаңа ... онша
құрметтей қоймайтыны туралы газеттерде талай рет ... ... ... ... ... жаңа ... ... Мәселен, Шу
аудандық жер бөлімінің бас аграномы Дәуленов: “Біздің жұмысымызда қазақша
жазу, оқу көп кездеспейді, сондықтан мы не нуждаемся” деп ... ... ... көп. Ол ... айта ... Мен қазақша білмеймін, тіпті
атым, затым қазақ болса да, ... ... деп ... ... сияқты
бастықтар (құрылыс материалдары өндіріс кәсібі басқармасының ... ... ... ... аз ... деп, ана тілімізге
менсінбеушілік көзқарас қалыптасып бара жатқанын ашына жазады.
Ж. Қосыбаев аталған ... ойын ... ... ... оны
сүймеушілік – барып тұрған мәдениетсіздік, надандық” деп тұжырымдайды.
Мақалада белді-белді кәсіпорындар мен мекемелерде қазақ тілі ... ... ... қана ... мекеме басшыларының аты-аталып, түсі
түстеледі.
Бұл мақалаға нақты деректер нәр ... ... ... ... ... ашық ... автор шыншылдығы оқырманын сүйсіндіреді.
Мақаладан автордың жаңа қаріппен әлі ... ... ... мен ана ... ... сүйспеншілігі есіп тұрады. Жарияланым
ұраншылдық пен ... ... ... ... өз ... нақты деректермен баса көрсеткен.
“Жаңа жазу” басылымында “Жаңа ... пен ... ... жұмысы” атты тұрақты айдар аясында жер-жерлерде ... ... ... ... ... ... айдар тақырыбы
шұбалаңғы, ұзын-сонар екені айтпаса да түсінікті. ... осы ... ... ... білген. Айдарды “Жаңа алфавит кружоктарында” деп
ықшамдаған. Сонымен қатар ... ... ... ... аясында “… Балалардың іш ... ... ... ... [91], “Іш сүзегі” [92] сынды ғылыми ... ... ... ... Жұматовтың дәрігерлік кеңестері тұрақты беріліп тұрды.
1937 жылғы ... ... ... ... ... ... дерт
меңзеген халыққа қажет кеңестер еді. Басылым оқырманға қажет кеңесті дер
кезінде тұрақты түрде бере ... ... ... ... сауатсыздыққа
ұрынып, сергелдеңге түскен елдің бірден орыс әліпбиіне ынта-ықылас таныта
қоймағаны анық.
“Жұмыста қарқын жоқ” [93] (А. Нұржанов), “Жаңа алфавитті үйрену ... ... [94] (А. ... тақырыпты мақалалардан осыны аңғарамыз.
Бірінші мақалада шет аудандарда (Қарағанды облысында) жаңа әліпбиді үйрену
жұмысы бәсеңсіп кеткені, ... ... ... ... отырғандығы
жайында айтылады. Екінші мақалада автор С. Аспандияров ... ... жаңа ... ... мұғалімдер әлі жаңа әріппен ... ... тиек ... ... ... бірі Ж. Қосыбаевтың “Жаңа алфавитті
үйрену ісіне бақылау күшейтілсін” [95] деген мақаласын ... ... ... мәдениетімізді дамыта беру жолындағы жүргізіліп жатқан
шараларымыздың бірі – қазақтың жазбасын латын ... ... ... жаңа ... ... ... табылады”, – деп
бастайды.
Бұдан әрі қарай автор жаңа алфавитке көшуге ... ... ... ... сондықтан оған қоғамдық ұйымдар көбірек ... ... ... ... жаңа ... көшу ... республикамыздың көпшілік орындарында
өте шабан жүргізіліп отырғанын, кейбір жерлерде жаңа алфавитке көшу жұмысы
ауыл шаруашылығының жұмысына байланыстырылып ... ... Ж. ... әр ... жаңа жазумен сауаттандыру жұмысынан нақты
деректер келтіре отырып, өз ойын былай дәлелдей ... ... он ... адам жаңа ... ... ... олар ... оқып
жатыр, ал Семей облысында жаңа алфавитпен оқыту ісі әлі басталмаған. Сол
сияқты Қостанай облысында 8 мыңға жуық адам жаңа ... оқып ... ... ... тек 3 ... адам ғана ... тартылған” [95].
Автор сондай-ақ, Ақтөбе облысындағы аудандық жер бөлімі мен ... ... ... ... Аталған мекемелердің басшылары қазақ
колхоздарына жіберетін нұсқауларын өздері жаңа ... ... оқу ... ... жаңа ... ... ... атқару комитеті мұндай фактыға көңіл бөлмес пе екен? –
деген сауал қояды. Автор осылайша проблеманы ... қана ... ... жолдарын қарастырып, тиісті мекемелерді орын алған жөнсіздіктерге
шара қолдануға шақырады.
Автор мұндай әдіс ... өзі ... ... тез шешімін табуға
мұрындық болса, екіншіден баспасөздің пәрмендігін, ықпалдылығын ... ... ... ... ... ... айту, кесіп айту, яғни ашық
айту, батыл айту басым. “Мемлекеттік ... бар ... ... жүргізуге,
тіпті төзуге болмайды. Сондықтан, бар мүмкіншілігімізді пайдалана отырып,
бұл жұмысқа жедел қарқын туғызу керек”[95] дейді.
“Жаңа жазу” газеті жаңа ... ... қана ... ғылыми-
танымдық мақалалар да жариялап отырды. “Жаңа кітап” айдарымен “Мазмұны
атына сәйкес емес” [96] ... Ж. ... ... ... рецензия
жанрындағы жарияланымы жарық көрген. Мақала- рецензияда 1941 жылы ... ... ... ... ... ... алфавит” деген Ғ. Бегалиевтің кітабы
сыналған. Автор аталған басылымның жарық көру ... ... ... ССР Ұлы Советінің V-сессиясы бекіткен “Қазақ ... ... орыс ... негізделген жаңа алфавитке көшіру туралы”
заң қабылданғаннан кейін, Қазақ ССР Оқу Комиссариатының ... ... ... оқу ... ... міндеті қойылды. Осы міндетті
орындап, жұртшылық тілегін қанағаттандыру мақсатымен Ғ. ... ... ... ... ... жақында баспадан шықты”[96].
М. Әбжанов жұртшылық “Жаңа алфавит” кітабын ынтыға күткенін, бірақ
Бегалиев осы тілекке сай, сапалы еңбек ... ... ... “Жаңа
алфавит” жөніндегі қаулы, бекітілген заң, жұртшылықтың газет арқылы ... және ... мен ... ... ... тиек ... кітаптың мазмұны атына сәйкес еместігін, автор кітабының
атын “Жаңа алфавит” деп қойған соң ... жаңа ... ... мен ... ... ... ... болса да материал
жазуы керек екендігін, бірақ, Бегалиев жолдас оны ескермегендігін айтады.
М. Әбжанов ... ... ... ... ... ... алудың жөні осы екен деп бір кітаптан екіншісіне көшіріп ... ... ... білдіреді.
Рецензент “Егер, автор көбірек еңбек сіңірген ... ... ... ... ... ... болар еді. Жасыратыны жоқ, жұрттың тілегін
өтеуге бұл ... сай ... деп баға ... жанралардың бір түрі рецензия – ... ... ... талдап, оның кемшілігі мен жетістігін саралай көрсетіп, мәні
мен ... ... ... ... ... ... ... Т.С. Амандосов “Рецензияның басты міндеттері әрбір шығарманың
идеясын ... ... оның ... мәні мен ... ... жеткізу, құнды шығармаларды халыққа дер кезінде ... білу ... ... ... мерзімді баспасөз үшін әрі ыңғайлы, әрі жауынгер
жанр боп саналады” [13, 86 б.], – деп көрсетеді. Ғалымның “жауынгер ... баға ... ... ... шығарманы таныстырып қана ... ... ... ... ... олқылықтармен күресетін
“жауынгер жанр”.
Мақала-рецензияны автор “Оқу халық комиссариаты әлі де болса, ... пен жаңа ... ... ... де, ... де ... ... мақсатқа жеткізе алатын құндырақ құрал жасайды деген
ойдамыз” [96] деп қорытады.
Автордың ... ... ойы ... ... жеке ... ... сөйлеп құрасынан, ойын шебер ... ... ... жанрынада жарыцқ көргені жоғарыда айтылды. ... ... ... ... ... ... кейінгі сандарында
баспалардан жаңа шыққан кітаптармен оқырманды таныстырып, кітап туралы жан-
жақты мағлұмат беру мақсатында “Қандай кітап оқу ... ... ... ... айдар аясында “Қазақстан көркем әдебиет” баспасында 1939 ... ... ... поэмалары” атты жинаққа шағын рецензия жарық көріпті.
Автордың мәлімеуінше, бұл жинаққа көптен бері халық аузында жатқа ... ... ... ... ... “Біржан және Сара”,
“Бекет батыр” сынды жырлар мен ақын Ығылман Шөрековтың ... ... атты ... кірген.
Қ. Жармағанбетов “Жинақтағы поэмалардың оқиға құрылысы тамаша, тілі
көркем. Мақалада Исатай-Махамбет, Біржан-Сара айтысынан үзінділер келтіріп
оқырман қызығушылығын арттыра ... “… міне ... ... атты
кітапта осы сияқты данышпан халық қазнасы, асыл мұралары бар. ... ... ... ... оқу ... деген бөлімінде ең бірінші рет
оқушыларға “Халық поэмасындағы” халық қазынасының мұраларын оқуды ұсынып
отырмыз” [97] – ... ... ... ... ... рецензияларға жатқызамыз.
Шағын рецензияларға тән ерекшеліктер жөніндебелгілі баспасөз зеттеушісі,
профессор Т.С. Амандосов былай дейді: “Газет пен ... ... ... ... ... әсіресе, көркем шығарманы насихаттауды, немесе
көркем әдеиеттің жеке шығармаларын ... ... ... ... таратылуына ықпал жасауды көздейді” [15, 215 б.].
Басылымдағы “Қандай кітап оқу ... ... ... ... ... ... 1 ... [99] атты шағын рецензиялар жарық көрген.
Газеттің 1942 жылғы сандарын белгілі баспаөз зетттеушісі ... ... ... ... ... [100], “Келіншек” [101]
тақырыпты өлеңдерін кездестірдік.
Газеттің тұрақты ... бірі ... ... ... ... [102], “Майданнан хат” [103], “Тілек” [104],
“Кек” [105] атты ... мен ... ... [106] ... ... ... Басылымның тұрақты тілшілері деп Б. Саматов, М. Әбжанов, З.
Айтмағамбетов, Ж. ... М. ... ... ... ... болады. Себебі аталған қаламгерлер мақалаларын газеттің әр санынан
кездестіреміз.
Басылымның 1941 ... ... ... жауапты редакторы Б.
Саматов болған. Осы жылдың маусым-тамыз айларында уақытша редакторлықты А.
Ысқақов атқарыпты. 1941 ... 4 ... ... 1942 ... ... ... Б. Саматов редакторлықты өзі атқарған. 1942 жылдың наурыз-
көкек айларындағы редакторы А. Тілеубердин деген азамат болыпты. Газеттің
соңғы сандарының редакторы Ж. ... ... ... 1942 ... мамыр
айында шығуын тоқтатты. Газет араб графикасынан латынға ауысқан тұста
”Төте оқу” деп аталып, ... жаңа ... ... зор ... 1939 жылы латын таңбаларынан орыс графикасына көшкен тұста ... ... ... ... жаңа ... сауатын ашу жолында ерінбей
еңбектенді.
Латын жазуынан орыс ... көшу ... 1937 ... ... ... оны ... асыру туралы пікірлер жиі айтылды. Өйткені түркі
тілдес халықтардың бұл ... ... ... қатарлы азаматтары
әртүрлі саяси сылтаулар мен тұтас айдалып, атылып кеткен соң, орыс ... ... ... ... ... ... 1939 жылы қабылданды.
Әрине, латын жазуын орыс жазуына ... ... ... ... ... болмауы себепті, ешқандай қарсылықсыз жүзеге асып жүре ... ... орыс ... ... ... ... ... күнде жүзеге асты. Сол тұстағы кеңестік баспасөз үлкен саяси ... ... ... үлкен мәдени мәні бар нәрсе деген дақпытпен атап
өтті. 1941 жылы 13 ... ... ... ... “Институт языка и
письменности народов СССР Академии наук, научные и ... ... и ... ... ... ... огромного
культурного значения. Около 50 народов нашей страны получили новые
алфавиты, ... на ... ... ... [107] деп ... ... ел билігін қолына ұстаған И. Сталин патша үкіметінің
ұмытыла бастаған түркі халықтарын орыстандыру және оны ... ... ... ... ... саналатын олардың ғасырлар бойы пайдаланып
келген араб ... ... ... ... сосын орыс графикасына
алмастыру идеясын оның өзі тікелей нұсқау беру арқылы жүзеге асырды. Кеңес
үкіметінің алдымен араб ... ... ... ... ... ... “Алдымен латын жазуына жармасудың сыры, меніңше шет аймақтағы
қолданылып келе жатқан араб жазуын ... ... ... ... ... ... хабардар ұлт республикалардағы
зиялылар тобының мол болуынан сескеніп, алдын-ала дайындықсыз бірден орыс
жазуына көшіріп жіберу орысшылдық пиғылға ... ... ... ... бір ... жағдай туғанша қоғамдық пікірді адастырып
жіберу үшін істелген айла-амал ғана” [7, 108 б.], – деп ... ... ... ... Ресейдің миссионер ғалымдары араб
таңбаларын кемшіліктерін көлденең тартып, орыс ... ... ... ... ... үкіметі орнағаннан кейін А.
Байтұрсынұлы түзген төте жазумен баспа ісі дамып, ... ... ол ... ... қолайлы болғандығынан хабар береді. Сөйте
тұра кеңес үкіметі араб таңбаларын мәдени тілектерді өтеуге ... ... тек ... ғана деп ... ... бар. Латын таңбаларын
насихаттап, оны төте ... ... ... ... ... 9 ... кейін
“өркениетке жеткізетін” латын таңбаларын орысқа алмастыру кеңестік ... ... ... ... ... ... жаңа әліпбимен халықты таныстыру, сауатын ашу
мақсатында жарық көрген “Жаңа жазу” газетімен "Жаршы" ... ... Бұл ... ... ... ... үлесі жоқ деген сөз
емес. Сол тұстағы қазақ баспасөзі ... ... жаңа ... ... жаңа ... ... ықпал етті. Әліпби ауысқан
сайын халық сауатсыздыққа ұрынатыны ... Осы ... ... ... қазақ баспасөзі бел шешіп, ... ... ... ... ... тез ... сауаттануына үлкен үлес қосты. "Жалпы
журналистика -халықтық болып саналады. Өйткені журналистика халықтың қамын
ойлайтын соның қажетін ... ... ... халықтың жағдайын
ойластыруды журналистика әркез назардан тыс қалдырған емес" [108, 17 ... деп ... Т. ... ... ... өзгерістер тұсында
баспасөз бұғып қалған емес. Ол үнемі халыққа қызмет етуден ... ... ... ... ... ... баспасөзі өз тұғырынан көріне
білді.
2 ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАНДА ӘЛІПБИ МӘСЕЛЕСІНІҢ КӨТЕРІЛУІ
2.1 Латын жазуын қолдайтын публицистердің ... ... жылы ... туралы" заң қабылданды. Ата-бабаларымыз сан
ғасырлар аңсаған тәуелсіздік қазақ ... ... рух, ... ... ... тың тақырыптар әкелді. "Коллективтік ұйымдастырушы,
насихатшы" атанған ... ... ... ... ... баспасөзбен салыстыруға келмейді. Бір ... ... ... ... ... Егемен елдің ұлттық баспасөзі
келді. Белгілі ғалым, профессор Н. Омашұлы "Қазір журналистиканың ... ... ... ... деп ... жөн. ... ... тым
идеологияшылдық, партияшылдық, тақырыптық диапозон тарлығы, ... ... еді, – дей ... – ең ... ... ... ... өзгеріске ұшырады, бұрынғыдай жадағай марапат, ... ... ... ... ... ... Ұшқырлық, тездік,
батылдық, қандай да проблеманы ашық жазу, ... ... ... жаңа ... ... болады" [109, 144 б.], – ... ... ... алған жас мемлекеттің аяғынан қаз тұрып кетуі ... ... ... рух ... еді. ... ... ұйытқысың
ретінде қазақ мерзімді басылымдарына үлкен жауапкершілік жүктелгенін
аңғару қиын емес. Тәуелсіз ел болған соң ... ... ... парақтарын
қайта ақтарып, кезінде кеңестік идеологияның, Сталин саясатының ... ... ... ... ... ... ... дінімізді жаңғырта бастады. Мерзімді басылымдарда көптеген
рухани саладағы ... ... ... жаңа ... керек, бұрынғы,
яғни осы күнге дейін ... ... ... негізіндегі жазу
таңбамызды өзгерту қажет деген пікірлер айтылып жүрді. Біреулер өзіміздің
баяғы араб алфавитінен алынған төте ... көшу ... ... енді біреулер
заманның ағымын ескермей болмайды, өркениетті елдердің бәрі латын
алфавитін ... ... ... көшкен жөн дегеңді айтады.
1993 жылы 30-желтоқсанда белгілі филолог ғалым Әбдуали ... ... ... "Кемел елге, кемел әліпби ... [5] ... ... Әбішұлына арналған ашық хатында қазақ әліпбиін
латын әріптеріне негізделген, 34 әріптен тұратын ортақ ... ... ... ... ... ... латын әліпбиін ұсынуының салдарына үңіліп
көрейік. 1991жылы ... ... ... істер министрлігінің
бастамасымен Анкара қаласында егемендік алып, ... ел ... ... - ... ... ... ... және
Қазақстаннан арнайы шақырылған бір топ ғалымдардың (Қазақстаннан барғандар
академик ... ... ... Қ.Р тіл комитетінің төрағасы Ерден
Қажыбек , дипломат Сайлау Батыршаұлы) жиналысы ... онда ... өту ... және ... орай ... ... ... сәйкес латын таңбаларын алу мәселесін ... ... ... қазақ тілі үшін отыз төрт таңба жарамды деп
тауыпты.
Міне, осыдан кейін түркия мемлекеті 1994 жылы ... ... ... ... ... елу адам ... ... Қазақстаннан барған делегацияны бастап барған академик
Әбдуәли Қайдар латынға көшу туралы ... ... ... ... ... халықтарының жержүзілік осы құрылтайында латын жазуына
көшу арнайы сөз болып, «латынға өтемізң деп Түркияның көне әдеті бойынша
«іс ... тіл ... дін ... ... девизбен темір төстің үстіне
қойылған қыздырылған ат тағасын әр делегация атынан бір-бір адам ... рет ... ... ... берік болуң әдетін орындап ... ... осы ... ... берік болудың жолы деп мен алматыға келгеннен соң
Елбасының атына ашық хат жазып, осы ... ... оны ... ... ... ... ... көшу мәселесіне байланысты ұсынысынан
кейін, қазақ баспасөзінің бетінде әліпби мәселесі жөнінде пікірталас орын
алды.
Әлем тілдері ... ... ... ... ... маманы Әлия Бөлегенова, кәсіпқой аудармашы ... ... ... ... ... ... ... «Қазаққа
қандай алфавит керек?ң [111] атты мақаласы жарық көрді. ... ... ... ... ... дерлік қосыламыз. Түркі халықтарының
ортақ ... ... 34 әріп ... ... ... қазақ алфавитіне латынның с, ү, х, әріптері кірмеген, осы ... ... ... ... ... ... ... дұрыс” [111], –
деген пікір айтады. Компьютерде каталогтың, файлдың, программаның ... ... ... ... ескертеді. Мамандардың пікірінше, Әбдуали
Қайдаридың ... ... ... ... ... ... 34 әріптен
тұратын түркі алфавитіне қайта орала алмаймыз, өйткені компьютердің барлық
мүмкіндігін халқымыздың игілігіне кеңінен пайдаланудың бірінші жолы – ... ... ... ... ... ... ... Компьютер мамандары
түркі тілдеріне ортақ 34 әріптен тұратын алфавитті 27 ... ... ... ... ... ... ... түркі халықтарына
ортақ клавиатура жасауды ұсынады.
Әрине, 27 ... ... ... ... ... ... ... болмыс бітімін, табиғатын ескерген жөн. Әліпбиді ... деп, ... ... де ... ... айналмауы керек. Осы
мәселеге орай белгілі ғалым, тіл ... ... ... ... ... көшуіміз керек: бірақ оған емле ережелері дайын емес" [112] ... ... ... көрді. Автор соңғы кездері ғалымдардың емлеге
қатысты ұсыныстарын келтіріп, оған өзінің көзқарасын білдіреді. Ғалымдар,
біріншіден, сөздерді ... ... ... ... жазу тәртібін
ұстану, яғни қазақ тілінде көп буынды ... ... ... не біркелкі
жіңішке дыбыстармен келетін зандылығын ... ... ... да ... ... ... сияқты бір буыны жіңішке келесі ... ... ... ... үнге ... ... ... Келесі ұсыныс
тағы да қазақ тілінің фонетикалық ... бірі – ерін ... ... Р. ... “… қазір “құлын”, “құбылыс”, “бүркеншік” деп
жазылып жүрген сөздерді “құлұн”, “құбұлус”, “бүркеншүк” деп жазу ... деп ... ... – дейді. Латын таңбасын дыбыс заңдарына
үйлестіруді жақтайтын мамандардың ... ...... ... ... ... ... бұзбай жазу. Айталық зм, эл, ғр
дыбыстарының сөз ... ... ... ... үшін ... емес,
сондықтан “ұғлы”, “тұғры”, “жазмыш”, “озмыш”, түрінде айтып, ... ... ... ... ... дұрысы “ұғылы”,
“тұғыры”,”жазымыш”, “озымыш” болу керек дейді. Емлеге өзгеріс жасаудағы
төртінші ұсыныс, орыс тілінен енген ... ... ... баяғы
қарапайым ауыл адамдарының айтуынша “әртіс”, “килә”, “белесебет”, “станса”
деп өзгерткендері секілді өзгерту. Рәбиға ... осы төрт ... ... ... "Тіл – ... дүниесі болса, сол
миллиондардың дағдысына айналған нәрсені бірден ... ... ... ... оңай ... дей келіп, бұрыннан қазақыланып кеткен
“самауыр”, “керует”,” ... ... ... ... ... ... дәл
қазір қазақыландырудың зәрулігі шамады екенін, жұртшылықты үйреншікті
дағдыларынан жаңылыстырып, жазу тәжірибесін ... ... ... жүрген терминдерді қазақшаға түптің-түбінде көшіретінімізді,
бабаларымыз қалай айтса, солай “инстөт”, “кәзит”, ... деп ... ... белгілі бір жүйеге келтірілген, әрқайсысының жазылу
түрі ғылыми ... ... ... ... болу ... ... ол үшін ... жаңа емле түзуді ұсынады. Рәбиға ... осы ... ... ... баспа, әрбір автор өзінше өзгертіп жазып, мәдени
дүниемізде бейберекеттік, тәртіпсіздік орын ... ... ... ... онсыз да жалаңаштана бастаған мәдени дүниеміздің бір
пұшпағы – сауаттылық үрдісімізді ... ... күш ... ол ... күнге дейін қолданып келген емле ережелеріміздің негізін бұзбай ұстана
тұрсақ, сонымен қатар емле қағидаларының ... ... ... ... ... ... [112] – дейді. Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... Автордың ойынша, көп буынды
сөздердің үндестік зандарына бағынуы қазақтың төл сөздерін тән, ал ... бұл ... ... ... аралас буынды болып
айтылуы - ... ... үшін ... жат, ... ... емес.
Екіншіден, қазақ сөздерінде еріндік үндестігін сақтап жазу керек ... де ... Бұл ... заңдылығы қырғыз тілі сияқты туыстас
тілдерде күштірек сақталған, ал қазақ ... ... ... ... ... Байтұрсынұлылар да ерін үндестігін жазуда
сақтап көрсету керектігін айтпағанын тілге тиек етеді. ... ... тіл ... ... жазу және айту ... ... құбылыс екендігін, ягни орфография мен орфоэпия нормаларының әрдайым
сайма-сай түсіп отырмайтындығын түсіндіреді. Белгілі ғалым Рәбиға Сыздық
үш ... ... ... ... емле ережелерімізге азды-көпті өзгерістер енгізу
қажет. Бұл ережелер ... ... ... ... емле қағидаларының
негізін құрайтын болу керек. Емле ережелеріміздің жаңа нұсқасы баспасөз
беттерінде, арнайы мәслихат-мәжілістерде де кеңінен талқыланып, ... ... ... ... емле ... енгізілетін өзгеріс, ... ... емле ... түзу қажет. Бұл іске А.Байтұрсынов
атындағы тіл ... ... ... ... ... жазу тәртібін жолға қою жалпы мәдениеттіліктің бір
тармағы болса, тіл мәдениетін көтеру – мемлекеттік ... ... ... шарты. Ал, бұл шартты орындау үшін ... ... ... мен ... ... орындары тарапынан
қабылданған ресми зандар жеткіліксіз. Бұл іске басқарушы ... ... ... деп ... [112].
Ғалым мақалада соңғы кезде баспасөзде, теледидарда орын алып отырған
сауатсыздық жайлы орынды сын ... Емле ... ... ... да ... ... бері ... әріптері негізіндегі жаңа қазақ алфавитіне көшу
қажеттігі туралы аз ... жоқ, ... ... де ... ... көрді. Қазақстан Республикасы Ұлт саясаты жөніндегі мемлекеттік
комитетте 1996 жылы ... ... ... көшу ... пе, жоқ ... ... төңірегінде пікір алысу болып өтті. Бас қосуға тіл зерттеуші
ғалымдар, жазушылар мен ... ... ... ... шет ... ... ... Қазақстан Республикасы үкіметі Аппаратының
әлеуметтік-мәдени даму бөлімінің кеңесшісі К.Л. Мәтіжан ... С. ... бұл ... заман талабы айтса, этнограф ғалым А.
Сейдімбеков те латынға көшудің тиімділігі ... деп әріп ... ... көшсек, жаппай сауатсыздыққа ұшыраймыз, асықпайық,
дайындалайық” дегендер де ... Т. ... ... ... ... латын әліппесін үйрететін адам жоқң деген пікірін
1994 жылғы «Халық ... ... ... өзгерткеннен не ұтамызң
[113] деген мақаласыңда айтқан еді. Осы мәжіліс жайлы жазған «Әліп-биді
ауыстыру – ... ... [114] атты ... ... ... Бақыт
Баубекованың «Всеобщая компьютеризация страны или как нам сохранить языкң
[115] ... ... ... ... негізгі аргументі елімізді
компьютрлендіру, латынға көшсек, тіліміз бұзыладың деген пікіріне қарсы
дау айтады. М. ... ... ... ... ... ... өте
жақсы сақталады, емле жасау да оңайланады, біз ұсынып ... ... да сол – ... ... деп ... шығарғанымен, дәлелдемейді.
Мұрат Алтай аталған мақаласында кириллицамен жазылған ... ... ... ... көп ... латын әрпіне көшсек, қазақша
мәтіндерді әлемнің кез-келген нүктесіне деректер ... ... ... еш ... ... ... ... Мұрат Алтай компьютер маманы ретінде ... ... ... ... техникаға тиімді жағынан қарастырып қана қою аздық
етеді. Автор «тіліміз ... ... де ... ... ... ... ... жылы 6 наурызда Қазақстан Республикасы үкіметі Аппаратының
әлеуметтік-мәдени даму ... ... мен ... ... көшу туралы келелі әңгіме қозғалды. Бұл бас қосуда ... ... ... құру ... ... ... беттерін 1994 жылдан бері қарай ақтарсақ «27 әріпті латын
әліпбиін қабылдаған дұрыс, ол компьютерге ...... ... ... Университетінің оқытушылары, тіл әрі компьютер мамандары М.
Алтай, Ә. Бөлегенова, Ә. Тәреханов секілді ... ... ... Атап ... Ә. ... Б. ... «Алфавитті ауыстыру –
заман талабың [116], М. ... М. ... ... ... қандай болуы
керек?ң [117], Ә. Бөлеген, Б. Төрехан «Жаңа әліпби ... болу ... ... ... ... 27 ... ... алфавитін қабылдау
тиімді, компьютерге өте қолайлы, әлемнің кез-келген нүктесіне қазақша
жазылған мақаланы "Кагпег” арқылы жібере ... ... ... ... ... ... фонетикалық табиғатына сай икемдеуді зерттеуші
тіл мамандардың үлесіне қалдырады. Бұлардың ойынша, бұл жобадан ... ... ... ... тек ... жағына көп мән береді.
«Азаттықң радиосының қызметкері Әбдіғани Жиенбайдың ... ... ... әліпбиімен лебіз білдірсекң [119] атты мақаласы ... ... «… ... араб таңбаларын тастап, латынға көшу орыс
диктаторы, жауыз жетекші Иосиф Сталин бүйрығың дейді. ... ... ... ... ... оның «1926 жылы ... ... енді латыншадан орыс әліпбиіне – кириллица жазуына, тағы да
жауыз Сталиннің бүйрығымен, үшінші рет ...... ... 1926 жылы ... ... түгіл, латын әрпін алу-алмау
жайлы талас жүріп жатты. Әбдіғани Жиенбай 40-жылдары ғана қабылдаған орыс
жазуын ... деп ... ... ... ... үстірт жаза
салғанын осыдан аңғарамыз. Профессор Т.С. Амандосов «Журналист және өмірң
атты еңбекте «Фактілерді жинақтауда және өмір құбылыстарын ... ... ... Бұл ... бұзған газет қызметкерлері кейде үлкен
қателіктерге ұшырайды. Ал, фактіге жеңіл-желпі қарағандықтан, оны жете
зерттемегендіктен ... ... ... ... ... шығуы да кездесіп қалып отырады. Газет беттерінде көрініп қалатын
ондай материалдар тілшінің де газеттің де ... ... [35, 206 ... бұл ... ... ... ... Демек, публицистикалық шығармада
автор тақырыпты терең зерттеп, деректердің шынайылығына көз жеткізгені
дұрыс. Қарадүрсін, ... ... ... мән ... секілді кемшіліктер
бүгінгі баспасөзімізден де орын алғанын көріп отырмыз.
Автор “Латын жазуына көшу тиімді, Молдова елі латын жазуына өтіп алды,
Өзбек ағайындар ... ... ... ... Түркі туыстарға
жол ашып берді”, – дейді. Ә.Жиенбайдың пікірінше, қазаққа ... ... – өмір ... ... ... және ... түркі туыстар 70 жыл бұрын
қолдана бастаған. Латын әрпі барлық түркі халықтары жазуына ... ... Орыс ... ... көп ... ... небәрі 1 апта
уақыт жетеді. Басқа елдердегі қазақтардың дара бір жазумен ... ... түбі , бір ... ... ... ... ... маңызы
аса зор. Қорыта келгенде автор “Латыннан көсегеміз көгермесе, жаман бола
қоймайтынымызға көзіміз жетті” , – деп ойын ... ... ... ... ... ... жұмыс, мол қаржы, зор қайрат-
жігер қажет. Оның ... ... ... ... көгере қоймас.
Керісінше қалыптасқан жазба мұраларымыздан қол ... ... буын ... ... рухани дүниеден мақұрым қалады. Тарих ... ... ... ... ... ел ... жоқпыз.
Қ.Құныпияевтің “Латын алфавиті лайықты ма?” [120] атты мақаласында
1996 жылы Ұлт ... ... ... ... бас ... бір ... пікірталасы жөнінде әңгімелейді. Пікірталаста біраз тілші
ғалымдар Т. Қордабаев, С. ... М. ... Н. ... т.б. ... ... ... ... көшудің әлеуметтік-экономикалық жағынан
тиімсіздігін көлденең тартты. Ал, ... ... оң ... ... ... ... жүрген неміс және қазақ тілдерінің маманы ... ... ... М. ... өмірдің барлық ... ... ... көшу басталған тұста латын алфавитінің қазақ
мемлекетіне қажеттігін айтқан. Филология ... ... Р. ... ... ... ... алфавитке көшудің пісіп-жетілген
қажеттілік екендігін атап көрсетті. ... ... ... еш ... ... ... А. Сейдімбек орыс экспансиясынан құтылу жолы осы
латын алфавитіне көшу ... ... ... ... қарпіне көшуге байланысты әркімнің көзқарасы әртүрлі. Мәселен,
инженер-электромеханик Болат Мұңайтбасов “Күрделендіріп керегі жоқ” ... ... “… ... ... көшу ... ... болашағымызды
компьютерсіз көзге елестету мүмкін емес, бұл ... ... де ... танытты” дей келіп, ол “27 таңбалы латын графикасына тіліміздегі
орыстан енген артық әріптерді алып тастап, қысқартып көшеміз” ... ... Ә. ... ... ... ... ... айтады.
42 әріптің ешқандай көптігі жоқтығын, ... ... көшу үшін ... ... ... деп, ... ... айрылып қалуымыз
мүмкіндігін, кейінгі болашақтарымыз Абай мен Жамбылдың өлендерін, Мұхтар
мен Сәбиттің ... ... ... ... ... ... ... қалуы мүмкіндігін ескертеді. Себебі, 34 әріптік әліпбиге көшкенде
қазіргі грамматикамыз ... ... ... ... ... қыспаққа тіреуі мүмкін екенін ... ... ... ... ... болашақ әліпбиімізді тіл байлығымыз ... ... ... ... ... 26 ... латын
әріптерінен құрастыру керек. Б. Мұңайтбасов жобасында жаңа әліпбиді 26
әріпті латын таңбаларынан құрастыру үшін қазақ тілінде ... ... ... әрпін көмекші әріп ретінде бөліп алып, өзін дара ... ... теру ... ... ... ... үстемдікпен енгізілген айыру, жіңішкелік белгілерін таза қазақ
тіліне қажетсіздіктен алып ... ... 37 ... жаңа әліпбиге ұсынады.
“Мұның бір жақсы жері – компьютер түймелеріне қосымша әріп салып та қажеті
жоқ. Біздің ақ жол – ... [121] ... ... 26 ... ... 37 әріпті “жаңа әліпби” құрастыруды
ұсынады. Яғни, 11 әріпті жаңадан құрастырамыз және ол көмекші ... 2 ... ... Ең ... жоба деп ... болмайды.
Дегенмен, тек компьютерге ғана қолайлы жағын қарастырып жүрген М. Алтай,
Ә. Төрехан секілді латыншылдардай емес, ... ... ... таңбаларын соған ыңғайлағаны көрініп тұр. Бірақ автор ... не үшін ... оның ... не ... ... ашып ... Өз ойын ... үшін нақты деректерге
жүгінбейді. Мақаланың арқауы – дерек, ... ... ... ... ... құры сөз болып қалады. Осы тұрғыдан келгенде В.В. ...... ... негізделетін күрделі гносеологиялық
феномен”, – деп көрсетеді [122, 137 б.].
Қаріп ауыстыру ... тек ... ... ... ... ... жағына баса назар аударатын
зиялыларымыз да бар. Жазушы С. Ақатай “Латынға көшсек екен” [123] ... ... ... ... ... ... ... ғана
қамтиды, православиелік өмір ... ... ... ... су ... ... ... туын көтереді.
Кириллица-орыстандыру саясатының рухани құралы. Кириллицамен бірге ... ... ... ... ... зорлықпен кірген дүниені, тәуелсіздік
алғаннан кейін де қолданғанымыз елдігімізге нұқсан келтіреді”.
Иә, кириллицаны енгізуде идеологиялық жымысқы мақсаттар ... ... жыл осы ... ... ... ... аталған әріптер
тіліміздегі дыбыстарды толық қамтығанын ұмытпағанымыз жөн. Кириллица
негізіндегі әліпбиіміз қазақ тілінің табиғатына ... ... ... ... негізінде ұлттық мөдени-рухани мұраларымыз
қалыптасқан. Ертең латынға көшіп кетсек, ... ... ... ... ... ... студент немесе оқушы отыра бермейді. Келер ұрпақ
жазба мұрадан қол үзіп қалады. С. Ақатайдың ойынша, латынға көшсек, ... ... ... деуі ... керісінше, қазақ тілін
менсінбейтін қандастарымыздың орыс тілінен ... ... ... ... төте жол ... ... емес пе. Бұл жерде проблеманың шешімін қаріп
таңбалардан іздеу жеткіліксіз. Тәуелсіздік алғаннан кейін, осы ... ... пен ... ... ... емес пе, оған ... көз ... көшу туралы ұсыныстар, пікірлер баспасөз беттерінде 1992
жылдан бері көп жарияланды. Латын ... көшу ... ... қазақ халқын
компьютерге бейімделуге ... ... ... ғана емес, ұлт
ретінде намысымызға тигендей бір жағдай болып көрінгені рас. Себебі, қазақ
халқы өзінің тарих сахнасынан ... мың ... ... ... ... әріпке бейімделуге мәжбүр болды. Өйткені ... ... ... да о ... сына жазуын тастап, бейімделе отырып, араб
графикасына, одан латынға, ... ... ... Енді ... ... әуестенушілердің ойының астарына үңілсек, тағы да сол
бейімделуге үндеу бар: сонда біз ... яғни ... ... ... ... ... ... шешу үстінде ұлттық болмыс-
бітімімізді, менталитетімізді ескерген дұрыс.
Тәуелсізік алғаннан ... ... ... ... ... ... ... жазуы негізінде өз жобаларын ұсынушылар көбейді.
Академик Ә. ... ... ... ... жаңа ... әліпбиінің
соңғы нұсқасын көп талқысына ұсынды [124]. Сондай-ақ, "Ана тілі"
басылымында Омбы ... ... ... [125] және ... ... Ол ... ... жүйесіне сай келетін, мейлінше ықшам жазу
үлгісін қабылдасақ”, – дейді. Автордың ойынша әліпби ыңғайлы және ... үшін ... ... ... ... үшін ... қолданған қолайлы. Автор таңбалар төбесіне қос нүкте, үш бұрыш,
құйрық жалғауды жаңалық ашқандай, ұтымды әдіс деп табады.
“Менің жобам – ең ... [126] ... ... ... ... 42 әріпті 26 латын таңбасымен беру ... ... және жазу ... бар ... беруді көрсетеді.
Автор бір әріпті екі рет жазуды ... ... ... ... ... өзінің
де оқырманның да басын қатырады. “Латын ... көшу ... ... ... ... ... көше аламыз” деп
сәуегейлік танытады.
Жобаның да жобасы бар. Көңілге қонымды, тиімді ... ... ... ... ... ... ... “Менің жобам – ең тиімдісі”
деп көрсетіп, оны жан-жақты дәлелдемейді. Не керек, ... ... көп, ... ... ... Ахмет Жанділда деген азамат
“Күрмектерді көбейтпейік” [127] деген мақаласында М. ... ... айта ... ... қосылмайтын жерлеріне өз көзқарасын айтады.
Ол “Ағылшын тілін үйренуіміз үшін біздің әліпбиіміз соларға ... ... Біз ... алатын әріптердің санын неғұрлым азайтуымыз керек”
[127] дейді. ... ... ... ... ... ... тілі емес,
ағылшын тілі аландататынын байқау қиын емес. Ағылшын тіліне ... ... ... ... ... ... топтамадан кейін “Жаңа
қазақ әліпбиі керек” [128] тақырыпты Оралбай Сейітұлы мен ... ... ... ... ... бір ... толық алған
көлемді мақаланы шағын тақырыпшаларға бөліп алған. “Тіліміздің сенімді
сақтаушысы -үндестік заңы” ... ... ... ... өзінің лайықты
мәртебесіне шығартпай отырған кедергі – кириллица. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... білетіні
мынау:“Современный казахский алфавит составлен на основе русской графики и
состоит из 42 ... Из них 32 ... ... те же ... что и ... ... [128], – дейді. Екіншіден, авторлар кез-келген бір тілді
шұбарлау үшін сол тілдің дыбыс заңдылығына бағына қоймайтын бір ... ... ... сан ... бойы ... ... сақтап
келген қазақ тіліне қырқыншы жылдары ондаған орыс әріптерін енгізуде үлкен
саяси астар болғандығы айдан анық екенін айтады.
“… Алпыс жыл ... – е, ц, ч, ф, э, ю, я ... орыс ... мен
жіңішкелік, айыру белгілері қазақ тіліне өте күшті ... ... ... ... екпін тұрақтылығын бұзды” – дейді. Авторлар
әліпбимен болған құбылысты Кеңес үкіметінің қазақ халқын ... ... ... ен ... ... еске ... айтады.
О. Сейітұлы мен С. Бегалыұлы тіл тұтастығын сақтау үшін, ең ... ... ... ... ... ... төл әріптеріміз басады
дегенді айтады. Мысалы: “Бюджет – бүджет”, “цемент – семент”, “плюс ... ...... т.б. ... ойынша, кірме сөздерді түгелімен
үндестік заңына бағындыру – бірыңғай халық тілінің ... ... ... тақырыпшасы “Дәйекше – дыбыс зандылығын қадағалайтын
реттеуші” деп аталады. Бұл тақырыпшада барлық ... ... ... бағындыру үшін, кезінде А. Байтұрсынұлы құрған әліпбиінде ұтымды
пайдаланған дәйекшені пайдалануды ұсынады. Оқырманды А. ... әріп ... ... сырына үңілуге шақырады. Қазақтың сөздері
бірыңғай жуан ... не ... ... ... болып келетінін ескерсек,
дөйекші осы тәртіпті қатаң қадағалайтындығын айтады. “Дәйекше – ... ... ... бақылаушысы. Ешбір кірме сөз оны ... ... [128] ... Бұл тұста автордың дәйекшеге қатысты айтқан ойлары
көңілге қонымды. Себебі кезінде А. Байтұрсынұлы ана ... ... ... қалу мақсатында осы дәйекшеге көп көңіл ... ... ... ...... талабы” атты тақырыпта “дыбыс саны ... саны аз жазу – ең ... ... Бұл қасиет латын жазуына тән” ... ... мен С. ... ... көшу – ... талабы" деген
пікірлеріне мынадай дәлел келтіреді:
Біріншіден, “Егеменді ел болған соң ел ... өз ... ... енді төл ... де өз ... ... алуымыз керек”, –
дейді.
Екіншіден, олардың пайымдауынша, латынға көшу арқылы түркі халқына
ортақ жазуға ... ... ... ... ... ... қажеттілік тудырады.
Төртіншіден, 42 әріптік кириллицаға көп қаражат жұмсалады, 26 әріптік
латынға шығын аз шығады.
Бесіншіден, кириллица тек елімізде ғана ... ... жер ... ... жүзі ... тіл ... ... латын әріптерімен интернет арқылы жер жүзінің кез-келген
түкпіріне өз пікірімізді қазақ тілінде жібере аламыз.
Жетіншіден, латын таңбалары әлемде ... ... осы ... қазақ
тіліне де сұраныс туады. Сегізіншіден, Елбасының “Қазақстан – ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне ұштасады. О. Сейітұлы мен С.
Бегалыұлы латынға көшу мәселесін бүгінгі күн тәртібіндегі актуалды ... ... ... А. Байтұрсынұлы жасаған төте ... ... ... жобасын ұсынады.
Латыншылдардың бұл дәлелдеріне дау айтуға болады. Олар, біріншіден,
латынға көшуді егемендігімізбен, астананы өзгертумен байланыстырады. Бұл
дұрыс ... ... ... ... ... ... ... кириллица
әліпбиінде жазылған тарихымызды, ғылымымызды, сөздіктерімізді, әдеби және
мәдени мұраларымызды жоғалтып алуымыз мүмкін.
Екіншіден, ... ... ... компьютерлік жүйеге енуге оңтайлы
дегенді қажеттілік деуге болмайды. Латынша да, ... де ... ... ... сол ... баяғыда-ақ енді емес пе?,
үшіншіден, "қазақ тіліне сұраныс туады, мәртебесі ... ... Біз ... өзін ... сөйлете алмай әуреленіп жатқан елміз. Осы екі
мәселені қатар қойғанда, ... ... ... ... ме, жоқ ... ... үйрету ме, дәл қазір бізге қайсысы қажеттірек?
Журналистиканың қоғамдық пікірді қалыптастырушы күш екенін ... ... ... ... ... ... ойларға,
орынсыз пікірлерге орын берілмеуі керек. Белгілі ғалым Н. Омашұлы "Әманда
ұшқыр уақыттың жалынан ұстап ... жанр ... ... ... да ... да шындық. Бұрынғы публицистиканың дерті баяндау
болса , қазір ол айта қаларлықтай терең талдауға бет түзеді" [109,142 ... ... ... ... ... мен ... өркендеуіне ықпалы
мол, үлгілі -өнегелі, жарияланымдар ғана бүгінгі ... ... Бұл ... ... айтылмасын деген мәселе емес, шындықта да салиқалы
ой, парасатты пікір айтылуы керек. Сол ... ғана ... ... ... үні, өмір ... бола ... ... Қайдар “Жеті жыл жыр болған жазу жайында” [129] атты
мақаласында тәуелсіз көрші ... ... ... ... біз ... ... береміз деп ренішін білдіреді. “Ал, енді біз кімге
қарап, кімнен нендей жақсылық, ... ... ... деп кеийді.
“Кириллицадан айрылсақ, сауатсыз, ... ... ... ... ... дейді. Академик латын жазуын шетел тілін үйренуге байланысты
республикадағы барлық мектеттерде оқытады, ал ... ... ... өз ... ... ... деп жазуды үйрену қиынға түспейтінін
айтады. “Өткен мұрамызды жоғалтып аламыз” дейтіндердің ... ... деп ... шығарады. “Бүгінгі сауатты азамат ол мұраны әлі ... бойы ... ... бар” деген дәлел келтіреді.
Бұл пікірге дау айтуымызға болады. "Бүгінгі азаматтың" мүмкіндігі бар
шығар, бірақ ... неге ... 70 ... ... ... ... 50 жыл ғана ... ба? Ғасырлар бойы атадан-балаға берілетін
асыл-қазына жоқ па бізде? Мақалада бұл іске ... оң ... енді оның өз ... қажеттігі, мамандардан құрылған арнайы
топқа мемлекеттік бағдарлама жасату, оны орындауға қаражат бөліп, қатал
бақылауға алу, ... ... ... ... ... ... Егер латын мәселесі көпшіліктің көкейінде жүрген мәселе ... ... ... жұрт ... еді. ... халықтың көбісі мұндай
түбегейлі өзгеріске дайын емес. Шалғай ауылдардағы мектептерге оқулықтар
жетіспейді, компьютер жоқ.
Елбасы Нұрсұлтан ... ... ... ... ... ... түбі ... бірақ қазір емес" деген жауап алдық.
Н.Ә. Назарбаев бұдан сегіз жыл бұрын тиісті үкімет ... ... ... ... ... болатын. Бұрынғы Премьер-министрдің
орынбасары Иманғали Тасмағамбетов мырза ... 23 ... ... құрып, 2 мәжіліс өткізгеннен кейін, ... ... де ... әр түрлі қарауына байланысты, 15 адамнан тұратын мамандар тобын
құрып (бастығы – Ә. Қайдар) ... ... ... ... ... ... ... тобы өзінің алдына мынадай міндеттер қойды:
1) Жұртшылық пікір-тілегін жинақтап, саралап, латын жазуына көшу-
көшпеу жөніндегі ... ... 2) ... 34 ... тұратын
латын әліпбиінен қазақ тілінің табиғатына сай әріптерді таңдап алу; 3)
латын ... ... ... ... 4) ... мүмкіншілігін
анықтап, оны пайдаланудың тәсілдерін қарастыру; 5) ... ... ... ... әлеметтік, педагогикалық, технологиялық
т.б. негіздерін анықтау; 6) латын жазуына біртіндеп көшудің тәртібі мен
мерзімін анықтау т.б. осы ... ... ... ... ... ... белгілеген еді. Осы мақсатпен "Жүз сауалға ... ... ... ... еді. Онда ... ... ... қоғамда
туындап жатқан барлық сауал-сұрақтар келтіріп, оның ғылыми негіздегі
жауаптарын беру ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі мамандар
“құрғақ қасық ауыз жыртар”, – дегенді ... бұл ... ... ... ... Ал, жоғарыдағы ұсыныстарын нәтижесіз қалдырды.
Қоғамдық өмір осылай өз ... өтіп ... ... ... ... ... мырза да бұл мәселемен шұғылданды. Оның ... ... ... (8-қаңтар 1998ж) мәселе алдымен Ы. Алтынсарин атындағы
Білім академиясына, артынан ... ... үш ... ... ... Ғылым, Мәдениет, Бұқаралық ақпарат құралдары және ... ... ... ... ... ... үш
министрлік құзырында үш топ құрылып, олардың міндеттері ... Сол ... бір ... ... бұл ... мемлекеттік
тапсырма ретінде атқару үшін министрліктер өз ... ... ... міндеттелген. Бұл тапсырма Н. Балғымбаев тұсында да орындалмады.
Академик Алтынбек Шәріпбаев ... ... ... “Латынсыз,
компьютерсіз көзіміз ашылмайды” [130] деген мақала жариялады. Автор “… осы
күнге дейін қазақ ресми бекітілген фонетикалық стандарты жоқ. Ол ... мен оқу ... ... деректер бар, кейбір авторлар
өздігінше қазақ тілінің дыбыстр санын және олардың ... ... Бұл ... ... ... мен ... ауытқушылықтар мен қарама-қайшылықтар туғызды және дыбыс
үндестігі мен буын ... ... ... ... Олар ... жазу емлелерін оқып үйренуге кедергі жасап және баспа ... ... ... ... ... ... теріс әсер
етіп отыр” [130]дейді.
А. Шәріпбаев аталған проблемаларды шешу үшін қазіргі ... ... ... озық ... ... ... ... арқылы
автоматтандыру қажеттігін айтады.
Автордың ойынша қазақ тілін компьютерлер арқылы тікелей ... ... көп ... елімізде әрбір азаматқа білікті ... ... ... ... ... сонымен қатар олардың психологиялық
ерекшеліктерінен ... оқу ... ... ... оқуды
дербестендіруге және білімін мінсіз тексеруге мүмкіндік ... ... ... ... ... ... үшін де компьютерлер қажет. Мысалы,
бүгін компьютерлер ... ... ... ... сөз ... көбейтуге
және оның емлелік ережелерін жетілдіруге болатындығы дәлелденді. Жаңа
сөздер мен жаңа сөз ... ... ... ... ... Компьютердің техникалық жетістігін паш етеді. Сонымен қатар, қазақ
тілін мемлекеттік тіл дәрежесінде жүргізу үшін ... ... ... ... ... және тағы басқа “вертуальды”
байлықтарымызды қазақ тіліне аударуды ... “… ... ... ... және ... ... ... бөлек қарастыруға ... ... ... тек ... ... ... ... компьютерлік
жүйеде қолданылатын латын графикасына аудару арқылы тиімді болатынын көп
дәлелдеп жатудың керегі жоқ. Себебі ... ... ... қосымша
жасалынған қазақтың тоғыз әріпі (ә,і,ң,ғ,ү,ұ,қ,ө,һ) әрбір екі-үш жылда
өзгеріп отыратын компьютерлер жүйелері мен ... ... ... ... драйверлер” деген программаны қайтадан жасап
ендіруді қажет етеді. Бұл жаңа ... ... және ... елді ... ... ұшыратады” [130], – дейді.
А. Шәріпбаев латын таңбаларына ... ... ... ... ... ауыстырсақ әдеби, мәдени, ғылыми, тарихи қорларымызды
жоғалтамыз деген пікірдегілерге қарсы уәж ... ... ... ... графикада жазылған мәтінді бір ... ... ... ... шығару ешқандай қиыншылық туғызбайды, яғни керек
мәтінді қай графикада оқимын десең сол графикада басып шығаруға болады. Ол
үшін тек бір-ақ рет ... ... ... ... ... ... Олар үшін ... компьютерлік программалар жасалынған”
[130], – деп ескертеді. ... ... ... уақыт қалыптасқан мол
мұраны латын алфавитіне аударуға зор ... ... ... бәріне
аударып бола алмауымыз мүмкін екенін ескермейді. Автор компьютерде ... ... бір ... ... ... бар деп ... Бірақ,
бәрібір мәтінді компьютерге енгізу қажет қой. Мәтінді компьютерге ... ... те бәрі бір емес пе оның бәрі ... ... күш-қайрат,
еңбекті талап етеді.
Автор бұл жағына көңіл аудармастан, латын таңбаларына ... ... ... ... ... ... және ... мен тіл
мамандарының қатысуымен жасалынған мемлекеттік жоспар бекітіп, оны жүзеге
асыру үшін, тиісті қаржы бөлу қажет ... ойын ... ... ... ... ... автор екі мәселе түбегейлі шешілуі
қажет дейді. Олар: біріншісі, қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... және ... тілінің дыбыстарын қазіргі және
келешектегі компьютерлер жүйесінде ешбір кедергісіз, қосымша ... ... ... ... ... ... арқылы белгілеу.
Екіншісі, қазақ тілінің құрылымдық жүйесін жан-жақты ... ... ... ... ... ... қажет.
Автор осы мәселелер түбегейлі шешімін ... үшін өз ... Оның ... - ... тілі ... тек бір ... құралуы керек, екіншісі, қазақ тілінің алфавитінде тек ағылшын
тілінің алфавитіндегі әріптер болуы керек.
Автордың ұсыныстарына қарсы дау айтуымызға болады. ... яғни ... дәл ... ... ...... оны ойлап тапқан адамзат ... ... ... үшін шығарды. Ана тілімізді компьютерге икемдей бергенше,
неге компьютерді ана тілімізге икемдемейміз. Алтынбек Шәріпбаевтың “қазақ
тілінің алфавитінде тек ... ... ... ... ... ... ағылшындандыру ма әлде “компьютерлендіру” ме? 1940-жылдары орыс
таңбаларына көшкенде де ... ... ... жоқ. Ана тілімізге ғана
тән “ә,і,ң,ғ,ү,ұ,қ,ө,һ” таңбаларын қосып, тілімізге қолайлы, жеткілікті,
ыңғайлы әліпби түзіп ... емес ... ... ... ана тілімізге ғана тән дыбыстарға арналған
артық белгілер бар ма? Жоқ, әрине, ондай болса, оған да өзгеріс енгізуге
тура ... ... ... ... ... шешу барысында
пікірталаста сан алуан сауалдар туындайды.
Өкінішке орай бүгінгі баспасөзіміздегі латын ... ... ... ... ... Әліпби ауыстырудың тарихына
үңілу, оның ... ашу, өз ... ... ... дәлелдеу,
дәйектеу жетіспей жатады.
Мерзімді басылымдар оқырманды қызықтыру мақсатында екі қарсы пікірдегі
мақаланы бір бетке ұсынса, ... ... ... ... ... ... ... жеңіл көзқарастарға редакция тарапынан
түзету немесе түсінік беру қажет.
“Егемен Қазақстан” басылымы жоғарыда аталған мақалаға ... ... ... ... [130] ... ... Асановтың мақаласын бір бетке
ұсынған. ... ... қос ... бір ... беру ... ... ... ақ-қарасын айыруға көмегі мол. Сосын,
оқырман екі пікірді таразылап таңдауды өзі жасайды. “Егемен Қазақстан”
газеті қайшы ... қос ... бір ... ... екі мақаланың орта
тұсына бір-біріне қарама-қарсы қарап ... екі адам ... ... бір адам ... ... ... қарсы адам келбетіне ... ... ... Әлгі ... ... ... әңгіме әліпби таласы
туралы екенін бірден ұғады.
Қызу пікірталасты оқи отырып оқырман мақалалардың авторлары ... ... ... ... туатыны табиғи құбылыс. Басылым
мұны да ескеріп мақалалардың аяғына “Автор ... ... деп ... ... ... ... ... фотосуреттерін ұсынған.
Бұны басылымның пікірталас мақалаларды берудегі үлгі алуға тұрарлық,
өзіндік бір формасы деуге ... ... ... және ШҰАР ... ... және Қазақстан
Жазушылар Одағының мүшесі Сұлтан Раманұлы Жанболатовтың “Латын әліпбиі
негізіндегі жазуымыз жайлы ... ... ... ... соңғы
17 жыл ішінде латын әліпбиі негізінде Жұңго (Қытай) ... жаңа ... ... зерттеу талдау өте сирек болғандығын, 1982 жылы ... ... ... құрылтайы тұрақты комитеті өзінің 17 жиылысында ... көне ... ... қолдану туралы қаулыны мақұлдағанын айтады.
Автор “…бірақ, болашақта шарттар жетілгенде жаңа жазуға ... ... ... бұл ... сол жылы ... ... районымызда ұйғыр, қазақ жазуын қолданудың шарттары әлі ... дей ... төте ... ... ... ... кейін де жаңа жазу
фонемалық символдар ретінде сақтала береді және ... ... ... ... ... ... үздіксіз кемелдендіре түсу ... Өз ... осы ... ... негізделіп жаңа жазу жайлы ой
білдіріп, ұсыныс айтып, айырым жағдайларда тіпті қолданып келе ... ... ... таңдауы латын әліпбиі негізіндегі жаңа қазақ жазуы
екенін жасырмайды. Қазір Қытай қазақтары ... ... ... ... қолдануда. Бірақ Сұлтан Жанболатұлының көңілі ... Не ... ... ... ... ... ... дәлелдемейді. Латын әліпбиі
негізінде ұсынылған жобаларды тізіп, олардың ерекшеліктеріне тоқталады.
Автордың жіктеуі бойынша, бірінші жоба 1956 жылы ... 1959 ... ... бастап, 1982 жылы қыркүйектен бастап орнын араб әліпбиі
негізіндегі көне ... ... ... ... ... ... Қытай қазақтарының латын әліпбиі негізіндегі жаңа жазуының жобасы
академик Әбдуәли Қайдардың ортақ алфавиті.
Үшінші жоба – “Алтай” жобасы. ... ... ... ... әрі ... ... ... тырысқан. Авторлары: неміс
тілі маманы Гүлсім Бөлеген, ... ... және ... тілдерінің маманы
Әлия Бөлеген, неміс және ағылшын тілдерінің маманы Бәтен ... ... ... ... ... ... ... информатика маманы Мұрат
Алтай.
Автор төртінші жоба іс жүзінде үшінші жобадан айырмашылығы жоқ екенін
айтып, оған тоқталмайды.
Бесінші жоба – ... ... ... ... ... Ол ... сақтау және болашақта техникалық қиыншылыққа соқпайтын жағын
қарастырады.
Алтыншы жоба – ... ... ... 1993 - жылы ... ... ... ашылған жиында қабылданған 34 ... ... ... ... да әрі ... пайдалану қолайлығы
қарастырылмаған, әрі жоба ... ... ... ... ... – деп баға ... жоба – оқытушы Исламбек Томайдың ... ... ... әрпі ... ... өзін таңбалаған латын әріптерінің латынша
дыбысталуынан алшақ, кей таңбалары тым күрделі.
Сегізінші жоба – ... ... ... ... ... ... ... кемшіліктерін “…бір фонеманың екі түрі деген негізден шығып ойын
өрбіткен. Бұл ... ... ... ... екі ... ... ... оқу қиындығы сездіріп тұр” - деп көрсетеді.
Тоғызыншы жоба – ... ... ... ... ... ... үш кодтау кестесіне орналасқан таңбалардан алынған. Ал кейбіреуі
латын әріптері емес” [131], – дегенді айтады.
Автор ... ... ... ... ... кемшілігін
көрсете отырып, өз жобасын ұсынады.
“Осы жобаларды салыстыра, талдай ... ... ... жаңа жазуының
артықшылық-кемшіліктерін таразылай отырып, “Алтай жобасы” авторларының
жіңішкелік белгісін, әріптерге емес қажетті сөздерге ғана ... ... мен “SJ” ... ...... Автор мақаласын үш шағын
тақырыпшаларға бөліп ұсынған. Олар “Мәселенің қойылысы”, “Алун ... “SJ” ... ... ... деп аталады.
Екінші тақырыпшада түрлі жобаларды жанамалап көрсеткенмен ... ... ... Автор, үшінші тақырыпшада дәл қазір
информация дәуірі екенін, ... ... ... ... ... ... ... мәтінді жер жүзінің кез-келген қаласына
жіберуге болатынын айта келе, өз таңдауы латын әліпбиі екенін жасырмайды.
С. Жанболатов латын ... ... ... ... ... ... ... байланыстарады. Автордың дүние жүзі
қазақтарымен байланыс жасау мүмкіндігі туатынына назар аудартады.
Мақаладағы көтерілген ... ... ... ... ... ... ... талдауға, тақырыпты сан қырынан
келіп ашуға көмектеседі. ... ... ... ... ... ... жас
қаламгерлердің қанаты қатайып, бұғанасы бекіп алғанша зерттеген тақырыбын
осындай тәсілмен қарастырып үйренсе, жаттықса, болашақта күрделі ... ... ... ... ... ... маман
шығары анық. Бұл жерде тәжірибесі мол, төселген ... ... ... деген ойдан аулақпыз. Тақырыпты әр-қырынан ашуға ... ... ... ... ой ... жүйесіздікке ұрынбайды. ... ... ... осы үрдіспен беру жиі кездеседі.
Автор Қытай Халық Республикасының қазағы болғандықтан сөз саптау,
сөйлем құрау ... ... ... ... бір-бірімен
байланыспай тұрғандай, түсініксіздеу. Мәселен ... ... ... ... ... ... ... тұрған жоқ, ендеше еліміздегі ханзу
(қытай) бастаған ұлттардың латын, жазуын әр дәрежеде қолдана бастауы, ... ... ... 1965 ... ... ... ... жаңа
жазуға көшуі, ал қазір әлемде өзге түрік тілді халықтардың да ... ... ... жатқаны бірінші сатылық алға басу болса, ол жазуды
компьютерге үйлестіре жасау ... ой ... ... озық ... [131]. ... ... ой анық ... “Баспасөз
материалдарының тілі мен стильіне қойылатын басты талап – оның әр бір
сөзі, ... ... ... ... ... ... [35, 129 б.], – ... профессор Т. Қожакеев. Әрине, мақала тілінің сүреңсіздігі,
тұшымсыздығы ... ... ... ... ... ... – алып ... – демекші, миллиондаған оқырманы,
ауқымды аудиториясы бар ... ... ... орын ... ... ... Журналистер қауымы, әсәресе редакторлар осы мәселеге
аса сақтықпен қарағандары абзал.
“Ағайын” журналы ... ... ... ... ... ... Қырықбайдың мақаласын жариялапты. Мақала “қазақ үшін әріп 26
латын әрпімен тізілген қазақ жаңа әліпнамасы” [132] деп ... ... ... ... ... ... қоймай, түсініксіз, шұбалаңқы.
Оқырманның алғаш көз тоқтатып, көңіл ... ... ... тақырыбына қарай талғау оқырманның әдеті. Ендеше тақырып қоя
білуге де ... ... ... ... К. ... ...
газет материалының бірінші жаршысы",– дей ... ... ... ... ... ... ... бар, көркемдігі бар тақырыптар
тартымды болады. Барлық тақырыпты тартымды ету ... емес ... да ... Бұл ... біз ... ... ... жасауға болады” [35, 176 б.], – деген пікір білдіреді.
Тақырыпты қысқа да нұсқа, ойнақы етіп қоя білу де ... ... ... Автор мақаласын “KVE-дің алфавиттік тізіліс ерекшелігі”,
“әріптерінің ... ... ... ... ... ... және ... [132] деген тақырыпшаларға ... ... ... ашып, үйлесіп тұрудың орнына, мұнда керісінше
көлеңкелеп түсініксіз етіп тұр. Тақырыпшаларға ат берудің де ... бар. Әрі ... әрі ... ... етіп ... ... Автордың “неліктен қосар әріптер істетіледі” – деп тақырыпша қоюын,
қазақ тіліндегі тақырып деп айту қиын. ... ... ... ... көп ... Мерзімді басылымдарда ішінара кездесіп
қалатын қарадүрсін, тартымсыз, айтары шамалы ... ... Т. ... “Бүгінгі күндері баспасөздің идеялық дәрежесі,
мазмұны журналист шеберлігіне көп ... ... ... сүреңсіздікті көтермейді. Журналист шеберлігіне оқушы
қауым күнбе-күн назар аударып отыр” [34, 56 б.], – ... ... ... ... Республикасының қазақ мәдени орталығының төрағасы
Мейірманқұл Бәкіров “Орыс ... опық ... ме” [133] ... Өзбекстанда 120-дан астам мәдени орталықтар бар ... ... ... ден қойып, биіктерден көріне білген Өзбекстандық
қандастарымыздың есімдерін атап өтеді. Автордың мәлімдеуінше, Өзбекстанда
581 қазақ мектептері бар ... олар әлі ... ... ... ... ... ... мектептерінен айрылып қалатындарын айтады. Автор
“Қазақстан жуық арада латын әліпбиіне негізделген қазақ жазуына өтетін
емес. Біз бір елге ... істе ... де ... ... ... бәрібір
балаларымыздың болашағы латын жазуына негізделген әліпбиде деп білеміз.
Ата-бабаларымыздың абзал есімімен аталатын ел, бұл ... ... ... ... ... ... ... алаңдауы керек?” [133] – деп
Өзбекстан латын таңбаларына ... ... ... ... қай ... қажет екенін білмей дағдарып қалғанынан айтады. Шындығында да ... ... ... жатқан тұған елі, оның мәдени өмірі шет елде
жүрген қандастарымызды елеңдетуі табиғи құбылыс. Осы тұрғыдан ... ... ... қиын ... ... ... Шет ... өздері тұрып жатқан елдің қаріптерімен жазуға мәжбүр. Бұл әр
елдің ішкі мәселесі болғандықтан ешкім оған араласа алмайды. ... ... ... ... ... Қазақстанда латын таңбаларына көшкенін
қалайтынын жасырмайды. Өзбекстандық қандастар үшін латынға көшер ... ... Иран ... араб ... қолданып отырған елдердегі
қандастарымызды ескермегендігіміз бе? Тағдыр тәлкегімен жер бетіне тарыдай
шашыраған қазақтар қазіргі кезде ... ... араб ... ... бергі мерзімді басылымдар бетіне латын алфавитіне көшуді
қолдаушылар өз мақалаларында, латын таңбасына көшу зәрулігін ... ... ... ... ... ... ел ... екені белгілі. Техниканың соңғы үлгідегі озық түріне
бейімделу үшін жапон қаріптеріне ... ... ... ... адамзат игілігі үшін ойлап табылды емес пе? ... ... ... ... ... орнына, әліпбиімізді копьютерге
икемдейміз. Техника күннен-күнге даму үстінде. ... ... ... ... ... ... жазу ... тағы да өзгертертпейміз.
Себебі оған аса зор ... ... ... ... ... ... ... тілдің ішкі заңдылықтарының сақталуына мән берген
дұрыс. Тұған тіліміздің табиғи ... ... ... ... ұлы борыштарымыздың бірі.
2006 жылы 24 қазанда Қазақстан халықтары ассамблеясының кезекті ХІІ
сессиясы ... ... Оған ... 364 ... ... 357-сі ... тыс сессия жұмысына қатысу үшін Парламент депутаттары, Үкімет
мүшелері, дипломатиялық корпустың ... ... ... ... және ... мәдени бірлестіктердің мүшелері, зиялы қауым мен БАҚ
өкілдері шақырылды.
Елбасы Н.Назарбаев өз баяндамасында мемлекеттік тіл мәселесіне ... ... ... тығыз байланысты мемлекеттік маңыздағы
мәселе-мемлекеттік тіл мәселесі. Мемлекеттік тіл - бұл Отан бастау ... ... ... ... дәл ... ... Және ол ... барша
азаматтарын біріктіруі тиісң деп ... ... ... тілді
дамытудың бес нақты мідеттеріне тоқталды.
Біріншіден, қазақ тілінің ғалымдарына , лингвистерінеғылым мен ... ... ал ... қазақ тілінің терминдерін жасаумен
айналысуы керек. Бұл ... ... ... ... кешенді
түрде зерттеп, шара қабылдауы тиіс.
Екіншіден, орыс тілінің жағдайы. Қазақстанда бүкіл жиырмасыншы ғасырда
орыс тілі ... ... ... қазақтардың өз ана тілін
ұмытуна соқтырған әдістерді айыптауға ... ... та осы ... орыс ... жаппай білуінен бас тартуға болмайды.
Мәселе мынада, халықаралық тілдердің бірі болып табылатын орыс тілін
миллиондаған қазақтардың ... ... осы ... ... ақпараттық
кеңістікті кеңейтетін фактор. Көз жетерлік болашақта орыс тілі біздің
бәсекеге қабілеттілігіміздің факторы болып қала ... ... ... білу ... ... ... қарай, ал ертеңгі
күні қажеттілік болады.
Мен бұған дейін ... жаңа ... ең кем ... ... ... ... орыс, ағылшын тілдерін еркін білуі тиіс дегенмін.
Төртіншіден, қазақ әліпбиін латынға көшіру ... ... ... ... Бір ... біз оны кейінге қалдыпрған едік. Әйтсе де ... ... ... ... ие және де көптеген ... ... ... ... ... ... көшуі кездейсоқтық емес.
Мамандар жарты жыл ішінде мәселені зерделеп, нақты ұсыныстармен ... ... ... ... осы мәлімдемесінен кейін, қазақ
баспасөзі латын әліпбиіне көшу мәселесіне ... ... ... Еліміздің бас басылымы «Егемен Қазақстанң газеті президенттің « ... ... ... ... ... ... ... тапсырмасын
басшылыққа алып «Қазақ ... ... ... компаниясы қазақ
редакциясының бас редакторы Жарылқап Бейсенбайұлының «Латынша ... ... [134] ... ... оқырман таразысына ұсыныпты. Автор
мақала кіріспесінде бүгінгі қолданыстағы әліпбиімізді латын таңбаларына
ауыстыру мәселесі көтерілгелі бері ... ... ... ... орын
алғанын айтады. Мәселен автор былай дейді: « ... ... ... мәселесі көтерілгелі бері ортаға тартылған әңгімелер арасынан
«... біз бұл әріпке енді көшейік деп жатқан жоқпыз, ол ... осы ... ... емес пе?ң деген пікірлер көбірек құлаққа қонадың.
Ж.Бейсенбайұлы өткен ғасырдың отызыншы жылдарында латын таңбалары
қолданыста ... ... ... ... ... ... ... жазуымызбен компьютерде мәтін жазуда еш қиындық тумағанымен,
электронды поштамен мәлімет жіберуде, ... ... шығу ... ... ... ... ... өзі басқарып отырған
«Қазақ ақпарат агенттігің ұлттық компаниясы қазақ тілді сайт материалдарын
шет елдердегі ... ... ... ... үшін ... ... ақпарат таратуды қолға алғандарын ... ... ... ... ... ... ... отыздан астам нұсқа-жоба ұсынылғанын айта келіп, жаңа әліпби
жобасына тіл мамандары мен компьютер мамандары бірлесе отырып жасағандарын
құптайтынын ... ... ойын ... ... өзімізбен тектес,
туыстас халықтармен бірлігімізді, ықпалдастығымызды күшейтуді, ... ... ... ... ... жас ... тілде де, интернетте де еркін шарласын, ақпараттық-анықтамалық
сайттар жасауға қол жеткізсін десек, латыншадан сескенбеуіміз керек. ... үшін ... деп ... ... өз ... ... ... таңбаларының қазіргі
технологияға қолайлы екенімен ғана дәлелдеуге тырысады. Латын ... ... ... экономикалық жағдай талқыланбайды. әліпби
аыстыруға тек технологиялық жағынан ғана қарау аздық етеді. Менің ... ... ... ... ... ... мол. Біздер техниканы өз игіліктеріміз үшін ыңғайлауымызға
болады. Оған мысал, Жапон, ... ... төл ... ... ойнап отыр. Жаңа технологияға икемделе берсек, жаһандану ... ... ... ... ... ... Тарихи деректерге
қарасақ, қазақ халқы араб, латын, орыс қаріптерін қабылдауға ... ... ... ... әліпби ауыстыру - үлкен
рухани дағдарысқа түсіреді. ... ... ел, ... ... ... таңбаларын ауыстырып, өзінікін енгізіп ... Бұл ... ... ... үшін ... ... жарияланымда
пікірталас аясында туындаған полемикалық мақалаға тән, автордың өз пікірін
дәлелдеуі, дәйектеуі, таратып-талдауы, салыстыра-сараптауы жоқтың қасы.
«Туған ... ... деп ... ... ... ... ... қажетңдеген тақырып та сәтті деп айтуға келмейді. Көмескі, бұлыңғыр,
түсініксіздеу болып тұр. Тақырып сөйлемі сауатты құрылмаған. ... ... ... Ал, «латыншаң анықтауыштың міндетін
атқаруы қажет. Сонда сөйлем мағынасы көпшілік ... ... ... ... ... ... беріп тұр. Автор сауатсыз ... ... ... болашақтың меңзейтіндей. Мұндай өрескел
қателіктер еліміздің бас басылымында да төбе ... ... ... ... ... ... ... басқа саланың мамандарын
жарияланымдарында кездесіп жатады. Бірақ өкінішке орай, дүмбілез тақырыпты
мақаланың авторының мамандығы ... ... ... ... ... ... ... ғалым Т. Қожакеев былай ... « ... де ... ... деклоративтік үннен, жалаң иллюстрациядан
арылған жоқ. Олардың кейбірінде ... ... ... ... ... тіл, ... ... тарта алмай, қызықтыра
алмай қаладың[61, 116 б.].
Қоғам дамуымен қатар баспасөз жанрлары да, ... ... жда ... отырары даусыз. Тәуелсіздікке дейін баспасөз зерттеушілер ... үш ... ... ... Олар ... мақала, публицистикалық
мақала, проблемалық мақала. Қазақ баспасөзінің зерттеушісі, ғалым Т.С.
Амандосовтың ... ... ... өзі грек ... міндет деген
мағынада. Осыған сай проблема – ... ... ... ... ... немесе практикалық күрделі мәселе. Сондай-ақ, проблемалық мақала
да баспасөз бетінде теориялық және ... ... ... ... ... ... [15, 112 б.] ... анықтамасын
жоғарыда келтірген болатынбыз. Алайда ғалым Т. Қожакеев «... мақаланың
үшінші түрін көп зерттеушілер «проблемалық ... деп ... ... жөн ... дәл ... Олай дейтініміз оның бәрі бірдей проблемалы болып
келмейді, проблема ... ... Әрі ... ... ... ... да ... мүмкін. Сондықтан бұл жанрдың ... «жай ... деп ... дұрыс сияқтың деп Т. Амандосов тұжырымына
қосылмайтынын айтады[61, 117 б.] ... мен ... ... қазақ баспасөзіндегі әліпби мәселесі
проблемалық мақала жанрында көрініс беріп, ауқымды пікірталасқа ұласады.
Жалпы проблемалық ... ... ... ... ... тудыратыны жайлы Т.С. Амандосов былай дейді: «Проблемалық
мәселе көтерген мақала, кейде, ... ... ... баспасөз бетінде
белгілі пікір жөнінде айтыс туатын жайлар да жиі ... ... мен ... ... ... арасында болатын айтыстар әр түрлі
болуы ... Бұл ... ... ... ... газет көтерген проблемалық
мәселені қолдап, ол жөнінде өз ұсыныстарын айтуы мүмкін. Екінші ... бір ... ... екі ... көзқарас, тіпті, бірнеше көзқарас
аралықтарында пікірталастары боладың [15, 113 б.]. ... ... ... ... ... ... өз алдына бөлек
жанрға жатқызбайды. ... ... ... ... ... ... , ... бар. Орыс ғалымдарынан А.Тертычный пікірталас
барысында үн қатқан, ... ... ... ... ... қарастырады. «Некоторые издания печатают ... ... ... , ... ... Но в большинстве из них полдемические
статьи обычно публикуются тогда, когда в ... ... ... по каким
либо значителным проблемамң[135, c. 163 ], – деп баға ... ... ... ... мақсаты пікірталас тудырған мәселе
төңірегіндегі өз көзқарасын, ... ... ... отырып,
оқырманан өзіне надыруға, иландыруға тырысатынын айтады. Пікірталас
барысында жарық көрген әр түрлі ... ... ... ... ... екендігін анықтау оқырман құзырында. Дегенмен полемистке өз
пікірінің дұрыстығын ... үшін ... ... ... ... ... ... толыққанды талдау жасай келе автор өз
нысанасына жетуі мүмкін. Полемист өз ұстанымының дәлелі ретінде ... шығу ... сол ... ... ... орын алу себептері
мен салдарларына үңілсе, соны ... ... ... ... ... ... та табылар еді. Пікірталастырушылардың белгілі
бір ұстанымдағы тобы, өз көзқарастарын дәлелді, дәйекті, ғылыми ... ... ... дәлелдемейінше талас-тартыс созыла
беруі мүмкін. ... ... ... ... ... пікір
айтудан әріге бара алмай ... ... - ... деректерге
сүйенбей, оқырманға өз көзқарасын үндеп, насихаттау бүгінгі полемикалық
мақалаларда орын алған. Мәселен, «Ана тілің басылымында ... ... ... ... «Әліпби өзгерту – ... ... ... ... ... ... Ақселеу
Сейдімбек «Латын әліпбиіне көшу-қазақ халқы үшін тарихи қажеттілік. ... ... ... ... алуға боладың деп автор өзінің
тоғыз қисынын келтіреді. Жазушының бірінші қисыны: латын ... ... ... ақыры қайырлы болады.
Автордың бұл қисынына уәж айтуға болады. Тәуелсіздігіміздің қайырлы
болуы тек ... ... ... ... емес ... Осы
тәуелсіздік алған он бес жыл ішінде осы күнгі жазуымызбен -ақ, еліміздің
экономикасы едәуір дамып, халықтың әлеуметтік жағдайы түзелді. Ал, ... ... ... ... ... шығамыз деп ағылшынның
қармағына түсіп, жаһандануға жұтылып кетпеу үшін ... да ... ... ... ... өзі туғызып отыр. Осы уақытқа дейін үш
әліпбиді басынан өткерген қазақ ... енді ... ... ... әліпби ауыстыра берудің зардаптары мол. Жазушы айтқандай, латын
таңбасына көшкенде «тәуелсіздігіміздің ақыры қайырлы болатынң болса, ... ... он бес жыл ... ... ... неге әлі күнге
дейін қос әліпбиді қатар қолданып келеді. Он бес жыл аз ... ... ... ... ... бері ... ... қарыштап дамып кетпеген.
Көрші өзбек ағайындарға қарап-ақ, әліпби ауыстырудың ... ... ... ... ... залал әкелетінін аңғару қиын емес.
Автордың екінші қисыны, қазақ халқы отаршылдық зардаптарынан ... ... ... араб ... түркі халықтары оның ішінде Ресей империясының
отарына ... ... ... 4-5 ... ... ... бойы, яғни
1930 жылға дейін ресми қолданып келгені айтылды. ... ... ... ... орыстың миссионер ғалымдары араб таңбаларының кейбір
қолайсыздықтарын алға ... ... өз ... ... көздеді.
Осыған байланысты қазақ зиялыларының баспасөз бетінде ... ... осы ... ... ... ... ... Демек,
кириллицаны тастасақ орыстың ықпалынан шығармыз, ал, ... ... ... ... кім ... Жаһандану дәуірінде батыстың
рухани жаулауының көріністерін онсыз да күнделікті көріп те ... ... арлу үшін ... ... болмысымызға,
дүниетанымымызға үңіліп, салт-дәстүрімізді, рухани құндылықтарымызды
бүгінгі ұрпақ бойына ... ... ... төл ... ... соны ... алып ... дара жолды таңдасақ қана
жаһандану ғасырында жұтылмай, тарих сахнасында ұлт, ұлыс ретінде ... ... ... ... ештеңеге де айырбастамас еді.
Олар сол баба мұрасын ... ... ... ... ... Ал, ... кеше орыстың жазуын дәріптеп, бүгін латын ... «жер ... ... ... Техниканы, технологияны өз игілігімізге яғни
ұлттық құндылықтарымызды дәріптеуге, жетілдіруге ... ... ... ... кетеміз.
Жазушының үшінші қисынында «қазақ тілі төл дыбыстық заңдылықтармен
қауышып, әрі қарай дамуына жол ашыладың ... ... ... ... ... ұлт ... Ахмет Байтұрсынұлы тамаша әліпби
түзді. Ол түзген «төте жазуменң өткен ... ... ... ... рухани
прогрес әкелді. Араб таңбаларының қазақ тіліндегі дыбыстарды бейнелеудегі
олқылықтарын жойып, сауат ... ... әрі ... әліпби болды. Сол
тұстағы зиялы қауым ббайтұрсынов әліпбиіне жоғары баға берген болатын. ... ... ... де аса зор ... жоқ. ... ... басқа тілден енген сөздерді ... ... ... ... өз пікірін «қисынң деп көрсетіп, ойын «алайда осы
айтылған қисындардың кириллицада қалуды қолдайтын уәждердің ... ... ... дау ... ... деп ... ... автор
«қисындарыныңң өзі айтқандай «салмақтың екенін дәлелдейтін зерттеу,
деректеу, ... ... ... ... ... жоқ. ... ... мақаладан оқырман көкейіндегі сан сауалға,
көп күдікке жауап ала алмайды. Мақала стильінде «латын әліпбиіне ... ... ... ... ... ... қайырлы
боладың, «Қазақстандық идеалмен рухтанудың қуатты тетігі боладың ... ... ... ... ... Қаламгердің тақырыпқа
тереңдемеуін, үстірт, бетін ғана сипап кетуін ғалым Т. Қожакеев былай
түсіндіреді: «Табылған ...... ... ... ... ой-
пікір айтуға, теорияны ... ... ... ... ... факт,
материал деректерін іріктеу. Бұлай етпейінше, әр ... ... ... ... ... алмау сөзсізң.
Яғни, Т. Қожакеев журналистің өз пікірін оқырманға ұсынумен ғана
шектеліп, оны дәлелдеп-дәйектемеу ... ... ... деп ... ... ... автордың талдауға, сараптауға
бармауы мақаланың оқырманға әсерін төмендетіп тұр. Жалаң сөз, ... ... ... ... бетінде көрініс берген келеңсіздіктер. Бұл
келеңсіздіктерге тәуелсіз елдің, ... ... ... орын ... Факт, айғақ, дәлел, дәйек мақаланың пәрменділігін ... ... ... ... ... Ассамблеясындағы латын қарпіне көшуге
байланысты «... ... ... жыл ... ... ... ... шығуы тиісң деген мәлімдемесінен кейін қазақ тілді бұқаралық
ақпарат құралдары жаппай осы ... ... ... Телеарналардағы
«Додаң, «Замандасң, бағдарламаларында зиялы қауым латын ... ... ... салды. Тіл мамандарын, зерттеуші ғалымдарды шақыртып
дөңгелек үстелдер ... ... ... бірі 2006 ... ... ... ... әкімшілігінің мәжіліс залында халықаралық «Қазақ
тілің қоғамының ұйымдастыруымен қаріп ... ... ... болды. Бұл жиынға қоғамның президенті Ө. Айтбайұлы, академик Ә.
Қайдар, Алматы қалалық Тіл департаменті бастығы К. ... ... ... ... баспасының директоры Ғ. Әнес, қазақ тілінің жанашыры А.
Османова т.б. қатысты. Басқосуды Ө. Айтбайұлы басқарып отырды. Ғ. Әнес пен
Ә. Жүнісбеков ... ... Ғ. Әнес өз ... ең әуелі латыншаға
көшу үшін саяси шешім шығуы, содан соң академик Ә. Қайдар әзірлеген ... ... ... түзетумен жалпы түркілік әліпби ретінде
қабылдануы, жаңа әліпби қабылданғаннан кейін туындайтын емле ... ... ... ... болу керектігін айтты. Ә.
Жүнісбеков латын негізінде жасалған қазақ әліпбиінің ... ... ... ... ... ... ... екенін, солардың көпшілігін
дайындаушылардың қазақ тілінің дыбыстық жүйесінен бәлендей хабары жоқ
жандар ... ... ... ... Сондай-ақ, Ә. Жүнісбеков
баяндамасының қорытындысында қазақ тілінің дыбыстары мен әріптері баяғыда
түгелденіп, ... ... айта ... өзінің тоғыз дауысты, он
тоғыз дауыссыз дыбыстардан ... ... ... ... ... ... айтты. «Ана тілің газетінің тілшісі Бейбіт Жәлелұлының «латыншаға
көшуге қалың қазақ қалай қарайды?ң деген сауалына, ... ... ... ... ниет пиғылына Интернет материалдары бойынша
талдау жасадым. Менің мәліметім бойынша, халықтың 90 пайызы қолдайдың ... ... Ә. ... бұл дәлелі орынсыз. Себебі халықтың 90
пайызы әлі интернетке ... ... жоқ. ... ... ... ... келуге болмайды.
Аталмыш басқосуға жиналғандар латыншаға көшуді ... ... ... қарсылардың қарсы әрекеттері күшейіп кетпей тұрғанда
көпшіліктің талқысына салмай-ақ, ... көшу ... ... ... ... ... қойылған үндеулерін Елбасына кешіктірмей жіберуге
тоқталды. Жиынның аяқталар сәтінде Тіл білімі ... ... ... ... емле ауыстыру мәселесі өте қиын ... ... ... ... ... ... мен ... нақты анықтау,
талқылау керегін, осыған байланысты тиесілі орындарға баяндама дайындауға
өкімет тарапынан тапсырма берілгенін, ... ... ... ... ... шешілмейтінін айтты.
Иә, саяси-экономикалық, мәдени-рухани қырынан ... келе ... ... ұсыныспен шығуды талап ететін күрделі мәселеге жеңіл-
желпі, ат үсті ... ... да ... ... апталық
«Дала мен қалаң басылымы тарихи деректері шындыққа ... ... жоқ, ... ... үстірт жазылған мақалаға да орын
берген. «Латын қарпіне көшу – ... ... [137] атты ... автор
тақырыпты зерттемегенін, әліпби тарихынан хабары шамалы екенін мына тұста
аңғартады: «Әрине, кеңес ... ... ... да ... ... біз
де өткен ғасырдың 30 жылдарынан ... яғни ... ... ... ... ... рас. ... осы уақыт аралығында сол
қаріпте бірталай газет-журналдар, қыруар әдебиеттер, оқулықтар шығып,
әдебиетіміз бен ... аса мол қоры ... ... ... ... ... сонау ХХ ғасырдың басында – ақ қазақ халқының ... ... ... ... ... ... кеңес үкіметінің жүргізген
саясаты ол мәселеге мүлдем жол бермедің [137]. ... ... ... ... ... сүйенсек, «кеңес үкіметі құрылғаннан бастапң
латын қарпін қолданыптық. Мұнда автор, 1929 жылдан 1939 жылға дейін ... ... ... ... ... Бірақ, анық емес,
түсініксіздеу ... ... ... ой ... ... Мақала
стильіне қойылатын ең басты талап, ойдың анықтығы. Сөйлемдердің сауатты
әрі ... ... ... ... ... оқырманға
арналғандықтан, бұлыңғыр, түсініксіз сөйлемдер автордың қаламгерлік
шеберлігіне сын. Енді ... ... ... ... көшу мәселесін сонау
ХХ ғасырдың басында – ақ ... ... ... Ахмет Байтұрсынов қолға
алған болатын. Бірақ кеңес үкіметінің жүргізген саясаты ол мәселеге мүлдем
жол бермедің [137] ... ... ... Ахмет Байтұрсынұлы араб
таңбаларын ... ... ... және жазу ... ... ... еңбек
етті. Ғалым түзген «төте жазуң ... ... ... ... ... ... ... ықпал етті. Кеңес үкіметі өз құрамындағы түркі
халықтарын латын жазуына көшіру шараларын жүзеге асыра ... ... ... ... бірі ... Байтұрсынов болды. Ол ... ... ... ... ... былай дейді: «Латын әрпін алу
деген – тіршілік мұқтаж қылғаннан, ділгерлік қысып туғызып отырған ... ... ... ... еш ... ... керек қылған нәрсеміз емес
[6, 339 б.].
Әліпби таңдау ... ... үн ... ... ... ... ... тарихынан бейхабарлығы анық. Жалаң сөз жалған фактіге
құрылған ... ... ... ... ... ... түгіл,
бездіріп жіберері сөзсіз. «Проблемалық мақала бір нәрсені көтеруден бұрын
журналист оған жеңіл-желпі қарамай, ең алдымен ... ой ... ... жете ... алғаны жөнң дейді ғалым Т. Қожакееев
[61, 134б.].
Полемикалық мақалаға тән қарсыластар ... ... ... ... ұстанымдарын теріске шығару үшін келтіретін дәлелдері ... ... ... ... ... « ... ... тарихымыз, әдебиетіміз ұмыт қалады ғойң деушілерге, «... Бірақ
Қазақстанда ол қаріп тің әлі ... ... бойы ... ... орыс ... бар кезде, ол дүниелерді оқу сонша қиынға ... ... ... болжам айтады. Полемист латын таңбаларының электронды пошта,
интернет желісіне қолайлылығын,біз қолданып отырған кириллица ... ... ғана ... әріп ... ескертеді. Автордың кириллицаға
қатысты айтылған уәжі бұған дейінгі полемистердің айтып жүрген дәлелдерін
қайталайды. Мақада автордың өз ... ... ... жоқ. Орыс ғалымы
А.Тертычный пікірталас аясындағы мақалаға қойлатын бірден-бір талап дәлел,
дәйек, айғақ екенін ... ...... в ... основной мысли выступления. Выполнения этого
требования - наиболее трудная для ... ... [135, с.163], – ... ... Жүнісбековтың ойынша, қазіргі кезде еілімізде қолға ... ... ... бар іс ... ... ... ... арқылы жүзеге
асырмақшы. Латыншаға ауысуымыздың тағы бір тиімді тұсы осы. ... « ... ... ...... жүйесін дамытып қана қоймай, біздің
әлемдік ... ... ... ... де ... өз ... ... қытай, араб елдері де өз ... ... ... ... ... ... уәждерін
ауызға алмайды. Полемикалық мақалада полемист оппоненттер пікірін теріске
шығарып, оның терістігін ... ... ... қажет. Аталмыш
жарияланымнан ондай тәсіл байқай алмадық. С. ... ... ... ... ... ... ... ойын былай бейнелейді: « Ал
ұлттық тәуелсіздіктің ішінде ұлттық тіл, ұлттық салт-дәстүр, ұлттық дін
және ... ... ... ... ішіндегі ең маңыздысы – тілдік
тәуелсіздікң. Бұл ... ... ... руна ... ... ... «бүгінгі жазуымызды тастап, орыстың ықпалынан құтылдық
дегенмен, латынды алып, ағылшынның ... ... ... ... ... барып өзіміз түскендей боламызң сынды пікірлерін
ескермейді. Менің ойымша, автордың ұлттың тілі мен ... ... ділі сөз ... ... ... төл жазу да ойға оралып, көмейге келеді
емес пе? С.Жүнісбековтың ... ... ... әкеп ... жегіп
қойғаны нанымсыз пайымдау демеске амалымыз жоқ.
Мемлекеттік деңгейде көтерілген мәселеге орай туындаған ... ... ... орын ... ... ... бірі «Ана тілің
газеті әліпби ауыстыру мәселеге қатысты зиялылардың басын ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда қарсы
пікірдегі қос мақаланы айқара бетке беру формасына тоқталған ... ... ... ... оның ... ... газетте жариялау,
пікірталас барысында туындаған сан-алуан көзқарастарды топтастырып ... ... ... ... ... ... ... таразылауға, асықпай салмақтауға мүмкіндік береді. Дөңгелек
үстел басындағы пікіралмасуды тақырыптан ауытқымай ... ... ... ... болу ... ... ... қойып пікірталас мүшелерін
әңгімеге тартып отырады. Дөңгелек үстел басындағы жүргізуші ... ... ... ... беруі мұның бәрі интервью жанрының ... ... ... ... ... ... түсіндірмелі
интервью жанрының түріне енгізеді. «... Ал, түсіндірмелі интервью тобына
интервью суреттеме, пресс ... ... ... ... ... және сын ... ... [61, 66 б.].
«Ана тілің газеті «LATІN : Бір адым алға ма, әлде екі адым ... ... ... ... дөңгелек үстел формасын бас редактор
Мақсат ... ... ... ... ... ... ... Қ.Р
халықтар Ассамблеясының ХІІ сессиясында сөйлеген сөзінде еліміздің латын
әрпіне көшу мәселесін көтергенін, ... бері «Ана ... ... ... байланысты мақалаларды үзбей жариялап келгенін, сәуір айына
дейін нөмір құрғатпай ... ... ... ... материалдарды
сұрыптап оқырман назарына ұсынатындарын айтады. Жүргізуші басылым аталмыш
пікірталас барысымен таныстыруда ... ... ... ... ... шұғыл телефондық пікірлесу сынды формаларды
пайдаланатындарын ексертеді. Басылымдағы ... ... ... ... - ... ... сыйлықтың иегері, «Жұлдызң
журналының бас редакторы, Ғарифолла Әнес, ... ... ... ... ... директоры, Әзімхан Жүнісбеков, Байынқол Қалиұлы,
Кенжехан Матыжанов, ... ... Жәди ... ... ... Марат
Бөтеев, Нәзира Әміржанова сынды ... ... ... ... сөз ... Т.Медетбек латын жазуының шығу тарихына
тоқталды. Ол «Орта ғасырда Герман шіркеулерінің ықпалы орыстарға өте ... Олар зор ... ие еді. Сол ... германдық эпископат бүкіл христиан
әлеміне билігін жүргізіп бірінен соң ... ... ... ... ділін,
дінін, тілін, рухын құртып бара жатқан герман эпископатының табанына
тапталып қалмау үшін, ... ... ... сақтап қалу үшін, олар
кириллицаға көшті. Шын мәнінде ... ... ғана ... ... азат болдың дейді [138]. Т. Медетбек орыстар ... ... ... ... ... қалмау үшін тастап,
кириллицаға көшті дейді де сөз ... ... ... тастап,
латынға көшкеніміз жөн екенін айтады. Сонда Т.Медетбек мырза өз пікіріне
өзі қайшы келіп отыр ма? Кезінде орыстар ... ... ... ... үшін
латынды тастап, өз төл жазуларына көшсе, біз де ... ... ... ... ұлт болып қалу үшін ұлттық тамырымыздың негізі
археологиялық қазбалар бірнеше ... ... ... руна ... ... ... Себебі өз ұлтының ұлағатын ұлықтаған халық қана
тарих сахнасында ... ... ... ... анау ... ... араб
халықтары бұлтарпайтын дәлел.
Пікірталастырушыға дөңгелек үстел ... ... ... ... қоймауы, пікір кереғарлығының байқалмауы ... ... бұл ... ғалым Темірбек Қожакеев ... ... ... дөңгелек үстел басындағы пікірлесу
түрінде бір саланың, нақты проблеманың көптеген өкілі бір ... бас ... ... әлгі ... ... солардың бәріне
ортақ сұрақтар қояды да, ол жөнінде әрқайсысының өз ... ... Яғни ... әр ... ... адам бірін-бірі толықтыра жауап
беріп отыра, өзара пікір таластырады, ... өз ... ... [61, 76 ... ... сөз ... Ғ. Әнес «Біздің еліміз модернизацияланып
жатыр( жаңғыру). Бұл шындық қой. Қай ... ... ... ... ... ... ... аласыз ба, бәрі. Осындай кезде
тілімізді бір сілкіндіріп, қайтадан түлетуге, орысша айтқанда «с ... ... ... ... ... ... ... бір бөлшегі
ретінде бізге латын әліпбиіне көшу ... ... ... әліпби
ауыстыруға «рухани модернизацияң деп баға береді. егер «модернизацияң- ны
«жаңғыруң деп ... ... ... 1929 жылы кеңес үкіметінің
ықпалымен енгізілген, он жылдай мезгіл ... ... ... ... алу ... дегенге жанаспайды. Демек, әліпби ауыстыруға «рухани
модернизацияң деп баға үшін ... ... ... ... ... ... Сонда ғана бабалардан қалған таңбаларды жаңғырттық деп
айта аламыз. ... өз ... ... ... ... ... кейін, қазақтың әліпбиін бүкіл түркі халықтарына ортақ,
бәрінің дыбыстарын бере ... ... ... ашатын
«идеальныйң етіп жасауымыз керекң деп қорытады.
Дөңгелек үстел басындағы бірін-бірі қайталай беретін мәлімдемелер
авторларына Д. ... «... ... бәрі ... ... ... ... біз латынға көшсек, нені ұтамыз, неден ұтыламыз, сол ... ... деп ... Орынды ескерту, пікірталастырушылардың бір-
бірінің пікірлерін қайталай берумен қатар, тереңірек талдау, салыстыра
сараптау, ... ... ... ... ... ... Полемистер
тақырыпты зерттеуге, зерделеуге көп ... ... ... ... оны
дәлелдеуге келгендежалаң сөзге орын береді. Басылымдғы дөңгелек үстел
формасында орын ... ... ... сөз ... К. ... аппаратында, Тіл комитетінің төрағасы орынбасары болып ... ең ... рет ... Ә. ... ... Түркияға барып келіп,
латынға көшу туралы Елбасына айтқан кезде басы-қасында өзінің болғанын
айтады. ... ... ... ... ... мәселе көтеріліп
отырған дөңгелек үстелде құрғақ сөз , жалаң әңгімені ұсынуға ... ... ... орын ... ... пікірлерді сәл серпіп
тастаған М.Бөтеев пікірі болды. Ол «К. Матыжановтың қазақ тілі ... ... ... ... ... ... емес. Грузин,
армян, жапондар өз төл әріптерімен компьютерді пайдаланып, ... ... ... кемшілігіміз орыстардың жүйесімен, солар үшін
жасалған барлық компьютерлер және олардың ... ... ... деп ... [138].
Дөңгелек үстелдегі Ю. Азаматов пікірі маңызды демеске болмайды. ... он бес жыл ... ... таңбаларына өткен өзбектердің 15 жыл ... күні ... ... ... ... ... жүргендерін айта келіп,
ертең біз де осындай жағдайға келіп жүрмейік дегенді ... ... ... ... ... халқы ғана көше ме? Орыс және басқа ұлттар
қайтпек? деген сауалдар туындады. Дөңгелек ... ... ... мардымды жауап болмады. Тек, Б. Қалиұлы: «... өйтетін ... ... түк мәні ... ғой. Бәріміз бір елде, бір республикада
тұрып жатып екі-үш алфавитпен жазсақ, онда мемлекетіміз мелекет болмайдың
[138]дегеннен әріге бармады. Пікірталастырушы ... өз ... ... көне ... ... ... мақала жазғанын, қазір өз көзқарасын
өзгерткенін айта келіп, «... ... түгі жоқ, ... ... ... біліп отырмыз. Оған еш күмән жоқң деп шарасыздық ... ... ... ... кемшілік кетуі, әзербайжандар әліпбиін
қайта жөндеуінің себебі, олар о ... ... 42 ... көшкен. Сондықтан
олар әлі күнге дейін әліпби түзеп бола алмай отыр. Ә. Жүнісбеков « Жұрттың
бәрі латынға көшу ... бір ... ... ... ... деп
түсінеді. Жоқ латын жазуына көшу деген біздің ... ... ... ... керекң [138]деген көзқарасын айтады.
Пікірталаста пікірталастырушы өзінің түйген түйінін, ... ... ... ... дәлелдеуі жеңіл-желпі дүние емес. Өз ... үшін ... ... тарихына, оған әсер ететін факторларға,
оның ... ... ... терең үңіле зерттеуі
қажет. Полемистің дәлел дәйегінің өзегі, ол – факт. Орыс ғалымдары фактіге
мынадай анықтама береді: «Факт-один из ... ... ... ... для опровержения. Факт (от.лат. «Factumң-сделанное,
свершившиеся. Факт - деиствительно ... ... ... то что произошло на самом деле, основанное на теоритическом
обобщенииң [139, с. 15].
Публицистикалық шығармадағы ... ... ... ... – факт ... даусыз. Ал ғалым А. Тертычный ... факт ... ... ... ... ... для
читательской аудитории того, что обычно называется ... ... ... от степени их серьезности. Очень важным моментом является источник
происхождения фактовң [135, с. 165] ... ... бұл ... өте ... ... полемикалық мақалада полемист өз ұстанымын дәлелдеу
үшін келтірген фактінің пайда болу себептеріне, ... ... ... ... қаламгер пікірі мейлінше нанымды болары сөзсіз.
Мұндай жан-жақты ... ... ... ... ... ... мәмілеге келуі де мүмкін. Бұдан шығатын түйін, ... ... ... ... ... зерттелуі, полемисттің
қарсыластар пікіріне айтқан уәжінің ғылыми негізділігі, дәлдігі дегіміз
келеді. ... ... өз ... ... ... ... ... Ғалым А.Тертычный былай дейді: «К сожалению, ... не ... в ... ... фактов, которые они
используют в качестве оргументов в ... ... [135, с. ... ... ... ұйымдастырған «дөңгелек үстелң басындағы
түсіндірмелі интервью жанрында ... ... ... жарияланымдарынан
да жайдақтық, тақырыпқа тереңдемеушілік байқалады. ... ... ... ... қатысты айтылып жүрген пікірлерді теріске шығаруы
көкейге қонымды. «Біздің қазақ тілінің емлелері бұзылып жүр, ... ... ... ... ... ... тілімізде 26 дыбыс қана емес,
одан көптеу,бай. Арабтан басқа тілден енгшен сөздеріміз бар. Соның ... ... ... әр дыбысқа бір-бірден әрпі бар қазіргі алфавит-бұл
бек жетілген алфавит. Айтыңызшы, емлеміздің қай ... ... ...
дейді [139]. Бүгінгі қолданыстағы ... ... ... ... ... ... әліпби екеніне дау жоқ. ... ... ... ... ... ... ойының пәтуалылығы һақында
«... естеріңде болсын, сенімді, құлаққа кіретін, ойға қонатын сөз, пікір
ғана әсерлі, ... ... [61, 22 б.]. ... Б. ... ... ... графикасының негізіндең деген ұстанымдағы
бүгінгі латыншылдарымызға «компьютер технологиясы қытайда ... жүр. Код ... ... ... Неге біз ...... керек. Қазақтың өзі барып код жасауына боладың сынды уәж
айтады. Дөңгелек үстел басындағы ... ... ... ... ... ... ... бірінен-кейін бірі қайталушыларға,
полемист мәселенің ... ... ... «Компьютерде таяқты,
кресті, нольді белгілейсіз бе оған бәрі бір. Бір ... ... ... код ... ... шығады да қоядың [138]. ... ... ... ... атақ үшін ... латынң деп ұрандатып,
жеңілтек сөздер айтып жатқанына қынжылады. Дөңгелек үстелдегі пікірталас
барысында Д. ... бұл ... ... мен минусын зерттеп,
Президентімізге ғалымдар әлі жауап ... жоқ, бұл ... ... салып, салмақтап зерттеуден гөрі науқаншылдық ... ... ... ... соңында жүргізуші М. Тәж-Мұрат сөз алып «басқосу
жақсы өттің деп баға ... «... осы ... өзі ... ... ... ... қорытындылады. Мұндай күрделі мәселені шешуде
ғалымдарымызға тым жеңіл ... ... Осы ... бас ... ... ... ғалымдарымызға пікір айтып қана қою аздық ететінін, ... ... ... ... жөн ... еді. «Ана тілің
баслымындағы дөңгелек үстел ... ... ... ... ... ... мән-жайын толыққанды түсіндіре алды деп айта
алмаймыз. Себебі, « LATІN: бір адым алға ма әлде екі адым ... бе?ң ... ... ... ... нысанасына жетпеді. Оған ... ... ... ... ... ... ... ғалым Т.
Қожакеев «Сөйтіп интервьюде факт, оқиға, ... ... ... мәні ... хабарлауы, айтуы, түсінік пікірі арқылы
ашылады. Әрине бұл ретте журналист те үлкен үлес ... Ол ... ... ... оған ең ... ... ... білуге тиісң
дейді [61, 67 б.].
Ал, сұқпаттың тартымды, қызықты болуы ондағы тың деректерге, айтылған
жаңалықтарға ... ... ... «Газет жанрларың атты ... ... ... ... ... көпшілігін қызықтырарлық болуы
керек, документті деректер ... ... ... тым ... 44 ... ... төңірегіндегі пікірталасты беруде қазақ ... ... ... оның берілу формасын тартымды ету жолындағы
ізденістері байқалды. «Ана тілің басылымы зиялы қауыммен «дөңгелек үстелң
формасында түсіндірмелі сұқпат ұсынса, газет бұл ... ... ... ... пікірін білу мақсатында оқырмандардың сырттай мәслихатын
ұйымдастырды. Еліміздің түкпір-түкпірінен келген оқырман хаттарының ... ... ... ... ... ... пайымдаған адамға ой пікір
ағымы сан - алуан болса да, ... екі ... кеп ... ... ... ... руна мен араб жазуын сөз етіп, солардың
біріне оралайық деушілер жоқтың қасы. Хат ... ... ... ... қолдайды, не қолданыстағы қазіргі жазуда қала беруді жөн
көреді. Екі жақтың да бірін-бірі жоққа шығаратын уәждері ... ... екі ... да ... бір ... бар екені айқын байқалды. Ол –
тіліміздің дыбыстық жүйесіне, табиғатына негізделген төл әліпбиімізді түзу
екені ... ... ... ... ... ... алатын уақыт
әбден жетті. Ал, пікірталастырушылардың бір жағының ... ... ... деп ... ... ... әлі ... Себебі, көне
түркі, руна жазбаларынан арабқа, арабтан латынға, латыннан орыс ... ... ... мен ... сол ... ... ... тапқан пайдамыз бен тартқан зиянымыз, сондай-ақ кеше ғана,
яғни осыдан 10-12 жыл бұрын латынға көшкен көрші ... ... ... ... іс ... күні бүгінге дейін жан-жақты
талқыланып, әрі терең тексеріліп, сараптамалық таразыға ... ... ... күні ... өзіміз де көше қалсақ, халыққа түсетін
психологиялық ауыртпалық пен ... ... ... ... анықтау енді-енді басталып жатыр. Латынға көшудің әлеуметтік-
экономикалық мәселелерін анықтау-жобалау үшін еліміздің ... ... ... дайындауға тапсырма берілді.Осы мәселені
түбегейлі шешу үшін жуырда мемлекеттіккомитссия құрылып, көрші ... ... ... ... ... ... ... жұмысынан
кейін, ұлтымызға барынша тиімді бір шешімге келеміз.
Әліпби ... ... ... ... ... ... мәселеге қатысты көпшілік пікірін ... ... ... ... ... ... ... үлкен қоғамдық құбылыс
тұсында қазақ мерзімді басылымдары халықтың адаспауы, ұлттың ... ... ... ұлы мұратты көздеп, Елбасы мен ұлт ... ... ... ... су сепкен қарлығаштай, билік пен халық
арасындағы дәнекер болуда.
2.2 Басқа қаріптерді ... ... ... ... қай ... ... баспасөз араласпайтын, талқыламайтын,
тезінен өткізбейтін мәселе жоқ деуге болады. Өмір, ... ... ... ... күнделікті мәдени, ғылыми, саяси жаңалықтар -
бәрі, "өмір айнасы" ... ... ... ... ... ... ... салушы А. Байтұрсынұлы «Газет халықтың ... ... ... ... көз, ... тіл ... ... болса, халыққа газет сондай
керекң[140, 10 б.], – демекші, баспасөз – хабар ... ... ... ... ... өнер-мәдениет жаршысы. Ол арқылы мәдениет,
экономика, өнер саласынан мағлумат аламыз. Яғни, баспасөз арқылы ... ... қана ... ... ... ... байып
отырары сөзсіз.
Қазақ баспасөзінің назарына қоғамдық-саяси маңызды проблема ретінде,
рухани-мәдени мұраларымыздың алтын сандығы әрі сақтаушысы – жазу, ... ... ... ... де ... ... ... халықтың
жазба мұрасын ұрпақтан ұрпаққа жеткізетін қасиетті құбылыс. Адамзат көрген-
білгенін, ойға ... ... ... ... ... ... ... үшін оны жазу түрінде қалдыруға талпынған. Бірақ түрлі басқыншылық
соғыстардан ... ... ... жойқын күшімен жазу таңбалары
қатігездікпен жойылып отырған. Қазақ жазуы да ... ... ... ... осындай өзгерістерге ұшырап, талай қиындықтарды бастан
кешірді. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін әліпби ... ... ... күн ... қойылып, осыған қатысты әр түрлі ... ... ... берді. Жазу алмастыру қандай ... ... ... ... оның ... қалай болмақ, алмастырғанда қай
жазуды таңдағанымыз дұрыс деген ... ... ... ... ... ... ... жауап беру мақсатында 1992 жылы
“Ақиқат” журналы “Толғақты мәселелер төңірегінде” [141] ... ... ... Тілші Р. Ахметова осы мәселеге орай ... ... ... А. ... ... Тіл білімі
институтының ... ... ... ... докторы Әлімхан
Жүнісбековтан сұхбат алған. Тілші қазақ жазуының тарихы дау-дамайлы тарих
екенін, ... ... аяғы араб ... мен орыс ... осы ... ... ... мен латын таңбалары арасындағы арпалыс пікірталас ... ... біз ... ... қай ... ... ... сауал қояды. Әлімхан
Жүнісбеков өз жауабында қазақ халқы араб, латын және славян ... ... ... салып қабылдағанын әңгімеге арқау ете келіп, ... таза орыс тілі үшін ... жазу мен ... ... ... де
жоқ. Ал, бірақ соны табиғаты бөлек қазақ ... ... ... ... ... ... ... аға ғалымдарға өкпе айтпай өте алмаймыз.
Соңғы 15-20 жылда кейінгі түлек ғалымдардың қазақ тілінің өзіне ғана ... ... ... ... ... жазу үлгілерін іздестіріп жатқаны
кездейсоқ болмаса керек. Осы саладағы ... мен ... ... ... ... әлі ... жоқ” [141], – деген тұжырым жасайды.
Тілші әңгіменің ... ... тіл ... ... ... сауал
қояды. Ә. Жүнісбеков жауабында о баста түркі ... оның ... ... ... ... және орыс ғалымдарының зерттегенін, олар қанша жерден
“ғұлама” болса да ... ... емес ... ... ... тап басып айтып
бере алмайтынын айтады. Ғалым “…тілдің шынайы ... өз ... ... ғана ... ашылады. Ондай мүмкіндік қазақ тілі үшін осы
ғасырдың басына тұған еді. ... ... ... ... білімпаздар
тобы қазақ тілінің дыбыс жүйесін талдап, әліпбиі мен емлесін қарастырып
үлгерген еді” [141], – ... Ә. ... А. ... ... ...... ... сүйеніп емле түзгеніне баса назар
аударады. Тілші Р. Ахметова әліпби мәселесіне ... ... ... ... орыс ... ... айырмашылығы, жазу мен дыбыстау аралығындағы
арақашықтық мәселелеріне ... ... ... Яғни ... ... ... түрде жетелеп әңгіменің негізгі арқауы әліпби мәселесіне әкеледі.
Тілшінің “Қазақтар орыс ... таза және тез ... ... ... ... Шындығында да солай сияқты, оның себебі неде деп ойлайсыз?” –
деген сауалына ғалым ... орыс ... тез ... ол жазудың
ортақтығынан. Жазуы бөлек грузин, армян, эстон халықтарының орыс сөзін
бұзып ... ... ... ... Жазу бөлек болған соң сырттай
ортақ көрінген дыбыстардың өзін әр халық өзінше дыбыстайды. Бұл ... ... ... ескермей келе жатқан психологиялық сәт бар: орыс ... ... ... ... бәрі орыс тілін үйренуге,
сөйлеуге икемді,басқаша айтқанда “акценті” кем, ал ... ... ... ... ... қазақ сөзін қазақы дыбыстайық десек, жазу ... ... [141] деп ... ... Ә. ... ойынша, араб, латын,
орыс жазулары қазақ (түркі) тілдері үшін құрастырылмаған. Өйткені олардың
тілдерінде ... заңы жоқ. ... ... ... ... ... ... келеді. Ал, қазақ тілінің жазуы буын үндестігін
ескергенде ғана қазақ ... ... ... ... ... Ол ... негізі ата жазуымыздағыдай (көне түркі жазуы) “бір буын ... ... жөн. ... соңында тілші Р. Ахметованың “Жоғарыда аталған
жазулардың қайсысының болашағынан үміт күткен болар едіңіз?” – ... ... ... докторы Ә. Жүнісбеков А. Байтұрсынұлы, Қ.
Жұбанов ... ... тілі ... тіл ... А. ... осы мәселеге орай пайдаланғанын айта келіп, “біз жазу тілдің
ішкі заңдылықтарына сәйкес құрастырылуы ... ... ... Ал,
қазақ (түркі) тілдеріне лайық жазу көне түрік (руника немесе Орхон-Енисей)
жазуы. Көне түркі ... ... ... төл жазу ... ... ... неге ... жаңғыртпаймыз”, – деп ойын тұжырымдайды. Ғалым Ә.
Жүнісбековтың таңдауы тіліміздің ішкі заңдылықтарына сәйкес, қазақ тілінің
негізі үндестік заңын ... ... ... ... екені түсінікті. “Тұған
тіліміздің табиғатына сәйкес келетін төл жазуымызды қабылдайық” – ... ... ... ... ... сұхбат жанрында жарық
көрген. Сұхбатты жүргізген тілші Райхан Ахметова сауалдан әңгіме өрбітіп,
әңгімеден орынды ... ... ... ... жүргізе білген. Сұхбат
жанрының сәтті шығуы жайлы баспасөз зеттеушісі, профессор Т.С. Амандосов
былай ... ... ... жарасымды шығуы мына жайларға байланысты:
журналист әңгімеге лайық тақырыпты ... ... ме, ... алу ... ... ... әңгімені алуға журналистің өзінің әзірлігі қалай,
міне журналист осындай негізгі талаптарды орындағанда ғана оның ... ... ... Мұндай жағдайда журналисттің өткір проблема
таңдай білуі, олар туралы орынды сұрақтар қоя ... және оған ... ... ... ... роль ... ... болғанда да оқушыларға проблеманың
мәнін ашып және оны түсінікті баяндап ... ... [15, 69 б.]. ... ... 1990 ... ... өзгерту мәселесі көтерілген тұста, оқырман
көкейінде жүрген өзекті проблеманы дер кезінде көтере білген. Сұхбаттың
“Әліпби тағдыры: бүгін және ...... ... ... ... ... проблемалары жайлы ауқымды әңгіме қозғаларын аңғарады.
Демек, журналист ... да ... да ... ұғынықты етіп ала білген.
Белгілі тіл ... ... ... қою ... ... мән ... ашып,
түсіндіре алған.
Еліміз егемендік алып, салт-санамызды жаңғыртып, ежелгі ... ... ... кіріскен шақта әліпби ауыстыру мәселесі
туындады. Бұл орайда ... ... сан ... ... айтылды. Соның
ішінде қолданылып отырған алфавитімізді тағы да өзгертуді, яғни ... ... ... ұсынатындар мен оны қолдаушылар қатары да
көбейе түсті. Мұндайда латын ... ... ... қатар
жалпы алфавит өзгертудің зиянды жақтары да толық ашылуы қажет болды. Қалың
оқырман көкейінде сан ғасырлық тарихы бар араб әліппесін ... ... үшін ... ... ... ... тез арада шұғыл
көшуіміздің себебі не? деген сауалдарға 1990 - ... ... ... ... ... ... мағлумат беретін үлкен
ғалымдарымыздың ғылыми мақалаларын жариялады. 1995 жылы ... ... ... докторы Бабаш Әбілқасымовтың “Тарих
тағлымын ескерсек” [142, 69 б.] – ... ... ... ... ... ... өзге ... халықтары сияқты 4-5 ғасыр бойы араб жазуын пайдаланып
келгенін, XІX ғасырдың екінші жартысынан бастап қана ... ... ... ... ... ... ... қазақтың ұлттық жазба
әдеби тілін қалыптастыру үшін жаңа ... ... ... ... ... күн ... қоя бастағанын, орыс миссионерлерінің
осы сәтті пайдаланып орыс жазуын енгізіп қалуға тырысқанын айтады. Автор
мақалада 1924 жылдары ... ... ... көтеріліп, қазақ зиялылары
арасында қызу пікірталас туғызғанын, 1929 жылы кеңес үкіметінің күштеуімен
латын таңбалары ... ... ... Ол жаңа алфавитке
көшу дегеніміз – тек әріп таңбаларын ауыстыру ғана емес, сол ... ... жаңа емле ... ... жасау екенін,
әліпби ауысқан сайын түзген емле ... ... ... тілге тиек етеді. Автордың ойынша, әліпби ауыстырудың не
рухани, не саяси-экономикалық пайдасы жоқ. Ол ... да осы ... ... ... ... ... ... жүрген жерлерін
жеңілдетіп қайта қарасақ деген пікірді дұрыс көремін” [142, 69 б.], – деп
ойын қорытады. ... бір ... ... ... ... ... ... нақтылы себептері мен салдарларына қысқаша шолу
жасап, тарих ... тағы да ... ... ... ... бері ... туралы баспасөз бетіндегі пікірталаста
бірқатар ... ... ... ... ... оның ... ... ізденістерін байқауға болады. Аталған “Тарих тағлымын
ескерсек” – деген жарияланым да осындай ізденістерден туындаған ғылыми
мақала. ... ... ... ... ... қойылған. Бүгінгі
баспасөзімізде орын алған латын таңбаларына көшуді ұсынатын мақалалардың
авторлары "тарих ... ... бос ... ... Мәселенің мәнісін
ашуға біліктері жетпейтіндері байқалады. Тек пікір айтуға, жоба ұсынуға
шебер. Латыншылдарымыздың мақалаларында мәселенің мәнісін ашу, ... ойын ... ... жағы жетіспей жатады. Мақала жанрына тән
қасиеттер жөнінде баспасөз зерттеушісі Е.П. Прохоров ... ... ... ... ... ... ... мақалада нақты
мәселелер көтеріліп, терең теориялық талдаулар жасалады” [12, 56 ... ... ... ... ... ... тарихы мен
саяси астарын анықтап ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Мекемтас Мырзахметов. Ғалымның
“Әріптер неге өзгерген”, – ... ... 1992 - жылы ... қазақ”
газетінің 27-ақпандағы санында жарық көрді. Мақалада ... ... ... ... ... ... келтіріледі. Автордың ойынша, Орхон-
Енисей жазба ... Есік ... ... ... ... күміс тостағанына шекілген жазу таңбалары, Қытай тарихи
жазбаларындағы деректер ... ... ... ... өркендегенін айғақтайды. Қасиетті Тұран өлкесін араб басқыншылары
жаулап алып, жергілікті ... ... ... ... ... ... ... ғалым былай дейді: “Тұран өлкесіне жасаған
қанды жорығында бірден-ақ жергілікті халықтың тілі мен ... ... ... жазуын, яғни халықтың ... ... ... ... ... мән ... [143]. ... Тұран өлкесін Арабтардың жаулап
алуы, олардың үстемдік етуі, XYІІІ ғасырда ... ... ... жая ... ... ұлы дала төсін жайлаған Түркістан өлкесіндегі
түркі тілді халықтарды отарға айналдыру және оларды рухани құлдықта ... ... ... ... үрде ... асырғаны тарихи
деректермен айғақталып жүйелі ... ... ... ... ... ... ... артынан орыс қаріптеріне көшірудегі
астарлы саясатының ақиқаты жан-жақты ашылады. Ғалым М. Мырзахметовтың
аталған салмақты да салиқалы ғылыми ... 1993 жылы ... ... ... ... қалай орыстандырылды” деген кітабына енгізілген.
Профессордың аталған еңбегінің ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жас ғалымдардың сілтемесінен жиі
кездестіргенде байқаймыз.
Иә, әліпби мәселесін біржақты ... ... ... ... ... ... икемдеу жағына көп көңіл бөліп отыр.
Жазу таңбалары тұған тіліміздің ... ... ... ... келуі
керек. Ана тілімізге жанашырлықпен қараймыз десек, әліпби алмастыруға да
сақтықпен ... жөн. ... ... ... тіліміздің ішкі
заңдылықтары тұрғысынан қарастырып зерттеп, ғылыми мақалалар жариялаған
авторлардың ... ... ... ... Ә. ... 1992 жылы “Ана тілі” басылымында “Халқымызға кемел әліпби керек”
деген айдармен берілген “Төл жазусыз түгелдік ... [144] ... ... ... мен ... ... ... Мақалада
түркі тілдерінің негізі – үндестік заңы екені, осы заңдылықты ... ... ... озық алда ... ... ... әліпбидің негізгі
қасиеттері деп мына мәселеге көңіл бөледі: “Жазу ең алдымен тілдік ... ... ішкі ... ... жатуы керек. Сонан соң жазу
тілдің дыбыс жүйесіне нұқсан ... ... оның ... үлгісінің
қорғанышы болу керек. Осы екі мақсатты орындау үшін де жазу және емлесі
көшірінді емес, төлтума болу шарт. ... бәрі ... болу ... ... бөлек болуы керек. Тұрқы бөлек жазудың шәкірт санаға тіл шығарар
және ... ... ... ... ... ... баланың тілінде ана
тілдің айтулы үлгісі қалыптасады, бір қалыптасын алған соң ол ... да ... [144]. ... ... ... мақаласында көне
түрік жазбалары негізіндегі әліпби жобасын ... ... ... ... ... таңбалары көрсетіліп, әрқайсысына түсініктеме
беріп өтеді. Ол “Шынын айту керек, біз ... ... ... ... құшақ жая қарсы алар деген ойдан аулақпыз. ... те бұл ... ... бар. ... бұл ... ғылыми [фонологиялық] негізі –
сингормонизм теориясы, қаланар кірпіші - ... ... ...... (жуан, жіңішке, еріндік, езулік)”, – деп өз жобасының ғылыми негізін
атап өтеді [144]. ... ... ... ... ... ... қатысты өз ойын айтады. Ол: “Сонымен қорыта айтар болсақ, ең
алдымен орыс жазуына байланысты алған ...... ... ана тілімізге тигізген бүгінгі зардабын көре отырып, кәзіргі
орыс жазуында қала береміз деудің енді реті келе ... Бұл ... ... ... ... ... әлі де ... тұра келеді. Екіншіден, араға жарты ғасыр ... ... ... оралып жатудың тағы да жөні жоқ. Өйткені кәзіргі ұрпақ
үшін араб жазуы көп жазудың бірі ... ... ... ... ... жазуын қанша жетілдіріп, икемдеп алғанымызбен, шын мәнінде, ... тегі ... тағы бір ... ... ... жат жазу ... да қоямыз. Тіпті орыс жазуының арғы тегі ... ... ... ... ... ... барып, жұтқыншағынан бірақ
шықпаймыз ба ... ... те бар. ... ауыз ... ... ... шын бел ... онда ата жазуымыздың көне ізіне қайта түсіп, төл
қалып үлгіні қайта қабыл ... жөн. ... ғана жыл ... ... орала беретін науқанды әліпби айтысынан біржолата арыламыз” деп
ойын қорытады [144]. ... ... ... тұған тіліміздің ішкі
заңдылықтарына сүйенуі, оны ғылыми негізде дәлелдеуі өте орынды. Бүгінгі
латыншылдарымыз ... ... ... ... ғана ... Ә.
Жүнісбеков ана тіліміздің табиғи ... ... ... ... ... ... ойлар ғылыми негізге сүйенгендіктен ешқандай уәж
туғызбайды. Жарияланым ғылыми стильде жазылса да ... ... ... жылы ... ... газетінде соғыс және еңбек ардагері,
филология ғылымының ... Адай ... ... ... ... [145] деген проблемалық мақаласы жарық көрді. Автор ”Латын
әліпбиінің ... ...... Ә. ... мақаласына орай өз пікірін
ортаға салады. Ол “Ең бастысы әрі негізгі ... ... ... ... ... ... ... қазақ үшін қаншалықты қажет
деген мәселе әрбір оқырманды толғандырады, ешкімді де ... ... ... – деп ... ... барша оқырманды толғандырып
отырғандығынан хабардар етеді. А. Есенқұлов әліпби өзгерту ғылымды көшіріп
қондырумен бірдей екенін, халқымыз ауыр ... ... ... ... (1992 ж.) ... ауыстырудың қажеті жоқтығын айта келіп, “… осындай
аласапыран заманда реформа жасап, жұртты әуреге түсіргенше, оған шыққан
мол ... бір аяғы ... бір аяғы ... ... ана ... ... ... келтіру үшін барымызды үйіп ... ... ... ... да ... тіліне дайын тұрған жазу ... Оны ... ... ... ... ... күйзелген халықы әуреге
салуға болмайды”, – деп сол тұстағы халықтың әлеуметтік жағдайын ескеруге
шақырады. ... ... ... ... ... ойын ... үшін әліпби
тарихына үңіледі. 1929 жылы ұраншылдықпен, науқаншылдықпен ... ... ... ғұмыры ұзақ болмағанын, орыс жазуы да халықтың еркінен
тыс кеңес үкіметінің күштеу саясатымен ... ... ... тиек ... ... жазу ... ... пайдасы жоқ деген ойын былай
дәлелдеп, ... ... ... ... ... тіл ... өзіндік қасиеттері жоғала бастайды. Түптің түбінде адам танығысыздай
болып өзгереді. ... ... ... ... ел ... иен ... да
соғұрлым орнықты болады. Ой-пікір орнықпай істе нәтиже, береке болмайды.
Қытай, Жапония, Армения, ... т.б ... ... ... келе
жатқан ұлттық төл жазулары бар” [145].
Автор мақаланы “Бізде әр атқа жүген сала ... ... ... алып, осы үйренген славян жазуының қайырын тілейік. Аталған әліпбидің
кем-кетік кемшіліктерін ... ... ... ... ... ... ... заңдастыру тіл мамандарының ... ... Бұл ... ... деп ... ... “Әліпбиді
өзгерту оңай емес” деген тақырыбы ықшам әрі ... ... ... ... ... ... ... аңдатын тұр. Мақалаға “Қилы-қилы
көзқарас” деген айдар тағуы, ... ... ... ... ... ... Мақалада жалпыға ортақ, қоғамдық-
әлеуметтік мәні бар ... ... ... ... ... ... көрсетіп, өз ұсынысын айтады. Пікірталас туыратын проблемалық
мақалалар жөнінде профессор Т.С. Амандосов ... ... ... өз ... білдіріп, немесе ол жөнінде пікірталастар туатын
проблемалық мақалалар, баспасөзде ... ... ... ... ... [15, 113 б.], – деп ... ... соң әркім әр ... ... ... ... ... газеті де 1990 жылдардың басында әліпби мәселесі ... ... ... ... жоқ. ... газеті еларалық басылым
болғандықтан жартылай төте ... ... ... ... ... ... ... елден ескен жылы самалдай, мәдени -
рухани жаңалықтар жеткізуші өзіндік орны бар, ... ... ... 1976 ... желтоқсан айынан бастап жарық көрген. Осы басылымның
1994 жылғы 21-қаңтардағы ... ... жазу – төл ... [146] деген
мақала жарияланды. Авторы соғыс және ... ... К. ... ... ... ... ... үлгермегенін, 1933 жылы жасы толып мектепке барғанда
латын таңбаларымен сауат ашқанын, бірақ алдындағы ағалары мен ... ... ... хат ... олар А. Байтұрсынұлы түзген әліпбидің
ықшамдығы мен оңтайлылығын үнемі ... ... еске ... ... ... ... жемісті еңбектері мен халқымызың мың жылдық
тарихы осы төте жазумен жазылғандығын айта келіп, “өз ... ... ... ... - ұлттық жазуымыздың негізі - араб ... ... ... еді. Бір ... ... ... төл жазуымыз осы А.
Байтұрсынов графикасы болса екен деп жүр. ... ол ... ... ... өмірін сарп еткен аяулы ғалым еді. ... төте ... ... етіп ... түрде бекітсе болашағымыз тіпті нұрлы ... ... ... [146], – деп ойын қорытындылайды. Ардагер К. Балхаевтің
“ойшылдарымыздың ... ... осы ... ... ... орынды.
Ғұлама ғалымдар еңбектері ғана емес, ... ... ... осы
әліпбимен қаланып, оның алғашқы легі арап таңбаларымен жарық көрген. XІX
ғасырдың аяғы мен XX ... ... ... ... басылымдардың
түпнұсқасымен танысу үшін төте жазуды білу қажет. Бірлі-жарым ізденушілер
болмаса, олардың көбісімен бүгінгі ұрпақ таныс ... Араб ... ... та, ... ... төте ... үйретіп, ұлттық
журналистикамыздың негізін қалаған ... ... ... ардақты борышымыз. “Шалқар” газетіндегі “Жазудың ұлттық
үлгісі” [147] деген мақалада автор осы мәселеге ерекше ... ... С. ... араб ... ... ислам дінімен бірге
енгенін, оны қазақ лайықтап түзген А. Байтұрсынұлының ... ерен ... ... әліпби үйренуге оңай да оңтайлы ... ... ... ... төте ... бір жола көшуді ұсынбай
“Төте жазу өте ықшамды және жеңілірек болып келеді. Көп ... ... ... ... ... білу ... ... деңгейін, дәрежесін
арттырады. Сондықтан халқымыз бірнеше ғасырлар бойы ... ... ... оның негізінде жазылған Ахмет Байтұрсынов жасап берген ... ... ... Бұл ... ... – деп ... ... үйренуге шақырады. Әрине, құптарлық ұсыныс. XX ғасыр басындағы
жазба мұраларымызбен толық танысуға, әлі де зеттелмеген басылымдар ... ... ... жол ... ... шара ... ... ғылымының кандидаты Елторы Жалбағай есімді автордың “Тағы да
төте жазу ... [148] – ... ... ... ... басылымында
“Көзқарас” айдарымен жарық көріпті. ... ... ... ... қабылдамасақ еуропа өркениетіне жете алмаймыз” деген
пікірлерін ... ... Ол ... ... ... ... ... өркениеттің даму қарқыны оның негізгі кіндігі Азияға, оның
ішінде Жапония, ... ... ... ... ... ... бастағанын
көреміз. Бұл елдер латын әліппесін қабылдамай-ақ, біз ... ... ... қол жеткізген. Олардың өздерінің ұлттық мәдениетін
сақтай отырып, қол жеткізген ғылыми-техникалық прогресіне Еуропаның ... ... ... [148] – ... ... да, ... жетістігі адам игілігіне қызмет ету үшін ойлап табылады
емес пе, ондай болса әліпбиімізді компьютерге емес, компьютерді әліпбиге
икемдеген ... ... ... ... ... ... әліпбиін
қабылдасақ, тұған тілімізде баламасы жоқ ғылыми-техникалық терминдер
латынша таңбаланғандықтан, үстем ... ... ... ... енеді,
тұған тіліміз шұбарланып табиғи қалпынан алыстайды. Е. Жалбағайдың ойынша,
біздер кирил емлесіне көшіп қалай орыстансақ, ... ... де ... ... ... бара ... ... Автор әл-Фараби, А. Яссауи, Ж.
Баласағұн, Қ. Жалайыри сынды ғұламаларымыздың ... ... ... жазылғанын айта келіп, араб таңбалары ... ... ... ұсынады. Мақалада автор кеңес үкіметінің түркі халықтарын
латынға, ... ... ... ... үңіледі. Араб таңбаларына
көшуді ұсынған пікірін былай дәлелдеп, түйіндейді: “Жәдит көпшілік ... ... ... ... ынтымаққа жетелейді. Біздің ислам
әлемімен мыңдаған жылдық байланысымыз бар. Араб ... ... ... ... де ... ... араб таңалары елімізге ислам дінімен бірге еніп, өткен ғасырдың
отызыншы жылдарына дейін ... ... ... ... ... ... та халқымыз исламға бет бұрып, көңіл қоюда деп айта
аламыз. Елімізді дінге, имандылыққа шақыру үшін ... ... ... ... ... ... жеткілікті. Бүгінде көптеген жастар
басқа діндерге ... ... ... ... жоқ па. ... ... тарту, үгіт- насихат жүргізу күшті болып отыр.
Араб таңбаларын ана ... ... ... ... А.
Байтұрсынұлының ерен еңбегі жайлы “Жалпы қазақ тілінің ... ... ... ... ... және іс жүзінде қолануға жол
ашқан тұңғыш тіл ғалымы – Ахмет ... – деп ... Қ. ... ... төл ... [149] тақырыпты жарияланымында. Автор ... ... ... ... өте ... ... ... жаппай сауат ашуына мұрындық болғанын тебірене жазады. Отызыншы
жылдарға дейінгі қазақ зиялылары түгелдей осы жазумен ... ... ... ойын ... төте жазуы қазақ жастарын жаппай еңсе көтеріп,
дүниеге ашық көзбен ... ... ... [149] деп ... Әрине,
Ахмет Байтұрсынұлының түзген әліпбиі өз кезеңінде сауат ашу, баспа істерін
дамытқан прогрессивті құбылыс ... ... ... ... ... ... орынды. Алайда, кәзіргі кезеңде төте жазуға қайта оралудың
қаншалықты тиімді екені мақалада ... ... өз ... ... ... жоқ. ... мақалада қаламгер өмір
талабынан туындаған ... ... ... қана ... проблеманың
туындау себептеріне, шешу жолдарына тоқталады. Әрине, тығырықтан ... ... өз ... білдіреді. Өз пікірінің қаншалықты
орынды екенін дәлелдеу үшін қаламгер тарихи деректерге, ұлы ... шет ... ... ... Сонда ғана өзінің ұсынысы
орынды екеніне оқырманды нандыра алады. Аталған жарияланымның осы ... ... ... төл ... ... тақырып жан-жақты ашылмаған.
Ұсыныс бар, оны дәлелдеу жоқ.
Жазушы Бекділда Алдамжардың “Парсылар латынды неге қабылдамады” [150]
тақырыпты мақаласына назар ... ... ... көшу ... ... “жеңілтек бір ұсыныстармен көзге түсіп қалғысы ... ... деп баға ... ... “бүгінгі жазуымыз қазақ тілінің
фонемасын түгел жеткізе алмайды, орыс ... тән ... әріп ... ... ... бір-бірінің баспасөзін, әдебиетін оқи алмайды,
енді сол қателікті жоюдың тура жолы ... ... ... ... ... көшу” секілді пікірлеріне “жылтыр, жеңіл” көзқарас деп баға береді.
Жазушы өз пікірін толығырақ дәлелдеу үшін жазу ... ... Ол ... ... ... ... ... тоқталады. Ежелгі жазуларда
адамзат баласы өз ойын қағаз бетіне түсіруге талпынғанын, бірақ соны
жеріне ... ... ... ... анық ... ... Корейлердің иероглифтерінде фонеманы беруден гөрі, кескін арқылы
ақпаратты білдіру басым екенін айта келіп, – “…Орта ... ... ... ... араб тіліндей, халықаралық эсперанто рөлін атқарған
болатын. ... ... ... ... ... боп ... олардың
жеке-жеке әліппесі пайда болды. Бірақ олардың тілдерінің ... ... ... латын графикасының шама-шарқы жете қоймады. Соның
салдарынан олар екі әріп, үш әріп бір ... ... ... ... ... [150] – ... ... айтуынша, 36 төл дыбысы бар
француз фонетикасын жеткізу үшін 20-дан астам ереже қолданылады ... ... ... бір әріп ашық, жабық буын дейтін жасанды ереженің
салдарынан әртүрлі ... ... ... "ит" деп ... "шошка" деп
оқитын жазу нақ осы" деп ... ... ... ... ... ... аталған қаріптің келтіріп отырған зиянын айтады.
Автор бүгінде ... ... мен ... ... ... ... ... жаулап алып отырған жапондардың иероглифтері оқуға,
полиграфияға мүлдем қолайсыздығын айта келіп, ... ... ... ... көне ... етегінен ұстап отырғандары озғандық па, тозғандық
па? – деген сауал қояды Жазушы “… ... ... де бар. ... ... ... ... ... жеп, ата-баба қалдырған рухани, ғылыми
кеніштен қол үзіп қалмасын ... ...... ... ... ... жаңғыртып, бүгінгі ғылым деңгейінен жетілдіре білмеуі.
Бұл арадағы ең басты мәселе осы екі ... ... ... ... [150], – деп ... ... төрт жүз жыл бойы дүниенің біраз аумағына билігін
жүргізген Османлы ... ... ... ... ... ... қалыса қоймағанын, шет ел агрессорларының саясатының
салдарынан түрік жұрты 400 жыл бойы ... ... ... ... қара үзіп ... ... тиек етеді. “Міне, осы 1928 жылы
Түркиядан басталған әліппені ... ... ... да кеп ... ... де қазіргідей желөкпелер ... Олар А. ... ... тілі фонетикасын түгелге жуық жеткізетін араб әрпінен
бас тартып, латынға ... деп ... [150], – деп баға ... ... жылы ... қаулыны дәлел-дерек ретінде оқырманға ұсынады. Қаріп
ауыстырғанда бүкіл ел ... ... ... ... көп уақыт кететінін айтады. “Біздің халқымыздың шындап сауат
ашып, тереңдеп ... ала ... тұсы ... 50-70 жылдар.
Кітаптарымыздың да молынан жарық көрген тұсы – сол ... Енді ... көше ... ... ... ат құйрығын кеспейміз бе? Шын мәнінде
бүгінгі жазуымыз қазақ тілінің табиғатына мүлдем жат па, дыбыс саны ... [150] – деп ... ... ... ... сауалды қояды.
Жазушы латыншылдардың “орыс әрпіне көшкелі түркі халықтары бірін-бірі оқи
алмай қалды, орыс әліппесі қазақ ... ... ... ... ... дәлелдеріне қарсы дау айтады. Оның ... ... ... ... өзбек, түрікмен әзербайжан, ноғай, башқұрт т.б.
түркі халықтары орыс ... бір ... ... ... ... заманда олардың дыбыс қорын есептей отырып, бірегей әліппе ... да, ... да ... Оның ... ... баспасөзі бір-біріне
еркін тарамайтынын, түркі халықтарының баспасөзін жаздырып ап, ... жоқ ... жазу ... емес. Екіншіден, бүгінгі әліппеміз қазақ
тілінің дыбыс байлығын артығымен жеткізіп отыр. "Ә, ө, ү, ү, қ, ғ, ы, ... ... ұлт ... ғана тән ... аса бір ... дәл ... ... Үшіншіден, бар-жоғы 26 әріптен тұратын латын графикасы
30-дан астам дыбысы бар қазақ фонетикасының бар ... ... ... тағы да ағылшын, француздардың үрдісімен дифтонг, трифтонгтар ойлап
тауып жатамыз ба?, - деп, ... ... ... Баспасөз бетінде латынға
көшуді ұсынып жүрген қаламгерлерге жазушы Бекділда Алдамжар “жоқ нәрсені
сылтау ғып, ... ... деп ... түркі халықтары бас қосып,
бүгінгі әліппедегі дыбыс жүйесін бір ретке ... [150], – ... ... ... айқайшы, аттаншы емес” [35, 228 б.] ... Т. ... ... ... ұсыныс білдіргенде, пікір
айтқанда, өз ойының қаншалықты дұрыс екенін терең ... ... ... дұрыс. Жоғарыда айтылды, журналист өзі ғана қателеспейді,
оқырманды адастырады.
Зейнеткер, еңбек ардагері ... ... ... ... ...
бір әріп бір дыбыс. Дыбыс шығару үшін қосымша таңба шақырмайтын, әріп-
әріпке қосылып сөз ... кең ... ... қай ... сөзі болса да, қаз қалпында ... ... өзін ... ... шарты деп тануымыз керек” [151], – ... ... ... ... ... қажет" тақырыпты мақаласында бұрын пайдаланған
үш әліпбиіміздің техникалық құрамына зер салады. А. Ертұғанның ойынша,
біріншісі, Орхон-Енисей жазуы. Төл ... 33 ... ... ... ... бейнелері бар, олар орта есеппен әр ... ... ... ... ... болғанымен, әр әріпті қолжазба түрде
жеткізу – сурет бейнесін салумен пара-пар, ... ... ... ... ... сай ... араб ... сөзге ыңғайлы 33 әріптен тұрады. Бірақ сөз басы,
ортасы, аяғы болып 105 таңбалы әріп құрайды. Таңба санының көптігі, ... ... ... ... ... айтады. Бұл жерде А.
Байтұрсынұлы ... ... ... және оның ... ... ... ... Аманкелді Ертуған латын әліпбиіне негізделген
әліпбиді жоғарғы екеуінен артық деп бағалайды. Қаріптердің қолмен ... ... ... ... ... ... Латын әрпін алуда өз жобаларын ұсынған Б. ... ... М. ... Б. ... Ж. ... пікірлеріне Аманкелді
Ертуғанұлы қосылмайтынын айтады. “Себебі, әліпби дыбыстарының орынсыз
қысқарып, күзелуі, тегінде, ... ... ол ... ... екі есе ... ... мәндік сапасына қарамай қысқарту – әліпбиге көрсеткен
қорлық, әріп дыбыстың атқарар қызметімен санаспау – тұрпайылық ... ... ... ... ... ... Аманкелді Ертуғанұлы бұл ретте
А. Байтұрсынұлының араб жазуын тілімізге ыңғайлаудағы, ықшамдап, бір
жүйеге ... ... ... Осы ... ... латын әліпбиімен
қоснүктелік, үтір-отырларын азайту – ... ... ... шарты деп табады. Автордың екінші шарты – қос әріпті дыбыстылықты
бір әріппен беру, үшіншісі, бір әріп – нақтылы бір ... ... ... ... А. ... ... аталған шарттарды орындау үшін
сапалы әріптерді таба білу; оны ... ... ... қосу ... ... ережелермен ұқыпты пайдалану қажет. Автор 1928-39 жылғы
латын әліпбиіне 8 түрлі толықтыру ендіреді. Бұл жобада әріп саны ... 1,5 есе ... яғни ... саны ... Жобаның иесі “бір әріп,
бір дыбысты белгілейді, емле ереже заңдылығына жеңілдігі бар” дейді. А.
Ертуғанұлы “бір ... - бір ... ... ... ... ... баса
назар аударады.
Филология ғылымдарының докторы, профессор Сұлтанғали Садырбайұлы
“Реформаға әуесқойлық” [152] ... ... ... ... ... "үй ішінен үй тігіп, әріпті әріпке қарсы қойып, ел
арасын дүрліктіріп жүргендер" деп аңыздағы ... ... ... ... Аңызда аңшы қасқыр көріп, ізіне түсіп қуады. Енді атайын ... ... ... қойып, қарсақтың соңына түседі. Сол кезде іле-
шала түлкі қашады. Сырғабай қарсақты тастай ... ... қуа ... ... ... ... ... ұстатпайды. Сөйтіп жүргенде
астындағы аты құлап, зорығып ... Кеш ... ... Сырғабай ер-
тоқымын арқалап, ауылға әзер жетеді. Автор қазақтардың 100 ... ... ... ... соның салдарынан білім алудың
жалғастық дәстүрі бұзылып, ... ... ... ... ... “кириллица интернетке, компьютерге жарамайды” – ... ... ... ... компьютер және баспасөз
қызметкерлерінің айтуына қарағанда, орыс ... ... ... әрі ... өте ... деп ... дәлел келтіргенмен,
нақтырақ айтпайды. Мақалада республикаға белгілі бір жазушы ... ... ... ... ... ... зорлықпен
енгізілген” деген пікірінің “шындығы бар, ... дәл олай ... деп ... Қай ... қай ... ... автор көрсетпейді. Профессор орыс
оқымыстылары кириллицаны енгізгенде қазақтардың ... ... ... ... ... ... 1861 жылы жарық көрген профессор
Н.И. Ильминскийдің “Материалы к изучени киргизского наречия’ ... ... орыс ... ... ... дәлелдейді. Кітапта Н.И.
Ильминский “қазақтардың сөйлеу мәнерінде әдемілік пен сұлулық басым болады
және қазақ дыбыстары мен орыс ... ... ... ... [152] ... ... 1912 жылы ... қаласында жарияланған А.
Васильевтің “Букварь для киргиз” деген әліппесіндегі “шет ... ең ... өз ана ... оқытуымыз керек, егер оларды
өздерінің ана тілінде оқытпай бірыңғай орыс ... ... онда ... ақыл ойы ... мінезі өзгереді, творчестволық қабілеті
әлсірейді, әрі өздерінің ұлтынан ...... ... ... ... С. ... осы пікірі үшін А. Васильевке “рахмет” айтуымыз
керек дейді. Біздіңше, көрсетілген дәлелдер ... ... ... ... ... дәлелдей алмайды. Жоғарыда архив деректеріне
сүйене отырып, латын таңбаларынан ... ... ... ... тоқталдық. Жалпы халықтың талқысына салмай, халықпен санаспай бас
аяғы 4-5 сағаттың ішінде 5-6 ... ... ... ... ... ... саясатты қазақтарға зорлықпен енгізді демей не дейміз. Ал,
латын таңбаларын қазақ ... ... ... ... ... ... – ашық күштеп енгізді. С. Садырбайұлы
жоғарыдағы ... ... ... ... ... “жалған,
жасанды патриотизм” деп баға береді.
ҚазҰУ-дың профессоры Мырзабек Сапархан "Ана тілі" газетінде “Ахметтің
ақ жолы адастырмайды” [153] атты ... ... ... негізінде
жасалған жобаларға тоқталады. "Жазу ұлттық мәселе. Латын жазуына ... ... ... ... ... тиіспіз", – дей келіп,
интернеттің есігін ... ... жаңа ... деп ... ... ... ... өзіміздің ескі жазуымыз екенін айтады.
Бұл жерде автор орынды дәлелдер келтірген. “Коммунизмге ереміз ... ... ... ... икемдейміз деп тағы қапы қалмасақ
етті” [153] ... Жаңа ... ... жазу ... ... ... ... даңғыл ақ жолына ойланбай-ақ оралуды ұсынады. Профессор 24 таңба, бір
дәйекшісі бар ... ... ... жөн ... Бұл ... белгілі
ғалым Рәбиға Сыздық та 1995 жылдары қолдайтынын ... ... ... университетінің профессоры Н. Жақыпұлы “Түбінде
ежелгі түркілікке көшеміз ... [154] ... ... 1993 жылы Анкарада
өзара пікірлесіп жасаған 28 әріптен құрастырған Ә. Қайдардың “Жаңа қазақ
әліпбиін” мақұлдайтынын ... ... ... көшу ... ... ... ... неге ана тіліміздің ежелгі түркілік әліпбиін ... ... ... ... дей келіп, “... Орхон-Енесей
әліпбиін ұлт жанды ұрпақтарымыз бір кезде жарыққа шығарар. Қытай, Жапон,
Корей ... ... ... ... жарайтынын дәлелдер. Әлемді
мойыңдатар”, – деп Орхон-Енисей жазбаларын жаңғыртуды ... ... ... ... ... ... ... жарыққа
шығару деген – орынды, көкейге ... ... ... ... ... рухты
көтеретін игілі әрекет. Әнес Жақыпұлының бұл пікіріне қосылуға болады.
“Ана тілі” басылымы “Ұстазы жоқ әліпби” атты ... ... ... ... ... ... ... ұсыныстардың аяқ
шетіне журналист Сабыржан Шүкірұлының “Әліпби өзгертуге әзірміз бе?” [155]
деген мақаласын беріпті. Сабыржан Шүкірұлы салмақты ой, ... ... ... ... көшу ... ... ұсыныстар толастамай отырғанын,
көпшілігі бір сарындағы солақай жобалар екенін ... ... ... қазақ әліпбиін компьютерге бейімдеу, кирилшеге қарсылық, ... ... ... аз ... әліпби жасау секілді сарындар өріс
алып отыр. Бүгінгі латыншылдардың ... ... ... болудан қалды” дейді. Кирилшемен жұмыс істейтін Ресей компьютерлері
ешбір елден олқы соғып отырған жоқ. ... де ... ... өзі де
қай ісіңе де жарап тұр. Сонымен қатар, тіпті, интернеттің өзін де ... ... бар, ... ... ... ... ағылшынша,
орысқа орысша сөйлей беретінін айтады. Автор латыншылдардың “латынға көшу
ұлттық әліпбидің ... ... ... ... ... ... қазақтар Ахаңның төтешесінде, Ресейдегі қазақтар кирилшеде қала
береді” деген тоқтамға ... ... ... көшу ... азат болып, орыс тілінің ықпалынан құтыламыз" деушілердікі “жай
далбаса” деп көрсетеді. “Себебі, қазіргі қазақша ... сол ... ... ... ... кете беретін сыңайда. Яғни, ... ... тіл ... ... деп түсіндіреді [155].
С. Шүкірұлы латынға ... ... жоба ... авторлардың
бірқатарының қазақ тілі зандылықтарынан бейхабар, сауатсыздығын орынды
сынайды. Күрделі мәселелер ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан Әліпбиінің Атасы бола қалуға ұмтылғандар
әрекетіне қынжылады. “Жаңа әліпбиде әріп ... ... ... ... ... ... сақауландыра сөйлетуден не ұтпақпыз. Бір
дыбысты екі таңбамен беру үнемділікке жата ма? Кейбір ... ... ... оңайлатқандық па екен?” , – дейді [155].
Автордың ойынша, әліпби өзгертуге себеп деп санағандардың қайсысы
болсын ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ
тілінің орфографиялық сөздігі, соныланған түжырымдары жоқ, көп мәселелері
даулы. Бұл біздің әліпби өзгертуге ғылыми әзірлігіміз жоқ ... сөз. ... ... латынға көшуді халық “кезек күттірмейтін,
бүгінгі күннің басты ісі” санап ... жоқ, ... ... ... науқаншылдық”.
Жалпы публицистердің парасатты пайымдауы, мәселе мәнісін терең талдауы
жайлы Т.С. Амандосов “Оқырмандар бұқарасы публицистен татым, тұшымы мол
шығармалар ... Бұл ... мол ... туса ... өзі ... ... Әлеуметтік құбылыстар мен сан
алуан фактілерді, деректерді пайдаланудың өзі публицистен ... пен ... ... ... 30 б.], – деп ... қарапайым халықтың көпшілігі әліпбиді ... ... ... ... ... ... ... түзеліп келе
жатқан жұрт ұлттық ... ... ... ... С. ... ... ... әліпбиіміз ең жетілген әліпби үлгісі,
мұнда кісіні мезі қылатын ... ... ... жоқ, жазу ... ... ... 42 таңбаны көпсіну орынсыз деген ойларды айта
келіп, мақаласын “Асығыстық – шайтан ісі, ... ... ... ... Көшкендердің де бастарына ерекше бақыт ... ... Кінә ... ... әсірешілдіктен болып келеді дегенді айтады.
Салиқалы ой, салмақты шешім деуге болады. “Ұлттық түбегейлі ... көп ... ... ... ... ... берсек, ешнәрсені
байыз таптырмай, дамытпай сорлатарымыз анық” [155], – деп ... ... ... деректер келтіріп, ойын салыстыра дәлелдеп,
тақырыпты жан-жақты талдайды. Салиқалы ой, парасатты пікір айта ... ... ... салмақты пікір, қорытындыланған ой, биік идея жату
керек десек, бұл үшін ... ... өзін ... ... ... ... болуға, тиісті адамдармен жүздесіп, сөйлесуге, қажетті
факт, деректерді жинауға міндетті”, – деп көрсетеді [61, 124 б.]. ... тіл ... ... зерттеп жазып жүрген ғалымдарымыздың бірі.
“Ана тілі” басылымында “Пікірталас” айдарымен әліпби туралы ұсыныс айтушы,
пікір ... ... ... ... ... ... ... мәселесін жетік білетінін мақаладан
аңғарамыз.
“Латынға көшеміз деп даурығудың қажеті ... Ұзақ ... ... өз ... өз ... бас ... соншалық не күн
туды басымызға?”, – дейді жазушы Бексұлтан Нұржекеұлы “Жаңа жазуға көшу ... ... ... мақаласында [156]. Автор “… латынға көшеміз
дегенше, кирилл әліпбиінің ... де қате ... ... ... дегенді айтады. Филология ғылымының докторы Сапархан Мырзабек
секілді “Жат бір дыбыс тілді ірітеді” деген қағиданы ұстанғаннан гөрі, ... ... ... ... ... ... ... [156] дейді. Автордың
ойынша, тіліндегі ... саны аз ... тілі ... бай болады.
Сондықтан тілімізде қолданылып жүрген, қалыптасқан дыбыстарды ... ... ... – ол да тілге жасалған ... ... ... ... 28 дыбысқа 28 таңба алынатын Ә. ... ... ... ... компьютер жүйесіне жығып берген 10 әріптің
асты-үстіне, соңына қосымша таңбалар (нүкте, үтір, сызықша) ... ... ... ... ... Мырзабектің ойынша, құйрық, жалдан құтылудың жолы – ... ... ... ... жаратумен қатар, профессор кірме сөздерді
жаншып, кеміріп, өз тіліміздің қалпына түсіріп алу керек.
“Ана ... ... ... бір ... ... күні ... ... әліпби мәселесіне қатысты пікір білдірген мақалаларды топтастырып
береді .Бұл ... ... ақ ... ... ... дұрыс, кімнің
бұрыс пікірде екенін ажыратуына мүмкіндік беретін ұтымды тәсіл. Газет 2002
жылғы 18-шілдедегі ... ... ... ... кім айтады” деген
бас тақырыппен бірнеше авторлардың мақалаларын ... ... ... Сәбитұлының “Қате жолға түспейік” [157] атты мақаласы.
Автор бүгінде латын таңбаларын “… өркениетке жету көзі, ... деп ... ... “латыншылдарымыздың” пікіріне қосылмайтынын
айтады. Ол “… не ... ... ... ... ... ... ... деп келеді. Бәрінен де бұрын, біз сөз ... ... ... іс ... өз ... мүддесін аяққа
таптап, біріміз орыс отарлаушыларының, біріміз Батыс басқыншыларының
сойылын соғып отырғандығымызды сезінбеудеміз”, – ... [157]. ... ... ел ... ... ... өз ... таңудағы мақсаты
біріншіден, сол халықты өзінің жазуы арқылы ... ... ... ... ... бақилық қамытын кигізу. Қысқасы, орыстың жазуы
халқымыздың басындағы бодандықтың ... Ә. ... ... топ әліпби
өзгертудің өмірлік қажеттілік екенін өте жақсы ... ... ... оны ... ... қажеттігімен шатастырып алады.
Автор латын әліпбиін қабылдау деген ұғым ... қате ... оның ... ... ... “… өйткені латын жазуы
біріншіден, жаратылысы бөлек, бөтен жұрттың ... ... ... ... ... бұл бағдардағы ағайындарымыз, біріншіден, әрбір
халық өзінің төл жазуын пайдалану дұрыс дегенді ... ... ... ... ... ... толық үстемдік жасауға бағытталған
басқыншылық саясатты ... ... ... жазу ... ... ... ... “… жат
жұрттың жазуын еш бір халық ... өз ... ... оны не
шетелдік басқыншылық жолмен немесе билік басындағылар бюрократтық тәсілмен
таңады” ... ... ... ... бар. Жазу да тіл ... әр ... ғана тән, ... тіршілігінене, салт-анасына, болмыс-құбылысына
сәйкес пайда болып, дами түсетін, ... ... ... ... ... ... Бірінші тарауда айтылды. ... ... ... ... жат, ... ... ... ашық айтқан.
Ажыхан Сәбитұлының пікірінше, латынға көшсек біріншіден, Батысқа
рухани және саяси тұрғыдан тәуелді боламыз. ... ... ... еселеп, тұралаған тұтынушысына айналамыз. Батыстың ... ... ... Егер ... ... ... жазуын қабылдаса
төрткүл әлем батысқа құл болады.
Әрине, идеологилық ... ... ... ... ... ... Автор латын жазуынан, батыстан тегіннен-тегін үрейленіп отырмағанын
түсінуге ... ... ... ... ... ... көшпейінше
компьютер ешқашан қазақша сөйлемейді”деген пікірлерін жоққа шығарады.
Автор “… бұл енді арамза молда болу. Шын ... көне ... ... ... ... қиналмай шеше аламыз” дейді. А. Сәбитұлы “ұзын сөздің
қысқасы, латын жазуын ... ... ұғым ... деп баға ... ... ... қай әріп ... мақала аяғына қарай былай ... ... көз ... ... ... ... биік болар
еді. Ұлттық жазуға көшу , халқымызға сөз жоқ өте ... ... ... ... ... ... деп күлетін, асығыс латынға көшіп, қатты
қателесіп отырған түбі бір түрік халықтары алдымызға келіп бас иеді. ... ... ... ... ... ... екенін мойындап, қазақ тілі
түркі халықтарының ортақ тілі ... ... [157]. ... ... ... ... А. ... бұл пікіріне қосылуға болады. Руника
яғни бабатүрік төлтума ... алар ... әлем ... ... ... ... дамып, қалыптасқанын, отарлаушы елдердің жойқын
күшімен төл жазуымыздан адасып қалғанымызды дәлелдер едік.
Мақалада тың ойлар, орынды ... ... ... жеткізіледі. Автор
сөйлемдері әрі қысқа, әрі нұсқа. Шұбалаңқылыққа ұрынбайды.
Мақала жанрын зерттеуші орыс ғалымы Д.Г. Бекасов проблемалық мақаланың
ерекшелігі жайлы былай дейді: “Мұндай ... ... ... ынталылықты,
батылдықты, біржақтылықты талап етеді” [12, 194 б.]. Әрине, проблемалық
мақалада автор өзі көтеріп отырған ... ... ... ... ... ... танытпаса, ондай мақаланы жазудың да қажеті
шамалы. Проблемалық мақала бойында ғалым көрсеткен ерекшеліктер жоқ ... ... ... сөз, арзан ақыл айту ғана болып қалары сөзсіз.
Жоғарыда біз ... ... ... кою, оны ... ойды ... мәселені шешудің жолдарын көрсету секілді проблемалық ... ... ... ... ... жанр ... ашылған. Жанр
табиғатын толық ашу, ширақ та ықшам жазу ... ... ... ... ... ... көшу баянсыз тірлік” деген
тақырыпта Жандос Асановтың мақаласы жарық ... ... ... алфавиттен
латынға негізделген алфавитке көшуді қолдайтындардың келтіретін ... ... – деп баға бере ... өзі ... “Ең ... ... қазақ әліпбиінде 42 әріп бар, компьютерге икемсіз.
Шынын айтсақ, бұл ... ... ... ... ... ... тапсырыс беру керек, ал білікті программистер ... ... бере ... Бұл ... ... асатын және жүзеге асып
жатқан іс. Қазақ тілінде қызмет атқарып жүрміз. Ал, компьютер мамандары
қазақ тіліндегі программаларды жетілдіріп, одан әрі ... ... ... ғылым жетістіктері әлемнің кез-келген ... ... ... мыңдаған қытай ироглифтері, алма кезек
қолданылатын ... қос ... ... ... қарай әрпі төрт түрлі
жазылатын арабтың әліпбиі әлдеқашан икемделген”, – ... ... ... ... ... ... ... екінші уәжі,
қазіргі әліпби қазақ тілінің дыбыстарын дәл я дұрыс бермейді-мыс. ... ... алға ... адамдар бірде-бір мысал келтірмейтінін ... ... оның ... қазіргі қазақ алфавиті нағыз еш міні жоқ
алфавит. Ол бүгінгі ... ... ... ... тілінің фонетикалық
жүйесін жан-жақты елеп, ескеріп жасалған алфавиті ешбір қиындықсыз ... ... ... ... ... алпыс жыл ішінде осы әліпбимен қазақ
тілінде орасан зор құндылықтар дүниеге келді. Кейбір тілдердегі сияқты
жазылуы мен айтылуы ... ... ... ... жоқ. Мысалы
ағылшын тілінде әр сөздің транскрипциясы бар” деп баға береді.
Латыншыларымыздың латын әліпбиі шет тілін ... ... ... ... тигізеді деген пікірлеріне қатысты автор
төмендегідей ... ... “… Мен осы ... 24 ... Егемен
Қазақстан газетінде жарық көрген мақаламды бұның қате түсінік екенін
айтып, қысқаша латын мен ... ... бір ... ... ... Әсіресе, қазіргі қазақ тілінің тасы өрге домаламай
тұрған кезде латынға негізделген әліпбиге көшу деген ... шаш ... бос ... Бұл ... ... ... не ... әпермейді, не
имиджін түземейді. Келер ұрпақ соңғы ... жыл ... ... дүниелерден
қол үзеді, қазақ тілінің іс қағаздарын жүргізуде айналымға ... ... ... қазақ тілін білетін жұрттың өзі үлкен қиындыққа ұшырайды,
ал білмейтіні мүлде теріс айналып кетеді” [158].
Ж. Асанов ... ... ... баспасөз бетінде мақала жазушыларға
қатысты орынды сын айтады. “…Көшудің себептерін халыққа ... ... адам жоқ, ... ... ... ақылға сиымды ештеңе айтылмайды. Бір-ақ қарғып мінеміннің аяғы оңбай
мертігу екеніне көз жететін уақыт ... емес пе”, – деп құр ... ... ... ... жазыла салған науқаншыл мақалаларды тілге
тиек етеді.
Өтірік ... ... ... ... пікірталасқа тіл білімінен
хабары бар, хабары жоқ азаматтар да атсалысып ... ... ... екен деп ... ... таяз ... оқырманның басын
қатыруда.
Ж. Асанов басқа қаріпке ... деп ... ... ... ... жаңа ... ... жасап, тілде талай жыл
қызмет еткен ... ... ... ... ... кемшіліктерді
түзетіп, бір жүйеге түсірейік дегенді айтады. Бұдан әрі қарай автор қазақ
тілінің ... ... ... ... ... ... ғылыми
тұжырымдар жасайды.
Автор мақаласында терең талдау, ғылыми пайымдаулар, нақты ұсыныстар
мен дәлелді ... айта ... Сөз ... ... ... ... ... “Латынға көшу – баянсыз тірлік” [158] деген тақырыбын ықшам
әрі жинақы етіп алған.
"Мақаланың ширақ, шымыр, қысқа жазылғаны, қиын ой ... ... аз ... ... ... ... ... үлгергені лазым" [61,
126 б.], – деп Т. Қожакеев айтпақшы, аталған мақаланы “ширақ”, ... ... ... келеді.
“Жас Алаш” газетіне “Көзқарас” айдарымен “Бір академиктің, бір мүдделі
топтың айтқанымен тіл мәселесі шешілмейді немесе тағы да ... ... ... ... ... ... ... көрді. Жарияланым
авторы Серікбол Қондыбаев та ... де ... қиын ... ... ... ... Алаш” газеті былай түсініктеме беріп өтеді:
“Былтырғы жылдың басында Елбасының теледидар арқылы ... ... ... ... ... ... көшіру мәселесіне қатысты айтқан
сөзі 90-жылдардың басында көтеріліп, артынан ... ... ... ... күн тәртібінің алдыңғы қатарына шығарғаны айқын. Осы ... ... ... ... мәселесінде әлденеше түрлі ұсыныс айтылып
жатыр”, – дей келіп, осындай ұсыныстарды қарастырып, саралайтын бір
жауапты ... ... ... ... ... ... мәселе
көтеріп отыр. Әліпби мәселесімен айналысып, баспасөз бетінде жарық көрген
пікірлерді саралайтын бір мекеме немесе ғылыми орталық ... ... да бұл ... айналысатын ешқандай орталық жоқ, айтылған
орынды пікір, ... ... ... жатқан секілді.
Басылымдағы “Бір академик, бір мүдделі топтың айтқанымен тіл мәселесі
шешілмейді” деген проблемалық мақала авторы Серікбол Қондыбаев ... ... ... тек қана орыс ... ... ... – бүгінгі қазақтың әдеби тілінде өз тіліміздің ережелері көп
жағдайды орындала бермейді” [159], – ... ойын ... ... ... ... ... жазуының негізгі принциптері қандай және олар ең
алдымен неге сүйенуі тиіс деген ... ... ... ... ... “Ең ... тірек қазақ тілінің пайда болғаннан бергі заңдылықтары мен
ережелері қазақ тілінің табиғи заңдылықтары толықтай және ... ... ... ... ... ... тіліне тән бастапқы, абсолютты
үндестік ... ... ... Кез-келген, мейлі өзіміздікі,
мейлі шет елдікі ... ... ... ... ... ... ... тиіс” [159], – дейді.
С. Қондыбаевтың ойынша, тіліміздің табиғи ережелерін қатаң сақтайтын
жазу – ... ... ... ғана. Араб, латын, кирилл
таңбалары тіліміздің ... ... ... ... келе ... ... латыншылдарымыздың “жазу ортақ болса бірінің жазуын
екіншісі оқиды” деген ... ... ... Ол “… бір ... ... ... ... норвег, иссланд, дат, ағылшын тілді
жұрттар бір тілде сөйлеп отыр ма?” – деген уәж ...... ... С. ... “Енді интернет –
компьютермен ортақ түркі жазуы туралы бірер сөз ... ... ... ... яғни қазақ тілінің компьютер ... ... ... оған дау жоқ, ал ... – түркі халықтарының ортақ жазуы (латын)
– жеке тілдің тағдырын аяққа басатын, тілді іштен ... ... [159], ... ... білдіреді.
Мақала қорытындысында автор қазаққа тек өз тілінің о баста қалыптасқан
жөн жосығына сай жаңа жазуын қалыптастырып, өз тілінің проблемаларын ... жазу мен ... ... ... сай ... алу ... ескертеді.
Автордың орынды пікірлерінен туған тіліміздің табиғи қалпын ... ... ... аңғарамыз. Әліпби таңдауда тіл табиғатымен тазалығының
бәз қалпын бұзбауды негізге алуды ұсынуы тілге деген сүйспеншілігі мен
жанашырлығы деп ... ... ... ... әліпби мәселесі бір академик
немесе бір мүдделі топтың сыбағасына ... ... ... ... шешу қажеттігі айтылады. Проблемалық мақала жанрында жарық көрген
жарияланымның көтерген ... ... де ... автордың пікірі мен
ұсыныстары көкейге қонымды әрі орынды. Сөйлемдері анық, ... ... Тек ... академик, бір мүдделі топтың айтқанымен тіл
мәселесі шешілмейді” [159] деген тақырыбы шұбалаңқы. Мақала ... ... ... ықшамды болғаны дұрыс. “Тақырыпқа үшінші бір қойылатын талап, аз
сөзбен көп ... ... ... ... ... ... ... да қолайлы. Оларды жақсы әріптермен көрнекті беруге мүмкіндік
туады. Қысқалық сонымен ... ... ... тез ... [35, ... – дейді баспасөз зерттеушісі К. ... ... ... ... ... қоя білу де ... ... қажет етері сөзсіз.
Тәуелсіздік алғаннан кейін, салт-санамызды, әдет-ғұрпымызды жаңғыртып,
тарих беттерін қайта ... ... ... іздестіріп, соны
қадірлеп-қастерлеуге бет-бұруымыздың нышаны байқала бастады.
Әсіресе баба ... ... ... ... ... етіп
қалдырған жазба мұралары әлі де толық зерттеліп, тиісті бағасын алған ... ... ... ... ...... байлығымыз”
[160] тақырыпты мақалада осы мәселе сөз болады.
Автор Қ. Жамалов: “ХУ-ғасыр ортасында өз алдына тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... өз дәрежесінде
зерттеліп, бағаланбай келе жатқан оның рухани өмірінің қомақты ... ... ... дей ... евроцентристік көзқарас тұрғысынан “қазақта
жазу, сызу болмаған” деген пікірді жоққа ... оны ... ... ... Ә. ... еңбектеріндегі деректерге жүгінеді.
Қазақстан жерінде үш кезеңдегі эпиграфикалық ескеркіштердің ... ең ... ... ... ... ғғ.) ... екіншісі
қыпшақ, оғыз, қаңлылар уақытына, үшіншісінің қыпшақ-қазақ (ХІІІ-ХІХ ғғ.)
уақытына жататынына, олардың әлі де ... ... ... ... ... ... ерте ... күні бүгінге дейінгі рухани
болмысын зерттеп, ол үшін бұрыннан бар болса да жете мән ... ... ... ... ... ... жинақтай, өңдеу,
қалпына келтіру келелі мәселе екендігі ... ... ... рухани байлығы – жазба деректерін өз деңгейінде көрсете білу
ғалымдарымыздың бүгінгі ... ... ... ... тиіс” [160] деп
тұжырымдайды.
Иә, автор орынды мәселе көтіріп отыр. Бабаларымыз тасқа қашап ... ... жыр ... баға ... асыл ... ... ... қадірлеп қастерлеу ұрпақтар борышы. Ежелгі түркі жазуын жан-
жақты ... ... ... мақалалар жазып жүрген бірден-бір қаламгер
филология ғылымдарының кандидаты, доцент ... ... ... ... ... руна ... мемлекеттігіміздің рәмізі” [161] деп
аталатын мақаласында ХХ ғасырдың басында кеңес ... ... ... деп ... ... жүргізгенін, ондағы басты ...... ... ... мен ұлыстардың тілдерінің қолданыс ... ... тіл – орыс ... ... ... ... айтылады.
Автор ана тілімізді ғылыми жүйеге түсіруде Ахмет ... ... ... ... Халел Досмұхамедұлы сынды ... ... ... еске ... Қаламгер түркі халықтарының бір-
бірінен ыдыратып, тарыдай шашып ... жазу ... ... ... ... ... ... еске алып, өткеннен сабақ алуды
ескертеді. Қаламгер “Егер біз латын графикасын таңдап, оған ... ... бұл – ... ... бәзбіреудің мүддесі тұрғысынан
дегеніне еріп, ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстауына көнетін ... ... өз ... ... ... зиялыларымыздың
әзірге қаперіне кірмеуі өкінішті. Демек, графикалық тіл – ... ... ... ... ... – деп баға ... Ғалымның әліпби таңдауда байырғы түркі жазуына табан ... ... ... ... ретте ежелгі түркі жазу өрнегі – ... ... ... ... ... ... конструкциялық құрылысы, сөз
жасам пішіндері, сөз тудыру ... ... ... ...... ... ... ұқсамайтын грфикалық дизайны байырғы
түркілердің тарихи жыл санауға ... ... биік ... УІІІ ... арабтың жойқын шапқыншылығынан еріксіз тірідей
ажырап қалған ата-баба жазуын өз билігіміз өзімізге тигенде, жалтақтамай,
жатырқамай ... ... ... ... ... ... рухани
соны тынысымызды ашып, патриоттық сезімімізді қоздырар, күллі түріктің
айдынын асқақтатып, басын ... бақ ... ... ... [161], – ... ... ... ежелгі жазбаларын жаңғыртайық деген
пікірінің маңызы зор. Ұрпақ тәрбиесіне әсері мол. ... ... ... оятуда, ата-баба дәстүрлі жазуын бүгінгі ұрпаққа дәріптеудің мәні
тереңде жатыр. Автордың тілімен ... ... ... руникалық жазу біздің
өркениет тарихымыздағы орнымыз айғақтайтын адамзат ... ... ... ... ... ... ... көшуді қолдайтындардың көпшілігі ... ... ... ... Жапония компьютерге қолайлы
екен деп латын таңбаларына көшуі мүмкін ... ... төл ... ... мемлекетін алайық. Жазу таңбаларын компьютермен
байланыстырушылардың дәлелдері орынсыз екені ... ... жазу ... сөз ... бүгінгі заман талғамына
жарамсыз, ескірген деген пікірлер айтылуда.
Бұған Аманқос Мектеп-тегінің берер жауабы мынадай: “…әрине, ... ... ... ... ету – бүгінгі күн ... ... ... ... ... ... ... шараларынан
өткен соң ғана реалды. Ата мұрасын қастарлеп, қадірін ... ... ... ... Төрт ... ен ... ... қарындастарының
кіндігінде орналасқан қара шаңырақ – қазақтың төл мұрасын иеленуге тарих
мүмкіндік беріп тұр” [161].
А. Мектеп ежелгі түрік ... ... ... қана ... ... ... ... ғылыми-мақалалар жазып жүрген қаламгер. Оның
“От. Отбасы. Отан.” [162], ... ... ... ... ... ... құпия ілім” [163], ”Әліпби-ұлттың рухани келбеті” [164]
сынды ғылыми ... ... ... ... таңбалары жайлы
ғылыми талдаулар мен тұжырымдар жасалады.
Т. Досанов, Ә. Жүнісбеков, А. Сәбитұлы, М. ... ... ... ... төл ... ... ... руника
жазбаларын зеттеп, зерделеп баспасөз беттерінде ғылыми ... ... ... ... ... ... ... Көне түркі жазбаларының бүгінгі ұрпақтық патриоттық сезімін
оятатын, халқымыздың абыройын асқақтататын ... де ... ... көз ... болмайды. Ғалым А. Мектеп “Руника жазуын, яки бабатүрік
төлтума жазу нұсқамызды алар ... ... ... ... араб т.т өңге
жұртқа мәдениетіміздің ежелден дамығандығын іс жүзінде дәлелдейміз. Өзгеге
жалтақтаған құлдық мінез-құлықтан құлантаза арыламыз, ... ... мысы ... бабалардың рухы желеп-жебейді” [164], –
дейді. Түркі халықтарының ортақ игілігі саналатын ежелгі руникалық ... ... ұлт ... ... ... ... түскені
белгілі. Бабатүрік төл жазуымызды зерттеп, оның құндылықтарын бүгінгі
ұрпаққа ұғындыру түркітанушы ғалымдарымыздың парызы болса, ... ... ... бүгінгі баспасөзіміздің борышы.
Қазақстан Халықтары Ассамблеясынан кейін «Ана тілің басылымы екі
пікірдегі екі қаламгердің ... бір ... ... ... оқырман назарына ұсынудың ең оңтайлы ... ... әр ... ... бергеннен гөрі, бір санына ... ... ... ... ... екі автор дәлел-
дәйектеріне қанығуына, мәселенің ... ... ... ... «Ана ... басылымының «Елбасы және ел мұратың ... ... қос ... бірі жазушы Бегулләһ Ә. ибн Алдамжар ... ... ... көше ме?ң [165] деп ... ... мақаласын:
«Бұған менің беретін жауабым қысқа: олар латынға өлді көшпейді. Мұның
себебі тереңде ... ... ... ... ... себептерге
тоқталады. Оның ойынша, бұл ел өздері қолданып отырған араб ... ... ... ... ... бұл ... рухы ... дінге
берік. Ислам дінімен тығыз байланысты, Қасиетті ... ... ... ... ... ... ... емес. Жазушы қазақ халқының өткен
ғасырдың отызыншы жылдарында араб таңбаларын ... ... ... себебін «... бәлшебектердің бізде орыстандыру саясатын тездете
жүргізуіне ең басты мәселе болдың [165] дейді. ... ... қай ... ... ... ойын ... болады. Бұл
мәселе жайлы зерттеуші: «В ... ... ... ... ... ... с формирования главной мысли (главного тезиса) которую
далее автор будет ... как в ... так и в ... в ходе всей ... компанииң [135, 164с.] , – дейді.
Демек, кіріспесінде айтылған ойды, мақаланың өн бойында ... ... өз ойын ... ... ... полемикалық мақала құрылымына тән
құбылыс.
Полемикалық мақалаға ... ... ... ... өз ... ... ... біз нысанаға алып отырған полемикалық мақала
авторы жазушы Бегулләһ Ә. ибн Алдамжар әл-Дөйтидің өзі ... ... ... ... талдау барысында, тәржімә, оқулық шығару
проблемаларының басын бір-бір шалып, ойын ... ... ... бір
ойын екі рет қайталайтын тұсы да жоқ емес.
Полемикалық мақалаға тән тағы бір ... ... өз ... дәйектей отырып, оппоненттердің көзқарасын теріске шығару. Бұл
мәселе қаламгер Бегулләһ Ә. ибн ... ... ... ... ... «... бұл арада ағылшынша әріп ... ... т.б. тез ... ... кете қоямыз деген пікір тайыздық
емес пе? Ау, оны ... ... ... ... ... ... ... жоқ па? Әлде біз тағы бүгінгі геосаяси хал-ахуалды
пайдаланып, АҚШ, Ватикан, қала берді «Майкрософтардыңң жүргізіп отырған,
ел-жұртты ... ... ... ... ... ... ... мақұл көреміз бе?ң [165].
Жарияланым қорытындысында пікірталасушы өз ... ... ... ... « Мен қалай дегенде де, ... ... жаңа ... бір дыбысын да өзгертпей өрнектеп, тамаша қалпында
жеткізген араб жазуына көшкенді хош ... ... ... ... боп ... рас ... күндердің күнінде ата
бабамыздың ең алғашқы қасиетті ... ... ... ... бек ... ... ... ғана біз үш төрт ұрпақтың басына
қатты сын боп түскен әліппе өзгшерту дертінен құтылып, «Қазақстан латынға
көшеді ме?ң ... ... ... ... тарс ... ... ... [165].
Елбасы, үкімет тарапынан шыққан қаулы, ... ... ... ... ... ... жарық көрген мақаланың арқалар
жүгі жеңіл емес. Алайда, полемикалық мақалалар ішінен, өз пікірін ... ... ... ... ... ... орын ... пікірталастың
туу себептеріне үңіліп, оны оқырманға түіндіріп, мәсенің саяси-әлеуметтік
астарына, ... ... ... ... ... ... да ... «Ана тілің басылымының белді де, ... ... ... ... емес, байсалдылық керек ісң [166] тақырыпты
мақаласында полемикалық мақаланың осы сипаты басым. ... ... ... ... ... ... ХІІ – ... айтқан
сөзін мұқият оқып, зерделегенін айта келіп, Елбасының «Мемлекеттік ... ... ... ... көрсету саласында, құқық қорғау
орғгандарында немесе сот саласында, жұмыс істеу мүкін болмайдың деген
сөзіне ... ... көшу ісін ... ... іске көшу деп ... Ал, ... ... көшуне қатысты айтқан ойын жете түсінбей,
мәселенің мәнісіне бармай, даурықтырып, ұрандатып ала ... ... ... ... «... бұл ... ... алға ... « ... Мамандар жарты жыл ... ... ... ... шығуы тиісң және «... асығыстыққа бой алдырмай, оның прюстары
мен ... ... ... ... ... міндет. Ал, кеттік деп
отырған жоқ, ... ... ... ... деп ... бұл істе ... ұрандамай, алдымен байыпты зерттеу жасап, ... ... ... [166] ... оймен қаламгер тақырыпты дамыта түседі.
Мақаланың сәтті шығуы, оның мінсіз құрылымы мен автордың тақырыпты жүйелі,
тартымды дамытуына да байланысты. «Тақырыпты дамыту ... ... ... жүйелей бір ізге келтірудейтін болсақ,
мазмұны нәрлі, дәлелді оқушыны белгілі бір мақсатқа, келелі іске ... ... ... ... деп ... ... жанрларың[8,
140б.] деген еңбекте. С. Шүкірұлы ұлт әліпбиін ауыстыру – жеңіл желпі
нәрсе емес ... ұлт ... ... ... ... Әліпби
ауысқаннан кейін туындайтын бірқатар проблемаларға тоқталады. Латын
жазуына көшудің тиімді-тиімсіз ... ... ... тіл ... біліксіздік танытып отырғанын сынайды. «Сын түзелмей, мін
түзелмейдің дейді халқымыз. Өткір сын ... ... де ... Айтылған сынға үн қататын, кемшіліктің түзетілуіне, нақты ... ... ... ... да жоқ. ... ... ... фактілерге қарап, дәуір үні, өмір айнасы, қоғамдық сананың
қозғаушы күші журналистиканың пәрменділігін жоқтығына ... ... ... « ... ... латын таңбасына көшіруден атақ- марапат, табыс
көзін іздеушілердің де құлақтары қылтияды. ... ... ... қалтасының аузын бейімдеп жүргендер де сезіледің дейді.
Қаламгердің ойынша, Елбасына біржақты емес, ... оң ... ... әділ ... ... ... ұсыныс айту керек. Әліпбидің
құрылымы, дыбыс саны, әріп саны, ... ... емле ... жан-жақты
талқыланып, ғылыми жүйеленуі қажет. Автор, бұл мәселеге «белсенділік емес,
байсалдылық ... ісң ... ... С. ... ... ... қонымды, көптің ойын талайдан мазалап жүрген сауалдарға қозғау
салып, шешен тілмен, шебер ... ... ... тақырыпты ой елегінен
екшей өткізіп, сараптай-талдайды. Тұтас мазмұндағы ... ой, ... ... ... ... ... байсалдылық керек ісң тақырыптың өзі-
ақ, «шаш ал десе бас алатындарғаң, арзан абырой жинауға ұмтылғандарға,
бақай ... ұпай ... ... ой ... бұл ... пен ... ... екендігін ескертеді. Автор «кездеседі,
табыладың деген қаламгерлер ... жиі ... ... ... деп, ... ... ... деген ұғымды «қалтасының аузын
бейімдеп жүргендерң деп образды, бейнелі ... ... ... ... ... тұр. ... ... жайлы «публицистикалық
стильде көркем сөз тәсілдерінң тәсілдерінің барлығы – ... ... ... мен ... ... ... ... сонымен
қатар тілдің эмоционалды элементтері және сөзді образды ... ... ... тән ... да ... ... [167, 109 б.].
Қоғам дамуына қарай, баспасөз жанрлары да түрленіп, дамып отырары
ақиқат.Оқырманға ұсынылу формасы, ... ... ... ... стиль де бүгінгі оқырман психологиясына сай ықшамдалып,
жұмырлана түскендей. Әрине бүгінгі оқырманға жалпылықтан гөрі нақтылық,
шұбалаңқылықтан гөрі қысқалық, ... гөрі ащы ... ... ... ... орай ... ... аз сөзбен көп ойды меңзеу,
теңеу, ... ... ... сынды тәсілдер жиі көрініс береді.
Т.С. Амандосов «Проблемалық мақаланың тілі ұғымды және жатық ... ... рухы да ... және ... боп ... ... [15, ... , – дейді.
Қазақстан халықтары ассамблеясындағы Президент мәлімдемесінен кейін,
қазақ баспасөзінің бетінде, латын таңбасына көшуге ... ... ... А. ... ... « полемикалық мақалаларң көрініс
берді. Зерттеуші полемикалық мақала мәтіні автордың негізгі ... ... ... ... ... ... ... мәтінінде автор
өз ұстанымын дәлелдейдің [135, с. 164] десе, «Ана тілің ... ... [168] ... ... ... «Қазақ тілің қоғамының
төрағасы Э.Төрехановтың мақаласы да әліпби мәселесіне қатысты ... ... ... «Әліпби біреулер үшін тарих төріне
шығудың ... ... Енді ... бұл ... ... ... ... тіл арқылы үшке бөлініп отырған қазақ
халқының ... ... ... ... зиян ... ... ... әдетке салып жүрң, – дей келіп, латын әліпбиіне ... ... уәж ... Қарсыластардың пікірін өз дәлелдері
арқылы жоққа шығару полемикалық мақаланың бірден бір ерекшелігі. ... ... А. ... « ... автором цель полемичесской
статьи, как правило представляется ему двоякой. Во-первых, он видит перед
собой ... ... свою ... ... по спорному вопросу,
показать свое видение пролемы, причин ее ... ... ее ... А ... ему ... ... позицию своего оппонентаң [135, с. 163].
Мәселен «Түбегейлілікті ... ... ... ... ... , яғни ... халықтар біріңғай латын әліпбиіне ауысса,
бірінің жазуын екіншісі ... оқу ... ... мен халықтар жақындай
түседі деген латыншылдар ... ... уәж ... ... түркі әлемін
құрайтын халықтар мен ұлыстардың бір-бірінен оқшаулануының басталғанына
сегіз жүз жылға жуықтады. Табиғи түрде бұл ... ... ... тұтқасы – негізгі кәсіптерінің айқындалуына, қоңсы қонған
елдермен аралас-қораластығына ... ... ... ... озған сайын бір-бірінен алшақтай түсті. Яғни ... ... ... ... ... бола алмадың. [135, 163 б.] Қаламгер
латын ... ... ... туыстас халықтар ел экономикасына ... ... ... ... есепке алмады, соның салдарынан
ол республикалардың атқару орындарында кириллица мен латын ... ... ... ... ... ... әңгімеге арқау етеді. Олардағы
әліпби өзгерісі банк, салық, кеден, сыртқы қатынас, ... ... ... ... ... да ... қиындықтар тудырғанын бандай келіп, «Яғни
латын әліпбиі адамзат өркениетінің шамшырағы, басты белгісі деген үміт те
көмескі тарттың ... ... ... ... ... халқылның әліпби ауыстыру кезеңдеріне тоқтала
келіп, « өзге ... үшін ... ... жақсылықпен астасып жатуы
мүмкін. Ал, қазақ халқы үшін әліпбиді ... ... ... ... ... ... жадынан айыру, өркениеттен барынша кенжелетудің
тетігі де болдың сынды ой түйеді. Полемист « ... латынға ... орыс ... ... ... ... ... ... қарсыластарының көзқарасына,
«Бүгінгі сайрап тұрған әліпбимен қазақшаны үйренуден жалтарып жүрген
барлық ... ... ... жаңа ... ... соны сыныққа
сылтау етіп қазақшаны үйренуді және 20-30 жылға ... күш ... ... ... [168]. Э. Төреханов латыншылдар ... ... ... терістігін осындай қисындар арқылы дәлелдейді.
Полемикалық мақаланың бұл қыры жайлы зерттеуші А.Тертычный ... ... ... как ... журналистскими выступлениями, то
для каждого отделногоее участника эти законы выступают ... ... ... к ... и ... ... ... А своеобразие это
заключается в том, что, как уже было ... ... ... ее ... ... ... и доказать, утвердить своюң [135,
с. 163]. Иә, пікірталастырушы қарсыласының ұстанымын жоққа ... ... ... ... ... болуы қажет. Э. Төреханов полемикалық мақаласында
латын әліпбиіне көшуге байланысты пікірталаста туындаған « ... ... ... келер пайда бар ма?, Латын әліпбиін енгізгенде
қазақ не ... ... ... ... беріп жүрген жауаптары
мардымсыз екенін айтады. ... ... ... ... ... ... автор «Кәзіргі пікірталаста үстірттік, өзімшілдік,
шамшылдық, менмендік, есепшілдік басымң [168]болып тұр деп баға ... ... ... ... ... ... ғалым А.
Тертычныйдің тұжырымына ... біз ... ... полемикалық
мақала авторы былай болжам жасайды: «Қазақстан жағдайында ... ... ... ... ... бару қауіпті. Яғни, әліпби
ауыстырудың алғышарттары – қазақ тілін ел өмірінің ... ... ... ... ... ... ... жетпіс жыл бойы кириллицада
жасалған мәдени мұраны жаңа әліпбимен қайта басып ... ... ... алты миллион халықты жаңа әліпбиге ... кадр ... ... атаулыны түгелдей жаңа әліпбиге ауыстыру, ... жаңа ... ... т.б. ... ... есіне келмеудең [168].
Мұндай ескертуден кейін оқырман, «бүгінгі әліпбиімізден, латындікінің
артықшылығы ... ... ... ... жоқң ... ... келуі
мүмкін. Себебі, мақала авторы жоғарыда айтылған ойын шегелей түседі:
«Кириллица мен ... ... де ... ... ... шартты белгі
ғана. Екеуінің орнын ауыстырып, мемлекетті ұшы-қиырсыз шығынға батырудың,
халықтың ... ... ... ... ... ұрындырудың
қажеті жоқң [168]. Біз талдап отырған жарияланым авторы Э. Төреханов өз
оппоненттерінің « ... ... - ... жету ... ... « ... Қытай, Кәріс, Үндістан, Пәкістан, Тайланд, Грузия,
Армения, Араб елдері, латын әліпбиіне көшпегеннен адамзат өркениетінен
кенжелеп ... жоқ қойң ... уәж ... ... ... өн бойында
латын әліпбиіне көшуді ұсынушылардың пікірінің жансақ екенін дәлелдеуге
тырысып, ... ... Бұл ... ... ... тән ... Э.Төреханов « ... біржолата, яғни қазақ
халқымен ғасырдан ... ... төл ... неге ... ... ... бар төл ... ұлттық мақтаныш емес пе?ң деген
өз таңдауын білдіріп, оның өзгелердікінен дұрыс екенін ... ... ... төл ... ұлттың рухани шекарасын да сақтайды, ұлттың ... сай ... да ... жағдай туғызады, жазу сәт сайын әр
жұмыр бастыға өзінің кім екенін, терең де ... ... ... ... ... ол өмір базарында кім-кімнен де артық ... ... ... кім үшін ... елін алға ... еш ... ... ұқтырып тұрар құралға айналадың деген болжам орынды дер едік. ... ... ... көкірегінде мақтаныш сезімін ұялатары даусыз[168].
Қазақ тілі қоғамының төрағасы Э. ... ... ... ... те ... аз болмайды, сондықтан төл әліпбиіміз орхон-
Енисей сына жазуы негізінде руна ... ... та сол ... ... ... – рухани төңкеріс. Бұл жолда да Қазақстан ешкімде жоқ өз
әліпбиімен ... ... ... ... ... ... ... Аталған мақаланың полемикалық сипаты, оппоненттер
пікірінің жансақтығын ... ... ... ... ой айту ... ... Алайда зерттеуші А.Тертычный полемист үшін, айғақ, дерек,
дәйектің маңызы зор ... баса ... ... ... ... аудитории того, что обычно называется фактами, зависит ... от ... их ... Очень важным моментом является источник
происхождения фактовң дейді [135, с. 163]. ... өз ... ... ... ... шығу ... сол құбылыстың (фактінің) қоғамда
орын алу себептері мен салдарларына үңілсе, соны ... ... ... ... ... жауап та табылар еді. Егер
пікірталастырушылардың белгілі бір ... ... өз ... дәйекті, ғылыми негізде, статистикалық мәліметтерге сүйеніп
дәлелдемейінше ... ... ... мүмкін. Әліпби ... ... ... ... ... әріге бара алмай
жатады. Тарихи- құжаттамалық деректерге сүйенбей, оқырманға өз ... ... ... ... ... орын ... мәселесін сұқпат жанрында жариялаған басылымдар да болды.
Аталмыш мәселені ... ... ... тіл ... көпшілік
көкейіндегі сауалдарды қойып, жауап алу арқылы оқырманға мәселенің мән-
жайын түсіндіру мақсатын жүзеге ... ... ... ... ... ... кандидаты, доцент А. Мектептен сұқпат
алған. Сұқпаттың бір ... ... ... берілген жауаптан негізгі
ойды бейнелейтін сөйлемді, яғни жауаптың тобықтай ... ... ... ... ... ... беру жақсылықтың белгісі
емесң [169] деп аталатын тақырыпша, тілшінің дәл ... күні ... ... ... отырмыз ба?ң деген сауалына берілген жауап мәтінен
алынады. Аталған ... ... « жоқ! ... ... ... ... ... қуатымыздан айрылып қаламыз. Оны қайтадан өз деңгейіне
жеткізгенімізше, толықтырғанымызша біраз уақыт өтеді, оған ... ... ... шығынжұмсаймызң дей келіп, тарихтан ... ... ... араб жазуынан латыншаға көшер кезде де ... ... ... ... ... ... жазуы деп халықты
кеңес үкіметінің алдағанын айта келіп, жазуды ауыстыра берудің қауіпті
екенін былай түсіндіреді: « ... ... ... біз рухани мұрамызды
кедейлендіріп аламыз, рухани жұтқа ұшыраймыз. Біздің өсуіміздің ең жоғарғы
құралы – жазу. Графикалық жазу-сөйлеген ... ... ... құралды қайта-қайта ауыстыру- оны тұтынатын халықтың
жадын өшіру дегенді білдіреді. Осы ... ... ... деуіміз,
біріншіден рухани мәдениетімізге жасалған жасалған қастандық, ... ... ары ... ... ... ... [169]. ... тақырыбы жан-жақты әрі терең ... ... әр ... ... сұқпат беруші толымды жауап беріп отырады. Мысалы «
Орыстың ықпалынан толықтай арыламыз деп латынды таңдағанмен, арға ... ... ... ... ... ... ағылшындар тұр емес
пе?ң деген тілші сұрағына, «... Иә, тарихтан сабақ алуымыз қажет екендігін
айттым. Өйткені бір ... ... ... ... ... ... ... жерде орыстың ықпалынан шығып, тәуелсіздік алдық. ... үшін ... ... көшейік деуіміз ағылшын тілінің ... Ал, орыс пен ... ... салыстыратын болсақ, ағылшын дүниені
билеп ... ... ... ... ... жаһанданудың
құралы, оның аузына өзіміз барып түспекпізң, – деп ғалым жауап қайтарып
қана қоймай, мәселеге ... ... ... ... ... ойды бейнелеп оны ұрпақтан ұрпаққа
жеткізу үшін әрқилы әріп таңбаларын яғни жазу ... ... ... ... ... ... жоқ табыстарға ерте дәіурлерден-ақ қол жеткізе
білген.
Әріп таңбалары яғни жазу – ... ... және ... әрі ... ... дәстүрлі жалғастығын тудыратын алтын діңгек
іспетті. Жазу таңбаларын ойлап ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық болмыстың қатаң талабынан
туындаған маңызды қоғамдық құбылыс. Түркі ... жазу ... ... ерте ... ... ... ... бздің жыл санауымызға дейінгі ІІІ ғасырдан басталып, соңғы
жұқанасы XІІІ ... ... ... ... ... ... Орхон-Енисей
руникалық ескерткіштері, ондағы тасқа бедерленіп жазылған “Күлтегін”,
“Тоныкөк”, ... ... ... ... осының дәлел
айғағы. Сондай-ақ, Есік қорғанынан ... ... ... ... күміс
тостағанына шекілген жазу таңбасы біздің дәуірімізге дейінгі арғы заманның
бесінші ғасырын меңзейді екен. Бұлар ... ... ... ... ... ... ... өзіне тән жазу
таңбалары болғаны жайлы ... ... ... ... ... ... б.д.д 192 жылы ... тілінде жазылған “Тарихи естеліктер”
кітабында: “Мөте тәңір құты дәуіріне келгенде ғұндар ... ... ... ... Сол ... соңғыларға үлкен мұра қалдырған” деген
деректер бар екені айтылады [7, 98 б.]. ... ... әріп ... ... ғана ... ол ... ... пайдаланумен бірге оны
мемлекеттік деңгейге көтеріп, қоғамдық қарым-қатынастың бар ... ... ... ... ... ... ... жазу ескерткіштері де осы ғұндар
қолданып, жолға түсірген жазудың жалғасы, яғни ... ... ... ... қалдырған баба дәстүрі екендігі бұл күнде талассыз пікірге айналып
отыр.
“Арғы ата-бабаларымыз оймақ жазуын ойлап ... ... қою ... ... ... ... поэзиясы жетіліп, дүниетанымы тереңдеп, қоғамдық
ой-санасы биік деңгейге ... [7, 102 б.] – ... ... ... ... ... орыстар оған қоса Европалықтар да халқымызды ... ... ... мәдени мұрадан жұрдай деп өздері ұстанған ... ... ... сол ... ... ... ... белгілі. Бірақ,
Есік қорғанынан табылған алтын адам мен Орхон-Енисей жазба ... ... ... орта ... ... халықтары тарихының
құпиясын ішіне сақтап мүлгіген ... тіл ... сыры ... әлем
халқы алдында ата-баба мұрасынан хабардар етті.
Түркі халықтары көне ... ... ... ... жетіліп,
дүниетанымы биік болғанын дәлелдеп берді.
ҮІІ-ҮІІІ ғасырларда араб халифаты Орта Азия мен ... ... ... ... саясаты арқылы ... ... ... жүзеге асырды.
“Араб халифаты 634-жыл мен 710-жылдың аралығында, яғни 70-80 ... ... ... ... ... Орта Азияны, Византия,
Армения, Египет пен Европаның батысын тұтас жаулап алып, оларға ... діні мен араб ... ... ... ... Яғни, отарлаудың
қарқыны өте жылдамдатылған. Тұран өлкесін 705-715 жылдары, 707-жылы
Самарқантты, 713-715 жылы ... Шаш пен ... ... түгелімен
араб халифатының әскери қол басшысы Құтайба ибн ... ... ... түсіріп, халқын қырып жою арқылы үстемдігін
жүргізді” [7, 104 б.] деп жазады Мекемтас Мырзахметов өз ... ел ... ... ... тілі мен ... ... ... жазуын яғни сол халықтың рухани тамырын ... ... ... ... ... ... ... ұстанған араб басқыншылары түрік
елінің рухани ... ... ... ... сол ... ... ұрпақты өткен
ата-баба тарихынан қол үздіріп, тарихи жадынан адастырды. Араб жазуын
түркі халықтары оның ... ... ... ... ... мұсылман
мемлекеттері 4-5 ғасырдан астам уақыт бойы, яғни 1930 жылға дейін ресми
қолданып ... ... ... ... ... ... халықтар өз ата мұрасы
болған жазуындағы рухани қазыналарын оқи ... ... ... ... араб ... ... ... тілі Орта Азияда ғылым мен әдебиет
тіліне айналып, жергілікті халық тілі тағы да ... ... ... ... ... тілдерінің түркі тілді халықтар әдебиетінде үстемдік етіп,
жергілікті тілді шетке қағуына, оған ... ... ... ... ... аянбай күрескендерін олардың шығармаларынан табуға болады.
Орта Азияда парсы тілін үстемдікке жеткізуі себепті, түрік тілі араб
пен парсы ... ... ... Тұран өлкесіндегі түркі тілді туыс
халықтар араб отаршылдарының миссионерлік саясатының жүзге асуымен ислам
діні мен араб ... ... ... күні ... ... ... отырғаны
белгілі.
XVІІІ ғасырда Ресей империясы күшейіп қанат жая бастады. Осы ... Ұлы дала ... ... ... елі мен Түркістан өлкесіндегі
түркі тілді халықтарды ... ... ... ... ... біртіндеп
орыстандыру арқылы жаулау жүзеге асырылды. Шығыстағы Қытай империясы мен
Батыстағы Ресей патшалығы ... ... ... шалқыған жерін көп күш
жұмсамай иеленіп алудың жолдарын іздестірумен болғаны бәрімізге мәлім.
Қазақ-қалмақ соғысынан ... ... ... пана ... орыс
патшалығының ұпайын түгелдеді, көктен іздегені жерден ... ... ... ... ... отарлап алған соң, қазақ елінің ел ... мен ... ... қол сұға ... ... елін орыстандыру
мақсатын ұстануы себепті, ол халықтарды рухани жағынан біріктіріп отырған,
бір емлеге негізделген араб жазуының орнына орыс ... әріп ... ... - саяси идеялогиялық алысты көздеген миссионерлік мақсат
ретінде алға ... ... ... ... ... шешуші
буыны болып саналатын тәсілі араб жазуының орнына,біртіндеп орыс ... ... ... сол ... ... ... өкілдері түсініп, оған
табанды түрде қарсы күресті. Көрнекті ... ... ... ... жылдардын бастап араб таңбаларын қазақ ... ... ... әліпби түзіп, қазақ балаларының ана тілінде сауат ... ... ... ... ... ... ... кейін А.
Байтұрсынов реформалаған жазумен тез арада, әрі жеңіл, әрі оңай сауаттана
бастаған елімізге латын ... ... ... ... ... сол кездегі халық қалаулылары наразылық білдірді. Өйткені қазақ
зиялылары бұл саясаттың түпкі ... ... ... мақсат
көздейтінін жақсы білді. Латын жазуын алу уақытша көз бояушылық екенін,
түптің-түбінде орыс алфавитіне түсіретінін олар түсінді.
Кеңес ... ... ... ... көшіру арқылы араб жазуымен
жазылған мың жылдан астам уақытта қалыптасқан жазба ... ... ... мәңгілік қол үзіп, өткен тарихынан хабарсыз күйге енгізу
мақсатын көздегені ... ... ... ... ... ... жаңа ... көшу жөніндегі
жұмысты бір ізге салу мақсатында партия қызметкерлер А. ... ... Ғ. ... ... ... топ құрды. Өлкелік партия
комитетінің “Жаңа әліпті қолданбағандар ... ... ... ... ... жауапқа тартылсын, оны бақылау прокуратурға ... ... ... ... ... ... ... дүмпуден кейін барлық газеттерде латын әліппесінен
сабақтар ұйымдастырылды. ... ... оқу ... ... ... үш ... табаққа жететін латын әрпімен жабдықталды.
Латын әліпбиі 1929 жылдан ... 10 жыл өмір ... 1940 ... орыс ... көшу ... шұғыл түрде 1939 жылдың 20-
желтоқсаны мен 1940 ... ... ... ... Осы ... ... барлық аудандарында, облыстарында, ірі ұйымдарда
латын қарпінен орыс таңбаларына көшіру жөнінде партия, комсомол,кәсіподақ
ұйымдарының ... ... Оны ... ... ... жіберілді. 1939 жылдың 4-қарашасында Қазақ КССР Халық комиссарлар
кеңесі ... ... ... орыс ... негізіндегі жаңа
әліпбиге көшіру туралы” Халық ... ... ... И.
Шәріповтың баяндамасы талқыланды. Сөйтіп, 7 адамның талқылауымен бас-аяғы
5-6 сағаттың ішінде заң қабылдады [171].
Араб ... ... ... ең алдымен мұсылман өркениетінен
халықты бөлу үшін керек болды. Ол мақсат ... ... ... ... ... ... рухани байлығынан айрылды. Ал,
асығыс түрде латыннан орыс графикасына көшірулері кеңес үкіметінің орыс
империясының отарлау саясатын жалғастыру ... ... ... ... таңбасына көшу 1937-жылы шеттерінен түгел сыпырылған, елдің қаймағы
болған азаматтардың жоқтығынан ешбір ... ... ... ... бір әріппен берілуі мүмкін болған түркі ... ... орыс ... бір-біріне ұқсамайтын бөлек таңбалармен берілуінде
аса қатерлі саясат болды. Ауызша сөйлескенде бірін-бірі жақсы ... ... ... ... ... ... ... бүкіл түркі
тілді халықтарға ортақ дыбыстар енді әр халықтың әліпбиінде әр түрлі болып
берілуі себепті бірін-бірі оқып түсінісе ... ... ... ... ... ... бойы ... келген араб жазуынан латыншаға, он
жыл өтпей жатып, латыншадан орыс ... көшу ... ... ... ... даму ... ... күйзелісті бастан кешірді. Бұл
өзгерістердің бәрі ... ... тыс ... ... ... Бұның мәнісі әр кезде де отарлаушы ... ... ... ... ... халықта уысынан шығармаудың кілті қара күште
емес, халықтың тарихи тамырын үзіп, ... ... ... ... ... үшін жазу ... жойып, өз жазу таңбасын ендірумен аяқталатынын
көреміз.
Жоғарыда айтылған тарих соқпақтарын ой таразысына сала отырып, әріп
таңбаларының өзгеруінде, алыс ... ... ... ... ... ... әрекеттердің жасырын сырлары ашылып, саяси астары
әшкере болғаннан кейін қандай әріпте қалу қажет ... ой ... ... ... ... ... бір ұлт бола ... үш түрлі жазу
таңбасына таңылып, рухани байланыстарымыз дамымай, отырғандығы бәрімізге
мәлім. Аса күрделі әрі шешуі қиын жазу ... ... ... ... көтерілді. Қазақ зиялылары рухани тұтастықтың шешуші буыны ортақ бір
жазу таңбасына келу мәселесін ... ... ... ... мәселесі өткір де өзекті мәселе ретінде
қазақ баспасөзінің бетінен көрініс берді. ... ... ... “Қазақ”, “Ақжол”, “Сарыарқа”, ”Еңбекші қазақ”, ”Жаршы”, “Жаңа
жазу” сынды ғасыр басындағы мерзімді ... Р. ... ... А. ... Ж. Аймауытұлы, М. Дулатұлы, Е. Омарұлы, Т.
Шонанұлы, Н. ... ... ... ... ... күрделі де маңызды әліпби мәселесі көтерілді, жан- жақты талқыланды
нәтижесінді қазақ зиялылары арасында қызу ... ... Сол ... ... ... ... ешбір шектеусіз орын берді. Себебі,
әліпби мәселесі қай кезеңде болмасын шешілуі қиын, күрделі мәселердің ... ... ... ... кейін де әліпби мәселесінің қайта
көтерілуі заңды құбылыс еді. Біздің қолданып ... ... ... ... ... ... ... қолайлы латын
таңбаларына көшуді ұсынуда. Бұл мәселеге әр кім әр ... ... ... Қазақ баспасөзінің бетінде қайтадан пікірталас туындады. ... ... ... ... ... “Түркістан”, “Заман Қазақстан”,
”Ақиқат”, “Зерде” т.б басылымдарда “Көзқарас”, “Пікірталас”, ... ... ... проблемалық мақалалар кеңінен орын алды.
Пікірталасқа Ә. Қайдар, Б. Нұржекеұлы, С. Садырбайұлы, Б. ... ... Р. ... ... белгілі ғалымдарымыз бен жазушыларымыз үн
қосып, пікір ... мен ... ... ... ... ... ... халқымыздың тарихында 3-4 рет алмасуға мәжбүр болғаны жоғарыда
айтылды. Осы әліпби тарихы, алмасу себептері мектеп ... ... ... ... оқулықтарына енбеген. Бұл дегеніміз бүгінгі ұрпақ рухани
мұраның бастауы-әліпби тарихынан бейхабар. Менің ойымша, әліпби ... ... ... ... және ... оқу ... ... қажет.
Екіншіден, жоғарғы оқу орындарындағы журналистика факултеттеріне төте
жазу пән ретінде жүргені абзал. Себебі, XX ... ... ... осы жазумен жарық көрген, әлі де зерттелмеген басылымдар ... ... ... ... ... ... ... нұр үстіне нұр болар еді.
Кеңес үкіметі әліпби ауыстыру сынды отаршылдық миссионерлік идеяны
үлкен мәдени мәні бар ... ... ... атап ... ... мен ... Грузиядан басқа халықтардың бәрі де ... ... ... ... ... ... ... себепті
және олардың жазуы ертеден келе жатқандар деген сылтаумен өзгеріссіз
қалдырылды.
Жалпы жер ... үш ... ... тіл бар ... Оның ... ... ғана жазу таңбасы бар. Бұрынғы кеңестер одағының құрамындағы 127
тілді халықтың 70-і ... ... ... ... ... ... туындаған әліпби мәселесі жөніндегі
пікірталас күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... ... әлі де жарық көруде. Бұл заңды ... ... ... ... публицистика уақыт талабынан туындаған, жұрт
назарын аударып отырған, пікір айтуды, түсіндіруді, шешуді қажет ететін
маңызы зор ... ... ... ... ... ... орын алып ... мәнді оқиға-фактілер төңірегінде пікір қозғап,
сол тұралы дұрыс ұғым қалыптастыруға ықпал жасайды” [61, 59 б.], – ... Т. ... ... публицистика қоғамдық ... ... ... ... ... ... Бұл ... таңбаларына көшуді ұсынатын, жазу алмастыруды құптайтын
қаламгерлеріміз, ... ... ... ... ... ... ... қарастырып барып баспасөз бетінде пікір
білдіргендері жөн. ... ... өзі ғана ... мыңдаған
оқырманын да адастырады. Журналистке мәселені зеттемей, үстірт жазу үлкен
сын. Ғалым Т. ... ... - ... ... ... ... қасиеті бар жан. Ол өзгелерге өнеге ... ... ... ... ... ... оған халық төрелік
етеді.Сондықтан журналист өз ... ... ... керек екенін
терең сезініп, жауапкершілігін, борышын адал атқаруы міндет”[108, 15 б.],
– дейді.
Кешегі тотолитарлық жүйеде баспасөзге халықты ... ... ... оның ... ерту ... ... ... Ол
жүйенің саяси аренадан кетуіне байланысты, тәуелсіз еліміздің даму
жолындағы ... ... ... ... ... ... ... ұшырағанын айтпай кетуге болмайды. Дамудың
демократиялық арнасы, қоғамның азаматтық, құқықтық ... ... ... ... орны мен функциясын ... жаңа ... Ол ... қан тамыры жүйесіне, қозғаушы күшіне айнала бастады.
Пікірлер мен ойлардың сан алуандығы, мақсат пен ... ... ... және ... ... ... ... басылымдар, телеарналар мен
радиолар үшін азаматтық және құқықтық талаптар бірінші орынға ... шын ... ... және идеялар трибунасына айналды. Оқырман,
көрермен және тыңдарманға өзінің рухани сұранысына сай ... ... ... ... ... ... журналистермен мен публицистердің бұл
саладағы орталық тұлға ретінде жауапкершілігі мен ... ... ... ... Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
2 Прохоров Е.П. ... в ... ... – М.: МГУ, 1995. – ... ... М. ...... Жазушы, 1991. – 381 б.
4 Назарбаев Н. Қазақстаннның Егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының сратегиясы. – ... ... 1992. – 13 ... ... Ә. Кемел елге кемел әліпби керек //Ана тілі. – 1993. – 30
желтоқсан.
6 Байтұрсынов А. Тіл ...... Ана ... 1992. – 148 б.
7 Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды.– Алматы: Атамұра, 1993. –
127 ... ... Т.С. ... жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968. – 43 б.
9 Ыдырысов Т. Шеберлік бастауы. – Алматы: Мектеп, 1984. – 184 б.
10 ... Н.И. Из ... по ... о ... ... к инородческим языкам. – Казань, 1883 . – С. 20
11 ... Ү. Дала ... ... ...... 1990. – 584 ... ... советской газеты. – М. : Высш. школа, 1972. – 298 с.
13 Амандосов Т.С. Публицистика-дәуір үні. – Алматы: Қазақстан, 1974. –
120 ... ... Ү. Дала ... ... /1899-1902/, –Алматы:
Ғылым, 1996. – 213 б.
15 Амандосов Т.С. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: Мектеп,
1968. – 243 б.
16 ... М.К. ... ... ... и ...... – 125 ... Омашев Н.О. Қазақ радиожурналистикасы. – ... ... 1992. – 264 ... ... // ... ... Ү., Дәуітов С. – Алматы: Қазақ
энциклопедиясы, 1995. – 366 ... ... З. Сөз ...... ... университеті, 1992. – 364 б.
20 Здоровега В. Слово тоже есть ... – М.: ... 1979. – 174 ... ... А. ... ... түзету мәселесі // Ақ жол. –1924.
– 26 тамыз
22 Аймауытов Ж. Емлені өзгертуге жоба // ... ... – 1924. – ... ... ... ... жазу жәйі // Еңбекші қазақ. – 1924. ... ... ... Ж. Жазу ... ... ... сөз // ... қазақ. –
1924. –17 қаңтар
25 Омаров Е. Жазу мәселесі // ... ... – 1924. – 16 ... Аймауытов Ж. Жазу таңбаларымызды азайту туралы // ... ... ... – 22 ... ... Я.М. ... ... теории журналистики. – М.: МГУ,
1993. – 262 с.
28 Об искусстве полемики. – М.: ... 1980. – 303 ... ... Ә. Біздің жобамыз // Еңбекші қазақ. – ... 13 ... ... М. ... ... алу ... қосымша // Еңбекші қазақ.
– 1924. –18 мамыр.
31 Алдоңғарұлы Е. Әліппе түзеу тақырыпты білімпаздар ... ... ... ... – 1924. – 27 ... ... Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 239 б.
33 Латыншылдың бірі. Қазақ білімділер съезінде латын қарпі // ... – 1924. – 2 ... ... Т. ... – өмір ... – Алматы: Қазақстан, 1967. –
204 б.
35 Амандосов Т.С. Журналист және өмір. – Алматы: Қазақстан, 1967. ... ... ... Е. Өнердің басы – әліпби // Еңбекші ...... ... ... М. ... // ... ... – 1926. – 12 қыркүйек
38 Жан ... ... әрпі ... // Еңбекші қазақ. – 1927. – 24 ақпан
39 Төреқұлұлы Н. Тағы да жаңа ... ... // ... ... ... – 21 ... Жолдыбаев М. Нәзір орынсыз түйрейді // Еңбекші қазақ. – 1927. – 28
ақпан.
41 Байтұрсынұлы А. Түрікшелер құрылтайы // Жаңа ... – 1926. – № ... – 43-50 ... ... А. ... әріп // Жаңа ... – 1927. – № ... бб.
43 Қожакеев Т. Көк сеңгірлер. – Алматы: Қазақ университеті, 1996. –
239 б.
44 Байділдин Ә. Жаңа әліпби ...... ... 1928. – ... ... А. ...... рухани келбеті // ҚазҰУ хабаршысы.
Журналистика сериясы. – 2002. – № 2(13). – 21-22 ... Сақ Қ. ... сана ...... ... ... 2001. –
183 б.
47 Ахметұлы І. Әрпіміздің кемшілігін жою қажет // Еңбекші қазақ, ...... ... О. Еңбекші қара-шаруа әліпби // Еңбекші қазақ. – 1929. –
20 қаңтар.
49 Қазақстан Орталық Комитеті Президиум ... ... ... ҚР ... ... Қор 740; ... 1, іс 2. – 12 ... Орталық Жаңа Әліпби Комитетінің шешімі // ҚР ... ... 740; ... 1, іс 7. – 17 ... ... С. Жаңа ... ... // Жаршы. – 1929. – № 2-3. – 13-14
бб.
52 Орталық Жаңа ... ... ... // ҚР ... ... ... тізбе 2, – іс 3. – 3 б.
53 Жаңа ... ... ... ... ... ... ... есебі // ҚР орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе
1, – іс 9. – 16 ... ... Ө. ... тамырлар. – Алматы: Ғылым, 1994. – 317 б.
55 Тоқжігітұлы Ш. Қазақстанда жаңа әліпби ... // ...... №1. – 2-4 ... ... Н.Г. ... в преподавании новейшей истории. –М.:
Просвещение, 1968. – 263 ... ... Жаңа ... ... // Жаршы. – 1929. – № 4. – 6-7 бб.
58. Шонанұлы Т. С. Ағамалыұлы туралы пікірі // Жаршы. – 1930. – ... 21-22 ... ... С . Жаңа ... ... // Жаршы. – 1929. – № 2-3. – 8-9
бб.
60 Телжан Шонанұлы. Одақтық жаңа әліп ... ... ... // Жаршы. – 1929. – № 2-3. – 3-4 бб.
61 Қожакеев Т. Жас ... ...... ... 1991. – 224 ... ... Т. Қазақ латыншылдарының тұңғыш конференциясы // Жаршы. –
1929. – №2. – 5-6 бб.
63 Жақан. Ендігі тілек // ... – 1929. – № 4-5. – 1-2 ... ... Т. Емле кеңесінің қорытындысы // Жаршы. – 1929. – № 4-5.
– 4-5 ... Жаңа ... ... ... ... протоколының көшірмесі //ҚР
орталық мұрағаты. Қор 740; тізбе1, іс 3. – 14 ... ... ... ... жаңа әліп комитетінде // Жаршы. – 1929. –
№4-5. – 10-11 ... ... Жаңа ... ... ... ... // ҚР ... Қор 740; тізбе 1, іс4. – 19 б.
68 ... Ә. ... ... // Жаршы. – 1929. – № 4-5. – ... ... Руж. ... ... жаңа әліп ... // ... – 1929. – №4-5. ... бб.
70 Исаев О. 4-пленум // Жаршы. – 1930. – №1(6). – 10-11 ... ... ... Жаңа әліп жолында // Жаршы. – 1930. – №1(6). ... ... ... Н. Жаңа әліп және оның ... ... // ... ... – № 1(6). – 5-6 бб.
73 Қамшынбек Ж. Кеңес ... жаңа ... ... // Жаршы. – 1930.
–№1(6). – 7-8 бб.
74 Оталық Жаңа Әліпби Комитетінің қаулысы // ҚР оратлық мұрағаты. ... ... 1, – іс 21. – 28 ... Шованзаде Б. Бірлестірілген әліпті жөндеу мәселесі // ... ... – №1(6). – 10-11 ... Қожакеев Т. Сатира негіздері. – Алматы: Санат, 1996. – 463 б.
77 Жаңа түрік әліпби комитетінің жалпыодақтық ... ... ... // ҚР ... ... Қор 740; ... іс17. – ... Саматов Б. Басылым жайынан // Төте оқу. – 1935. – 20 наурыз.
79 Нұржанов Т. Жаппай сауатты серіктестік // Төте оқу. – 1935. – ... ... И. ... ... ... кеңесінде // Төте оқу. –
1937. – 4 ... ... Ә. ... ... комиссарлар кеңесінде // Төте оқу. ... . – 22 ... ... С. Қара жүзділер // Төте оқу. –1936. – 29 ... ... Т. Оқу қыза ... // Төте оқу. – 1937. – 17 мамыр.
84 Мәтіжанов Е. СССР-дың ауа-райы // Төте оқу. – 1937. – 17 ... ... Б. ... ... // Жаңа ... – 1941. – 10 сәуір.
86 Усимов С. ... ... жаңа ... сауаттанады // Жаңа жазу. –
1941. – 17 сәуір.
87 Жанболатов Ө. Ескермей отыр // Жаңа жазу. – 1941. – 10 ... ... Т. ... өзі жаңа алфавитпен сауаттанбаған // Жаңа
жазу. – 1941. – 24 сәуір.
89 Мақатов И. ... жоқ қой ... // Жаңа ... – 1941. – 24 сәуір.
90 Жұматов Х. Балалардың іш ауруына қарсы күресу ... // Жаңа ... – 22 ... Жұматов Х. Дизентерия // Жаңа жазу. – 1941. – 29 мамыр.
92 ... Х. Іш ... // Жаңа ... – 1941. – 19 ... ... ... қарқын жоқ // Жаңа жазу. – 1941. – 15 мамыр.
94 Аспандияров А. Жаңа ... ... ... ... баяу // ... – 1941 . – 15 ... ... Ж. Жаңа алфавитті үйрену жұмысына бақылау күшейтілсін //
Жаңа жазу. – 1941. – 22 ... ... Ж. ... ... сәйкес емес // Жаңа жазу. – 1941. – 29
мамыр.
97 ... Қ. ... ... // Жаңа ... – 1941. – 26
мамыр.
98 Жармағамбетов Қ. Батырлар жыры // Жаңа жазу. – 1941. – 12 ... ... Қ. Абай ... ... // Жаңа ...... 19 маусым.
100 Бекхожин Қ. Ленин айбаты // Жаңа ... – 1942. – 23 ... ... Қ. Келіншек // Жаңа жазу. – 1942. – 10 сәуір.
102 Жармағамбетов Қ. Аманат // Жаңа жазу. – 1941. – 12 ... ... Қ. ... хат // Жаңа ... – 1941. – 7 ... ... Қ. ... // Жаңа жазу. – 1941. – 21 ... ... Қ. Кек // Жаңа ... – 1941. – 28 ... ... Қ. ... бала // Жаңа жазу. – 1941. – 3 қараша.
107 Юрьев А. Новый алфавит – новая культура // Известия. – 1941. – ... ... Т. ... журналистиканың дамуы. – Алматы: Қазақ
университеті, 2003. – 234 ... ... Н. Жол ......... Атамұра, 1999. –
168 б.
110 Қайдар Ә. Сабырлы саясаттың ... ... // ... ... 1 ... Бөлеген Ә, Төрехан Ә., Алтай М. Қазаққа қандай алфавит керек ... – 1996. – №3-4. – 15-17 ... ... Р. Жаңа ... көшуіміз керек: бірақ оған емле ережелеі
дайын емес // Қазақ әдебиеті. – 1998. – 20 ... ... Т. ... ... не ... // ... кеңесі. –
1994. – 17 сәуір.
114 Алтай М. ... ... ... талабы // Заман Қазақстан. –1996.
–17 мамыр.
115 Баубекова Б. Всеобщая компьютеризация страны или как нам сохранить
язык // Новое ... – 1996. – 1 ... ... Ә., Төрехан Б. Алфавитті ауыстыру заман талабы // Егемен
Қазақстан. – 1999. – 17 ... ... М., ... Ә. ... әліпбиі қандай болуы керек //
Түркістан. – 1996. – 25 қараша.
118 Бөлеген Ә., ... Б. Жаңа ... ... болу ... // ... – 1996. – 9 тамыз.
119 Жиенбай Ә. Латын әліпбиімен лебіз ... // ... елі. – ... 14 наурыз..
120 Құныпияев Қ. Латын алфавиті лайықты ма // Заң. – 1996. – 28 ... ... Б. ... ... жоқ // ... – 1998. – ... ... В.В. Основные направления разработки теории публицистики.
– М.: МГУ, 1971. – 137 с.
123 Ақатай С. Латынға көшсек екен // ... ... – 2001. – ... ... ... қазақ әліпбиінің соңғы нұсқасы // Егемен ... 2000. – 29 ... ... Ж. ... ... // Ана ... – 2000. – 7
қыркүйек.
126 ... Е. ... ... – ең ... // Ана тілі. – 2000. – ... ... А. ... ... //Ана тілі. – 2000. – 7
қыркүйек.
128 Сейітұлы О., Бегалыұлы С. Жаңа ... ... ... // Ана ...
2000. – 25 қазан.
129 Қайдар Ә. Жеті жыл жыр болған жазу жайында // Егемен Қазақстан. –
2000. – 16 ... ... А. ... ... көзіміз ашылмайды // Егемен
Қазақстан. – 2000. – 27 ... ... С. ... ... ... ... жайлы таңдау //
Ағайын. – 2001. – №1. – 5-6 ... ... ... үшін әріп 26 латын әрпімен тізілген жаңа ... // ... – 2001. – №3. – 8-9 ... ... М. Орыс ... опық жегізбей ме // Қазақ елі. – 2002. –14
қараша.
134 Бейсенбайұлы Ж. Латынша бағымыз үшін қажет // ... ... ... Ж. ... . − 18 ... Тертычный А. Жанры периодической печати. Москва: Аспект Пресс,
2006. − 320с.
136 Сейдімбек А. Әліпби ауыстыру тарих ... ... // ... − 2006. − 28 қараша.
137 Жүнісбеков С. Латын әрпіне көшу уақыт талабы // Дала мен ... ... − 29 ... ... М. LATІN: Бір адым алға ма, әлде екі адым ... бе ... тілі. − 2007. − 18 қаңтар.
139 Мельник Г. С., Ким М. Н. Методы ... ... ... 2006. − ... ... /Құраст.: Сұбханбердина Ү., Дәуітов С., Сахов Қ. Алматы:
Қазақ энциклопедиясы, 1998. – 584 б.
141 Ахметова Р. Әліпби ... ... және ... // Ақиқат. – 1992. –
№3. – 16-17 бб.
142 Әбілқасымов Б. Тарих тағлымын ескерсек // ... – 1995. – № ... 12-13 ... ... М. Әріптер неге өзгерген // Жас қазақ. – 1992. –27
ақпан.
144 Жүнісбеков Ә. Төл жазусыз ... ... // Ана ... – 1992. –
22 мамыр.
145 Есенқұлов А. Әліпби өзгерту оңай емес // ... ... – 1992. ... ... Балхаев К. Төте жазу - төл жазуымыз // ... – 1994. – ... ... С. Жазудың ұлттық үлгісі // Шалқар. – 1994. – 12 ... ... Е. Тағы да төте жазу ... // ... – 1996. – ... ... Қ. Қазақ жазуының төл таңбасы // Шалқар. – 1998. – ... ... Б. ... неге ... ... // Заң. – 1996. – 16
наурыз.
151 Ертуған А. Келер ғасырға кемел әліпби қажет // Түркістан. – ... 3 ... ... С. ... ... // ... ... – 2000. –
23 маусым.
153 Сапархан М. Ахметтің ақ жолы ... // Ана ... – 2000. – ... Жақып Н. Түбінде ежелгі түркілікке көшеміз ғой // Ана ... ... – 7 ... ... С. ... өзгертуге әзірміз бе // Ана тілі. – 2000. – 7
қыркүйек.
156 Нұржекеұлы Б. Жаңа ... көшу – ... ... // Егемен
Қазақстан. – 2000. – 5 ... ... А. Қате ... ... // Ана ... – 2002. – 18 ... ... Ж. Латынға көшу баянсыз тірлік // ... ... ... – 27 ... ... С. Бір ... бір мүдделі топтың айтқанымен ... ... ... тағы да ... латындық әліпбиі жөнінде //
Жас алаш. – 2001. – 23 ... ... Қ. ... ...... ... // ... – 2001. – 17 қараша.
161 Мектеп А. Ежелгі руна ... ... ... // ... – 2002. – 16 мамыр.
162 Мектеп А. От. Отбасы. Отан // Қазақ әдебиеті. – 2002. – 5 ... ... А. ... ... ... ... пішін таблицасы ежелгі
құпия ілім // Ана тілі. – 2001. – 6 ... ... А. ...... ... ... // ҚазҰУ хабаршысы. –
2002. – №2(13). – 12-13 ... ... Ә. Ибн ... ... ... ... көше ме? // Ана
тілі. − 2007. − 1 ... ... С. ... емес, байсалдылық керек іс // Ана тілі. −
2006. − 9 қараша.
167 Баялиева Д. Қазіргі ... ... ... ... ... және тіл мен ... мәселесі. Қарағанды. − 1999. − 150 б.
168 Төреханов Ә. Түбегейлілікті ойласақ // Ана ... − 2006. − ... ... А. ... бір ғана мәңгілік төлтума жазуымыз бар. Ол – руна
жазуы // 50/50. − 2006. − 1 желтоқсан.
170 Жалпы Одақтық жаңа ... ... ... // ҚР ... Қор 740; ... 2, іс7. – 19 ... ... Партия Комитетінің қаулысы // ҚР орталық мұрағаты. Қор
740; тізбе 1, іс 19. – 26 б.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 155 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан мен Ұлыбритания бұқаралық ақпарат құралдарындағы ұлттық мүдде мәселелерінің берілу ерекшеліктері56 бет
Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер4 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет
ХХ ғ. басында Қазақстанда латын алфавитіне көшу идеясы56 бет
Қ.жұбановтың әліпби, емле туралы тұжырымдары4 бет
Қосарлы дауыссыз дыбыстар және олардың емлесі5 бет
StaticText,Label,Pаnel компоненттерінде мәтіннің жазылуы5 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
Ахмет Байтұрсынов және латын әліпбиі28 бет
Жеке құжаттардың адам өміріндегі маңызы мен жазылу мақсаты7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь