Каспий теңізі табиғат ресурстарын игерудің саяси-географиялық және экологиялық-экономикалық мәселелері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

І. Каспий аумағындағы табиғат ресурстарын пайдаланудағы құқықтық мәселелердің саяси және экономикалық.географиялық негіздері ... ... ... ..5
ІІ. Каспий аймағындағы мұнай мен табиға газ кен орындарының жалпы географиялық сипаттамасы мен оларды шаруашылыққа игерудегі саяси.экономикалық мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...11
2.1. Каспий аймағындағы отын.энергетика ресурстарын игерудегі бірлескен халықаралық трансұлттық жобалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .11
2.2. Бірлескен трансұлттық жобаларды іске асырудағы қиындықтар мен мәселелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.3. Каспий аймағындағы мұнай мен газ кен орындары мен ресурстарының экономикалық.географиялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
2.4. Каспий аймағында отын.энергетика байлығын өндірудің мәселелері мен Қазақстанда мұнай.газ өнеркәсібін дамытудың қазіргі жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20
2.5. Каспий теңізінің Қазақстандық секторын (КТҚС) игеру жөніндегі Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
ІІІ. Каспий теңізінің отын.энергетика ресурстарын тасымалдаудың бағыттары мен оларды іске асыру мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..31
3.1. Каспий теңізіндегі бәсекелес кемежайлардың қарым.қатынастарының экономикалық факторлары мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..35
3.2. Қазақстан мұнайын Ақтау.Баку.Тбилиси.Жейхан бағыты бойынша тасымалдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .43
3.3. Қазақстан . Қытай бағытының құрылыс жобасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...44
3.4. Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасының газды тасымалдау саласындағы қарым.қатынас келісімдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...45
3.5. Бургас.Александрополис мұнай құбыры желісінің құрылыс жобасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...51
ІV. Индустриалды Қазақстан жағдайында жер қойнауларын пайдалануды реттеу туралы заңнаманы дамыту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .53
4.1. Көмірсутегі шикізатын өндіру және пайдаланудың
экономикалық . экологиялық мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..59
V. Каспий аймағының экологиялық мәселелері және себептері ... ... ... ...66
5.1. Қазақстанның минералды.шикізаттық кешеніндегі кластерлерді құру кезінде экологиялық факторларды ескеру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..78
5.2. Каспий теңізінің экологиялық мәселелерін шешу жолдары ... ... ... ... ... ..82
5.3. Теңіз қайраңындағы теңіз операциялары және экологиялық талаптарды орындау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..84
VІ. Қазақстанның Ұлттық қоры ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..89
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..93
Қазба байлықтары мол көптеген елдер осы байлықтарға зәру елдерге қарағанда экономикасының өркендеуімен немесе қандай да бір экономикалық жетістіктерімен мақтана алмайтыны мәлім. Дегенмен мұндай көзқарастың өзі экономиканың негізгі заңдарына қайшы келер еді. Себебі табиғи ресурстардың молшылығы экономика өрлеуінің негізі мен елдің келешекке үміт артар мүмкіншілігі ретінде қаралуға тиіс. Табиғи ресурстарға бай елдер осы байлықтан түсетін табысты қалай молайту керек, міне, осы жайтты білу үшін экономисттер мен сарапшылар көп уақыт кетірді.
Мұнайға бай Нигерия триллион долларға тең мұнай табысының 1/4-ін орынсыз төгіп шашып, бүгінгі күні қыруар қарызға батып отырса, Венесуэлла халқының 2/3-бөлігі кедейлік ғұмыр кешіп отыр. Мұнай-газ бен минералды ресурстарды иеленуге құлшынғандардың азаматтық соғысы көп елдерді күйретті.
Бұл жайтты былай түсіндіруге болады. Табиғи байлықтардан түскен табыс валютаның айырбас бағамын өсіріп, оның тұрақсыздығына әкеледі де, бұл өз кезегінде экономиканың мұнай өндіретін секторына жатпайтын саласын әлсіретіп, жергілікті өнім өндірушілердің бәсекелесу қабілетін төмендетіп, экспортқа шығуларына кедергі жасайды. Нақ сол кезде экономиканың мұнай секторы мол табыс алғанымен, жаңа жұмыс орындары ашылмайды, нәтижесінде пайда болған жұмыссыздық саяси және әлеуметтік тұрақсыздыққа әкеліп соғады.
Дегенмен табиғи ресурстарға бай елдердегі ең маңызды мәселе – саяси мәселе. Қазба байлықтарды бақылауына алған үкімет билікті бөлуге құлшынбайды да, билік басына әділ сайлау арқылы келудің орнына, ерекше құқықты иеленуге тырысады.
Билік басындағылар саяси тұрғыдан қолдауға ие болу үшін аса қымбатты инвестициялық жобаларды енгізіп, үкіметпен жақсы қарым-қатынасы бар құрылымдармен келісім шарт жасаса отырып, жаңа жұмыс орындарын аша бастайды. Алайда мемлекеттік тұрғыдан берілетін жәрдем қаржы (субсидия) пайда келтірмейтін жобаларға жұмсалатындықтан, осы жобалар елдің экономикасын мұнай секторынан тәуелсіз ете алмайды. Үкіметтің қазба байлықтардан түсетін табысты бақылауға алуы үшін құлшынуы пайда түсірушілер мен осы пайдаға қолы жетпегендердің арасындағы талас-тартысқа әкеліп соғады.
Бұған жол бермеу үшін өкімет пен халық өз елінің табиғи байлықтарын бүкіл ұлттың игілігі деп ұғынулары керек. Бұл табиғи ресурстар – қазіргі үкімет пен бүгінгі ұрпақтың ғана еншісі емес, келешек ұрпақтың да еншісі. Осы байлықтардың болашақ ұрпақ есебінен жеке бастың мақсаты үшін жұмсау – бүкіл ұлттың мұрасын иемдену деген сөз.
1. Амреев К. На кошо работает нефтедобывающая отрасль Казахстана // Интернет-сайт http://mizinov.net. – 15.09.2005.
2. Беккалиев С. «Станет ли Каспий заложником нефтедобычи?» мақаласы, «Экокурьер» газеті,№ 19 (162) 1-14/Х-1997 жыл
3. Беркелиев Т. Главные экологические проблемы Каспийского моря / Т. Беркелиев // Экспертиза – 2002 ж.
4. Гавричев С. Китай становится в регионе перспективным инвестором и партнером // Интернет-сайт www/rusenergy.com.- 16.04.2006.
5. Джантуреева Э. Нефтегазовые недропользователи подводят итоги // Международный деловой журнал KAZAKHSTAN № 1, 2006.
6. Егоров О.И., Чигаркина О.А., Баймуканов А.С. нефтегазовый комплекс Казахстана: проблемы развития и эффективного функционирования. – Алматы: 2003
7. Едильбаева Г. Развитие законодательства по регулированию природопользования в условиях индустриального развития Казахстана. Международный деловой журнал KAZAKHSTAN № 3, 2006.
8. Жанбуршин Е. Чистые технологии // Caspian Research, №3, 2002. – б.72-74.
9. Жумаев Ж. Экономическая характеристика портов и геологических ресурсов структур кзахстанского сектора Каспийского моря // Вестник КазАТК, 2006, № 27
10. Жумаев Ж. О некоторых вопросах строительства гидротехнических сооружений на Восточном побережье Каспийского моря // Магистраль, 2005, № 13(55). – б. 97-99.
11. Жумаев Ж. Каспий теңізінің қазақстандық мұнай-газ секторын игерудегі Түпқараған жаңа № 6(50). – б.22-25.
12. Жулинский М. Каспийский регион: нефтегазовые проблемы // География в школе, 2006, № 4.-б.17-25.
13. Исмайлов Ч. Экономико-географические условия. Развитие нефте-газового-химического комплекса в Прикаспийских районах /– Баку, 2003 ж.
14. Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы туралы ҚР президентінің 16 мамыр 2003 жылғы № 1095 Қаулысы.
15. Каспий теңізінің қазақстандық секторын игерудің мемлекеттік бағдарламасы
16. Каспий теңізінің теңіздік ортасын қорғау жөніндегі Келісілген шектен шықпау Конвенциясы.
17. «КазМұнайГаз» и CNPC приступили к разроботке обоснования инвестиций строительства газопровода из Казахстана в Китай // ИНТЕРФАКС-КАЗАХСТАН. – 16.03.2006.
18. Құмшығанақ Қ. «Каспий теңізі аздап қайтты, бірақ..» мақаласы. «Қазақ елі» газеті, 26/ХІІ-1997 жыл.
19. Леонов С. Природа Каспия взывает о помощи / Сергей Леонов // «Независимая газета», 28 қазан, 1998 ж., № 201 (1772).
20. Мамедов Р. Международно-правовая делимитация Каспийского моря // Баку, 2001 ж.
21. Мамедов Р. Формирование Международно-правового статуса Каспийского моря в постсоветский период / Р. Мамедов // Центральная Азия и Кавказ – 2 (8) 2000ж.
22. Мамедзадзе Г. Каспий на грани катастрофы / Г. Мамедзаде // Зеркало – 2003 ж.
23. Мартынов В. Прогноз тенденций мирового экономического процесса // КосмоПолис: Альманах.1999.
24. Митяева Е. Развитие в Каспийском регионе и интересы США // США: экономика, политика, культура. 1999, № 11.
25. Муликов Р., Аукешева Б. Проблемы охраны окружающей среды при освоении нефтегазовых месторождений Прикаспия // Нефть и газ, № 2, 2000г. – Б.48-49.
26. Ноғаев Ы. «Қазыналы теңіз қасірет теңізіне айналмасын» мақаласы. «Егемен Қазақстан» газеті, 24/ІХ-1997 жыл.
27. Нефти хватит на всех. // OIL&GAS;, №2 2005 г. – б.22-24.
28. Пекин заинтересован в строительстве второго китайско-казахстанского нефтепровода – Интерфакс-Китай. – 14.04.2006.
29. Послание Президента страны народу Казахстана. – Астана, март 2006ж.
30. Преображенский И. Нефть вдвоем. Россия и Казахстан хотят синхронизировать свои трубопроводные системы в европе и Китае // Интернет-сайт www.strana.ru. – 03.04.06.
31. Салыков Е. В мировой экономике Китай выдвигается на первый план // Интернет-сайт http://mizinov.net. – 26.01.2006
32. Салыков Е. Казахстан нефти добывает все больше и больше // Интернет-сайт http://mizinov.net. – 01.12.2005.
33. Содружество Независимых Государств – Мәскеу, 1999 ж.
34. Цалик С. Каспийские нефтяные доходы: кто окажется в выигрыше? – Алматы: национальный фонд РК, 2003 г. – 67 б.
35. Щеглов А. Казахстан обошел Россию. Китайский рынок проглотит любые обьемы энергоресурсов - Интернет-сайт www.strana.ru. – 15.02.05.
36. «Экологические проблемы Каспийского моря и экологического образования в Прикаспийских странах» халықаралық конференциясының материалдары.–Баку, 1998.–120б.
37. Қазақстан тәуелсіздік жылдарында. Ақпараттық-талдау жинағы. Алматы, Қазақстан Республикасы статистика агенттігі баспасы, 2006ж, 126б.
        
        ӘЛ ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ГЕОГРАФИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
Экономикалық және әлеуметтік география кафедрасы
БІТІРУ ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... 4-курс студенті
Б.Қ. Якупова
Ғылыми ... ... ... бақылаушы:
аға оқытушы ... ... 2007 ... меңгерушісі:
г.ғ.к., профессор ... ... ... аумағындағы табиғат ресурстарын ... ... ... және ... ... Каспий аймағындағы мұнай мен табиға газ кен ... ... ... мен ... ... игерудегі саяси-
экономикалық
мәселелер...................................................................
....11
2.1. Каспий аймағындағы ... ... ... ... ... ... ... жобаларды іске асырудағы қиындықтар ... ... ... мұнай мен газ кен ... мен ... ... ... ... байлығын өндірудің мәселелері ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандық секторын (КТҚС) игеру ... ... ... ... ... ... ... тасымалдаудың бағыттары
мен ... іске ... ... ... бәсекелес кемежайлардың қарым-қатынастарының
экономикалық ... ... ... ... ... ... бойынша
тасымалдау..................................................................
...........................................43
3.3. ...... ... ... ... ... мен Қытай Халық Республикасының ... ... ... Бургас-Александрополис мұнай құбыры желісінің ... ... ... ... жер қойнауларын пайдалануды реттеу
туралы заңнаманы дамыту.........................................53
4.1. Көмірсутегі шикізатын өндіру және пайдаланудың
экономикалық – ... ... ... ... экологиялық мәселелері және себептері...............66
5.1. Қазақстанның минералды-шикізаттық кешеніндегі кластерлерді ... ... ... ... теңізінің ... ... ... ... қайраңындағы теңіз операциялары және экологиялық талаптарды
орындау.....................................................................
.............................................84
VІ. Қазақстанның ... ... ... мол ... ... осы ... зәру ... экономикасының өркендеуімен немесе қандай да бір экономикалық
жетістіктерімен мақтана алмайтыны мәлім. Дегенмен ... ... ... ... заңдарына қайшы келер еді. Себебі табиғи ресурстардың
молшылығы экономика өрлеуінің негізі мен ... ... үміт ... ... ... тиіс. Табиғи ресурстарға бай елдер осы
байлықтан түсетін табысты ... ... ... ... осы ... білу ... мен сарапшылар көп уақыт кетірді.
Мұнайға бай Нигерия триллион долларға тең мұнай табысының ... ... ... ... күні қыруар қарызға батып отырса, ... ... ... ... кешіп отыр. Мұнай-газ бен минералды
ресурстарды иеленуге құлшынғандардың азаматтық соғысы көп елдерді ... ... ... ... ... Табиғи байлықтардан түскен
табыс валютаның айырбас бағамын өсіріп, оның тұрақсыздығына әкеледі де, бұл
өз кезегінде экономиканың ... ... ... ... ... ... өнім ... бәсекелесу қабілетін төмендетіп,
экспортқа шығуларына кедергі жасайды. Нақ сол ... ... ... мол ... алғанымен, жаңа жұмыс орындары ашылмайды, нәтижесінде
пайда болған жұмыссыздық саяси және әлеуметтік тұрақсыздыққа әкеліп соғады.
Дегенмен ... ... бай ... ең ... мәселе – саяси
мәселе. Қазба байлықтарды бақылауына алған ... ... ... да, ... ... әділ сайлау арқылы келудің орнына, ерекше
құқықты иеленуге тырысады.
Билік басындағылар саяси тұрғыдан ... ие болу үшін ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы
бар құрылымдармен келісім шарт жасаса отырып, жаңа ... ... ... ... ... ... берілетін жәрдем қаржы (субсидия)
пайда келтірмейтін жобаларға ... осы ... ... ... ... ... ете ... Үкіметтің қазба
байлықтардан түсетін табысты бақылауға алуы үшін құлшынуы пайда түсірушілер
мен осы пайдаға қолы ... ... ... ... жол ... үшін ... пен ... өз елінің табиғи байлықтарын
бүкіл ұлттың игілігі деп ұғынулары керек. Бұл ... ...... пен ... ... ғана ... ... келешек ұрпақтың да еншісі.
Осы байлықтардың болашақ ұрпақ есебінен жеке бастың мақсаты үшін ... ... ... мұрасын иемдену деген сөз.
І. Каспий аумағындағы табиғат ресурстарын пайдаланудағы құқықтық
мәселелердің саяси және экономикалық-географиялық ... ... және оның маңы ... - ... ... және ... ... мен Түркменстанның батысындағы,
солтүстік-батысында Ресейдің, оңтүстік-батысында ... ... ... жер аумақтарын қамтиды. Осы мемлекеттердің әрқайсысы
Каспий ... ... ... игеру, пайдалану мәселесіне келгенде,
оны тұйық су ... ... көл ... ... ... ... ... келгенде бесжақты келіссөздер барысында әртүрлі пікірлер,
көзқарастар айтылып, құқықтық тұрғыда бір тұжырымға келе ... ... ... өзінің теориялық және практикалық ... бір ... ... ... ... ... көлді және/немесе
теңізді сол мемлекеттің немесе сол ... ... ішкі суы ... ... Бірақ, бұл әрине ... ... ... ... ... су ... ... құрамдас бөлігі деп ... ... ... мен ішкі ... ... ... ... кезде іс жүзінде қолда бар арнайы ережелермен іске
асырылады. Аталмыш ... ... ... ... мысал ретінде атап көрсетуге болады. Ең алдымен бұл ... ... ... ортақ шекаралас орналасқан Боден көліне
қатысты. Бұл көлді іс ... ... ... ... ... ... және Швейцарияның кантондары арасындағы ортақ көл ... 1867 жылы қол ... ... келісімі осы күнге дейін
құқықтық құжат ретінде жүреді. Екі елдің ортақ көлі ... ... ... ... пайдалану Швейцария мен Сардиния (Франция) арасында 1818
жылғы қол ... ... ... іске ... Ұлы ... (Жоғарғы,
Гурон, Мичиган, Эри, Онтарио) АҚШ пен Канада ... ... ... ... Екі ... құқықтық келісімдер негізінде кеме
жүзу, әскери-теңіздік күштер және әскери кемелердің жүзіп өтуіне ... ... ... екі ел ... бөлінген.
Каспийге халықаралық көл мәртебесін беруге ұмтылушылар ең ... ... Ұлы ... және ... Чад ... ... Осы ... іс жүзінде пайдалану қиындығының мәні ... ... ... көл ... ... ... ... Қандай көлемдегі су қоймасын – көл немесе теңіз деп
атау анықтамалары бар ... ... ... ... та жоқ. Ал ... ... тұрғыдан келетін болсақ, Каспий табиғи көл (су
қоймасы), сондықтан оны ... деп тану құры ... ... саналады. Бірақ,
географиялық карталарда оны «теңіз» деп жазуының негізгі себебі оның ... су ... ... өте ... ... 1956 жылы ... Халықаралық теңіз құқығын анықтайтын
Басшылыққа сәйкес «Ішкі ... ... сай ... ... акваториясының топтамасының 3 (үш) түрі бар. Біріншіден,
Дүниежүзілік мұхит кеңістігіне тіке шыға ... және екі ... ... жер ... қоршалған теңіз. Екіншіден, бір немесе бірнеше
бұғаздар арқылы Дүниежүзілік мұхит кеңістігімен ұласып жатқан және ... жер ... ... ... ... ... құқықтық режимі
қазірде бар - Қара және Балтық теңіздеріне ... ... ... ... ... ... саяси-
географиялық сипаттамалары бойынша ішкі теңіздің екінші типтік түріне ... ... бұл ... түр ... ... ... ... аталынып
көрсетілмегендігімен ерекшеленеді. Бұл үшінші топтамаға ... және ... ... Ал ... ... ... болсақ, ол ішкі теңіздің 1-
типтік түріне өте ұқсас ... осы ... ... ешқайсысы
толығымен Каспийдің құқықтық таластар туғызып ... ... ... Иран жағы осы ... ... олар ... континентальды
жабық (тұйық) су қоймасы ретінде қарастырып, оның табиғат ресурстарын осы
теңіз жағалауында ... ... ... ... оны ортақ
игеруге құқылы деп танып, ... ... ... ... тұрып,
бес мемлекетте бірдей тең құқықта кіретін Халықаралық ұйым құруды ұсынды.
Бұл ... ... ... ... ресурстарын ортақ пайдалануда болатын
континентальды ... су ... ... беру деген сөз. Бұндай мәртебе тек
Иран жағына емес, сонымен қатар Ресей үшін өте ... ... еді. ... ... ... ... ... жағалаудағы теңіз секторларында су астында
көмірсутек ресурстары әзірге аз кездеседі (табылған).
Жалпы ресейлік – ирандық позициямен, әрине, Әзірбайжан, ... ... ... ... ... - осы үш ... ... көмірсутек ресурстарының молдығы және ... ... Олар ... ұлттық секторларға бөлу ұсынысын қолдайтынын
білдірді.
Бірте-бірте Ресей сияқты Иран да өз позициясын жұмсартуға ... және ең ... ... ... ... бөлуге келісім берді.
Сонымен бірге ... ... ... бес мемлекет ортақ пайдалануда
қалуына шарт ... әуел ... ... ... ... Ол бойынша
теңіз ерекшеліктері, ерекше экономикалық зона мен ... ... ... ... ескерген 1982 жылғы теңіз құқығы бойынша БҰҰ Конвенциясын
қабылдау керек, оның түбі мен су ... ... ... ... суда ені
12 теңіз миліне дейін болатын аумақтық теңізді келіскен ені бар балық аулау
зоналарын орнату ... ... ... бөлігін ортақ ... ... ... ... өз позициясын тұрақтату мақсатында су қойнауын және су
астындағы қайраңдарды ... ... ... режимдердің алуандығына
байланысты сұрақтарды ... ... ... ... ... ... Астана көзқарасына сәйкес межелеу сызығының
негізінде әрбір мемлекеттің келісушілігі ... ... ... ... ... ... ... негізгі талап деп ұсынды.
Сонымен қатар Қазақстан ... ... ... ... ... ... ұзақ ... немесе көп жылдарға арналып жазылып қол
қойылған концептуалды құжат, Конвенцияның болу керектігін ... ... ... Каспий мәртебесін анықтау және бекіту
мәселелерінде шешім табуға көмектесетін халықаралық-құқықтық құжат бар. Бұл
ашық, жартылай ... және ... ... ... немесе су алабының
анықтамасы бар 1982 ... ... ... ... БҰҰ ... ... бір
су алабының «теңіз» ретінде қарастырылуының негізін салушы принцип ретінде
– оның Дүниежүзілік мұхитпен тікелей немесе басқа ... ... ... ...... және ... бұғаздары арқылы немесе Азов теңізі –
Дүниежүзілік мұхитқа алдымен Керчь бұғазы арқылы Қара ... одан ... мен ... ... Эгей және ... теңіздеріне және Гибралтар
арқылы Атлант мұхитына шыға алуы арқылы анықталады.
Халықаралық құқықтың маңызды нормаларының ... ... ... ... жаңа ... ... болу ... жалпы пайдалану
кеңістігінің мәртебесі мен режимі бір ... ... ... ... ерігі бойынша біржақты қайта қарауына түсе алмайды. Бұл принцип,
әсіресе, мәртебесі ... ... ... негізделген теңіз кеңістігіне сәйкестенген. Каспий – тұйық
су қойма болғандықтан, оған аумақтық ... ... ... ... ... ... және ... экономикалық зона ережелерін
қолдануға болмайды. Сәйкесінше, Каспийдің тұйық теңіз ... ... ... жеке бір ... ... ... ... Ол тек Каспийдің барлық жағалаулық мемлекеттерінің келісімімен
және халықаралық құқық орнатылу тәртібімен ғана ... Бұл ... ... ... Ашхабад кездесуінде Каспий маңы мемлекеттерінің ... ... ... қол ... ... яғни ... құқықтық мәртебесіне қатысты (барлық жағалаулық мемлекеттерге
қатысты) бір ауыздан мақұлданылмаған, қол ... ... ... ... ... жүзінде ашық теңіздерге тән континеттік қайраңда шаруашылықты
жүргізудің ұлттық зонасы, теңіз түбін бөлу ... ... ... ... тыс ... ... ... табиғат
ресурстарды барлауға ұмтылдыру – Каспийде 1958 ... ... ... ... мен ашық ... ... 1982 ... теңіз құқығы
бойынша БҰҰ Конвенциясының сәйкес баптары таратылды деген сөз. ... ... ... біз бұл ... бұл мәселенің заңдылығы
жөнінде көп дауласып, ... ... ... ... Дүниежүзілік
мұхит және ашық теңіздерге қатысты дәстүрлі түрде пайдаланылып келе жатқан
Халықаралық теңіз құқығының ... ... ... ... ... бөлінгені факт ретінде қалмақ.
Өз жобаларын іске асыру ... ... ... ... шақыра отырып, Әзірбайжан өз зонасында ... ... ... ... ... маңы мемлекеттерімен өз позицияларын
үйлестірмей бастап кеткенге дейін Каспий мәртебесінің ... ... ... ... сипатта болады. Сәл кейінірек, көмірсутек
ресурстарын ... және ... ... өз ... теңіз түбі
учаскелеріне халықаралық тендер жариялаған Қазақстан мен Түркменстан осы
жолмен іске асыруда.
Барлық ... үшін ... ... және ... құқық
принциптері мен нормаларына сәйкес келетін Каспий теңізінің мәртебесін
орнату тек қана оның ұлттық ... ... бөлу ... ... екендігі қазіргі кезде іске асып отыр.
Біртұтас КСРО географиялық кеңістігі құлағаннан кейін орын ... және ... ... жаңа ... ... ... Бұндай аумақтық бірлестіктердің негізін ең алдымен
елдердің бір ... ... ... ... жағдайлары мен
биоресурстары бар болатын және ортақ «ашық зоналарға» - ... ... ... шығу ... болатындай географиялық факторлар
негізінде ортақ экономикалық бірлестік пен табиғи әлеуетті игеру мүмкіндігі
және географиялық жақындылығын ескерсек, ... ... ... ... ... Қара теңіз экономикалық бірлестігі (ҚЭБ) - ол өзіне Қара
теңіз, Закавказье мен Балқандардың 11 мемлекетін ... ... ... ... ... ... Ресей, Румыния, Түркия және
Украина), ... ... ... ... (1992 жылы құрылған) оған –
Германия, Дания, Латвия, Литва, Норвегия, ... ... ... ... ... және Еуропалық Комиссия (ЕО-тың атқарушы органы), сондай-ақ
Балтық теңізі мемлекеттерінің субрегионалды бірлестігінің ұйымы (БТМСБҰ).
Бұл ұйым ... ... ... ... емес ұйымы, Ставангер (Норвегия)
қаласында өткен конференцияда 1993 жылдың қазанында негізі қаланған. ... ... ... ... ... облыстар, жерлер,
губерниялар және ... мәні бар ... ... ... ... ... – да тұрақты құрамы жоқ және ол Балтық теңізінің елдері
аумағына ... ... 163 ... ... ашық ... ... ... қарқыны айтарлықтай дәрежеде
бұрынғы КСРО-ң Орта ... және ... ... ... ... береді. Ол бүгінде егемендік алған елдер – ... ... ... Өзбекстан, Грузия, Армения, Әзірбайжан
және оларға шекералас Түркия, Иран, Ауғанстан және Қытай.
Осы елдердің ... ... бір ... ... ... тура ... жанама болсын өзара мемлекетаралық және
биресми қатынаста байланысқан. Біріншіден, ... бәрі ... ... ... ... бірлестіктерге кіреді. Екіншіден, осы
елдердің кейбірі Орта Азиялық және Закавказ аумағындағы ... ... ... күні ... ескі ... ... ... «Орталық Азия» жаңа мәнге ие болып отыр, себебі бұрынғы КСРО-
ның геосаяси ... жаңа ... ... ... ... ... ... олардың әлемдік саясатта, әлемдік шаруашылық байланыста
белгілі рөлі мен орны бар.
«Ортаазиялық», «закавказдық» аумақтар географиялық ... ... ... ... ... Мысалы, КСРО-ға кірген кезде ... ... ... ... ... өз тәуелсіздіктерін
алғаннан кейін саясаткерлер, эксперт, саясатшылар оларды ... ... ... ... ... ... ... анықтама бар:
а) шаруашылық- экономикалық ортақтық (общность);
ә) географиялық-әкімшілік бірлік;
б) тарихи-мәдени облыс, т.б.
«Аймақ» сөзін бағалау белгілерінің әралуандығына ... ... ... ... ... ... ұғымы тұрады. Бұрынғы
КСРО-ның еуразиялық кеңістігінде жаңа елдердің құрылуы нәтижесінде ұғымдық
саяси-географиялық аппаратта өзгерістер болды. Бүгінде Кавказ – ... ... ... ... ... және ... ... жақын жатқан немесе
Грузия, Әзірбайжанмен шекаралас республикалар мен облыстардың аумағы) және
Закавказье (Грузия, Әзірбайжан, Армения).
Каспий теңізі ... және оған ... ... ... ... ... отын-энергетикалық ресурстарды игеру мен оларды әлемдік
рынокқа жеткізу үшін маршруттарды және де Еуропа мен Азияны ... ... ... құру бойынша әртүрлі жобалардың пайда ... ... ...... маңы ... пайда болуына әкелді. Әрі
ресейлік, әрі англосаксондық политологияда жаңа географиялық ұйымдар ... ... ... ... маңы ... ... аумағы, Каспий
теңізінің ауданы. Бұл ұғымдардың барлығы тікелей Каспий теңізіне ... ... ... - Әзірбайжан, Түркменстан, Қазақстан, Ресей, Иран.
Онымен ... бұл ... ... және газ құбырларының маршруттарын
салуға, ... да ... ... салынуына, жалпы аумақтағы
жағдайға географиялық жағдайы мен саясаты әсер ете ... ... Олар – ... ... ... Пәкістан, Ауғанстан сияқты елдер.
Каспий маңы аумағының ерешелігі – оның тек ... қана ... ... ... ... ... иеленуде, сол арқылы Шығыс пен
Батыс арасын біріктіріп қана қоймай («Ұлы Жібек жолын» қайта ... ... ... пен ... («Су ... ... Петербург – Мәскеу – Еділ
бойымен Астраханьға дейін – одан әрі Каспий ... ... ... ... ... ... Осы себептерге байланысты Каспий маңы
аумағын Транскаспийлік деп атауы бекер емес./23/
Ірі батыс ... осы ... ... ... ... осы күнге дейін келесідей экономикалық және саяси сұрақтарды
шешуде іс-әрекеттер координациясы үшін осы ... ... ... ... ұйым құрылмады:
• Каспий теңізі мәртебесін анықтау, су бөлігі мен теңіз түбін аумақтық
бөлу сұрағын ... ... ... ... ... шаралар кешенін іске асыру,
құрастыру;
• Әртүрлі тектегі мемлекетаралық ... ... ... мен Әзірбайжанның Таулы Карабах бойынша дауы немесе Әзірбайжан
мен Түркменстанның Каспий теңізіндегі «Осман» және ... ... ... ... қатысты даулы мәселесі, т.б.
• Аумақтық қауіпсіздік қаупімен күрес шараларын іске асыру.
• Мұнай мен газды айдау бағасына қатысты келісімді ... ... ... және газ ... ... құру және ... қаржы институттары мен халықаралық ... ... ... ... іс-әрекеттерінің координациясы қажет.
Каспий теңізінің шикізат ресурстарын интенсивті игеру әрі қоғамның,
әрі ғалымдар арасында аумақта қалыптасқан ... ... ... және
болашақта Каспий теңізі биоресурстарынан ... қалу ... ... ... және ... пен ... ... биологиялық апат белгілерін анықтап беруде.
Халықаралық ұйымның болмауы ... ... және ... ... ... дамуына кедергі келтіріп тұр.
Координациялық органның болмауының орнын төмендегілер толтыруда: а)
трасұлттық корпорацияның ... ... ә) ... ... ... ... немесе аумақтық қауіпсіздік және Каспий
теңізі мәртебесін анықтау мәселесіндегі екіжақты ... б) ... ... ... АҚШ - өздерінің әскери-саяси және аумақтағы
геоэкологиялық әсерін күшейтуге тырысу.
ІІ. ... ... ... мен ... газ кен ... жалпы
географиялық сипаттамасы мен оларды шаруашылыққа игерудегі саяси-
экономикалық мәселелер.
2.1. Каспий аймағындағы отын-энергетика ресурстарын игерудегі бірлескен
халықаралық трансұлттық жобалар.
Каспий маңы ... ... – оның ... ... ... саясатқа және әлемнің басқа аудандарына тән – ... ішкі және ... ... ... ... ... ... мен құбылыстар жүріп жатыр. Оған қоса, бұл
аймақта ... ... ... қауіп, діни экстремизм, ұлттық
сепаратизм, қару-жарақ пен есірткі заттарын заңсыз тасымалдау ... ... ... ... аймақта тағы бір жалпыәлемдік тенденция байқалады, ол – бір
уақытта экономикалық, мәдени, ... ... ... ... ... ... ... рөлінің сақталуы. Бұл жағдай
өмірге әлемдік экономиканың ғаламдануы нәтижесі ... ... ... ... ... теңізінде және оған іргелес жатқан аудандардан ашылған
қосымша газ және мұнай ... ... ... ... ... ... Каспий маңы аймағындағы бірқатар елдер үшін бүгінгі ... ... ... жеке ... және ... ... табиғи
ресурстарын игеруді, жаңа құбыр жолдарын салуды, ... ... ... асыра алмайды. Сол себепті де шетелдік ... ... ... және өте ... ... ... ... және кепілді заң базасы ... ... ... осы елдерге халықаралық және трансұлттық ... ... ... ... ... бар. ... сөзбен айтқанда, мұнай мен газ
сыртқы саясаттағы өте тартымды және ... ... ... ... ... болып табылады.
Осындай кооперациялық мемлекетаралық және ... ... ... ... 1992 жылы ... ... құбыр
желісі - Консорциуымы (КҚК), кейін 1996 жылы ол қайта құрылымданды. Бұл
жобада Ресей ... ... – 24%), ... (19%), Оман (7%),
консорциумның қалған 50% – ын американдық (15%), ... ... (2%), ... (1,75%) ... ... ... мұндай алуан құрылымы – қатысушылардың
мемлекеттік және коммерциялық қызығушылықтарының өзара балансын ... КҚК ... ... 1580 шақырым. Теңіз кен орнынан ... қоры ... 9 млрд ... ... ... шикі ... үшін арнайы құрылған. Сонымен бірге КҚК ... ... ... ... ... ... Каспий теңізінің
солтүстігі және солтүстік-шығысынан ... ... ... үшін
траспорттық жүйенің негізгі бағыттарының бірін құрайды. Ол өз ... өте бай ... ... ... қоры ... млрд ... ... ресейлік Каспий маңы аймағында бұл ... – 2,7 ... ... ... тура және ... ... қамтамасыз етеді.
Соңғы жылдар оқиғалары көрсеткендей, ... ... және ... – Каспий маңы мемлекеттерінің кен орындарды
игерудегі ортақ бірлесу бағдарламасының бір ... ғана ... ... күні ... ресурстары әлемдік саясаттың негізгі факторы болып
табылады. Қазіргі кездегі ... ... ... ... немесе жанама байланысып, оған сенімді әрі берік кіру кез-келген
елдердің негізгі приоритеттерінің ... ... ... кез – ... мен ... игерудегі ірі жобалар және оларды тасымалдау әрі кең
халықаралық бірлестіктің, әрі жанжалдар мен ... ... ... ... жүзінде барлық дерлік әлемнің мұнай мен газ ... өз ... ... ... бар, осы ... ... мемлекет әлемдік рынокта өзінің отын-энергетикалық
кешенінің қызығушылықтарын қорғап, лоббировать ... маңы ... ... мұнай мен газды тасымалдау ерекше
қиындық туғызады. Оған қоса, жаңа ... ... ... ... ... пен ... ... мақсатқа өтіп
кетеді, себебі, бұл жобалар айқын көрсетілген саяси ... ие ... ... мен ... ... шынайы келіспеушіліктер
туындап, олардың ... ... ... Ең ... ... деңгейде ұсынылатын маршруттарға қатысты
туындайды.
Негізгі экспорттық бағыт – БТЖ жобасын салу ... ... ... ... ... ... қызығушылығын айқындайды, себебі,
экономикалық көзқарас жағынан Ресей – Баку – ... ... ... ... ... қосымша кірістен айырылады, ал саяси
жағынан аймақтағы ... ... ... ... маңызды және технологиялық қиындық туғызатыны Каспий
теңізі түбінен мұнай мен газ құбырларын жүргізу. 1998 жылы ... ... ... «Шеврон», «Мобил» және Қазақстан өкіметі бірігіп, теңіз
түбімен мұнай-газ ... ... ... ... 370 милль,
шамамен құны 2,5-3 млрд доллар), кейін Баку - Жейхан бағытына ... ... салу ... ... ... қол қойылды.
Жобаның ең негізгі мақсаты Еуропадан Закавказье мен Орталық Азия
елдеріне және ... ... ... және ... ... ... Бұндай траспорттық дәліз кең аумақтар мен рыноктарды ... ... ... ... және ... мен қызмет
көрсетудің ... ... мен ... ... ... ... энергия қорлары және т.б пайдалы қазбалары бар ... ... ... ... дәл ... орналаса отырып масштабы
жөнінен алып саналатын осы ... өз ... ... ... ... және ... трансконтинетальды коммуникациялар дамуының үлгісі
болып табылады.
Нақты осындай жағдайлардың дамуы барысында ... ... ... ... ... ... формуласын қайта өңдеп айтуға
болады: ... ... ... ... ... ... Еуразия - әлемдік саясаттың өсі) ... ... ... ал ... ... - әлемнің тағдырын бақылайды»./23/
2.2. Бірлескен трансұлттық жобаларды іске ... ... ... ... Иран, Жапония, Қытай және т.б елдер ... ... ... дәліздерді құруға ... ... ... бекер емес және оған деген бақылауды алуға
тырысады (несие беру, саяси ... ... және ... компанияларының
коммерциялық қатысуы арқылы). Алайда Грузия, Әзірбайжан, Қазақстан және
Түркменстан аумақтарынан өтетін осы және басқа ... ... ... ең көп ... ... ... кезде екі Каспий маңы
мемлекеттері – Қазақстан мен Әзірбайжан халықаралық - аудандық кооперацияға
белсенді ... және ... маңы ... ... ... ... танылады.
Қазақстан толық құқықта өзінің қолайлы геосаяси жағдайы мен
Еуразияның ортасында ... ... ... ... ... табылады. Әзірбайжан да Еуропа мен Азия шегінде орналаса ... ... ... 1. Әлем ... ... ресурстарын барлау
|жылдар |Батыс |Орталық |Орталық ... ... ... ... |және ... |ық ... | |к |
| | ... | ... | | ... |
|Мұнай және газ конденсаты, мың баррель/күн ... |4033 |11359 |902 |5883 |11311 |5684 |12677 ... |4254 |10775 |925 |6663 |17686 |6881 |11241 ... |6307 |6578 |855 |7354 |20165 |7318 |11016 ... |6713 |6868 |1314 |7782 |23082 |7916 |10847 ... және газ конденсаты, млн тонна/жыл ... |201 |567 |45 |294 |565 |284 |633 ... |212 |538 |46 |333 |883 |343 |560 ... |315 |328 |43 |367 |1006 |365 |550 ... |336 |344 |66 |389 |1155 |396 |543 ... ... текше метр. ... |203 |557 |136 |111 |64 |51 |559 ... |200 |700 |142 |154 |100 |71 |612 ... |246 |646 |91 |212 |142 |85 |689 ... |292 |628 |94 |270 |199 |130 |718 ... ... ... ... |ОПЕК |Қазақстан |
| ... | ... | ... ... және газ ... мың ... ... |6880 |58729 |17356 |17534 |457 ... |7457 |65855 |16142 |24564 |502 ... |9140 |68733 |17965 |27645 |423 ... |10435 |74957 |18415 |30796 |706 ... | | | | |953 ... және газ конденсаты, млн тонна/жыл ... |343 |2931 |866 |875 |23 ... |372 |3287 |806 |1226 |25 ... |456 |3431 |897 |1380 |21 ... |522 |3751 |922 |1546 |35 ... | | | | |47 ... ... ... ... ... |74 |1755 |782 |153 |5 ... |86 |2065 |841 |216 |7 ... |100 |2210 |972 |285 |5 ... |134 |2464 |1049 |375 |12 ... | | | | |15 ... ... ... ... ... ... мәліметтері. /15/
Өзінің көмірсутекті қоры бойынша Солтүстік теңізбен теңесетін
Каспий мұнай ... ... ... күнде мұнай мен газдың ... жаңа ... ... ... ... өндірістің өсуіне
байланысты бұл аймаққа бар әлемнің назары түсуде. Дегенмен мұнай және ... ... ... ... ... және ... ... инвесторлармен т.б-мен байланысты кешенді мәселелер ... ... мен оған ... ... ... төмендеуі де үлкен
мәселе болып отыр.
2.3. ... ... ... мен газ кен ... мен ... ... бағалауларға қарағанда, ... ... ... ... ... жалпы аумағында қомақты болып
саналады. Дәлелденген мұнай қоры ... ... ... ең ... қатарына кіреді. Ал, ТМД мемлекеттері арасында көмірсутегі
қоры бойынша Ресейден кейінгі екінші орынды иемденіп отыр.
ГКЗ ... ... қоса ... ҚР ... ... ... көрсеткіштерден тұрады:
- мұнай – 4,8 млрд. т (35 ... ... ... отын – 3,4 ... ... көмірсутегі қоры бойынша жетекші орындарды иемденетін он
мемлекеттің қатарына кіреді. Жалпы алғанда, Каспий теңізінің ... ... ... ... қоры 8 ... т. дейін жетуі мүмкін
деп болжау жасалынуда.
Каспий теңізінің ... ... кен орны ... ... ... жағынан жетекші орындарын иемденетін
мемлекеттер қатарына шығарды. Оның ілуде бір кездесетін ... ... ... ... ... төрт бұрышы тарапынан Каспий аумағына деген
керемет қызығушылық тудырды. Және Каспий теңізінің ... ... ... көлемін ерекше арттырды.
Қазіргі кезде барланған көмірсутегі шикізаттары (КСШ) ... ... ... ... тек тоғыз мемлекет басып озады. Олар:
Сауд Аравиясы, Канада, Иран, Ирак, Кувейт, Абу-Даби, Венесуэла, Ресей және
Ливия. ... ... ... ... үлесі мұнай бойынша 3 пайызды, ал
газ бойынша 1 пайызды құрайды. Сонымен ... ... ... ресурстарының жартысынан көбі (13 – 18 млрд шамасында) Каспий
теңізінің Қазақстандық секторының ... ... ... ... есеп ... ... ... балансына 191 мұнай, 101 газ және 49 конденсаттық кен орындары
алынған. /14/. ... ... ... көп ... елдің батысында орын
тепкен. Мәселен, алынатын барлық мұнайдың 71 пайызы ... ... ...... 12 ... - Ақтөбе мен Батыс Қазақстан облыстарының
еншісіне тиеді. Ал, ... ... ... (2 %) және ... ... өзара бөліседі. Көгілдір отын жөнінде айтсақ, газ ... ...... ... ... кен ... (57%), 14% -
Атырау облысында, 12% - Маңғыстауда, 11 % - Ақтөбеде орналасқан. Қалған 6
% ... ... ... ... /6/
Жер қойнауын игерушілер арасында қорлардың бөліну ... ... ... ... Норт Каспиан Оперэйтинг Компани Н.В.»
(Аджип ККО) мен «Теңізшевройл» (ТШО) БК ЖШС ... ... атап ... Бұл компанияларға жалпы өндірілетін көмірсутегі шикізатының 67
пайызы тиесілі. Бұл ... 78 ... ... ... ... ... ... қатарына кіреді. Бұл дегеніңіз республикамыздың пайдалы
қазба байлықтары қорының 92 % ... сөз. ... және ... ... ... ... үлесіне 116 нысан тиеді, онда КСШ
қорының тек сегіз пайызы ғана шоғырланған. Орташа есеппен ... ... ... қамтамасыз етілгеніне 80 жыл ... ал ... бұл ... екі есеге кем.
Көмірсутегінің баланстық қоры құрылымы дайындалатын (50,3 %),
барланатын (43 %), ... ... ... (5,8 %) ... (0,6 %) кен ... тұрады. Бүгінгі таңда барлық жер
қойнауын игеру нысандарының тек 3 пайызы ғана ... бос ... 2005 – ... ... жер қойнауын игерушілер салған
инвестиция есебінен баланстық қордың (А+В+С) жалпы өсімі 1134,3 ... ... мен 33,1 ... м³ ... ... 147,4 млн тонна конденсатты
құрады. 2002-жылы Қашаған ірі кен орны ... ... ... қоры ... ... ... кеніндегі жолай компоненттер мен алынатын ... ... қоры ... Содан соң жаңа коммерциялық жаңалықтар,
көлемі жағынан кішігірім – Қаламқас – ... ... және ... кендері
ашылды. Нәтижесінде республикамыздағы мұнай қоры екі есеге өсті.
Соңғы он жыл ішінде барланған ... ... ... ... млн тоннаны құрады) қорды «құрту» (жоғарыдағы кезеңде ол 365,4 млн
тонна болатын) бағытынан арту ... ... Бұл ... ... мен газ ... ... даму перспективасына оң өзгеріс әкелді.
Жер қойнауын пайдалану туралы айтар болсақ, 2006-жылдың 1-қаңтарына
берілген мәлімет бойынша, жер ... ... 144 ... ... Оның ... 21 ... 54 ... және 69 отандық кәсіпорындар
болып табылады. Жұмыс көмірсутек шикізаттарының 230 ... ... ... 142 мұнай кені, 56 мұнай-газды, 19 мұнайгазконденсатты, 6 газ
кен орындары мен бір жер асты газ ... ... ... ... (ГБЖ) 52 ... (23 %), өндіру – 90 нысанды (39 %), біріккен
барлау мен ... ... – 88 (38 %) кен ... ... жатыр.
Жалпы айтатын болсақ, Каспий маңы мемлекеттерінің ... ... ... шығанағының» ашылуы туралы жақын маңдағы
жарияланымдары бойынша каспийлік ... ... қоры ... ... 3,3
% құраса, газдікі – 5 %-ды құраған. Нақты сандар бойынша бұл 5,1 млрд.т
мұнай және 8 трлн м3 газ. ... ... ... ең ірі аймақтары
Қазақстан және Әзірбайжан мемлекеттерінің шегінде жатыр.
Қазақстанда мұнай қорының шамамен 2/3-сі екі ірі кен ... ...... (900 млн т) және ... ... кен орны (1,23 млрд
т). Ең ірі газ кен орны – Қазақстанның солтүстік-батысындағы ... жж ... ... мәліметтері бойынша
Әзірбайжандағы дәлелденген мұнай қоры 1 млрд т ... Оның 730 ... ... ... кен ... ... ... Ал газдың
дәлелденген қоры – 721 млрд м3, оның ішінде 625 млрд м3 Шах-Дениз ... ... ... ... ең көп ... газ қоры ... оның
мөлшері - 2,92 млрд м3. Ал дәлелденген мұнай қоры өте аз: 230 млн т.
Каспий аймағының ресейлік бөлігінде анықталған ... қоры 300 ... ... ... кен ... Өзге кен ... мен болашағы зор деп
саналатын бөліктерде қазірше барлау ... ... ... Дағыстан және Калмыкияның кен орындарының қоры өте аз ... ... ... ... ... ресейлік бөлігіндегі құрлықтық
жалғыз ірі кен орны – Астрахань газ-конденсатты кен орны. Оның нақты қоры ... трлн м3 газ және 400 млн т ... ... ... ... өзінде жақсы зерттелгенімен, оның
мұнай-газ кендерін болжамдық бағалауының шашырандылығы жоғары. ... ... ... ... ... бола қоймас. Каспий
қойнауының геологиялық зерттелуіне және сонымен ... ... ... ... терең сулы теңіздік кен орындарында қажетті өңдеу
технологияларының болмауына ... бұл ... бір ... ... ... ... ... жж қорытындысы бойынша басты
жанармай базасы ... ... ... ... ... тыс қалып отырды. Және осыған байланысты РФ ... ... ... ... (Кесте-2) мүмкіндігін өте жоғары деуге
болады. АҚШ энергетикалық ақпарат басқармасының ... ... ... ... аймағының мұнай-газ ресурстары Парсы шығанағы елдерінің
ресурстарынан тек 2 есе ғана ... ... және ... ... үш
есе артық.
1 - сурет. Каспий теңізі және Каспий маңы аумақтарында негізгі ... ... және ... ... кен ... ... мәлімет бойынша,Каспий теңізі айдынындағы пунктир сызықтармен
ұлттық бөліктердің мүмкін ... ... ... ... аймағының мұнай-газ қорының болжамдық бағасы, т.у.т
|Мемлекет |РФ ... ... |АҚШ ... |
| ... ... ... |
| | ... ... |3,7 |9,3 ... ** |2,6 |2,8 ... |9, 0 |26, 6 ... |2,2 |1,0 ... |2,2 |18,4 ... |19,7 |58,1 ... ... ... ... секторға бөлу барысында
**Каспий маңы аумақтары
Кесте-3. 1992-2003 жылдарда ... ... ... мен газды өндіру серпіні
| |1992ж |1993ж |1994ж |1995ж |1996ж |1997ж ... |40,3 |36,6 |33,1 |32,9 |32,5 |33,7 ... | | | | | | ... |58,7 |64,3 |34,8 |31,3 |34,3 |17,2 ... *| | | | | | |
| |1998ж |1999ж |2000ж |2001ж |2002ж |2003ж ... |42,5 |47,1 |51,2 |62,6 |71,2 |76,8 ... | | | | | | ... |23,7 |35,0 |60,7 |65,6 |71,5 |77,1 ... * | | | | | | ... ... Ресей секторының газ өндіру серпінінің мәліметтерінсіз;
1992-1997 жж ... тек ... ... ... және инвестициялық саясаты мен ... даму ... ... А.Конопляниктің ойынша, бұл
аймақтың мұнай-газ ... ... ... тым ... ... ... ... мәліметтері бойынша Қазақстанның
мұнай қоры 16 млрд т, ... – 6, ... - 5,3 млрд т ... ... ... маңы елдері сияқты ... ... де ... ... Ең ... болжамдық бағалаулар Каспий маңы мемлекеттері ... ... ... Республикасының Мемлекеттік мұнай компаниясының
президенті Н.Алиевтің айтуынша әзірбайжандық қайраңда 10 млрд т ... ... ... ... С.Ниязовтың айтуынша Түркменстанның мұнай-газ
әлеуеті 45 млрд т мұнай эквивалентіне тең. ... ... ... ... ... маңы ... тәуелсіз экономикалық саясат жүргізуде
сенімділік береді. Ал Батыс елдері үшін бұл асырма бағалар олардың ... ... ат ... ... ... үшін ... стимул болып
табылады.
2.4. Каспий аймағында отын-энергетика байлығын ... ... ... ... өнеркәсібін дамытудың қазіргі жағдайы.
Каспий өңірінде мұнай өндіру 1992-2003 жж аралығында үш еселенді
(Кесте-3). ... жаңа ... ... ... ... ... шығады.
Бүгінгі күнде Каспий аймағында негізгі 3 мұнай өндіруші бар, ... ... қоры және ... ... ... ... және
Түркменстан. Газды осы елдермен қатар Ресей де өндіреді. Ал Иран Каспийде
мұнай-газ өндіру ... ... ... ... ... талас кен орындары, болашағы зор құрылыстары бар. ... Иран ... ... ... ... ... тұрып Каспийдегі өз
бөлігін игеруге кіріспейді.
Каспий маңы елдерінде мұнай және газ өндіру саласында ұлттық ... ... ... ... сектор ұлттық мұнай өндіруші
компаниялармен көрініс берсе, ... ...... ... ... және іс жүргізуші компаниялармен (ІК) көрінеді. Олар өнім бөлінісі
негізінде мұнай және газ ... ... ... ... ... ... ... жаңа болашағы зор кен ... ... ... мұнай мен газ өндірудің дамуы ... ... ... ... мен газ өндіруші - Әзірбайжан
Республикасының мемлекеттік мұнай ... ... ... болды
(ӘРММҰК). Ол негізінен КСРО кезінде ашылған қалдықты қоры бар ... ... ... ... ... қоры бар Азери-Чираг-Гюнешли (АЧГ) бірігіп өңдеудегі ең
ірі мұнай кен орны болып табылады. Бұл кен ... ... үшін 10 ... ... ... ... ... операциялық компания
(ХӘОК) құрылды. Мұның 10%-ы ӘРММК-ның үлесіне тиеді. ХӘОК-ның операторы
және басты ... ... ... ... ... ... ... ала болжам бойынша АЧГ кен орнындағы мұнай өндіру ... ... ... 55 млн.т мұнайды құрайды, ал содан кейін 2024 жылға
дейін 12-15 ... ... және осы жыл бұл кен ... ... ... жылы болады. 2003 ж Әзірбайжанда 15,4 млн.т мұнай өндірілген, оның
6,5 млн тоннасы ХӘОК-ның ... ... ең ірі ... ... зор газ кен орны ... ... ... Шах-Дениз болып табылады. Ол жылына ең көп
дегенде 8 млрд м3 газ ... ... ... әлемдік газ нарығына
шығарып отыр.
Әзірбайжандағы мұнай өндіру көптеген мәселелер туындатып отыр.
Бұлардың ... ең ...... және ... ... Кен
орындарын игерудегі 1998 жылы бекітілген 18 біріккен келісім ... ... АЧГ, Шах - ... және ... ... кен ... тек үшеуі ғана қайта ... Ал өзге кен ... қиын ... ... ... ... әрі ... айтарлықтай көп емес болды. Ал екі кен орын Каспий айдынында Иранмен
талас аймақта ... ... ... ... ... ... анықтап, мұнай-газды аймақтарды нақты бөлгенге дейін уақытша
тоқтатылды.
Түркменстанды бірінші ... ... ... бағыты бар
газөндіруші ел ретінде қарастыру қажет. 2003 жылы ... 69 млрд м3 газ ... млн т ... ... болатын. Осының барысында газ өндірудің 84%–ы
Түркменгаз мелекеттік компаниясының ... ... ал ... өндірудің
болашақтағы көлемінің өсуі қазірде өндіру жұмыстары жүргізіліп жатқан үш:
құрлықта - ... және ... ... ... кен орындарында біріккен
сектордың дамуымен тікелей байланысты ... ... ... ... мәселелелері де баршылық.
Біріншіден елдегі мұнайдың ... қоры онша көп ... ал ... зор
дегендері тереңде орналасқан. Бұл ... ... ... ... Оған қоса бұл елде ... ... ... да жоқ.
Болжам бойынша Түркменстанның ең үлкен мұнай кен орны – ... ... Бұл ... ... Әзірбайжанмен талас аймақ болып
табылады және ондағы өңдеу жұмыстары Каспий мәртебесі ... ... ... Кішігірім болашақтық маңызы бар мұнай-газды аумақ Иранмен
таласта.
Каспийдің ресейлік бөлігіне ... ... ... ... ... Калмыкияның, Дағыстанның мұнай-газды аумақтары жатады.
Шешен Республикасының да мұнай-газды аумағын осында қосуға болады, ... ... ... ... ... ... өткеруде. Каспий аймағының ресейлік
бөлігіндегі мұнай мен газ қоры ... ... ... ... ... қайраңдарына шоғырланған. «Лукойл» ... ... ... ... ... болып отыр. Бұл компания ресейлік секторды
болашақтық маңызы зор мұнай-газды аймақтарға ... ... ... ... кен ... мен даму үстіндегі құрылымдар ашылды. ... ... ... ... кен ... барлау
жұмыстарын аяқтау жүргізілуде. Астрахандық газконденсатты кен орынды
«Астраханьгазпром» өңдеуде. 2003 ж ... 11,4 млрд м3 газ және 4 ... ... - ... ... мұнай өндірудегі көшбасшы ел. 1998-
2003 жылдар аралығындағы ... ... және газ ... ... 2 есе: мұнай
26 млн.т-дан 51 млн т-ға, ал газ 5,5 млрд ... 13 млрд м3 –қа ... ... ... өндіруші компания Қазмұнайгаз болып табылады. ... ... ... Қазмұнайгаз ұлттық компаниясының қатысуымен ) 2003
ж елдегі өндірілген мұнайдың жартысына жуығы және өндірілген газдың 2/3-нен
көбі тиеді. ... ... ... мен газ ... негізгі бөлігі осы
секторға келуі керек. Біріккен ... ең ірі ... және ... ... өңделуі жүргізілуде. Біріккен секторға тағы да ... ... және газ кен ... ... ... ... ... мұнай өндірудің деңгейі 200 млн. тоннаға жетеді, бірақ бұл 2015
жылдан ерте іске ... ... мен газ ... ... ... ... ең негізгісі 2004 жылғы жаңа ... ... заң, бұл ... ... ... кен ... өңдеу жұмыстарын пайдасыз
етті, әсіресе өнімді бірігіп бөлу ... ... ... ... ... Қазақстанда көпшілікті құрайды. Ескі кен орындарындағы қиын тау-
геологиялық жағдай да мәселе тудырып отыр.
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... және шетелдік инвесторлар қатысатын ірі инвестициялық
жобаларды ... ... ... бір ... ... бағдарламалардың
орындалуы мұнай-газ саласына тартылатын инвестиция көлемін біршама жоғары
деңгейде ұстап қалуға ... ... жер ... ... ... мен көгілдір отын қоры бар. Бұл өз ... ... ірі ... өндіруші мемлекеттердің қатарына
қосылуына мүмкіндік береді. Жалпы ... ... мен газ ... ... ең бір ... ... ... болып отыр және ол үлкен
стратегиялық маңызға ие. Мұнай өндіру ... ... ... ... ... келе жатқан бұтағы болып саналады.
1998-жылмен салыстырғанда мұнай мен газ жыл сайын екі есеге ... ... ... ... бұл ... 51,3 млн тоннаны
құрды. Алдыңғы жылдардағы сияқты мұнай өндіретін кәсіпорындар тізімін
«Теңізшевройл» ЖШС ... ... Оның ... – 13,58 млн ... ... ... көлемінің 24 пайызы) тиді. Одан соң ... тұр: ... РД» АҚ – ... (6,5 млн тонна немесе
12 пайыз) және «Ембімұнайгаз» (2,8 млн т немесе 5 пайыз), сондай-ақ «СНПС-
Ақтөбемұнайгаз» ААҚ – 5,8 млн т (10 ... ... АҚ – ... т (10 %), ... ЖАҚ - 3 млн т (5 %), ... ... ... АҚ - 3, 1 млн т (5 %), «Қаражанбасмұнай» АҚ – 2,2 млн т (4
%), «Қазгермұнай» ЖШС – 1,9 млн т (3 %) және ... ЖШС – ... т (2 ... 2005 жылы 25,2 ... м³ ... ... ол газға байланысты
болады, сондықтан Қазақстандағы табиға газ ... ... ... ... ... ... тізбегі былайша орналасады: «Қарашығанақ
Петролеум Оперейтинг Б.В» - 11,5 млрд. м³ (немесе ... ... ... ... ЖШС – 7,3 млрд. м³ (28 пайыз), «СНПС – Ақтөбемұнай
газ» АҚ – 2,7 млрд. м³ (10 ... және ... - 1,2 ... м³ ... ала ... ... ... айтар болсақ, 2006 жылы 62 –
63 млн тонна мұнай мен газ ... ... ... отыр, бұл
көрсеткіш 2010 жылы – 90-100 млн ... ал 2015 жылы 120 – 150 ... ... деп ... отыр. Сонымен бірге Қазақстан жалпы
өндірілетін мұнайдың 85 ... ... ... ... ... көмірсутегі шикізатын өндіру көлемін арттыру клешегі
Каспий теңізінің Қазақстандық ... ... ... ... ... ... ... байланысты.
2005-жылы:
- 61,45 млн. т. (2004 жылға қарағанда 103,8%) – газконденсатты мұнай;
- 26,2 млрд.м. (2004 жылға қарағанда 127,7 %) – ... отын ... ... ... өндіру болжамдары төмендегідей:
2007-жылы – 64 млн. т. дейін,
2008-жылы – 70 млн. т. дейін,
2009-жылы – 78 млн. т. дейін,
2010-жылы – 84 ... ... – 140 млн. т. ... ... 2,8 млн. ... Каспий теңізінің Қазақстандық секторын (КТҚС) игеру жөніндегі
Мемлекеттік бағдарламаны жүзеге асыру.
Қазақстан Республикасы Президентінің қаулысымен Каспий теңізінің
Қазақстандық ... ... ... ... ... ... Қазақстан аталған бағдарламаны жүзеге асыруға белсенді түрде
кірісіп те ... ... ... ... Және бүгінгі таңда нақты нәтижелер
жөнінде ауыз толтырып айтуға да болады.
Каспий теңізінің ... ... ... ... ... ... ... және Қазақстан Республикасының
мүдделерін сақтау принциптеріне; жер қойнауын пайдалану, жер ресурстарын
кешенді және ... ... ... ... келісім-шарттар жасасқанда
тәуекелді төмендетуге; халықаралық стандарттарды сақтауға және Каспий
аумағының ... ... ... ... ... ... ... – кен игерудің тұрақты әрі жоғары
деңгейіне қол ... және ... ... ... ... ... өндірісті құру және жеке ... ... ... ... ... ... дайындау; Каспийдің
игерілетін ресурстарын ел экономикасының басқа салалары үшін де тиімді ... ... ... ... ... ... ... жж.) бірінші сатысын – КТҚС кешенді
игеруге жағдай жасау мәселесін толық аяқтадық. Және ... ... – КТҚС ... ... екінші сатысына кірісіп те кеттік.
Министрлік тарапынан Каспий теңізінің Қазақстандық секторын

игеру Бағдарламасының екінші ... ... ... Жоспары дайындалды
(Каспий теңізінің Қазақстандық секторын игеру ... ... ... ... жж. ... ... ... (2-кезең)
2006ж. 13-шілдесінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 673 ... ... ... ... ... ... Және КТҚС
игеру жөніндегі мұнай-газ жобасының бірінші сатысы ... ... өсе ... ... бір уақытта:
- жаңа теңіз блоктарын жоспар ... ... ... ... ... мұнай компаниясы тарапынан теңіз жобалары бойынша
операторлық қызметін атқарады;
- ... ... ... ... ... экологиялық
стандарттарға сәйкес талаптарды жетілдіре түсу жалғастырылады;
- барлық теңіз жобаларына ... ... ... ... ... ... ... қорғау шаралары дайындалады және жүзеге асырылады;
- қазақстандық мамандарды мұнай-газ кешені мен аралас салаларға
дайындау және қайта ... ... ... ... ... жағалаудан қолдау көрсету инфрақұрылымы
қалыптастырылады;
- қосымша қуаттылық құбыр желілерінің ... ... ... ... ... мұнай-газ кешеніне арналған негізгі отандық тауарлар мен
қызметтің бәсекеге қабілеттілігіне қол ... ... ... үшін ... ... ... теңізі қайраңын игеру негізінде Қазақстан Республикасының
мұнай-газ кешенінің даму көлемдері.
|Көрсеткіш |2010 ж. |2011 ж. |2012 ж. |2013 ж. |2014 ж. |2015ж. ... кен ... |40,0 |52,0 |64,0 |76,0 |88,0 |100,0 ... ... млн.т | | | | | | ... ... ... |14,8 |15,7 |16,7 |17,6 |18,5 |18,6 ... мұнайды | | | | | | ... ... | | | | | | ... кен ... |24,0 |31,0 |38,0 |45,0 |52,0 |63,0 ... ... млрд. м3| | | | | | ... ... ... және танкерлер бойынша мұнайды экспортқа шығару, |
|млн.т ... ... ... - ... |25,0 ... Қазақстан - |20,0 ... | ... ... – |10,0 ... - ... | ... ... |5,0 ... | ...... ... қазақстандық бөлігін игерудің Мемлекеттік
бағдарлама мәліметтері негізінде құрастырылған./15/
Қазіргі уақытта «ҚазМұнай Теңіз» Теңіз мұнай компаниясы АҚ-мы
мынадай ... іске ... ... ... ... ... ... | ... орналасқан жері: Каспий теңізінің ... кен ... ... секторының қайраңды аймағы (КТҚС) |тәжірибелік-өндірісті|
|Атырау қаласынан оңтүстікке қарай 80 шақырым. |к ... 1-ші және ... ... ... ... Оңтүстік-батыс |2-ші кезектері ... кен ... ... ... ... ... тереңдігі 4-тен 8 м-ге дейін. ... ... ... кен ... ... – 800 км2 ... және жер үсті |
|Қашаған кен орнынан алынатын көмірсутек қорлары 1,4 |жұмыстарын ... ... ... ... ... ... шұғыл ауытқуымен (мұздың |Қашаған кен орнын ... және ... ... ... ...... 3-ші ... ... жоба ... |кезегі үшін теңіз ... ... ... тұр. ... жер үсті ... және 2-ші кезектің аяқталуы бойынша жобаланып |обьектілерін ... ... ...... 3-ші ... ... |
|кезек – 57450 т/ тәулігіне. ... ... және 2-ші ... ... ... және жер ... кен орнын |
|үсті мұнай-газ құбырларын тарту жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... мыналар: ... ... ... Каспиан Си Б.В. (Оператор) – 18,52% |Ақтоты, Қайраң, ... - 8,33 % ... кен ... ... Инк. – 18,52% ... ... ... Қазақстан Девелопмент Б.В. – 18,52% ... ... Е&П және ... -18,52 % ... белгілеу. |
|Коноко Филлипс - 9,26 % | ... Норт ... СИ, ЛТД -8,33%. | ... ... Компаниясы» АҚ-ның үлесін | ... ... ... ... ... ... | ... | ... | ... КТҚС ... ... ... ... ... ... ... 40 ... ... ... |лық ... талдау|
|Суының тереңдігі 15-тен 20 м-ге дейін. ... ... ... ... ... аумағы 1372 км2 ... ... ... мен ... алынатын перспективалық анықталған |жүргізу. ... 120 млн. ... ... | ... 2500 м ... ... ұңғымасы бұрғыланды.| ... ... ... Компани Б.В.», | ... 50/50 - ... ТМК» АҚ мен | ... Оверсиз Шельф Б.В.» | ... | ... ... ... ... ... |Алынған ... ... 90 ... жерде орналасқан. ... ... 10- 40 м ... |лық ... ... ... ... ... 9744 км2 ... ... |
|Мұнай мен газдың алынатын анықталған ресурстары 138 |Электрлік ... мен ... т. ш.о. ... |2D ... барлау|
|Операторы «Аташ» ЖШС, құрылтайшылары 50/50 - |жұмыстарын жүргізу. ... ТМК» АҚ мен ... ... ... | ... | ... ... ... | ... Арал теңізі айдынының солтүстік бөлігінде |Коллекторлардың ... ... ... шөгінділерінің басымдылығы болжамдалынған. |қасиеттерін зерттеу ... ... ... ... аяқталды. |және жұмыс нәтижелері|
|Алынатын анықталған ресурстары 56,3 млрд. куб м. ... есеп ... ... ... ... ... ... 1800 м. Барлау ұңғымасын бұрғылауға |жалғастыру. ... ... ... | ... «ҚазМұнайТеңіз» ТМК» АҚ. | ... | ... ... ... ... ... ... |Тереңдігі 2000 және |
|мұнай кәсіпшілігінен батысқа қарай 180 км жерде |1300 м екі ... ... ... ... ... 5-7 м ... | ... –шарттық аймақтың аумағы 3536 ш.ш | ... ... ... 980 млн т мұнайды | ... | ... ... ТМК» ... ... | ... ... ... ... | ... ТМК» АҚ және «РН – ... ЖШҚ. | ... | ... ... ... ... орналасқан. |2D сейсмикалық барлау|
|Телімнің орталығынан жағалауға дейінгі қашықтық - 60|жұмыстарын және ... ... ... ... 3-7,5 м құрайды. ... ... ... ... 6 ... бар ... ... | ... ... – 1935 км2 | ... және ... ... ... ... | ... | ... ... ... ... анықталған | ... 325 млн т. ш. о ... | ... ... ... Корей Консорциумымен | ... ... ... | ... | ... ... оңтүстік бөлігінде орналасқан. ... ... ... ... жағалауға дейінгі қашықтық - 75|жобалық тереңдігі |
|шақырым. Ақтау теңіз ... 165 ... ... |3300 м ... ... . ... ... ... тереңдігі 0-ден 340 м дейін өзгереді. | ... ... – 7625 ш.ш. | ... ... ... (суының тереңдігі - 29 | ... және ...... ... ... - 47| ... | ... ... ресурстары 636 млн т мұнайды | ... | |
| | ... | ... ... оңтүстік бөлігінде орналасқан. |Қоршаған ортаның ... ... ... ... ... - 65|жай-күйін фондық |
|шақырым. ... 2D ... ... 8-9 м ... ... ... ... ... ... юра ... ... жүргізу. |
|қалыптасқан қайраңның кешені бойынша шамамен 245 млн| ... ... ... | ... ... бірге Абай базалық | ... ... | |
| | ... | ... ... солтүстік бөлігінде орналасқан. |Жобаланып отырған |
|Телімнің орталығынан жағалауға дейінгі қашықтық - ... ... ... ... ... 4-8 м ... ... ... ... ... 6 ... бар ... ... |әсерін алдын ала ... ... ... ... табылады. ... ... ... ... түзілімдердің | ... ... ... ... кешенімен | ... және ... 468 ... ш.о ... | ... ... ... Каспий өнімдерін бөлу туралы келісім-
шартқа (ӨБК) 1997-жылдың 18-қарашасында қол қойылды және ол 1998 ж. ... ... ... ... кен ... ... және ... жұмыстар:
- Қашаған кен орнын бағалау;
- жасанды үш арал құрылысын салу;
- аралдағы құрылғылардың іргетасын ... және мұз ... қоса ... Д ... ... құрылысы жүргізілуде.
Кен орнынан мұнай мен газды кешенді дайындау қондырғысына дейінгі
құбыр желісінің теңіз бөлігіндегі құрылысы басталып та кетті.
Мұнай мен ... ... ... жер үсті қондырғысы -
«Болашақтың» құрылысы басталды. Ол ... ... ... ... Ескенде
орналасқан. Мұнай мен газды кешенді дайындайтын жер үсті ... 2008 ж. ... ... ... деп ... ... бағалау Бағдарламасы бойынша (2001-2006 жж.) 1187
шақырым алаңға үш деңгейлі сейсмика жүргізілді. Қазіргі ... ... ... жүріп жатыр. 2005 ж. ... ... ... ал 2006 ж. – Қаламқас-теңіз-3 скважинасы
бұрғыланды.
Ақтоты ... ... ... ... жж.) 2004 ж. Ақтоты-
2 бағалау скважинасы бұрғыланған болатын. 2005 жылы 362 шақырым ... ... ... (409 шақырымдық жалпы көлемнен).
Бағалау Бағдарламасы бойынша Қайранда (2004-2007 жж.) 245 ... үш ... ... ... жүргізілді. Қайран-2 скважинасын
бұрғылау 2006-жылға белгіленді.
Бағалау Бағдарламасы бойынша Оңтүстік-Батыс Қашағанда (2004-2015
жж.) 2011-2012 жылдары 3D ... ... ... ол ... деп жоспарлануда. Бағалау жұмыстарын жүргізу ... ... ... бірлесіп игеру артықшылықтарын артығымен пайдалану
мақсатында белгіленген.
«Жемчужина» жобасы бойынша 2005-жылдың 14-желтоқсанында Қазақстан
Республикасының энергетика және ... ... ... мен «Оман
Перлз Компани Лимитед» компаниясы және ... ... ... ... ... бөлу ... ... қол қойылды. 2006 ж. оператор
құрылып, бірінші бақылау ... ... ... ... деп жоспарланды.
ІІІ. Каспий теңізінің отын-энергетика ресурстарын тасымалдаудың ... ... іске ... мәселелері.
2003 жылы Каспий аймағынан экспортқа 50 млн.т мұнай және 50млрд м3
газ шығарылды. Бұл көрсеткіш ... ... ... ... ... Қазақстан 2015- жылға қарай жыл сайын 150 млн ... ... ... ... ... ... жағдай жасалып отырса, өндірілген
өнімнің 127,5 млн тоннасы шетелдерге экспортқа ... ... ... ... ... ... жыл ... 110 млн т көмірсутегі шикізатын
экспорттай алады (Кесте-5).
Бүгінде ... ... 81 % ... ... ... 12 % ... жол ... және 7 % су көліктерімен тасымалданады екен.
Каспий құбыр желісі концорциумы (КТК) әзірге тәжірибе ... ... ... жоба ... ... 2006-жылы Қазақстан мұнайын тасымалдау
үшін Каспий консорциумына берілетін квота 32 млн ... ... ал ... бұл ... 45 млн тоннаға дейін жеткізілмек.
1972-жылы іске қосылған, Қазақстандағы ең ... ... - ... ... ресейлік құбыр желісі жүйелері арқылы Қазақ ... ... ... ... ... отыр. Құбыр желісінің өткізу қабілетін
кеңейту жобасына сәйкес, оның ... ... ... ... 15 млн ... 25 млн ... ... жеткізілмекші.
Жақын уақытқа дейін аймақтағы басты экспорттық мұнай құбыры Баку-
Новороссийск болды, бұл бағыт арқылы Әзірбайжан мұнайы Новороссийскке ... әрі ... ... мұнайды бұл бағытта тасымалдауды Әзірбайжан көптеген
себептерге байланысты тиімсіз деп тауып отыр. Сол ... бірі ... ... ... ... ... ... сәтсіз келіссөздері.
Каспийдегі аса маңызды сәт 2005 жылы мамырдағы Баку-Жейхан мұнай
құбырының ашылуы болды. Болашақта ... ... ... ... ... үш ... ... болады: Баку-Жейхан, Теңіз-
Новороссийск (КМК) және Батыс Қазақстан-Қытай. ... ... ... ... да ... бар.
2005 жылы мамыр айында Баку-Жейхан мұнай құбыры ашылғанға ... үшін ... ... ... құбыры болып Баку-Супса қала берді,
бұл құбыр арқылы жылына 6 млн т ... ... ... ... 50 және одан да көп ... мұнай
тасымалдауға жоспарланған және оған осы аймақтағы басты экспорттық ... ірі ... аса ... ... ... Әзірбайжанның осы
мұнай құбырын толық толтыра алатынына күманданады ... ... ... ... ... ... арнайы өкілі В.Калюжный да бар).
Әзірбайжанның бұл құрылысының нақты бір саяси мағынасы бар ... ...... ... ... алу және ... ... мұнайдың аз
бөлігін болса да біршамасын Ресей тұсынан өткізіп жіберу арқылы ... ... ... ... ... жылы ... ... Консорциумы (КМК) мұнай құбырының
құрылысы аяқталды. Бұл консорциумның 24%–ы Ресейдің үлесіне келеді, одан
кейін Қазақстан – 19%, Оман – 7%, ... ... – 15%, ... ... – 7,5% , ... ... компаниясы - 12,5%,
«Роснефть» - 7,5 % және т.б. Ресейдің КМК-дағы барлық үлесі – 44%. ... ... ... кен ... ... мұнайлы портымен
байланыстырды. Теңіз Новороссийск мұнай құбырының бірінші кезектегі
мүмкіндігі жылына 28 ... ... ... Бұл Баку - Новороссийск
құбырының алғашқы ... ... 5 есе көп ... ... келе бұл
көрсеткіш 67 млн т-ға дейін көбейді. Қазақ мұнайының КМК ... ... ... шығуы Қазақстан үшін әлемдік нарыққа шығудың біршама
жақын, әрі ыңғайлы жолы болды. Сонымен бірге бұл мұнайды ... ... ... Ресей 20 млрд доллар алды.
Соңғы уақыттарда Қазақстанда Қытай ұлттық мұнай ... ... ... бола ... Экономикасы күн арта өсіп отырған ҚХР-
да мұнайдың жетіспеушілігі ... отыр және ... ... ... мұнайқұбыры Атырау-Кеңқияқ-Атасу-Алашанькоу (Қытай) салынуда, оның
жоспарлы өту мүмкіндігі жылына 50 млн т ... ... маңы ... ... ... ... ішінде табиғи газдың
қоры ең көп – Түркменстан. Ең азы Әзірбайжанда. Дегенмен бұл елде Шах-Дениз
кен орнынан ... ... ... Баку-Тбилиси-Эрзурум газқұбыры арқылы
тасымалдау жобасы бар.
Каспий аймағында газдың негізгі экспорттаушысы – Түркменстан. Бірақ
қолайсыз ... ... ... ... ... ... бар ... жоқ. Тек Иран ғана алып отырған газға толық төлем
жасап отыр. 2003 жылы бұл елге ... ... 15% ... ... Каспий аймағынан газды экспорттаудың 13% үлесі тиді.
Сонымен бүгінгі күнде Түркменстанда табиғи газды экспорттаудың 2
маршруты бар – ... мен ... ... ... Европаға, және Закавказьеге)
Орта Азия-Орталық газқұбырлар жүйесі арқылы солтүстікке, және Корпедже-Корд-
Куй газқұбыры арқылы оңтүстікте ... АҚШ ... ... ... ... ... ... альтернатива болып вынужденно
салынды. Үшінші маршрут – ... ... ... ... ... осы жобаға қолдау көрсетілгенмен көптеген себептерге
байланысты жүзеге асырылмауы ... Оның ... бірі ... ... ... ... газқұбырымен Түркияға экспорттауы арқылы осы елде
белгілі уақытқа дейін ... ... ... ... 2003 жылдан 2008
жылға дейін Түркияға жылына 3 млрд м3 газ ... ... 2008 ... ... газ көлемін жылына 16 млрд м3 дейін ұлғайту жобада
бар. Бірақ ... ... ... ... ... экспорттауда
қиыншылықтар туындады, ол Түркияның импортталатын газ көлеміне төлем төлей
алмауына байланысты.
Кесте-5. ... ... ... ... ... ... ... /6/
|Мұнайды |Жобаның бағамы, |Маршруттың ... ... ... ... ... ... АҚШ долл ... км| ... ... | | | ... млн.т |
|жобаның атауы | | | | |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... 1 ... |Республикада мұнайды ішкі тарату ... |20 ... ... ... 3,5-4 $ | ... | |
| | | ... тез өсіп жатқан нарығына деген | |
| | | ... ... | |
| | | |Бір ғана ... бағытталушылық | |
| | | ... ... | |
| | | ... өз ... жылына 20 млн. т | |
| | | ... ... ... қабілеттілікке | |
| | | ... бере ... | ... ... |4,5. |1580 ... мәні бар жалғыз іске асқан |Алғы кезекте 28, ... ... | ... ... 67 ... ... тариф | | | |
| |1 ... 26,32$ | | | ... ... 4 млрд $ |1580 ... және Дарданеллы жұмыс басты түрік |50-60 |
| ... ... | ... ... өту. | |
| ... 1 | ... танкерлерді қабылдайтын | |
| ... ... ... ... кіруді қамтамасыз ету. | |
| | | ... ... ... | |
| | | ... мүмкін: | |
| | | ... құны 2,4 млрд $ ... | |
| | | ... жүк тиеу 50-60 млн.тонна құраса | |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... |1,5 | |Осы ... ... ... мұнайын |5-10 ... ... | | ... ... жағынан нормалауы | |
| | | ... | ... | |674 | |5,3-9 ... ... |1,5 | |Ең ... | |
| ... – 1 ... | ... ... SVOP ... | |
| |4-8$ | ... геологиялық барлауда тәуекелді | |
| | | ... | |
| | | ... ... мұнайөнімдері нарығында | |
| | | ... үшін ... ... және | |
| | | ... Иран зауыттарын пайдалану | |
| | | ... | |
| | | ... ... әрекеттері | |
| | | ... ... ... ең бай | |
| | | ... | ... |- |Осы ... ... ... ... |- ... | | ... ... алу ... пайдалы | ... |- |- ... ... ... ... ... |50 |
| | | ... жоқ аудан. | ... ... ... ... ... қарым-қатынастарының
экономикалық факторлары мен ерекшеліктері.
Қазақстан Республикасының президенті Н.А.Назарбаев өзінің 2006ж.
Қазақстан халқына жіберген ... ... ... ... мен ... арасындағы транзиттік көпір болатын, елдің
геостратегиялық ... ... ... мөлшерде пайдалануды
қамтамасыз етуі тиіс, екендігін атап өтті /29/
Каспий теңізі меридиандық бағытта шамамен 630 миль ... ... ... ... 175 ... Ол солтүстік ендіктің 47˚ 02′ пен 36˚ ... және ... ... 46˚ 45′ пен 54˚ 46′ ... ... ... параллель бойынша ең кіші ендігі солтүстік
ендіктің 40˚ 18′ ... ... ... 106 миль ... ... ... оның ... өзгеруіне тәуелді, ал ол өз
кезегінде өзендік ағын суға ... ... ... ... үш ... бөлу
қабылданған: солтүстік, орта және оңтүстік. Солтүстік бөлігі болып, Шешен
аралының аяғын Түб-Қараған мүйісімен қосатын ... ... ... есептеледі. Теңіздің солтүстік және оңтүстік бөліктерінің шекарасы,
Лебяжий камень белгісінен (40˚ 22′ N, 50˚ 22′ E ) Кули ... ... ... ... ... ... бес мемлекеттің жағаларын жуып ... ... ... ... және ... ... Баку ... теңіз сауда кемежайы
(БХТСК) Каспий ... ... ... ... және ... ... ... негізгі транзиттік орта болып табылады. Кемежайдың
инфрақұрылымы, айлақ қабырғасының маңындағы ... ... ... ... болатын 8 айлақтан тұрады. Баку кемежайында 2000 жылы ... ... 5 қор ... бар, ... баратын магистралды темір жолына
тікелей шығатын жүк тиегіш ... бар, жаңа ... ... ... ... бастады. Ақтау-Баку телімі ТРАСЕКА көлік ... ... ... ... 2001 ... қыркүйегінен Ақтау-
Баку-Актау теміржол Салдық қатынасы жұмыс ... Бұл ... ... сияқты, жүксиымдылығы 28 теміржол вагоны болатын, жол уақыты 18-
20 сағат, ... ... ... да ... кемелер іске
қосылған.
Халықаралық Баку теңіз кемежайы 2004ж. ... ... ... 15 % ... ... ... Транзиттің күтілетін көлемінің
жалпы құрылымында шамамен 60% қазақстандық мұнай құрайды да, ... ... ... ... мұнайын биыл кемежай асырмайды. Сонымен
қатар, ... жүк ... ... ... жылы 300 мың ... түрлі жүктерді тасымалдау жоспарланып отыр.
Ресей Федерациясы. Астрахань кемежайы Каспий аймағының ең ... ... ... ... мен ... ... Волга өзенінің
3-сур
бір бөлігінен, Волга-Каспий каналынан, Астрахань рейдінен, Серебряная
Воложка ... ... ... тұрады. Астрахань
кемежайында барлығы 22 айлақ бар. Ресей үкіметі, ... ... ... ... ... ... көлік жүйелері мен Орталық Азия елдерін
байланыстыратын бағыттарды жасауды, Каспий және Қара теңіздерді ... ... ... ... ... ... ... кемежайын
дамыту жолымен қосатын, көлік бағытын енгізуді жоспарлайды.
Астрахань ХАК бойынша 2005ж. асырудың жалпы көлемі 3500 мың ... ... ... кемежайы 12 жаңа айлақтың құрылысын бітіріп, онымен
кемежайдың жүкайналымын 12 млн. ... ... ... ... кемежайы бағытындағы негізгі көлем мұнай
мен мұнай өнімдерінен тұрады. Махачкала ... ... ... ... ... аяқталғанын ескере отырып, Ақтау – Махачкала
– Актау бағыты бойынша теміржол қатынасын және ... ... (Оля) ... ... қатынасты ұйымдастыру сұрағы қарастырылады.
Салдық қатынасты ашу, бағыттағы тасымалдау ... және ... ... ... уақытын азайтуға ғана мүмкіндік беріп қоймай,
Ресей мен Қазақстанның арасындағы сауда-экономикалық қарым-қатынастардың
әрі қарай нығайтылуына ... ... ... ... ... 2005 жыл бойынша
7,5 млн тоннадан асатын құрғақ және ... ... ... Республикасы. Қазіргі кезде Түркменбашы кемежайы,
ТРАСЕКА дәлізінің аумағында, өз ... ... ... (Қазақстан
аумағын айнала өтетін), транзит жүктерді тасымалдаудың ... ... ең ... ... бірі ... ... кемежайы жүктерді асыруды негізінен салдармен жүргізеді.
Олардың көлемі 2002 жыл ... 1 млн. 612 мың ... ... ... ... және ... ... көліктік бағытқа сәйкес бара жатқан транзитті жүк ... ... ... ... бәсекелес-кемежайлар болып табылады.
Ақтау кемежайында контейнерлік терминалды ... Поти ... ... ... - ... ... және әрі қарай ... ... ... ... үшін, келешекті ашуға қабілетті.
Иран Ислам Республикасы. ... ... ... 5 млн. ... ... ... мүмкіндік береді. Өтімді шөгу кемежай акваториінде
5,5 метрмен шектелген. Кемежай ... ... 170,7 ... ... 4,5
мың тонна кемелерді өңдеуге қабілетті. Кемежайда, 6 мың тоннаға дейін су
ығыстыратын 10 кеменің бір ... ... ... қамтамасыз ететін 10
айлақ бар.
2002 жылдан бастап кемежайда, қуаттылығы 10-20 т. ... 20 ... ... жұмыс істейді. Ұзындығы 1430 м айлақтар бір уақытта 10
сауда кемесін мына жолмен қабылдай алады: ... 1200 м 8 ... 4500 БРТ ... ... үшін және ұзындығы 92,3 м 1 мұнай айлағы
4500 БРТ ... ... үшін ... ... ауданы 2452 м2, экспорттық және импорттық жүктер
үшін бөлінетін ... бар ... ... 7 ... ... ие. 2003 ... бері ... – Анзали бағыты бойынша
автосалдық қатынас қызмет атқарады.
Нека кемежайы, максимал ... ... 3,8 ... жүк ... 4,5 ... танкерлерді өңдеуге арналған бір ... ие. Нека ... ... және ... ... ... шарттары
бойынша, жеткізу пункті болып табылады. 2005 жылы өткізу қабілеті жылына 10
млн. тонна жүк ... ... ... Ақтау халықаралық теңіз сауда кемежайы
Республикалық мемлекеттік кәсіпорыны (АХТСК РМК) ... ... ... ... ... ... ... Ол Қазақстан
Республикасының, құрғақ жүктерді, шикі мұнайды және ... ... ... арналған жалғыз теңіз кемежайы болып табылады.
Ақтау кемежайы (4-сурет) 1963 жылы ... және ... ... ... уран ... және мұнай кен орындарын қолдауға
арнлаған болатын. Кейін кемежай, БН-350 атом электростанциясын және ... ... ... ... рөл ... бұрынғы КСРО-ның, көбіне мұнай тасымалдауға мамандандырылған,
ішкі кемежайы болып табылады. Оның асыру ... 80 ... ... 7 млн. ... ... ... жүктерді қайта тиеу ... 300 ... ... және көбіне жергілікті маңыздағы ... ... ... ... ... ... ... қайта құру үшін және ... ... ... ... ... ... Қазақстан Үкіметі мен
Еуропаның қайта құру және дамыту банкінің ... ... ... ... ... ... ... бірінші кезеңінің 1999 жылдың қыркүйегінде
аяқталуы ... ... ... ... ету ... тиеу-түсіру
кешенінің мүмкіндіктері, мұнайды асырудың бұрынғыдай, жылына 8,0 млн тонна
мүмкіндіктерін сақтай отырып, жылына 1,5 млн. ... ... ... кезең шеңберінде теміржол салдық кешен қайта құрылып, іске
қосылған, сонымен ... ... ... пен бөгетті қайта құру
жоспарлануда. ... ... ... құру ... 74 млн. АҚШ ... жұмыстардың деректері бойынша, Ақтау кемежайы,
төмендегідей технологиялық мүмкіндіктері бар, көп ... ... ... кең ... ие ... ашық алаңдар мен жабық ... – 6000 м2), ... оның ... ауыр ... сенімді
сақталуын қамтамасыз ететін;
■ қайта құру кемежайды, басты және үймелі жүктерді өңдеуге арналған
үш әмбебап айлақтармен, бидайды ... ... және ауыр ... қайта
тиеу үшін және “Ро-Ро” типті кемелерді өңдеуге арналған бір айлақпен
жабдықтады: жаңа ... ... ... 550 м, бір ... 4 ... ... мүкіндіктері бар;
■ тікелей аралас ... ... бара ... сырғытып кіргізуге және шығаруға мүмкіндік беретін теміржолы
салдық кешені іске қосылған;
■ жылдық өңдеудің ... ... 600 ... дейін және бір
мезгілде 25 мың тоннаға ... ... ... ... ... ... бір уақытта, суығыстыруы 12000 т. дейінгі 4 ... ... ... бар 4 ... ... ие;
■ кемежай, барлық басты жүктер түрін және контейнерлердегі жүктерді
асыру мүкіндігін беретін, құрал-жабдықтарды жаңартты.
Кемежайда (5-сурет) (кірме ... ... ... ... мен ... ... құю және ... бойынша аралас инфрақұрылым бар. Айлақтық
ауданды жалға алу шартымен, бұл жерде, ... ... ... жұмыс істейді.
Қазіргі кезде Ақтау кемежайы, басқарудың халықаралық стандарт жүйесі
(ISO-9001) бойынша және ... жүзу мен ... ... ... ... ... жұмыс істейтін, Қазақстанның жалғыз бәсекелі
кемежайы болып табылады. Кемежайдың маңындағы аумақта, ... ... ... ... тәртіп орнатылған.
Жақын болашақта теңіз тасымалдары нарқы үш бағыт бойынша: Оңтүстік-
Шығыс Азия мен Иран ... ... ... ... және кері бағытта
дамиды. Бұл бағыт, қазіргі кезде ... ... ТМД ... ... ... кемежайлардың дамығандығымен, Ақтау – Баку -
Анзали автосалдық бағытымен және Ақтау – ... ... ... ... ... ... бағыт – экспорттық-импорттық жүк ағымын
қамтамасыз ететін, Ресей Федерациясының (РФ) ... ... ... Оля), Азов және ... бассейндерінің, Волга-Дон
және Волга-Балт арналарының көмегімен тікелей су ... ... ... ... ... Иран – ... ... – РФ Орал
аймақтары, Ақтау кемежайы – Астрахань – ... ... ... ... ... ... ... саласындағы бұрыннан бар қатынастармен
(Ақтау-Махачкала), Қазақстан мен ... ... ... қатынастарын
нығайтумен, транзиттік потенциалды ... ... ... ... жауын-шашынның шектігімен және кемелердің РФ
ішкі сулары ... ... ... РФ ... ... ... Европа елдеріне тармақталған жүйесімен сипатталады.
4-с
5-с
Қара теңіз – Жерорта теңіз бағыты – ... - Дон ... ... ... ... ... қатар, ТРАСЕКА дәлізі аумағында, Қаратеңіз-Жерортатеңіз
бассейні елдеріне және кері қарай экспорттық - импорттық және ... бар, ... – Баку – ... ... ... ... қатынасы.
Кесте-6. Ақтау теңіз портындағы жүктің жалпы перевалкасы көлемінің серпіні,
мың тонна./10/
|Атауы |Жылдар |
| |1997 |1998 |1999 |2000 |2001 ... |16,37 |2,19 |5,47 |3,00 |27,32 ... |16,90 |7,25 |6,83 |5,63 |36,61 ... |37,65 |16,95 |10,61 |5,05 |70,27 ... |33,86 |13,55 |8,68 |4,17 |60,26 ... |34,39 |15,80 |11,85 |7,37 |69,41 ... |46,37 |22,18 |13,85 |8,73 |91,13 ... |55,79 |35,30 |14,14 |17,57 |122,82 ... |59,99 |38,47 |9,68 |18,94 |127,08 ... ... ... Қытайдың, Каспий маңы аймағына және
Қазақстанға өсіп келе жатқан мүддесін көрсетеді. Оған ... ... ... ... да себептер бар. Қытайға сырттан әкелінетін мұнайдың
үлкен үлесін, Таяу ... ... ... ... Таяу ... жағдай
орнықты емес: жақындағы Ирак пен Ауғаныстандағы соғыстар, Иран ... бара ... ... Сауд ... және Ирактағы америкалық әсер.
Одан басқа, Малак бұғазы арқылы ... ... ... ... ... және ... жеткізулердің азаюы, мұнайды
әкелудің қосымша жолдарын іздеуге мәжбүр етеді. Ол үшін ең ... ... мен ... ... өз ... көмірсутектілердің дүниежүзілік нарығында,
барған сайын көрнекті рөл ойнай бастады. Дүниежүзінде, бес жыл ... екі есе ... ... – 30 ... 60 ... ... ... шығаруы – екі жарым есе өскен (сол аралықта – 20 млн.т-дан 50 млн.т-
ға ... тағы бір ... ... ... ... сыртқа шығару
қарқынымен бір де бір ірі ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым жоғарылап өскен сайын,
Қазақстанның ... ... ... ... мен қабілеттілігі
соғұрлым құнды /32/
Бүгінгі күні Қытайдың қазақстандық мұнайгаз секторында ... ... ... ... бүгінгі күні келесі кәсіпорындардың акцияларына ие /1/.
CNPC – ... ... мен ... ... Қытай акциялардың 85% ие.
Kumkol Resources (мұнай өндіру) және ШНОС ... ... ... - ... ... “PetroKazakhstan”. Біріншісіндегі Қытайдың үлесі ... ... ... ... ... 33% сатып алуға
құқық алды. ШНОС негізінде, қатысу үлесі 50/50 болатын біріккен ... 2005ж. ... ... ... Петролеум” компаниясында (мұнай
өндіру) және “Казгермұнай” компаниясында (мұнай өндіру) 50% акциясын сатып
алды. 2004 ж. ... ... ... ... ... ... жүргізетін, First Iternational Oil Company (FIOC) компаниясын
сатып алды. 2005 ж. Қытай ұлттық корпорациясы CNODC “Айдан ... ... 2003 ж. ... ... ... ... ... - мұнай өндіру
болатын, Buzachi Operating Ltd (Солтүстік Бузачи) компаниясы тиесілі.
Қытайлықтармен ... ... ... алу мүмкіндігі
қарастырылуда.
Сонымен қатар, Қазақстанда мұнай құбырларын салу және ... ... ... ... ... ... екі біріккен кәсіпорын
құрылған: “Қазақстандық-Қытайлық Құбыр” (ҚҚҚ) (Атасу-Алашанькоу) және
Солтүстік-батыс ... ... ... ... ... ... тек, ... мен Қытайдың қарым-қатынасының өсуін айқын
көрсететін, Қытайдың ... бар, ірі ... ... ... мұнайгаз компанияларының Орта Азиядағы белсенділігі,
қытайлық мұнайды шеттен әкелудің өсуімен және Ресейдің ... ... ... ... ... бейімділігінің күшею ізімен өсуде. ... ... ... ... ... ... ниеттенген қытайлықтар,
Орта Азия мен Закавказьедегі жаңа жобаларды ... ... ... Бұл қуатты инвестициялық күштің қазіргі бағыты, басқа
компаниялардың ... ... ... қандай болуы мүмкін екендігін
білдіреді /4/.
Бұл жерде ... мен ... ... ... ...... ... құбырын, анығырақ көрсетпекпіз.
2004 ж. 28 қыркүйегінде Атасу-Алашанькоу мұнай құбырының ... ... ... ... ... Мұндай ауқымды жобалар үшін
рекордты қысқа мерзімде, 2005 ж. 16 желтоқсанында ... ... ... оны ... ... Ұзындығы 962 км және диаметрі – 0,81 м
мұнай құбырының құрылысы, 1 жыл 3 ... сәл аз ... ... ... ... арасынадағы мұнай құбыры алуан түрлі ландшафт арқылы өтеді, жеке
алғанда, 101 км телім шөл арқылы, 400 км ... ... жер ... 40 ... ұйық ... ... қатар, 4 үлкен және 7 орташа мен шағын өзендер,
3 ... және 15 ... ... ... ... ... Халық Республикасының 55 жылдығына, ал аяқталуы –
Қазақстан Республикасының 14 ... ... ... бұл ... рәмізді сәттер байланысқан. Бұл, бірінде, соңғы 5 ... ... мен ... ... ең ... ... ал ... бұл
энергетикалық шикізатты өндіру көрсеткіштерінің сондай әсерлі ... екі ... елді ... ... ... ... ... аумағы
арқылы өтпейтін).
Қазақстандық жақ ұзындығы 592 км ... ... ... ... жақ 593 ... 962,2 км-ге дейінгі телімнің құрылысын ... құны 806 ... ... Ол, ... қытайлық компаниялардың
қатысуымен, Каспий теңізінің кенорындарында және оған ... ... ... ... ... беретін, Батыс Қазақстан – Қытай
мұнай ... ... ... болуы тиісті. Бұл жүйенің кесіндісі –
Ақтөбе облысынан Атасуға дейінгі ... ... ... ... 2011 ж. ... ... жеткенде - салынып бітеді деп,
жоспарлануда.
Атасу – Алашанькоу ... ... ... ... тек ... ... ... ғана байланыста. Қазір онда өндірілетін шикізат,
құбырды толық толтыруға жеткіліксіз. “Мұнай ... жыл ... ... және ... ... ... ... сонымен қатар,
Ресейдің Батыссібір аймағынан ... ... ... деп ... ... “Қазмұнайгаз” ҰК АҚ президенті Ұзақбай Қарабалин
мәлімдеді /30/.
Биылғы жылдың мамыр ... ... ... құбырды техникалық
мұнаймен (600 мың.т) толтырғасын, ол пайдалануға дайын ... ... ... құбырды толтыруға жауапты Қытай, ... ... ... ... ... керек.
Шамалы уақыттан кейін, Атасу – Алашанькоу мұнай құбырына, оны өте
бай, каспийлік ... кен ... ... ... ... беретін,
тағы бір тармақ қосылады.
Атасу – Алашанькоу мұнай құбыры ашылғанға дейін, ... ... ... ... ... ... екі ... құбыры бойынша, тасымалдауға
мәжбүр болды. Осының арқасында Москва, жағдайға әсер етудің бар ... ... да, ... Орта ... ... ... ... Ендігі
жерде, Қазақстан қытайлық мұнай ... өз шығу ... ... ... ... пайданың көбірек үлесіне ие болады. ... ... ... ... ... ... Баку-Жейхан бойынша, мұнайды
айдау туралы келіссөздерді жалғастыруда. Бұл магистраль Капийдің мұнайлы
аймақтарын ... ... ... ... құбырының екінші кезегін іске қосу 2011ж.
жоспарланған. Бұл мерзімдер, екі елдің арасында қол ... ... ... ... ... ... ... ұзындығы шамамен 700
километр мұнай құбырын, Қазақстан ... ... ... Салынып қойған
Кеңқияқ-Атырау мұнай құбыры, өз ... ... ... ... ... ... жүйесіне кіреді. Бұл құбырдың максимал өткізу
қабілеті, екінші кезек біткесін, 20 млн.т құрайтын болады. Оның ... 50 ... ... ... кеңейтілуі мүмкін /28/.
Салынып болған мұнай құбырынан басқа, газ құбырын салу ... ... ... ... ... ... ... қарауында,
қазақстандық табиғи газды Қытайға шетке шығарып жеткізу ... газ ... үш ... ... Бірінші жоба, газ құбыры жаңа ... ... ... ... ... салуды ұйғарады. Қазіргі кезде
Алматыға дейін, газ құбырының Амангелді ... ... ... отын ... телімі бар. Екінші жоба ... ... ... Қазақстанның мұнайгаз кенорындарынан Шымкентке дейін, әрі
қарай Алматыға және Қытайға дейін салынуы ... ... ...... Қазақстанның Оңтүстігіне Астана арқылы және әрі ... ... ... ... ... ... да ... біріншісі,
газды өте жедел алуға және ... өте тез ... ... ... ... жасау үшін қор жинауға ... ... ... ... ... оңтүстігіндегі, және оңтүстік-батысындағы барлық
әулетті қытайлық “анклавтарды” ... ... ... ... ... және ... кезекті экспансия жасау үшін кең
мүмкіндіктер береді /35/.
Қазақстанның ұлттық мұнай-газ компаниясы “Қазмұнайгаз” және ... ... CNPC, бұл газ ... ... ... ... жасауға кірісті. Бұл жұмысты аяқтау биылғы жылдың соңына
дейін ұйғарылған. Қытайға ... газ ... ... инвестицияларын
алдын ала негіздеу, былтырғы жылы дайындалған ... Бұл жоба ... ... ... ... және оған ... болашақ газ
құбырының параметрлері анықталған.
Газ құбырының ... ... ... 30 ... ... Құрылысты бітіріп, қуаты жылына 10 млрд.м3 газ құбырының
бірінші кезегін пайдалануға беру 2009 ж. ... ... ... ... ... 30 ... – 2012 ж. ... инвестицияларды алдын ала негіздеуде газ құбыры бағытының
бірнеше варианты қарастырылса, ал, ... ... ... ... ... ... тиіс екенін, атап өту ... ... ала ... нәтижелері, құбыр өзінің экономикалық
көрсеткіштері бойынша өміршең екендігін көрсетті, бірақ ақырғы ... үшін ... ... ... ... ала ... ... орталық
және солтүстік бағыттар болатын, ал инвестицияларды негіздеуде негізгі
болып орталық бағыт белгіленген. ... ... ... ... ... ... ... – Ақтөбе (Жаңажол) – Атасу – Алашанькоу)
шамамен 2800 км ... ... ... Атасу – Алашанькоу газ ... ... ... (ТЭН) дайындау жоспарланған. ТЭН дайын
болғаннан кейін, газдың тасымалданатын ықтимал ... ... ... ... ... ... - деп ... газ тасымалдау магистральдерін басқару бойынша “ҚазТрансГаз”
мемлекеттік компаниясының директоры Серік Сұлтанғалиев /17/.
Қазіргі кезде қазақстандық және ортаазиялық газ, тек бір ғана ... ... ... ... газ ... ... Азия - ... бойынша,
тасымалдана алатыны белгілі.
Жоғарыда аталғанның ... ... 2005 ... 5 қазанында,
Қазақстандағы Қытай ұлттық мұнайгаз корпорациясымен салынған, Қазақстандағы
бірінші қытайлық газ ... ... ... Жаңа газ ... ... ... ... мұнай кен орнын және “Бұхара-Орал”
халықаралық газ құбырын қосады да, ақтөбелік ... ... ... нарыққа шығуға мүмкіндігін береді. Газ құбырының ұзындығы ... ... ... ... ... - 5,2 ... газ. ... мөлшері 120 млн. АҚШ долларын құрайды. Құрылыс толығымен қытайлық
жақпен ... ... ... мен Қытайдың мұнайгаз секторындағы, жеке
алғанда, мұнай мен газды тасымалдау ... ... ... ... ... деңгейде:
1. Қытай мұнай мен газды шеттен әкелуге мүдделі және шеттен әкелу
құраушысы, өз ... ... ... және жақын келешекте тағы да
өсе түседі. Ал, ... ... ... ... мүдделі
және барланған қорлар мен өндірістің өсуіне, ішкі ... ... ... ... сыртқа шығару өсетін болады.
2. Қытайдың, сыртқа шығарушы елдердің тізімін диверсификациялауға
мүдделілігі.
3. ... мен ... ... ... болғандықтан, мұнай мен
газды тасымалдау кезінде, үшінші елдің ... ... ... ... Бұл, ... ... ... қашықтығын қысқартуға мүмкіндік
береді: құбыр болған жағдайда да, теміржол болғанда да. Қалай болғанда
да, бұл, тасымалдау құнына және ... ... ... ... Екі ... де ... және экономикалық тұрақтылығы.
5. Қазақстан мен Қытайдың халықаралық қатынасының жақсы деңгейі.
6. Бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... деңгейде қатысуы туралы мәлімдеуге болады. Мұны,
қарым-қатынасты кеңейту және тереңдету негізі ретінде ... ... ... ... төлемге қабілеттілігінің жоғары
деңгейі.
Тұжырымдап келгенде айтарымыз, Қазақстан мен Қытайдың ... ...... және ... жәй, бірақ, салмақты және
ойланған қатынасты талап етеді. Әсіресе, ... ... ... ... әрі ... әрі ... әрі тұтынушысы болатын
Қазақстан үшін қолайсыз жағдайдың ... ... ... ... Ал ... ... болашақта жеткіліксіз ескеруге әкеліп соғуы мүмкін.
Осыған байланысты, ... ... ... және жеке алғанда,
энергоқорларды тасымалдау саласында, Қазақстан Республикасы мен Қытай ... ... ... ... жасауды қажет деп
санаймын.
3.5. Бургас – ... ... ... ... ... жобасы
Бургас – Александрополис құбыр желісі құрылысының ... ... ... ... ... ... ... (Грекия)
кемежайына дейін құбыр желісін тартуды көздейді. Аталған жобаны ... ... мен ... ... Ресейдің, Украина мен Грузияның Қара ... ... ... ... ... әрі қарай мұнай құбыры
арқылы Александрополис кемежайына жеткізуге, сөйтіп, біздің мұнайымызды ... ...... ... ... мен ... шығаруға
мүмкіндік береді.
Жобаның бастапқы қуаттылығы жылына 35 млн ... ... ... деп ... ... ... 60 млн тоннаға дейін жеткізілмек.
Құбыр ... ... 312 ... құны ... 700 млн АҚШ ... Ұсыныс жасағандар қатарында «ГазПром», ... ... ... ... ... және ... ... түрік бұғаздарындағы салмақты
азайтудың бір мүмкіндігі ретінде қарастырылып отыр. Қазіргі ... ... ... ... ... тыс ... ... ішінде
қазақстандық жүк жіберушілердің мұнайы да тасымалданып жатыр.
Ресей ... ... және ... ... ... ... Хаттамасына сәйкес Халықаралық жобалау ... ... ... және грек ... жоба ... ... жүргізуге
шешім қабылданған болатын. ХЖК құрамына үш ...... және ТНК – ВР ... жоспарланып отыр. «Транснефть» АҚ
компаниясы ... ... ... пайдалану стадиясында оператор қызметін
атқаратын болады. Ресей компанияларының жалпы үлестік қатысы 51 ... ... ... ... ... құруға қажетті жағдайлар келісіліп
алуы тиіс. Ол ресейлік «Роснефть», ... және ТНК – ВР ... (әр ... 25 ... ... ... және бастапқы
акцияның 25 пайызын ХЖК келісілген қатысу ерекшеліктеріне сәйкес келген
қатысушы компаниялар үшін сақтап қою ... ... ... ... ХЖК ... «ҚазМұнайГаз»
ҰҚ АҚ мен «Шеврон» компанияларын да қатыстыру ... ... ... ... Грекия мен Болгария аталған жобаны
жүзеге асыру жөніндегі меморандумға қол қойды.
Қазақстан үшін бұл жоба ... ... ... ... ... және Қара ... кемежайлары арқылы мұнай тасымалдау
көлемін ұлғайтатын, экономикалық жағынан тиімді әрі ... ... ... ... Бұдан өзге, Қазақстанды бұл жобаға қатыстырудың маңызды
шарты – ірі отандық компаниялардың аталған ... ... ... ... қызығушылығы болып табылады. Қазіргі кезде «ҚазМұнайГаз» ҰК АҚ
Қазақстан мұнайын Бургас – ... ... ... ... ... шығару болашағын зерттеу үстінде.
ІV. Индустриалды Қазақстан жағдайында жер қойнауларын пайдалануды реттеу
туралы заңнаманы дамыту.
Осы бөлімде жер ... ... ... реттеу жайында сөз
қозғалады. Сонымен бірге Қазақстанның индустриалды дамуы үшін ... ... ... ... де ... ... белгілі
болғанындай, жаңа бағдарламада негізгі ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге, сол арқылы
шикізаттық бағыттан ... және ұзақ ... ... өтуіне жағдай туғызуға жасалынған. Жер қойнауларын пайдалануды
мемлекеттік ... ... ... ... ... ...
мемлекеттік органдар қызметінің ашықтығы мен болжалдылығы, сондай-ақ
кәсіпкерлік қызметті ... ... ... және ақылға қонымды
тәртіптерін орнату болып табылады. Өйткені, біздің ... ... ... еске ... ... ... жер қойнауы мен табиғатты
пайдалану тәртібін реттеуді «қатайта» алмайды.
Бір ... ... ... ... ... орта сапасын
тұрақтандыру мәселелері бойынша ведомость аралық комиссия» (ҚР Үкіметінің
№776 ... 2003 ... 1 ... ... Оның ... ... ... кәсіпорындар мен мемлекеттің мүдделері есепке алынатындығының бір
кепілі іспеттес. Сондай-ақ ҚР премьер-министрінің ... ... тобы ... Оның ...... ... өндіру саласына инвестиция құюына қолайлы құқықтық жағдай
жасау болып табылады (ҚР ... ... 30 ... 2003 ... ... мемлекеттік реттеудің тиімді жүйесін құру мәселесін
бірлесіп шешудің тағы бір мысалы – кәсіпкерлікпен еркін айналысуға жол ашу
үшін әкімшілік ... ... ... ... лицензия беруді реттеу
мәселесін координациялау болып табылады (ҚР ... ... ... ... ... ... 2003 ... мемлекеттік инвесторларда, шетелдіктер де қолайсыз
шешілген жүйеге тап ... ... ... өз ... бастау үшін олар
мемлекеттік органдардан 18 рұқсат-келісімін алуы шарт./7/. Ал, ... ... ... қойылатын талап әр түрлі және пішіні де өзгеше.
Айта кету керек, жуық ... ... ... қорғау саласын реттеу
және жобалауға, сондай-ақ экологиялық қауіпті қызмет түрлеріне де лицензия
берілетін ... ... ... жер қойнауын пайдаланушылардың қолында
экологияға қауіпті ... ... ... үшін Энергетика және
минералды ресурстар министрлігі ... ... ... ... түрлері бар
(Мәселен, тау өнімдерін пайдалану, жарылғыш заттарды шығару және ... ... ... қауіпті жүктерді тасымалдау, қысым астында жұмыс
істейтін ыдыстар мен құбыр желілерін пайдалану және ... бұл ... ... ... ... жалпы атау беру
арқылы мәселенің мәнін өзгерте алмаймыз. Бұдан басқа, ... ... ... ... ... ... экологиялық бақылау
қорытындысы қосылатын болады. Бұл ... ... ... ... құзырындағы шаруа.
Осылайша лицензияланатын қызмет түрлерін қайталау тәжірибесі
Қазақстан ... ... ... ... ... одан әрі
ұлғайта түспек.
Біздің ойымызша, ... ... ... ... ... - кәсіпорындарға ұзақ ... ... ... ... ... ... қауіпсіздік
қажеттіліктерін есепке ... және ... ... ... ... ірі ... құлшындыратындай жүйе қалыптасуы шарт.
Бүгінгі таңда Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігінің жаңа
Концепциясы әзірленді. Ол ... ... ... ... экологияландыру бағытымен ерекшеленеді. Маңыздысы, қауіпті
қалдықтарды жоя отырып, кәсіпорындардың шикізатты ... ... өз ... ... іс жүзінде не болып жатыр? Индустриалдық даму бағдарламасында
«елде технологиялары ... ... ... ластаушы заттардың
қоршаған ортаны ластауы жақын арада азаймайды деген қорытынды жасауға негіз
береді» деп атап көрсетілген.
Қоршаған ортаның ... ... тек қана ... ... көлемін
азайту арқылы ғана қол жеткізуге болатындығын ... ... ... Бұл қоршаған ортаны тұрақтандыру мәселесі экономиканың құлдырау
арқылы жүргізілуі қажет деген сөз емес.
Жекелеген ... ... ... ... ... ... ... отыруы маңызды. Сондай-ақ, жаңа технологиялар
мен құрылғыларға ірі ... ... бір ... ... ... қоятын
шаруа емес. Осыған байланысты, ... ... ... ... ... ... да ... талаптарға жауап бере алмайды.
Сонымен, Қоршаған ортаны қорғау министрлігі қандай жолмен ластану
деңгейін төмендетпекші? Министрлік көптеген жылдар ... ... ... және құрамы да әркелкі болғанына ... ... ... ... жолы ... – «лимиттерді» пайдалануды ұсынып келеді.
Лимиттерді дайындау негізінде рұқсат етілген ... ... ... ... ... ... факторы мен
жоспарлы табиғат қорғау ... ... ... ... ... жатқандықтан мемлекеттік органдар лимиттерді тек
қана әкімшілік жолмен өзгерте алмайды. Айта кету керек, нарықтың ... ... ... ... бойына, ұзақ мерзімге нақты түрде белгілеуге
мүмкіндік ... ... ... ... ... министрілігіндегілер
технологиялық және экономикалық факторларды есепке алмастан, кәсіпорындар
сұраған лимиттерді ... ... ... келеді. Әуел баста
қоршаған орта мониторингісін негізге ала отырып, бұл көрсеткіштерді өңдеу
ұсынылған болатын. Ал, қазір ... ... ... алып ... ... орнына рұқсат арқылы лақтырылатын қалдықтар жүйесін енгізу
мүмкіндігі қарастырылуда. Ол тек РШК ... ... ... ... ... ... ... кезде күмән тудырып отыр. ... ... ... ... ... ... ... қатты.
Бұл елдердегі рұқсат етілген жүйелер ... ... ... ... ТМД ... ... жүйелерге қарағанда
«уақытша келісілгендігі» арқылы ерекшеленеді. Келісім ... ... даму ... ... орнының «жақсы технологияларға»
инвестиция құю ... ... ... ... даму ... ... ... мен
экологияның өзара мүдделерін барынша жақындату үшін экспорттық саясатты
өзгерту қажет, жоғары ... ... ... ... ... ... ... және қоршаған ортаға келтіретін зияны минималды
өндіріс ... ашу ... ... ... ... ... мен
кәсіпорындарға ластау деңгейін төмендету жөнінде жүктелген міндеттемелердің
орындалуын өзіндік ... ... ... ... ... тиіс. Осылайша, келісілген лимиттердің қызмет ету мерзімі жобалардың
инвестициялық кезеңі арқылы немесе ... ... ... ... ... ... бәрі ... алғанда, мемлекеттік
органдардың табиғат қорғау бағдарламаларының жүзеге асырылуын ... ... ... ... ... ... қолдануына
мүмкіндік береді.
Мемлекеттік органдардың экологиялық жобаларды қаржыландыру жүйесін
дамытуға қатысуы кәсіпорындар мен Қазақстанның Инвестициялық Қоры, ... Қор және ... Даму ... ... ... қарым-
қатынас механизмін әзірлеуге бағытталуы тиіс./7/. Бұл қызмет жаңа ... ... ... ... ... ... және тауар алмасу жүйесін жеңілдетуде, тауар және инновациялық
сипаттағы идеялар каталогын құрастыру барысында көрініс ... ... ... ... инновация енгізу шарттары пісіп
жетілді. Бұл процестің одан ары ... ... бір ... ... жетілдіруге
және екінші жағынан, мемлекеттің кәсіпкерлік қызметке араласу деңгейін
реттеу ... ... ... ... қаржыландыру мәселесі де анық
шешілмеген. Өндірісті модернизациялауға байланысты экологиялық ... ... ... рөлі ... ... ... төлем
жинау жүйесі табиғат қорғаудағы тиімді экономикалық құрал бола ала ма?
Өйткені, экологиялық ... мен ... ... ... ... 90 ... кәсіпорынның өз қалтасынан шығады.
Жауап біреу – мемлекет ірі экологиялық жобаларды ... ... ... ... қор жоқ. ... ... жергілікті
бюджетте экологиялық төлемдерді ... ету ... ... ... ... ... ... қаржыландыру жағын да қиындатып жіберді.
Қазақстан табиғат байлықтарын қолданушылар қауымдастығының ... ... база мен ... орта ... ... ... ... шешу жөнінде бірнеше жиындар өткізілді. «Қоршаған
ортаны қорғау туралы» Заңға өзгерістер енгізу ... ... ... ... ... пен даму ... (ОЭСР) кеңестеріне сәйкес
келетін бұл ұсыныстарда қоршаған орта мониторингі мен өндірістік ... ... ... бөлу қажеттігі айтылған. Алайда, бүгінгі
күнге дейін ... ... ... ... ... ... базадағы мәселелер шешімін таппай отыр. Соның салдарынан, қоршаған
ортаны қорғау бойынша халықаралық ұйымдар ... ... ... жөніндегі есепке қажетті кәсіпорындар мониторингі жасалмай отыр.
Осылайша, тиісті әдістемелерді дайындап, ... ... ... жинауды ретке келтіру қажет. Дегенмен ҚОҚМ әлі күнге дейін
рұқсаттау жүйесі ... ... жоқ ... ... мониторингін
талап етіп келеді.
Егер оның артында «шартты» түрдегі қаржылай шығын ... ... ... ... де ... еді. Оның орнына кәсіпорынның
қалтасынан кеткен шығынды ... ... мен ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызметті реттеудің нормативтік базасын
жетілдіру бойынша мемлекеттік органдар мен өнеркәсіп арасындағы әріптестік
тәжірибесі жаңа ... ... ... жарқын үлгісі ретінде негізгі
Таукен өндіріс орындары өкілдерімен ... ... ... және ... ... ... ... «Жер қойнауы туралы» Заңға толықтырулар
мен өзгертулер енгізу ... заң ... ... ... ... ... пен ... өкілдерінің арасындағы жобаға қатысты
көзқарас алшақтығы құзырлы органның өкілеттігі мәселесіне ... ... ... ... ... мемлекеттік инспекторлық
құрылымдардың бақылаушылық қызметін кеңейту және ... ... ... ... ... мен ... ... соның
негізінде заңды толықтай қайта қарастыру ұсынылған болатын.
Нәтижесінде, арнайы жұмыс тобы құрылды. Оның құрамына ... ... ... ... Қазақстанның табиғат пайдаланушылары
қауымдастығының атынан қатысқан жер қойнауын игерушілер кірді. ... және ... ... бес жиын ... заң ... 76 ... алғашқы оқылымында 261 түзету енгізілді.
Бұдан басқа, қоршаған ортаны қорғау министрінің бұйрығымен ... ... ... ... тобы ... Ол ... ... пайдаланудың
рұқсат етілген жүйесі мен құқықтық базасын жетілдірумен айналысады. Жарты
жыл ішінде жұмыс тобы 12 нормативтік құжатты ... ... ... ... байланысты ұсыныстар мен сараптамалық бағалар ... ... ... ... ... ... ... тиімді пайдаланудың ... ... ... ... ... қол жеткізген жетістігі – конструктивті диалог
жүргізу стилі мен нормасын қалыптастырғаны болып ... ... ... тәжірибе кәсіпкерлердің мүдделерін кәсіби қауымдастықтар арқылы заңдық
бекіту механизмі ретінде әрекет ететін болады.
Қазірдің өзінде мемлекеттік ... ... және ... ... үлкен әлеуетіне ие. Олар аталған бағытта бірлесіп
жұмыс жасауға ... ... ... ... ... ... ... әлі де басы ашық қалып отырған ... ... ... мен ... заң ... ... ... қажет;
нормативтік құжаттардың қолданыстағы ... ... ... жүргізу жүйесін құру (қазіргі кезде заңдық күшіне енген, бірақ
әр ... ... ... ... бір-біріне қайшы келетін заңдар
бар). Министрліктердің түрлі ішкі нормативтік ... ... ... ... ... кімдердің айналысатыны белгісіз күйінде қалып
отыр. Келеңсіздіктер мен заң бұзушылықтар сондай-ақ, министрліктердегі ішкі
нормативтік құжаттарды ... ... және ... ... ... барысында да кетіп жатыр.
Табиғат байлықтарын пайдаланушылар қауымдастығы ... мен ... даму ... ... ала ... ... экономикалық
қызметпен айналысуға құқықтық жағдайлар жасауға қатысуды өзінің ең негізгі
приоритеті санайды. ... ... ... ... ... ... ... келтіру жөніндегі талаптарды ретке келтіру ... ... ... жобалардың мәртебесі, тіпті сарапшылар мен ҚОҚМ
ғылыми-техникалық кеңесі ... ... баға ... ... ... ... ... қалып отыр.
Біздің ойымызша, Қоршаған ортаны қорғау министрлігі тарапынан
табиғат байлықтарын ... ... ... бар нормативтік базаны талдау
және жаңа құжаттар дайындау жөніндегі жұмыс жүргізіліп жатыр. Егер міндетті
түрде ... ... ... саны ... ... саладағы қызметтің
жаңа концепциясымен нақтыланса бұл ... ... ... ақиқат.
Өткен он жылдық кезең Қазақстанның минералды-шикізат кешені ... ... ... Осының арқасында кен ... ... ... рельстеріне мініп үлгерді. Аталған кезең барысында жер қойнауын
игерудің ... ... мен ... ... ... ... ... экономиканың шынайы секторына ірі инвестицияларды тартуға әрі ... ... ... ... бағытталды. Отандық пайдалы қазбалар
кендеріне берілген экономикалық бағалауларға келсек, ол бүгінгі ... ... ... және ... ... ... ... отырып жасалады. Қазақстанның мұнай қоры ... ... он ... ... ... өзі ... мен газ ... алдағы
уақытта қандай қарқынмен дамитындығын көрсетіп берсе керек. Атқарылатын
шаралар туралы атап айтсақ: ... ... ... ... және
көмірсутектерін әлемдік нарыққа шығару бойынша экспорттық ... ... ... мен газ ... жер ... пайдалануға
қаржы салу барлық инвестициялау саласы үшін тиімді бағыттың бірі ... Бұл ... ... ... 2005-жылы көмірсутегі
шикізатына салынған инвестиция көлемінің он бір есе ... ... ... ... ... мұнай мен газ саласына шамамен 946,9 млн $ көлемінде
қаржы ... ... 1170,6 млн АҚШ ... құрайтын инвестицияның 53
пайызы) бағытталған болса, 2005-жылдың қорытындылары бойынша бұл көрсеткіш
10,09 млрд. $ ... ... 12,647 ... $ ... ... 80 пайызы). Жалпы алғанда, он жылдық кезеңде жер ... КСШ 40,6 ... $ ... оның 33,5 ... $ ... және 7,1
млрд. $ - геологиялық барлау жұмыстарын жүргізуге жұмсалды. Ағымдағы жылда
КСШ жер қойнауларын игеруге ... ... ... 10,7 ... ... оның 2,3 ... барлауға және 8,4 млрд. - өндіруге ... ... ... ... ... ... 2005 жылы мынадай компаниялар
кірді: Аджип ККО – 3044,3 млн $, ... ЖШС – 1557,1 млн ... АҚ – 1160,8 млн $, ... - 845,3 млн $, КПО ... млн $, ...... газ» АҚ – 540,5 млн $, «Ембімұнайгаз» -
355,5 млн $, «Қаражанбасмұнайгаз» АҚ – 310,8 млн $, ... ... ... 178 млн $, ... ... Инк.» ААҚ – 172,8 млн $, «Қазақойл – Ақтөбе»
ЖШС – 154,7 млн $, ... ... ... ... ... - 105 млн ... 12 ... бірігіп салған қаржысының көлемі өткен жылы 8971 млн $
құрады (немесе КСШ салынған барлық ... 89 ... оның ... ... ККО, ... ЖШС және ... АҚ
қамтамасыз етті. Басқа компаниялардың еншісіне тек 1119 млн $ (КСШ ... ... 11 ... ғана тиесілі.
Соңғы он жыл ішінде шетелдік инвестицияның рөлі барынша артты.
Мәселен, егер 1996-жылы олардың КСШ игеруге ... ... ... ... ... ... ол 85 ... жетті. 1996 жылмен салыстырғанда
25 есеге артты және 8,6 млрд. $ ... ... жылы ... ... ең ірі инвестор-мемлекеттер төмендегідей: АҚШ (39 %), Индонезия
(26 %), Қытай (14 %) және ... (12 %). ... мен ... ... 2 пайыздан, Гибралтар, Ресей, Германия мен Молдавияға 1 пайыздан
тиеді.
Энергетика министрлігінің ... ... ... он ... ... ... қызығушылық одан әрі арта түспек. 2006-
2010 жылдар аралығында мұнай-газ нысандарына ... ... ... 32,3 млрд. $, ал 2011 – 2015 жылдары 34,2 млрд. долларды құрайды ... ... ... ... ... региондар мен мемлекетіміздің
бүтіндей әлеуметтік-экономикалық жағынан дамуына жағымды әсер етпек. ... он жыл ... жер ... КСШ ... мемлекетке 13
млрд. доллар көлемінде салық пен ... ... ... ... ... түсімдердің басым бөлігі (85 пайызы) шетелдік ... ... ... ... ... он жыл ... КСШ нысандарындағы жер қойнауын пайдалану үшін
келісім бойынша жұмысқа тартылған жұмысшылар саны 30 ... 39 мың ... 2005 жылы ... ... оқытуға жұмсалған қаржы 1996-жылмен
салыстырғанда 14 ... өсті және 57,2 млн ... ... ... және ... ... ... кеткен шығын көлемі де 7,5
есеге (155,8 млн $) өсті.
1997-жылмен салыстырғанда ... жер ... ... үшін
субмердігерлік жұмыстар жүргізуге кететін шығын көлемі де 35 есеге ... жылы ... ... 7,2 ... ... қаржы жұмсалған болатын.
Оның 2,3 млрд. долларын отандық субмердігерлік компаниялар игерді.
4.1. Көмірсутегі шикізатын өндіру және пайдаланудың
экономикалық – экологиялық ... ... ... газ, көмір мен металдардың) мол қоры бар
болғанымен, елдің шетелдік тікелей ... ... ... ... жоқ, ... мен газ ... мен газды экспортқа ... ... ... Ол ең ... ... ... экономикасындағы мұнайдың жетекші рөлі артқан сайын,
мұнай бағасының өзгеруіне байланысты ЖІӨ мен ... ... ... ... ... (6-суретті қараңыз.). 198 жылғы Азия
дағдарысының салдарынан баға ... ... ... ... ... ... қаншалықты дәрежеде тұрақсыз екенін көрсетті.
Мәселен, 2002 жылы ... ... ... әр долларға 96 млн. доллар
мөлшерінде қосымша табыс түсірер еді /34 /.
Макроэкономиканы ... ... ... ... 1999 жылы ... ... бағасының өсуі бұрынғы КСРО елдерінің ішінде Қазақстан
экономикасының жақсы табысқа жетуіне бірден-бір ... ... ... оң ... ... қарамастан, ел халқы көпшілігінің
әл-ауқаты әлі де ... ... жоқ. 90-шы ... ... ... дағдарыс жаппай кедейлік пен жұмыссыздыққа, ... ... ... ... пен ... қызмет көрсетудің нашарлауына
әкелді. ЖІӨ-нің жан басына шаққандағы жоғары деңгейі ... әлі ... ... жасырып отыр. Тез дамып келе жатқан мұнай ... ... ... көтеру үшін қажетті жұмыспен қамтуға, сыртқы
баға ... ... ... ел экономикасының тұрақсыздығын
төмендетуге, тіпті ... орта ... ... ... ... ... өзінде табыс алуға жағдай туғызуға тиіс. Денсаулық сақтау, білім
беру мен ... ... ... ... ... да ... ... айналуға тиіс.
Мұнай өндірісінде байқалатын қиындықтардың ішінде, көмірсутегі қорын
тұтыну мен өндіру үнемі өсу тенденциясына ие ... ... ... ... ... туралы қам жеуі алдыңғы шепке шығады.
Жылдан жылға өсіп келе жатқан, отынның қазба түрлерін шығару ауқымы
мен ... ... ... өсу ... экологияға немесе қоршаған
ортаның табиғи тепе-теңдігіне қара таңба салады да, ... ... ... ... ... ... құрайды.
Мұндай беталыс, экономиканың даму ... ... ... ... ... ... қайта өңдеу зауыттарын
аумақтық ... ... ... ... және барлау
жұмыстарының қарқынымен аяқтай отырып, мұнай өндірісіне тікелей және ... ... әсер ... ... ... ... ... мәселелері, үкіметке әсер ету
үшін және аудандарда көмірсутекті шикізаттарды ... ... ... ... ... қарамай, орналастырмау үшін,
жергілікті басқару органдарымен пайдаланылатын сылтауға айналды.
Моральдық, ғылыми және экономикалық қырларды ... ... ... ... мәселелеріндегі жауапкершілік мөлшерін анықтауды
едәуір дәрежеде қиындатады.
Теңіз суын мұнаймен ластаған, ... ... және ішкі ... ... жағу үшін ... ... ... себептері мен тікелей әсерлерін ... үшін ... ... ... негізгі жауапкершілігі тікелей жататыны анық.
Автокөліктердің қоқысты газдарына, энергетика саласында тиімді
технологияларды ... және ... ... ... бағытталған
талпыныстарға байланысты мәселелерді ... бұл ... ... тікелей
жауапкершілікті емес.
Мұнай саласында туатын, қоршаған ортаны қорғау шеңберіндегі ең айқын
мәселе, шикі мұнайдың немесе ... ... ... мұнай
қоймаларынан, пайдалану немесе барлау ұңғымаларынан ағып кетуінен болатын
ластауға байланысты. Сондықтан, ... ... ... ... ... ... үшін көп нәрсені істей алады, мысалға, мұнай аққан
жағдайда ... ... ... құрал-жабдықтарды орнату,
мұнайдың және қоса жүретін қабаттық судың кез-келген шығысын ... ... ... ... іске ... ... кезеңінде, әсіресе теңізде, мұнайдың көп шығуына
немесе ағып ... жол ... ... ... ... ... болатын және қысымның күрт өзгерген жағдайында оларды
автоматты түрде жабатын жапқыш қақпақтардың бірқатарын орнатудан, ... ... ... жол ... арнайы бұрғылау ерітінділерін, жағалай
орнатылатын (обсадные) құбырларды қолданудан, теңізде бұрғылау жұмыстарының
қауіпсіздігін ... ... ... мен ... ... теңізге
лақтырылуына жол бермейтін қосымша ... ... ... ... күрт ... ... ... жабылатын жапқыш
құрылғылар, суасты құбырларында орнатылады.
Мұнай мен мұнай ... ... ... ... ... көпшілігі, жүк бактарын теңізде жуу кезінде теңіз суын
мұнаймен ... ... ... ... ... үстінен құю” әдісін
қолданады. Бұл жүйе бойынша, ... суды ... ... ... ... ... қалдырады. Жаңа мұнай жүгі қалдықты мұнайдың
үстіне құйылады да, барлығы бірге ... ... ... ... ... мұнайды сату көлемінің күрт өсуіне байланысты,
көп елдердің компаниялары мен ... ... ... да,
көмірсутегін тұтынушылар да), оларды көп есе өсіп келе ... ... ... дүниежүзілік нарықтар арқылы сату бұлтартпайтын
қауіпті білдіретінін ... ... ... ... ауқымының
өсуі, жарылыстар мен суға батудың орасан қаупін, ... ... ... ... ... мөлшерлеріне байланысты, қоршаған
ортаны қатты ластау қатерін туғызады. Теңіз ... ... мен ... ... ... ... ... және кемежолы үшін белгілі қауіп
туғызатын, түрлі өндіріс ... ... ... де атап ... ... суын мұнаймен ластауға байланысты мәселелер ... ... ... мұнай компаниялары мен ... ... ... ... ... ... қолданылатын қажетті
шараларға қатысты едәуір келісімге қол ... ... ... сай, ... мұнайды өндіру немесе тасымалдау кезінде
ашық теңізде қолайсыз жағдайлардың тумауына ... ... ... тиіс. Сонымен қатар, егер қоғамдық көзқарас, нәтижесінде теңіз
мұнаймен ластанатын болар-болмас жағдайларға да ... бөле ... ... көп шығын келмейтінін мойындауға тиісті.
Осы байланыста, әсері бойынша елеусіз ... да, ... ... үшін ... мәні бар, 2002ж. қысқа уақыт мерзімінде орын ... ... ... ... ... ... ... танкерде болған өртке байланысты болса, екіншісі – ... ... 2 мың т ... ... ... ... Бұл оқиғалар, жақын болашақта жоспарланғандай, көлемі
бойынша ... зор ... ... ... ... ... осы ... су қоймасы үшін шынайы ... ... ... ... ... ... ... шаралардың барлығын жүзеге
асырмай, шикізаттың біраз көлемдерін “лақтыру” бағдараламасын шешу туралы
сөз қозғалмауы ... ... ... ... ... емес, бірақ қобалжу ... және ... ... ... ірі ... және ел ... мен ... жанжалға себеп болатын мәселе – кәсіптердің, ... ... ... ... ... жағу арқылы
атмосфераны ластау. Мұнай өндірісі, тасталатын сулардағы зиянды ... ... ... деңгейін азайту үшін көп нәрсе ... ... ... азот ... жанбаған көмірсутектері сияқты, ... ... ... әлі де ... ... жоқ.
Материалдық өндіріс ауқымының кеңейуі және ...... ... ... ... ... өспелі әсер етіп,
жаңартылатын табиғи қорлардың азаюына әкеледі де, ... ... әсер ... Елдің көптеген аймақтарында, табиғатты қорғау шаралары
мен табиғи қорларды тиімді пайдалануға ... ... ... Өндіріс күштерінің дамуы, бірқатар жағдайларда, экологиялық
салдарларды қажетті дәрежеде ескермей және ортақ табиғатты ... ... ... ... ... ... ... пайдалы қазбаларды толығырақ
және кешенді тұтынуға республикада жүргізілетін ... ... ... ... ... шаруашылық ету нәтижелері, табиғатты
тиімді пайдалануға байланысты, бірақ оларға кең дербестік беру, қоршаған
ортаны ... ... әлі ... ілгері жылжуға әкелген жоқ. Осы
тұрғыда табиғатты қорғау ... ... ... бағалау
әдістерін қолданудың, жаңа экономикалық жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... сұрақты қою заңды.
Табиғат пайдалану, ақырғы нәтижесінде шаруашылық шараларының ... ... ... ... ... және табиғи ортаға
кешенді әсер ететін, ... ... ... түрі ретінде
қарастырылады. Экономиканы жан-жақты ... ... ... ... экстенсивті түрінен интенсивті түріне шешімді және
біржолата көшуді ұйғарады.
Қарқынды табиғат ... ... ... ... ... ... мен тәсілдерінің материалдық өндірістің ... ... ... ... ... ... теріс
әсерлерін алдын-ала болжау және мүмкіндігінше болдырмау, жергілікті табиғи
құрылымдардан заттың пайдалы құрастырушыларын ... ... ... ... әсемдік құндылықтарын сақтау, табиғи қорларды шаруашылықты
пайдаланудың ғылыми негізделген және экономикалық жөнді реттілігін ... ... ... ... жету, пайдалы қазбаларды
шығарып алу, толықтыру және қайта өңдеу ... ... ... ... немесе толығымен жою, халықтың тұрмыстық қалдықтарын ... ... ... және өндірістік емес саланы, техникалық
прогресстің жаңа жетістіктері негізінде және алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... “экологтау”, болып
табылады.
Табиғат пайдалануды қарқындандыру ғылыми-техникалық үдеріспен ... ... оны ... ... қаржы шығындарын талап етеді.
Бұл, олардың ... ... ... ... ... әсіресе,
өндіріс кәсіпорындарының толығымен өзін өзі ... және ... ... ... Кәсіпорындар, ұлттық байлықтың бір ... ... ... ... үшін жергілікті бюджетке
бекітілген төлемдерді кіргізулері, өз ... және банк ... ... ... ... жүргізулері, қоршаған ортаны ластау мен
табиғи қорларды жөнсіз пайдалану арқылы келтірілген зиянды ... ... ... заңдарды сақтамағандары үшін ... ... ... табиғат пайдалану шараларын жүргізуге бағытталған ақша
қаражатын жұмсаудың ... ... ... ... ... ... ... барабар еместігіне байланысты.
Сондай-ақ, егер өндірістік жүйелер ... ... ... екі ең ... бағыттарының біріншісін – ... ... ... ... ... су және ... қорларын) - жүзеге асырудың экономикалық әсері қосымша өнімді
өндіру немесе үлестік шығындарды азайту есебінен алынған ... ... ... ... ... ал қарқынды табиғат пайдалану саласындағы
екінші ... ... ... ... айтқанда – шаруашылық саласының
қоршаған ортаға теріс әсерлерін шектеу және жою ... ... ... ... ... ... экономикалық әсері елеусіз./36/.
Бұл екі жағдайға ... ... ... бағыт бойынша
шараларды жүргізу мақсаты тек ... ... ... ғана ... көбіне,
адамдардың тіршілік әрекеті үшін және өндірістің ... ... ... ... ... ... стандартты параметрлеріне (мысалыға, судың,
ауаның және топырақтың, табиғи радиациялық өрістің және т.б., ) ... ... ... ... ... азу мүмкіндігіне жол бермеу.
Екіншіден, аталған шаралардың нәтижелері, әдетте, ... және ... ... ... өткеннен кейін, біртіндеп, бөлшекті түрде
байқалады. Сондықтан табиғат қорғау шараларын жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ортаның сапасын мақсатты түрде
жақсарту нәтижесінде жол ... ... ... ... ... ... зиян деп, ... құбылыстар мен оқиғалардың нәтижесінде
болуы мүмкін ... іс ... ... жеке ... ... ... салдарынан туған, табиғи ортадағы ... ... ... ... зиянның бірнеше қырларын ажыратады: ... ... - ... ... ... бағалауға
болатын, экологиялық зиянды қарастырсақ), әлеуметтік, ... ... ... ... құндық түрде есептелсе),
психологиялық, ... және ... ... ... ... зиянды бағалауға және ескеруге
болады. Экономикалық зиян деп, ақша ... ... ... немесе іс
жүзіндегі табиғи қорлардың шығындары және түрлі оқиғалардың, құбылыстардың
немесе шаруашылық әрекеттерінің нәтижесінде болатын табиғи ... ... ... қатар, оларға байланысты салдарларды жою үшін қажетті
еңбектік және материалдық шығындар жатады.
Экономикалық ... ... ... бар. ... санына: шикізаттық,
материалдық және отындық-энергетикалық қорлардың өндіру, өңдеу (байыту)
және тұтыну ... ... және ... ... технологиялық
тастандылар, жолайы және қалдықты өнімдер, қоқыстар) шығындары; өндірістік
немесе ауылшаруашылықтық өнімді толық алмау ... ... ... өнімділігінің төмендеуінен және жұмысқа шықпаудан ... ... ... болатын шығындар; ластау мен жөнсіз табиғат
пайдаланудың салдарларын жоюға кететін ... ... ... ... және ондағы тепе-теңдікті сақтауға жұмсалатын шығындар;
уақытша істен шығарылған ғимараттар мен құрылымдарды ... және ... ... ... орнына жаңа ғимараттар мен құрылымдарды
салуға жұмсалатын ... ... ... ... мен ... ету ... ... табиғат
пайдаланудан болған экономикалық зардаптардың интегралды шамасы, ұлттық
табыстың қайтып келмейтін жоғалтуларын және оның “толық ... ... ... және ... табиғи орта мен адам денсаулығы
үшін теріс салдарларын жою үшін жұмсалатын ... ... ... ... ... ... ... жыл сайын келтірілетін
экономикалық зардаптардың интегралды шамасы, қоршаған ортаның бұрын ... ... ... ... ... қор ... өндірісте
болатын қоқыстардың және жолайы өнімдердің ... ... ... және ... үшін зиянды заттардың
концентрациясына байланысты.
Жөнсіз табиғат пайдалану салдарынан ... ... ... ... ортаны пайдалануға байланысты түрлі шараларды жоспарлау
және жобалау кезінде де, қолданған шараларды талдау ... ... ... ... ... кезінде де жүргізіледі.
Сондықтан, өндіріс жүйелерінде қарқынды табиғат пайдалану нәтижесінде
алынған ... ... ... ... ... ... ... нәтижелерін, тиімді қор тұтынудың және өндірістің
қосалқы, жолайы және ... ... ... ... ... нәтижелерінен, ажыратып қажеті жоқ. Оның үстіне, бұл екі ... ... ... өте тығыз байланыста және көбіне ... ... ... екіншісінің қай жерде басталатыны белгісіз. Азқалдықты және
үйіндісіз қор ... ... ... ал ... аралас
қалдықсыз өнернәсіптердің жетілуімен, олар мүлде бірігіп ... ... ... ... ... қарқынды табиғат
пайдаланудың экономикалық нәтижесі, оның екі ... ... ... қор ... және ... ... әрекеттерінің - экономикалық
нәтижелерінің қосындысы ретінде анықталуы мүмкін.
Қарқынды табиғатпайдалануға байланысты ... ... ... ... ... ... ... көздері бойынша да,
орындалу сипаты мен ... ... ... ... да ... ... бір ... олар табиғат қорлары үшін төлемдер рөлін ойнаса,
екіншісінде – ағымдағы өндірістік шығындар ретінде ... да, ... ақша ... ... ... болады.
V. Каспий аймағының экологиялық мәселелері
мен олардың себептері
Қазақстанда кедейшілік пен халықтың ең төмен тұрмыс ... ... ... тез шешімін табуды қажет ететін экологиялық
мәселелер де бар. Қазақстан жеріндегі ядролық ... ... ... ... ... ауыл ... мен өнеркәсіп дамуының ... аса ... ... ... күні ... де ... Өкінішке орай, Парламент әлі күнге дейін экологиялық саясатқа
қатысты ресми түрде заң ... жоқ. Сол ... де ... құқыққа
қатысты мәселелермен шұғылданатын топтар мен ... ... ... ... ... ... басылмай отыр. Жекешелендірілген
шикі өнім мен мұнай компанияларының бүгінгі иелері ... ... ... ... осы кәсіпорындардың мемлекет меншігінде
болған кезінде ... ... ... үшін ... өз мойындарына
алудан бас тартып келеді. Мұнай-газды игеруге байланысты қоршаған ортаға
келтірген зиянды бағалауға қатысты ... да ... ... жоқ.
Ресейдің бір ғалымы қоршаған ... ... ... зиян ... 10-15 пайызын құрайтынын есептеп шығарыпты.
Су мен ауаның ластануы, сондай-ақ орманның жаппай ... ... ... кері әсерін тигізсе, су тапшылығы ... ... ... ... ... Қазақстан қалаларының
өндіріс қалдықтарымен ластануы ... ... мен ... ... ... Орманды заңсыз отау мен ... ... ... де орын алып ... ... деңгейінің көтерілуі су тасқыны
қатерін туғызса, теңіздің мұнаймен ластануы теңіз ... ... ... ... ... ... ие болғанға дейінгі,
сондай-ақ тәуелсіздікке ие болғаннан кейінгі кезеңде 36 млн. баррель ... ... ... 20 млн. акр жер ... кен ... игерілуінен елдегі экологиялық мәселенің одан
әрі ушығуы көпшілік қауымның талқысына айналып, алаңдатушылық туғызуда.
2000 жылы ... ... 30000 ... ... ... ... ... өндірудің қауіпсіздігіне қатысты алаңдатушылығын
күшейтті. ... ... ... ... ... ... «ит ... болды деген тұжырым жасаса да, экологтер оған ... ... жоқ. ... ... ... ... ... бірнеше тонна
шабақ балықтардың қырылуын кен орнындағы төгілген күкірт сульфиді кесірінен
болды деп түсіндірді. ... ... ... ... мен
итбалықтардың бұлшықеттерінен ауыр металдар құрамасының бар ... ... ... кен ... ... ... су жаңа екеніне әрі ВАТ (Best ... ... сай ... ... ... ... Қазақстандағы
мұнай компанияларының қызметіне қатысты ақпараттардың аздығы дұрыс баға
беруді ... ... ... ... ілеспе өнімдердің пайдаланылуы да қатты
алаңдатушылық туғызуда. Қазіргі ... ... кен ... ... қоры ... тоннадан асып, күн сайын 4 мың тоннаға арта түсуде. Теңіз кен ... ... ... ең ... ... ... ... бөлініп шығуы
күн сайын 10 мың тоннаға ... ... ... ... күкіртке
деген сұраныс толық болмағандықтан, шетеледерге оны ... ғана ... ... бар. ... ... тыңайтқыш рыноктары үшін азғантай
ғана көлемін қауыз (хлопья) түрінде өңдеуге болады, ... ол – ... іс. ... ... жер ... қайта айдауға да болар ... ... ... әлі ... ... Теңіз кен орнын өндіретін
Теңіз-Шевройл бірлескен кәсіпорны күкіртті Маңғыстау облысындағы уран а ш ы
қ ... ... ... ... күкірт дала желі мен табиғат апаттарының қатеріне
ұшырап, ашық блоктарда сақталады. Жергілікті билік күкіртті ... ... ... ... ... ... ... қауіп төндіретін залал
көзі деп қарап, кәсіпорынға 71 млн. доллар мөлшерінде ... ... де бұл ... ... кен орны ... ... өсімін қаржыландыру
жөнінде Қазақстан мен Теңіз-Шевройл келіссөздер жүргізіп ... ... ... ... ... Соты оның мөлшерін 7 млн долларға
дейін түсірді. Әркімдер бұл жайтты салық ... ... ... ... ... деп ... басқа да шешуін таппаған мәселелер бар. Мәселен, әсіресе,
Каспийдің Қазақстандық секторында ... ... ... ... ... ... тым ... астындағы үңгірде осы күкіртті
сақтаудың жолдары қарастырылып жатыр. ... ... кен ... мен ... өте жоғары болуымен ерекшеленеді. ... ... ... ... ... ... ... 12
фут (3,5 метр) шамасында. Қыста су бетін 3 ай бойы қалың мұз қабаты бүркеп
жатады. Бұрғылау ... мен ... және ... ... қауіп төндіретін теңіздің қатты ағыны мен жел үнемі мұз айдынын
орнынан ... ... Аса ... ... тың көзі ... ... тек Солтүстік Каспийдің cу ы таяз жағында, Қашаған ... ... ... мұнайдан су аз мөлшерде лайланса да, көп мөлшерде
лайланса да, балықтың ... апат ... ... ... ... ... жағынан Қашағанды әлемдегі ең күрделі кен орындарының
бірден-бірі деп ... ... ... ... ... тамаша табиғат нысанының
экологиялық саулығын сақтау мәселесі ... ... тұр. ... ...... су ... ондағы көмірсутегі ресурстары мен биологиялық
байлықтардың әлемде теңдесі жоқ. Каспий - әлемдегі мұнай өндіретін ең ... ... ... саналады. Әзірбайжанда, Апшерон жарты аралында мұнай өндіру
осыдан 150 жыл ... ... екен және сол ... ... ... ... ... құйылған. Шельфтегі өнеркәсіптік өндіріс 1924-
жылы басталыпты. КСРО кезінде Каспийдегі мұнай мен газ ... ... ... ... ... үшін ... қор ретінде қарастырылды. Негізгі
күш Батыс Сібірдегі кен орнын игеруге бағытталған ... КСРО ... ... бөлек жағдай қалыптасты. «Стратегиялық қорлар» тәуелсіз жаңа
мемлекеттердің иелігіне қалды. Және Каспий ресурстары олар үшін ... ... ... ... айналды. Соған байланысты
түрлі мәселелер де: Каспий теңізінің мәртебесі, ... ... ... ... ... мен газ ... ... тартылатын
инвестициялар, және де Каспий теңізінің экологиялық мәселесі туындады.
Бұл ... ... ... ... (кең ... Каспий теңізінің
периметрі бойымен орналасқан бес мемлекет бар. Оларды ... ... ... деп те атап жүр. ... он ... дипломатиялық
тәжірибеде дәл осы термин аталған мемлекеттердің мәртебесін ... ... ... проблемасы бүгінгі таңда өте көкейтесті.Тіпті, Каспийдің
халықаралық мәртебесінің қалай анықталатындығына, Каспий ... ... ... ресурстарының қалай бөлінетіндігіне қарамастан Каспий
аймақтағы ортақ экологиялық ... ... қала ... Оның ... бір
бөлігіндегі дағдарыс ортақ, бөлінбейтін катастрофаға айналады және бұл
соңында әр мемлекеттің жеке ... мен даму ... ... ... мен газ барлаудың қарқындап дамуы Каспий аумағы экожүйесінің
нашарлауына әсерін тигізіп отыр. Каспийдің экологиялық ... бірі ...... ... ... ... ... Бұл жағдай,
яғни, «құқықтық хаостың қалыптасуы шетел мұнай компанияларына теңізде еркін
әрекет етулеріне және Каспий аумағының табиғи ортасын ... ... ... ... ... ... эффективсіздігіне әкелуде.
Сонымен, Каспий теңізінің басты экологиялық ... ... ... ... мәселе – Каспий теңізі акваториясы мен оған
іргелес жатқан аумақтың мұнаймен ластануы. ... ... ... ... мен ... ... ... оттегінің бөлінуін
төмендетеді. Ластану көлемінің артуы су беті мен атмосфера ... ... газ-, және ... ... процесіне кері әсер етеді. Мұнай пленкасының
айтарлықтай аумаққа жайылуы салдарынан судың булану жылдамдығы ... ... ... ... ... ... кездесетін балықтардың мыңдаған
түрлері мен басқа да тірі организмдердің жойылуына әкеледі. ... ... ... ... суда ... құстар тіршілігінде айқын
көрініс тауып та жатыр. Жыл өткен сайын бекіре тұқымдас ... ... ... ... ... ... басқа шикізатпен ауыстыруға болады.
Ал, қара уылдырығының дәмі әлемді тамсандыратын бекіре балықтарының ... ... ... және ... ... долларына еш жерден сатып ала
алмаймыз.
Ресейлік ғалымдардың зерттеу жұмыстары әр қайсысында 10-12 скваажинасы
бар 3-4 ... ... ... ... Солтүстік Каспий
акваториясының ¼ бөлігінде ластанудың жылына минимум 1 ПДК-ға өсу ... ... ... Бұл өзін-өзі тазалау үдерістері ескерілген
күйіндегі көрсеткішті алғанда. Мұнаймен ластану мәселесі – кен орындардағы
авариялардың жоғары қауіп ... ... ол өз ... ... ... ... ... қауіпті. Көмірсутекті шикізатты, Каспий
теңізінің түбінен кең ауқымды барлау және ... РФ ... ... ... ... ... ... теңізінің суы
мен табанын мұнаймен, мұнай өнімдерімен және ... ... ... ... ... ... ... қазу салдарлары, бұрғылау
орнынан 5-12 км ... ... ... Ең ауыр ... ... ... ... апаттардан болулары
мүмкін.
Бірқатар экологтар, мұнаймен ластау мен ... ... ... ... газ ... ... келетін табыстан көп асып
кетуі мүмкін, деген пікірді ... ... ... ... ... ... ... Теңіз және Қашаған
кенорындарын игеру бойынша жұмыстарды бастағаннан бері ... ... мен ... ... ... ... ... мұнайды
барлауды және өндіруді рұқсат ететін өзгерістер енгізілген (ҚР МК ... ... №936 ... және РФ №317 1998ж. 14 ... ... дәл осы жерлерде, судың тайыздылығына, жоғарғы қабаттық қысымдардың
салдарынан және т.б., ластау қаупі әсіресе ... ... ... ... жаппай өсуінің ықтималдығы түркмен
сеторында да, азербайджан сеторында да аз. Іс жүзінде, бұл жерлердегі ... ... ... ... ... ... 100% ... қамтамасыз
етуге зорға жетеді. Ал, Баку-Тбилиси-Жейхан құбыры ... ... ... алады, егер Қазақстанның және Ресейдің де мұнайы пайдаланылса.
Солтүстік Каспийдің, ... ... ... ... кем ... 50 млн. ... болжамды қоры 5-7 млрд.т, кенорындарын қазу ... ... ... ... апат ... ... ... орында. Ең қолайлы
деген жағдайлардың өзінде: ірі апаттарсыз және лақтырыстарды халықаралық
деңгейге дейін ... ... де ... ... ластануы біз
бұған дейін көргеннің бәрінен асып кетеді. Жалпылай қабылданған есептеулер
бойынша, дүниедегі өндірілген әр 1 ... ... орта ... 131,4 т ... ... 70-100 ... ... өндірісіне сәйкес, барлығы Каспий
бойынша кемінде жылына 13 ... ... ... ие боламыз да, оның
көбірек ... ... ... ... болады. Росгидрометтің бағалауы
бойынша, солтүстіккаспийлік судағы ... ... ... жылдық
құрамы, апаттық төгілулерді есептемегенде, 2020 ж. ... есе ... 200 ... (4 ПДК) шамасына жетеді /3/
Каспийдің мұнаймен ... оның ... ... ... Ең алдымен басты назар аударатын (жағдай) мәселе – уникалды бекіре
балықтарының жоғалуы, оларды сақтап, қайта қалпына келтіру үшін ... ... ... ... ... ... болып жарияланған болатын.
Бекіре балықтарының саны катастрофалы түрде қысқаруда. 2003 жылы ... ... ... ... Оның ... ... шамадан тыс
аулау және балықтар уылдырық шашуға өзендерге ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізуімен байланыстырады.
Шабақ балық саны да ... ... ... ... ... ... ... қорегі болып саналатын планктонды сырттан әкелінген
және шапшаң көбейіп жатқан гребневик-мнемиопсис жеп бітіруде. ... ... ... ... бүкіл экожүйесіне әсер етпек, себебі бұл балық ең
алдымен бекіре мен түлендердің негізгі ... ... ... ... азаюы шабақ балықтар популяциясының азаюымен және ХХ ғ оны ... ... ... ... ... ... ... ластануымен байланысты.
Мұнаймен ластанумен байланыссыз тағы да екі мәселе бар – Каспий
теңізінің трансгрессиясы және жер асты ядролық ... ... ... 1970 ... ... басталып, қазіргі күнге
дейін жалғасып жатқан аномалды трансгрессия өте қатты қауіп ... ... ... су ... көтерілуінің нәтижесінде бір
Әзірбайжанның өзінде 119 ... ... ... су ... ... Теңіз деңгейінің көтерілуі мұнай кен орындарында авариялардың
әлеуетті ... ... ... ... ... ... активтілік
тіпті қауіпті.
Каспий ауданы экологиясына оның солтүстік аудандарында жүргізген
түптік сейсмикалық зерделеу үшін жер асты ... ... ... зиян
келтірді.
Мұнайдың өзінен басқа, биота үшін едәуір қауіпті фактор, айрылған
сулардың буландырғыш-тоғандарының, ... ... ... ... ауыр ... ... аса г/л) бар, жолай сулары болып
табылады. Бұл, жер беті ... ... ... жәймен сіңуге және әрі
қарай топырақ суларының қозғалысы бағытында, буланып кетудің ... ... ... ... ... ... (жалпыдан 90%) Каспий теңізіне өзендік
ағыспен келеді. Соңғы ... ... ... ... ... құятын
өзендердің, ластануының азаюы байқалды. Келешекте, 2010-2020жж. ластанудың
“өзен-теңіз” қатынасы 50:50 ... ... деп, ... ... ... ... табиғат қорғау заңының
жетілдірілгендігі, ... ... ... ... ... ... технологияларды жетілдіру, табиғатқорғау органдардың
бар-жоқтығы және т.б., аз әсер ететінін көрсетеді. ... ... ... ... ғана ...... бассейніндегі
өнеркәсіптік өндірістің көлемі, бірінші орында – көмірсутектерді өндіру.
Осыған қоса, Ақтау ... ... ... ... ... ... ата көлі
орналасқан. Бұл уран кенін өңдейтін химия кешені құрамындағы күкірт қышқылы
зауыты, химия-гидрометаллургия зауыты ... алып ... ... мен ... ... ... табиғи ойпаңға айдау
нәтижесінде пайда болған жасанды көл. Тіршілік белгісі жоқ, өлі көл. Бұрын
көл айдынының ... ... ... ... ... ... аталған
кәсіпорындардың ішінара немесе толықтай тоқтап, көлге құйылатын судың
кемуі, ... ... ... ... ... ... ең ... экологиялық ошаққа айналып отыр.
Көлдегі судың деңгейі 1992 жылдан бері 1,5 метрге төмендеп, ... ... ... ... ... Құрғаған улы тозаңдарды жел көтеріп,
Ақтау қаласы мен жақын маңдағы елді-мекендердің, саяжайлардың жер, ... ... ... ... ... ... ... мен
жануарлар дүниесіне қауіп төндіруде. Бұл қатердің нақтылығын ... ... ... ... аумағы 77 шаршы шақырымға тең
және тұла бойында улы, радиоактивті қалдықтар ұйып жатқан Қошқар ата ... ... су ... ... ... ... жоқ ... Яғни
оны зерттеу және залалсыздандырудың тәжірибесі жоқ. Екіншіден, ол белсенді
тіршілік ... ... ... ... ... бес, Каспий теңізінен
жоғарыда айтылғандай сегіз шақырымдай жерде орналасқан ... ... ... ... ... қала ... саяжайлары
бар. Аймақта тыныс жолдар, тері қабаты, аллергия ауруларының көбеюінің бір
ұшығы осы көлде еместігіне ешкім ... бере ... ... және ... басқармасының мамандары көлдің деңгейін төмендетпей, бұрынғы
қалпында ұстап тұру қажетттігін талап етеді. Ол үшін ... ... 30-40 ... метр ... суын ... ... ... алдын алудың тағы бір жолы – құрғап, жалаңаштанып қалған
жағалауды үздіксіз, қалыңдығы 30 ... таза ... ... ... Оны іске асыру үшін әр гектарға 1,2 млн теңге, барлығы 9 млрд теңге
қаржы ... ... бұл ... ... да, ... ... да
қолдан келетін шаруа емес. Сондықтан барлық ... ... ... ... ... тұруға жұмылдыру. Тек сол мүмкіндіктің тым шолақ,
шектеулі екендігі жағдайды қиындатады. /2/.
Мұнай кен ... ... ... ... ... пласт
суларының тасталуы, техника мен көліктің ретсіз ... ... пен ... ... ... кен ... ... құрылуы
қайтымсыз әрекет. Оларға: мұнай шламы, мұнай және ... ... ... ... шығу тегі ... ... ... бірақ
радиоактивті заттармен ластанған материалдар, жұмыс ... ... ... қалдықтары.
Жыл сайын республикада 50 мың тоннадан астам мұнай шламы мен мазут
жер ... ... ... ... ... ... ... ауданы 194 млн га – ға жеткен. Топырақ қабаты бірнеше ондаған см-ден
10 м-ге дейінгі тереңдікте мұнаймен қаныққан. ... ... ... ... ... ... Жергілікті табиғи ландшафттардың бұзылуы және ауылшаруашылық жерлердің
жарамсыздануы;
• Мұнай кен орындары айналасында көмірқышқыл ... ... ауа ... ... Жер асты су ... көтерілуі, нәтижесінде ұсақ тұзды көлдердің
пайда болуы;
• Су тығыздығының өзгеріп, мөлдірлігінің азаюы;
Балық, суда жүзетін ... мен ... ... мен балықтардың аурулары. Мұнаймен ластау Каспийдің
фитобентосының және фитопланктонының ... ... ... ... ... ... ... жинақталады. Мұнай үлдірінің едәуір
аудандарда таралуынан, булану жылдамдығы бірнеше есе төмендейді.
Мұнаймен ластаудың ... суда ... ... өте жақсы көрінеді.
Мұнаймен байланыс ... ... суды ... және жылу ... ... да, ... тез ... ұшырайды. Құстардың жаппай
қырылуы Апшерон ауданында бірнеше рет бақыланды. Кіші қорық пен өндіруші
ұңғымалардың ... ... ... ... ... ... және шығыс жағаларында, үнемі қатер тігеді.
Мұнай жайылуының әсері, теңіз көксеркесінің санының азаюына және оның
қорлық ... ... ... етті (бұл ... уылдырық шашу
телімдері мұнай өндіру телімдерімен сәйкес келеді).
Ластау, ... мен ... ... ... ... одан бетер қауіпті ... ... ... ... ... ... жас балықтардың жүзетін жерлері
көбіне, мұнайлы-газды аудандармен сәйкес келеді де, ал ... ... ... жақын орналасқан.
Бекіренің миопатиясы немесе бұлшық еттері ... ... ... ... бойынша, иран және азербайжан
ғалымдарының ақпараттары бойынша, оңтүстік-каспий ... ... ... жоқ. Бірқатар мамандар, қоректенудегі нереис құртының
үлесінің, түрлі бекіреліктердің ... ... ... туралы сенімді
деректерді келтіреді. Бұл жерде, нереистің улы заттарды жинайтыны айтылады.
Мысалы, бәрінен көп ... ... ... миопатияға жоғары дәрежеде
ұшыраған, ал ең төмен дәрежеде, ... ... ... ақсерке
душар болған. Сонымен, миопатия мәселесі өзен ағысын ластау мәселесімен
тікелей байланысқан, ал ... ... ...... деп, ... ... ... бар.
Шабақ балықтың қазаға ұшырауы едәуір көлемге ие ... ... әр ... ... 80% ... ... ... жаппай қырылуының
себебі: қарапайым қоректің жетіспеуі. ... ... ... ... өз ... ... (шабақ балықтың) жетіспейтіндігі
салдарынан болады деп, ... Бұл ... ... түрі ... ... төлінен айрылады (май жинамаған жануарлар көбеюге бармайды немесе
ұрпақтарын бірден ... ... ... қабілетті ұрғашыларының да
біраз бөлігі ... ... және ... ... жүдеуі және
т.б.). Балық түрінің құрылымы түбегейлі өзгеріске ұшырайды.
Өзен ағысын реттеу. ХХ ғасырда Волгада, одан кейін ... және ... ... жаппай су құрылысын салу, Каспийдің бекіре балықтарын, олардың
уылдырық шашатын ... ... ... ... ... ... орнын толтыру үшін балық өсіру зауыттары салынған және салынуда.
Теңіз өнімінен айрылудың зардабы барлық Каспий маңындағы ... ... ... мен ... ... – тек ... ... ағыс
реттелген елдерде болады.
Бөгеттердегі балық өткізгіш құрылымдар техникалық жетілдірілмеген.
Бекіре ... ... ... ... нақ осы ... ... арасында, бөгеттерді салу, одан бетер мәселелерді ... ... ... ... ... әкелуінің арқасында (жалпы
түсудің 80%) бекіреліктердің 70% қоры теңіздің осы ... ... ... ... ... ... су қоймаларында тұтынылады, ал
теңізге фосфор тірі және өлі ... ... ... Оның ... ... түбегейлі түрде өзгерді: трофикалық тізбектің қысқаруы,
оралымның деструкциялық бөлігінің көбеюі және т.б. ... ... ... ... ... ... апвеллинг аймақтарында
және Оңтүстік Каспийдің тереңіндегі үймелерде /3/ бағалы Балықтардың жүзу
орындары да осы ... ... ... ... ... болған
“терезелер”, тепе-теңдігі бұзылған экожүйелер, бөтентекті түрлердің
(ескекші мнемиопсис және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... уылдырық ататын
жерлерінің құлдилауы бірқатар себептер ... ... ... ... ... Иран Ислам Республикасы аумағында ағысты реттеу,
арнаны су алуы. Жартылай өтетін ... ... ... ... өзенінің
сулылығына байланысты болғандықтан, атрек үйіріндегі, каспийлік торта шабақ
пен сазанның кәсіптік ... қиын ... ... ... ... шашу ... ... әсері, міндетті түрде судың
жетіспеушілігімен сипатталмайды. Атрек – ... ең лай ... ... ... су алу ... ... тез тұнбалануы орын
алады.
Орал - Каспий алабының ең аз реттелген, жалғыз ірі ... ... ... бұл ... уылдырық шашу орындарының жағдайы да өте
қолайсыз. ... ... ең ... ... ... тұнбалануы. Бір кездерде
Орал алқабындағы ... ... ... болатын, кейінірек бұл
ормандар шабылып тасталды да, ал ... су ... ... ... ... ... мақсатында” кеме жүрісі ... ... ... жұмыстары тоқтатылды да, ол өзендегі уылдырық
шашу орындарының көбісіне ... ... ... ... ... қолдан жасалған, біраз экологиялық
мәселелерге ие. Оларды шешу үшін, ... ... ... елдердің бірге
күш салулары керек. Экологиялық саладағы өзара іс-қимылдарды ... заң ... ... тиіс. Осы мақсатқа жетудегі маңызды қадам,
Каспийдің құқықтық мәртебесі бойынша ... ... ... қол қою ... ... ... теңізге түсуі. Жат организмдердің теңізге түсіп
кету қаупі осы ... ... ... мәселе саналмай келді. ... ... ... ... ... Каспий теңізі жаңа түрлерді
енгізу полигоны ретінде пайдаланылды. Жат ... ... ... байқалған кезде оқиға қайғылы бағыт ала ... ... ... ... гревневик мнемиопистің қарқындап дамуы нағыз сорға айналды.
Гревневик алғаш рет ... он жыл ... Азов ... ... ... ... жылдар аралығында Азов және Қара теңіздерді кеуекке айналдырды
десек те болады. Болжауларға қарағанда, ол Солтүстік Америка ... ... ... ... ... Одан әрі қарай Каспийге өту қиын болған
жоқ. Гревневик негізінен зоопланктонмен қоректенеді, және ... ... ... 40 ... ... ... жейді. Осылайша Каспий
балықтарының тағамдық базасын ... ... ... даму қабілеті оны
планктонмен қоректенетін басқа тіршілік иелері арасында ... ... ... ... ... жеу ... гревневиктер аса
бағалы балықтарға, мәселе ... ... да ... ... Ол
шаруашылық жағынан құнды балықтардың қорек ... ... қана ... ... ... жойылуына алып келеді. Егер Каспийдегі жағдай Азов
теңізі мен Қара ... ... әрі ... да ... дами ... болса,
онда теңіздің балық шаруашылығы үшін маңыздылығы 2012-2015 ... тыс ... және ... ... теңізінде бекіре
балықтарын аулаудың бірден қысқаруына басты себеп ... ... ... емес ... ... балықтарын жалпы аулау көлемінің
80 пайызы браконьерлердің үлесіне ... ... ... ... ... ... министрлігі бұл мәселені шешуге білек ... ... ... ... ... ... ... тарады. Мәліметтерге
сүйенсек, бүгінгі таңда олар тек балық ... ... ғана ... ... ... ... құқық қорғау орындарын да байлап ... ... ... ... ... ... (содан соң Кура және
басқа да өзендерде) балықтарды ... ... ... ... ... ... - өзен арнасының балдырланып кетуіне әкеп соқтырады.
Эвтрофикация. Теңіз және оған құятын өзендер суының аса ... ... ... ... ... ... қаупін тудырғалы
көп болды. Әсіресе, бұл Түркмен бұғазына байланысты. Әзірге бұл проблема
көзге ілінбей отырғанымен, ... ... ... ... пен
органикалық заттардың тарап кетуі тіпті, апатты жағдайларға әкелуі ... ... ...... жұпар иісті
гидроксилді өнімдері (ұшатын және ұшпайтын). ... түрі ... улы ... иісі өткір болады. Әдетте, табиғи ... ... ... ... органикалық заттардың биохимиялық қышқылдануы
нәтижесінде пайда ... Олар ... ... ... және ... да
кәсіпорындардың қалдық сулары арқылы табиғи су қоймаларына қосылып, оларды
ластайды. Ауыз су мен ... ... ... ... құрамындағы
фенолдың ең шектеулі мөлшері литріне 1 мкг ...... ... ... және су ортасында белсенді
түрде тарайды. Теңіз суының фенолдардан ... ... ... ... ферменттердің әсерінен болады.
Сейсмикалық барлау жұмыстарының Орталық Каспийдің табиғи ортасына
әсеріне жасалған зерттеулерге (ADL, 1994) ... ... суы ... ... ... 8 ... ... Қуандықовтың мәліметтеріне сүйенсек, (1995) Солтүстік Каспий
суының құрамындағы фенолдар көлемі 60 мкг/л., ал ... бұл ... ... 3 ... ... шарт.
Қазгидромет мекемесінің берген мәліметтеріне (су сапасына арналған
жылдық журнал, 1992 жыл) сәйкес, соңғы уақытта судағы ... ... ПДК (0,006 ... ... ... ... ... шығыс жағалауына
жақын жерлердің суындағы фенол құрамы 3,9 мкг/л (3,9 ПДК) құраған. ... ... ... де ... ... – 1990 жылдар аралығында теңіз суындағы фенол ... ... ... 3,0 мкг/литрден 90, мкг/л дейін өзгеріп отырған. Ал,
фенолдың 30,0 мкг/л. ... ... ... Орал өзені мен Орал
бороздасының ... ... 1994) ... құяр ... анықталған.
Каспий теңізінің солтүстік-шығыс бөлігіне жүргізілген (1996-19997)
зерттеулерде ... ... ... 20,0 ... ... асқан кезі
байқалмаған.
Ауыр металдармен ластану. ... ... ... ластаушылар
қатарында, көмірсутегінен басқа ауыр және өтпелі металлдар да бар. ... ... ... де, өзен ... келген компонент ретінде болуы да
мүмкін. Металдар түрлі әсер ... және ... ... өзгертуге
(биологиялық, химиялық, физикалық) бейім ... ... ... да ... мен басқа да гидробионттар тіршілігінде үлкен маңызға
ие. Олар ферменттердің, дәрумендердің, гормондардың құрамына кіреді, балық
ағзасында жүретін ... ... ... (Виноградов, 1952;
Войнар,1960; Ковальский,1974). Бірақ суда көп мөлшерде металл болған
жағдайда ... ... ... ... ... ... ... антибиотикті әсер етеді және генетикалық өзгерістер
тудырады.
Су. Қазіргі кезде алынған мәліметтер көрсеткендей, ... ... 1996) ... ауыр және ... ... ... ... бөлігі мыс, мырыш пен барийдің үлесіне ... ... ... су ... мыс пен ... ... 20 мкг/л (ПДК, ПДК – 10
мкг/л болғанда), ал барий көрсеткіші 50 ... ... ... элементтер аз
мөлшерде: мышьяк пен хром – 6 кем емес; қорғасын, ванадий, никель – 10 ... ... – 1,5 кем ... ... – 0,1 ... кем ... Бұл ... қажетті көрсеткіштерден аспайды.
Косарев пен Яблонская (1994) Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі
сулардағы ауыр металл ... ... ... мыс – 7 ... мырыш – 22
мкг/л; қорғасын – 1,3 мкг/л; ... – 0,5 ... ... таңда мыс
концентрациясы аталған авторлар келтіргеннен бірнеше есе ... ал цинк ... ... мен ... ... ... металл
көрсеткіштері 1995 жылы былай болған екен: мырыш – 25; мыс – 4,7; ... ... – 1,1; ... – 9,4 мкг/л. Енді осыны Каспий ... ... ... салыстыра қарағанда аса улы металлдар – кадмий
мен қорғасынның басым түсетіндігі анықталды.
Топырақ. Каспий теңізінің табанына өтпелі және ауыр ... ... ... ... ие. Теңіз табанындағы балдырлардағы
барий мен қорғасын онша ... ... ... ... ... ... ... қасиеті оның өзен ағынымен ағып келуіне
жағдай жасайды. Сондықтан да элементтің таралуы су ... ... ... ... ... ... аз ... теңіз жағасына Еділ
мен Орал бороздасына қарай тартылады. Қорғасын құрамының басымдығы суы ... ... ... ... ... ... массасы Еділ мен
Орал арнасының теңізбен жалғасқан жерінің түбіне шөгіп қалады. Қорғасынның
жылжуында гидробионттар да үлкен рөл ... ... ... ... элементтердің максималдық көлемі
таяз алевритті тұнбалардың дамуымен сәйкес келеді. Металлдардың басым
көпшілігі ... ... ... ... жұмсақ еттері мен
бақалшақтарында, тіпті балықтардың қабыршақтары ... ... ... де мырыш элементі қатты қозғалады. Аса жоғары мырыш концентрациясы
Оралдың құяр жерінде және Орал ... ... ... ... ... кешенді қоспалардың сорбциясы мен Каспий
теңізінде ... ... ... ... алып ... ... ... құяр жерлеріне тура келеді, ал минималды көрсеткіші
Орал бороздасына тән. Никельдің төменгі құрамы құмдар мен ... ... ... ... таяз алевритті және балшықты балдырларда
кездеседі. ... ... мен ... ... ... ... ... шөгінділерінің концентрациялану деңгейі
топырақтың түрі мен құрылымына тікелей тәуелді.
Теңіздің солтүстік-шығыс территориясынан алынған құрғақ топырақ
массасының құрамындағы элементтердің орташа ... ... 2.0 – 28.0 ... ... 1.0 – 15 ... ... < 0.02 – 0.34 ... 0.073);
Қорғасын < 2.0 – 8.0 (орташасы 3.0);
Хром 4.0 – 27.0 ... ... < 4.0 – 27.0 ... ... 32.0 – 140.0 (орташасы 70.0);
Ванадий 5.0 – 32.0 (орташасы 3.0);
Сынап < 0.005 – 0.075 ... ... 1032.0 – 12100.0 ... ... 3995.0 ... ... ... концентрациясы сезімталдық әдісі
шегінен төмен (< 10.0 мкг/г).
Каспий түбіндегі балдырлардағы химиялық элементтер ... ... ... өзге ... салыстарғанда ауыр және өтпелі
металдардың құрамы басым. Үлгі теңіздің солтүстік-шығыс бөлігінен ... ... ... ... ... ... кездесетін химиялық
құрам мен химиялық элементтер және қоспалар (Саенко, 1987) бар. Оны ... ... мен ... ... ... пайдалануға болады.
Солтүстік-шығыс Каспийдегі экологиялық жағдайлар айтарлықтай ... ... және ... ... анық ... ... су ... салыстырмалы орташа ластануы оның антропогендік
әсерлерден қорғалғандығын білдірмейді. О.В. ... ... ... ... (1997) ... ... ... өнімдерімен, ауыр
металлдармен (оның ішінде мырыш, темір мен мыс ... ... ... ... ... Сол ... теңізге түсетін құрамында ауыр металл
тұздары бар өнеркәсіптік ағын ... ... ... балықтардағы
токсиканттардың жиналуының басты көзі болып табылады (Хорошенко және т.б.
1996 ж.; Костров және т.б. 1996 ж.; ... және т.б. 1996 ж.). ... ... ... ... ... ... тұқымдас балықтар,
Каспий теңізі жағдайындағы токсиканттар әсеріне ерекше ұрынған түрлердің
ауыр және ... ... ... ... ... ... ... жасау қажет. Бұл мақсаттарды жүзеге асыруға Каспий теңізінің
солтүстік-шығыс бөлігіндегі қоршаған ... ... ... ... экологиялық зерттеулер көмектеседі.
1996-жылдың мамыр айында балықтардың ткандары мен сүйектеріндегі
металл құрамын анықтауға орай жүргізілген зерттеулер барысында төмендегілер
анықталды:
Бауырда: ... 0.3 – ... т/ж – ... т/ж – ... 12.5 – ... 193.8 – ... т/ж – ... 77.5 – 737.5 мкг/г.
Бұлшық еттерде: барий 0.3 – ... 0.8 – ... 1.3 – ... 8.9 – 46.5;
сынап 0.1 – 1.6;
никель т/ж – 4.9;
қорғасын т/ж – 0.9;
мырыш 19.5 – 57.3 мкг/г.
Уылдырықта: ... 0.7 – ... 0.6 – ... 3.1 – ... 62.6 – ... т/ж – ... т/ж – 2;
қорғасын т/ж – 0.1;
мырыш 40.7 – 104.8 ... ... ... әр ... ... металл түрлері
ішінде барий, мырыш, мыс пен темір басым түсті. Кадмий мен ванадий аз ғана
мөлшерде ... ... ... ... ... ... жасушаларында әр
түрлі көрініс табады: бауырда темір, мырыш, мыс уылдырықпен салыстырғанда
көп концентрацияланған.
Барий мен хром ... үлгі ... ... ... көрініс
тапты. Бұлшық еттердің көпшілік үлгісінде никель мен қорғасынның аздаған
көлемі табылды. Ал, бұл ... ... мен ... ... ... Сынап бауырда да, бұлшық еттерде де табылды, бірақ ... ... ... ... өкілдеріндегі
металдардың бір қатарының кумуляциялануы жөніндегі мәліметтер теңіздің осы
бөлігіндегі токсикологиялық ... ... ... керек.
Осылайша, Каспийдің экологиялық мүшкіл күйімен таныстық. Бірақ, дер
кезінде шұғыл шаралар қолдану қажеттігін көп адамдар әлі түсінбейді. ... ... алу үшін ... ... ... ... асырсақ
болады. Мәселен, Әзірбайжанда экология мәселесін ауыздықтаумен айналысып
жүрген «ВР-Әзірбайжан» ... ... ... ... ... ... ... қауым алдына шығарып талқылап жүрген компания ... ... мен ... нысандары арасындағы қарым-қатынастың жаңа
моделін ұсынды. ... ... ... министрлігінен бұрғылау
шламдарын жоюға ... ... та ... ... ... зиянды
қалдықты биоремидация жолымен де, термиялық өңдеу арқылы да жоюға ниеттеніп
отыр./33/
Каспийдің ластануының алдын алуға байланысты тағы бір шара ... ... ... қорғау жөніндегі халықаралық әріптестік ... ... ... мақсаты – беделді ... ... ... ПРООН, ГЭФ, ЕС-ТАСИС) Каспий мәселесін шешуге арналған
жоспар дайындау. Сондай-ақ ... ... ... ... Каспий
теңізінің мұнаймен ластануы» деген жоба да бар. Оны РҒА мен халықаралық
ИСАР қоғамдық ұйымы ... ... ... ... ... отырып, Каспий теңізінің
осы аумақ елдері үшін ортақ экологиялық нысан ... көз ... ... ... ... ... теңіздің екінші бөлігіне міндетті
түрде өтеді және ол ... ... ... ... кері әсер етпек.
Әзірбайжан Республикасының көзқарасы: теңіздегі мұнай ресурстарының қалай
бөлінетіндігіне қарамастан, Каспий аймағы елдері ... ... ... тиіс және Каспий теңізіндегі жалпы жағдайды бақылауға тек Каспий
маңы елдерінің бірлесіп ... ... ғана қол ... ... ... ... ... Каспий маңы елдері тарапынан ... ... ... ... ... ... ... аралық экологиялық
орган ғана жүзеге асыра алады. Бұл ... ... ... ... ... қауіпті жағдайларда аталған жобаларды тоқтатуға немесе
уақытша тоқтата тұруға, экологиялық сипаттағы бағдарламаларды ... ... құқы ... ... ... ... құру кезінде экологиялық факторларды ескеру
Мұнайгаз өндіруші және қайта ... ... ... ... етеді. Осы кезеңде дүниежүзінде 55 млрд.т мұнай өндірілген, және де
өндіріс ... өсу ... ... да ... ... ... мұнайдың дүниежүзілік қоры 200 млрд.т асады.
Ұлттық экономиканың ... ... оның ... ... ... өндірудің тұрақты өсіміне байланысты, ең ірісі
және қарқынды дамитыны болып табылады. Мұнай ... ... ... ... ... және ... ... едәуір бөлігін қамтамасыз
етеді. Қазақстан дүниежүзінде ... ... және газ ... ... 12-ші орын ... ал ... мұнай өндіруші елдердің қатарында – 23-
ші орын алады. ... ... күні 160 ... мен газ ... ... ... ... бойынша орналасқан, 14 келешекті бассейндер белгілі,
ал ... ... қоры 2,7 ... ... Мұнай ... ... ... ... 30% ... ал газ – 13-15%.
/34/
Каспий теңізінің қазақ мұнай ... ... ең ... ... ... ... ... бөлігі көмірсутектілердің
(КС) жалпы қорының 64%-тен аса ... ... ... ... ... ... ... яғни, бұл сектор республикадағы КС өндірудің
негізгі көзі болып табылады.
Каспий ... ... ... ... ... ірі ... іске асыру келесі кезеңдерден тұрады:
■ инвестицияларды тартуға қолайлы жағдайлар туғызу;
■ каспийлік мұнай кенорындарын бағалауды жүргізу;
... КС ... ... КС ... жүзеге асырудағы ... ... ... ... ... ... ... тайыз су аймағында,
терең теңіз ... ... және ... ... ... ... ... каспийлік стратегиясын жүзеге асыру кезіндегі белгісіздік
факторлеріне, ең алдымен, біздің ... ... ... ету ... ... ... және өмір сүру ... субаймақтық ұйымдардың әрекетті жүйелерінің болмауы және Каспий
маңы аймағындағы мұнай ... ... ... және экологиялық
қауіпсіз игеруге институционалдық қатынастың жоқтығы жатады.
Каспий қайраңын игерудің негізгі кезеңдерінің бірі, ... ... және ... ... операцияларын жүргізу мақсатымен,
жағалаулық инфрақұрылымды жасаудан тұрады. 2010ж. дейін мұнай ... ... ... Каспий қайраңында 2011-2015жж. аралығында
мұнайды өндіру, 100 млн.т/жыл құрауы тиіс. ... бұл ... ... ... ... енгізілмеген. Бұл көлемді есерсек, қазіргі мұнай
өндіру деңгейі 3 есе өседі де, елімізді келесі онжылдықта ең ірі ... ... ... ... өсу ... Қашаған кенорнының орасан қорларын қазып
алу нәтижесінде, жету ұйғарылады. ... С1 және С2 ... ... ... 8 ... ... 13 ... барр. дейін өсу
мүмкін болғанда, өндірудің көмекші технологияларын, жеке алғанда, ... ... кері ... ... ... ... мәліметтердің шүбәсіздігі жағдайында, жалғыз ғана ... ... ... ... ие. 2011-2015 жж. Қашағанда мұнай
өндірудің жылына 60 млн.т дейінгі көлемі күтіледі.
Мамандардың ... ... ... ... ... ... ететін негізгі мұнай кенорындары – Теңіз, ... ... – бұл ... мұнай шоғырының көрінетін бөлігі. Негізгісі Каспий
теңізінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Бұл жердегі ... ... ... ... және 2-2,5 ... ... ... /27/.
Бірақ мұнай-газ кешенінің жұмыс істеуі, жеке ... ... ... ... ... байланыста, дәлірек айтқанда:
■ кәсіпорындардың ағын суларымен ... ... ... ... ... ортасының нашарлауы;
■ көмірсутекті шикізатты барлаулық бұрғылау, өндіру, және тасымалдау
кезінде, апаттық ластаудың пайда болу ... ... ... және ... ... ... төмендеуі;
■ геодинамикалық бұзылулардың пайда болуы;
■ жер ... ... оның ... ... дефляциясы және
шөлденуі;
■ жел ... ... ... ... заттарды жуып әкету;
■ мұнайөндіргіш ... ... ... ... және
тиімді кәдеге жарату, зиянсыздандыру және т.б. жүйелердің жоқтығы;
■ жолай мұнай газының (ЖМГ) ... ... ... және ... ... ... ... булануы және т.б.
салдарынан ауаны ластау;
■ ұңғымаларды ... ... ... салу және т.б. ... ... техникалық күкірттің жинақталуы;
■ аймақтағы өмір сүру сапасының төмендеуі және т.б.
Қоршаған ортаны ... ... ... ... мәселелердің
шеңберінде, экологиялық таза технологияларды жасауды және, көмірсутекті
шикізатты барлау, өндіру, қайта өңдеу ... ... ... ... ... ... бұрғылау, өндіру, жинау, қайта өңдеу
технологиялары, мұнай-газ өндірісінде ... ... ... ... ... ... және халықаралық стандарттарына,
қажетті шамада ... ... ... ... ... ... ... қаржылар 2005ж. 3,6
млрд.тенге құрады (2004ж. – 2,86 млрд.тенге болып, 2003ж. қарағанда ... ... ... ... 1 т келетін, ластауыш заттардың үлестік
салмақтары 2004ж. 3 кг ... 1998ж. ... 3 есе ... ... ... ... (абсолюттік шамамен) 2002ж. 130 ... 2004ж. 109 мың ... ... ... кен орындарын қазу ... ... ... КС ... ... ауа ... ластаудың негізгі көзі жолай мұнай газының
(ЖМГ) жану өнімдері және алаулық жүйелерде жағылатын, тастанды ... ... ... ... ... яғни, мұнай өндірісінің ... ... ... мен ... уланбауы үшін, алаулық жүйелерде жағуға
болады.
Бұл ... ... ... ... ... ... 52,3-95% ... атап өту қажет. Ресейлік ғалымдардың мәліметтері бойынша, негізгі
кен орындарында (қажетті ғимараттар бар болса), мұнаймен өндірілетін ... ... ... ... ... ауа ... ... көлемінің 63%, республикадағы жалпы өндіріс көлемінің 30%
құрайтын, мұнай-газ секторының кәсіпорындарына келеді. ... ... ... ... басқармасының мәліметтері бойынша, 1995-2000 жж.
мұнай компанияларымен алауларда 190 млн.м3 мұнай газы жағылған.
Алаулық сызықтардың іс ... ... ... ... ... ... Бұл, ... бұрын, жаппай ... ... есеп ... ... үшін ... ... төлейтін, мұнай
компанияларына тиімді /8/.
ЖМГ пайдалануды қиындататын және кәдеге ... ... ... ... ... ... ... фактор (тұтынушылардан алшақтық);
■ газ көлемінің аздығы;
■ газды қайта өңдеу зауыттарын, жолай газдарды зауытқа дейін ... ... ... және жоғары қысымды компрессорлық станцияларды,
күкіртсутегін (оның ... ... ... және ... ... қажеттілігі;
■ жоғарыда аталған объектілерді салу үшін, едәуір ақша қаражатын жұмсау.
Қазіргі уақытта, мұнай өндіру ... ... ... ... жарату мәселесіне,
аса көңіл бөлінеді. Кендер мен мұнай операцияларын ... ... ... өзгертулер енгізілген. Шикізаттық бағыттағы ... ИСО 14000 ... ... ... сәйкес, қоршаған
ортаның сапасын басқару жүйесі енгізіледі. Қоршаған ортаны қорғау және
табиғи қорларды ... ... заң ... ... ... ... де, ... әрі қарай реформалау оларды жүйелендіруге және
әрекеттігін арттыруға, сонымен ... ... ... одақ директивіне
жақындауына бағытталады.
Минералдық-шикізаттық ... ... ... ... қоғамдастығына бірігуі үшін, едәуір ... ... ... ... ... тек қана ... ... және ноу-
хаулармен алмасуда емес, сонымен бірге, орнықты субкелісімдік сұлбалар
жасау туралы және ақырғы ... ... ... ... ... ... кластерлерді құру.
Республика экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыру ... және ... ... егер экономикалық блоктың міндетті ... ... ... ескерілсе: аймақтың дамуының ... ... таза ... шығару және аймақтағы экологиялық
қауіпсіздік қағидаларын қамтамасыз ету.
Бұл үлгіде, экологиялық таза ... ... және ... ... ... ... ескеруге ерекше орын бөлінуі тиіс.
Минералдық-шикізаттық кешенді кластерлеу ұлттық ... мен ... ... болғандықтан, халықаралық қарым-қатынасты ұйымдастыру кезінде,
осы факторлар, елдегі сәтті ... ... ... ... ... қабілеттілігін ... ... және ... әлеуметтік, экологиялық,
тарихи, этникалық, ... және ... ... мен ... ... етеді.
Ұлттық экономиканың бәсекеге жоғары қабілеттілігін арттыру,
минералдық-шикізаттық кешенде қарымды кластерлерді дамыту негізінде, ... ... бұл ... ... ... ... ... басымдылықтарын
көрсету керек. Қазіргі кезде мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жобалар бөлінген. Бірақ ... бір ... не ... ... кластерлердегі экологиялық
қауіпсіздік және қоршаған ортаны қорғау сұрақтары, қалай шешілетіндігі
көрсетілмеген. Егер дамыған ... ... ... ... арттырудың негізгі құралы ... ... ... күшті мемлекеттер мен Қазақстанның экологиялық-экономикалық
дамуына әділ баға беру үшін, ... ... ... болудың қажеті жоқ.
Дүниежүзі дамыған елдерінің және біздің еліміздің экологиялық ... және ... ... ... шешу деңгейі бойынша, салыстырылмайды.
Республика аймақтарының экологиялық жағдайын, табиғат пайдалануды мөлшерлеу
көрсеткіштерін, халықтың өмір сүру сапасын қамтамасыз ... ... ... сапа стандарттарына сәйкестігін және т.б. бағалау
нәтижесі, біздің еліміз үшін осы және басқа ... ... ... ... көкейтесті және кейінге шегерілмейтіндігі күмән қалдырмайды.
5.2. Каспий теңізінің экологиялық мәселелерін шешу жолдары
2003-жылдың 4-қарашасында Каспий маңындағы бес ... ... ... ... Иран Ислам Республикасы,
Ресей Федерациясы және Түркіменстан Республикасының Үкімет өкілдері Каспий
теңізінің теңіздік ... ... ... ... ... шықпау
конвенциясына қол қойған болатын (Тегеран Конвенциясы)./16/ Оның ... ... ... жасалуына үш жылға жуық уақыт кетті. Конвенция 2006
–жылдың 12 тамызында күшіне енді.
Халықаралық әлеуметтік-экологиялық Одақ бұл ... ... ... Біз, ... ... ... қорғауға бағытталған осы халықаралық
келісім-шарттың күшіне енуі ... ... ... бекіре
балықтары мен сирек кездесетін және құрып бара ... ... ... ... ... және ... ... болатын жағымсыз
экологиялық салдарды жоюға, ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... ... да ... ... шешуге ықпал етеді деп
сенеміз.
Мұнай мен газ кешеніндегі жұмыс қауіпсіздігі мәселесі бүгінгі таңда
ең өзекті болып табылады. ... ... ... ... және ... ... кең ... көптеген жобалар тәжірибе
жүзінде іске асу ... еніп ... ... ал ... ... ... ету ... одан айтарлықтай деңгейде кенже қалып
қойды. Осыған байланысты біз, бірінші кезекте ... ... ... көңіл бөлу қажет деп есептейміз:
Каспий теңізінің табанында жүргізілетін жұмыстар салдарынан
ластануының ... алу, ... және ... (8 ... теңізінің кемелер арқылы ластануын төмендету, бақылау және
алдын алу шараларын қолдану (9, 10 баптар);
Экологиялық төтенше жағдайларға ... ... ету ... ... теңіздік ортасына кері әсер ететін құрлықтағы және
теңіз табанында орналасқан ластау көздерін консервациялау және жою (7 бап);
Сирек ... ... және ... ... төніп тұрған
биологиялық түрлерді, олардың тіршілік ету ортасын және басқа да ... ... ... қалу және қайта қалпына келтіру (14 бап).
Осы талаптарды орындау мақсатында ... ... ... ... асыруды бастау қажет:
17-бап «Каспий теңізінің теңіздік ортасына ... ... ... отырған тараптар арасындағы әріптестік».
19-бап «Мониторинг».
21-бап «Ақпарат алмасу және оған кіру мүмкіндігі»./16/
Біз сондай-ақ іс жүзінде кешеуілдетпей ... ... Атап ... 21-баптың 2 пунктінің ... ... ... ... ... және жұртшылықты теңіз ортасы туралы
ақпаратпен қамтамасыз ету жөніндегі халықаралық келісімге сәйкес, ... ... ... ... ... ... ... жою, алдын
алу және бақылауға байланысты жүргізілген ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуіне тырысады».
Халықаралық әлеуметтік-экономикалық Одақ осы мәселелердің Келіскен
тараптар Конференциясының Бірінші ... ... ... қаралуы
қажет деп есептейді.
5.3. Теңіз қайраңындағы теңіз операциялары және экологиялық талаптарды
орындау
Каспий теңізінің Қазақстандық секторын ... ... ... ... ... ... аралық кезеңде 25-239 блокта түрлі
мұнай операциялары жүргізілмек. Бұл туралы КТҚС теңіз мұнай операцияларының
қоршаған ... ... ... ала ... ... бойынша Ақтауда өткен
қоғамдық тыңдауларда ҚР Энергетика және ... ... ... ... ... бірінші орынбасары Амантай Сусеинов
мәлімдеді.
Оның ... 2006 - 2013 ... ... теңіз блоктарының 60
пайызында 2D және 3D сейсмикалық жұмыстарын жүргізу жоспарланып отырған
көрінеді. ... ... ... олар 2006 ... 2015 жылға дейін жалғасын таппақ. Биылдан бастап екі жыл ішінде
электр барлау жұмыстары жүргізілетін болады. ... бір ... 2006 ... жылдар аралығында іздеу-барлау скважиналарының құрылысы жүзеге ... ... ... 9 бөлікте жүргізіледі деп жоспарланып отыр.
Сусеиновтың айтуынша, мемлекеттік бағдарламаға сәйкес, 2003-2005
жылдары екі жасанды арал ... ... 19 ... бұрғыланады. Оның
4 эксплуатацияға беріледі, қалғаны барлаушы және бағалаушы қызмет атқарады.
Алдағы уақытта, 2006-2010 ... ... 16 ... салу ... скважина бұрғылау қарастырылмақ. 2011-2015 жылдары жаңа құрылыстардың
саны 38-ге жететін болады. Атап айтқанда, 14 ... 26 ... ... ... 734 ... ... құбыр желісі тартылады. Бұдан
басқа қосымша 469 скважина бұрғыланады.
Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан секторын игеруге арналған
мемлекеттік бағдарламамен байланыстырған ... ... ... жеткізді. Соған сәйкес, Каспийден мұнай өндіру 2008-жылы 3 млн ... 2010 ... – 18 млн, ал 2015 жылы – 90 млн т ... ... ... ... ... бастап 25 жыл бойына тұрақты мұнай
өндіру деңгейі 100 млн тоннаға жетеді. /5/
КТҚС ... ... ... қоршаған ортаға тигізетін
әсеріне жасалған экологиялық баға жөнінде «Недра» консалтингтік орталығының
экологиялық зерттеулер ... ... ... Демченко
хабарлады. Оның айтуынша, мұнай өндіру жұмыстарының қоршаған ... ... ... шегінен шықпайды.
Демченко таратқан мәліметтерге сүйенсек, Каспий қайраңындағы мұнай
операциялары барысында «қалдық тастандылар ... тең» жаңа ... ... Бұл өз ... ... ... қамтамасыз ету
кепілі болмақ. Осы ... ... ... және ... ... ... ... жағдай орын алмаса қоршаған ортаға кері әсер
тимейді. ... кері ... тек ... құрылыс орналасқан аймақтарда
ғана байқалады.
Өнеркәсіптік тұрмыс қалдықтары жағаға шығарып, жаңа ... ... ... ... ... ... қысымды ұстап тұру үшін езгілеу скважинасына кері айдалады және
норма деңгейіне дейін тазартылғаннан ... ... ... Лас ... ... ... үшін ... герметикалы құрылғылар
пайдаланылады.
Дегенмен, ... ... кен ... ... және барлау-
бұрғылау кезінде теңіздің бәрібір аз мөлшерде болса да ... ... аса ... ... ... мен факелдерді пайдаланумен, өндіру
негіздемесі мен платформалардың құрылысын салумен, мұнай құбыр ... ... ... ... ... бұрғылаумен тікелей
байланысты.
Теңіздегі мұнай операцияларының ауа атмосферасына тигізетін әсерін
кешенді зерттеу нәтижелері оның 3 жыл ... ... ... көрсетіп берді. Орташа деңгейден ... және ... мен ... ... әсер етпейді.
Сонымен қатар, теңіздегі мұнай ... ... ... ... да әсер ... Тек бір ғана мұнай өндіру саласында
25 мың жұмыс ... ал ... ... ... – 75 мың ... ... ... үшін өнеркәсіптің жаңа салаларын құру да жоспарланып
отыр. Теңіздегі мұнай операцияларын жүргізу ... ... ... ... қамтамасыз етіледі. Және Каспий өңірін мекендейтін
халықтың өмір сүру жағдайын жақсартатыны ... ... ... мұнай операцияларын жүргізу барысында
экологиялық және экономикалық мүдделер балансы міндетті түрде сақталуы тиіс
деп атап көрсетті.
Біздің көзқарасымыз ... ... ... ... ... ... формалары эффективті емес. Оның бір
көрінісі ретінде 1998 ... бері ... ... ... экологиялық
бағдарламасы (КЭБ) және 2003 ж аяғында 5 мемлекет қол қойған ... ... ... ... шектен шықпау конвенциясы бар. Осы екі қарым-
қатынас формасының аясында дайындалған құжаттарда белгілі бір ... ... бір ... ... мәселелерін шешу бойынша нақты әрекеттер
баяндалмаған. Каспий маңы мемлекеттерінің басшылықтарына ... мен ... тек қана ... ... керек», «басқару керек»,
«ерекше көңіл аудару керек...» деп шала жауып қояды.
Каспийдің экожүйесін тек қана ... ... ... ... ... қалуға болады. Бүгінгі күнгі Каспий маңы мемлекеттерінің
бөлек әрекеттері өзара келісілмеген, әрі оның эффективтілігі де аз. ... ... қалу ... ... маңы ... ... және аумақта шетел мұнай компанияларының жұмыс істеуі үшін
қатаң құқықтық негізді ... ... ... мен оның ... ... мәселелері аумақтағы
мемлекеттердің экстенсивті экономикалық даму тарихының салдары ... Оған ұзақ ... ... ... ... ... бойы ауытқып отыруы, климаттың өзгеруі) және бүгінгі ... ... ... (өтпелі кезең, экономикалық дағдарыс,
конфликттер, трансұлттық ... ... ... ... де
кіреді.
Туындап отырған Каспий теңізінің жағдайы мен ластану мәселесі
регионда қоршаған ... ... ... ... ... талап етеді.
Каспий теңізін сауықтыру және экологиялық жағдайды қалыпқа келтіру үшін
жағалаудағы бес ... ... ... 1998 жылы ... ... ... ... Бүкіләлемдік банк) өз жұмысын
бастады. Оның шеңберінде аймақтағы экологиялық жағдайды ... ... ... ... дайындалмақ.
Адамның қызметі арқылы табиғатқа келетін зиянның айтарлықтай бөлігі
экономикалық есептердің сыртында ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан бағалау әдісінің ... ... маңы ... ... ... ... ... мен
«аграрлы индустрияны» дамытуды қалайды. Оларды биоресурстарды тиімді
пайдаланып, туризм мен ... зиян ... ... ... ... ... көмірсутегі шикізатын игеру және пайдалану
барысында табиғат қорғау ... ... ... ... ... ... ... тұрған экологиялық аймақтардың қатарына кіреді. Соған сай,
барлық Каспий маңы мемлекеттері көмірсутегі шикізатын ... ... ... және ... ... ... ... Бұл өз
кезегінде Каспийдің экологиялық жүйесіне ... ... ... ... ... Егер бұл мемлекеттер бірігіп, табиғат
ресурстарын рационалды ... ... ... өсімдіктер мен
жануарлардың санын арттыру ... ... ... ... шараларын
өткізіп тұратын болса, онда Каспий өмір сүретін болады. Каспий теңізінде
болған төтенше жағдайларды ауыздықтайтын халықаралық жедел ... ... өте ... Біз сондай-ақ Каспийдің экологиялық қорына да зәруміз,
өйткені, ... ... ... ... туралы сөз қозғауға да
болмайды.
Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, экологиялық мониторингті
дамыту әр мемлекеттің келешектегі мәселесі болып ... ... ... ... ... алдағы уақытта біршама
артады. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... Каспийге таралады. Осы ластануды тоқтата тұрудың ... жолы ... ... ... ... болып табылады. Алайда, бұл жолға қол жеткізу
мүмкін болмай ... ... ... ... келтіру мүмкіндігі көбіне
теңіз жағалауындағы мемлекеттердің келісілген әрекеттеріне ... ... ... ... мен ... ... ... әлі күнге дейін олардың нәтижелілігін бақылау жүйесі
құрылған жоқ. Негізінде бұндай жүйе Каспийдегі ... ... ... ... ... ... ұлттық және трансұлттық
корпорациялар үшін де тиімді болар еді.
Каспийдегі экологиялық ... пен ... ... ... тыс ... ... ... және тиімсіз, нәтижесі
шамалы болып табылады. Онда ақпарат пен қоғамдық ойды монипуляциялауға ... ... Бұл ... ... ... ... ... жасау
саласы мен оның ... ... ... ... ... Біздің
ойымызша, қалыптасқан жағдайдан шығудың негізгі жолы – ... және ... ... ... ... біріктіріп ұстайтын
ұлтаралық жүйе құру болып табылады.
VІ. Қазақстанның Ұлттық қоры
Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры (ҰҚ) 2000 жылы ... ... ... ... ды. ... да болса мұнай қорын құру жөніндегі
ой 1997 жылы көпшілік ... ... ҚР ... ресурстарды бақылау
жөніндегі агенттігінің төрағасы Ғалымжан ... ... ... ... ... жинақтау үшін, Қазақстанды дамыту ... ... ... ... ҚР Президентіне есеп беріп отыратын ҚР
Ұлттық банкісінің, ҚР ... ... ... ... және ... ... ... (бүгінгі күні әйгілі
ҚазМұнайГаз) басқаруымен Қазақстанды дамыту бюджеті экспортқа ... ... ... оны неғұрлым пайдалы жобаларға салып, жеке меншік
секторды дамыту үшін несие ... тиіс ... жылы ... 1 ... бағасы 28 долларға дейін шарықтаған
кезде, кенеттен молайған табысты пайдалану ... ... Оған ... пен ... Әділет министрліктері жүргізген тергеудің нәтижесінде
Қазақстан Үкіметінің ең жоғары лауазымды ... ... ... ... ... компанияларынан ақшаның аударылуына американ
азаматы Джеймс ... ... ... анықтаған соң және ... осы ... ... тоқтатқаннан кейіңн, ақшаны Қазақстанға
қайтаруға деген құлшыныс одан әрі ... ... ... ... ... ... де, 2000 жылы тамыз айында Президенттің «Қазақстан
Республикасының Ұлттық қоры туралы» Жарлығы ... 2001 ... ... ... ... бекітілді.
Қазақстанның Ұлттық қоры экономиканың ... ... ... ... әрі ақша ... ... қор ... Оның жарғылық құжаттарына сәйкес, қордың мақсаты: «елдің
әлеуметтік-экономикалық тұрақты дамуын ... ету, ... ... ... ақша ... жинақтау, сыртқы қолайсыз факторлар ықпалына экономиканың
тәуелділігін неғұрлым азайту».
Ұлттық қорға табыс ... ... ... мен үш ... салық төлемақысынан түсіп отырды. Атап айтсақ, олар мына 12
аса ірі компаниялар: ҚҰМК – Ақтөбемұнайгаз, Дон кен ... ... – Ембі ... ... бірлескен кәсіпорны, Қазмырыш
корпорациясы, Қазақмыс корпорациясы, Харрикейн Құмкөл Мұнай корпорациясы,
Қарашығанақ ... ... Б.В., ... Петролеум, Маңғыстаумұнайгаз
корпорациясы, Өзенмұнайгаз корпорациясы мен Қаражанбасмұнай ... ... ... Б.В., ... ... ... ... Ұлттық қорға төлемақы төлейтін компаниялардың тізімін әрі
қарай да өзгерте алады. Инвестициялық ... ... мен ... ... төлемақыдан, мысалы көмірсутек жобалары бойынша ... ... ... ... Ұлттық Қорға қосымша табыс түседі.
Тұрақтандырушы қызметін атқару үшін ... қор ... ... ... ... ... ... пайдаға салынатын салық,
бонустар, роялти, өнімді ... ... ... ... ... міндетін орындау үшін оған бюджеттен (шикізат ... ... ... ... ... көлемінің 10%-і), қорды
басқарудан түсетін инвестициялық табыстар мен өзге де түсімдер ... ... ... ... түсімнің мөлшері мұнайдың
бес жылға есептеліп қойылған шартты бағасының деңгейіне байланысты. 2000
жылы, мәселен, мұнайдың 1 барреліне ... ... ... 19 ... ... Егерде мұнай бағасыосы шектен асып кетсе, артылған табыс
Ұлттық қорға түсіріліп, керісінше, егер де баға 19 ... ... қор ... тең ... ... бюджетке тоқсанына бір рет
аударылады. Кен-руда компаниялары да осы принцип бойынша ... ... ... басқаша шартты баға ескеріледі.
Ұлттық қорға түсетін түсім аса ірі ... ... ... ... ... ... ... мұнай мен газды игеріп,
сатудан түсетін өз табысын дәл болжауының ... ... ... ... ... ... мақсатында халықаралық валюта қоры мен ... ... кен ... ... ... ... мен көлік шығындарын
ескеретін мұнай табысының кешенді үлгісін әзірледі.Халықаралық ... ... ... таяу ... 45 ... ... ... түсетін табыс (бонустар, ... ... ... ... ... ... алмағанада) 165 млрд. доллар
құрамақ. Тағы бір қысқа мерзімді болжамды ұлттық ... ... ... ... банкісінің бұрынғы төрағасы Григорий Марченко жасады. Оның болжамы
бойынша, 2005 жылы қорда 4 млрд ... сома ... (ол ... ... ... ... тең).
Әр түрлі баға бойынша таяу жылдарға Ұлттық қордың көлеміне қатысты
ешқандай болжам жасалған жоқ. Жалпылай ... ... ... мұнай
өндірудің болжамды өсімі, Ұлттық қордың табысына қатысты ережелер мен ... да ... ... тәжірибесін ескере отырып жасалған болжамды
инвестициялық дивиденттре туралы қолда бар ... ... ... еді. ... ... ... сатудан түскен ... ... ... негізгі құрамдас бөлігі жарияланбайды. Олар: аса ірі
келісім-шарттар бойынша шығынның орнын ... ... және ... ... ... ... бөлу ... шығынның орнын толтыру
үрдісіне қатысты деректер, ... аса ірі ... ... ... ... ... мәліметтер. Осы аталған мәліметтердің қолда
болмауынан ... ... ... сомалардың шынайы дұрыстығына толық көз
жеткізе қою ... ... ... ... ... да ... ... Президент Қордан аударылатын мақсатты трансферттер
туралы шешім қабылдауға да өкілетті. ... ... ... ... ... ... және қандай мақсатттарға жұмсауға болатындығы
көрсетілмеген. Сондай-ақ одан алынатын ... ... шек ... қордың жинақтаушы қоржынының қаражатын тиімді ... ... ... ... әрі ... ... ... төмендетуге, осы қаражаттың салтанатты ... ... ... ... ... ... еді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Осылай жоғарыда аталған факторлардың барлығы Каспий маңы аумағының
қоршаған ортасының дағдарыс алдындағы күйін анықтап береді:
• Халық денсаулығының төмен деңгейі; орта ... ... -3 есе асып ... Өлу ... ... ... және өмір сүру ... соңғы 10-
15 жылда төмендеуі (4-5 жасқа).
• Соңғы ... ... ... ... орта ... ... ... (ауа, грунт, жер беті сулары, топырақ. т.б).
• Топырақ деградациясы үрдісінің қарқындауы (тұздану, ... ... ... ... ... ... төмендеуі, үй жануарларының санының
азаюы, олардың түрлерінің кемуі, әсіресе бекіре балықтарының санының
азаюы (соңғы 20 ... 18 ... ). ... ... негізгі мұнай кен орындарының қорларын барлау
басталған ... ... ... ... ... қатаң бақылау енгізу шараларын, экологиялық төлем жүйесін
ұйымдастыру қажеттілігі ... ... ... ... ірі экономикалық
жобаларды бекіту арқылы мемлекеттік экологиялық ... ... және ... қамтамасыз ету керек.
Жалпы алғанда, Каспий аумағында құрылған жағдай Каспий экожүйесін
сақтау ... ... ... іске ... қажеттілігінің дәлелі. Аумақтың
экономикалық дамуын тоқтатуға болмайды, бірақ сонымен ... ең ... ... ... ... ... ... талаптарына
бағындыру қажет.
Алайда теңіз табанынан мұнай өндіруге кіріскен адам баласының бір
ғана ағат қимылы жалпы Каспий теңізі тіршілігін ... ... ... ... алып өлі су ... айналдыруы ықтималдығын бір мезет те естен
шығаруға ... ... ... ... ... технология жоқ.
Қандай да болсын табиғи ... ... ... ... салдары
болады. Егер біз Каспий қайраңынан мұнай өндіруді болашақ ... ... жас ... қаз ... ... үшін ... тұғыр ретінде пайдаланғымыз келеді екен, онда ... да ... ... ... тиіспіз. Тек шетел мамандарының
жауапкершілігіне иек артпай, өзіміздің экологиялық сауатымызды көтеруіміз,
ата-тегіміздің амандығын сақтау ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР
1. Амреев К. На кошо ... ... ... ... //
Интернет-сайт http://mizinov.net. – 15.09.2005.
2. Беккалиев С. ... ли ... ... ... мақаласы,
«Экокурьер» газеті,№ 19 (162) 1-14/Х-1997 жыл
3. ... Т. ... ... ... ... моря / ... // ... – 2002 ж.
4. Гавричев С. Китай становится в ... ... ... ... // ... ... 16.04.2006.
5. Джантуреева Э. Нефтегазовые недропользователи ... ... ... деловой журнал KAZAKHSTAN № 1, 2006.
6. Егоров О.И., Чигаркина О.А., Баймуканов А.С. нефтегазовый комплекс
Казахстана: ... ... и ... функционирования. –
Алматы: 2003
7. Едильбаева Г. Развитие ... по ... в ... ... ... Казахстана.
Международный деловой журнал KAZAKHSTAN № 3, 2006.
8. Жанбуршин Е. Чистые ... // Caspian ... №3, 2002. – ... ... Ж. ... ... ... и геологических ресурсов
структур кзахстанского сектора Каспийского моря // Вестник КазАТК,
2006, № 27
10. ... Ж. О ... ... ... гидротехнических
сооружений на Восточном побережье Каспийского моря // Магистраль, 2005,
№ 13(55). – б. ... ... Ж. ... ... ... мұнай-газ секторын игерудегі
Түпқараған жаңа № 6(50). – б.22-25.
12. Жулинский М. Каспийский регион: нефтегазовые проблемы // ... ... 2006, № ... ... Ч. ... ... ... нефте-газового-
химического комплекса в Прикаспийских районах /– ... 2003 ... ... ... ... секторын игерудің мемлекеттік
бағдарламасы ... ҚР ... 16 ... 2003 жылғы № 1095
Қаулысы.
15. Каспий теңізінің қазақстандық секторын ... ... ... ... теңіздік ортасын қорғау жөніндегі Келісілген шектен
шықпау Конвенциясы.
17. «КазМұнайГаз» и CNPC приступили к ... ... ... ... из ... в ... // ... 16.03.2006.
18. Құмшығанақ Қ. «Каспий теңізі аздап қайтты, бірақ..» мақаласы. «Қазақ
елі» газеті, 26/ХІІ-1997 ... ... С. ... ... ... о помощи / ... ... ... ... 28 ... 1998 ж., № 201 ... Мамедов Р. Международно-правовая делимитация Каспийского моря // Баку,
2001 ж.
21. Мамедов Р. Формирование Международно-правового статуса Каспийского моря
в постсоветский период / Р. ... // ... Азия и ...... ... ... Г. Каспий на грани катастрофы / Г. Мамедзаде // ... ... ... ... В. ... ... ... экономического процесса //
КосмоПолис: Альманах.1999.
24. Митяева Е. Развитие в ... ... и ... США // ... ... культура. 1999, № 11.
25. Муликов Р., Аукешева Б. Проблемы охраны окружающей среды при ... ... ... // ... и газ, № 2, 2000г. – Б.48-
49.
26. Ноғаев Ы. ... ... ... ... ... ... Қазақстан» газеті, 24/ІХ-1997 жыл.
27. Нефти хватит на всех. // OIL&GAS, №2 2005 г. – ... ... ... в ... ... ...... – 14.04.2006.
29. Послание Президента страны народу Казахстана. – Астана, март 2006ж.
30. Преображенский И. Нефть ... ... и ... ... свои трубопроводные системы в европе и Китае //
Интернет-сайт www.strana.ru. – 03.04.06.
31. Салыков Е. В ... ... ... ... на ... план //
Интернет-сайт http://mizinov.net. – 26.01.2006
32. Салыков Е. Казахстан нефти добывает все ... и ... // ... ...... ... Независимых Государств – Мәскеу, 1999 ж.
34. Цалик С. Каспийские нефтяные доходы: кто окажется в выигрыше? – Алматы:
национальный фонд РК, 2003 г. – 67 ... ... А. ... обошел Россию. Китайский рынок проглотит любые
обьемы энергоресурсов - Интернет-сайт ...... ... ... ... моря и ... ... Прикаспийских странах» ... ... ... ... ... жылдарында. Ақпараттық-талдау жинағы. Алматы,
Қазақстан Республикасы статистика агенттігі баспасы, ...

Пән: Экономикалық география
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстанның қоршаған ортаны қорғау мен табиғат пайдалану құқығы136 бет
Каспий аймағының экологиялық құқықтық мәртебесі179 бет
Су айдау83 бет
Тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны15 бет
Тың игеру жылдарындағы қазақстан9 бет
Қазақстандағы тың игеру саясатының басталуы.15 бет
Қаражанбас кен орны10 бет
Қытайдың батыс бөлікті игеру стратегиясы және оның Қазақстан-Қытай қатынасына әсері7 бет
Құмкөл кен орнынның технологиялық сызбасы14 бет
"жануарлар ресурстарын қорғау шаралары"6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь