Қ. Жұмалиев және Махамбеттану мәселелері

Жоспар

Кіріспе

І тарау
Қажым Жұмалиев . «Махамбеттану» ғылымының негізін салушы.
1.1 Академик Қажым Жұмалиевтің әдебиеттану ғылым саласындағы зерттеу еңбектері.
1.2 ХІХ ғасырдың І жартысындағы «Исатай.Махамбет» бастаған көтерілістің шығу себептері, сипаты, нәтижесі.

ІІ. тарау
2.1 Қажым Жұмалиевтің «ХVIII.XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті» еңбегінің мәні.
2.2 Ғалымның Махамбет Өтемісұлы жайлы монографиясындағы көтерген мәселелер.
2.3 Махамбет поэзиясының жанрлық, тақырыптық сипаты, көркемдік ерекшелігі.

Қорытынды.
Кіріспе.
Қажым Жұмалиевтің (шын аты — Қажымғали) өмірі де өз замандастарына ұқсас. 1907 жылы Батыс Қазақстан облысының Қаратөбе ауданында шағын шаруалы отбасында туған ол ауыл мектебінде сауат ашып, ендігі оқуды Орынборда жалғастыруды армандайды. Сол кезеңдегі Қазақстанның астанасына бару, сонда оқу-білім іздеген жастың көбінің-ақ нысанасы болатын. Алайда Жұмалы үйінің шағын шаруашылығы баланың қаражатын көтере алмайды да, оны түсінген Қажым Жұмалиев әкесіне салмақ салмай, өз бетінше ізденіп оқу үшін үйінен қашып кетеді. Орынборда әрі пана таппай не оқуға түсе алмай жүрген баланы Сейітқали Меңдешев (сол кездегі Қазақстан Атқару комитетінің төрағасы) ересектер мектебіне орналастырған. Қ.Жұмалиев бұл оқиғаны әрдайым жылылықпен еске алатын еді. Сейтақаң (ол кісіні солай атаған) бәйбішесі Разия-апайға ылғи хабарласып тұратын.
Қ.Жұмалиевтің бұдан кейін көрген мектебі — Шымкенттегі ауылшаруашылық техникумы. Мұнда оқуы да мамандық іздеу мақсатымен емес, білімін толықтыру үшін жасаған амалдың түрі тәрізді. Мамандық, кәсіп іздеуді ол содан кейін ғана, сауатын жетілдіріп, оңы мен солын танығаннан соң ойластырған. Сөйтіп, шығармашылық өнерге бет бұрған. Әдеби білімін Қазақтың Абай атындағы педагогтік институтында жетілдіреді.
Осы жылдары ол ақын есебінде танылып, көптеген өлеңдер мен «Егізбай мен Ерқожа» атты поэма жариялаған.
1932-1937 жылдар Қажым Жұмалиев Орал педагогтік институтында сабақ бере жүріп ақындық өнерін жалғастырады. «Шабуыл» (1933) атты өлеңдер кітабы мен «Қанды асу» (1934) атты поэмасы жарық көреді.
1937 жылдан Қажым Жұмалиев Алматыға ауысып өзі оқыған Абай атындағы педагогтік институтта жұмыс істей бастайды. 1938 жылдан бастап, қайтыс болғанға дейін (1968) отыз жыл бойы ҚазПИ-дің қазақ әдебиеті кафедрасын басқарды. Ол бұл жылдары да әдеби шығармашылықтан қол үзген емес. 1938 жылы оның «Өмір жыры» атты өлеңдер жинағы, 1942 жылы «Айқас» атты повесі баспадан шықты. Соғыстан кейін «Біржан-Сара» операсының либреттасын, Әбу Сәрсенбаевпен бірігіп «Арбасу» атты пьеса жазды. 1957 жылы «Достық пен махаббат» атты поэма жазып, «Қырдағы күрес» деген атпен таңдамалы өлең-поэмаларын кітап етіп шығарды. Әдеби шығармашылық ісіне мезгіл-мезгіл оралып отыруын, адамның рухани таза жүруіне, жан сырын ақтаруға, нәзік сезім күйі арқылы сырласуға поэзияның құдіретті күші көмектесетінін айтып дәлелдейтін. Ол туысқан халықтар әдебиеттерінен бір сыпыра аудармалар жасауға да қатысты.
Қажым Жұмалиев өз зерттеулерінде Махамбет шығармашылығына байланысты кейбір ағат айтылған пікірлерге теориялық тұрғыдан дәлелді тұжырымдар келтіреді. Әдетте, ақын поэзиясын екі кезеңге бөліп, Исатай Тайманұлы бастаған шаруалар көтерілісіне дейінгі кезең және көтеріліс жеңіліске ұшырағаннан кейінгі кезең деп қарастырады. Махамбеттің ақындығында, талантын да танытқан, ықпал еткен кезең – шаруалар көтерілісі. Бұл туралы Қ.Жұмалиев: «Кейбір әдебиетшілер идеясы жағынан да, стиль ерекшелігі жағынан да бұл екі кезеңде шығарылған өлеңдерді екі бөліп қарағылары келеді. Алғашқы кезеңді суреттейтін Махамбет өлеңдері оптимистік, прогрессивтік романтизмге жатады да, ал соңғы кезеңдегі өлеңдерінде пессимистік романтизм элементтері басым, сондықтан ол регрессивтік романтизмге жатуға тиісті деген пікірді ұсынады», - дей келіп: «Бірақ Исатай өліп, көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейінгі кезеңдердегі Махамбет өлеңдерінен пессимистік сарын аңғарылады дейтін пікірге қосылуға болмайды. Бұл мүлде қате, теріс пікір», - ол өлеңдерінің өн бойында мұңлы, қайғылы сарын болғандықтан элегиялық өлеңдер қатарына жатқызады. [15.3б]
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.

1. Атымов М. «Идея және композиция» Алматы, 1970 ж, 230 б.
2. Атымов М. «Қ.Жұмалиев: өмірі мен творчестволық қызметі» Алматы, 1987ж.
3. Әуезов М. «Әдебиет тарихы» Алматы, 1991ж.
4. Досмұхамедұлы Х. «Аламан» Алматы, 1991 ж.
5. Досмұхамедұлы Х. «Абай» 12 желтоқсан №5 2007ж. 14б.
6. Жұмалиев Қ. «XVIII-XIX ғасыр қазақ әдебиеті» Алматы, 1967 ж.
7. «Жас Алаш» №18 ақпан 2003ж. 4б.
8. «Жас Алаш» №65 31 мамыр 2003ж. 5б.
9. Жұмалиев Қ. «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері» 1958ж.
10. Жұмалиев Қ. «Елеулі найза» Алматы, «Жазушы» 1979 ж, 188 б.
11. Жұмалиев Қ. «Жайсан жандар» Алматы, «Жазушы» 1969 ж.
12. Жұмалиев Қ. «Стиль - өнер ерекшелігі» Алматы, «Жазушы» 1966 ж.
13. Жұмалиев Қ. «Әдебиет теориясы» Алматы, 1992 ж.
14. Зайкенова Р. – «Жұлдыз» журналы. 1987 ж, №11-195 б.
15. Қирабаев С. – «Егемен Қазақстан» газеті. 1996 ж, 18-қазан.
16. Қазақстан тарихы ІІІ том, А, 2002 ж.
17. Қабдолов З. «Абай» №5 12 желтоқсан 2007ж. 3б.
18. Махамбет «Ереуіл атқа ер салмай» Алматы, 1989 ж.
19. Махамбет Өтемісұлының 200-жылдығына арналған аймақтық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –Шымкент, «Нұрлы бейне» 2003ж. 107б.
20. «Махамбет көтерілісі және Махамбет поэзиясы туралы» («Қазақ әдебиеті», 1937ж. 35, 36, 37, 38, 41 нөмірлері),
21. «Махамбет поэзиясының тілі» («Қазақ әдебиет», 1938 ж. 23 фераль),
22. «Махамбет поэзиясы туралы» («Әдебиет майданы», 1938 ж. №4)
23. Өмірәлиев Қ. «XV-XVIІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» Алматы, 1967 ж. 149 б.
24. Социалистік Қазақстан, 1957 ж. 21-июль.
25. Сүйіншәлиев Х. «ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті» Алматы, 1992 ж.
160 б.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі.
Филология факультеті
Қазақ әдебиеті кафедрасы
Диплом жұмысы
Тақырыбы: Қ.Жұмалиев және Махамбеттану мәселелері
Орындаған:
Ғылыми жетекшісі:
Жоспар
Кіріспе
І тарау
Қажым Жұмалиев - ... ... ... ... Академик Қажым Жұмалиевтің әдебиеттану ғылым саласындағы зерттеу
еңбектері.
1.2 ХІХ ғасырдың І жартысындағы «Исатай-Махамбет» бастаған көтерілістің
шығу себептері, сипаты, ... ... ... ... ... ғасырдағы қазақ әдебиеті»
еңбегінің мәні.
2. Ғалымның Махамбет Өтемісұлы ... ... ... ... ... ... тақырыптық сипаты, көркемдік
ерекшелігі.
Қорытынды.
Мазмұны
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі, диплом жұмысының мақсат-міндеттері............3-
7
І тарау
Қажым Жұмалиев - «Махамбеттану» ғылымының ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылым саласындағы зерттеу
еңбектері...............................................................
.........................8-11
1.2 ХІХ ... І ... ... бастаған көтерілістің
шығу себептері, сипаты, нәтижесі.....................................12-
26
ІІ. тарау
2.1 Қажым ... ... ... ... ... ... Ғалымның Махамбет Өтемісұлы жайлы монографиясындағы көтерген
мәселелер.
........................................................................
.........31-35
2.3 Махамбет ... ... ... ... ... Қорытынды.
........................................................................
................. ... ... ... ... «Махамбеттану» ғылымы саласындағы
тарих шындығын, дәуір тынысын, ұлттық әдет-ғұрып, салт-дәстүр, ... ... ... ... орын алады. Әдеби зерттеуде тарихи
тақырыпты игеру жайында ғылымның әдіс-тәсілі, машығын, ұстанар принципі
жайлы ... ... ... ... ауыз ... ... адамгершілік қасиеттері айқын көрініп, ойлы философиялық тарихы
сабақтастық принциптері қатар жүреді.
Тарих – жақсылық пен жамандықтың, жауыздық пен ... ... ... ... жылдар тарих бізге ата-бабаларымыздың қуанышы мен
қайғыларынан хабардар етіп келеді. ... ... ... ... әрі ... ... тиіс.
Біз таңдап алған диплом жұмысы тарихи тұлғалардың ... ... ... ... арналған.
Диплом жұмысының тақырыбы: Қ. Жұмалиев және Махамбеттану мәселелері.
Зерттеу жұмысының мақсаты: Қазақ-әдебиетінде әлі күнге ... ... ... ... ... ... зерттеп,
толыққанды ашып көрсету. Сол арқылы ХVIII ғасырдағы қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігін ел ... мен ... ... ... мен ерлігін
таныту көркем әдебиетте Махамбет пен Исатай ... ... ... ... ... ... тарижи тұлғаның жеке
қасиеттерін салыстырмалы түрде көрсету.
Зерттеудегі міндеттер: Қ.Жұмалиев ... ... ... ... образын зерттеу арқылы көтерілген тарихи ... ... ... ... ... ... тығыз бірлікте қарау;
Ғалымның философиялық, әлеуметтік, гуманистік, психологиялық әрі
көркемдік концепцияларын анықтау.
Зерттеудің ... ... ... талдау, жүйелеу,
жинақтау, салыстыру әдістерін қолдандық.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом ... ... мен екі ... және ... ... тізімінен тұрады.
Кіріспе бөлімінде жұмыстың мақсаты мен міндеті, құрылымы мен
«Махамбеттану» мәселелерінен хабардар ... ... ... ... Қ. ... ... XIX ғасырдағы қазақ
әдебиеті» еңбегінің мәні; ... ... ... жайлы
монографиясындағы көтерген мәселелер; ... ... ... сипаты, көркемдік ерекшелігі.
Кіріспе.
Қажым Жұмалиевтің (шын аты — ... ... де өз ... 1907 жылы ... ... ... ... ауданында шағын шаруалы
отбасында туған ол ауыл мектебінде сауат ашып, ендігі ... ... ... Сол ... ... ... ... сонда
оқу-білім іздеген жастың көбінің-ақ нысанасы болатын. Алайда Жұмалы үйінің
шағын шаруашылығы баланың қаражатын ... ... да, оны ... ... әкесіне салмақ салмай, өз бетінше ізденіп оқу үшін үйінен қашып
кетеді. Орынборда әрі пана ... не ... түсе ... жүрген баланы
Сейітқали Меңдешев (сол кездегі Қазақстан Атқару ... ... ... ... ... бұл ... әрдайым
жылылықпен еске алатын еді. Сейтақаң (ол ... ... ... бәйбішесі
Разия-апайға ылғи хабарласып тұратын.
Қ.Жұмалиевтің бұдан кейін көрген мектебі — Шымкенттегі ... ... оқуы да ... ... ... ... білімін толықтыру
үшін жасаған амалдың түрі тәрізді. Мамандық, кәсіп іздеуді ол ... ... ... жетілдіріп, оңы мен солын танығаннан соң ойластырған. ... ... бет ... Әдеби білімін Қазақтың Абай атындағы
педагогтік институтында жетілдіреді.
Осы жылдары ол ақын есебінде танылып, көптеген ... мен ... ... атты ... ... ... Қажым Жұмалиев Орал педагогтік институтында сабақ
бере жүріп ақындық өнерін жалғастырады. «Шабуыл» (1933) атты өлеңдер ... ... асу» (1934) атты ... ... көреді.
1937 жылдан Қажым Жұмалиев Алматыға ауысып өзі оқыған Абай атындағы
педагогтік ... ... ... ... 1938 ... бастап, қайтыс
болғанға дейін (1968) отыз жыл бойы ... ... ... кафедрасын
басқарды. Ол бұл жылдары да әдеби шығармашылықтан қол үзген емес. 1938 ... ... ... атты ... ... 1942 жылы «Айқас» атты ... ... ... кейін «Біржан-Сара» операсының либреттасын, ... ... ... атты ... ... 1957 жылы ... ... атты поэма жазып, «Қырдағы күрес» деген ... ... ... ... етіп ... ... шығармашылық ісіне мезгіл-мезгіл
оралып отыруын, адамның рухани таза ... жан ... ... нәзік
сезім күйі арқылы сырласуға поэзияның құдіретті күші көмектесетінін айтып
дәлелдейтін. Ол ... ... ... бір ... ... да ... Жұмалиев өз зерттеулерінде Махамбет шығармашылығына байланысты
кейбір ағат айтылған пікірлерге теориялық тұрғыдан ... ... ... ақын ... екі ... бөліп, Исатай Тайманұлы
бастаған ... ... ... ... және ... ... кейінгі кезең деп қарастырады. Махамбеттің ақындығында,
талантын да ... ... ... ...... ... Бұл туралы
Қ.Жұмалиев: «Кейбір әдебиетшілер идеясы жағынан да, ... ... да бұл екі ... шығарылған өлеңдерді екі бөліп қарағылары
келеді. ... ... ... Махамбет өлеңдері оптимистік,
прогрессивтік романтизмге жатады да, ал соңғы ... ... ... элементтері басым, сондықтан ол регрессивтік
романтизмге жатуға ... ... ... ... - дей ... ... ... көтеріліс жеңіліс тапқаннан кейінгі кезеңдердегі Махамбет
өлеңдерінен пессимистік сарын аңғарылады дейтін пікірге қосылуға ... ... ... ... пікір», - ол өлеңдерінің өн бойында мұңлы, қайғылы
сарын болғандықтан элегиялық өлеңдер қатарына жатқызады. [15.3б]
Қажым Жұмалиев-«Махамбеттану» ғылымының ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
еңбектері.
1946 жылдың маусымында ашылған Қазақстан Ғылым ... ... оның ... ... ... ... ... Қажым Жұмалиев те бар еді. Ол соның алдында
ғана ... ... ... ... өтіп, филология
ғылымының докторы атағына диссертация қорғап қайтқан болатын. Республикада
Ғылым академиясын ашу мәселесі сөз бола бастаған ... ... ... ... ... ... ... сөйлесіп, бір топ ғылым
кандидаттарын докторантураға орналастыру мәселесін ... ... ... ... Жұмалиев Қанекеңнің сенімін орындап, академияның ашылуына
ғылым докторы болып оралды, сөйтіп, тұңғыш ... ... ... ... ... ... шығармашылық жолы XX ғасырдың
басынан-ақ оянуға беттеп, 20-30 ... ... ... жолына түскен
халқымыздың өнер-білімге ұмтылысының айқын көрінісі сияқты. Қоғамдық саяси
өмірдің ауыртпашылықтарына қарамастан, бұл ... ... ... ... ... кең жол ... ... әдебиеті мен ғылымының, өнерінің
даңқын әлемге көтерген ... ... ... ... ... ... Қ.Сәтбаев, С.Аспандияров, ... т.б. ... — осы бір ... ... ... ... Халық бойындағы
ізденімпаздық дарын толқыны мезгіл-мезгіл жаңа ұрпақтың өкілдерін теңіздің
бетіне шығарып отырды. Қ.Жұмалиев үлкен ... ... ... ... ... көрген екінші толқынның түлегі еді. [15.5б]
Әрі ақын әрі прозаик, әрі драматург ретінде де ... ... ... ... ... ... ... тарихы мен теориясын қалыпты
ізге ... ... ... ұшан ... ... мақаламызда біз тек оның
қазақ фольклорының үлкен бір саласы – ... ... ... ... ... ғана сөз ... эпостық жырларды зерттеп қана қоймаған, оны жинап, насихаттауда
да едәуір үлес қосқан. 1939 жылы батырлар жырын ... ... ... ... ... Осы ... ... алғы сөзінде қазақ әдебиетінің
халықтығы туралы мәселе ... оны ... ... ... күш ... ... «Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының
мәселелері» (1958) атты зерттеу еңбегі қазақ оқырмандарына кеңінен таныс.
Ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... мен
әдебиеттану ғылымының өркендеуіне белсене ... ... ... ... ... ... ... қаламгер, ардақты азамат,
академик Қажым ... ... ... ауыз ... ... ... де
алғашқы қадам жасаушылардың қатарында аталары сөзсіз.
«Қазақ әдебиеттану ғылымында Махамбет шығармашылығын барынша көп ... ... ... ... ... ... ... деген көрнекті
ғалым Қ.Өмірәлиев сөзінде [XV-XVIII ғасырлардағы қазақ поэзиясының ... ... ... ... бар екендігін ғалым ... ... ... ... ... ... көрнекті тұлғалардың есімі ауызға
алынбай еңбектері ескерілмей келгені әдебиет тарихынан белгілі. ... деп ... жала ... ... ... атын атау ғана ... ... ғылымдағы объектісін одан әрі тереңдетіп зерттеудің ... ... ... ... да ер ... ... ғана қолынан келетін
шаруа.
Арғы ... ... ... 1937 ... ... ... 1950 жылғы
қуғын-сүргінді осы аралықтағы соғыс әлегі ғана ... ... ... бардан оңалып» қаулап, қайта өскен қазақ оқымыстыларының арада он
жыл өтер-өтпестен ... ... осы ... айғақтайды. 1950 жылдары
ілгері басқан аяғы кейін кетіп, дұрысы бұрысқа айналып, қорлық көргендердің
жуан ... ... ... ... ... болатын. Қарымды
қаламгердің жер аударылып, ... ... ... әдебиетшілердің
біреуі білсе, біреуі білмес. Бірақ табиғатынан зерделі кісі бағытынан
тайып, жаны жасығанмен, әдебиет пен ... ... қызу ... оны өзінің
күнделікті машығынан айырған жоқ.
1937 жылы жалаң социологияның белең алып, дәуірлеп тұрған шағы болатын.
Белгілі бір ... өмір ... өнер ... тек өз ... ... жырлап, мүддесін қорғайды деген сынаржақ қате қағиданы берік ... ... ... Ыбырай, Абай мұраларын қазақ әдебиетінің
алтын қорына қосқысы келмеді. Тіпті данышпан Абай туралы ... ... 1953 ... ... ... Міне ... ауыр жағдайда Қ.Жұмалиев
Махамбет шығармашылығы түбегейлі зерттеп, оның ардақты есімін, асыл мұрасын
азаматқа тән батылдықпен қорғап ... ... ... тіл ... үш ... ... кітап)
қайсысында болмасын Қ.Жұмалиев араласпаған ... ... 1960 ... редакциясын басқарған М.О.Әуезов) шыққан «Қазақ халықының ауыз
әдебиеті» тарихының (бірінші том, бірінші ... «Ер ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиеті» (екінші том, бірінші
кітап) тарихының жалпы редакциясын басқарған және «XVIII ғасырдың соңы мен
ХІХ ... бас ... ... ... ... жырау Қалқаманұлы»,
«Махамбет Өтемісұлы», «Шернияз Жарылқасынұлы», ... ... ... 1965 жылы ... «ХХ ... басындағы қазақ әдебиеті»
(екінші том, екінші кітап) тарихының редколлегия мүшесі және үшінші томының
екінші кітабындағы «Тайыр ... ... ... ... да ... кезге дейін «XVIII-XIX ғасыр әдебиеті» жөнінде орта мектепке
арналған оқулықтар ... ... оқу ... студенттері үшін оқулық
жасалынбаған болатын. Осы оқулықты байқаған Қ.Жұмалиев 1967 жылы тағы ... оқу ... ... ... Ол ... ... қазақ
әдебиеті» еді. Автор бұл ... ... өзі ... ... бай
материалдарға сүйене отырып, ... ... ... ... ... мұнда да XVIII ғасырдың екінші жартысы мен ХІХ ғасырдың
бірінші жартысында өмір ... ... ... ... ... ... тоқтала келіп, ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінің арасындағы
байланысты айрықша сөз етеді. ... ... ... ... де ... ауыз әдебиеті негізінде өсіп ... ... ... татар тілдерінде басылып шыққан
шығармаларға ғана ... ... айта ... ... ... ... ұясы ... ауыз әдебиеті дейтін қорытынды жасайды. Сондай-ақ Бұхар
жырау өмірінен бастап Шәңгерей Бөкеев творчествосына ... ... ... ... ... ... ... теориясын сынға ала отырып,
XVIII ғасырдың екінші жартысы мен ХІХ ғасырдың бірінші жартысында ... екі ... ... ... Оған сол кезде өмір сүрген ақындар
творчествосынан мысалдар ... ... ... ... Бабатайұлы,
Шәңгерей Бөкеев туралы зертеулері мәнді де саралы ... ... ... пен
Шәңгерей творчествосындағы қайшылықтардың шығу себептеріне тоқталады. Дулат
Бабатайұлының өз ... ... ... ... мен ... ... емес, кейіннен күткенін, өзі хандық дәуірден әлде ... туса да ... ... ... Сондай-ақ ХХ ғасырдың басында өмір
сүрсе де қоғамда болып жатқан әлеуметтік істерге араласпай өзін ... ... ақын ... ... творчествосына жан-жақты талдау
жасайды. [2,103-105б]
1.2 ХІХ ғасырдың бірінші жартысындағы «Исатай-Махамбет» ... шығу ... ... ... ... ер жүрек батыр, ісімен де, сөзімен де кейінгі ұрпақтарын
таң қалдырған Махамбет Өтемісұлы қазақ әдебиетінің тарихынан ... ... Ол – ... ... ... ... ... қорғаған күрескер ақын,
Исатай Тайманұлы бастаған азаттық қозғалысына бастан аяқ қатысқан, сол
қозғалыстың ең бір ... ... ... ... өз ... ірі
қоғам қайраткері. Еліне, халқына шын беріліп, сол үшін шыбын жанын пида
еткен асыл ер, ... ... ... ... ... ... азамат ақын.
Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісін ... ... еді, оған ... ... және ... ... себеп
болды деген сұрақтарға нақтылы зерттеулер жүргізіліп келеді. [6,86-87б]
Көтеріліс ... ... ... мен ... ... ... ол
көтерілістің тууына екі түрлі жағдай себеп ... ... ... ол ... ішкі ... ... мекендеуші елдердің қонысы ... ... ... ... жерлерді князь Юсуповтар мен граф
Безбородоктар меншіктенді.
Астрахань қаласында ... ... ... ... ... өз ... алған Жәңгір хан, өзінің жерге қожалығын күшейтуге күш
салады. Өзін де, ... ... мен ... ... де ... ... ... жалпы көпшілікті осы жағынан да өзінен тәуелді
етуді ойлайды. Өзі хан болғаннан кейін Бөкей ордасына ... ең ... өзі алып және хан ... маңындағыларға үлестіре бастайды. Тарихи
мәліметтерге қарағанда, ішкі Бөкей ... ... ... ... ... ... 30-40 жылдар, Жәңгір ханның әмірі бойынша 4500
десятина ең ... ... ірі ... мен ... бөлініп беріледі.
Мысалы: хан өз меншігіне 400 мың десятина жер алып, Мүшеғали мен Шыңғали
Орманов ... 700 мың ... ... Қарауылқожаға 340 мың
десятина, туысы Бөкейхан ұлына 400 десятина жер ... [9, ... ... ... ... халықтың бәріне ортақ жердің жеке адамдарға
берілуі – елдің қонысын тарылта түсті. Бұрынғыдай Бөкей ордасына ... ... ... құмын қыстауларына еңбекші халықтың мүмкіншілігі
болмады. Алмалы мен Жаңақаланың ... ... ... қатты
боран, қытымыр қыстарда паналайтын нарқамысты көлдер жеке меншіктілікке
айналып, жалап ... ... ... болды. Жасқұстан (хан ордасының тұрған
жерлерінен) бастап, Нарынның жалпақ құмына дейін, аты шулы ... ... не ... ... ... ... ондай жерлерді күзеу, қыстау
керек болса, ақы төлеп, ... ғана ... не ... мүмкін еді. Кейде
мұндай жерлерді күземей де, жаламай да, тек үстінен көшіп өту керек болса,
мал ... от ауыз тұяқ ақы т.б. ... ... ... ... ... ... түрде тонаушылықтар шықты. Мұндай жөнсіз, ... ... ... ... ... салуы былай тұрсын, сондай жүгенсіздікке
жол беруші қолдаушылардың бірі өзі болды.
Өткен ... ... ... мәселесі Жәңгір хан кезіндегіден,
анағұрлым кеңіс, анағұрлым еркін екендігін біле ... көре ... ... ... хан мен оның ... жер иеленушілерге қатты наразы бола
бастады. Бұрынғы ... ... ... ... ... жайлап жүрген
жерлеріне әлсіз руды қондырмайтын, не біреу қонып қойса, иық ... ... ... ... ... жер саясатынан анағұрлым жеңіл
сияқтанды. Ол кезде от ауызы, тұяқ ақы сықылды алым- ... ... ... ... мал ... күн ... елдерді қатты күйзелтті.
Жақсы жер, жайлы қоныс, хан, сұлтан, феодалдардың меншігіне айналып, жаз-
жайлау, ... ... ... ... ... ... сайын нашарлап, әлсірей берді.
Мұның үстіне ханның елден алатын алым салығы көбейді: қызыл киіз, тұяқ,
құшыр, пітір, хан соғымы, ханның қонақасысы деп әр ... ... мен ... ... түрлері 11-12-ге жетеді. Бөкей ордасының тарихы мен
экономикалық ... ... ... ... ... тек ... ... – 4 мың жылқы немесе 24 мың қой ... ... ... ... ... тек хан ... сонымен қатар, оның
маңындағы сөзін сөйлеп, сойылын соғушы би-феодалдар мен ... ... ... 12 ру ... сол 12 руды ... билеп
төстеп 12 би болатын. Алым-салық, тағы басқа да ханның ел ... ... ... ... ... билері арқылы жүргізілді. Міне, осы алпауыт билер
елден хан салығын екі есе ... ... өз ... да қоса жинауды
дағдыға айналдырды. Бұлардың ханмен ым-жымы бір болды. Билер ... ... хан ... үкіметіне арқа сүйейді. Сондықтан ... ... ... ... қалай жазалаймын десе еріктері өздерінде болды.
Халықтың зорлық-зомбылықтары ханға ... ... ... ... ... ... ... жерлердің бір қатарын орыстың үлкен ... ... ... ... хан, ... ... ... өз меншіктеріне айналдыруы, алым-салықтардың түрлері көбейіп
оларды ... ... алу ... ...... келіп, халықтың әл-
ауқатын жыл сайын, күн сайын ... ... ... бұл кезде хан, би-феодалдар, бек-сұлтандардың халыққа
көрсеткен рухани қысымшылықтары бұрынғыдан да гөрі жүргенсіздікке айналды.
Хан да, ... да сәл ... ... ... ат, ... айып алып,
дүре соғу шараларына шейін қолданатын ... Бұл ... ... ... ... ар-намысқа тиген рухани қысымшылықтар ... ... ... ... ... ... ... Қарауылқожа тәрізді
ханға жақын кейбір адамдардың үстінен берілген арыздарды тексеру ... ... ... ... ... ... ашқан
арыздарды Қарауылқожа сықылдылардың қалай тергеп, арыз берушілерге қандай
шаралар қолданатыны өзінен өзі мәлім.
Міне, ... ... – осы ... екі түрлі қысымшылық: әрі
экономикалық, әрі рухани қысымшылықтар болды.
Көтеріліс негізінде, стихиялық түрде ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың әлсіреп, халық
көпшілігінің тұрмыс жағдайларының күйсізденуі, хан, сұлтан, би-феодалдардан
рухани қысымшылықтан көрушіліктің ... ...... ... ... күн ... ... түсті де, алғашқы кездердегі ... ... ... күш ... тіреді.
Осындай екі түрлі ауыр жағдайдың нәтижесінде халық көтерілісі туды да
көтеріліс ... мен ... ... шығарды.
Көтерілістің негізгі күші де - еңбекші ... ... ... ... да, ... тап өкілдерінен жәбір көруші де, ең алдымен солар
еді.
Әрине ... ... ... бірен-саран әлгі шаруалардың
да, кейбір ру басыларының да ... рас. ... ... ... ... жат еді. ... бір ... өздерінің жеке мақсаттарын
ойлап көтеріліске қосылды: ханға ... ... ... тегеурінін, зор
қимылын өздері үшін пайдалануды көздеді. Ал, енді бір ... көп ... ... ... киіп, хан бүйрегі бұра тұрсада көпшілік көтерілісіне
амалсыз еріп, ханмен іштей жалғасып, шынтуайтқа келгенде, хан жағына шығып
кетуді ... ... ... өз ... ... ... ру ... Жүніс оқиғасын да оқығанда айтуға болады. ... ... ... Исатай, Махамбетпен қатар ханға қарсы өзінше қол жинап,
ереуіл жасаған, халыққа бой көрсетушілердің бірі – ... Ол ... ... уәде ... Көп адамды қасына ертіп, ... ... ... ... шаппақшы да болады. Хан ордасына аттанады ... ... хан ... ... өз ... ... ... тез
таратсын» дейді.
Жүніс ханмен астыртын сөйлеседі де, өз құлқының әбден тойдырып алып,
қасына ерушілерді тез-ақ ... ... Мұны ... ... ... ат ... мүлде кесіседі. Жүніске ерушілердің бірен-сараны
болмаса, ... ... ... ... ... ... ... көтерілісін сатып кетушілердің бірі – Егіз
Құдайбергенов. Бұл да сөз жүзінде Исатай, Махамбетті жақтаушы, ... ... де, іс ... ... тілеулес, шын мәнінде тыңшылық жұмысын
атқарып отырады.
1837 жылы Исатай мен ... ... ... хан ... ... мен Орынборға хабар жеткізіп, әскер сұраушының бірі де осы ... ... ... екі ... ел ... жалпы көпшілік халық атына
кір келтіре алмайды. Еңбекші көпшіліктің жүрегі Исатай, Махамбеттер жағында
болды. Тарылса – ... ...... де сол ... ... ... тарихының бар кезеңі дәлел.
Көтерілісті, оның басшыларын сөз еткенде жеке ... ... ... ...... ... ... қосылу жайлы кейбір
пікірлер.
Бұл көтеріліс және Махамбеттің ... ... ... ... кей ... ... ... ролін жеңілдетіп немесе
Махамбетті Исатайдан бөліп алып ... ... ... кезде шыққан
әдебиеттерде Исатайдың ханға қарсы болуы 1835-36 жылдардан яғни осы жылдары
бір ... ... ... ... ... риза ... оның ... ауыр-ауыр сөздер айтыпты – мыс, ханды сөктің деп ... ... оған 60 атан айып ... ... ... ... араздасуы
осыдан басталыпты - мыс, - дейтін аңызға арқа сүйеушіліктер болды.
Әрине, бұл тарихи халықтың ... ... де, оның ... жеңіл қараушылық. Мұндай оқиғаның (Исатайға 60 атан айып салынуы) ... ... ол ... хан, ... ... ... ... да,
негізгі себебі де емес, сонда ғана себептердің тек бір көрінісі.
Тарихи фактілерге қарағанда, Исатай осы оқиғадан бірнеше жыл бұрын хан,
сұлтандарға ... үшін екі рет ... ... ... ... ... ... өлгеннен кейін, хандық тізгіні уақытша Сығайдың қолына
көшті. Осыдан екі жыл кейін, Өтеміс ... ... алды ... ... ... сары ошақ ... түрмесіне түседі. Бірақ елдегі дос-
жарандары елден 20 мың сом қаржы жинап сол ... ... ... босатып алады.
1823 жылы сұлтан С.Нұрлыханов Исатайға Нысан Өтелиевтің өлімін танып,
оны кісі ... ... ... ... ... айдатады. Бірақ
Орынборға жетпей-ақ жолдан қашып кетеді. Бұл екі оқиғаның екеуі де Жәңгір
хан ... ... ... ... айтылған 60 атан аңызы, ол ... ... ... ... хандық тізгінін 1824 жылы ғана өз қолына
алды. Демек, Исатайдың хан-сұлтандармен араздасуы тек бір ... ... ... ... ... ... нәтижесі. Мұны Жәңгірдің ... ... ... ... ... ... хаты да ... еш уақытта жақсы құлықты адам ... жоқ» деп ... ... хан, ... еш келісімге келе алмағандығын дәлелдейтін
тарихи және фольклор - әдебиет нұсқалары да аз емес.
Исатай мен Махамбетті ... ... алу үшін хан және оның ... тек қана ... ... ... әр түрлі айла-амал,
жалғандықпен бір ... ... ... қолданып көрді.
Бір кездерде Жәңгір хан Исатайға және оның қол ... ... ... жер ... ... беремін деп жариялаған. Бергенде. Бірақ Исатайда,
Махамбетте бұған алданып, ... ... ... Басы ... ... түсіп жатқан еңбекші халықтың ауыр азаптарын өз ... ... ... ... ... ... ... ел мұңы үшін жұмыс істеуге
тырысты.
1826 жылы Жәңгір хан Каспий теңізі жағасындағы Құйғанарық, ... ... ... ... ... ... деген жерлерінен
қыстауына рұқсат етемін деп Исатайға «кеңшілік» ... 1834 ... ... Өтепберген, Байбота, Шағалы, Қазантөнкерген, Ащыкүйлі,
Құрбаншалған, Қорғаншеген, Күнтоғай, Желқұм тағы ... ... ... ... ... Таймановтың жақсы жұмыстары үшін оның өзіне мына жоспарда
сызылған ... ... ... ... осы ... (планды) бекітемін,
мөр басып қол қоюшы Жәңгір хан; - деп жазды.
Әрине бұл Исатайдың жұмысты жақсы істегені үшін ... ... ... өзін де, ... да, ... ... дүние арқылы сатып алам
деу; оларды өз қолдарына қондыру, көпшіліктен бөлу; сөйтіп халықтың ханға,
би-сұлтандарға қарсылық, наразылықтарын ... үшін ... ... еді. ... ... да, Махамбетті де, хан әулеті мен ... ... еш ... да ұнатқан жоқ. Хан сөз ... өзі ... ... ... ... ... ... де олармен келісімге келмейтін жау екендігін жасырмайды, оларды
әрдайым қаралап, ... ... ... ... ... етіп көрсетуге тырысады.
[9, 299-305б]
Исатай нағыз батыр. ... ... ... емес, керек орында батыр.
Махамбеттің Байеке айтқан сөзіндей ... ... ... ... сөз
айтылған емес. Махамбет-Исатайдың жолдасы, шәкірті.
Исатай би ішінде көп сөйлемейтін ... ... ... ... ... ... сөзіне ешкім шыдай алмайды.
Ораза намазын тастамайтын Исатай тақуа адам. Заманындағы көптің көзінде
бұл да үлкен қасиет. ... ... ... ... ... ... ... туралық, ханмен жауласып жүргенде Исатай ... ... ... ... ақыл ... барады. Ханға қарсылығыңды қой,
орысқа әлің келмейді, босқа елді бүлдіресің, Жәңгір ханмен ... ... ... ... алып ... ... Исатай тас-талқан болып ашуланып
көнбейді «Берішке тиме, ауылың ғой, Жайыққа тиме, үйің ғой, ... ... ... болар» деп, Жақсымбет би өз руын ... сөз ... ... Исатай алмады. Мынау өз руын, мынау бөтен ру деп
бөлмелемеді. Бөкейліктегі соңғы соғыстардың бәрі ... ... ... ... Қарауылқожаның әскері Берішті көп талады.
Патша өкіметіне бұл көтеріліс көп тәжірибе берді:
1.Төрелер арқылы қазақты ... тұра ... көзі ... ... ... арасында әбден қадірсіз болғанын, қазақтың төрелерге
енді бой ... ... ... Хан, ... ... ... ... орнын өзі басуға қам қыла бастады.
1844 жылы кіші жүз қазақтарын билеу туралы бірінші толық заң шықты.
Хан мен ... ... ... ... ... Биліктің бәрі Орынбор
губернаторы мен ... ... ... ... хан, ... сұлтан-правительдер губернатордың чиновнигіне айналды. Бұлардың
жанындағы қорғауға қойылған әскердің саны бес жүз солдатқа жеткізілді. ... ... ... ... ... о заманғы әлеуметшілігінің бір түрі ру еді, рулықтан туған
батырлар, билер еді. Өкімет руды жоюға, ... ... ... ... Ру сезімін бәсендету үшін қазақты руға бөлмеді, әуелі бөлімге,
сардарлыққа, местілікке бөлді. Кейінірек ... ... ... бөлді.
Көтеріліске ұйытқы бола берген шекті, адай секілді ... ірі ... ... ... ... ... ... Шен, шекпен, орын беріп
қазақтың ішінен өзіне сенімді адамдар шықты. Ру ... ... ... руға ... ... ... ... местілікке бөлді.
Кейінірек уезге, округке, болысқа бөлді. Көтеріліске ... бола ... адай ... ... ірі ... ... облысқа, уезге, болысқа
бөліп жіберді. Шен, шекпен, орын ... ... ... ... сенімді
адамдар шығара бастады. Қысылтаң заманда бұндай ... ... ... тиді. Сардар местный болыс, старшинаны ел сайлайтын, сұлтан –
правителді, ояз тағайындайтын ... ... ... ... ... өш
сезімін қоздырып, елдің ішін қым-қиғаш талас қылды. Әр ауыл, әр болыс әкім
болу үшін ... ... ... ... ... ұлт сезімі, бірлік
сезімі бірден-бірге кеміп, бара-бара далада қалды. Бұрынғы билердің орнына
атқа мінерлер мінді, ... ... ... ... ұрылар пайда
болды.
3. Әбден езу үшін өкімет қазақтың шаруасы күйзелтіп құртуды ойланды.
Қазақтың жерін ... ала ... ... арасына жемқор саудагерлерді
айдады. Жұт көбейді. Ел жарлы бола бастады. ... ... ... ... қол бола ... Жайық бойындағы қазақтың ... ... ... жан ... Сыр ... ... ... шыныменен бағындыруға кірісті.
1839 жылы Перовский жандарал Сыр мен Хиуаны жаулауға аттанды. ... ... ... басы мен ... деген жерге екі қорған салды. Қаңтардың
21-і күні ... ... көп ... қаңтардың 25-і күні қыстың
қаттылығынан өліп-талып ... әзер ... ... ... ... ... қырып, есепсіз дүниені жойып, 1840 жылы жазына Перовский
Шошқакөлден Орынборға кері келді. Бірақ ... жете ... өшін ... ... қайтарында Баймағамбет төре мен Бижанов деген Орал орысын
бас ... көп ... ... Жем ... Атырауды, Шыңдағы, Сомдағы,
Сағыздағы қазақтарды шаптырып алды. Сыр мен Хиуаны ала алмаса да, ... ... ... бел ... Ел ... ... салып, әскер қоюға
кірісті. 1830 жылы Маңғыстауға салған қорғанды қайта күшейтті. 1845 ... бен ... екі ... ... 1848 жылы ... ... ... қорған
салды. Билеттеп қазақ жерін қағазға түсіруге ел ішіне бірнеше рет әскерлі
комиссиялар жіберілді. Саудагерлердің, ... ... не ... ... ... ... қылмысты саналған қазақтарды жазалау
үшін де ел ішіне әскер жиі шығатын болды.
Исатайдан ... он ... ... ... пен Сырдың арасын орыстың әскері
шар қылды. Ел ... ... ел ... ... ... ... арасындағы
қатынасты кемітіп, қазақтың бірлігін жоюға себеп болды. Әскерден сескеніп,
оза көшіп, кең жайыла алмай, жайлы қыстаулықты емін-еркін ... ... ... ... қазақтың малы жұтқа шалынғыш болды. [4, 77-78б]
Халықтың айтуына қарағанда, Махамбет арқалы күйші, композитор ... ... ... ... деп ... ... «Өкініш», «Қайран,
Нарын», «Жұмыр, Қылыш», «Жорық», «Ақтабан», «Тарлан», «Шілтерлі ... ... ... ... зерттеушілері назар аударуы керек.
Махамбет сусындаған Қазақстанның батыс аймағындағы әдеби ортада айтулы
ақын, жыраулар көп болған.
Қазақстанның батыс өңіріндегі ... ... ... орта ... ... Е.Ысмайылов сияқты зерттеушілер, ол орта
ақындарының ең басты сипаты ерлік, батырлық ... ... ... ... ... Е.Ысмайылов сияқты ғалымдардың қай-қайсысы да айқын
байқап, құнарлы пікірлер айтқан. Демек, туа ... ... ... ... ... орта ... ... жағдайлар көретеріліс
күндерінде Махамбеттің батыр жырау болуына жағдай жасаған. Әдетте, жырау
суырып-салма ақын, қара ... қақ ... әділ би ... сөз ... ... ... ... уақыт жағдайларына орай алдағына болжап, ... ... ел ... екі ... күн туған кезде ақыл берер ел ағасы, қол
бастар батыр, жұртты ерлікке үндеу соғыс ... ... ... осы
қасиеттердің бәрі бар. Себебі Махамбет жұртын жорыққа үндеген батыр ... ... ... да, ... ... Исатай батырға да
қажет сәттерде ақыл ... ... сөз иесі ... ақтарылар ақпа ақын.
Қ.Жұмалиев өз зерттеулерінде Махамбет шығармашылығына ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар келтіргенін
мақұлдау керек. Әдетте ақын шығармашылығын екі кезеңге бөліп, ... ... ... ... ... кезең және көтеріліс
жеңіліске ұшырағаннан кейінгі кезең деп жүрдік. Ол орынды да ... ... қоса ... ... да, ... да танытқан, ықпал еткен шаруалар
көтерілісі. Ол болмағанда ақын танылмас еді деген ойға ... ... ... ... Осы ... ... туралы Қ.Жұмалиев: «Кейбір
әдебиетшілер идеясы жағынан да, стиль ерекшелігі ... да бұл екі ... ... екі бөліп қарағылары келеді. Алғашқы кезеңді
суреттейтін Махамбет ... ... ... ... ... ал ... ... өлеңдеріңде пессемистік романтизмге жатуға тиісті
деген ... ... - дей ... ... Исатай өліп көтеріліс жеңіліс
тапқаннан кейінгі кезеңдердегі ... ... ... ... ... ... қосылуға болмайды. Бұл мүлде қате, теріс пікір»,
- деп ол ... өң ... ... ... ... болғандықтан
элегиялық өлеңдер қатарына жатқызады.
Қ.Жұмалиевтің бұл пікірін тарата дәлелдей қолдаушылар болды. Сонымен
бірге Махамбет шығармаларын ... ... ... Қ.Жұмалиевтің:
«Оның өлеңдерін хронологиялық ізбен зерттеуге бола ... ... ... ... ... ... ... емес» [9,92-
93б], - деп үзілді-кесілді ... ... сол ... ... ... – қиындығынан болған сияқты көрінді бізге. Бұл қиындықты ... сол ... ... ... ... қуаттай отырып: «Бұл пікір
дұрыс, бірақ қиын да, ... ... ... осы ... мұрындық боларлық ойландырарлық пікір»,-[9,93б] деп ол
қиындықты шешуді кейінгі ұрпақ үлесіне қалдырады.
Қ.Жұмалиев Махамбет ... ... ... ... ... шешіле бермейтін, оған зерттеу тәсілдері мен ... ... ... ... ... ... ерекшелігі –
оның бір сырлы, сегіз қырлылығында. Махамбет ... тек ... ... ... оның өлеңдерінде жалыңды саяси өткірлікпен терең ой, нәзік
сезім әрдайым ұштасып біте ... ... ... ... ... ... ... бөліп қарауға болмайды. Осы қасиеті Махамбетті
көтеріліс туын көтерген әрі жалынды үгітші әрі ... ақын ... ... бойы ... ... еңбегімен қазақ әдебиеті мен әдебиеттану
ғылымының өркендеуіне белсене атсалысқан ... ... ... ғұлама ғалым, қажырлы қаламгер, ... ... ... ... ... халық ауыз әдебиетін танытып білуде де алғашқы қадам
жасаушылардың қатарында аталары ... ... деп ақын ... ... от-жалынға шарпылған күрескер ақын Махамбет Өтемісұлының өмірі
мен шығармашылығы туралы дерек – ... ерте ... ... ... ... ... баспа бетінде жарияланған. Кезінде бір-бірімен
өте сенімді жақын, хан сарайының іс басқарушысы болып, кейін бітіспес ... ... ... ... ... ... ... өзі 1837 жылы 13-ші
желтоқсанда Орынбор губернаторына жолдаған ... ... ... дем ... деген жазбаша мағлұмат берген екен. Ол, әрине,
Махамбетті дәріптеу үшін ... ... үшін ... ... Қалай болғанда
да, бұл жалынды күрескерге хат ... ... ... әділ де әрлі ... еді.
Бұдан соң ақынның көзі тірісінде онымен кездесіп әңгімелескен ... ... ... саяхатшы, әрі офицер жазушы Егор
Ковалевский өзінің 1943 жылы Санкт-Петербургтен ... ... ... и ... атты кітабында жазылған. Онда Махамбеттің батылдығы мен
шешендігі туралы біршама мол ... Егор ... ... жақын таныс болып араласқан. Шоқан Уәлихановтың Санкт-
Петербургтың ғылыми, зиялы қауымымен таныс-біліс ... да ... ... ... Өтемісұлының өмірі мен шығармашылығы туралы ... ... бірі ... ... Ол Махамбеттің 1925 жылы Ташкентте
«Исатай-Махамбет» деген жинақта жарияланған ... мен ... ... ... сүйене отырып, әдеби, ғылыми талдау, 1927 жылы шыққан
М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» атты еңбегінің «зар ... ... » ... ... ... ... ... автор: «Бұхар жыраудан соң ХІХ ғасырдағы зар-заман
ақындарының басы-Махамбет»,-деп, оның тек ақын ғана ... ... ... ірі қайрат көрсеткен атақты батыр» болғандығын айтады.
Махамбеттің барлық ... ... ... өмірін арнаған күреске,
отаршылдыққа, солардың қолшоқпары болған жергілікті билік иелеріне қарсы
қозғалыс, ... ... ... ... ... әдебиетінің асыл қазынасы болып табылатын
дауылпаз ақын М.Өтемісұлының дауылды жырлары ... ... ... ... ... бастаған азаттық күресті үш кезеңге бөліп
қарастырады:
Бірінші кезең-қарулы көтеріліске дайындық ... ... ... ... ... қарсы бас көтеруі мен жеңіліске
ұшырады (1837 жылдың басынан қарашаның ортасына дейінгі кезең)
Үшінші кезең-көтерілісшілердің Жайықтың сол ... ... ... ... біржола жеңіліске ұшырауы (1837 жылдың желтоқсанның ортасынан-
1838 жылдың шілдесі )
Махамбет поэзиясын осы ... ... оның ... ... тыс ... негізгі кезеңді басынан кешкенін аңғарамыз. Ол кезең-
1838-1846 жылдар. [19, 21-22б]
Тарихтан белгілі 1836-1837 жылдары Исатай, ... ... ... ... ... Көтерілісшілер Жәңгір ханға заңсыз меншіктенген
жерлерді, зорлықты тартып ... ... ... ... ... ... елге ... жәбірліктерін тексеруді, оларға шара
қолдануды талап етті. Егер халық ... ... ... ... ... ... Хан осы кезеңде талап-тілектерді
орындау үшін Исатайдан он күн мұрсат сұрап, екінші жағы ... ... хат ... әскери күш, көмек сұрайды. Мезгіл жағынан
есептегенде, көтерілісшілер 1837 жылы 15-20 ... ... хан ... ... ... ... құм ... жеткен, 24 қазанда хан ордасынан
40 шақырымдай жерде болған. Ал 26-27 қазанда олар хан ордасынан 4-8 ... ... қос ... ... екі аптаға созылған. Махамбеттің ... ... Әй, ... ... деп ... ... осы бір тұсы тайға таңба басқандай бейнеленген...
Жазалаушы отряд қалай болғанда да көтерілісшілердің Исатай мен Махамбет
бастаған негізгі ... ... ... ... ... ... ... бойындағы
шептер күшейтілді. Мұндай жағдайда, әрине, Жайықтан өту оңай емес-ті. ... ақын ... ... ... ... алаулап,
Он екі күндей ой ойлап,
Ақылды алпыс жаққа ... ... ... ... ... ... ... -
деп суреттейді.
Осында Махамбеттің «Он екі күнде ой ойлап», «Ақылды ... ... ... мән бар. Бұл 15-26 қарашаның аралығы яки он екі күн
бойына ... ... ... ... ... келуді 26 қарашада Қаныш
моласындағы кеңеске жиналып, сол жерден Жайықтан өтуге ... түс еді. Ал ... ... ... ... мәні – ... бас ... кейін де көтерілісшілердің алдарына қойған нақты
шешімдері болғанымен, жағдайлары бұрынғысынан жақсармаған: ... ... ... тек алты ... ... яғни 3 ... ... жауға екі
күнгі жаңбырдан соң, кенет солтүстіктен ызғырық жел ... аяз ... мен ат ... ... ... бұлардың тағдырына өзгеріс енген.
Мұнан ... ... ... хан ... отрядты күшейтіп, жазалаушы
отрядпен кері оралуына рұқсат еткен. Бұл кезде Исатайлықтар осыған ... ... ... ... соң, енді олар күзеттің мықтылығынан
қорқып жолай алмайды деп, атаман Покотиловтың шекарасындағы шепті күшейтуге
жіберген отрядын да ... ... ... ... ... 1837 жылы 13
желтоқсанда 40 адамымен Исатай мен Махамбет Жаманқала бекінісі мен Бақсай
қамалының аралығынан кеп ... өтіп ... ... ... ... бетіне өткенімен, қуғын-сүргіннен айрылмайды. Сөйтіп, 1838 жылы 12
шілде күні ... ... ер ... мерт ... Өр рухты ақынның
мұраттас серігінен ... орны ... ... еді. ... ... ... ... кетеді де, қасында тек аз ғана топ қалады. ... ... ... ... ... атты толғауын жазады.
Исатай батыр бастаған көтеріліс жеңіліп, ақын маңындағы топ селдіреп,
енді тар жол, тайғақ кешу ... ... ... отбасының қамын,
аман қалған бала-шағасының кейінгі тағдырын ... ... ... ... бетінен қайтып, бейбіт өмірге оралуға жан аңсары ауғаны
анық. Алайда заман ағымы, дәуір ... ... ... ... ... надан топқа деген ашу-ызасы, қайнаған кек, өзек өртеген өкініш –
барлығы жиылып ... ... ... ... ... ... ... тағдырындағы осындай қиыншылықты кезеңдері мен азапты,
ауыр күндері оның шығармаларында көрініс тапқан. «Мен Нарыннан ... ... ... «Уа, ... ... «Адыра қалған Нарынның»,
«Жалған дүние», «Мұнар күн», «Қызғыш құс» т.б. күрес рухына толы, ... оның ... [19, 25-26 ... ... ... ... ... әдебиеті» еңбегінің мәні.
XVIII ғасырдың екінші жартысынан басталатын әдебиетіміздің тарихын
бақылап қарасақ, оның да негізгі арнасы – ауыз ... ... әр ... әлеуметтік құрылысқа байланысты, ақындардың белгілі бір таптың
жыршысы болуына байланысты, ... ... ... мүддесіне қарай
өзара ерекшеліктері бар. Бірақ бәрінің де ... ... ... ... деп ... ... әдебиеті мен XVIII ғасырдан басталатын тарихи әдебиетіміздің
арасындағы байланыстың айырмасы ... Ауыз ......... мәлім емес. Бұл әдеби мұралар XVIII ғасырдың екінші ... ... ... ... де, сол ... ... кейбір шығармалардың
авторлары мәлім бола бастады.
Қазақстанның қай ... қай ... ... ... өз ... ... ... толық сақтаған, сол кезде өмір сүрген бірінші
ақын, тарихи адам – Бұқар ... ... ол ... ... басы ... Бұхарға дейінгі әдебиет нұсқаларында Асан қайғы, ... да ... ... олар ... ... гөрі ... айналып
кеткен. Тарихта олардың дәл қай кезде болғаны ... емес және олар ... ... толғау сөздерінің әр жерде әртүрлі айтылуын еске ... ... ... басы бола ... ... әдебиет пен ауыз әдебиетінің
жігін ашудағы белгінің бірі – ... ... ... ... ... бірімен-бірінің байланысты дамуы. Бұл – екеуінің арасындағы
негізгі айырмашылық.
Қ.Жұмалиевтің әдебиетші, ғалым есебіндегі шығармашылық жолы XX ... ... ... 20-30 ... ... ... ... түскен
халқымыздың өнер-білімге ұмтылысының айқын көрінісі сияқты. Қоғамдық саяси
өмірдің ауыртпашылықтарына қарамастан, бұл ... ... ... ой-
пікірінің дамуына кең жол ашты. Қазақ әдебиеті мен ғылымының, өнерінің
даңқын ... ... ... Ж.Аймауытов, С.Сейфуллин, М.Әуезов,
Қ.Қуанышбаев, К.Байсейітова, С.Қожамқұлов, Қ.Жандарбеков, Қ. Сәтбаев, С.
Аспандияров, Ө.Марғұлан, т.б. көптеген ... — осы бір ... ... ... ... бойындағы ізденімпаздық дарын толқыны мезгіл-
мезгіл жаңа ... ... ... ... ... ... Қ.Жұмалиев
үлкен ағаларына ілесе шыққан, олардың жылы алақанын көрген ... ... ... ... - ... ғасыр әдебиетінің ғылыми жұртшылық
мойындаған маманы еді. Сондықтан бұл ... ... ... ... мекемелерінің қай-қайсысында болса да, Қажым Жұмалиевтің қатысуынсыз
өткен емес. ... ... ... және өнер ... шығарған 6 томдық
әдебиет тарихының XVIII-ХІХ ғасыр әдебиетіне ... ... ... және оның негізгі авторларының бірі болды. Осы дәуір әдебиетіне
арнап орта мектепке (8-9 ... және ... ... арнап орыс және
қазақ тілдерінде оқулықтар жазды.
Қажым Жұмалиевтің ... ... ... қазақ әдебиеті»
— 1941), докторлық («Абайға дейінгі қазақ ... және Абай ... — 1946) ... да осы дәуір әдебиетінің проблемаларына
арналды. Әсіресе, ғалымның соңғы еңбегі Абайтану іліміне үлкен үлес ... Оған ... Н. К. ... С. Е. ... В.М. Жирмунский сияқты
одақтық филологияның аса ... ... зор баға ... ... бір сала ... ... халқының ауыз әдебиетімен
байланысты. С. Сейфуллин мен М. Әуезовтен кейін Қажым Жұмалиев халықтың
ауыз ... ... ... ... ісіне аса мол еңбек сіңірді. Ол ауыз
әдебиеті ... ... ... қалыпқа келтіру ісіне белсене
қатысты. Оны алғаш рет өзінің орта мектептің 8-класына ... ... ... Ол ... ... ... лиро-эпикалық поэмалар, тарихи
жырлары жайлы зерттеулер жасады. Қазақ әдебиеті тарихының ауыз әдебиетіне
арналған бөлімінің де ... ... ... ... саласындағы Қ. Жұмалиев зерттеулерінің ерекшеліктері
ретінде оның халық жырларының жиналу, басылу, зерттелу ... ... ... ... ... салыстыра қарауын атауға болар еді. Осы
негізде ол халық әдебиетінің ұнамды бейне жасау ... ... ... өзіндік сипатын, көркемдік ерекшеліктерін қарастырады,
бейнелеу құралдарын талдады. Бұл тұрғыда оның ... ... ... «Ер ... ... ... «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Қыз Жібек»
тәрізді ... ... орын ... Ал, ... мен ... атты ... Қ.Жұмалиев халық поэмаларының тарихи шындыққа
қатысын, олардың туған дәуірлерінің өзгешеліктері мен ... ... ... ... ... Қ. Жұмалиев еңбектері – қазақ
халқының ауыз ... жаңа ... ... ... ... белес. Ол
фольклористика ғылымына үлкен үлес болып қосылған.
Қ. Жұмалиевтің ендігі бір жүйе ... - ... ... ... Ол әдебиет теориясына маманданған қазақ әдебиеттану ғылымындағы
тұңғыш ғалым еді. Өмір бойы ... ... ... ... ... ... курстарынан дәріс оқыды. Ғалымның бұл саладағы еңбегі
1938 жылы шыққан «Әдебиет теориясы» атты кітабынан ... Бұл – ... ... ... ... ... ... алғашқы
еңбектердің бірі болатын.
А.Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышы» жабылып қалған тұста жазылған бұл
кітап қазақ әдебиетшілерінің көптеген ... ... ... дайынды.
Онда автор жалпы әдебиеттің, көркем шығарманың ... ... ... ... ... көрсетті. «Әдебиет теориясы» жөнделіп,
толықтырылған күйінде кейінде бірнеше рет басылды.
Қ. Жұмалиевтың «Абай поэзиясының ... атты ... де, ... еңбек. Ол қазақ әдебиетіне Абай арқылы кірген жаңалықтарды тап
баса, дәлелдей көрсетіп, сол негізде Абай ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылдары Қажым Жұмалиевтің бірталай уақытын әдеби ... ... ... ... бұл ... де ... болған
жоқ. Оған «Стиль — өнер ерекшелігі» (1966) атты кітабы дәлел. Мұнда ол
әдебиеттегі стиль ... ... ... ... жайлы түсініктерді жаңа
пайымдаулармен толықтырды. С.Сейфуллиннің, Б.Майлиннің, ... ... ... ... ... ... ... байқаулар жасады. Аталған ақындар өнерінің
ішкі сырына, шығармашылық лабораториясына үңіле отырып, ол ... ... ... жолын, стильдің қалыптасуын тексерді. Бір ұнамдысы — стиль
туралы жалпы айтпай, ғалым ... ... ... ... ... ... құпиясын аша білді. Сәкен поэзиясында өршілдік пен ... ... ... ... пен нәзік юморды. Ілияс
шығармаларындағы эпикалық кеңдік пен төкпе ... ... ... поэзиясының құдіретті күші мен ... ... ... ... талдап көрсетті [15, 20-24б]
2.2. Ғалымның Махамбет Өтемісұлы жайлы монографиясындағы көтерген
мәселелер.
Жеке ақындар жайлы зерттеулерін сөз еткенде, Қажым Жұмалиевтің Абай мен
Махамбетке ... ... ... атау ... ... әдебиеті
тарихының мәселелері және Абай ... ... деп ... ... ол ... Абай ... зерттеулерін жинақтады. Онда Қажым
Жұмалиев Абайдың өмірі мен шығармашылығына кең талдау жасады, Абайдың ... ... ... ... ... ... тілін қалыптастырудағы
қызметін жан-жақты зерттеді. Оның ... ... ... ... ... шығармаларын бірінші зерттеу, оны ақын ретінде ашу –
түгелдей Қ. Жұмалиевтің ... ... Бұл ... ... ... өлеңдерін жинап бастырудан (1938) бастады да, оларды толықтыра
отырып, 1948 жылы ... ... ... ... ... ... жариялады. Бұл жолда Қ. Жұмалиев Махамбет өміріне, Исатай-
Махамбет ... ... ... ... тың деректер ашты. Ақын
өлеңдерінің жорық ... ... ... ... оның ... талдау жасады.
Исатай – Махамбет көтерілісінің тарихына ... ... ... ... ... ... мен ... Алматқызының, осы
көтерілісті сәл кейінірек жырлаған ... ... ... да ... ... ғылымға қосты. Ол Шортанбай, Мұрат сияқты ... да ... боп ... [18, ... ақын ... ... творчествосы жайлы құнды зерттеулері
мен халық ауыз әдебиеті және қазақ әдебиеті тарихының келелі ... ... екі ... ... еңбектері де бар.
Қажым Жұмалиевтің ұзақ жылдар бойы үзбей зерттеген үлкен бір ... ... ... көтерілісінің жалынды жыршысы Махамбет Өтемісұлының
творчествосы. Ол зерттеулері ... ... және ... ... ... ... 1937. 35, 36, 37, 38, 41 ... «Махамбет
поэзиясының тілі» («Қазақ әдебиет», 1938. 23 фераль), ... ... ... майданы», 1938. №4) атты алғашқы мақалалардан басталып,
соңғы жылдары қазақ әдебиеті тарихына ең үлкен ғылыми ... ... ... ... Махамбет творчествосы толық зерттеліп болды дегенге
аузым бармайды дегенді айтатын. Өйткені ізденімпаз ... ... ... әлде де ... көп еді.
Қ.Жұмалиев Махамбет творчествосын сол кездегі ... ... ... ... ... Ол үшін сол ... шығу тарихына
байланысты ел аузынан және архивтен ... ... ... ... ... ... Махамбеттің жан-жақты ... ... ... ... ... ... творчествосын
1837 жылғы шаруалар көтерілісінің алдына қойған ... ... ... ... ... мен ... ... патриот ақын асыл сөз, өткір ... қоса ... ... ... ... ... ... көтеріліске
шақырды, осы күрес жолында қандай қиыншылықтар кездессе де төзуге бел
байлаған жауынгер ... саз ... ... ... үлектен туған қатепті,
Қара нар керек біздің бұл іске.
Қабырғасын қаусатып,
Бір-біртіндеп сөксе де
Қабағын шытпас ер керек
Біздің бүйткен бұл ... ... өз ... ... ... артық санады. Елі үшін қандай қиыншылық
болса да тайсалмай баратындығын айтты.
Махамбет өз ... ... ... ... Ол хан ... ... ... бетіне айтты. Өзін сарай ақыны етіп алғысы келіп жүрген Жәңгірге:
Он екі ... ... ... ел ... мен ... ... қас ... ұлына бас болу,
Мендей ерге жөн екен! –
дейді. Махамбет ... ... ... мен ... ... ... ... жоқ. Қайта ашулы ақын бұрынғысының үстіне
күшейте ... Ол ... қиын ... ... ... ... ердің сойымын,
Кескілеспей басылман.
Алдына келіп тұрмын деп,
Ар, намысын қашырман.
Айта келген сөзім ... ... ... ... асаумын,
Шамырқансам сынар болатпын
Кәрі қылам деп «тақсыр-ау»
Аяғына бас ұрман,
Байеке, сұлтан ақсүйек,
Қыларың болса, қылып қал.
Күндердің күні болғанда
Бас кесермін жасырман, -
дейді.
Махамбет ... ... ... ... ... ... ... шығармалар болып табылады. Профессор Қажым Жұмалиев Махамбет
шығармаларындағы осы реалистікті әдейі бір проблема етіп қойып, оны ... ... ... ... ... ... дәлелдеп береді.
Қажым Жұмалиевтің Махамбет творчествосын талдау кезінде көтеретін екінші
бір күрделі проблемасы бар. Ол ... ... ... ... Зерттеуші Махамбет романтизмінің, не романтикалық
пафосының негізі ... бойы ... ... тиіп ... езушілерге
қарсы шыққан шаруалар көтерілісі ... ... ... өлеңдерінде
кездесетін романтикалық сарын оптимистік, прогрестік бағыттағы ... ... ... дәлелдеп берді. Мысалы:
Ереулі атқа ер салмай,
Егеулі найза қолға алмай,
Еңку-еңку жер шалмай,
Қоңыр салқын төске алмай...,
...Тебінгі теріс тағынбай,
Темір қазық жастанбай,
Қу ... ... ісі ... ме? ... Бұл өлең ... өмірінің ең бір ауыр кезеңдерінде туа тұрса да сары
уайымшылықтың, өмірден түнілушіліктің, дәрменсіздіктің сарыны ... ... ... қайсарлыққа, төзімділікке, ерлікке
үндеушілік басым ... ... ... ... ... болып келіп отырады.
Ғалым Махамбет поэзиясының көркемдік ерекшеліктері туралы айтқанда
алдымен ... ... ... тоқталады. Оның кейбір
өлеңдерін лиро-эпикалық ... ... ... ... ... Махамбет
өлеңдерінің көпшілігі ақынның өз көңіл-күйі мен ... ... ... ... айтады.
Қажым Жұмалиевтің Махамбет творчествосынан кейінгі өңірде зерттеп,
өнікті пікір айтқаны – ... ... ... ақыны Абай Құнанбаев
творчествосы. Ол 1946 жылы «Абайға дейінгі қазақ ... және ... ... ... тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қажым
Жұмалиевтің бұл ... ... ... ғалымдары Н.К.Дмитриев, С.Е.Малов,
В.М.Жирмунскийлер өте жоғары бағалады. Ғалымның бұл еңбегі туралы Н.К.
Дмитриев: «Қ.Жұмалиев ... ... ... мәні өте зор. Абай қазақ
әдебиетінде ең ірі тұлға, ол туралы жазған сын, ... көп, ... ... бұл ... әр жағынан алып әлі ешкім зерттеген емес.
Қазақ әдебиеттану ғылымында монографияның мұндай түрінің өзі ... ... ... ... ... монографиялық зерттеу орыс
ғылымында зерттеу ... әлде ... ... болса, қазақтың
әдебиеттану ғылымында бұл енді ... ... ... жаңа іс. Бұл ... екі ... ... тілтану және әдебиеттану ғылымдарын
жеткілікті дәрежеде жақсы ... ... ... ... ... ... ... белесі саналатын салада диссертация авторының
жаңалық ашуы болып отыр», - деп жазды. [2, 2-4б]
2.3 Махамбет поэзиясының ... ... ... ... ерекшелігі.
Махамбеттің өлеңдері алғаш рет 1908 жылы Қазан қаласында Кәримия
баспасынан Гумар ... ... ... ... ... ұғлына
айтқаны» деген жинақта жарияланған. Бұл кітаптың шығуына Жәңгір ... ... ақын ... Бөкеев үлкен көмек жасаған екен. Кітапқа
ақынның бір топ өлеңдері ... ... ... сұлтанға айтқаны» деген
тақырыппен топтастырылып, оған, ... ... ... деп ... берілген.
Мұрат Мөңкеұлы да-Беріш руынан шыққан, қазіргі ... ... ... 1843 жылы ... 1900 жылы қайтыс болған көрнекті ақын.
Ақынның негізгі шығармалары мен ... ... ... болып
Досмұхамедұлының құрастыруымен 1825 жылы Ташкентте шыққан «Исатай-Махамбет»
деген жинақта жарияланған. Кітапқа: «Махамбет батырдың Баймағамбет ... ... ... атқа ер ... ... ... ... айтқан сөзі», «Ереуіл атқа ер салмай», «Махамбет батырдың Шернияз
шешенге айтқан жұмбағы», «Махамбет ... ... ... ... ... 39 өлеңі енген.
Махамбет шығармашылығын талдап, зерделеп, өлеңдерін саралағанда,
мынадай бірнеше мазмұнды аңғаруға болады.
Біріншіден, ... ... ... бастаған ұлт-азаттық
қозғалыстың тарихын, шежіресін жасады. Оның өлеңдерінде қозғалыстың мақсаты
қозғаушы ... ... ... ... ... ... жырланды. «Ереуіл атқа ер салмай», «Ұлы арман», «Орай да бірай
қар жауса», «Ерлердің ісі ... ме?», ... ... саз ... «Толғау»
сияқты өлеңдерінде ол дәуірдегі тарихи шындықтың сәулесі танылады. ... ... ... ... алабұртқан көңіл-
күйлері, көтерілістің әр рухы айқын аңғарылады. «Мұнар күн», «Мінкен ... ісі» ... ... ... ... ... ... «Исатай деген ағам бар», «Тайманның ұлы Исатай», «Тарланым»,
«Мінкен ер», ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы жасалып, оның ерлік істері, азаматтық қасиеттері
суреттеледі.
Үшіншіден, «Мен, мен едім, мен ... ... атым ... ... ... ... мылтық қолға алып», «Белгілі туған ер ... ... ... ... өз ... сомдалып, өз өмірбаяны, күрес жолы,
өмірінің ылдиы мен өрі көрсетілген.
Төртіншіден, Махамбет Өтемісұлы ... ... ... тұлғасы
жасалады. [19, 27б]
Махамбеттің қысқа өмірі күреспен өтті. Талай трагедиялық ауыр халдерді
өз басынан кешірді. ... ... ... ... ... ... қаза табуы, өзімен бірге туған ... ... ... ... Сібір айдалуы, соңына ерушілердің мал-мүліктері
тәркілеуге ұшырап, тұтқынға алынуы, от басынан ... өз ... ... ... ... бір ... аз ... жеңіл жүк емес. Әйтсе де,
осылардың барлығына ақын ерлікпен төзе білді. Сары ... ... ... жоқ, өмір ... ... ... ... шейін ол күресті аңсады.
Тіпті элегиялық сарында жазылған лирикасының өзінде де ақын жан сезімін, өз
басының күйініш-сүйінішін айта ... ... ... ... ... рухында бітіреді.
«Ұлы арман» өлеңінде ақын:
Желп-желп еткен ала ту,
Жиырып алар күн қайда?!
Орама мылтық тарс ұрып,
Жауға аттанар күн ... ... ... сөз жоқ, ... ... ... ... ақынның жабылыңқы көңіл-
күйі анық сезіледі. Бірақ ол өмірден түнілмейді, риторикалық сұрақ түрінде
кешегі ... ...... Әлі де болса ақын «Жалаулы ... ... жау ... әзір тұрғанын көрсетеді. [18.7-11б]
Осы пікірін «Жайықтың бойы көк шалғын» ... ... ақын ... ... ... бойы көк ... де жайлармыз,
Күлісті сынды күреңді,
Қүдірейтіп күнде байлармыз.
Көп жылдар ... ... ... ... өмір ... ... бақылай келіп:
Атадан туған аруақты ер,
Жауда көрсе жапырар,
Үдей соққан дауылдай.
Жамандарға қарасаң,
Малын көрер жанындай,
Жүйрік аттың белгісі,
Тұрады құйрық, ... ... ... шығарды. Халық күшіне берік сене білді.
Хан, сұлтан, би-феодалдар қаншама мықты сынып, қара халықты қанаса да,
күш ... ... ... ... ... ... қалдырды. Өздері жете
алмай кеткен ұлы армандарын, келешек ұрпақтың орындайтынына сенді.
Махамбет өлеңдерінде ... әрі ... ... әрі ... әрі
ақылды, халық тілегін жеке басының ... ... ... ... жету ... қажымай қайрат көрсететін, басқалардан бір бөлек,
шоқтығы биік жан ... ... ... ... ... ... ащы ... айбар мүйіздім!
– дейді.
Әңгіме Исатайды ерекше көзге түсетін етіп, ... ... ... ... ... жасауында ғана емес, ақынның оған ... ... ... ... ... жылылықтың лебі бетке тигендей
сезілуінде.
Арыстан еді-ау ... ... ... одан кім өткен.
Бұл жердегі жұртына деген сөзге хан, сұлтан, би-феодалдардың ортағы
жоқ. Ақын синекдоха арқылы жалқы ... ... ... ... ... - оның езілген шаруа, еңбекші халық.
Соғыс кезіндегі бұл тәрізді қиындық басқаларды ... ... ... ... әр ... емес, тар жерде» деген халық мақалын
батыр іс ... ... ... ... қарулы жасақтың басына ауыр хал,
қиын минут туғанда ол өз өмірін бір ... ... ... ... ... ... ... Таңқалдырарлық ерлігінің және бір себебі - өзінің
ежелден қанды «Айныман» деген ... ... түрі сай, ... ... ... Махамбеттің досын мадақтап, дұшпанын сынаған өлеңдерінің
мазмұны күрес идеясын жыр ету ... өлең ... да ... ... ... қаратпа сөздер, сұраулы сөйлемдер не жырлай арнау, не сұрай арнау
немесе риторикалық сұрау ... ... ... үшін ... ... ... түбіне тұлпар жығылса,
Шаппаған нәмәрт оңар ма?
Қарындастың қамы үшін,
Қайрылмай кеткен жігіттің,
Өзін кәпір алғаннан,
Талам деп ... ... ма? – ... ... Мұндағы азамат, жолдастарым
деп, достарына қарыла сөйлеу, екінші ... де ... ... ... ... ... ... пікіріне дәл, күреске шақыру тілегіне сай.
Махамбет өлеңдерінде бұл тәрізді үгіт өлеңдер мен қатар, ... ... ... бар. Ақынның бір қатар өлеңдері жоқтау үлгісінде құрылған.
Қазақ фольклорында дүние салған адамның тіршіліктерін, іс-әрекеттерін
әр жағынан ... ... ... ... ... ... көп
кездеседі. Махамбет өлеңдерінің кейбіреулері фольклорда кездесетін жоқтау
өлеңдерінің қысқа түріне жақындайды. Исатайдың ... ... ... ... алсақ, жалпы жоқтаулардың әдісі мен, батыр өміріндегі әр алуан
іс, амал, қасиет, мінездерін санап көрсетеді. Бірақ ... да ... тән ... ... бар. Махамбет өлеңдерінде Исатайдың өмірінің
жалпы алмайды, оның өмірінің әлеуметтік-таптық жақтарын алып, батырдың
езілуші ... қара ... ... ... ... феодал,
ақсүйектерге қарсы шыққан, шын мәніндегі халық қамқоры ... ... ... ... ... жақтарына ақын тоқталмайды. Махамбеттің
жоқтау өлеңдерінің фольклормен байланысы барлығы ... ... ... ... ... ... ... алынған поэтик тілдер.
Махамбеттің кейбір өлеңдері философиялық тақырыпқа негізделген:
Қоғалы көлдер, құм, ... ... ... ... те ... та ... жігіттер,
Мынау жалған сұм дүние,
Кімдерден кейін қалмаған?-
деп, риторикалық сұрау арнау түрінде айта келіп, өмірге өзінше қорытынды
жасайды. ... ... ... де ... шола ... өзінің одан
түйгендері мен ойын ... ... ... ақын ... ... ... ... аударады да, онан кейінгі шумақта
ақындық шабыттың шырқау, ойдың серпуінен туған терең пікірлер айтылады. ... ... ақын ... деп ... ... жасайды:
Батыр болмақ ойлан-ды,
Айқайласып жауға ти,
Тәңірім білер, жігіттер,
Ажалымыз қайдан-ды.
Махамбеттің бақыт пен тағдырдың айнымалы екендігін ... ... мына ... де ... ... ... ... көркем нәрсе жоқ.
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күннен көркем нәрсе жоқ.
Күндіз бар да түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде жоқ,
Тілде бар да ... ... ... ... жоқ,
Бірде бар да, бірде жоқ.
Бұл тәрізді эпифоралық ұйқас, синтаксистік паралеллизмге ... ... мән ... ... бұл ... дұрыстық, әділдік жоқ
деген қорытындыға әкеп тірейді, сондықтан ақын жалғыздық ... ... [2, ... ... ... ғалымдардың Махамбеттің атына жырау сөзін қосып
айтуы көрініс бере ... ... ... ... ... пен ерліктің
жоқшысы, ұлы жырау» десе, белгілі мәдениет жанашыры, қоғам қайраткері
И.Тасмағамбетов «Махамбет ... мен ... ... бүгінгі күнге-
ескіні жаңаға жалғаған жарық жырауы» деп көрсетеді. Бұл айтылған ... ... ... ... ... ... көңіл
аудартады.
Махамбетте өлең шумағы дәстүрлі төрт тармақ ... жыр ... жыр ... ... аз ... да көп ... да құрала
беретінін, әркелкі келетінін, мәселен «Ереуіл атқа ер салмай» ... ... ... ... ... ... айтады. 19 жол өлең көп бағыныңқылы
сөйлемнен құралған дейді. [Қ.Жұмалиев «Қазақ ... мен ... ... 9. ... Жыр ... ... ... ерікті. Бұл Махамбет
өлеңдеріне тән.
Қ.Жұмалиев: «Махамбет өлеңдері көбіне жыр ағымына ... деп, ... ... ауыз ... батырлар жыры сияқты Махамбеттің де
суреттейтіні ... ... ... ... ... халықты ерлік қимылға
үндеу» дейді.
Буын жағын қарастырғанда Махамбет өлеңдерінде үш түрлі өлең ... ... 11 ... (Бір ғана өлең ... ... ... Таза 7 ... 7 мен 8 буын аралас келетін өлең түрлері.
Осы орайда Махамбет ... ... ... мен туысатын тұсын
ғалым және бір түйіндеп қояды. Сонымен қатар аралас ... ... ... тек жеті буын мен ... ... ғана ... ... жолдардың буын
саны одан да гөрі басқаша. Мысалы:
Толарсақтан саз ... ... ... ... ... ... ... қатепті, 9
Қара нар керек біздің бұл іске. 10
Махамбет өлеңдерінде кездесетін мұндай ... ... ... ... Өлеңнің ұйқасы мен ырғағын ойға бағындырудан ... ... ... бұл ... ... Одан бұрынғы тарихқа аты белгісіз, эпостық тамаша
жырлар шығарып кеткен халық ақындарының өлең-жырларында ... ... ... ... 9. ... ... өлең құрылысындағы мұндай құбылыстың жырдың даралық
сипатының, ара-тура саны ... ... ... жыр жасау
заңдылықтарының бірі М.Мағауин де атап көрсеткен.
Жыраулық поэзия үлгілерімен туыстықты Қ.Жұмалиев ... ... және ... Оның ... де ... шұбыртпалы, кезекті,
ерікті түрлері кездесетінін, әсіресе, шұбыртпалы, ... ... ... ... екенін айтады ғалым.
Бұл мәселен одан кейін ... ... ... ... ... ... ... Мағауин Доспамбет жырларының әсері ... ... ... айта келіп, «Азаматтық жыршысы
Махамбет Шалкиіз өлеңдерінің рухын ғана алып қойған жоқ, ... ... ... ... ... ... пайдаланып отырды» дейді. [3.
44,47,63,64б.]
Махамбет қайталауларында өлең жолдары құрылысы жағынан бұрыңғы жыраулық
мақалдағы 10-12 ... ... 7-8 ... ... ... жыраудың «Балпаң, балпаң басқан күн» деп басталатын Ормамбет би
өліміне ... ... осы ... ... өзінің Исатай өліміне арнаған
«Мұнар күн» деген өлеңінде пайдаланғандығын айтады.[3. 44,47,63,64б.]
Оның «Ереуіл атқа ер салмай», «Мұңайма», «Айныман» ... ... түрі сай, ... ... ... ... ... мақтап,
дұшпанын даттап шығарған өлеңдерінің мазмұны күрес идеясын жыр ету болса,
құрылысы шешендікке толы ... ... ... ... ... болып келеді
де, сөйлемдерді қаратпалы, сұрау сөйлемдер болып келеді, не жартылай арнау,
не сұрау арнау немесе риторикалық сұрау ... ... ... ... ... ... ісі қатайды,
Азамат ерден мал тайды,
Қанды көбе киініп,
Бір аллаға сиынып,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай-ды....
-дейді ақын.
Мұндағы «азамат, жолдастарым» деп, ... ... ... ... ... ... құру, өзінің айтайын деген пікіріне дәл, ... ... ... ... бұл ... үгіт ... ... лириканың басқа
түрлері де бар. Ақынның бір қатар ... ... ... үлгісінде
құрылады.
Қазақ фольклорінде дүние салған адамның тіршіліктегі іс-әрекеттерін әр
жағынан алып, толық ... ... ... ... көп. ... кейбіреулері фольклорда кездесетін жоқтау өлеңдердің қысқа
түріне жақындайды. («Тарланым», «Тайманның ұлы Исатай»). Исатайдың ... ... ... өлеңін алсақ, жалпы ... ... ... әр ... іс, ... ... ... санап көрсетеді.
Бірақ мұнда да Махамбеттің өзіне тән кейбір ерекшеліктері бар. Махамбет
өлеңдерінде Исатайдың ... ... ... оның өмірінің әлеуметтік-таптық
жақтарын алып, батырдың езілуші халық, қара шаруа, еңбекшілердің ... ... ... ... ... шын ... халық қамқоры
болған жақтарын айрықша көрсетеді. ... ... ... ... ... ... тобына жақын келеді деген өлеңдері, оның ... ... ... ... байланысы деуге болады.
Өйткені, эпитет, ... ... ... көбіне фольклордан алынған
поэтик тілдер.
«Толғау» деген өлеңінде де осы тәрізді өмірді шолып келіп, өзінің одан
түйгендерін ... ... ... шумағында ақын термелеп,
тыңдаушыларының назарын ақыл-кеңесіне аударады да, онан ... ... ... ... ... ... ... терең пікірлер айтылады,
үшінші шумақта, хан-төрінің тағдыры, халықпен байланысы, ... жоқ ... ... дәл ... зор күн ... еске ... Ең ... ақын былай деп өзінше қорытынды жасайды:
Батыр болмақ ойдан-ды:
Айқайласып жауға ти,
Тәңірім білер, ... ... ... ақын ... елі ... Қазақстан жерінің табиғат
байлығының әдемі көріністерін, ен даланың, асқар тау, ... ... ... ... ... көп ... ақын ... мал
баққан, ит жүгіртіп, құс салған аңшылық, өз елінің өмірінде орны бар ... аң, ... ... ... көбірек көңіл аударады. Бірақ бұл
ел, табиғат байлығын, жан-жануарлардың әлемін суреттегенде, олардың ... ... ғана ... ... тек ... үшін ғана ... да ақын ел ... мен байланысты, өз басынан кешірген қиын-қыстау
кезеңдердегі ой, сезімін ... ... ... етіп ... ... есебінде қолданады. Бұған мына төмендегі үзінді дәлел:
Назары қайтқан күн болған,
Жібектен бауы ... ... ... күн ... боз ... күй ... теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер су алып,
Тізеге жетер-жетпес күн болған.
Махамбет өлеңдері, көбіне, жыр ағымымен келеді. Суырып-салма ... ... ... өлеңдерін жыр ағымымен шығарады. Әрине,
бұл сөзден 11 буынмен өлең шығарушы суырып-салма ақындар болмайды ... ... ... ... ойын не 7-8 ... не 11 буынды өлеңмен айтып беру
тақырыпқа, суреттейін деген ... ... ауыз ... ... жырын алсақ, бәрі дерлік, жыр
ағымымен (7-8 ... ... Ол ... ... ... ... әр ... ерлік қимылдар: жорық, шабуыл, тартыс, жекпе-жек,
айқас т.б.
Әр ... өмір ... ... тән ... әдісін керек ететіні бізге
мәлім. Ақын-жазушылардың оны саналы түрде ... ... ... ... ... Бұл ... ... нәрсе.
Махамбеттің жыр еткен тақырыбы ерлік, халықты ерлік қимылға үндеу.
Сондықтан жаймашуақ жай ... ... ... ... ... 11
буынды өлеңдерден гөрі де қимыл, әрекетті, алыс-жұлыс, жортуыл тәрізді өмір
құбылыстарын суреттеуге лайықты жыр ағымы, 7-8 буын ... ... ... оған ... ... ... ... өлеңдерін буын жағынан қарастырсақ үш түрлі өлең құрлысы
барлығы аңғарылады. Он бір ... жеті буын мен ... буын ... жыр ... таза жеті ... өлеңдер.
Он бір буынды Махамбетте бір-ақ өлең. «Мінгені Исатайдың Ақтабаны-ай».
Басқа өлеңдерінің бәрі де не жеті мен сегіз буыннан, не таза жеті ... ... Жеті мен ... буын ... келетін өлең түрлері:
Еменнің түбі сары бал – 8
Еріскен көңіл бәрі бал – 7
Жоғарыдан төмен төгейін – 8
Керегіңді теріп ал! - ... жеті ... ... ...... ... ... жоқ – 7
Түнде бар да күндіз жоқ – 7
Күндіз бар да түнде жоқ – ... ... ... ... ... ... өлеңдер тек жеті буын ... ... ғана ... кейбір жолдарының буын саны онан да гөрі басқаша.
Мысалы:
Толарсақтан саз кешіп – ... ... ... – 8
Қас үлектен туған катепті – 9
Қара нар керек біздің бұл іске – 10
Махамбет өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... Өлеңнің ұйқасы мен ырғағын ойға бағындырудан туған деуге болады.
Әрине бұл жаңалық емес. Одан ... ... аты ... ... тамаша
жырлар шығарып кеткен ... ... ... ... ... Махамбет өзінен бұрынғы және өз кезіндегі ақындардың қайсысынан
болсын жалы биік, өркеші жоғары тұратын ... ... оның ... ... ғана емес, көркемдігі жағынан да солай.
Махамбеттің қай ... ... ... ... ... көркем образдарға
бөлеп, өлең сөйлемдерінің логикалық жағын шебер байланыстыруында. ... ... ... жай ... оны ... жолдарының буын
артықтығын аңғармай да қалады. Өйткені өлеңнің мазмұны оқушыға тек ... ... ... ... ... тәрізді ой-сезім туғызады. Махамбеттің
Баймағамбет сұлтанға айтқан аты шулы өлеңін бір ... ... ...... ... болатпын – 9
деген жолдарында буын сандары, өлеңнің жалпы ... ... олқы ... отыр деп кім айта алады? Өзінің өрлік, ерліктерін
көрсету үшін ол жауының алдында тек солай ... ғана ... ... өлеңдерінде (11 буынды, қара өлең ұйқасы – мен келетін ... ... ... үш түрлі ұйқасты ... ... ... ... Ақын ... ... ... пен ерікті ұйқасты
көбірек қолданады. Өйткені бұл екі ұйқастың екеуі де ақынның айтайын ... ... ... ... ... ... ... шумақты,
ұйқасты өлеңдерден шеңбері тарлық етпейтініне ұқсайды.
1. Шұбыртпалы ұйқас:
Беркініп садақ асынбай,
Біріндей жауды қашырмай,
Білтеліге діп салмай,
Қорамсаққа қол ... ... оқ ... ісі ... ... Кезекті ұйқас:
Аспандағы боз торғай,
Бозаңда болар ұясы,
Бозаңның түбін су алса,
Қайғыда болар анасы.
3. Ерікті айнымалы ұйқас:
Алты ... ... екі ... ой ... ... ... шаптырып,
Ақыл жөнге келгесін,
Тоғай-тоғай жүгірген,
Топырақты суырған...
Махамбет поэзиясының тілі – шын мәнінде халықтық тіл. Ақын өз кезіндегі
қазақ халқының тіл байлығынан қажетінше ала да, оны ... ... ... ... айтылғандар тәрізді, сол образдарының өмірдегі нақтылы шындықтан
алынып, мағына дәлдігіне бейнелеу, ... де дәл ... ... ... тән. ... баласы,
Аз оттар да көп жусар,
Талаудан тартқан дәні бар.
Азамат ердің баласы,
Аз ұйықтар да көп жартар,
- деген үзіндіні алсақ, мұндағы сөз ... ... ... да өмір
шындығына дәл.
«Арғымақтың баласы» - деп қазақтың ең есілданған тегін ... ... аз ... көп ... үшін ... елі үшін еңбек етуді аңсаған ер ұлдардың ... ... ... ... ... ел ... аяққа бастырмау үшін жорғақ
құлағы жастыққа ... ... ... ... ... ... - ... тарихы, тарихи ерлердің өмірі айға.
Өмірдің әр алуан құбылыстарына шаншыла көз ... ... ... ... сөз ... да сол ... бір бөлшегі етуге тырысқан.
Екінші бір өлеңінде:
Тағыдай таңдап су ... ... ... от ... - ... ... тілі әрі көркем, әрі образды, әрі өткір, әрі
күшті болуымен қатар, әр сөзі орынды, әр жағдайдың өзіне ... және ... ... ... Оның тілдерінің күштілігі, көркемдігі – мазмұнға
бағыныңқылығында. Мысалы:
Мұнарда, мұнар, мұнар ... ... ... ... ... тайған күн,
Буыра атанға шөккен күн, - деген үзіндідегі «мұнар», ... ... ... бұл ... батырлардың өз бастарына және ел басына
түскен ауыр халдерін суреттеп беруде үлкен мәні бар. Хан мен ... ... ... қара күнін, басқа күндерден айрықша көрсету үшін, ақын сол
күннің бейнесін де оқушыларының көз алдына елестету үшін ... ... ... «шұбар», «мұнар» деген эпитеттерді қолданған. Осы үзіндідегі:
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанған ... ... ... ... ... деген эпитеттерді алсақ, жасалған
эпитеттер мен ... ... ... контраст тамаша шебер қолданылған.
Мақсаты орындалмай, Исатай өліп, жолдастары оққа ұшып, көтеріліс ... оңға ... ісі ... ... ... ... шыққандықтан –
Махамбеттің қолданатын образы, сөздері де керісінше шалыс ... ... ... ... жас түйе, мұзға таймайды; оның қара құсы
өткір, табаны бедерлі болады. Мұны ол білмей ... жоқ. Біле ... ... Сол ... келген образдар арқылы ел басындағы ауыр күндерді
жайшылықтарға күндерден жекелеп көрсетіп, ... өз ... ... ... сезгендей дәрежеге жеткізу үшін қолданып отыр.
Жалғыз эпитет, не поэтикалық контраст емес – ... ... да ... мақсатымен ұштасып жататынын және өздерін жауынан
жоғары етіп, жауын төмендете, оған оқушылары жексұрын ... ... ... үшін қолданғаны көреміз. Исатайды ел қамқоры ету үшін: «Қызғыштай
болған есіл ер» - ... ... ... бұл ... ... беретін теңеу. Ал оның ерлігін
көрсетейін деген жерде оны арыстанға балайды:
Арыстан еді-ау Исатай,
Бұл фәнидің жүзінде,
Арыстан одан кім өткен? – ... оның ... ... арқылы көрсетеді.
Арыстан ел ұғымындағы ең күшті аң. Біреуді ... етіп ... ... ... жолбарысқа балап теңейтіні бізге мәлім сөйтіп, ол Исатайды
арыстанға баласа, өздерін апатқа ұшыратқан жауын ел ұғымындағы ең ... ... ... ... ... ... - ... балап отырған түйесі түйенің ең жаман түрі. Мал шаруашылығымен күн
көрген, әсіресе, ... ... түйе малы ... ең ... ... ... ... жампоз, онан кейінгі қоспақ (түйенің басқа да түрлері көп): ... ... ... ... ... ... Міне, Махамбет жауын
жексұрын етіп ... ... ... қор ... ... балайды.
Махамбет бір жерінде:
Шамдансам, жығар саумын,
Шамырқансам, сынар болатпын, - дейді.
Бұл ... да ... өзін биік етіп ... ... да өзін
асыл нәрселерге балайтыны анық. Махамбет өлеңдерінде жай ... ... ... түрі көп ... Мысалы:
Мен тауда ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан, - деген үзінді бұған толық ... бола ... ... өте бір ... ... ... шеберлігін керек ететін (өз
орнына қолдана алса) , суреттейін ... өмір ... ... беру үшін ... ... ... ... бір түрі – метонимия (алмастыру).
Махамбеттің:
Қой мойынды, көк ... ... ... ... екі жолындағы метонимия әрі орынды, әрі шебер болып шыққан. Бұл
сықылды метонимиялар ... ... ... теңеу не метафора ғана кездесіп қоймайды,
ауыстырудың алуан түрлері де ... ... ... оның ... түрлері де өте көп кездеседі. Мысалы:
Ау қызғыш құс, қызғыш құс,
Кол қорыған сен едің –
Сен де айрылдың көліңнен,
Ел қорыған мен едім ... де ... ... ... ... ... да ... қар жауса,
Қалыңға боран борар ма?
Қаптап соққан боранда,
Қаптама киген тонар ма?
– деген риторикалық сұраулар, фигураға жатады.
Фигураларды қолданысы да оның ... ... ... ... ... берілетін жауаптың бәрі де қарындас үшін, қатын-бала
үшін, екінші сөзбен ... ел ... отан үшін ... шап ... оның
негізгі мақсатымен ұштасып жатыр. [2, 53-56б]
Махамбет өлеңдерінде көркем тілдердің жеке-жеке барлық түрі ... ... ... ... теңеу, әсірелеу, литота, ауыстыру
мағынасында қолданылатын фигура өзара байланысты түрде де жиі ... ... ... ... сөзге шеберлігін дәлелдейді. Бұл
жағынан алып қарағанда да ... ... сөз ... ... ... ... ... Мысалы:
Кермиығым, кербезім!
Керіскенде шаңдозым!
Құландай ащы дауыстым!
Құлжадай айбар мүйіздім!
– деген үзінді де метафора, ... ... ... ... ... ... образдар шебер қолданылмаған мына жері жетіспей тұр ... деп айта ... ба? Жоқ. Әр сөзі ... Әр сөзі суреттеп отырған
кейіпкерінің характерін (мінезін) айқындайды. Осы өлеңнен:
Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атылған оғы ... тең ... ... ... ... ... ауыздан жалатқан-
Арыстан еді-ау Исатай!
-деген үзіндіні алсақ,-теңеу, метафора, әсірелеу ... ... ... ... ... ... 6-7 жолдың ішінде бір-бірімен тығыз
байланысты бірнеше көркем сөздердің ... ... түр ... алып ... оның ... көрсетеді. Бірақ оның шеберлігі тек қана сол сөздерді
табуында емес, сол образды сөздердің ... ... ... бұл контексте қолданылған образдар тек көркемдік үшін тұрған жоқ,
бәрі де ақынның негізгі пікіріне бағыныңқы; ... ... ... ... ойының бірі онысына, бірі ... ... тұр. ... де, ... көркемдігі де осында.
Махамбет - тағдыры да, поэзиясы да қайталанбас ... ... ... ... ... ... сүрінбей өткен сан
сипатты, алуан қырлы, әсем өрілген, гауһардай мөлдір, шарбат ... төрт ... ... ... ... арында толғаулары оның болмыс-
бітімінен (дәлдік, турашылдық, ... ... ... ... ... ... ... елге, жерге ... ... ... ... мәні ... зор екпінді, серпінді сөйлемдер ұлт
тілінің негізгі сөздік қорындағы түйдек-түйдек оралымдар, жан толқытарлық
сөз-образдар, ... тау ... ... ... ... тән. Задында ... ... ... ... ... сезімнің, қуатты қиялдың жемісі. [9, 348-359б]
Махамбет-көзі тірісінде-ақ аты ... ... ... ... ... пен ерлік алдаспандай қиып түсер өткірлік-оның адамдық өз тұлға-
болмысында, өлеңдеріне тән ... ... ... ел үшін ... символына айналған Махамбет ел, халық жүрегінен мәңгілікке орын
тепті. Оның ... ... ... ... ... елдікке бастайтын ұран
іспетті. Сондықтан да болар Махамбет өлеңдерін тірі кезінде, өзі өлгесін де
естіген ... ... ... аз болмаған. Орал, Ақтөбе
облыстары, Астрахань, Орынбор қолтықтарының ақындары ... ... ... өлеңдерінің Ішкі Бөкей ордасына көп тарағаны сонша, олар тек
кәсіп еткен ақындар ғана емес, жай ... ... жас ... ... ... Солардың ішінде, әсіресе Бекқозы мен Қайролла ... ... ... ... үшін ... мәні бар.
Бекқазы Орда ауданы, Мешітқұм дейтін жерде мекен етеді екен. 1843 жылы
туған. 1938 жылы 85 ... ... ақын ... да, ... өлең ... ... ... жадында сақтаған, өте есті, жазылмаған кітап болып
шықты. Махамбет сөздерін ол жеті жасынан жатқа біліп. ... ... жаңа ... осы ... ... алады.
Қайролла Төлеев, Батыс Қазақстанның Жанғала ... ... ... 1868 жылы туған, 1938 жылы 70 жаста. Бұл кісі Махамбет
өлеңдерін 19 ... бері ... ... ... ... де хат ... ... өлеңдері баспаға басылып шығудан 65 жыл ... ... ... ... 38 жыл бұрын білетіндігін ... ... ... ... Махамбет өлеңдерінің 1925 жылы Ташкентте
шыққан баспасы ... ... ... ... ... ... кітапты қарап отырдық. Ғажап бір нәрсе, мына айтушылар мен ... ... ... ... айырмашылық жоқтың қасы»,-дейді.[6,
119б]
Бұл кішкене шегіністің мәні-Махамбет өлеңдерінің жиналу, жазылу тарихын
айту емес, ақын ... ... ... ... ... сақталғандығын
аңғарту. Өлгеніне қанша уақыт өтсе де, оның ... өз ... ... жүру ... оны қалай қадір тұтқандығын байқатарлық нақтылы
фактілер болып табылады.
Махамбет ... ... ... ... зор ... ... ғалым-Қ.Жұмалиев екендігін анық. Ол
отызыншы жылдардың орта ... ... ... ... ... еңбек етті. Кейінгі ғалымдардың біразының осы саланы зерттеуіне
ықпал етті де. Оған ... ... ... ... ... этногрофтар да араласты. Бұл бастама Махамбетті жан-
жақты тану мен танытуға, оның тұлғасын, адами болмысын танытуға, ... ... ... өнер ... ... ... ... композиторлардың шығармашылық ізденісін
дамытуға да ықпал етті, қозғау салды. Махамбет шығармашылығын зерттеу, ... тану ... ... ... ... ... болды. Сол жұмыстың нәтижесінде ғана «Махамбеттану» ғылымы
негізделді, ... ... ... 200 ... атап ... ... 2003 жыл ... жылы»
деп аталынды. Осы жылы республикадағы көп ... ... мен ... ... ... ... ... көркем туындылар, арнау
туындылар, мүшайралар, ... ... ... көрсетілді, хабарланды.
Оған Елбасы бастан ғұлама ғалымдар, әдебиет пен ... ... ... ... ... ат салысты.
Жасыратыны жоқ, кешегі күнге дейін біздің халқымыз тарихында 300-ден
астам ұлт-азаттық ... ... ... ... ... зар заман
ақындары деп аталған таланттардың ... ... ... ... шығармаларымен таныспағандығы белгілі. Белгілі болған
күннің өзінде ол шындық пен ... ... ... ... ... ... да енді ... келе жатырмыз.
Мұндай мақсатта қолданылған зерттеу тәсілі Махамбеттану ғылымына
қатысты ... ... да ... ... ... міндет.
Осы пікірімізге бір ғана дәлел ретінде тек «Ақиқат» журналының 2003 жылғы 8-
санында Махамбеттің өмірі мен шығармашылығына байланысты он төрт ... ... ... ... ... Сол ... ... ғылымының докторы, профессор Хайыржан Әбжатовтың төрт ... ... ... ... беймәлім беттері» атты еңбегі,
Рысты Сахариеваның төрт тақырыптан тұратын «Қызғыш құсы ... ... ... Ол ... ... ... ойлар мен деректі
дәлелдерді ғылымға қосылған құнды пікір деуге болады.
Әрине, асқар таудың асу-асу белдері біреу ... ... ... ... ... – жыраулық өнерінің де төбесін тіреген қадау-
қадау дінгектері бірқыдыру бар: Асан ... мен ... ... ... ... пен Бұхар... осылардың әр қайсысы заңғардың, әр ... ... бар ... ... ... қия тәрізді қиырдан мұнартады.
Махамбет өлеңі – қазақ сөзінің қайталанбас құдіреті. ... ... ... тармағы мен шумағы мұншалық тап-таза қорғасыннан құйылған ап-ауыр
асыл сөз қазақтан басқа жер ... ... ... ... ... болу – бір бар, ал оның ... батыр болу ше? Және де ақын-ақын,
батыр-батыр қалпында бөлек-бөлек тұрып қалмай, ... пен ... ... табиғатында ару әйелдің әдемі бұрымындай өріліп, баяғы бабалар
дәуірлер ... ... тек қана ... аңсаған асыл ерлердің азап пен
қорлыққа қарсы ашулы дайырына ... О, бұл әнді әр ... ... аса сирек құбылыс. Осыдан келіп өмірдің ... яки ... ... ... ... ... ... туады да, оны туғызған
уақыт пен кеңістікке амалсыз жүгінеміз.
Махамбет Өтемісұлы Ақжайықтың ерлігін ... ... ... ... ... ... ... екінші мың жылдықтан аттады. Бізге жетті
Махамбет ... өрт ... ... ерте ... рухани жігерімізге
ұйытқы, жанымызға басшы болып тұтас ... мен ... ... Ол өзі ... ... тәуелсіздік үшін күреске шыққан батыр. Оның әрбір өлеңі ... ... ... Өйткені жыр жолдарымен ақынның толғануы, күйзелісі, ел
үшін жанын пида ... ... ... ... ... ... роль
атқарады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Атымов М. «Идея және композиция» Алматы, 1970 ж, 230 ... ... М. ... ... мен ... ... ... Әуезов М. «Әдебиет тарихы» Алматы, 1991ж.
4. Досмұхамедұлы Х. «Аламан» Алматы, 1991 ж.
5. Досмұхамедұлы Х. «Абай» 12 желтоқсан №5 2007ж. ... ... Қ. ... ... қазақ әдебиеті» Алматы, 1967 ж.
7. «Жас Алаш» №18 ақпан 2003ж. 4б.
8. «Жас Алаш» №65 31 мамыр 2003ж. 5б.
9. Жұмалиев Қ. ... ... мен ... ... ... ... Жұмалиев Қ. «Елеулі найза» Алматы, «Жазушы» 1979 ж, 188 б.
11. Жұмалиев Қ. «Жайсан жандар» Алматы, «Жазушы» 1969 ... ... Қ. ... - өнер ... ... «Жазушы» 1966 ж.
13. Жұмалиев Қ. «Әдебиет теориясы» Алматы, 1992 ж.
14. Зайкенова Р. – «Жұлдыз» журналы. 1987 ж, ... ... ... С. – ... ... газеті. 1996 ж, 18-қазан.
16. Қазақстан тарихы ІІІ том, А, 2002 ж.
17. Қабдолов З. ... №5 12 ... 2007ж. ... ... ... атқа ер салмай» Алматы, 1989 ж.
19. Махамбет Өтемісұлының ... ... ... ... ... ... ... «Нұрлы бейне» 2003ж.
107б.
20. «Махамбет көтерілісі және Махамбет ... ... ... 1937ж. 35, 36, 37, 38, 41 ... ... ... ... («Қазақ әдебиет», 1938 ж. 23 фераль),
22. «Махамбет поэзиясы туралы» («Әдебиет ... 1938 ж. ... ... Қ. ... ... қазақ поэзиясының тілі» Алматы,
1967 ж. 149 б.
24. Социалистік Қазақстан, 1957 ж. ... ... Х. «ХІХ ... қазақ әдебиеті» Алматы, 1992 ж.
160 б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 53 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алашорда10 бет
Жұмабаев Мағжан Бекенұлы11 бет
М. Жұмабаевтың лирикалық өлеңдеріндегі психологиялық қырлары6 бет
Мағжан Жұмабаев шығармалары36 бет
Қажым Жұмалиев шығармашылығы4 бет
Қазақ әдебиет пәніне тест сұрақтары93 бет
Қазақстанның шипалы жерлері8 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
"Прокуратура органдарының жүйесі, құрылымы және оларды ұйымдастыру."75 бет
Азаттық жырының ақтаңгері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь