Қаратау жотасының географиялық кешендерінің динамикасы мен дамуы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І. Қаратау жотасын географиялық зерттеу тарихынан қысқаша
мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6

ІІ. Қаратаудың географиялық кешендері қалыптасуындағы
физикалық.географиялық факторлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
ІІ.1 Қаратау жотасының геологиялық даму тарихы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..10
ІІ.2 Географиялық кешендер пайда болуындағы
геоморфологиялық фактор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
ІІ.3 Климат жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15
ІІ.4 Беткі және жер асты сулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..18
ІІ.5 Топырақ.өсімдік жамылғысы мен жануарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...24

ІІІ. Қаратаудың географиялық кешендері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...28
ІІІ.1 Географиялық кешен және биіктік белдеулілік туралы түсінік ... ... ...28
ІІІ.2 Қаратау жотасының географиялық кешендері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...33
ІІІ.3 Қаратаудың географиялық кешендерінің динамикасы мен дамуы ... ..38
ІІІ.4 Қаратау жотасындағы биіктік белдеулілік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..42

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46

Әдебиет тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
Кіріспе.
Казіргі ғылымның ең өзекті функцияларының бірі, шектелген бар ресурстарды, қоғамның қажеттілігі мен оларды қамтамасыз ету мүмкіншілік арасындағы сәйкестілікті орнату. Жалпы ғылымның құрамындағы физикалық география қоғамның қажеттілігі үшін, территориялық табиғат кешендерін тиімді пайдалану мақсатта зерттеу.
Назарыңызға ұсынылған жұмысты орындауда, автор казіргі физикалық географияда қолданылатын негізгі классикалық әдістерді пайдаланды, оның негізгілері: картографиялық, баяндама, салыстырма және профильдер әдісі. Географиялық кешендерге баяндама беруде жүйелі көз қарас қолданылды, яғни Қаратаудың географиялық кешендері өзара байланысқан және өзара әрекеттегі элементтері жиынтығы түрінде қарастырылады.
Жұмыстың негізгі мақсаты Қаратау таулары географиялық кешендерінің динамикасы мен дамуын қарастыру, әсіресе казіргі физикалық-географиялық процестер және географиялық кешендерге антропогендік ықпалының нәтижесін. Ландшафттарда болып жатқан физикалық-географиялық процестерді білу, осы физикалық-географиялық провинцияның табиғат жағдайы мен ресурстарын тиімді пайдалануға және бұл провинцияның табиғи географиялық кешендерін қорғау бойынша іс-шараларын ұйымдастыруға мұмкіншілік береді
Диплом жұмысы кіріспе, 3-тараудан, қорытынды және әдебиеттер тізімінен тұрады. Диплом жұмысын жазу барысында автор Оңтүстік Қазақстан облысы Жер ресурстары басқармасының фондттық мәліметтеріне негізденді, Ғылыми-техникалық, Абай, Пушкин атындағы кітапханалардан тақырып бойынша әдебиеттермен танысты. Сонымен қатар, автор оқу іс-тәжірибе кезінде осы мәселе бойынша бірнеше дала материалын жинады.
Қаратау жотасы физикалық-географиялық провинциясы Қазақстанның оңтүстігінде, Қызылорда, Жамбыл және Оңтүстік-Қазақстан облыстары территориясында орналасқан. Қаратау Батыс Тянь-Шань тауларының солтүстік сілемдері болып табылады, ең биік шыңы Бессаз тауы – 2176 м. Қаратау жотасы
5 - 6 баллдық сейсмикалық зонада орналасқан. Жотаның казіргі географиялық кешендері тау алды, аласа таулы және орта биікті таулы шөл, шөлейт, құрғақ дала және дала ландшафттары деп бөледі. Климаты кескін континентті, салыстырмалы құрғақ, таулы климат түрімен сипатталады.
Қаратауда соңғы жылдарға дейін фосфорит, полиметалл рудасы өндірілген. Кеңес үкіметі кезінде Қаратау жотасында түрлі геологиялық зерттеулер жүргізілді, провинцияда уран, темір, алтын және рудалық емес құрылыс материалдар (құрылыс тас, цементтік шикі-зат) т.б. пайдалы қазбалардың кен орныдары табылған. Казіргі таңда өнеркәсіптік деңгейде уран рудасы өндіріледі, ал фосфориттің қоры жеткілікті болғанымен, өндіру тоқтатылған. Қаратау пайдалы қазбалардан басқада табиғат ресурстарына бай болып келеді, әсіресе ауыл шаруашылық үшін. Қаратау жотасының беткейлері мен су айырығы жазғы жайлау ретінде пайдаланылады, шалғындар әр түрлі шөптесін өсімдіктерге бай, сонымен бірге көптеген дәрі өсімдіктер бар. Өзен аңғарларында жабайы жеміс ағаштар өседі: алма, өрік, жабайы жүзім кездеседі, олар осы мәдені жеміс ағаштардың генофонды болып табылады.
Қаратаудың тегіс жерлері егістікке кең пайдаланады, басым бидай, жоңышқа т.б. дақылдар бар. Бұл провинциядағы дәнді және жемшөп дақылдар суғарылмайды.
Қаратау жотасы рекреациялық ресурстармен жоғары деңгейде камтамассыз етілген. Әсіресе таулы туризмді дамыту үшін Қаратауда көп мұмкіндік бар, мысалы, өзенмен байдарка және каноэмен түсу, атпен таулы аудандарға, үңгірлерге, ежелгі адамның тұрақтарына т.с.с. объектілерге саяхат жасау. Осы мақсатта Қаратауда ерекше қорғалатын территорияларды ұйымдастыру үшін арнайы географиялық, биологиялық т.б. зерттеу жұмыстарын жүргізу қажет.
Қаратауда адамдар ертеден мекендеген, мысалы, Арыстанды өзеннің шатқалында ежелгі адамның тұрақтары табылған, ал Шаян өзенінің шатқалында тас бетіндегі суреттер бар. Боралдайдың жоғарғы ағысында отқа табынушылардың ғибадатханасының қалдықтары, тас бетіндегі суреттер табылған. Орта ғасырларда Қаратаудың солтүстік және оңтүстік беткейлерінде Солтүстік Қазақстан және Ежелгі Русь мемлекетімен Оңтүстік Қазақстанның территориясын және сол кездегі Азияның басқа елдерімен байланыстратын Ұлы Жібек жолының тармақтары өткен.
Қаратау жотасы территориясын, пайдалы қазба байлықтарын игеру мақсатта, сонымен бірге географиялық кешендерінің экологиялық тұрақтылығын сақтау үшін, Қаратаудың казіргі географиялық жүйелердің ресурстарын кешенді пайдалану принциптерін жасап шығуын талап етеді.
Қаратау жотасы табиғи физикалық-географиялық шекара болып табылады, сондықтан солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс беткейлері физикалық-географиялық жағдайы бойынша бір-бірінен кескін айырылып отырады. Қаратаудың су айырығы ландшафттардың жеке класын құрайды. Қаратау ерекше табиғат жағдайымен сипатталатын болғандықтан, осы провинцияның табиғи географиялық кешендерін, тірі организмердің биологиялық көптүрлілігін, эндемикалық түрлерін сақтау үшін 2004 жылы Қаратау-Сырдарья қорығы ұйымдастырылды
Әдебиет.
1. Биғалиев А. т.б. Қазақстан топырағы және оның экологиясы. Алматы. Санат. 1995. – 128 б.
2. Құсайынов С.А. Жалпы геоморфология. Алматы. 1998. 389 б.
3. Оспанов Б. Қазақстан жер қорлары, оларды бағалау және тиімді пайдалану. Алматы. Қазақ университеті. 2005. – 112 б.
4. Омаров Т. Қазақстан өзендері мен көлдері. Алма-Ата. 1997. 234 б.
5. Туяқбаев Н.Т. Жер асты суларын пайдалану. Алма-Ата. Қайнар. 1982. – 152 б.
6. Агроклиматические ресурсы Чимкентской области Казахской ССР. Ленинград. 1979. - 268 с.
7. Азатьян А. Выдающиеся исследователи Средней Азии. Ч. 1 – 2. Ташкент. 1960.
8. Азатаьян А.А., Мурзаев Э.М., Югай Р.Л. Средняя Азия. – В кн: История открытия и исследования Советской Азии. Москва. 1969.
9. Антропогенные ландшафты: структура, методы и прикладные аспекты изучения. Сб. стат. Воронеж. ВГУ. 1988. – 236 с.
10. Артезианские бассейны Южного Казахстана. У.А. Ахмедсафин и др. Алма-Ата. Наука. 1968. – 324 с.
11. Бабушкин Л.Н. Климатография Средней Азии. Ташкент. 1981. 91 с.
12. Бейсенова А.С. Исследование природы Казахстана. А. 1978. 248 с.
13. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. Ландшафты Казахстана. Наука. Алма–Ата. 1992. - 173 с.
14. Геология СССР. Том 40. Южный Казахстан. Геологическое описание. Книга 1-ая. Гл. ред. А.В. Сидоренко. Москва. Недра. 1971. - 511 с.
15. Геология СССР. Том 40. Южный Казахстан. Полезные ископаемые. Под ред. Ш.Е. Есенова. Москва. Наука. 1977. - 403 с.
16. Гвоздецкий Н.А., Николаев В.А. Казахстан. Очерк природы. Москва. 1971. - 296 с.
17. Гвоздецкий Н.А., Федчина В.Н., Азатаьян А.А., Донцова З. Н. Русские географические исследования Кавказа и Средней Азии в ХІХ – начале ХХ веков. Москва. 1964.
18. Глазовская М.А. Принципы классификации природных геосистем по устойчивости к техногенезу и прогнозное ландшафтно-геохимическое районирование. // Устойчивость геосистем. М. Наука. 1983. 61 – 78 стр.
19. Джаналиева Г.М. Физическая география Казахстана. Алматы. 1998. – 364 с.
20. Жихарева П.А. Почвы Чимкентской области. М. Наука. 1969. – 412 с.
21. Исаченко А.Г. Основы ландшафтоведения и физико-географическое районирование. Москва. 1990 - 386 с.
22. Мильков Ф.Н. Человек и ландшафты. Москва. 1973. – 327 с.
23. Научно-прикладной справочник по климату СССР. Выпуск 18. Ленинград. 1989.
24. Климат Казахстана. Под редакции А.С.Утешова. Ленинград. 1959. - 315 с
25. Маслова О.В. Обзор русских путешествий и экспедиций в Среднюю Азию 1715 – 1880 г.г. ч. 1 – 3. Ташкент. 1955, 1956, 1962.
26. Методика проведения нормативного деления территории эколого-географического района по активности хозяйственной деятельности при проведении экологического районирования. Астана. 2004.
27. Мурзаев Э.М. В далекой Азии. Москва. 1956.
28. Равнины и горы Средней Азии и Казахстана. Москва. 1975. - 264 с.
29. Реймерс Ф.Н. Природопользование. Москва, 1990. - 637 с.
30. Поверхностные воды Южного Казахстана (Джамбульская, Чимкентская и Қызылординская области). Под ред. И.Б. Вольфмунца. Ленинград. Гидрометеоиздат. 1976. – 462 с.
31. Почвы Казахской ССР. Алма – Ата. 1973. – 345 с.
32. Пузырева А.А. Климатическое районирование Южного Казахстана. Алматы. Наука. 1975. - 226 с.
33. Сваричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней Азии. Ленинград. 1965. – 296 с.
34. Сочава В.Б. Введение в учение о геосистемах. Новосибирск. 1978. – 319 с.
35. Справочник Государственного фонда данных о состоянии природной среды. Алма – Ата. 1987. - 237 с.
36. Тектоническая карта СССР. Масштаб 1:4000000. ВСЕГЕИ. 1966.
37. Федчина В.Н. Как создавалась карта Средней Азии. Москва. 1967.
38. Хасанов Х.Х. Среднеазиатские географы и путешественники. Ташкент. 1964.
39. Чупахин В.М. Природные районирование Казахстан. Алма – Ата. 1970. -259 с.
40. Чупахин В.М. Физическая география Казахстана. Алма – Ата. 1970.
41. Шайык О.Ш. Орошаемые сероземы Южного Казахстана. Алматы. 2001. -190 с.
42. Шульц В.Л. Реки Средней Азии. Ленинград. 1965. - 691 с.
43. Оңтүстік Қазақастан облысының жала географиялық картасы. Масштабы 1:1000000.
        
        ҚАРАТАУ ЖОТАСЫНЫҢ ГЕОГРАФИЯЛЫҚ КЕШЕНДЕРІНІҢ
ДИНАМИКАСЫ МЕН ДАМУЫ.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
...................................................3
І. Қаратау жотасын географиялық зерттеу тарихынан қысқаша
мәліметтер..................................................................
............................................6
ІІ. Қаратаудың географиялық ... ... ... жотасының ... ... ... ... ... ... ... ... және жер ... ... жамылғысы ... ... ... Географиялық кешен және биіктік белдеулілік ... ... ... ... ... географиялық кешендерінің ... ... ... ... ... ... ең өзекті функцияларының бірі, ... ... ... ... мен оларды қамтамасыз ету мүмкіншілік
арасындағы сәйкестілікті орнату. Жалпы ғылымның ... ... ... ... ... территориялық табиғат кешендерін
тиімді пайдалану мақсатта зерттеу.
Назарыңызға ұсынылған жұмысты орындауда, автор ... ... ... негізгі классикалық әдістерді пайдаланды, оның
негізгілері: ... ... ... және ... ... ... ... беруде жүйелі көз қарас қолданылды, яғни
Қаратаудың географиялық кешендері өзара байланысқан және өзара ... ... ... ... ... мақсаты Қаратау таулары географиялық ... мен ... ... ... ... ... және ... кешендерге антропогендік ықпалының нәтижесін.
Ландшафттарда ... ... ... процестерді білу, осы
физикалық-географиялық провинцияның табиғат жағдайы мен ... ... және бұл ... ... ... ... ... іс-шараларын ұйымдастыруға мұмкіншілік береді
Диплом жұмысы кіріспе, 3-тараудан, қорытынды және әдебиеттер тізімінен
тұрады. Диплом жұмысын жазу ... ... ... ... ... ... ... фондттық мәліметтеріне негізденді, Ғылыми-
техникалық, Абай, Пушкин ... ... ... ... ... Сонымен қатар, автор оқу іс-тәжірибе кезінде осы
мәселе бойынша бірнеше дала материалын жинады.
Қаратау жотасы ... ... ... ... Жамбыл және Оңтүстік-Қазақстан облыстары
территориясында орналасқан. Қаратау Батыс ... ... ... ... табылады, ең биік шыңы Бессаз тауы – 2176 м. Қаратау жотасы
5 - 6 баллдық сейсмикалық зонада орналасқан. Жотаның ... ... тау ... ... ... және орта биікті таулы шөл, шөлейт, ... және дала ... деп ... Климаты кескін континентті,
салыстырмалы құрғақ, таулы климат түрімен сипатталады.
Қаратауда соңғы жылдарға дейін ... ... ... Кеңес үкіметі кезінде Қаратау жотасында ... ... ... ... ... темір, алтын және рудалық емес
құрылыс материалдар (құрылыс тас, цементтік ... т.б. ... кен ... ... Казіргі таңда өнеркәсіптік деңгейде уран
рудасы өндіріледі, ал ... қоры ... ... ... ... ... қазбалардан басқада табиғат ресурстарына ... ... ... ауыл ... үшін. Қаратау жотасының беткейлері
мен су айырығы жазғы жайлау ретінде ... ... әр ... ... бай, ... ... көптеген дәрі өсімдіктер бар. Өзен
аңғарларында жабайы жеміс ағаштар өседі: алма, өрік, ... ... олар осы ... жеміс ағаштардың генофонды болып табылады.
Қаратаудың тегіс жерлері егістікке кең ... ... ... т.б. дақылдар бар. Бұл провинциядағы ... және ... ... ... рекреациялық ресурстармен жоғары деңгейде камтамассыз
етілген. Әсіресе таулы туризмді дамыту үшін Қаратауда көп ... ... ... ... және ... ... атпен таулы аудандарға,
үңгірлерге, ежелгі ... ... ... ... саяхат жасау.
Осы мақсатта Қаратауда ерекше қорғалатын территорияларды ұйымдастыру үшін
арнайы географиялық, биологиялық т.б. ... ... ... ... ... ертеден мекендеген, мысалы, Арыстанды өзеннің
шатқалында ежелгі адамның тұрақтары табылған, ал Шаян ... ... ... ... бар. ... ... ағысында отқа
табынушылардың ғибадатханасының ... тас ... ... Орта ... ... ... және ... беткейлерінде
Солтүстік Қазақстан және Ежелгі Русь ... ... ... және сол ... ... ... ... байланыстратын Ұлы
Жібек жолының тармақтары өткен.
Қаратау жотасы ... ... ... ... ... сонымен бірге географиялық кешендерінің экологиялық тұрақтылығын
сақтау үшін, Қаратаудың казіргі географиялық жүйелердің ресурстарын кешенді
пайдалану принциптерін жасап шығуын талап ... ... ... ... ... ... сондықтан солтүстік-шығыс және оңтүстік-батыс ... ... ... бір-бірінен кескін айырылып отырады.
Қаратаудың су айырығы ландшафттардың жеке класын құрайды. Қаратау ... ... ... ... осы ... ... кешендерін, тірі организмердің биологиялық көптүрлілігін,
эндемикалық түрлерін сақтау үшін 2004 жылы ... ... ... жотасын географиялық зерттеу тарихынан қысқаша мәліметтер
Қаратау таулары туралы географиялық мәліметтер антикалық кезеңдегі
географиялық еңбектерде кездеседі, оны ... ... ... ... ... қалдықтары [12,37]. Осындай ежелгі елді ... ... ... және шығыс беткейлерінде бар.
Қаратау туралы бірінші жазба деректері Александр ... ... ... ... грек ... ... жиналған.
Бұл мәліметтер ежелгі римдіктер еңбектеріне көшіп, ... ... ... ... ... жартысында сол кездегі Орта Азия ... ... ... ... ... ғылым орта ғасырдағы арабтарға
көшті, сондықтан, Қаратау туралы мәліметтер осылардың ғылыми ... Абу ... ... ... Арыс ... және оның ... елді ... туралы мәліметтер бар. Макдиси деген саяхатшының
еңбектерінде Сырдарияның оң ... ... ... (Сабран) және
Шагальджин (Ишкан, қазіргі Түркістан ... 26 км ... ... ... бар, ... ... Испиджаб қаласына аса толық
сипаттама берген. Махмуд Қашқари ХІ ғасырдың екінші жартысында жарық ... ... ... еңбегінде Орта Азияның картасы бар, онда Тянь-Шань
таулары бір-біріне параллель жатқан жоталар түрінде көрсетілген ... жылы ... ... «Большой чертеж всему ... және осы ... ... ... географиялық
сипаттама беретін «Книга к Большому чертежу» деген еңбектер шықты. ... ... ... да ... Қарату жотасы, 1701 жылы С. Ремезов
жасап шыққан ... ... ... деген атласта көрсетілген.
ХІХ ғасырдан бастап Қазақстан территориясында орыс ғалымдары әр түрлі
жолдармен жүйелі ... ... және ... ... ... ... ... басында Т.С. Бурнашев және М.Поспелов
инженерлер Семейден Бетпақдала арқылы, ... ... ... ... Олар ... ... ... жұмыстарын жүргізді.
Батыс Тянь-шань тауларына сонымен бірге Қаратау ... ... ... 1830 жылы осы маршрут бойынша Н.И. Потанин саяхат ... ... ... мен өзендерге сипаттама берген, соның ішінде Қаратау
таулары туралы мәліметтер бар [7,12].
ХІХ ғасырдың 30-шы ... ... ... ... материалдар
жиналды, оның барлығын жинап сол кездегі ғылым ... ... ... еді. Бұл ... А.И. Левшин «Описание киргиз-казачьх
или киргиз-кайсацких орд и степей» деген еңбегінде көрсетті. Бұл ... ... ... халқы туралы, оның тарихы, этографиясы, географиясы
көрсетілген. Территория баяндамасында Қаратау ... ... ... ... және ... ... негізінде автор Қазақстанның
территориясын 7 белдеуге бөледі, Қаратау ... ...... шөл аудандарына жатқызады.
Қаратау жотасының геологиялық зерттеу ... ... ХІХ ... ... ... Осы ... дейін Қаратау туралы ... ... ... ... ... ... т.с.с.
адамдар жинаған. Қаратаудың ... ... ... ... авторлардың еңбектерінде кездеседі, Семен Ремезовтың (1697), П.
Бурнашев және М. Поспелов (1800), Н.И. Потанин (1831), А. ... ... ... [19].
1865 жылдан бастап әдебиетте Қаратаудың орографиясы, ... ... ... ... шыға ... Осы кездегі ғылыми
жұмыстардан Р. Фрезенің (1865), Н.А. ... (1866), ... (1866), А.Н. ... (1867) және А.Л. ... ... атап кетуге болады. Мысалы, Н.А. Северцевтің еңбегінде
Қаратау бойынша маршруттық геологиялық карта ... А.Л. ... ... ... анықталған тас қөмір кен орындарының жасын анықтады
және ... кен ... сол ... ... толық сипаттама берді. Бұл
кезең Г.Д. Романовскийдің (1878) және И.В. Мушкетовтың (1877) 1875 – ... ... ... ... ... ... ... ғылыми еңбектер аяқтайды. Олар өздерінің еңбектерінде Қаратау
жотасындағы палеонтологиялық қалдықтарға ... ... және ... ... жасаған.
ХХ ғасырдың басында Қаратауда көптеген жалпы ... ... ... т.б. ... ... ... жұмыстары бойынша М.М. Бронниковтың (1905), В.Н. Вебердің
(1905) және Д.В. ... (1924 және 1930 ж.ж. ... ... ... атап ... ... 1908 жылдан бастап Қазақстанда Көші-қон
басқармасының ұйымдастыруы ... ... ... ... Сол ... ... ... Шымкент уездінде З.А. Минквиц және
О.Э. фон Кнорринг осы жұмыстарды ... Азия және ... ... ... ... ... ... орны бар. 1908 – 1914 жылдары аралығында ол Оңтүстік
Қазақстанның және Өзбекстанның ... ... ... ... басқармасының 8 топырақ-ботаникалық экспедицияларын басқарды. С.С.
Неуструев 1908 жылдан бастап Шымкент уездінің топырақтарын ... ... ... қатар Талас Алатауын, Арыс және ... ... ... ... ... ... зерттеді. 1912 жылы
шыққан «Почвенно-географический очерк Чимкентского уезда» деген ... ... ... сипаттама берді, олардың таралуындағы басты
заңдылықтарды көрсетті тағы жер ... ... және ... ... ... топырақ қалыптасу жағдайын түсіндірді. Қазіргі Оңтүстік
Қазақстан облысы территориясындағы лесс топырағын сұр ... ... ... Сұр ... ... ... байланысты Түркістандағы
топырақ пайда болудың маңызды ерекшелігін – ... және ... ... ... ... Кеңес үкімет орнатылған соң, Қаратау ... ... ... ... ХХ ғ. ... жылдары Қаратаудың
геологиясы, палеонтологиясы, жер бедері туралы Д.В. Наливкин, ... В.В. ... И.И. ... т.б. ... ... жарық
көрді. Осы кезде, И.И. Князев Ащысай полиметал кен орнын өндіріске тапсыру
жұмыстарын басқарды.
1932-ші жылы ... ... ... ... ... (1:84000 және 1:200000) геологиялық карталары ... ... ... ... ... Қаратаудың жеке аудандары 1:25000
масштабтағы карталар түсірілді.
Соғыстан кейінгі жылдары Қаратауда ... ... т.б. ... ... ... Осы ... жұмыстардың негізгі нәтижелері Қаратауды жан-жақты зерттелуі,
әр түрлі ... ... ... ... өсімдіктер дүниесіне жете
сипаттамасы, ауыл шаруашылық мақсаттағы зерттеулер өте маңызды ... ... ... ... ... факторлар.
ІІ.1 Қаратау жотасының геологиялық даму тарихы және пайдалы қазбалары.
Қаратау ... ... ... ... ... ... кіреді.
Тектоникалық картада (ВСЕГЕИ, 1966) [36]. Қазақ ... ... ... ... ... ... ал ... Тянь-Шань сонымен
бірге Қаратау жотасы сызықты формалар деп белгіленген.
Қазақ қатпарлы жүйесі соңғы қатпарлануы герциндік жаста, бірақ ... ... ... ... жер ... ... ... жалпы құрылымды жоспарына ықпалы басым болып келеді.
Қаратаудың каледонидтері ... ... зона ... ... [14,40]. Бұл ... ... антиклинальдық аудан болып
келеді.
Қаратау мегантиклинорийдің ядролық құрылымдары екі қабатты құрайтын
протерозой жастағы ... ... ... ... ... ... және
кристалдық сланецтерге айналған эвгеосинклиналдық эффузивті-шөгінді
шөгінділерден құрылған, ал ... ... ... карбонаттық және құмды
шөггінділермен және әлсіз метаморфтанған кварцтік ... және жер ... ... ... ... құрылған. Бұл зоналар
фосфориттік және ... ... ... ... ... ... шөгінді рудаласу (соның ішінде ванадиймен) қабатымен,
қалың емес кембрий шөгінділерімен (300 – 500 м) және ... ... ... ... қалың емес горизонттарымен сипатталатын
геосинклиналь түрінде болады.
Фосфоритті бассейнінің кесіндісі екі ерекшелікпен сипатталады:
төменгі ... ... ... 30 м ... ... ... жасы бойынша орта кембрийдің төменінен орта ордовикке дейін әктастар
мен сұр доломиттердің ... (3000 м ... ... ... ... орта және жоғары ... ... ... және оның ізінен орогендік дамуы
басталады.
Сыртқы ... ... ... ... ... ... ... девон жасынан төрттік жасына дейін ... ... ... ... каледонидтер сияқты шөгіділердің
жағдайы бойынша біркелкі, олар ... ... ... және ... ... [14].
Герциндік қатпарланудың бірінші фазалары карбонның ортасына сәйкес
болады. Қаратаудағы ... ... ... ... ... жақпарлы қозғалулар және вулканизм пайда болды.
Перм дәуірінде герциндік орогенез аяқталды. Перм ... ... ... ... ... ... қиратылды, ал
ойыстар қиратылған шөгіділермен толтырылды.
Мезозой эрасы салыстырмалы тектоникалық тыныштықпен ... ... ... ... ... ... ... климат болған, оның
куәсі қызыл түсті жыныстар және үгілудің латеритті қыртыстары.
Бор дәуірінде Қазақстан территориясы трансгрессияға ... ... ... ... ашылуларда теңіздік терригендік шөгінділер
сақталған. Бордың аяғында тектоникалық ... ... ... ... (эоценде) күшті трансгрессия болды, теңіз
Қаратау жотасын да қамтыған. Орта және кеш ... ... ... ... пайда болды, оның нәтижесінде теңіз кайтты.
Мезозой және палеогеннің басым бөлімінде Қаратауда ... ... жер ... ... Орта ... ... ... беттердің жаңа тектоникалық қозғалыстармен
деформациялану және оларды эрозиялық процестермен тілімденуіне байланысты
жаңа жер ... ... ... ... ... және ... ... қазіргі тау пайда болу кезеңі неоген болып
келеді. Осы ... ... ... ... ... аяғында климаттың салқындау және ылғалдануы байқалады, осы
кезде Қаратау өзендерінің сулылығы көбейп тау ... ... ... ... ... плиоцендегі сулану таудың көтерілуіне және мұмкін тау
мұздықтар пайда болуына байланысты.
Плейстоценнің басталуы ... ... мен ... ... Қаратаудың етегінде пролювийлік қабаттар
қалыптасады. Плейстоцендегі климаттың ритмдік ... ... ... табиғатының эволюциясында әлсіз сәулеленген. Қаратаудың тау алды
жазықтарындағы шөлді режим неогенде қалыптасып төрттік дәуірде өзгермеген.
Мойынқұм ... ... ... ... ... ... тозаңдары кездеседі. Шөлді жағдайының ұзақтылығы мен
ұздіксіздігі Қаратаудың сулылығының ... ... ... ... ... И.П. Герасимов плювиалды кезеңдер деп атады. ... суық ... және ... ... трансгрессиялық фазаларымен
бір кезде болған. Осы кезде Қаратау өзендерінің сулылығы және атмосфералық
жауын-шашын мөлшері көбейген.
Пайдалы қазбалары.
Рудалы ... ... ... ... ... кен орындар
және құрамы бойынша карбонатты кен орындар бар. ... кен ... қара ... тән ... ... ... кездеседі. Қаратауда Құрманов аймағындағы скарнды-магнетитті
білінімдерде титанның ... ... ... ... кіші және ... мөлшері өте аз.
Қаратауда түсті металдардың кен орындары мен руда ... өте ... ... ... ... бар. Үлкен Қаратауда қорғасын
мен мырыштың бірнеше белгілі кен орындары (Ащысай, Мырғалымсай және т. ... ... кен ... бар. Олардың біршамасы ертеден белгілі. Кеңес
дәуірі кезінде ... ... жаңа кен ... ... 1936 ... ... кен ... жұмыс істей бастады [15].
Мырғалымсай кен орны 1929 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1931-1939 ж.
ж. ... Кен орны ... ... ... бату ... ... кен орны ертеден мәлім ... ... ... 1926 ... бастап жүргізіле бастады. Өнеркәсіптік маңызы бар
рудалар Белмазар жарығының жер ... ... ... және ... ... ... және 5-ші ... учаскесінде. Сонғысы воронкада
орналасқан, 15 метр тереңдіктен бастап бай церусситті рудалармен білінеді.
Ең үлкен негізгі кен шоғырлану ... ... ... қорлардың 45 пайызын
жинаған, қорғасынды және қорғасын-мырышты рудалы дене базолды ... ... ... ... ... ... Қаратау аймағында екінші ірі аудан ... ... ... Ақсоран, Байжансай, Аралтау, Дарбаза кен орындарымен бірге
көптеген руда ... бар. ... ... ... ... суайрыққа жақын орналасқан. Геологиялық барлау жұмыстары 1930
жылдан басталды.
Ақсоран кен орны Қаратау жотасының батыс суайрығына ... ... ... ... ... немесе соған жақын орналасқан. Ол шамамен
үзіліспен 1750 м созылып жатыр. Руда кальцит пен ... ... ... темір бар брекниядан тұрады, ал тұтас қорғасын- мырышты
рудалар сирек. Негізгі рудалы минерал галенит, сонымен ... ... ... те бар ... ... кешендер пайда болуындағы геоморфологиялық фактор.
Қаратау 5-6 ... ... ... ... ... ... ... темір жол трассасы бойынша қайта
жүргізілген геодезиялық нивелировка арқылы жаңа ... ... ... ... ... ... процесінің жылдамдығы +12
мм/жылына [2].
Қаратау жотасы шұғыл ассиметриялық болып келеді. Оңтүстік тау ... беті ... ... ... ... ... тау
адырына өтеді, ал солтүстікте Қаратау тік беткейлі болып келеді. Су айырық
беті, бор және ... ... ... ... ... ... ... жазық болып келеді [14,16,28]. Қаратаудың қазіргі жер бедері
денудациялық үгілген ... ... емес ... ... ... ... шыңы осы беттен биік емес орналасқан, яғни
ол ежелгі жер бедерінің қалдығы. Осындай ... жер ... ... ... Боралдай таулары ежелгі жер ... ... ... кезеңінде бұл қалдықтар құрлық болған.
Биогеографтар оны палеоген-неоген уақыттың маңызды орографиялық шекарасы
деп ... ... ... ... ... ... ... көтерілген жазықтық бетіне ойып орнатылған өзендер мен
жылғалардың көлденең аңғарлары шатқалтәріздес (каньон сияқты) ... ... ... бұл ... үшін жеке бір ... тура
сызықтылықпен және шұғыл буынды бұрылыстармен сипатталады.
Төменгі карбонның және жоғарғы девонның әктастары мен доломиттерде
карсты құбылыстар ... ... ... карсты үңгірлер, воронкалар ... жер ... ... ... ... ... ... жағдайында
физикалық үгілудің интенсивті процестер нәтижесінде жалаңаш ... ... ... шыңды бетінде салыстырмалы биік емес ... ... ... ... ... және Орта Азия биік ... үшін ... көп тасты бұрыштықтар таралған. Солтүстік-шығыс ... ... ... қарай үгілген граниттердің ерекше пішіндері
кездеседі.
ІІ.3. Климат жағдайы.
Оңтүстік Қазақстанның климаттық ... ... ... ... ... ... ... климаттық облыс құрамына
кіретін, Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейін қамтитын ... ... және ... ... Қырғыз таулы облыс
тармағының, Қаратаудың солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... халық Қаратаудың солтүстік-шығыс беткейін Теріскей, ал
оңтүстік-батыс беткейін күнгей деп ... ... ... ... ... ал ... жылы және құрғақ болып келеді. Негізінде Қаратау
жергілікті мағынадағы климат ... ... ... ... ... қатыста орта биікті тауларға жатады.
Қаратау қысқы маусымда үш ауа массасының ықпалында ... ... ... ... дейін өзгерген түрінде келеді, бірақ өзімен салқын
ауа алып келеді; ... ... ... ауа ... ... өзгерген
түрінде келеді; Иран тау қыраты үстінде қалыптасатын субтропиктік ... ... ... алып келеді. Кейбір жылдары Қаратау жотасына
дейін Сібір (Орта азиялық) антициклонның ықпалы ... ол ... өте ... алып ... ... әр түрлі ауа массалардың әрекеті қысқы ауа райында
тұрақсыздықты қалыптастырады, әсіресе ... ... ... қар ... ... байқалады. Мысалы, ... қар ... ... 79 күн, ... (оңтүстік-
батыс тау алды жазықтықтардың солтүстігі) – 49 – күн; ал Ащысайда (Қаратау
жотасы) – 83 күн [30]. ... ... ... ... ... ... келеміз.
Осы жерде жылы және суық ауа массалары арасында ... ... ... ... ... ... термикалық режимін № 1 кестеден
көруге болады. ... ... ... ... ... өте суық екенін көреміз, ... ... және ... тау алды ... ... тау жотасында
төмендеу болып келеді. Бұл ... ... ... ... тән ... ... тау алды ... температуралардың амплитудасы
жоғары болуының себебі қысқы температуралырдың өте төмен, ал оңтүстікте –
жазғы температуралардың ... ... 1 ... ... және ... метеостанциялар бойынша ауаның
орташа айлық және жылдық температурасы (t0 С).
(Научно-прикладной справочник по климату СССР. Выпуск 18. Ленинград.
1989. бойынша, 168 ... | | | | | | | | ... ... |Метеостанция |І |ІІІ |V |VII |IX |XI |Жыл ... |
| | | | | | | | |дық ... |
| | | | | | | | | ... |
|1 ... |-10,7 |0,5 |19,4 |27,3 |-17,6 |-0,6 |9,0 |38 |
|2 ... |-3,1 |2,7 |17,0 |25,6 |17,7 |2,9 |10,5 |28,5 |
|3 ... |-5,8 |5,3 |20,6 |28,3 |19,7 |3,1 |12,0 |34,1 ... Қаратау жотасы, Орта Азияның ... ... ... ... ... ауа ... ... болады. Олар
өте құрғақ, шаңды, және ыстық. Мұндай ауа массаларының ықпалы ... алып ... ... ... ... - ... ... - +28,3ºС. Жотаның өзінде жоғары биіктіктер болуына байланысты
температуралар төмендеу, Ащысай - +25,6ºС.
Жауын-шашын ... ... ... ... Тұран провинциясының
тау алды таулы провинция тармағының жеке ... ... деп ... ... ... Тянь – Шань және ... ... климаттар
облыстарына бөледі. Жотаның солтүстік шығыс ... ... ... ... ... ... ауданы, ал оңтүстік батыс деңгейі батыс
Тянь – Шань ... ... ... ... климаттық ауданын
қалыптастырады [11,32].
Қаратау таулы климатпен сипатталады, оның негізгі ерекшелігі жауын –
шашын мөлшерінің 400 мм ... ... (№ 2 ... 2 ... ...... ... айлық және жылдық мөлшері.
(Научно-прикладной справочник по климату СССР. Выпуск 18. 1989, бойынша, 56
б.)
|№ ... |І |ІІ |
| | ... |Күз | |
| ... |Күз ... |ауада |Топырақ |ауада | |
| | | ... | ... | | |
| |0 - 15ºС |15 - 0ºС | | | | | ... |43 |51 |21 |17 |30 |26 |47 ... |54 |54 |31 |22 |34 |24 |53 ... |61 |69 |34 |18 |33 |17 |54 ... |70 |76 |44 |29 |37 |20 |36 ... бойынша Қаратау жотасында өсіп-өну кезеңі салыстырмалы 180 ... күн ... ал ... ... ... ... ... температурасы +10ºС жоғары температураларыдың жиынтығы) 3700 - ... ... ... ... жауын-шашын мөлшерінде және термикалық
жағдайда дала және ылғалды дала ... ... ... ... ... және жер асты сулары
Қаратау жотасы жауын-шашын мөлшері аз және ... ... ... ... су ... бай емес болып келеді. Өзендердің барлығ
аралас қоректенеді. Солтүстік-батыста еріген қар суынан, ал ... - жер асты ... ... ... ... Ең ірі ... ... және оңтүстік-шығысында орналасқан, себебі осы ... ... көп. ... ... ... алатын өзендерге:
Арыстанды, Бөген, Боралдай, Байылдыр, Бесарық, Ермексу, Жиделі, Көкқиясай,
Қарашық, Шаян және Иқансу ... ... Бұл ... ... ... өтейік.
Боралдай - Арыс өзенінің оң саласы. Бәйдібек, Ордабасы ... ағып ... ... 130 км, су ... ... ауқымы 1860 км².
Қаратаудағы Ақшоқы, Арқарлы, Боралдай тауларынан басталады. ... ... ата ... ... Аңғарында жабайы жеміс ағаштары ( алма,
долана, жабайы жүзім т.б.) көп. Арыс ... ... ... аңғар кеңейіп,
ені 1-4 км-ге жетеді. Қар, жаңбыр және жер асты ... ... ... ... ... орташа су ағыны 10,5 м³/с. Суы тұшы.
Минералдылығы 0,2 – 0,4 г/л. Жергілікті ... ... суын ... суаруға, ауыз суға пайдаланады. Өзеннен ... ... ... ... тартылған.
Арыстанды - Арыс алабындағы өзен. Бәйдібек ауданы жерімен ағады.
Ұзындығы 108 км, су ... ... 896 км². ... ... екі ... ... ... жерінен бастау алып, Арыс-Түркістан
каналына құяды. Аңғары тар, арнасы тік жарлы. Жер ... ... ... ... ... су ... 0,64 м³/с. Суы ауыз ... егін
суғаруға пайдаланылады. Өзен аңғарын бойлай Арыстанды-Қарабас желі соғады.
Бөген – Сырдария ... ... ... ... ... ағып
өтеді. Қаратау баурайынан бастау алатын Қаттабөген (Үлкен бөген) және
Балабөген өзендерінің қосылған жерінен ... ... деп ... ... км, ... – 4680 км². ... ... – Сасық өзені. Алабы белесті,
еңкістеу келген жазық. Жайылымасы 300 – 600 м. ... ерте ... ... ... және жер асты ... ... ... көпір» бекеті тұсында
көпжылдық орташа ... 4,36 м³/с. ... ... ... ... ... ... одан Түркістан каналы тартылған. Бәйдібек, Отырар және
Ордабасы аудандарының шаруашылықтары пайдаланылады.
Байылдыр - Сырдария алабындағы ... ... ... ... әкімдік
аумағы жерімен жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 50 км, су жинау алабы 315 ... ... ... ... алады. Қар суымен, жер асты суымен
толығады. Арнасы тар, тік жарлы. ... ... ... ... тұсында Арыс – Түркістан каналына құйып, одан әрі ... ... ... ... да, бірі ... ... ... көліне
құяды. Суы егін суаруға пайдаланылады.
Қарашық, Хантағы - Сырдария ... ... ... ... ... ... ... 102 км, су жиналатын алабы 1210 км². ... ... ... ... Бессаз тауынан бастап , ... . ... ... ... тар ... ... ... кеңейе түседі. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. ... ... су ... ... ... ... 1,72 м³/с. Суы егін бау-
бақша суаруға ... - Арыс ... ... ... ... ... ағып ... 138 км, су жиналатын алабы 1500 км². Қаратау жотасынан басталып ,
Арыс-Түркістан каналына жетпей тартылып қалады. Жалпы ұзындығы 220 км, ... бар. Ірі ... : ... , ... . ... жоғарғы ағысында
таулық сипатта, арнасы тік жарлы, орта, төменгі ағысында ... ... ені ... Жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады.
Жылдық орташа су шығыны Майбұлақ қонысы ... 1,12 м³. Суын ... ... пайдаланады. Қазата ауылы тұсында Қапшағай бөгені салынған.
Көксарай - ... ... ... ... ... ... өзені
болып басталып, оңтүстік-батысқа қарай Түркістан қалалық әкімдігі аумағының
жерімен ағып, Арыс-Түркістан ... ... ... 46 км су ... алабы
228 км². Үлгілі ауылы тұсында бөген ... Орта ... аты ... деп ... ... ... ... тар, тік жарлы. Негізінен қар,
жер асты суымен ... Шөл ... ... байланысты бұл өзеннің мал
суаруда, жайылымдарды суландыруда маңызы зор.
Ыққансу - Сырдария алабындағы өзен. Түркістан ... ... ... ағып ... ... 65 км, су жиналатын алабы 550 км². Қаратаудың
оңтүстік беткейінен ... ... ... ... ... ... Арыс-Түркістан каналына құяды. Аңғары жоғарғы ... ... ... тік ... Жер ... ... суымен толығады. Жылдың
орташа су ағыны сағасы ... 1,60 м³/с. Суы ... мал ... - ... ... өзен. Созақ ауданының аумағында ұзындығы
53 км, су жиналатын алабы 601 км². ... ... ... ... ... Мойынқұмның оңтүстігіне жетпей тартылып
қалады. Жоғарғы ағысында ... тар, ... ... ... ... қар ... толығады. Жазда суы азайып иірімдерге бөлініп кетеді.
Қаратаудың көлдері. Билікөл - Талас ауданының оңтүстік жағында ... ... ... 80 км ... орналасқан. Көлдің биіктігі 438,6 м,
көлемі 86,5 км², ұзындығы 18,5 км, ені 7,3 км, ... ... 53 ... Қаратаудың солтүстік жотасындағы тау аралығындағы ойыста жатыр.
Көлдің солтүстік жағының ені 2 км ... ... осы ... көл ... одан әрі ... оңтүстік бөлігінің арнасы кеңейе ... ... ойыс аса ... емес, түбі жазық, таза, жағалауы лайлы. ... сұр, ... 0,5 м ... ... жағалауын бойлап қамыс өскен.
Шығанақтарда су балдыры - хара, шолаң ... олар ... ... да бар.
Көлдің жағалаулары ашық, батпақты, жазық тек солтүстік және ... кей ... биік тік ... ... ... Оңтүстік
жағалауы тасты, қалған бөлігі - құмайт топырақты, құмды.
Су жиналатын алабының оңтүстік және ... жағы ... ... жақтарының
жер бедері бұйратты. Билікөлдің оңтүстігі солтүстік-батысқа қарай Қаратау(
1610,3 м), ал ... ... ... (843,4 м) ... ... ... ... қарай Бултын, Жетімшоқы, Кебекқашқан
таулары орналасқан. Көл ... ... ақ ... кей ... ... ... Су жиналатын алабы мал жайылымына пайдаланылады.
Билікөлге шығысында Ассы өзені құяды . Ол осы өзен суымен және ... ... ... ... ... ... өзен суы ... өйткені оның суы жер суландыруға пайдаланылады. ... ... 2,1 м ( ең ... жері 4,5м). ... 182 млн. текше метр ... Суы 0,2-1,5 м ... ... болып жатады. Түсі - қоңыр-сары.
Су деңгейі наурыз, сәуір айларында көтеріліп, ... ... ... ... ... ... 3 м, көпжылдық өзгеруі 5 м.
Билікөлдің суы тұщы (тұздың мөлшері бір литріде 0,86 гр), ... ... көл ... минералдылығы мамыр - маусым айыларында қырқүйек
- қазан айларымен салыстырғанда 2 есе төмендейді. Химиялық құрамы ... суы ... ... ... ... ... Суда ... аз
кездеседі, ал иод, бром, барий, мыс, марганец және кобальт ... ... ... өте бай. Көл суының гүлденуі тасқабықты қыл
аяқтылардың әсерінен болады. Зоопланктондардан ... ... ... ... кездеседі. Көлдің бентосы ... ... ... ... және ... ... су ... су
қоңыздары және т.б.
Билікөлде елең, қара балық, табан балық, маринка, шабақ балық, сазан,
сұр талма балық және серке бар. ... ... көбі ... ... қаз,
жылқышы, үйрек, шағала, көкқұтан, ондатр мекендейді.
Қызылкөл - Созақ ауданының оңтүстік-шығысында орналасқан. Оның биіктігі
335 м, ал ... 16,2 км² . ... 6,1 км, ені 2,8 км және ... 18,6 ... ағынсыз, тау аралағындағы ойыста орналасқан. Оның тереңдігі 10
м астам, батыстан шығысқа қарай созылып ... . ... ... ... арал бар, ол су ... ... ... кезде су астында қалады.
Көлдің орталық бөлігінің түбі қатты, ал ... жағы ... ... 0,3 ... және ... ... тік жарлауытты, оның
биіктігі кей жерлерінде 20 м жетеді. Көл жағалауына ... ақ ... ... мия мен ... қарағай, сексеуіл өседі.
Қызылкөл қар, жауын-шашын және өзен суымен қорланады. Көлге оңтүстік-
шығыстан Үшбас өзені құяды. Суы аз ... өзен ... ... орташа
тереңдігі 3,7 м(ең терең жері 8,5). Көлге 89 млн. м³ су ... Суы 0, 5-
2 м ... ... ... түсі ... Көл ... ... айында
көтеріліп, қазан айында төмендейді.
Қызылкөлдің минералдануы және химиялық ... әр ... ... шығыс
жағындағы суда бір литрінде 4,8 г, ал батысында 4,5 г. Жалпы суы аздап ... ... ... Химиялық құрамы жағынан суы сульфат ... ... ... ... өте аз ... ал бром, мыс, марганец,
қорғасын және кобальт мүлде жоқ. Көктем және жаз ... көл суы ... ... көк ... ... ... ... жасыл планктонын кловраткалар,
сабақ мұртты шаяндар, ескек аяқтылар мен қабыршақты шаяндар мекендейді.
Көл ... әр ... ... қопасы көрінеді. Қызылкөлдің
зообентосына әсіресе инеліктің ... және ... ... ... ... және ... ... бар. Көлдің ең терең жері 6,3 м. Суының жалпы
тұздылығы бір литрде 18,7 г келеді, химиялық ... ... ... класына
жатады.
Көлде үйрек, жылқышы және т.б. суда және сазды жерде тіршілік ететін
құстар бар.
Жер асты ... ... ... ... тау ... жер асты ... ресурстары жоғарғы бор және палеоген
жастағы құмдармен ... аз ... ... ... ... ауданның ғасырлар бойы жиналған тұщы және аз тұздалған жер асты суының
қоры 227 млрд м³. Бірақ ауданы бойынша тең емес ... ең көп ... ... ... ... 1км² ауданда шамамен 10 – 20 млн м³ жер ... ... бор ... ... ... ... терең жер
асты ағымы есебінен қоректенеді, мұмкін Талас және Қырғыз Алатауының жер
асты ... ... ... ... 167 млн м³/жылына. ... ... ... да ... ... ... зоналары
бойынша терең ағым арқылы қоректенеді. Мұндағы табиғи ағым 116 ... ... ... еспе ... атмосфералық
жауын-шашынның және уақытша беткі су ағыстардың сіңу арқылы қалыптасады.
Еспе ... ... ... ресурстарының көрсеткіші 261 млн м³/жылына.
ІІ.5 Топырақ-өсімдік жамылғысы мен жануарлары
Қаратау тауларының топырағы ашық және сұр топырақ 800 - 1200 ... ... Одан ... 1200-2100 м биіктікте таудың қаштан және
қара топырақтары кездеседі, олардың өсімдік және ... ... де ... ... келеді. Бұл жерлерде өзен ... ... ... Тау ... табиғи жайылым және шабындық
суғармалы жерлерден ... ... ... тау ... Батыс Тәңіртау мен Қаратау
жатады. Таулы жер ... ... ... ... өте ... Таулардағы өсімдік тұқымдастарының түрлері мынадай:
- әр түрлі шөптесін ірі ... ... ... ... ... ... мен бұта-шіліктер (бадалдар );
- жапырақты, жемісті ормандар;
- су бойындағы бұталар мен ормандар ( тоғайлар);
- әр түрлі ... ... ... ... т. ... ... ... жазық жерлерде кездеспейді. Қаратауда
ксерофильді сирек ормандар мен бұталар шоғырланған. Бұл бірлестіктер ... мен адам аяғы ... ... микроклиматы бар жерлерде сақталған.
Сонымен қатар Қаратау ағып жатқан өзен-сулардың бойында бұталар ... ... ... ... Тау өзендерінің бойында бірқатар сирек,
реликт түрлер кездеседі. Боралдай мен Ақсу ... ... ... ... бар. ... кейбір жерлерінде жабайы жүзім сақталған.
Қаратаудағы кішкене «арша аралдары» бұл ... ... көп ... ... ... ... белдемдерінде кең тараған. Негізгі
фитоценоз түзушілер - қау мен боз және бетеге. Тау ... ... ... ... ... ... ... түседі.
Қаратаудың далалық формациялық құрамы мен ... ... ... саванналық, фриганоидты өсімдіктер бірлестіктеріне жататын
бұталардың –тобылғы, ... ... ... болуы. Тау
беткейлеріндегі бұталар да Қаратауда кең ... Ал ... ... ... ... Қаратау лепидолофасы, тасжапырақты
лепидолофа, мыңжылқы көбенқұйрығы және т. б. жатады .
Тек ... да ... ... өсімдіктерге: Қаратау кекіресі,
қаратау маралтамыры жатады. Оларға жеке-жеке ... ... ... ... ... ... көп жылдық шөптесін өсімдік, тек Қаратауда ғана 8-
15 см, ... ... ... жер ... тамырлары шашақталған, жер
үстіндегілерінің сабақтары қысқа, ұзындығы 5-12 см, сыртын ақ түк ... ақ, қара ... ... ... ... - ... ... жеміс піседі. Қаратау кекіресі – сирек кездесетін эндемик өсімдік.
Жылдан ... ... ... ... ... қорғауға алынып,
Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген .
Қаратау қауы – астық тұқымдасы, қау ... ... көп ... ... ... Тянь-Шань мен Қаратаудың, Іле-Шу тауларының тасты,
тастақты беткейлерінде өседі. Биіктігі 20-30 см, сабағы жалаң тек буын ... ... ... ... ... сияқты бұралған. Тұқымынан
көбейеді. Мамыр – шілдеде жемістер піседі. Жемісі - дәнек. ... ... ... ... мал ... шөп. ... қауы – ... кездесетін
өсімдік, жылдан - жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға
алынып, ... ... ... ... ... – күрделі гүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық
шөптесін өсімдік. ... тау ... және ... ... тастақты,
қорымтасты жерлері мен жартастардың ... ... ... ... 1300 – 1500 м ... ... ұсақ тасты беткейлерінде
кездеседі. Биіктігі 5 – 10 см дей. Тамысабағы өте жуан. Киіздей қалың ... ... ... ... ... кезектесіп орналасады.
Жапырақтары қалың түкті болғандықтан бозғылт түсті. Тұқымынан көбейеді.
Маусымда гүлдеп, ... ... ... ...... оның ... ... ені 1,5 – 2 мм. Қаратау маралтамыры – сәндік ... Өте ... ... ... ... ... кітабына» еңгізілген.
Қаратау жотасында сиреп бара жатқан өсімдіктер мен ... ... ... ... бар. ... бірі – ... қыратының
оңтүстік-шығысында Берқара ботаникалық қорықшасы. Онда шалғынды-далалы
белдеуде, теректі-шетенді ... ... ... ... мен ... берқара терегі қорғалады.
Сонымен қатар Қаратау қыратының ... ... ... ... ... Онда ... ... өсімдіктерінің 100 жуық
түрі ирандық және ... ... ... ... және ... ... алып ... Олардың ішінде сирек кездесетін және жоғалып
бара жатқан жергілікті жердің бірнеше түрлі ... мен ... бар, ... ... ... ... ақтөс сусар, тас сусары, үнділік жайран;
- құстардан: қара тырна, ... ... ... ителгі, ақбауыр,
буылдырық;
- бауырымен жорғалаушылар: қызыл жылан, абыжылан, сарыбауыр кесіртке:
- өсімдіктерден: ... ... ... ... түркістан картоп үшқаты,
Альберт қызғалдағы, Сергей ... ... ... ... ... ... ... тұран пиязы, арғайы, қаратау шөмшігүлі,
таусағыз, мыңжапырақ кездеседі.
ІІІ. Қаратаудың географиялық кешендері.
ІІІ.1 Географиялық кешен және ... ... ... ... кешен. Қазіргі физикалық географияның негізгі идеясы –
планетамыздың сыртқы қабықтарын (сфераларын) құрайтын ... ... ... ... болу және ... ... ... түсінік.
Табиғи географиялық компонент деп: 1) қатты жер қыртысының массасын; 2)
гидросфераның массасын (құрлықтың беткі ... ... 3) ... ... 4) биотаны - өсімдік, жануарлар, ... ... ... 5) ... ... Одан ... ерекше
географиялық компоненттерге жер бедері мен климатты қатыстырады. ... ... ... ... дене емес, ол қатты жер қыртысының тек ... ... ал ... – ауа ... ... ... жеке ауа
массаларының белгілі бір қасиеттері мен процестердің жиынтығы. Бірақ, ... және ... ... ... ... мен ... болуында) өте маңызды роль атқарады, сондықтан олар өзбетінше
географиялық ... деп ... ... ... ... болу және ... қүрделі материалдық кешендердің немесе жүйелердің ақиқат
болуы, комоненттердің бір орыннан ... ... ... ... өзгеруде
көріністе болады, яғни олардың өзара кеңістікті ... ... ... ... байланысты болуымен қатар
уақыт бойы да өзара байланыста болады, яғни олардың дамуы түйіндес ... Ол ... ... ... компоненттердің біреуінің
өзгеруі міндетті түрде басқаларының өзгеруіне, ал ... ... ... ... әкеп ... ... мұндай өзгеріске ұзақ уақыт қажет.
Әрбір компонентке белгілі бір инерциялылық тән. Компоненттер қайта құрылып
басқа ... ... ... ... ... ... ... компоненттердің қарапайым жинағы
емес, ол бір тұтастық ... ие, ... жаңа ... материалдық
құрама түрде көріністе болатын ... ... ... ... ... бір ... ретінде дамитын және өзінің
орналасуында бір-біріне себепші болып келетін географиялық компоненттердің
кеңістікті-уақытты жүйесі түрінде ... ... ... кешені – жер затының белгілі бір ... Жеке ... ... тыс бола ... Шын ... ... ажырату мұмкін емес, себебі олардың ... ... және ... араласуы өте қүрделі түрде болады. Жеке ... тыс ... ... ... көз ... «территориялық табиғат кешені» рабайсыз сөз
тіркес, қысқартылған түрде ТТК. Бұл ... ... ... тән, ол ... ... ... ғана ... ТТК-нің синонимі – табиғи географиялық
кешен, оны қысқа түрде ... ... ... геокешен деп атайды.
1963 ж. В.Б. Сочава (Сочава, 1978) физикалық географияның зерттейтін
объектілерін геожүйе ... деп ... ... ... ... ... ... – географиялық қабықтан оның ... ... ... ... ... ... қамтиды. Жүйе
деген бір-бірімен байланысты және белгілі бір тұтастықты қалыптастыратын
әртекті ... ... ... ... ... табиғат әр түрлі
типтегі және тәртіптегі ... ... ХХ ғ. ... ... ... ... ... географтар үшін үлкен жаңалық емес.
Жүйелердің жалпы теориясы бойынша еңбектерден алдын ... ... ... ... ... ландшафттың бірінші анықтамалары
осы объектілердің «жүйелілігі» туралы нұсқау болған, яғни олардың біртұтас,
көпкомонентті, құрамдас бөліктерінің өзара байланыстығы және ... ... ... ... ... ... деп аталған. Мысалы, 1949 ж.
Н.А. Солнцев ... ... ... деген: «ландшафт деген ұсақ
территориялық кешендердің заңдылықты ... ... ... ... построенная система более мелких территориальных комплексов»)
(Солнцев Н.А. О морфологии природного ... ... ... 1949. №16. - 65 бет. А.Г. ... ... келтірілген, 1991).
«Кешен» деген сөзді латын тілінен, «жүйе» деген сөзді грек тілінен
тікелей аударғанда олардың ... ... ... ... мұмкін
емес. Бірақ, қазіргі ғылыми тілде бұл терминдер әр түрлі мағынаға ие болды.
«Жүйе» деген термин «кешен» деген ... ... ... ... ... пайда болу үшін, арасындағы белгілі бір қарым қатынасы бар,
мысалы, ... ... ... ... ... ... ... бір объект әр түрлі жүйелерге қатыса алады. Мысалы,
адам әрі қоғамдық, әрі ... ... ... байланыстардың «блогы» болып
табылады. Солай етіп, әр ... ... ... ... ... зат пен
құбылыс арасындағы бүкіл байланыс көріністе болады.
Кешен деген ... ... ... блоктардың (компоненттердің)
белгілі бір жиынтығы, және кешендер саны шектелген болады.территориялық-
табиғи кешенге бірнеше ... ... ... тиісті, мысалы,
геологиялық фундамент немесе климаттсыз ТТК болу мұмкін емес. Кешен ... ... бола ... ... ... мақсатта кез келген үйлестірімдегі
компоненттер арасындағы жеке байланыстарды жеке ... ... ... ... ... ... тосаттан болу және бір-бірімен
шығу тегі бойынша ... ... да ... ал ... үшін шығу ... ... байланыс міндетті. Кешеннің элементтері бір-біріне
себепті, олардың сипатықалған компоненттердің ... ... ... ... яғни ... еркіндігі жоқ десек болады. ... ... ... ... мен адамның еңбегінің өнімі
арасындағы өзара қатынасын зерттеуде үлкен маңызға ие. Кез ... ... ... ... ... ... құрылыс пайда болған соң
табиғат кешені мен ... ... ... ... мұндай объектілер
табиғат компоненттерге тәуелді болады.
Территориялық табиғат кешенді (ТТК) ... ... ... ... мен және ... ... өзара себепші болу
қатынастармен, ұйымдастырылуының жоғарғы деңгейімен, ерекше класс жүйесі
түрінде қарастыру ... ... ... геожүйе деп атауға болады, бұл
термин ... ... ... ... ... екенін көрсетеді. Сонымен бірге «геожүйе» деген
түсінік «географиялық кешен», немесе «территориялық табиғат ... ... ... ... жоқ, ... ... ... объектілердің ерекшелігін дәлірек айқындайды (анықтайды). Бірақ,
олардың ... ... ... ... ... аз, ... ыңғайсыздықты тудырады.
Физикалық географияда географиялық кешендер планетарлық, ... және ... ... ... ... қарастырылады.
Планетарлық деңгейде жалпы географиялық қабықты зерттейді. Оны П.И. Броунов
1910 ж. эпигеосфера (Исаченко бойыншы келтірілген, 1991) деп атауға ... ... ... сыртқы қабығы.
Қаратау жотасы орта биікті тауларға жатады, ... ... ... байқалады. Кез келген географиялық кешеннің қалыптасуында
мұхит деңгейінен абсолюттік биіктік маңызды роль ... Бұл ... ... ... ... түзіліске ие болады. Белгілі ... ... тау алды ... ... зона белгі бермейді. Одан
кейін, географиялық кешендер, көрші, әдетте солтүстікке қарай орналасқан
(солтүстік ... ... ... зонаның белгілері пайда болады. Таулы
аймақтағы географиялық кешендердің биіктеген сайын заңдылықты ... ... деп ... ... ... себебі биіктеген сайын жылу балансының
өзгеруі. Бірақ, биіктік және жазықтық ... ... ... ... ... келеді. Күн радиацияның мөлшері биіктеген сайын өседі шамамен
әр бір 1000 ... ... 10 %. Ол ... ... ... және су буы мен ... кескін азаюна байланысты. Бірақ,
инсоляцияға қарағанда, жер бетінің ұзын толқынды ... ... ... ... баланс тез азаяды және ауа ... ... ... ... ... горизонттық немесе ендік
бойынша градиенттен жүздеген есе көп, сондықтан, бірнеше километр биіктік
бойынша ... ... аса ... ... оны ... экватордан полярлық мұзды шөлдерге дейін теңбе-тең (равноценно)
десек болады.
Тауға көтерілген сайын ылғалдану жағдайы маңызды ... ... ... ... пен ... ... ... жауын-шашын жер
бедерінің тосқауыл (барьерлі) ... ... ... ... ауа ... ... көтерілу қозғалысы ... ... ... ... ... бір ... ... кейін ылғалдың
азаюна байланысты жауын-шашаны кеми бастайды.
Әрбір ландшафттық зонаға биіктік белдеуліліктің ерекше типі қасиетті,
яғни биіктік ... ... ... ... ... сипатталатын өзінің ерекше белдеулілік қатары. Биіктікті-зоналылық
қатарлардың заңдылықты орналасуы орографиямен қүрделенеді. ... ... және ... ... ... ... тау ... шөл зонасын жалғастырады, кейн зоналардың ендік ... ... ... құрғақ дала, дала және өзен аңғарларында
галереялық ормандар ... ... ... ... ... ... ... үшін Қаратаудың биіктігі жетпейді.
Абсолюттік биіктік факторымен қатар, тау ғимаратының жалпы ... ... ... ... ... ... роль ... Экспозицияның екі түрін
ажыратады – ... ... ... және ... ... ... – беткейлердің көкжиектің бағыттары бойынша
бағытталуын, ал екіншісі – ауа ... ... ... орналасуын
көрсетеді.
Солярлық экспозициядан беткейдің жылу және су режимдері тәуелді.
Оңтүстік беткейлерінің, солтүстік беткейлеріне ... ... ... ... ... ... ... басқа тең жағдайда оңтүстік
беткейлері құрғақтау ... ... ... ... ... шекаралары солтүстік беткейлерге қарағанда жоғарылау болады.
Желдік экспозиция екі түрлі роль атқарады. Ол, экспозицияның эффектін
күшейте отырып, солярлық қарама қарсы ... ... ... ... ... ... жағдай Қаратау жотасына
тән, солтүстік беткейіне ... ауа ... ... басым, ал
оңтүстік беткейінде олардың ықпалы салыстырмалы төмендеу. ... ... ... ... айырығы болып келеді.
Беткейдің климаты мен ... ... ... ... ... ылғал көздеріне қатысты бағыттандыру, яғни ... ... ... жолы мен ... ... ... ... жотасының географиялық кешендері.
Ұсынылған жұмыста географиялық кешендер аймақтық деңгейде
қарастырылған. ... ... ... физикалық-географиялық
аудандастыру бойынша көптеген зерттеу жұмыстары бар. ... ... ... ... Л.С. Берг (1930, 1950 т.б. ... М.А. ... В.М. ... (1964, 1968), В.А. Николаев, Н.А. Гвоздецкий (1971),
Г.М. ... т.б. (1998) тағы ... ... ... ... және Н.А. Гвоздецкий бойынша (1971) ... ... төрт ірі ... ... ... ... Солтүстік және Орталық Қазақстан,
Оңтүстік-Батыс және ... ... ... және ... Осы авторлар, аудандастырудың негізгі бірлігі ретінде физикалық-
географиялық провинцияны ... ... ... территориясын 16
провинцияға бөлуді ұсынған. Жазықтар мен қыраттардың физикалық-географиялық
провинцияларын табиғат зоналары бойынша топтастырылған. Таулы географиялық
(табиғат) ... ... ... ... деп ... ... В.М. Чупахин Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның, Тянь-
Шань облысының Қаратау физикалық-географиялық ... деп ... ... т.б. (1998) ... Қаратау жотасы Орта Азия
физикалық-географиялық елдің құрамындағы ... ... ... ... ... Қаратау-Талас физикалық-
географиялық округ болып кіреді.
Қазақстан Республикасының Физикалық-географиялық ... ... ... ... тау ... аласа таулы және орта биікті
таулы ландшафттар ажыратылған, олар таулы шөл, таулы шөлейт, таулы ... және ... ... типіне жатады.
Әдетте, үш бөлімге бөледі:
1) Оңтүстік-Шығыс Қаратау – Шақпақата асуынан Боралдай өзенінің аңғарына
дейін;
2) ... ...... ... аңғарынан Майдантал өзенінің
алабына (су жинау алабы) дейін;
3) Солтүстік-Батыс Қаратау – Майдантал өзенінен солтүстік-батысқа қарай.
Қаратудың оңтүстік-шығыс ... ... деп ... ең биік ... 1813 м. ... ... үшкір шыңдармен салыстырмалы тар
қырқамен көріністе болады.
Орталық Қаратау көлденең кесіндісінде ... ... ... оның ... ... ... тау алды жазығына өтетін кең
және жайпақ болып келеді, солтүстік-шығыс беткейі тау алды белдеуінен шұғыл
шектелген тар және тік жар ... ... ... ... ... оңтүстік-батыс беткейі
абразиялық денудациямен тегістелген бет ... ... ... ... Қаратауда солтүстік-батыс бағытта Арыстанды өзеніне дейін көлдене
түскен аңғарлар арасындағы суайырықтардың жазықты учаскелері біртіндеп 510
метр абсолюттік ... ... ... Бірақ Қарабас өзені жоғарғы
ағысынан Қаратаудың бас ... ... ... Бессаз (2176 м) және
Мыңжылқы (1940 м) шыңдарында жотаның ең биік ... ... ... ... суайырық аласара түседі.
Қаратау жотасы жер бедерінің ең ... ... әр ... құрамындағы палеозой тау ... ... ... ... үстірт тәріздес учаскелері. Солтүстік-Батыс және
Орталық Қаратаудың кейбір учаскелерінде осы ... ... ... төменгі юраның лагуналық, ал оның үстінде теңіздік жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... таулы дала кешендері дамыған болып келеді. Топырақтың негізгі
түрі таулы ... ... және қара ... ... ... әр түрлі
шөптесін – ірі астық тұқымдастардан тұратын, таулы шалғындар.
Географиялық кешеннің даму ерекшелігі ... ... ... маусымда түрақты қар жамылғысы қалыптасады, ашық көтеріңкі жерлерде
қар жамылғысының қалыңдығы 30 – 40 см ... ал ... - ... ... асады. Мұндай жағдайда көктемде үзақ уақытқа дейін ылғал сақталады.
Оның нәтижесінде қалың шөптесін өсімдіктер жамылғысы пайда ... ... ... ... ... ... құрамы мен
құрылымындағы ерекшелік жартылай саванналық [21], фриганоидты өсімдіктер
бірлестіктеріне жататын бұталардың – ... ... ... ... ... Шөптесін формацияны құрайтын негізгі өсімдіктер: қау мен боз
және бетеге. Өсімдік жамылғысында қызғалдақ, ... ... ... кездеседі.
Өзен немесе құрсай аңғарларында ағаштардың бірнеше түрлері ... ... ... жабайы алма, өрік, беріқара терегі т.б. ... ... ... ... ... ... қара ірі ... сүтті-
етті породаларын бағуға өте тиімді.
Қазіргі таңда бұл географиялық кешендер шабындық ретінде, кейбір
учаскелері ... ... ... ... ... күздік өте жоғары өнім
береді.
Қаратау жотасының ... ... ... бас өзен ... ... және ... ... перпендикуляр болып түседі және бір-біріне
параллель болып келеді. Аңғарлар геологиялық ... ... ... тек ғана беттің еңкісіне қарай қалыптасқан. ... ... бас ... салалары, жұмысақтау тау жыныстардың ... ... бойы ... ... ... ... ... беткейндегі эрозиялық жер бедері ... орта ... ... сәйкес келеді. Суайырық учаскелерінде топырақ жамылғысы шоқ-
шоқ болып дамыған, басым ойыс жерлерге тән. Биіктеу ... ірі ... – «тас ... ... ... ... болады, олардан беткей бойы
төмен қарай тасты ағындар қалыптасады.
Орталық Қаратау аңғарлардың жоғарғы бөліктері ... ... ... ... ... жар тас беткей болып келеді. Шатқалдардың
тереңдігі ондаған метрге жетеді. ... ... ... ... 50 – 150 м, ... ... шатқалы 300 – 400 м тереңдікке
жетеді.
Ағыстың төменгі бөлігінде ... ... ... ... ... аңғарлар түбі кеңейеді, ірі аллювийден тұратын аласа
локальдық террасалар пайда болады. ... ... ... және ... ... ... ... олардың арнадан
биіктігі 6 – 10 ... ... ... ... жағдайда, тоғайлы
географиялық кешендері пайда болады.
Қазіргі таңда бұл кешендер жоғарғы ... ... ... ... бұл ... адамдар ерте кезден қоныстанған. Масштабы
1:1000 000 Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... бойы көптеген ауылдық елді мекендер бар, мысалы, ... оң ... ... ... бойы елді мекендер арасындағы
қашықтық 1 – 2 километрден 10 ... ... ... ... ... Кенсай елді мекендері, олардың арасындағы нөмірленген кішігірім
ауылды елді мекендер не бары 15 км ... ... ... ... беткейлері тығыз қонысталған, сондықтан,
өзен аңғарларында жұздеген жылдар бойы антропогендік кешендер ... ... ... мал ... ... ... жотасында картсы құбылыстар кең дамыған. ... тау ... ... ... және ... девонның әктастары
мен доломитизацияланған әктастар және төменгі палеозойдың карбонатты тау
жыныстары. Таудағы карст пішіндері ... ... ... ... ... Ең көп ... мен Орта Қаратауда кең таралған.
Беткі карст ... ... ... ... ... және карсты воронкалар болып келеді. Карсты ... ... ... ... ... ... ... диаметрі 20 – 100
м дейін, ал тереңдігі 3 метрден 45 метрге дейін.
Қаратаудағы карстың жер асты түрі уңгірлер ... ... ... ... ... кездеседі. Ең ірі үңгірлер Созақ селосынан солтүстік-
батыста 10 км қашықтықта Алтынсай үңгірі, Суундық өзенінің ... және ... елді ... ... ... ... оңтүстік-батыс беткейінде Хантағы елді мекені ... ... ... ... деген ірі үңгірлер бар.
Боралдайтауда ... ... елді ... ... ... ... ... елді мекеннің маңында Бала Боралдай өзеннің сағасында үңгірлер
кездеседі.
Кейбір үңгірлер салыстырмалы үлкен, ... ... ... ұзындығы
2000 м дейін, Алтынсай үңгірінің ұзындығы 56 м, ені 16 – 18 м, ... ... ... ... ... тар және тік жар, ... ... ... ... денудациялық беттер ... ... тар жар ... қырқа түрінде, бірақ биіктігі ... ... ... ... болмайды. Суайырықтардың аңғарлардан
салыстырмалы биіктігі 600 м дейін барады. Бас аңғарлар ... ... ... ... пайда болады.
Қаратау жотасының геологиялық қазіргі тарихи кезеңдері мынадай.
Жоғарға боз ... ... ... Қаратау территориясыкөтеріле
бастады, оның нәтижесінде бор шөгінділері палеозойлық негізге ... ... ... ... ... ... ... және Орталық
Қаратау теңіз астына түсті. Боралдайтау палеоген ... ... ... ... ... ... ... шөгінділері көптеген
аудандарында денудация процестерімен жойылды. Төрттік кезеңінде ... ... емес ... ... дамыған, оның нәтижесінде бір
кезде ... ... ... ... ... орналасқан.
ІІІ.3 Қаратаудың географиялық кешендерінің динамикасы мен дамуы.
Қаратау жотасының ... ... ... ... ... ... пен уақыт аралығында жер бедері
пішінінің, тау жыныстардың, шөгінді ... ... ... ... ... құрамы мен құрылымының өзгеруінен
көрінеді. Жер бедерінің өзгеруі ... көл ... ... ... жаңа ... формалардың пайда болуы, карст, солифлюкция және сел
көшкіндері. Бір ... ... ... ... ... ауысуы бір
адамзаттық өмір кезінде бола алады. Алдыңғы геологиялық дәуірден сақталған
бұрыңғы фитоценоздардың ... ... ... кездеседі, мысалға
Каратау жотасында қаратау кекіресі, ... ... ... ... фитоценоздардың, топырақ пен жер
бедерінің өзгерісі соншалықты, типті бір ландшафт түрлерінің ... ... ... ... ... геологиялық және климаттық жағдайларға
ландшафттың реликті (қалдықты) элементтері куә.
Сонымен ландшафттар динамикасы оның компоненттерінің өзгерісі арқылы
байқалады. Өсімдік ... оның өсуі мен ... ... ... ... зат пен ... ... Литогендік негіз динамикасында топырақ
түзілу процесін, жыныстардың үгілуін және үсақ ... ... ... ... Егер ... түзілу процесінде негізгі рольді
зат айналымы атқарса, онда рельеф құрушы процестерде қатты және ... ... зор. Су ... ... ... ... ... ауаның горизонтальдық бағытта өзгеруіненкөрінеді. Осы
процестердің бәріне тән жалпы ... ... ... ... ... көп ... және ғасырлық өзгерістер.
Географиялық кешендердегі табиғи процестердің динамикасы жер бетінде
күн энергиясының біркелкі ... ... ... ... және ... зат пен ... ... алмасуымен тығыз байланысты.
Термодинамиканың заңына сәйкес жер бетінің біркелкі қызбауы жылы ... ... ... ... ауа мен су массаларының тасмалдауын
өршітеді және соған қарай жылу мен ... ... ... ... ... жағдайда термикалық өрістің потенциалдық энергиясы
ауа мен су тасқындарының кинетикалық ... ... ... ... жылу ... біркелкі таралмауы жердің геоид пішінді және
оның астрономиялық заңмен ось бойымен айналуы мен ... ... ... мен ... ... ... ... жағдайлары,
дүниежүзілік мұхит деңгейінің абсолюттік биіктігімен, табиғи денелердің
физикалық және химиялық ... ... ... ... таралуынан жалпы географиялық заңдылығы ... ... ... ... ... температура градиентінің төмендеуі мен жер
бетінің абсолюттік биіктігінің көбеюінен, тәуліктік ырғақ пен ... ... ... ... температура циклінен көрінеді.
Күн энергиясының түсуіндегі ырғақтылығы мен циклдығы ... ... ... ... ал олар ... ... және олардың арасындағы зат тасқындары мен айналымның ... ... ... Топырақтың көп түрлілігімен байланысты
гидротермикалық режимді зерттеу қажеттілігіне В.Р. Волобуев (1974, ... М.А. ... (1981) ... ... Бүл әсер топырақтың аналог
көрсеткіштерімен бірге атмосфераның жер ... ... ... ... ... ... ... көбеюі мен ыдырауында, оның
демалу белсенділігінде, химиялық элементтердің миграциялық жиілігінде,
үгілу процесінің ... мен ... ... ... ... жарық пен жылудың интенсивтілігі таңертеңгі кезден тал иүске дейін
күшейіп және қайтадан ... ... ... ... өзгереді. Түнгі
уақытта бұл көрсеткіштер минимальды, бірақ жаңа ... цикл ... жылу мен ... келу ... ... ... ... көрсеткіші күн сайын өзгеруі мүмкін, бірақ
процестердің бағыты ... ... пен жер беті ... қарағанда ауа тез
қызады және тез суынады. Сондықтан топырақ пен ... ... ... ... ... ... биомассалардың көбеюінде
білінетін фитоценоздың ... да ... ... кешігеді.Топырақ
температурасының тәуліктік ауытқуы 50 см тереңдіке дейін ... ... 14 м-ге ... ... жер беті ... салыстырғанда тереңдеген
сайын температура көрсеткіштері кешігеді. Уақыт айырмашылығы бір айға дейін
жетуі мұмкін.
Көршілес географиялық кешендерде ... ... ... мен
циклдері уақыт және көріну деңгейі бойынша бір-бірімен сәйекс ... ... жер ... жылынуы, ылғалдануы мен геологиялық-
геохимиялық процестері әрқалай. Таулардың әртүрлі ... ... ... ... ... ... географиялық кешендерде сыртқы
ырқатылық әртүрлі табиғи процестердің маусымдық фазасының басталуы ... ... ... болуынан байқалады.
Қаратауда ландшафттың морфологиялық бөлігіндегі процестердің әртүрлі
ырғақтылығын көктемде қар ... ... ... ... ... ... қарағанда қардан бірнеше күн бұрын босайды. Тау
беткейлеріндегі бүл ... 8 – 12 ... ... ... Көршілес
географиялық кешендерде мерзім бойынша бір типті фенофазаның ... 7 – 12 ... ... Ырғақ пен цикл процесінің ұзақтылығы мен
ауысуы географиялық кешеннің ... ... ... ... ... ... ... отыратын тұрақты атмосфералық және
гидрофизикалық процестерді гидрометеорологиялық циклдер деп атайды.
Қаратау жотасының географиялық кешендендерінің ... ... ... үғым ... ... ... байланысты.
Географиялық кешендердің дамуы қайтымсыз ... ... ... ... ... ... регрессивті немесе прогрессивті
кездер басым болуы ... ... ағын ... ... ... ... ... биогенді компоненттерінде шоғырлануы.
Кейіннен бұл ... ... ... ... ... нәтижесінде өз бағытын өзгертуі мүмкін, мысалы, ... ... ... ... ... ... кешенде не заттың ағындық
ыдырауы не оның ... ... ... даму ... анықтайды.
Географиялық кешендердің дамуындағы инварианттар мен кезеңдер.
Кеңістік пен уақыт аралығында ... ... ... ... ... ... әр ... бірнеше кезеңдерді жіктейді. Географиялық
кешендердің әрбір жеклеген инвариантына ... ғана тән ... ... аралық байланыс және бір типтегі фация қатары енеді.
Инварианттардың ауысуы – даму, яғни ... ... бір ... ... деген сөз. Ол климаттың немесе тектоникалық режимнің тұрақты ... ... ... бірақ үзақ уақыт бойы жаңа ... ... ... инвариант шеңберіндегі географиялық кешендер уақыт бойы
өзгеріссіз қалмайды, бір ... ... ... даму ... ... бір кезеңінің екіншісімен ауысуы жаңа ... ... ... ... ... ... жамылғысы мен үгілу
қабығында бір бағыттағы өзгерісте. Жаңа инварианттық типтегі морфологиялық
құрылым бірден ... ... ... жаңа компоненттер арасындағы
байланыс пен жаңа ... ... ... жаңа ... ... ... кейін климаттың жаңа белгілеріне, тұрақты
бағытталған неотектоникалық режимге байланысты компоненттер мен көрші ... ... ... ... ... қарым-қатынасы
тұрақтанады. Ол өсімдік жамылғысымен топырақтағы жаңа белгілер ... ... ... қалыптасу, тұрақтану және жаңару кезеңдері
бөлініп шығады.
IІІ.4 Қаратаудағы биіктік белдеулілік.
Таулы ауданда физикалық-географиялық дифференциацияланудың ... ... ... ... ... ... ... климаттық
көрсеткіштер өзгеріп отырады, сондықтан, тауда географиялық ... ... ... ... ... ... ... географиялық әдебиетте
бірінші мәліметтер Н.А. Северцевтың экспедициялары нәтижесінде шықты.
Северцев Н.А. өз ... ... мен ... ... жағдайлардың әсер ететін анықтап берді.
Қаратау жотасы маңызды климаттық, физикалық-географиялық шекара болып
табылады. Дипломның екінші тарауында Қаратау ... ... ... екенін
А.А. Пузырева және Л.Н. Бабушкин еңбектеріне ... ... ... ... (1990), ... әртүрлі тау жүйелеріндегі
биіктік белдеулілікті зерттеу нәтижесінде биіктік-белдеулік спектрлердің,
немесе ... ... ... байқалған. Биіктік белдеулердің
саны ендіктік зоналар ... көп ... ... ... жүйелердің
әртүрлілігі таулы аймақтың қандай ландшафттық зонада және белгілі ... ... ... тағы да тау жүйесінің
орографиялық ерекшелігімен анықталады.
Әрбір ландшафттық зонаға ... ... ... типі тән, ... ғана осы ... тән белдеулер қатары. Ол белдеулер қатары биіктік
шекараларымен, белдеулердің санымен, ... ... ... ... ... ... саны өсе ... жотасы, А.Г. Исаченко бойынша (1990) суббореалды экстрааридті
(шөл) ландшафттық зонасында орналасқан. Бүл зонаға күшті аридтік тән, жауын-
шашын мөлшері 200 мм ... ... ... 0,1 – 0,15 ... жаз +24ºС, +26 ºС шамасында және жылудың маңызды қоры ... ... R = 1800 – 2000 ... тең, ... ... суық қыс,
қаңтар айының орташа температурасы – 10 ºС, - 15 ºС дейін.
Қаратау жотасына солтүстіктен Мойынқұм шөлі ... ... ... алды аймағында абсолюттік биіктігі 250 – 300 м шамасында. Мойынқұм
эолды төбелі-қырқалы болып табылады. ... тау ... эол ... ... ... және ... ... Мұнда құмды субстратта
өсетін қара ... ... және ... ... ... ... ... жазықты-тауалды географиялық кешендер, Қаратаудың
солтүстік беткейінде шамамен 300 м биіктікке дейін созылады.
Қаратаудың оңтүстік беткейіне, ... оң ... ... ... ... жатыр. Бүл жазықтықта сұр-қоңыр және шалғанды-
сур ... сұр ... ... көкпекті және қара жусанды-
көкпекті өсімдігімен географиялық ... ... ... ... ... биіктікке дейін созылған.
Қаратау жотасының келесі белдеуі таулы шөлдер ландшафттары. Тау алды
аллювиальды-пролювиальды ... ... және ... ... ... жуанды, боялышты-сұр жусанды
кейреуікті-сұр жусанды өсімдігімен ... ... ... 750 – 800 м ... дейін, ал оңтүстік беткейлерінде 800 –
900 м биіктікке таралған. Осы белдеудің топырағы суғарылған ... ... ... ... ... ... өзендердің саға жағында
ғасырлар бойы елді мекендер болған, егін шаруашылығымен шұғылданған.
Таулы шөл ландшафттарынан жоғары, таулы шөлейт ... ... ... таулы, таулы сұр топырақтағы эфемерлі-қаратау жусанды
өсімдігімен таулы шөлейт ландшафттары солтүстік беткейлерінде 1200 – ... ал ... ... 1300 – 1600 м ... ... Бұл ... ... бидай, егінді шөптесін өсімдіктер, әсіресе жоңышқа ... ... ... ... егістікке жарамсыз жерлер жайылым
ретінде пайдаланылады.
Қаратаудың ең жоғарғы белдеуі, орта ... ... дала ... ... Мұнда қатпарлы-орқашты орта биікті таулар, таулы қара
және таулы қызғылт ... ... ... көп түрлі шөптесін
шалғындарымен (типчак), бетегелі-типчакты ... ... ... ... ... ең биік ... ... дамыған.
Қаратаудың кейбір биік шалғындарында суайырық учаскелерінде топырақ
жоқ, ... ... ... бөлшектенген қатты тау ... - ... ... ... ... ... осы ... көрінеді. Тау
жотасынан басталатын өзендер бойы азоналды тоғайлы географиялық кешендер
дамыған. Мұндай ... ... ... ... ... ... Тоғай кешендері жыл бойы тұрақты су ағысы бар
өзендерде болады.
Қаратау жотасының табиғатын ... қалу ... 2003 жылы ... ... ашылды. Қаратауда көптеген эндемикалық өсімдіктер бар,
қаратау қызғалдағы, каратау маралтамыры т.б. тау ... ... ... ... ... ... кездеседі, олар мәдени алма бағын
дамыту үшін өте маңызды.
Қорытынды.
Қорыта келгенде қазіргі таңда, адам ... ... ... ... деңгейіне жетті, кейбір жағдайда асып кетті деген ... ... ... ... ... ... ... пайда болу, даму мәселелерін зерттеп, олардың келешегіне
болжам беру.
БҰҰ ... ... ... мәселелерімен шұғылданатын ЮНЕП
ұйымының ұсынысы бойынша мемлекеттің шамамен 10 % территориясы түрлі форма
бойынша ... жер ... ... ... ... бұл ... алуда, бірақ қорғалатын территорияларда зерттеу жұмыстары аз көлемде
жүргізілген.
Қаратау ... ... ... ... ... ... ... беру барысында табиғи кешендер ауыл шаруашылық
мақсатында жоғары деңгейде игерілген. Әсіресе, өзен ... ... ... ... ... айналған. Соңғы 30 – 40 жыл бойы, Қаратау
жотасының табиғатына өте күшті антропогендік қысым ... ... ... өмір сүру үшін ... деп ... ... бұзылған табиғат
кешендерін қайта тіктеуге өте көп уақыт кетеді. Сондықтан, Қаратаудың
табиғат кешендерін ... ... ... ... ... жотасынан табиғи кешендерінің
динамикасы мәселесі өте маңызды. Таулы аудандарда ... ... ... ал ... ... ... ... өсімдік жамылғысы
сиректеп, кейбір учаскелерінде жойылып ... ... ... ... ... сел ... жиі ... тау беткейлері бедленд
деген, шаруашылықта ... ... ... ... жұмысының ІІІ тарауында, географиялық кешендердің ... ... ... ... ол ... өзгерістер кейбір
жағдайда өте қысқа мерзімде болу мүмкін. Адамның ... ... осы ... өзгерістерді жағымсыз бағытта бұрып жылдамдатуға алып
келеді. Осындай процестер күшейп кетпеу үшін 2003 жылы ... ... ... басқа қорықтарымен салыстырғанда, мұнда физикалық-
географиялық, геоэкологиялық, геоботаникалық, топырақ ... ... ... ... ... негізгі мақсатының бірі Қаратау жотасының
географиялық кешендер динамикасы мен дамуын көрсету еді, ... ... ... аз ... ... ... тағы бір мақсаты
Қаратау жотасында физикалық-географиялық ... ... ... ... ... жүзі бойынша бірнеше арнайы табиғи
полигондарда, ... ... ... ... ... олар ... орманды зонаны қамтиды, мысалы,
Иркутск, Тбилиси, Мәскеу университеттерінің іс-тәжірибе өту базаларында
жүргізіледі. Ал, ... шөл ... ... ... ... ... ... табылатын Қаратауда, мұндай зерттеу жұмыстарын ... ... ... көптеген белгісіз беттерін ашуға болатын еді.
Әдебиет.
1. Биғалиев А. т.б. Қазақстан топырағы және оның экологиясы. ... 1995. – 128 ... ... С.А. ... ... Алматы. 1998. 389 б.
3. Оспанов Б. ... жер ... ... ... және ... Алматы. Қазақ университеті. 2005. – 112 б.
4. Омаров Т. Қазақстан өзендері мен көлдері. Алма-Ата. 1997. 234 б.
5. ... Н.Т. Жер асты ... ... Алма-Ата. Қайнар. 1982. –
152 б.
6. Агроклиматические ресурсы ... ... ... ... 1979. - 268 с.
7. Азатьян А. ... ... ... ... Ч. 1 – 2.
Ташкент. 1960.
8. Азатаьян А.А., Мурзаев Э.М., Югай Р.Л. ... ... – В ... ... и ... Советской Азии. Москва. 1969.
9. Антропогенные ландшафты: структура, ... и ... ... Сб. ... ... ВГУ. 1988. – 236 ... ... бассейны Южного Казахстана. У.А. Ахмедсафин и др. Алма-
Ата. Наука. 1968. – 324 с.
11. Бабушкин Л.Н. ... ... ... ... 1981. 91 ... Бейсенова А.С. Исследование природы Казахстана. А. 1978. 248 с.
13. Гельдыева Г.В., Веселова Л.К. ... ... ... 1992. - 173 ... Геология СССР. Том 40. Южный Казахстан. Геологическое описание.
Книга 1-ая. Гл. ред. А.В. ... ... ... 1971. - 511 ... ... ... Том 40. Южный Казахстан. Полезные ископаемые. ... Ш.Е. ... ... Наука. 1977. - 403 с.
16. Гвоздецкий Н.А., Николаев В.А. Казахстан. Очерк природы. Москва.
1971. - 296 ... ... Н.А., ... В.Н., ... А.А., ... З. Н. Русские
географические исследования Кавказа и Средней Азии в ХІХ – ... ... ... 1964.
18. Глазовская М.А. Принципы классификации природных геосистем по
устойчивости к ... и ... ... // Устойчивость геосистем. М. Наука. 1983. 61 – ... ... Г.М. ... география Казахстана. Алматы. 1998. –
364 с.
20. Жихарева П.А. Почвы Чимкентской области. М. ... 1969. – 412 ... ... А.Г. ... ... и физико-географическое
районирование. Москва. 1990 - 386 с.
22. Мильков Ф.Н. Человек и ... ... 1973. – 327 ... ... справочник по климату СССР. Выпуск 18. Ленинград.
1989.
24. ... ... Под ... А.С.Утешова. Ленинград. 1959. - 315
с
25. Маслова О.В. ... ... ... и ... в ... ... – 1880 г.г. ч. 1 – 3. ... 1955, 1956, 1962.
26. Методика проведения нормативного деления ... ... ... по ... ... ... при
проведении экологического районирования. Астана. 2004.
27. Мурзаев Э.М. В далекой Азии. Москва. 1956.
28. Равнины и горы ... Азии и ... ... 1975. - 264 ... ... Ф.Н. ... ... 1990. - 637 с.
30. Поверхностные воды Южного ... ... ... ... ... Под ред. И.Б. ... Ленинград.
Гидрометеоиздат. 1976. – 462 с.
31. Почвы Казахской ССР. Алма – Ата. 1973. – 345 ... ... А.А. ... ... ... ... Наука. 1975. - 226 с.
33. Сваричевская З.А. Геоморфология Казахстана и Средней ... 1965. – 296 ... ... В.Б. ... в ... о ... Новосибирск. 1978. –
319 с.
35. Справочник ... ... ... о ... ... Алма – Ата. 1987. - 237 ... Тектоническая карта СССР. Масштаб 1:4000000. ВСЕГЕИ. 1966.
37. Федчина В.Н. Как ... ... ... ... ... ... ... Х.Х. Среднеазиатские географы и путешественники. Ташкент.
1964.
39. Чупахин В.М. Природные районирование Казахстан. Алма – Ата. ... ... ... В.М. ... ... ... Алма – Ата. ... Шайык О.Ш. Орошаемые сероземы Южного Казахстана. Алматы. 2001. -190
с.
42. Шульц В.Л. Реки ... ... ... 1965. - 691 ... Оңтүстік Қазақастан облысының жала географиялық ... ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қаратау жоталарының палеолит ескерткіштері103 бет
Ауылдың экологиялық жағдайы6 бет
6-7-жасар балалардың таным белсенділігін дамыту динамикасы, ерекшеліктері8 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет
Автоматты реттеу жүйесінің динамикасын талдау6 бет
Алматы облысының ұлттық құрамының динамикасын картографиялау61 бет
Ақша айналымы және ақша агрегаттарының динамикасы28 бет
Баланс активінің құрастырылу көздерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау27 бет
Бүргенің жыл маусымына ит пен мысықтың жасына байланысты таралу динамикасы57 бет
Валюта нарығы. Валюта курсы және динамикасы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь