Заңдар – Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзі (1990-2007 жж.)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ЗАҢДАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕК КӨЗДЕРІ РЕТІНДЕ ПАЙДА БОЛУЫН СЫНАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.1 Заңдардың ұғымдық және терминдік мәселелері және оларды Қазақстан тарихының дерек көздері ретінде кезеңдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...17
1.2 Заңдардың тарихи дерек көздері ретіндегі маңызы мен ерекшеліктері және оларға деректанулық талдау жасау мен сыныптау проблемасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ КОНСТИТУЦИЯЛЫҚ ЗАҢДАРЫ . ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН ТАРИХЫНЫҢ МАҢЫЗДЫ ДЕРЕК КӨЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .44
2.1 ҚР Конституциялық заңдарының пайда болуының объективтілігі мен алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 44
2.2 ҚР заңдарының тарихи дерек көздері ретінде жасалу процесі мен процедуралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...56
2.3 ҚР Конституциялық заңдарын атрибициялау проблемасы ... ... ... ... ... ... 74
2.4 ҚР Конституциялық заңдары қоғамдағы түбегейлі өзгерістер тарихының дерек көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 86
3 ТІЛ, ДІН ЖӘНЕ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ КҮРЕС ТУРАЛЫ ЗАҢДАР ТАРИХИ ДЕРЕК КӨЗДЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 99
3.1 Тіл және дін туралы заңдар тәуелсіз Қазақстан халқының рухани және мәдени өмірі тарихының дерек көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 99
3.2 Заң ұйымдасқан қылмыс пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тарихының дерек көзі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..115

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .128

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...132
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысында заң актілері тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының маңызды жазба дерек көздерінің бірі ретінде, деректану ғылымы тұрғысынан қарастырылған.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан тарихының құрамдас бөлігі болып табылатын және де бірнеше мың жылдық тарихымыздың ең жаңа кезеңінің айшықты беттерін құрайтын Қазақстан Республикасы тарихының келешекте жан-жақты зерттелері де, шынайы да, объективті жазылары да анық. Сондықтан, ондай аса үлкен де, жауапты іске дайындық жұмыстарын осы бастан жүйелі де мақсатты түрде жүргізудің маңызы үлкен. Солардың бірі, тәуелсіз еліміз тарихының деректік негізінің, деректану ғылымының талаптарына сай, осы бастан берік қалануы. Атап айтқанда, тәуелсіздік тарихы бейнеленген, яғни сан алуан формада, сан түрлі мазмұнда көз алдымызда пайда болған және күнделікті пайда болып жатқан дерек көздерін, деректанулық өңдеуден өткізу арқылы ғылыми айналымға тарта білу. Осындай, тәуелсіздік тарихының өзіндік ерекшеліктері мол, маңызды дерек көздерін бірі – заң актілері.
Тарихы ғылыми негізде жазылған басқа да мемлекеттер сияқты, Қазақстан Республикасы тарихының да дерек көздерінің үлкен бір бөлігін жазба деректердің құжаттық түріне жататын заң актілері құрайды. Заң актілерінің Қазақстан Республикасы тарихының басқа да дерек көздері арасында алар ерекше орын - Қазақстан халқының тек тәуелсіз мемлекет қана емес, сонымен қатар қоғамның барлық саласы заңға негізделген құқықтық мемлекет құруға бағыт алуымен айқындалады. ХХ ғасырдың соңғы он жылдығында қазақ халқының, осы жерді мекендеген өзге де ұлт өкілдерімен бірлесіп, құқықтық мемлекет құру жолына түсуі заң актілерінің тарихи дерек көздері ретіндегі маңызын арттыра түсті. Өмірдің барлық саласының заңдық негіз алуы, қоғамда орын алған түбегейлі өзгерістердің белгілі бір заң актілеріне сәйкес жүргізілуі, тәуелсіздік тарихының әр алуан заң актілерінде әр түрлі қырларынан бейнеленуіне алып келді. Демек, заң актілерін дерек көздері ретінде пайдалана білу, тәуелсіз Қазақстан тарихының объективті жазылуының басты алғышарттарының бірі болып табылатындығы күмәнсіз. Бұл, біздің ойымызша, зерттеу тақырыбының өзектілігін дәлелдейтін басты факторлардың бірі.
Заң мәселесімен бізде көбіне заңгер ғаламдардың айналысып келгендігі белгілі. Дегенмен, заң мәселесі тек заңгерлердің ғана мәселесі емес, ол жалпы қоғамтану ғылымының ортақ мәселесі болып табылады. Өйткені, заң актілері аса күрделі де, сан қырлы туындылар ретінде қоғамның барлық саласын қамтиды. Сондықтан да, заңдарда дамудың нақты бір кезеңінде белгілі бір дәрежеде бейнеленбейтін қоғамдық қатнастар тарихы болмайды. Демек, ол бірнеше ғылым салаларының зерттеу нысаны ретінде қарастырылуы тиіс.
1 Назарбаев Н. Ә. Еркін елдің ертеңі – кемел білім мен кенен ғылымда. // Егемен Қазақстан.- 2004.- 13 қазан.
2 Зиманов С. З. Конституция и Парламент Республики Казахстан. – Алматы: Жеті жарғы, 1966. – 352 с.
3 Сартаев С. С., Нұрпейісов Д. Тәуелсіз, егеменді Қазақстан Республикасы Конституциясы. – Алматы: Дәуір, 2004. – 576 б.
4 Сартаев С. С., Назарқұлова Л. Т. Қазақстан Республикасы Конституциясының қалыптасуы: проблемалары мен болашағы. – Алматы: Дәуір, 2005. – 464 б.
5 Сапаргалиев Г. Конституционное прово Республики Казахстан. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 544 с.
6. Кенжалиев З. Ж. Ким В. А. Развитие Конституционного законодательства Республики Казахстан. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 40 с.
7 Ким В. А., Ким Г. В. Конституционный строй Республики Казахстан. – Алматы: Қазақ университеті, 1998. – 170 с.
8 Котов А. К. Конституционализм в Казахстане: опыт становления и эффективность механизма власти. – Алматы: КазГЮА. 2000. – 288 с.
9 Табанов С. А. Заңдарды жүйелеудің теориясы, тарихы және тәжірибесі. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 176 б.
10 Табанов С. А. Құқық теориясы мен сот жүйесінің Конституциялық негіздері. – Алматы: Айдана ЖШС, 2001. – 280 б.
11 Табанов С. А. Салыстырмалы құқықтану негіздері. – Алматы: Жеті жарғы, 2003. – 464 б.
12 Табанов С. А., Оразова А. Ә. Күрделі заманның өтпелі кезеңдеріндегі қазақ қоғамы Ата заңдарының тарихи-құқықтық сабақтастығы. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 360 б.
13 Дәніжан Ж. Заң жүйеленілсе, заңдылық қалыптасады // Заң газеті. - 1996.- 9 қазан.
14 Мамытов Б. Адамның қауіпсіздігі // Заң және заман. - 2002. - № 6. – 25-29 бб.
15 Өтебаев Ғ. Сот реформасын жетілдіру – заңдылықтың кепілі // Заң және заман. - 2003. - № 5. – 34-37 бб.
16 Өтебаев Қ. Заңда олқы тұс болмауы тиіс // Заң және заман. - 2003. - № 2. – 22-24 бб.
17 Тілеуғалиев Ғ. Қазақстандағы заң білімінің қалыптасу және даму тарихынан. // Заң және заман. - 2000. - № 1. – 84-88 бб.
18 Түсіпбеков Р. Тәуелсіздікте ата-бабалар рухы бар // Заң және заман. - 2001. - № 6. – 3-10 бб.
19 Хитрин Ю. Заң және заман // Астана ақшамы. - 1988. - 10 шілде.
20 Лупарев Г. Тонкие нюансы закона о религии // Юридическая газета. -2003. - 13 август.
21 Моминбеков Ж. Гормонизация законодательства // Закон и время. - 2005. -№ 8. - С. 23.
22 Нарикбаев М. Я сторонник сокращения числа законов // Новости недели. - 2002. - 31 июля.
23 Климкин С. О путях совершенствования законодательства РК // Юрист. - 2005. - № 3. - С. 59-61.
24 Книпер Р. Значение Конституции для развития экономического и социального законодательства // Юрист. - 2005. - № 11. - С. 28-32.
25 Раев М. К. Как нам обустроить законотворческий процесс // Юридическая газета. - 2002. - 16 октября.
26 Сман А. Этапы становления конституционного законодательства Республики Казахстан и ее дальнейшее развитие // Саясат. - 2004. - № 3. - С. 61-63.
27 Амандыкова С. Законотворческий процесс в Республике Казахстан. В кн. Законотворчество и правоприменение в Республике Казахстан: вопросы теории и практики. – Караганда: КВШ ГСК, - 1997. – 210 с.
28 Мухамедшин К. Д. Правотворческая деятельность Республики Казахстан. В кн. Законотворчество и правоприменение в Республике Казахстан: вопросы теории и практики. – Караганда: КВШ ГСК, - 1997. – 210 с.
29 Матвеенков А. С. Правотворения и проблемы применения законодательства Республики Казахстан о выборах. В кн. Законотворчество и правоприменение в Республике Казахстан: вопросы теории и практики. – Караганда: КВШ ГСК, - 1997. – 210 с.
30 Мухамеджанов Б. Полномочия Президента Республики Казахстан в области законодательства. В кн. Законотворческий процесс в Республике Казахстан: состояние и проблемы. – Алматы: Жеті жарғы, - 1997. - 624 с.
31 Әбдірайымов Б. Президент және Парламент: жауапкершілік, өзара силастық, ынтымақтастық. // Егемен Қазақстан. - 2006. - 17 қаңтар.
32 Қалиев Н. Қазақстан парламентаризмі: тәжірибе және тағылым. // Егемен Қазақстан. - 2005. - 28 желтоқсан.
33 Байгелді Ө. Қазақстан түптің-түбінде іргелі де бай елдердің бірі болады. // Егемен Қазақстан. - 1997. - 19 шілде.
34 Әбіқаев Н. Қазақстан Парламенті: тарихи дәстүрлер және қазіргі заман. // Егемен Қазақстан. - 2006. - 20 қаңтар.
35 Оспанов М. Мәжіліс: саяси билік жүйесіндегі екі жыл. // Егемен Қазақстан. – 1997 - 30 шілде.
36 Мухамеджанов О. Өркениетке жетелеген он жыл. // Егемен Қазақстан. - 2006. - 19 қаңтар.
37 Федотова З. Л. Процедуры законодательной деятельности (проблемы вопроса). В кн. Законотворческий процесс в Республике Казахстан: состояние и проблемы. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. - 624 с.
38 Әбділдин Ж. Парламент – парасат мектебі. // Егемен Қазақстан. - 2005. - 21 желтоқсан.
39 Сұлтанов Қ. Тәуелсіздік толғауы: 1993. // Егемен Қазақстан. - 2001. - 30 мамыр.
40 Миронова И. А. Законодательные материалы пореформенного периода (1861-1900). - М.: Изд-во АН СССР, 1960.- 31 с.
41 Кочаков Б. М. Русский законодательный документ ХІХ-ХХ веков. В кн.: Вспомогательные исторические диссиплины. Сборник статьей. - М.-Л.: Изд-во АН СССР, 1939. - 435 с.
42 Кочаков Б. М. Законодательные материалы как исторический источник // Архивное дело. - 1940. - № 3. - С. 17-31.
43 Владимрский-Буданов М. Ф. Обзор истории русского права. – Растов на Дону: Феникс, 1995. - 640 с.
44 Загоскин Н. П. История право русского народа. – Казан: Тип-я Императорского Университета, 1899. - 515 с.
45 Источниковедение: Теория. История. Метод. Источники россиской истории: Учеб. пособие. - М.: РГГУ, 1998. - 702 с.
46 Источниковедение новейшей истории России: теория, методология, практика: Учебник / А. К. Соколов и др./ - М.: Вышая школа, 2004. - 567 с.
47 Кенжебаева И. К. Патшалық Ресейдің заң актілері Қазақстанды отарлау тарихының дерек көзі // Хабаршы. - 2003. - №4 (27). - 94-96 бб.
48 Өтепова Г. Е. Ресей империясы заңнамалық құжаттарының Қазақстанды отарлау тарихының дерек көздері ретінде қалыптасуының негізгі кезеңдері // Қазақ тарихы. - 2008. - № 3.- 51-54 б.
49 Отепова Г. Е. Свод законов Российской империи как исторический источник по истории Казахстана ХҮІІІ – ХХ вв. В кн. Тарихи дерек: археография және деректану мәселелері. – Алматы: Қазақ университеті, 2007.- 436 б.
50 Отепова Г. Е. Хронологический указатель законодательных актов Российской империи по истории Казахстана ХҮІІІ-начала ХХ в. Учебное пособие. – Павлодар: ПГПИ, 2009. - 168 с.
51 Отепова Г. Е. История Казахстана на страницах Полного собрания законов Российской империи. Учебное пособие. – Павлодар: ПГПИ, 2009. -169 с.
52 Салқынұлы С. Тұңғыш Президент және Қазақстан Республикасының тарихы. – Алматы: Қазақ энциклапедиясы, 2007. – 240 б.
53 Кемали Е. С. Коррупционная преступность лиц, уполномоченных на выполнение государственных функций. – Алматы: Академия МВД РК, 2007. – 130 с.
54 Шунаев С. «Высшая мера» для коррупционера // Казахстанская правда. – 2009. - 3 февраля.
55 Онгарбаев С. О. Мы боремся с коррупцией и защищаем прав граждан // Юридическая газета. – 2009. - 6 февраля.
56 Турсынбаев Д. Е. Борьба с коррупцией в государственных органах. – Алматы: Академия МВД РК, 2008. – 130 с.
57 Мауленов Г. С. Коррупция как социальное явление и меры ее прдупреждения. – Астана: Академия государственной службы, 2005. – 290 с.
58 Алуханов Е. О. Борьба с коррупцией в государственных органах. Учебник. – Алматы: Юридическая литература, 2008. – 288 с.
59 Алуханов Е. О. Антикоррупционная правовая политика. – Алматы: Заң әдебиеті, 2009. – 256 с.
60 Атабаев Қ., Қадыртаева М. Деректанудың теориялық мәселелері.- Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 44 б.
61 Атабаев Қ. Қазақстан тарихының деректанулық негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2002. - 302 б.
62 Атабаев Қ. Деректану. – Алматы: Қазақ тарихы, 2007.- 272 б.
63 Назарбаев Н. Ә. Әділеттің ақ жолы:-Алматы: Қазақстан, - 1991.- 288 б.
64 Назарбаев Н. Ә. Ғасырлар тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996. – 272 б.
65 Назарбаев Н. Ә. Сындарлы он жыл. – Алматы: Атамұра, 2003. – 240 б.
66 Зиманов С. З. Қазақтың ата заңдары. – Алматы: Жеті жарғы, 2004 - 2-том. - 672 б.
67 Монтескье Ш. Заңдар рухы туралы. – Алматы: Үш қиян, 2004. - 784 б.
68 Медушевская О. М. Современное зарубежное источниковедение. – М.; Высшая школа, 1983. - 143 с.
69 Жумабаев Е. Законы лишь отражають сложившиеся в обществе отношения // Начнем с понедельника. - 2002. - 12 июль.
70 Атабаев Қ. Шынайы, жүйелі тарих жазылған жоқ // Ана тілі. - 2008. - 10 сәуір.
71 Байтұрсынов А. Қазақтың Бас ақыны // Қазақ. -1913. - 23 ноябрь.
72 Зиманов С., Өсеров Н. Жеті жарғы жайлы. - Алматы: Ғылым, 1989. -210 б.
73 Полное собрание законов.- І, - т.1. с. ҮІІ. (Введение) - 512 с.
74 М. Д. (Дулатов М.) Үшінші дума һәм қазақ // Қазақ. – 1913. - 12 апрель.
75 Закон жобасының баяндамасы // Қазақ. -1914. - 15 сентябрь.
76 Газетімізге штраф // Қазақ. -1914, - 29 сентябрь.
77 Горький М. К демократий // Туркестанские ведомости. - 1917, - 16 ноябрь.
78 ҚР Парламентінің жарсышы. - № 7-8. – Астана: ҚР Парламенті Сенаты Аппараты, - 704 б.
79 Құл-Мұхаммед М. Закон о СМИ // Мегаполис. – 2003. - 5 июнь.
80 Каштанов С. М. Русская дипломатика. – М.: Высшая школа, 1988. - 229 с.
81 Варадинов Н. В. Теоретическое делопройзводство.- СПб.: -1875. - 294 с.
82 Источниковедение истории СССР. – М.: Высшая школа, 1981. - 496 с.
83 Вернадский Г. В. Обзор истории права Русского государства ХҮІІІ-ХІХ вв. – Прага: -1924. - 315 с.
84 Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 215 б.
85 Исабеков Т. Нормативтік құқықтық акт // Айқын. – 2008. - 11 шілде.
86 Өмірәлиев. Қ. ҮІІІ-ХІІ ғасырлардағы көне түркі әдеби ескерткіштері. – Алматы: Ғылым, 1985.- 313 б.
87 Отепова Г. Классификация и систематизация законодательных актов Россиской империи по истории Казахстана. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 244 с.
88 “Құқықтық нормативтік актілер туралы” Қазақстан Республикасының Заңы. – Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 126 б.
89 Тоқашбаев М. Заң диктатурасы. // Заң газеті. -1995. - 18 наурыз.
90 Локк Д. Басқару туралы екі трактат. – Алматы: Раритет, 2004. – 280 б.
91 Назарбаев Н. Ә. Заң шығару жұмысы реформашылық бағытта болуға тиіс. // Егемен Қазақстан. -1998. - 1 шілде.
92 Әбдірайымов Б. Президент және Парламент: жауапкершілік, өзара силастық, ынтымақтастық. // Егемен Қазақстан. - 2006.- 17 қаңтар.
93 Назарбаев Н. Ә. Заң шығарудың жоспарлы, дәйекті, тәртіпке келтірілген процесі керек // Егемен Қазақстан. - 1997. - 2 шілде.
94 Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: Жеті жарғы, 1999. – 15 б.
95 Қазақстан Республикасының Конституциялық заңдары. – Алматы: Жеті жарғы, 1999. – 432 б.
96 Назарбаев Н. Ә. Қалың елім, қазағым. – Алматы: Өнер, 1998. - 366 б.
97 Борбасов С. Жаулин К. Президенттік биліктің тиімділігі // Егемен Қазақстан. - 2008. - 23 сәуір
98 Мүсірепов Ғ., Тәжиев Ж., Есенбеков Р. Т.б. Ащық хат // Өркен. -1990. - 27 қазан.
99 Көркемсуретті Қазақстан тарихы. - 4 том. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2007 - 312 б.
100 Стенографический отчет утреннего заседания 7-ой сессии Верховного Совета Казахской ССР 10 декбря 1991 г. Д. - №79. 251 с.
101 Сартаев С. С. Доклад на 7-ой сессии Верховного Совета Республики
Казахстан. Стенографический отчет. 14 декабря 1991 г. Д. - №83.
102 ҚР мемлекеттік тәуелсіздігі туралы заң. // Қазақстан Кеңесі. – 1991. - 26 қазан.
103 Нурпейсов Д. К. Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий. -Астана: Елорда, 2001. - 110 с.
104 ҚР Ұлттық мұрағаты. Протокол профсоюзного собрания АП. Қор 2, тізімдеме 2, іс 76, бума 9,парақ 57.
105 ҚР Ұлттық мұрағаты. Областной Совет Федераций профсоюзов Қор 2, тізімдеме 2, іс 76, бума 9, парақ 42.
106 ҚР Ұлттық мұрағаты. Жиналыс мәжілісхаты. Қор 2, тізімдеме 2, іс 76, бума 9, парақ 13.
107 ҚР Ұлттық мұрағаты. Замечания и предложения. Қор 2, тізімдеме 2, іс 76, бума 9, парақ 81.
108 Котов А. К. Суверенный Казахстан: гражданин, нация, народ. – Алматы: Жеті Жарғы, 1997. - 152 с.
109 Сообщение об итогах голосования по принятию Конституции РК на республиканском референдуме // Казахстанская правда. - 1995. - 5 сентября.
110 Назарбаев Н. Конституция – Қазақстанның өркені мен өрлеуінің негізі // Егемен Қазақстан. - 2000. - 30 тамыз.
111 Үлкен жолдың басында // Социалистік Қазақстан. - 1990. - 29 шілде.
112 Қазақ ССР-інің мемлекеттік егемендігі туралы декларациясы. // Социалистік Қазақстан. - 1990. – 26 қазан.
113 Қасымбеков М. ҚР Президенттік институтының қалыптасуы // Егемен Қазақстан. – 2000. - 22 сәуір.
114 Қазақстанстан Республикасында Президенттік институтының қалыптасуы // Егемен Қазақстан. - 2000. - 22 сәуір
115 Сартаев С. Елбасының ерлігін елі білсін. // Егемен Қазақстан. – 2005. - 15 желтоқсан.
116 Еңсепова Г., Әлібеков Ә. // Социалистік Қазақстан. - 1990. - 16 қазан.
117 ҚР ОММ. Стенографический отчет... Қор 1109, т. 4, іс 20, п. 72. Қазақ ССР Жоғарғы Советінің екінші сессиясы (он екінші сайланған). Стенограммалық есеп. 1990 жылғы 25 қазан. – Алматы: 1992. – 240 б.
118 Байтұрсынов А. Оренбург. 10 февраль. // Қазақ. - 1913 ж. - № 2.- 10 февраль
119 Момышұлы Б. Қазақ тілі туралы пікір. // Ана тілі. - 2009. - 25 маусым.
120 Обращение к Президенту Н. А. Назарбаеву // Казахстанская правда. - 1994. - 22 декабря.
121 Көшім Д. Ұлттық мемлекеттің мызғымас шарттары. // Жас Алаш. – 2008. - 3 қыркүйек.
122 Үндеу. Ұлттарды жоюға апаратын қадам. // Қазақ әдебиеті. - 2009. - 16 қаңтар.
123 ҚР ОММ. Протокол заседаний Президума Сов. Мин Каз ССР. Ф. 1137, оп. 1п, д. 10533, л. 124.
124 Қазақ ССР-нің Тіл туралы заңы. // Социалистік Қазақстан. - 1998. - 28 сентябрь.
125 Әлім Ж. Қазіргі қазақ мәдениеті қандай? // Түркістан. - 2009. - 16 шілде.
126 Бұлытай М. Дін және мәдениет. // Инфо-Цес. - 2003. - 10 қазан.
127 Бұлытай М. Дін және ұлт. – Алматы: Арыс, 2006, - 584 б.
128 Дербісәлі Ә. Исламның жауһарлары мен жәдігерліктері. – Алматы: Атамұра, 2008. – 488 бет.
129 Бұлытай М. Ұлт тамырына балта шапқан миссионерлер // Қазақстан-ZAMAN. – 2006. - № 17. - 21 сәуір.
130 Бұлытай М. Ұлт тамырына балта шапқан миссионерлер // Жас қазақ ұні. 2006. - №19. - 12 мамыр.
131 Бұлытай М. Миссионерлер деген кім? // Президент және халық. – 2005. - № 14. - 23 желтоқсан.
132 Бұлытай М. Дін және мәдениет // Қазақстан-ZAMAN. 2003. - № 22. - 30 мамыр.
133 Дербісәлі Ә. Өз дініне берік ел ғана өзін сақтай алады. // Егемен Қазақстан. – 2008. - 15 ақпан.
134 Сапаралы Б. Жолы болмаған заң жобасы // Айқын. - 2009. - 14 ақпан.
135 Дербісәлі Ә. Діннен сенсация іздемейік // Жас Қазақ. – 2009. - № 22. - 5 маусым.
136 Өмірбек О. Жолы болмаған заң жобасы // Айқын. - 2009. - 14 ақпан.
137 Бұлытай М. Діни бірліксіз ұлттық бірлік болмайды. // Ана тілі. – 2004. - № 23. - 03 маусым.
138 ҚР Ұлттық мұрағаты. Жиналыс мәжілісхаты. Қор 2, Тізімдеме 2, іс 76, бума 9, парақ 13.
139 ҚР Парламенті Сенатының ағымдағы мұрағаты, Закон РК “О борьбе с коррупцией”. Қор № 2, тізбе № 1, іс № 675, пп. 1-2.
140 ҚР Парламенті Сенатының ағымдағы мұрағаты, Закон РК “О борьбе с коррупцией”. Қор № 2, тізбе № 1, іс № 675, п. 84.
141 ҚР Парламенті Сенатының ағымдағы мұрағаты, Закон РК “О борьбе с коррупцией” қор № 2, тізбе № 1, іс № 675, п. 85.
142 ҚР Президенті Н. Назарбаевтың ел азаматтарына Үндеуі // Егемен Қазақстан. – 1998. - 11 шілде.
143 Назарбаев Н. Парламенттегі сөзі // Егемен Қазақстан. - 1998. - 1 шілде.
144 Төлепберген М. Заң өктемдігі биікте тұрсын. // Егемен Қазақстан. - 1998. - 14 шілде.
145 Шайкенов Н. А. Тезисы о коррупции. – Свердловск: Изд-во Урал. Ун-та, 1990. – 200 с.
146 Бұлытай М. Мемлекеттік қызметтегі жемқорлықпен күресті күшейту жолдары // Қазақстан-ZAMAN. – 2005. - 23 желтоқсан.
147 ҚР Президентінің Жарлығы // Егемен Қазақстан. – 2005. - 25 желтоқсан.
148 Байлин М. Жемқорлықты жабыла жүгендейік. // Егемен Қазақстан. - 2009. - 17 маусым.
149 Кулинич А. Мздоимство сведем на нет! // Комсомольская правда. – 2009. - 11-18 июня.
150 Зотов Г. Китай: взяточник платит за свою пулю. // Аргументы и факты. - 2009. - № 25. - 18 июня.
151 Әбдікәрімов О. Пысықтар мен байлар... жағымсыз кейіпкерлер // Жас қазақ. - 2009. - № 26. - 3 шілде.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ ... ... ...... ... тарихының дерек көзі
(1990-2007 жж.)
07. 00. 09 – тарихнама, деректану және тарихи ... ... ... ... ... дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертация
Ғылыми жетекшісі
тарих ғылымдарының
докторы, профессор
Қ. Атабаев
Қазақстан ... ... ... ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕК КӨЗДЕРІ РЕТІНДЕ
ПАЙДА БОЛУЫН СЫНАУ...........................................17
1.1 Заңдардың ұғымдық және ... ... және ... ... дерек ... ... ... ... ... ... ... ретіндегі маңызы мен ерекшеліктері және
оларға ... ... ... мен ... ... ... ... ЗАҢДАРЫ – ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН
ТАРИХЫНЫҢ ... ... ҚР ... заңдарының пайда болуының объективтілігі мен
алғышарттары................................................................
....................................... 44
2.2 ҚР ... ... ... көздері ретінде жасалу процесі мен
процедуралары...............................................................
........................................56
2.3 ҚР ... ... ... ... ҚР ... заңдары қоғамдағы түбегейлі өзгерістер тарихының
дерек
көздері.....................................................................
.................................... 86
3 ТІЛ, ДІН ЖӘНЕ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ КҮРЕС ТУРАЛЫ ... ... ... Тіл және дін ... заңдар тәуелсіз Қазақстан халқының рухани және
мәдени ... ... ... Заң ... ... пен ... ... қарсы күрес тарихының
дерек
көзі........................................................................
..................115
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
..................................128
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
ТІЗІМІ...................................................132
КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу ... заң ... ... ... ... ... жазба дерек көздерінің бірі
ретінде, деректану ғылымы тұрғысынан ... ... ... Қазақстан тарихының құрамдас бөлігі
болып табылатын және де бірнеше мың жылдық тарихымыздың ең жаңа ... ... ... Қазақстан Республикасы тарихының келешекте жан-
жақты зерттелері де, шынайы да, объективті ... да ... ... аса ... де, ... іске ... жұмыстарын осы бастан жүйелі де
мақсатты түрде жүргізудің маңызы үлкен. ... ... ... ... ... негізінің, деректану ғылымының ... сай, ... ... қалануы. Атап айтқанда, тәуелсіздік тарихы бейнеленген, яғни
сан алуан ... сан ... ... көз ... ... ... ... пайда болып жатқан дерек көздерін, деректанулық өңдеуден өткізу
арқылы ғылыми айналымға тарта білу. Осындай, ... ... ... мол, ... дерек көздерін бірі – заң актілері.
Тарихы ғылыми негізде ... ... да ... ... Республикасы тарихының да дерек көздерінің үлкен бір бөлігін
жазба деректердің құжаттық ... ... заң ... ... ... ... Республикасы тарихының басқа да дерек ... алар ... орын - ... халқының тек тәуелсіз мемлекет қана
емес, сонымен қатар қоғамның барлық ... ... ... ... құруға бағыт алуымен айқындалады. ХХ ғасырдың соңғы он ... ... осы ... ... өзге де ұлт өкілдерімен бірлесіп,
құқықтық мемлекет құру жолына түсуі заң актілерінің тарихи ... ... ... ... ... Өмірдің барлық саласының заңдық негіз
алуы, қоғамда орын алған түбегейлі ... ... бір ... ... ... ... ... әр алуан заң
актілерінде әр ... ... ... алып ... ... ... ... көздері ретінде пайдалана білу, ... ... ... ... ... ... бірі ... күмәнсіз. Бұл, біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... мәселесімен бізде көбіне заңгер ғаламдардың айналысып келгендігі
белгілі. Дегенмен, заң мәселесі тек ... ғана ... ... ... ... ... ортақ мәселесі болып табылады. ... ... аса ... де, сан ... ... ретінде қоғамның барлық
саласын қамтиды. ... да, ... ... нақты бір кезеңінде
белгілі бір дәрежеде бейнеленбейтін қоғамдық қатнастар тарихы ... ол ... ... ... ... ... ... қарастырылуы
тиіс. Заң актілерін дерек көзі ретінде зерттеумен және оларды белгілі бір
дәрежеде талдаумен немесе ... ... ... саясаттану, құқықтану,
дипломатика, деректану сияқты ғылымдар мен ғылым салаларының бәрі де
айналысады. ... ... ... ... ... мәселелерге
байланысты нақты бір жылдардағы заң актілеріңдегі мағлұматтарға талдау
жасаса, енді ... заң ... ... жан-жақты талдау жасап,
зерттейді.
Оның өзіндік бірнеше себептері бар. Біріншіден, заңдардың пайда
болуы қоғам даму ... ... ... ... ... толы аса ұзақ та, қиын процесс, екіншіден, қабылданған
заңдардың өзін іске ... да ... ... ... ... ... ... үшіншіден, заңдар әр алуан әлеуметтік топтар мен жіктердің
мүдделері тоғысқан күрделі қоғамдық ... ... ... ... функциясы тек қоғамдық қатнастарды реттеумен ғана
шектелмейді, олар ... да ... ... функциялар атқарады. Солардың
бірі, заңдардың өз бойында ел ... ... ... ... сақтаушы дерек
көзі ретіндегі функциясы. Өйткені, мемлекеттің құқықтық негізін құраушы
фактор ретінде, заң актілері ... жаңа ... ... пайда болу,
қалыптасу және даму тарихы бейнеленген маңызды дерек көзі болып ... ... ... және ... ... және ... мүшелерінің
барлық дерлік күнделікті жұмыстарын реттейді және бағыттайды, азаматтар мен
ұйымдар арасындағы қатынастарды ... бір ... ... ... заң актілері заңдық құжаттар ретінде де, тарихи ... ... де ... түрде жан-жақты да, объективті талдауды қажет етеді.
Әрине, бұл орайда, әрбір ғылым саласының заң ... ... шыға ... өз бағыттары мен мақсаттарынана сай
зерттейтіндіктері түсінікті. Егер, заңгер ғалымдар ... ... ... мен ... ... олардың негізгі қағидалары мен
ережелерін насихаттаумен және көпшіліке түсіндіру ісімен айналысса,
тарихшылар ... заң ... ... болу ... ... қоғам даму
процесінің тінінде зерттеп-зерделеу және оның пайда болу себептері мен
салдарын зертеу ... ... Сол ... ... ... ғылымдар да
заңдардың өздеріне қатысты мәселелерін зерттейді немесе ... ... ... ... ғылымының да өзіндік орыны бар. Ол, бір жағынан, заң
актілерінің ... даму ... ... ... заңдылығымен, яғни
объективтілігімен айқындалса, ... ... ... жеке ... ... бір ... ... іс әрекетінің салдарында пайда болатын
субъективтілігімен де ... ... ... дерек көздерінде
сақталған мәліметтердің субъективтілік деңгейін айқындап, оларды ғылыми
айналымға тарта білу деректану ... ... ... болып табылады.
Өйткені, заң актілері жазба деректердің басқа түрлерінен тек өзіне ғана тән
сипаты белгілерімен ... ... ... ... ... ... алу мақсатында зерттеушілер заң актілерін
тарихи дерек көзі ретінде арнайы қарастыруға тиіс болады. Бұл деректану
ғылымының дамуымен тікелей ... ... ... заң актілерін
іздеп-табумен айналысады және олардың деректік ерекшеліктерін жан-жақты
айқындайды, оларды зерттеудің әдіс-тәсілдерін ... ... ... ғылыми құндылығын, маңызын көрсетеді. Осы тұрғыдан келгенде зерттеу
тақырыбының өзектілігі де, оның ... ... ... да ... ... ... керек.
Сонымен қатар, зерттеу тақырыбының өзектілігі ҚР Президенті Н. Ә.
Назарбаевтың Қазақстан тарихы саласында ... ... ... ... мемлекеттік бағдарламалармен де байланысты. Мысалы, Н. Ә. Назарбаев
2004 жылы 13 ... ... және ... ... ІІІ ... ... «Осы ... дейін Қазақстанның ең жаңа тарихының бірде-бір
қалыпты оқулығы жоқ. Біздің тәуелсіздігіміздің қасіретті оқиғалары және оны
нығайту жолындағы біздің ... ... ... айналмаған» деп,
Қазақстанның ең жаңа тарихын, атап айтқанда Қазақстан Республикасы тарихын
зерттеу ... ... ... [1], ... ... тікелей қолдау көрсетуімен 2004 жылдан бастап іске асырыла
бастаған ... ... ... ... мақсаттары зерттеу
тақырыбымен толық сәйкес келеді. Егер, бағдарламаның ... ... ... табу, жинау және жүйелеуге арналса, екінші кезеңі ... ... ... ... ... Олай ... актілерін тәуелсіздік жылдары пайда болған мұраларымыз ретінде ... ... ... ... ... бірі ретінде ... ... ... ... ... қиын ... тақырыптың өзектілігінің тағы бір айқын дәлелі.
Зерттеу жұмысының нысаны ретінде заң актілері, ... ... ... ... ... алып ... ... заңдар
мен Қазақстан Республикасының Конституциялары және кейбір заң ... ... пәні – ... атап ... диссертация
мазмұны заң актілеріне тәуелсіз Қазақстан Республикасының ... ... және даму ... ... ... ... деректанулық талдау
жасауға арналған.
Тақырыптың зерттелу деңгейін жұмыстың ерекшелігінен шыға отырып,
бірнеше ... ... ... ... Заң ... тәуелсіз Қазақстан
тарихының дерек көзі ретінде алғаш рет арнайы қарастырылып ... ... ... ... мен заң ... ... ... Республикасы тарихына қатысты заң ... де, ... ... ... ... ... тақырыптың зерттелу
деңгейін ашып көрсетуге және заң актілеріне тарихи дерек көздері ретінде
талдау жасауға көмектесетін ... ... бір ... Қазақстан заңгер
ғалымдарының еңбектері құрайды. Ұзақ ... бойы ... ... мен ... заң ... ... ... айналысқан ҚР ҰҒА
академигі С. З. Зиманов бастаған қазақтың көрнекті ... ... ... да ... ... ... жазып, біз қарастырып
отырған заң актілерінің зерттелу ісіне өз ... ... ... С. З.
Зимановтың тәуелсіздіктің алғашқы жылдары дүниеге ... ... деп ... ... ... ... ... болған заң
актілері мен Қазақ КСР Жоғарғы Советі мен ... ... заң ... ... ... ... ... жинағы 1996
жылы “Конституция и Парламент Республики Казахстан” деген атпен жарық ... ... ... ... ... заңдық алғашарттарын
жасаған бірнеше Конституциялық күші бар заң актілерінің дайындалып, олардың
қабылдануына ат ... тағы бір ... ... ... С. ... ... да ... бірігіп жазған іргелі еңбектері 2004 және
2005 жылдары “Тәуелсіз, егеменді Қазақстан Республикасы Конституциясы” [3]
және “Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... көрді [4].
Қазақстан заңгерлерінің абызына айналған бұл ғалымдарымыздың ... мен ... ... ... ... да мақалалары және
сұхбаттары жұмысты орндау барысында ... ... С. ... ... қатар, тәуелсіздік жылдары пайда болған ... ... ... [5], З. Ж. ... В. А. Ким [6], В. А. Ким, Г. В. Ким ... К. ... [8], С. Табанов [9-12], сияқты заңгер ғалымдар іргелі зерттеу
еңбектерін жариялап, көпшілікке заң ... ... ... ... ... әрбір қоғам мүшесінің өмірінде алар орнын көрсетіп, заңдардың пайда болу
механизміне ... ... ... ... ... заңгер ғалым Г.
Сапарғалиев өзінің ... ... ... ... деп
аталатын академиялық курсында Қазақстан Республикасының Конситуциялық
құқығына талдау жасаса, С. ... ... ... ... ... ... ... заңдардың пайда болуына қатысты біз үшін маңызы үлкен
ақпараттар жеткізіп отыр. Атап айтқанда, оның ... ... және ... заңшығармашылық процесінің негізігі сатылары мен
заң шығару процедуралары және заң актілерін жүйелеу ... ... ... актілерін тарихи дерек көзі ... ... ... кеңінен
пайдаланылды.
Сонымен қатар, Ж. Дәніжан [13], Б. Мақұлбеков [14], Ғ. Өтебаев
[15], Қ. ... [16], Ғ. ... [17], Р. ... [18], Ю. Хитрин
[19], Г. Лупарев [20], Ж. Моминбеков [21], М. Нарикбаев [22], С. ... Р. ... [24], М. К. Раев [25], А. Сман [26], С. ... [27], ... [28], А. ... [29], Б. ... [30], Б. ... Н. Қалиев [32] және т. б. көптеген заңгер ғалымдар ... ... ... етіп ... ... жалпы заң актілеріне немесе салалық
заңдарға ... өз ... ... ... ... Олар да ... отырған тақырыптың зерттелу деңгейін аша түсуге көмектесті.
Заң актілерін Қазақстан Республикасы тарихының дерек ... ... ... негізгі заң шығарушы орган болып ... ... ... ... ... мен ... еңбектердің де
ерекше орын алғандығын айтуымыз керек. ... ... ... Төрағалары Ө. Байгелді [33], Н. Әбіқаев [34], Мәжіліс Төрағалары
М. Оспанов [35], О. Мұхамеджанов [36], Парламент Комитеттерінің ... ... [37], Ж. ... [38], Қ. ... [39] т.б. ... шығу ... қатысты құнды мәліметтер келтірілген. Олардың
Қазақстан Республикасындағы заңшығарушылық ... яғни ... ... аша түсуге көмектесері анық.
Ал, тікелей тақырыпқа байланысты заң ... ... ... ... ... ... айар болсақ, онда алдымен, дәстүрлі
деректану мектебі қалыптасқан Ресейде заң актілеріне ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, оларда
деректану ғылымының маңызды саласының бірі болып табылатын, заңдарға дерек
көзі ... ... ... ... ... ... қалыптасқан,
екіншіден, заң актілері негізінен Ресей тарихының дерегі ... орыс ... ... ... ... мәселелеріне қатысты айтқан ойлары мен заң актілерін ... ... ... ... ... ... тәсілдері біз үшін
де пайдалы болары даусыз. Мысалы, И.А.Миронова өз еңбегінде заң ... ... 60-шы ... ... ... ... ... және саяси тарихының ... ... ... ... өз ... заң ... ... Ресей тарихының дерегі
ретінде қарастырады. ... ... осы ... ... ... бірі ... ленинградтық зерттеуші Б.М.Кочаковтың 1937 жылы
жарық көрген ... ... ... ... ... деп ... айтуымызға болады [41]. Онда, автор патша үкіметінің саясатын заң
материалдарынсыз ... білу ... емес ... ... ... өзінің
алдына заңның пайда болуын сынау, іс жүргізу ... ... ... ... ... ... ... мақсат етіп қойған.
Осыған сай, ол ... ... ... заң ... ... мен департаменттердің, Комиссиялардың іс-жүргізу құжаттарын
және мерзімді басылымдарда ... ... және ... ... ... материалдарын, сондай-ақ заманхат,
мерзімді басылым т.б. деректерді қосымша дерек көздері ... ... Бұл ... ... ... ... негізгі кезеңдерін
тыңғылықты баяңдауға және осы ... ... тән ... ашып
көрсетуіне мүмкіндік берген. Дегенмен, Б.М.Кочаков бұл еңбегінде өзінің
міңдетін тек заң ... ... өзін ... ... ... ... тарих ғылымы үшін заңдық деректердің орны, заң
актілерін практикада пайдалану т.б. осы ... ... ... ... ... бұл мәселелер оның келесі еңбегінде қарастырылған. Б.М.Кочаков
өзінің “Заң материалдары тарихи дерек ретінде” деп ... ... XIX ... басынан том-том болып ... ... ... ... Толық Жинағын (бұдан әрі ЗТЖ) талдауға арнаған.
Онда зерттеуші ... ... ... көру тарихы, дерек ретінде
маңыздылығы туралы айтып, осы заңдар ... ... ... кезіңде
жіберілген көптеген қателіктерге, кемшіліктеріне жеке-жеке тоқталады. Автор
өз ойын қорытындылай келе, кез-келген ... ... ... ... барысында: “алдымен алфавиттік көрсеткіштен тексеріп, сосын жинақтап,
жинақтағаннан кейін ЗТЖ-н пайдалануға болады” ... ... ... ... қатар, Киев ... ... ... [43] пен ... Императорлық Университетінің
профессоры Н.П.Загоскиннің зерттеулерін де ... ... [44]. ... ... ... ғасырлардағы орыс халқының құқық тарихына арнап, Ресей
тарихына байланысты заң актілеріне ... ... Заң ... ... жөне ... кеңірек тоқталған. Осылардың және басқа да орыс
ғалымдарының еңбектерінде заң актілерінің деректік ... ... ... жоддары айтылып, заң материалдарын ғылыми еңбектерде пайдала
білудің маңызы көрсетілген.
Қазіргі Ресейде, біріншіден, бұрын ... ... ... ... ... ... ... тартылуына, екіншіден, ... ... ... ... заң ... ... ... мен әдістерінің іздестірілуіне байланысты тарих ғылымында бұл
саланы зерттеу ауқымының артуы байқалады. Сонымен қатар, ... мен ... ... актілерді жеке, топтық, әлеуметтік мүдделердің ... ... ... мен мемлекеттегі және әлемдегі өзгерістердің
нәтижесі ретінде, жүйелік бірлікте қарау үрдісін де ... ... ... бұл ... қол жеткізген ... ... ... ... ... ... университеті [45] мен 2004 жылы
жарық көрген “Источниковедение новейшей истории Росии” деп аталатын ... ... ... ... ... оқулықта [46] жалпыланған
түрінде жарық көрген. Оларда заң актілерің деректік ерекшеліктері, оларға
деректанулық ... ... ... ... мен
тәсілдері көрсетілген. Деректану ғылымы енді ғана ... ... ... ... үшін ... ... ... тәжірибесін
зерттеудің маңызы үлкен екендігі түсінікті. Ол бізге өз еліміздің заң
актілерінің ... ... ... ... мен ... сол ерекшеліктерге сай деректанулық талдаулар жүргізуге
көмектесері анық.
Дегенмен, ... ... ... ... ... ... ... бағытта да біраз жұмыстардың атқарыла бастағандығы байқалады. Қазақстан
тарихының дерек көзі ретінде заң ... ... ... жасалынған
іргелі монографиялық еңбектер әзірге дүниеге келмегенімен, осы тақырыпқа
арналған жекелеген ... әр ... ... жариялана
бастағандығын көруге болады. Мысалы, 2003 зерттеуші И. К. Кенжебаева Қаз МУ
Хабаршысында “Патшалық Ресейдің заң актілері Қазақстанда ... ... ... ... ... ... [47], ізденуші Г. Е. Өтепованың Ресей
империясының заң актілеріне қазақ жерін отарлау тарихының дерек ... ... ... бірнеше мақалалары мен әр түрлі деңгейлердегі ғылыми
конференцияларда жасаған баяндамалары жарық көрді [48-51]. Әзірге ... ... ... ... ... заңдарына деректанулық талдау
жасауға арналғанымен, зерттеу тақырыптары ... ... ол ... ... қатысты жүргізілген. Бұл Қазақстан тарихнамасында да ... ... ... көрсетеді. Мысалы, тарих ғылымдарының
кадидаты С. ... ... ... ... және ... тарихы” атты ғылыми монографиясында Н. Ә. ... ... ... ... көзі ретінде талдау жасай отырып,
1993, 1995 жылдардағы ҚР Конституцияларының пайда болу ... ... ... ... ... ... және ҚР ... қатар, біз жұмыста
зерттеу объектісі ретінде қарастырып отырған “Қазақ ССР-нің тілдер туралы”
Заңы, “Дін туралы”, ... ... ... ... ... заңдарға
қатысты да көптеген еңбектер пайда болды. Мысалы, тек, ... ... ғана ... ... мақалалар жазылды десек қателеспейміз деп
ойлаймыз. “Дін туралы”да көптеген ... ... ... ... ... ... жату мүмкін емес. Дегенмен, олардың аса ... ... ... ... Мысалы, соңғы жылдары елімізде
сыбайлас жемқорлыққа қарсы мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Республикасы тарихының маңызды
дерек көздерінің бірі болып табылатын, 1998 жылы қабылданған ... ... ... ... ... қатысты Е. С. Кемалидің [53], С.
Шунаевтың [54], С. О. Онгарбаевтың [55], Д. Е. ... [56], Г. ... [57] және Е. О. ... [58-59] т. б. ... ... да ... заңға деректанулық талдау жасау барысында пайдаланылды.
Заң актілеріне тарихымыздың дерек көзі ретінде деректанулық ... ... ... Қ. Атабаев пен М. А. Қадыртаеваның “Теориялық
деректану” атты кітапшасы [60]. мен Қ. Атабаевтың “Қазақстан ... ... [61]. және ... атты оқу құралдарының да
кеңінен пайдаланылғандығын айтуымыз ... [62]. ... ... ... ... ... проблемаларына талдау жасалынып,
деректерді сыни талдаудан өткізудің негізгі ... мен ... ... ... ... олар да ... алынды.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың негізгі мақсаты
жазба дерек көздерінің құжаттық бөлігін құрайтын заң ... ... ... ... ... көзі ... ... талдау
жасау арқылы, оларда сақталынған мәліметтердің шынайылық деңгей мен ғылыми
құндылыған анықтап, тәуелсіздік ... ... ... білу ... Осы ... сай ... жұмыстың алдына төмендегідей
міндеттер қойылды:
- Заң актілерінің тарихи дерек ... ... ... мен
ерекшеліктерін анықтап, оларға деректанулық талдау ... ... Заң ... ... ... ... ... дерек көзі
ретінде пайда болуының объективтілігі мен алғышарттарын, себептері мен
салдарын анықтау;
- Қазақстан ... ... ... және заң ... мен ... көрсету;
- Конституциялық заң актілері мен ҚР Конституцияларына қоғамдағы
түбегейлі саяси-әлеуметтік ... ... ... көзі ... ... ... ... халқының рухани және мәдени өмірі мен ... ... ... ... заң ... ... дәрежесін
анақтау.
Зерттеу жұмысының деректік негіздерін бірінші кезекте: “Қазақ ССР-нің
тілдер туралы” Заңы, “Қазақ ССР-інде Президенттік лауазымды ... ... ... ... ... егемендігі туралы Декларациясы”, “Қазақ
ССР-да мемлекеттік өкімет билігі мен басқарудың құрылымын ... ... ССР ... ... мен ... ... ... Қазақ
ССР-ның Заңы, “Ағымдағы сәтке баға беру және ... ... ... ... ... ... ССР Конституциясына өзгерістер мен
толықтырулар енгізу туралы” Заң, ... ... ... атауын өзгерту туралы” Заң, “Қазақстан Республикасының
мемлекеттік тәуелсіздігі туралы” Конституциялық ... мен ... ... және ... ... ... құрайды.
Көрсетілген Конституциялық күші бар заңдар мен ҚР Конституциялары
еліміздің бір саяси жүйеден, өзінің мазмұндық та, ... та ... ... қоғамдық саяси жүйеге өтуіне заңдық негіз қалап қана қойған
жоқ, сонымен қатар, ХХ ... ... он ... ... орын алған
сол бір түбегейлі қоғамдық өзгерістер барысын бейнелеп, өз ... ... ... аса ... ақпараттарын да сақтады. Сондықтан да
аталған заңдарға ... ... ... ... ... ... алдымен еліміздің өз егемендігін, көп ұзамай-ақ толық тәуелсіздігін
алу тарихына қатысты аса құнды да, ... да, мол ... ... ... ... ... күші бар заң актілерінің бір тобында еліміздің
КСРО қойнауындағы қарама-қайшылықтарға толы ... ... ... ... бір тобында еліміздің егемендігі мен тәуелсіздігі
тарихы, кеңестік-партиялық ... ... ... жүйесіне, орталықтандырылған жоспарлы экономикадан нарықтық
қатнасқа көшу ... ... Ал, ҚР ... ... ... ... мен ... өркениетті даму
жолына түсуінің заңдық негізінің қалану тарихы бейнеленген. Демек, аталған
заң актілерін тәуелсіздігіміз тарихының аса маңызды құжаттық ... ... ... ... ... ... Республикасы” деген атпен
әлемге белгілі болған мемлекет тарихын жан-жақты ашып ... де ... ... тәуелсіздігімізді баянды ету мақсатында да, ... ... ... ... ... мақсатында да, қоғам
өмірінің барлық саласына қатысты мыңдаған заң ... мен ... да ... келді. Олар да тәуелсіз Қазақстан Республикасы
тарихының ... ... ... ... ... олардың бір бөлігінде
еліміздің ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ... ... ... бейнеленсе, екінші бір бөлігінде ... ... ... ... тарихы бейнеленген. Ал, үшінші бір бөлігінде халықаралық
және ұлтаралық қатнастар мен ұлттың мәдени-рухани өмірі тарихы ... да, ... ... ... болған әр алуан Кодекстер мен
Жарлықтарға, заңдар мен заңға тәуелді ... ... ... ... ... жасау да тәуелсіз Қазақстан Республикасы
тарихына қатысты құнды ... ... ... анық.
Дегенмен, бір кандидаттық диссертация көлемінде олардың бәріне бірдей
деректанулық талдау жасау мүмкін еместігі ... ... да ... мәдени және рухани өмірінің негізін құрайтын тіл және ... ... мен ... ... аса маңызды қырларының бірін
құрайтын ұйымдасқан қылмыс пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес ... ... ғана ... ... ... ... жұмыста негізгі дерек көздерімен қатар, сол ... ... ... ... ... ... мақсатында
көптеген қосымша дерек көздері де пайдаланылды. Олар да, ... ... ... типтері мен түрлеріне, әлеуметтік функцияларына қарай
бірнше топтардан тұрады. Мысалы, қосымша дерек көздерінің ... бір ... ... дерек көздеріне жататын, тәуелсіз ... ... ... ... ... ат ... мемлекет қайраткерлерінің,
заңгер ғалымдардың, Қазақ КСР-ы Жоғарғы Советінің, ҚР ... ... мен ... ... Бұл ... ... бір
саяси қоғамдық жүйеден, екінші бір саяси ... ... өту ... оқиғалардың эпицентрінде болған, бірнеше ғасырға ... ... ... таңы атар ... ... ... ... барлық дерлік Конституциялық ... мен ... ... болуының куәгері болып қана қоймай, сонымен қатар,
сол заңдардың соңғы ... ... ... ... әсер ... ... ... Президенті Н. Ә. Назарбаев еңбектерінің алар орыны
ерекше екендігі ... ... ... ... ақ жолы” [63], “Ғасырлар тоғысында”
[64], “Сындарлы он жыл” [65] сияқты іргелі еңбектері ... ... ... ... ҚР Парламентінде сөйлеген сөздері мен бұқаралық ақпарат
құралдарына берген сұхбаттары арқылы, заң ... ... ... ... ... заң ... процесі мен процедураларына,
жалпы заңдардың ... ... ... аса ... ... ... ... бірінші басшысы ретінде Н. Ә. Назарбаевтың ел өмірінің
басқа да салаларымен қатар, заң шығару ... де ... ... ... ... және ... білгендігі анық. Сондықтан да,
оның өз еңбектері арқылы жеткізіп отырған тәуелсіз Қазақстан ... ... көзі ... заң ... ... ... ... да заңдылық. Мысалы, ол өзінің “Ғасырлар тоғысында” атты
кітабында он ... және он ... ... ... ... ... ... мен ҚР Конституцияларының қалай жасалынып, пайда болуы
туралы айтқан мәліметтері, т. б. ... ... ... ... дерек көздері ретінде кеңінен пайдаланылды.
Заң актілерін тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының ... ... ... ... жоғарыда аттары аталған С. Зиманов, С. Сартаев,
Г. Сапаргалиев ... ... ... мен ҚР ... ... ... ... де қосымша дерек көздері ретінде пайдаланылды.
Мысалы, заңгер ғалымдар мен Парламент мүшелері өз ... ... ... ... пайда болу тарихымен қатар, сол заңдардың
мазмұнына, яғни деректік маңызына әсер ... ... ... да ... ... ... Олар да заң ... сақталынған ақпараттардың
шынайылық деңгейін анықтауда қосымша дерек көздері ретінде пайдаланылды.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... газета” т. б. мерзімді басылымдар материалдары
да қосымша дерек көздері ретінде пайдаланылды. ... ... ... ... заң ... бастапқы нұсқасын, сол басылымда заң
ретінде жарияланған соңғы нұсқасымен салыстыру заң ... ... ... ... ... екіншіден, заң жобасының
Парламентте талқылануының баспасөз бетінде ілеспелі (синхронды – А. ... заң ... ... ... бақылауға, кімдердің заң жобасын
талқылауға белсене ... ... ... ... және ... ... қандай өзгерістер енгізгендігін көруге мүмкіндік берді.
Үшіншіден, заң бойынша Парламентте қабылданған заң ... ... ... ... ... ... қана өз күшіне енеді. Бұл бізге
мерзімді басылымдарды негізгі ... көзі ... ... ретінде де
пайдалануға мүмкіндік берді.
Зерттеу тақырыбына байланысты қосымша дерек көздерінің ... ... ... ... ... ... және Парламенттің
ағымдағы мұрағат қорларының материалдары құрайды. Мысалы, ХІІ ... ССР ... ... ... сессиясының стенограммалық есебінде
“Қазақ ССР-ның мемлекеттік егемендігі туралы” декларациясын қабылдану
барысы бейнеленген. Ол ... ... өз ... ... ... ... ... егемендік үшін қалай күрескендігі, кімдердің қарсы
болып, Қазақстанның өз егемендігін ... ... ... ... мәліметтер жеткізіп отыр. Ал, ағымдағы ҚР Парламенті ... № 2 ... № 1 ... ҚР ... ... ... ... сақталынған. Онда ... 18 ... ... ... ... ... Оларда да
тікелей біздің зерттеу тақырыбымыза қатысты мәліметтер бар.
Мысалы, ҚР Парламенті ... ... ... заң жобалары,
қаулылар, шешімдер, түсіндірме жазбалар, ... ... ... мен бөлімдердің жұмыс жоспарлар және “ҚР ... ... ... ... ... ... ... “ҚР
астанасының мәртебесі туралы”, “Жаппай саяси қуғын-сүргіндер құрбандарын
ақтау туралы” ҚР ... ... мен ... ... ... заң
актілерінің пайда болуына қатысты аса маңфзды деректер сақталынған. Олардың
біразы жұмыста пайдаланылды.
Сонымен қатар, жұмыста ҚР Орталық мемлекеттік мұрағаты (ҚР ОММ) ... ... ... ҚР ... ... ... да ... қосымша
дерек көздері ретінде пайдаланылды. Мысалы, ҚР ОММ 1109 қорында “Қазақ ... ... ... ... декларациясы қабылданған ХІІ сайланған
Қазақ ССР Жоғарғы Советінің екінші сессиясының стенограммалық ... 1137 ... ... ... ... Кеңесі Президумы отырысының
хаттамаларының түпнұсқасы сақталынған. ... 1109 ... ... туралы
декларацияы қабылдау кезінде айтылған әр түрлі пікірлер туралы мәліметтер
алуға ... ... 1137 ... қазақ тіліне қатысты мағлұмат алуға
болады. Ал, ҚР ... ... № 2 ... ... Республикасының
Жоғарғы Кеңесі туралы” Конституциялық заңның жобасын талқылауға, ... ... ... ... ... ... ... Республикасының әнұранының, елтаңбасының әр түрлі жобалары,
Қазақстан Республикасының “Қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... енгізу туралы” қаулысының жобасы және
“ҚР Жоғарғы Кеңесінің Х сессиясының” стенограммасы сақталынған. Олардан да
біздің зерттеу ... ... ... ... ... ... мұрағаттардағы біздің тақырыбымызға ... ... ... үшін ... ... ... ескертеміз.
Зерттеу жұмысының хронологиялық шеңбері КСРО сияқты алып империының
толық күйреуіне алып келген ... ... ... оның ... да, өз ... ... және басқа да терең қоғамдық
өзгерістерге негіз болған Одақ ... ... ... ... ... ... лауазымды бекіту туралы” Заң мен “Қазақ ССР-
ның ... ... ... ... ... ... ... 1990 жыл мен, ҚР ... ... ... ... ... елімізде Президенттік басқару жүйесінен
Президенттік-Парламенттік басқару жүйесіне ... ... ... ... ... туралы”, “Қазақстан Республикасының
Парламенті және оның депутаттарының мәртебесі ... ... ... ... және ... Республикасындағы сайлау
туралы” ҚР Конститутциялық заңдары қабылданған 2007 жылдар арасын қамтиды.
Зерттеу жұмысының теориялық-методологиялық ... ... ... ... негізін, ең алдымен, жалпы
тарих ғылымының қазіргі уақыт талабына сай дамуына ... ... ... мен ... ... ... партиялық,
тарихилық және жүйелілік секілді тарихи танымның маңызды принциптері
құрайды. Сонымен қатар, ... ... ... мен талаптарына
сай заң актілерінің дерек көзі ретінде ... ... ... ... ... ... мен ... сақталу формалары мен
ғылыми маңызын анықтау, деректерді сыни талдау ... ... ... ... ... орындау барысында заң актілерінен ... ... ... ... ... ... ... және
толықтық деңгейін анықтау мақсатында деректанулық талдаудың ... ... ... және ... ... ... ... және жүйелеу, сыныптау және қорыту
әдістері мен тәсілдері ... ... ... ... Заң ... ... Республикасы тарихының дерек көзі ретінде деректанулық талдау
жасау барысында төмендегідей ... ... қол ... ... рет заң актілерінің тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының
дерек көзі ретіндегі маңызы мен ерекшеліктері айқындалып, заң ... ... ... мен ... ... жағдайы анықталды
және әр түрлі белгілеріне қарай ... ... рет заң ... ... көзі ретіндегі ұғымдық және
терминдік проблемаларына талдау жасалынып, ҚР ... ... ... ... ... мен ... көрсетілді;
- Алғаш рет тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзідері
ретінде Конституциялық заң актілері мен ҚР ... ... ... ... ... қоғамдық және саяси-әлеуметтік
өзгерістер тарихының дерек көзі ретіндегі маңызы анықталды;
- Алғаш рет халқымыздың рухани және ... ... ... кейбір заң
актілерінде бейнеленуі дәрежесіне талдау жасалынып, олардың деректік маңызы
анықталды:
- Алғаш рет заң актісіне ... кең ... ... ... ... көрініске қарсы күрес тарихының дерек көзі ретінде ... ... ... ... ... ... қол жеткізген
негізгі нәтижелерді қолдану аясы өте кең. Оларды жоғарғы оқу орындарында
тарихшы мамандар даярлауда да, ... ... да ... ... тарихы, деректану, тарихнама мәселелері бойынша арнайы курстар
мен арнайы семинарлар ... орта ... ... ... да
пайдаланылуы мүмкін.
Сонымен қатар, диссертациялық жұмыстың материалдары мен ғылыми
тұжырымдары тәуелсіз ... ... ... ... ... зерттеу
жұмыстары мен іргелі еңбектер жазу барысында өз ... ... ... заң ... ... ... Республикасы тарихының негізгі дерек
көздерінің бірін құрайды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
- Заң актілері тәуелсіз ... ... ... ... бар ... ... көздерінің бірін құрайды. Заң актілерінің
пайда болуының алғышарттары мен объективтілігі ... ... ... ... және олар әр ... белгілеріне қарай бірнеше
топтардан тұрады. Заң актілеріне тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының
дерек көздері ретінде деректанулық талдау жасау, ... ең жаңа ... ... ... ... ... алуға мүмкіндік береді.
- Заң актілерінің ұғымдық және терминдік проблемаларына талдау жасау,
оларды дерек көзі ... ... ... ... ... ... қызметі мен заң шығару процесі мен процедураларын ашып
көрсету заңдардың қалай пайда ... ... ... ... ... береді.
- Тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзідері ретінде
Конституциялық заң актілері мен ҚР Конституцияларына ... ... ... ХХ ... соңы мен ХХІ ... ... елімізде орын алған
түбегейлі қоғамдық өзгерістер тарихынан мол дерек алуға болады.
- “Тіл туралы” және ... ... ... және сол ... ... ... еңбектерде халқымыздың рухани және мәдени өмірі ... ... ... ... деректанулық талдау жасау ... ... және ... ... тереңірек үңілуге мүмкіндік береді.
- “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы” Заңға деректанулық ... ... кең ... ... ... қалай пайда болғандығын,
оған қарсы күрестің қашан және қалай басталғандығын және ... ... ... ... ... ... ... Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық
университетінің деректану және тарихнама кафедрасында ... ... ... басты қағидалары мен нәтижелері ? ғылыми мақалаларда
жарияланды. Сонымен қатар, жұмыстың негізгі мазмұны әр ... ... ... ... конференцияларда баяндалды.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы өзінің алдына қойған
мақсат, міндеттеріне сай ... ... жүйе ... ... жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен және ... ... ... ... ... ... ... ЗАҢДАРДЫҢ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТАРИХЫНЫҢ ДЕРЕК КӨЗДЕРІ
РЕТІНДЕ ПАЙДА ... ... ... ... және ... мәселелері және оларды
Қазақстан тарихының дерек көздері ретінде кезеңдеу
Заң актілерін тарихымыздың ... көзі ... ... ... проблемаларының бірі, ұғымдық және терминдік проблемалар болып
табыдады. Басқа да ... ... ... ... ... да заңдарға
дерек көздері ретінде деректанулық талдау жасау, алдымен ... ... мен ... мәнін анықтаудан басталады. Заң актілерін тәуелсіз
Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзі ретінде қарастыру, бұл мәселеге
заң шығарушылардың да, ... де аса ... ... ... ... ... бұл, бір ... заң актілері
мәтінінің мағанасын дұрыс түсіне білудің, талқылай білудің және ең бастысы,
заңды іс ... ... ... ... ... ... де байланысты
болар.
Әрбір заң актісінің артында нақты адам тағдырының тұруы, бұл
мәселеге заң ... да, ... ... да ... ... ... ... Қандай да болмасын заң актісін
қабылдау, сол заңдағы кездесетін ұғымдар мен ... ... ... ... 551 ... тұратын ҚР кеден кодексі: кедендік режим,
кедендік декларация, кедендік бақлау ... т. б. 48 ... ... беруден басталса [78], бұқаралық ақпарат құралдары туралы жаңа заң
жобасының ... ... ... ... және қоғамдық келісім
министрі ... ... ... 2003 жылы ... ... ... ... ұсынып отырған заң жобасындағы ұғымдық аппараттың өзі ғана
45 ... ... Бұл өз ... заң ... жасаушылардың мүмкін
болған олқылықтар мен елімізде қолданыс табатын заңды әр түрлі түсіндіруді
жойуға көмектеседі” дейді [79].
Заңдарды тек ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар
ғылыми мақсатта пайдалана білуде де заңдық ұғымдар мен ... ... ... және ... ... ... ... Мысалы, “Заң актісі”
деген ұғымның өзі ғылыми әдебиеттерде әр түрлі мағынада және әр ... ... ... ... ... мен ұғымдар эволюциясы,
яғни олардың үнемі өзгерістерге ұшырап отыруы, транспорациялануы және ... ... мен ... ... ... ... ... Сондықтан,
олардың да өз даму тарихы бар. Мысалы, “акт” термині “асtum” деген ... ... яғни ... ... ...... етемін”, “асtum еst” —
“жасалды”, “іске асырылды” деген ұғымды ... ... ... ... ... ... ... акт терминімен әр түрлі құжаттар аталған: кеңес
хаттамалары; кеңес (сенаттың, сословиенің, императордың) қаулылары, ... ... сот ... ... т.б. ... термині
бәрімізге ортағасырлық Рим тарихынан белгілі Юстиниан І-дің кодексінде —
“Соrpus jurіs ... (528-534 жж.) - ... ... ... ... (Италия, Франция, Англия) сөз қорына ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы кейінгі
уақыттарда “акт” терминін заңға да, яғни заң сөзінің синонимі ретінде де
қолданудың негізі қаланып, ... сөз ... ... ... 1679 ... ... жеке ... дербес праволылығы туралы заңын қабылдаудан
және осы заңның мәтінінің алғашқы екі сөзі “Неrbeas Соrpus асt” ... Бұл ... өз ... ... ... ... ... [80, 18 б.].
Заң актілерін өз тарихының дерек көздері ретінде зерттеу ісінде біраз
табыстарға жеткен Ресейде “акт” ... ... ... ... ... ... сөзінің синонимі ретінде қолданылған. “Құжат” термині ұзақ
уақытқа дейін қолданылмағандықтан, оның орнына XX ... ... ... “іс” (“дело”), “акт” деген ... ... ... Н. В. ... ... ХІХ ... соңында жариялаған іс-
жүргізудің теориясына арналған ... ... ... ... ... анықтамасы бойынша, мемлекет заңдары бұл ұғымдарды бір-
бірінен ажыратады және ... ... мән бар ... айқыңдайды.
Мәселен “қағаз” немесе “іс” (“іс қағазы”) деп қандай да бір праволар мен
міндеткерліктерді анықтайтын, бекітетін құжаттардан ... ... ... ... құжаттарды атаған. Ал, “акт” терминімен XIX ғасырда
Ресейде бір немесе бірнеше жеке адамдардың немесе мекемелердің ... ... ... ... ... ... айғағы бола алатын
құжаттарды атаған [81, с. 212-214 ].
“Акт” термині ... ... екі ... ... ... ... баяндайтын және оның дәлелі болатын құжат мағынасында;
екіншіден, факт, істің жағдайы, мүліктің жай-күйі туралы ... ... ... т.б. ... ... ... осыған байланысты мынадай
атауларға ие болған: юристік акт, келісім-шарт, жарлық т.б. Ірі ... ... А.С. ... ... ... ... (“конституивный или удостоверительный”) сипаттағы актілер, ал
екінші типтегі ... ... ... ... ... ... или осведомительный”) сипаттағы актілер деп атады. Оған
куәлік, хаттама т.б. ақпарат беретін құжаттар жатқызылды.
А.С. ... бүл екі ... ... ... негізгі
ерекшеліктерін көрсетеді: “Акт с осведомительным характером имеет меньше
правовое значение, чем акт с ... ... Акт ... ... ... ... ... для показания о
состоявшемся правоотношений; Акт с удостоверительным характером, напротив,
является основанием для ... тех ... или ... из ... ... [81, с. ... ... актілерді екіге бөліп қарағанымен, ... ... ... ... ... ... да құқықтық қатынастардың жазба түрінде баяндалуы” деген ... ... ... ... ... XIX ғасырдағы австрия-германия
дипломатикасының классигі Т. Зиккель де береді. Оның ... ... ... ... ... түрі” [81, с. 20-21]. Демек, акт
көп мағыналы ұғым. Кең мағынада алғанда құжат. Оған әр түрлі ... ... ... ... деректер жатады. Сондықтан акт сол түрлі
құжаттардың ... ... ... және оған ... бір ғана ... ... Ресей деректану мектебінде актіге С.М. Каштановтың ... ... әр ... ... жиынтығының барлығы емес, оған тек
контрагенттер арасындағы ... ... мен ... ... құқықтық
қатынастардың, келісім-шарттардың күжаттары жатады [80, с. 23 ]. Негізінен
актілерді өз ... ... ... ... өзі ... ... ... заң актілері деп қосып, кең мағынада ... ... заң ... ... бірге айырмашылықтары да бар. Белгілі бір құқықтық
нормаларды қалыптастыратын, тұрақтаңдыратын заңнан ... ... тек ... ... ... ол осы ... бекітілетін праволық
қатынастар қабылданған зандық нормаларды бұзбауы қажет.
Академик И.Д. Ковальченконың редакторлығымен жарық көрген оқулықта:
“Заң ...... ... бекітілген нормативтік күжаттар
жиынтығынан тұратын тарихи деректердің бір түрі, яғни ... ... ... ... ... мен ... жиынтығы”
деп айтылған [82, с. 79-80 ]. Негізінен ғалымдар арасында заң ... ... ... ... Дегенмен, құқық тарихшылары “заң”
сөзіне ... ... ... Қазан төңкерісіне дейінгі зерттеушілердің
көпшілігінің пікірінше, заң дегеніміз императордың бүйрығы. Бүл ... ... ... “Начиная Петра Великого, ... ... ... для ... Это ... правотворчества
императорских указов...” [83, с. 7.]. Басқаларға қарағанда нақтырақ
анықтама берген М.Ф.Владимирский-Буданов болды. Оның ... “... ... заң ... ... ... ... бүйрығы” [43, с. 272].
Императордың бүйрығының жариялану тәртібіне Г.В.Вернадский де ... оның ... ... ... ... заңдардың тұрақты
формасын қалыптастыруға тырысты”. Олар негізінен ... ...... және ... ... формасы анықталуынан” және “көптеген
заң актілерінің ішінде нақты заң түрінің ... ... ... ... байқалады [83, с. 33].
1937 жылы жариялаған өзінің еңбегінде Б.М.Кочаков: “Заң барлығына
міндетті билік құрған норма... ... ... ... ... етуші
топтардың мүддесін көрсетеді, мемлекеттің таптық саясатының нақты
құрамы...” [41, сс. ... деп, ... ... ... сай ... ... береді. Кочаковтың еңбегінің ерекшелігі сонда, автор
қорытындылай келе орталықтағы ... ... ... ... ... дифференцйациялау қажеттілігінен” шыға отырып,
заңның түрлерін нақтылай түседі: “заң — ол енді бұйрықтың белгілі бір ...... бір ... жарияланған жарлық” [41, с. 321].
ХҮІІІ ғасырда Ресейдің орталық және ... ... ... құрылымы мен қызметінде үлкен өзгерістер орын ... ... ... ... ... ... бірге осы кезеңде де
орталықтанған чиновниктік-бюрократтық билік ... сот ... ... ... қалыптасты. Шіркеу жоғарғы биліктен тәуелсіздігінен, саяси
күшінен айырылды. Осындай қоғамда орын алған өзгерістер жаңа ... ... әр ... заң ... ... ... әсерін тигізді. Бірақ,
заң актілері жаңа ... ғана ... ... ... ... ... ... жалғасып келе жатқан деректер түріне жатады.
Дегенмен, жаңа заманның заң актілері ... ... ... ... ... ХҮІІІ ғасырдан бастап заң актілері екі түрлі ... ... ... ... Біріншіден, осы кезеңде жаңа
заман заң актілерінің сол ерекшеліктері ұзақ мерзімге созылған қалыптасу
жолынан өтеді және ... бұл бір ... ал ... ... ... ... ... заңдарына тән сипатқа ие болады және ол ерекшеліктері
ресей заң актілерінде тек XIX ғасырда ғана ... XX ... ... ... ... ... анықтама беру, оның мәнін анықтай түсу ісі ... ... ... табуда. Мысалы, заң терминіне “Қазақстан ... мен ... ... атты оқулықта: “Заң дегеніміз, ең
жоғарғы нормативтік күші бар акті”. Қазақстан Республикасының Конституциясы
бойынша ... - заң ... ... ... ... ... ең
жоғарғы органы.
Заң термині әдебиетте екі мағынада қолданылады – “кең” және “тар”
мағынасында.
“Кең” ... ... ... нормативтік актілердің барлық түрлері:
нақты заңдар, жарлықтар, қаулылар, шешімдер, ... ... ... т. б. ... ... ... ... болсақ, заңға тек қана “заң” деп аталатын
нормативтік-құқықтық актілер ғана жатады. Заң, өз ... ... ... ... ... ... ... орны бар, ерекше қызмет
атқаратын акт болып ... ... ... ... [84, 102-103 ... заң ... нормативтік құқықтық актілердің бірі немесе
солардың құрамдас бөлігі. ҚР ... 1997 ... 4 ...... ... 1997 ... 1 қыркүйектен бастап Қазақстан Республикасының
нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... құқықтық актілерінің мемлекеттік реестірін
жүргізу Қазақстан Республикасының Әділет министрлігіне және оның аумақтық
органдарына жүктелінді. Бұл ел ... ... ... ... ... ... жүйелеу мақсатында қабылданған шара екендігі
түсінікті. Дегенмен, Әділет органдарында тіркелуге тиіс нормативтік
құқықтық актілерде ... ... ... ... ... де айтылды.
Ал, құқық нормасы дегеніміз - нормативтік құқықтық актіде тұжырымдалған,
көп мәрте қолдануға арналған және ... ... ... ... тұлғаларға қолданылатын жалпыға міндетті мінез-құлық ережесі болып
табылады [85].
Дегенмен, нормативтік ... акт ... ... ... 1998 ... 24 ... “Нормативтік құқықтық актілер
туралы” заңында берілген. Онда: “Нормативтік ... акт ... ... ... не ... ... намесе мемлекеттің лауазымды
адамы қабылдаған құқықтық нормаларды белгілейтін, олардың ... ... ... ... тұратын белгіленген нысандағы жазбаша
ресми құжат болып табылады” делінген [85]. ... ... ... ... Т. ... ... ... актілердің екі түрі
бар, олар негізгі және туынды түрлерге бөлінеді. Оларды ... ... ... ... ... ... тағы басқа негізгі
түрдегі нормативтік құқықтық актілерге, ал регламент, ереже, қағида,
нұсқаулық ... ... ... ... ... жатады, бірақ туынды
түрдегі нормативтік құқықтық актілер негізгі түрдегі нормативтік құқықтық
актілер арқылы қабылданады немесе бекітіледі” деп түсіндіреді [85].
Қазақстан Республикасының заң ... мен заң ... әр ... түсініктеме және анықтама беру ісімен қазақтың заңгер ғалымдары да
айналысуда. Мысалы, С. ... ... ... ... мен ... ... арналған еңбегінде және ... ... атты ... ... ... көптеген терминдерге түсініктеме
беріп, олардың анықтамасын да айтқан. ... бұл ... ... ғана ... ... ... тарихшыларға да қажет болатындығы
анық. Мысалы, тәуелсіз Қазақстан тарихының ... ... бірі – ол ... ... ... ... қарсы күрес тарихы, ... және ... ... ... үшін ... ... жүргізілген іс
шаралар тарихы екендігі белгілі. Сондықтан, зерттеуші ... ... пен ... ... ... ұғымдардың өзінің мәнін ... ... Бұл ... ... С. ... ... ... С. Табанов заңдылыққа “Заңдылық – бұл мемлекеттік-құқықтық
шындықтың барлық ... еніп ... ... Оның мәні – қоғамдық
қатнастарға қатысушылардың құқық нормаларын қатаң, ... ... ... әрі ауытқымай қолдануы... Заңдылық деп ... ... ... ... нормативтік-құқықтық актілерді бүкіл
құқық субъектілердің дәлме-дәл, қатаң және бұлжытпай ... ... ... ... құқықтық тәртіп туралы: “Құқықтық тәртіп – бұл
заңдылыққа негізделген, құқықпен реттелінген қоғамдық қатнастардың ... ... ... ... ... ... – бұл ... дейді [11, 203-207 бб.].
Сонымен қатар, С. Табанов өз ... заң ... ... де түсініктемелер беріп, анықтамалар келтірген. Мысалы, ол
тәуелсіз ... заң ... ... бір бөлігін құрайтын кодекстер
туралы: "Кодекстер бірсипатты қоғамдық қатнастардың белгілі бір ... ... ... беретін ірі жиынтық акт болып табылады”
десе, жарғы туралы: “Жарғы- мемлекттік ... ... ... (мысалы,
темір жол көлігінің, ішкі су көлігінің, т. б. жұмысын) реттеуші қалыпты-
құқықтық акт” дейді. Ал, ... ...... әлдебір түрін
ұйымдастыру тәртібін айқындайтын қалыпты-құқықтық акт” деп, анықтама
береді [9, 18 ... бір ... ... ... ... ол ... орын ... түбегейлі
саяси-экономикалық өзгерістерге ... жаңа ... ... ... ... Мұндай жаңалықтар заң актілерін де айналып ... ... ... ... ... да ... ұғымдар мен терминдер
пайда болды. Олардың көбі алғаш рет ... ... ... ... Ол туралы С. Табанов: “Жаңа Ата заң бүкіл
заңдарымызды жандандыру ұйытқысы ғана емес, ол – заң ... ... ... ... ... ... соңды практикада қолданылмаған
мынадай жаңа ... ... ... ... ... қызмет”, “жосықсыз бәсеке”, “жұмыссыздық”, “дискриминация”,
“азаматтық қоғам”, “Президенттік ... ... күші бар ... т. с. с. ... ... ... сыры бар, ... түсіндірмені қажет етеді”
деп, “право” және “дискриминация” терминдеріне кеңірек тоқталған [11, 247
б.].
Дегенмен, тәуелсіз ... ... ... ... ... ең жаңа кезеңін ғана құрайтындығы белгілі. Ал, заң актілері
болса, тек ... ... ғана ... ... Қазақстан тарихының да
дерек көздері ... ... және ... ... ... даму
ерекшелігіне сай бірнеше кезеңдерден тұрады. Қазақ қоғамының ... ... ... ... ... қолданылған “ережелер”, “жарғылар”, “заңдар”
т.б. құқықтық нормалардың пайда болуының алғы ... да, ... ... да әр ... ... олар ... ... белгілі бір нақты
кезеңіндегі саяси-әлеуметтік, экономикалық ақуалға орай, белгілі бір ... ... ... ... ... бір ұлттың мүддесіне сай
қабылданды және де сол ... ... ... Демек, олардың пайда болуының
себептері де, мақсат-мүддесі де, тарихи жағдайы да, мазмұны да әр ... ... ... сай ... объективті құбылыс. Сондықтан, олар
өздерінің пайда болу ... сай ... ... бағыт-бағдарлық,
мақсаттық ерекшеліктерін анықтауды қажет етеді. Ал, ол, өз ... ... ... ... ... ... ... талдаудың кезеңдеу
прблемасын тудырады.
Заң актілерін тарихи дерек көздері ретінде ... ...... ... ... ... – уақыт өлшемі. Адамдардың
саналы іс-әрекеттерінің нәтижесі ретінде заң ... де ... бір ... ... дүниеге келіп, белгілі бір уақыт аралығында және белгілі ... ... ... Демек, нақты заң актісінің немесе заңдардың
қай бағытта, қандай мазмұнда, ... ... ... ... ... ... ... таптардың мүддесіне сай дүниеге келуі, сол
уақыт ... ... ... Олай ... заң ... ... тек ... уақыт ерекшелігі тінінде (контексінде) ғана ... ... ... яғни ... ... ... көздері ретінде бір
кезде өмір сүріп, еңбек еткен адамдардың ... ... ... ... ... бір мақсатқа сай дүниеге келгендіктен, басқа
да ... ... ... олар да ... ... ... ... пен ортадан
және болған құбылыстар мен өзгерістерден мәліметтер беріп, тарихи үдерістің
ғылыми реконстркукциясын жасауға, ... ... ... ... даусыз. Сонымен қатар заң актілері өздерін белгілі бір ... ... ... ... ... ... туралы да ақпараттар сақтайды.
Бұл қағидалардың толығымен ... ... ... ... ... заң ... да қатысты екендігі түсінікті.
Қазақ халқы қазіргі өзінің “Қазақ” атуына ие болғаннан бергі уақыттың
өзінде де, бір-бірімен ... ... бар, ... ... бастан өткергендігі белгілі. Қазақстан тарихнамасында олар
негізінен: қазақ хандығы ... ... ... кезеңі, Кеңестік кезең
және тәуелсіздік ... ... ... Осы әр ... ... ... қалыптасқан саяси-әлеуметтік ақуал, қазақ даласында болып ... ... ... мен ... ... ... өзгерістер т. т.
бәрі дерлік, сол әр ... ... ... ... ... әр ... ... Демек, заң актілерін тарихи дерек көздері ... де сол ... ... сай ... ... ... Республикасы Парламенті Сенатының ... ... ... ғасырларда қолданыста болған ... ... ... ... хан ... ... кейіннен ХҮІІ ғасырда
Есім ханның заңнамалық жинақтамасы пайда ... ақыр ... ... ... негізінде сол дәуірдің жаңа талаптары ескеріле ... әлде ... ... ... біздің заманымызға жеткен, 200 жыл бойы
қазақ ... ... ... ... ... ... құрылғанға дейін
қолданыста болған Тәуке ханның “Жеті ... ... ... ... ... ... ... заңнамалық жинақтар туралы айта келе,
қабылданған заңдардың кімдердің қолданғандығы туралы: “Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... арасынан шыққан,
қолданыстағы заңдар жинақтамасын бес саусағындай білетінін ... ғана сот ... ... ... бар және ... ... турашылдығымен аттары елге мәшһүр болған судьялар – ... сот ... ... ... [34] ... ... ... бес саусағындай білетінін дәлелдеген” қазақтың соңғы билерінің
бірі Абай болған сияқты. Оның дәлелі Ахмет ... 1913 жылы ... ... “Қазақтың бас ақыны” атты ... Онда ... ... бас ... ... ... ... ел ішіндегі белгілі
бір шешені атана бастаған. Зеректілікпен естігенін ұмымпаған. Ел ішіндегі
сақталған ... ... ... ... ... ... сөйлеген
сөзі, көсемдердің істеген ісі, үлгілі сөздер, ... ... ... ... ... Абай көп ... еді. ... бұрынғыдай болса,
Абай алаштың атақты билерінің бірі ... ... ... би ... ... ... өтіп, таспен би болатын заманға қарап туған. ... ... ... малы көптер жұрт билейтін заманға қарсы туған. Абай ... ... ... басқалар малын салған, жұрттың беті малға ауып, ел
билігі Абай қолына ... ... деп ... ... ... ... хандығы деген атпен шыққан тұста пайда болған
заңдар, алғашқы заңдық ережелер жинағын ... ... ... ... мен
Есім хандардың аттарымен байланысты “Қасымханның қасқа жолы”, “Есімханның
ескі жолы” деп аталса, Тәуке хан ... ... ... ... ... деген атпен тарихқа енді. Бұл заңдар қазақ мемлектеттігінің негізін
қалап, қазақ қоғамының құқықтық ... ... ... ... ... ... келешекте деректану ғылымының маңызды зерттеу
объектісі ретінде арнайы қарастырылары күмәнсіз. Дегенмен, ... ... ... шолу ... өзі-ақ, сол кезеңдегі қазақ қоғамы
алдында қандай мәселелердің ... ... ... мүмкіндік береді.
Мысалы, Қазақ мемлекетінің тұңғыш Конституциясы деп ... ... ... ... ... жер; ... ел ... Отан қорғау;
ел, ру арасы; ұрлық, зорлық, барымта; құн ... ... ... Демек, жер
мәселесі, отбасының беріктігі, елдің бірлігі, Отанның қауіпсіздігі, рулар
арасындағы алауыздықтың тежелуі, ел ішінде кездесетін ... ... ... ... шешу ... т. т. хан басқарған мемлекеттің атқарар
негізгі міндеттері болған. ... ... ... шыға ... ... ... пайда болуының алғышарты немесе объективтілігі
қазақ ... ... ... ... ... ... ... Дәлірек айтқанда, мұндай заңдардың пайда болуының өзі ... ... ... ... ... қазақ деректанушыларының аталған заңдарға деректанулық
талдаулар жүргізіп, бұл ... ... ... және ... маңызына
қатысты өз ойларын айтары, әлі де ғылымға белгісіз көптеген сырларын аша
түсерлері күмәнсіз. Десекте, әзірге ... бар ... өзі де ... ... ... ... алуға мүмкіндік беріп отыр. Мысалы,
Қожаберген жырау “Жеті Жарғының” қалай пайда болғандығы туралы:
“Шығайдан соң орнына ... ... ... деп атақ алды.
Қазыбек, Төле, Әйтеке ақылшы боп,
Дейтұғын “Жеті Жарғы” заң шығарды” дейді [72, 123 б.]
Осы бірнеше жолдардың өзінде-ақ заңдар жинағының ... ... ... ... ... ... Біріншіден, заңдар жинағы әз-Тәуке
деген атқа ие болған, Тәуке ханның ... пада ... ... ... ... үш ... атақты билері ақылшылар ретінде қатысқан,
үшіншіден, заңдар жинағы ... ... деп ... ... ... тағы бір ... ол Тәуке ханның ... ҮІ ... ... ... Бумынның өз мемлекетінің қауіпсіздігі
мен елінің тұтастығын, қоғам мүшелерінің ... мен ... ... ... ... ... баптармен үндес келуі. Мысалы,
Бумын қағанның заңдарында мынандай жолдар бар:
“І бап. Көтеріліс ... ... ... ... өлім ... бап. Түрік будынының (жұртының) мүддесін сатып, елге опасыздық
еткендер өлім жазасына бұйырылсын:
ІІІ бап. Қағанат ... ... адам ... ... өлім жазасына
бұйырылсын:
ІҮ бап. Өзге біреудің әйелімен зинақорлық ... ақ ... ... ... ... бап. ... ... тұсаулы жүрген сәйгүлік атты ұрлаған адамға
өлім жазасына бұйырылсын:
ҮІ бап. Төбелесте мертігудің (жарақаттанудың) ... ... ... құн ... бап. ... жылқы, өзге де құнды мүлік үшін он есе ... ... [86, 17-18 бб.]. Бұл, ... ... өз ... түрік
қағанатынан алатындығының, бүгінгі түркі халықтарының түбінің бірлігінің
тағы бір айқын дәлелі.
Егер, жоғарыда ... ... ... ... ... келген
заңдар қазақ мемлектетігін құру және оны нығайту тарихының дерек ... ХІХ ... мен ХХ ... ... яғни ... отаршылдығы кезеңінде
дүниеге келген орыс патшалары мен мемлекеттік дума ... ... ... заңдар, қазақтарды отарлау тарихының дерек көзі ... Бұл ... ... ... ... ... толық жинағына
(ЗТЖ – А. Т.) енген. Сондықтан ЗТЖ-ны дерек көзі ретінде қарастыру ... ... ... ... ... мол ... ... күмәнсіз.
Заңдарды мемлекет тарихының маңызды дерек көздері ретінде ЗТЖ-ны
құрастырушылар да ... ... ... олар ... ... мемлекеттің ішкі өмірін бейнелейді. Олардан мемлекеттің рухани ... ... ... ... ... қалыптасқанын, жетілгенін және
өзгергенін көруге болады. Заңдарды тани білмей, мемлекет тарихы ... ... бола ... ... жағынан Заңдар тарихсыз әдетте түсініксіз
болады. Сондықтан, заңдар ... өз ... ... ... ... дерек көзі ретінде замандастар үшін қолайлырақ, ұрпақ үшін шынайырақ
болады” деп ... [73, с. ... ЗТЖ орыс ... үшін ... ... ... дерек көзі болса,
біздер үшін сол мемлекеттің қазақ жерлерін ... ... ... ... ... ... зерттеуші Г. Е. Өтепованың айтуынша бүгінге дейін
Мәскеу, Омбы, Адматы, Павлодар ... ... ... ... ... ... тарихына қатысты 1178 заң актілері
табылған. Зерттеуші қай патшаның тұсында қандай заң ... және ... ... айта келе: “Если обратить внимание на ... то ... ... ... 301 ... было ... ... правления Александра II (1855-1881). Так как это был один ... ... в ... ... когда шло активное внедрение
административно-территориальных ... и ... ... политики
царизма на территории края. Именно в этот ... ... ... ... все ... деятельности жизни Казахстана. 199
законодательных документов было принято в ... ... ... I, ... ... ... исторической обстановкой, связанной с введением
новой административно-территориальной системой, открытием внешних округов,
усилением военного вторжения на территорию ... На ... ... III ... и ... II ... приходится, в общем,
около 170 законодательных актов, что также подтверждает факт усиленного ... ... в ... ... ... деп, ... заңдардың ең көп қабылданған кездері Николай І, ... ... ІІІ және ... ІІ ... кезі ... ... себептерін айтады. [87, с. .]. (конференция материалы).?
Әрине, ЗТЖ-ның келешекте де деректану ғылымының маңызды зерттеу
объектісі ... ... ... ... Дегенмен, орыс
патшалығының қазаққа қатысты заңдарды қандай мақсатпен шығырағандығын ... ... ... отырып қазақ жерлерін қалай ала бастағандығын, ... ... ... ... ... нақты заңдарға талдау жасау
арқылы Ресейдің Қазақстанда ... ... ... ... ... ... ... жарияланған Ресей заңдары туралы
материялдар соның айқын дәлелі.
Мысалы, “Қазақ” газетінің 1913 жылғы 10 нөмірінде М. Д. (М. ... А. Т.) ... дума һәм ... ... ... ... ... Ақмола,
Торғай һәм Орал облысына қараған қазақтарға закон ... ... ... ... жылғы Степное полежение” шықты.
Бұл законның 19-ншы статиясында айтылған: “Көшпелі қазақ ... ... деп, ... ... айтылған: “Бұл жер сроксыз көшпелі қазақ
пайдасында болып тұрады” деп.
Осы 12-нші ... ... ... ... пайдасынан артық
жерді қазына өз керегіне алады” деп. Жоғарыда айтылған бес ... ... ... ... осы ... ... ... Түркістанда Ферғана,
Самарқант һәм Сырдария облысының қазақтарына шығарған закон: “12 июнь ... ... ... ... хақында шыққан” положение. ... ... ... ... жер ... қазна өз пайдасына
алады деген қосымша жоқ еді. Бұл закон бұрынғы ... ... ... жері мұжыққа алынбайтын еді. Үімет 279-ншы статияға қосымша деп 1911-
нші жылы үшінші ... ... екі жол ... ... ... ... артық жер табылса, үкімет өз ... ... ... Түркістан қазағына да Жетісу, Семей, Ақмола, Торғай һәм
Орал қазақтарының кебі келді. Енді Түркістанда ... ... ... ... алады. “Әлі жеткен алып та жығады, шалып та жығады” ... осы ... ... ... ... келтірілген бұл үзіндіде,
біріншіден, патшалық ... ... ... ... қай ... ... ... қандай баптарының қосымшасына сай ... ала ... ... ... үшінші думада бар жоғы
екі жолдан ғана ... ... қосу ... ... Түркістан қазақтарының
да жерлерін Ресейдің “заңды” ... ... ... ... ... ... ... бұл үзіндіден М. Дулатовтың Ресейдің нақты
заңдарының, ... ... мен ... ... талдауларының деректану
ғылымының талаптарымен сәйкестігін байқауға болады. Демек, ... заң ... ... ... ... ... ... деректанулық талдау жасаудың алғашқы әрекеттері Алаш зиялыларынан
бастау алған деп айта аламыз.
Сонымен қатар, ... ... ... 1914 ... 80 ... “Заң жобасының баяндамасы” атты бас мақаласында газеттің ... ... 79-ші ... ... ... туралы шығатын жаңа заң
жобасының жарияланғандығын айта келе: “Егерде ... ... ғана ... үшін ... болса, үкімет қазаққа айтар еді: ... ... ... ... өзің ... ... шығаратын орынға, яғни Г. Думаға
депутатың арқылы кіргіз деп. Оны ... ... ... өзі ... ... ... себебі халыққа керек игіліктен басқа үкіметтің көздейтін ... бар. ... өзі ... ... өз ... қолайлап, көздеген
мақсатына сондай жолдармен жетерлік етіп жасайды” деп, ... ... сай ... ... ... мүддесіне сай келмейтінін ашық
айтқан [75].
Газеттің ... ... ... “Газетімізге штраф” деген
мақалада: “80 ... ... жаңа ... ... ... ... бас мақала
үшін Оренбург губерниясының бас начальнигі шығарушыға мың ... сом ... ... үш ай ... ... ... Байтұрсынов жаңа шыққан ... мың ... сом ... ауыр болатындығын ойлап, 3 ай отыруға ... ... 20 ... ... ... 10-да полиция абақтыға отырғызған
еді. Былтырдан бері денсаулығы нашар болғандықтан ... ... 3 ... шыдамайтындығы білініп, 22 октябрьде мың ... ... ... шықты” деп жазылған [76].
“Қазақ” газеттің бас редакторының аталған мақала үшін ... ... ... ... ... ... ... отарлауды одан әрі тереңдету
екендігін әшкерелеп, халыққа шындықты жеткізе білгендігін көрсетеді. Бұл,
Ресей ... ... да, заң ... да ... ... ... көрсете білген Алаш зиялылыры екендігінің тағы бір ... ... ... ... мен заң ... дерек көздері ретінде
кешенді түрде ... ... ... бір ... Алаш ... ғасырдың басында бастаған істерін одан әрі жалғастыру да болар еді.
Қазақстан тарихының дерек көзідері ретінде заң ... ... ... ... ... ... болған заңдық құжаттар құрайды. Қарама-
қайшылықтарға толы, күнгейі мен көлеңкесі, қайғы-қасреті мен қуанышы ... ... ... жылдарындағы Қазақстан тарихын да, заң ... ... ... ... пайдалана білмей, оның сан-алуан қырларын ашып
көрсету мүмкін емес. Кеңестік кезеңнің өзі сияқты, оның ... ... ... мол. ... ... тарихшы- зерттеушілер де,
деректанушылар да сол ерешеліктерді ескере отырып, кеңестік заң актілерін
дерек көздері ретінде пайдалана ... ғана ... ... ... мәліметтер ала алады.
Бір жағынан, кеңестік заң актілерінде ... ... ... ... империясы шеңберінде орнатылған тоталитарлық
жүйе тарапынан ... ... ... ... ... ... тарихы
бейнеленсе, екінші жағынан, Қазақстанның алғаш РСФСР құрамында ... ... ... ... ... ... ... мемлекет ретінде бөлініп шығуына мүмкіндік берген, формальды түрде
болса да, ... ... ... ... ... да сол ... заң
актілерінде бейнеленген.
Кеңестік заң актілерінің ең басты ерекшеліктері 1917 ... ... ... ... билігін басып алап, өздерінің шексіз
диктатурасын орнатқан ... ... ... ... ... 70 жылдан астам КСРО деп аталған алып ... ... ... ... ... ... да ... заңдарды
силамаушылықтың, екіжүзділіктің, адам құқығын аяққа таптаудың тарихы
болғандғы ... ... ... ... ... ІІ ... ... лениндік декртеттер деген атпен тарихқа
енген “Бейбітшілік туралы”, ... ... ... ... ... беру
туралы” декртеттердің бірде біреу ... жоқ. ... ... ... ... ... өз ... ерту мақсатында
қабалдағанын өмір көрсетіп ... ... ... бейбітшілік берудің орнына, олар халыққа тағы
екі жылға созылған азамат соғысын берді. Жерді ұлттандыру және ... ... ... ... ... ... Ал ... билікті
ешқандай заңдық негізсіз-ақ өз қолдарына ... ... ... оның ... адам ... ... заңдарға деген қатнастарының
қандай екендігі туралы пролетариат жазушысы М. ... ... ... ... алғашқы күндері-ақ айтқан. Мысалы, ол өзінің 1917 жылдың қараша
айында жарияланған мақаласында: “Ленин и ... и ... им ... ... ядом ... о чем ... их позорное отношение
к свободе слова, личности и ко всей ... тех ... за ... ... ... ... и безсовестные авантюристы сломая голову мчатся,
яковы по пути к “социальной революции” – на ... деле это путь к ... ... ... и ... деп ... [77].
Өмір пролетариат жазушысының Ленин және оның партиялас серіктерінің
бет-бейнесін, істерінің мән-мағанасын, мақсат-мүдделерін асқан ... ашып ... ... ... ... ... олар Ресейдегі
саяси билік формасын айқындауға құқылы, ... ... ... ... ең жоғарғы заң шығарушы орган ... ... ... ... 98 пайызының қолдауымен орнаған М. ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік теңдік орнатамыз деген жалған ... ... ... ... орны ... ... әкелді. Демек, Кеңестік
заң актілері осы ... ... да ... ... ... Сондықтан олар да келешекте өзіндік ерекшеліктерге толы дерек
көздері ретінде арнайы қарастырылуы керек.
Қазақстан ... ... заң ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан Республикасының өмірге келуімен байланысты.
Сондықтан, заң актілері ең жаңа ... - ... ... ... деп ... жаңа ... тарихының да дерек
көздері болып табылады. Бүгінгі күні ... даму ... жаңа ... ... Қазақстан Республикасының пайда болу, қалыптасу және даму
тарихының ... ... ... да ... ... ... ... де бейнеленген. Дегенмен, тәуелсіз Қазақстан Республикасы
заңдары дерек көздері ретіндегі ... ... заң ... ... ... ... ... дерек көздерінің типтері мен
түрлерінен де өзіндік ерекшеліктерімен айқындалады.
Егер, бұрынғы заң актілері ... ... ... ... ... ... даму ... бейнелесе, тәуелсіз Қазақстан Республикасы заңдары
сол даму тарихының негізін ... яғни ... ... ... ал қоғам
сол заңдардың негізінде дамыды. Бұл ерекшелік Қазақстан халқының ... ... ... алу ... туындаған ерекшелік еді. Ал құқықтық
мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... заңдар бойынша дамуы. 1990 жылдың 25 қазанында қабылданған
“Егемендік ... ... ... ... ... ... де, елімізде қабылданған заң актілеріне сай жүргізілді. Ол біздің
жұмысымыздың басты зерттеу объектісі болғандықтан ... ... ... ... заң ... тарихи дерек көздері ретінде
пайдалануда ұғымдар мен терминдердің мәні мен мағынасын ... ... бірі ... ... Заң ... ... ... мен
терминдерді анықтау ісі ежелгі Рим империясынан ... ... ... Бұл іске ... ... де өз ... ... отыр. Заң
актілерін Қазақстан тарихының дерек көзі ретінде қарастыруды қазақ хандығы
кезеңдегі заңдар, Ресей ... ... заң ... ... ... және ... Қазақстан Республикасының заңдары деп бірнеше
кезеңге бөлуге ... Заң ... ... принципінен шыға отырып
қарастыру, олардан сол нақты кезеңге ... ... ... ... ... ... ... қазақ хандығы кезеңіндегі заңдар қазақ
мемлекеттілігі тарихының маңызды дерек көзі болса, орыс ... ... ... заң ... ... отарлау тарихының
дерек көзі болып табылады. Ал, кеңестік кезеңдегі заң актілері тоталитаризм
тарихының дерегін құраса, тәуелсіздік ... заң ... ... деп ... ... ... болу, қалыптасу және ... ... ... ... 2 ... ... дерек көздері ретіндегі маңызы мен
ерекшеліктері және оларға деректанулық талдау жасау мен сыныптау
проблемасы
Заң ... ... бәрі үшін де ... ... ... ... заң бүкіл қоғам мүшелері үшін қабылданады. Демек, заңды білу ... ... оның ... ... ... ... ... болып табылады.
Себебі заңның қандайда бір дәрежеде болмасын байланыста болмайтын немесе
әсер етпейтін ... ... де, ... ... ... да жоқ. ... уақытта, барлық қоғам мүшелері қабылданған заңдарды терең меңгеріп,
оның талаптары мен ... ... ... заңдардың мақсаты мен
міндеттерін жете түсініп, өз дәрежесінде бағалай да, ... да ... айту ... ... ... ... мен ... нақтылап,
мақсаттары мен міндеттерін, тарихи маңызы айқындап, насиқаттау және зерттеу
ісімен әр түрлі қоғамдық ғылымдар айналысады.
Өкінішке қарай, заңдардың аса ... ... ... ... қоғамдық ғылымдар саласының бәрі бірдей оларды өз ... ... ... деп айту ... ... ... ... объективті себептерге байланысты, ондай мүмкіндікке тым
кеш ие болды. Ол туралы С. Зиманов 2000 жылдың басында: ... ... ... ... ... он жыл ішінде, яғни Қазақстан тәуелсіздігін
алғаннан бері (1990 ... ... ғана ... ... ... ... өзін-өзі тануда, тарихын тануда “идеологиялық бұғау” болған,
ғасырларға ... ... ... ... ... рухы ... ... еңбектеріне арқау болды” дейді [66, 7 ... ... ... бәрі ... заң, ... ... күрделі
құбылыстарды зерттеу ісіне дайын болмай шықты. Солардың бірі деректану
ғылымы.
Заң актілері, ... да ... ... салаларымен қатар, деректану
ғылымының да зерттеу объектісі ... ... ... заң ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай, өз бойында ... ... ... ... сақтаушы тарихи дерек көзі міндетін де
атқарады. Мысалы, ХҮІІ ... ... ... ... ... ... Луи Монтескье өзінің “Заңдар рухы кітабында”: “Заңға тән ... ... ... ... ... деп, жалпы заңның негізін белгілі ... ... ... ... [67, 659 б.], ... ... ... бірі, француз ғалымдары Ш. Ланглуа мен Ш. ... ... ... ... атты ... ... – тарихи
білімнің бірден-бір қайнар көзі. Тарих құжаттар бойынша жазылады. Олар жоқ
болса – тарих та жоқ” деп, ... ... көзі ... ... ... [68, 76 б.]. Батыс ғалымдары сияқты, орыс және ... ... заң ... ... ... жете ... жоғары бағалады. Мысалы,
қазіргі көрнекті орыс деректанушылырының ... ... ... ... ... О. М. ... жалпы құжаттық
материалдардың, оның ішінде заң актілерінің де, басқа деректермен ортақ
қасиеттерінің бірлігі туралы: ... ... адам іс ... ... ... тікелей арнулы мақсатынан басқа, өз уақытының ... ... да, сол ... ... ... ... туралы да
мәліметтер бере алатын тарихи дерек көзі сияқты қосымша міндет те атқара
алады” деп, заңдардың ... ... көзі ... ... ... ... б.], ... ғалымы С. З. Зиманов: “Ертедегі тұғыры мен ... ... ... заңдары қазақ қоғамы тарихының ажырамас бөлігі” деп,
ата заңдарымыздың тарихилығын айтады [70, 253 б.].
Ал, замандасымыз Ермек Жұмабаев: “Заңдар тек ... ... ... деп, ... ... көзі ... ... көрссе [71], кәсіпқой Парламенттің, яғни Қазақстан ... ... ... ... марқұм Марат Оспанов: “Парламент
қоғамның көрінісі, оның жиынтық бейнесі болып ... деп, ... тек ... ғана ... ... ... заң шағарушы органдарда да
бейнеленетіндігін айтқан [35].
Заңдардың ... ... көзі ... маңызы мен орны, олардың
нақты бір халықпен, қоғаммен және сол ... ... ... ... деп ... ... Мысалы, Ш. Монтескье: “Заң дегеніміз
адамның ақылы, өйткені ол жер жүзіндегі ... ... ... қай ... ... ... ... сол халықтың қасиеттерімен
тығыз байланысты болуы керек, тек сирек кездесетін төтенше жағдайларда ғана
бір ... заңы ... бір ... ... ... ... қалыптасқан
немесе қалыптасып келе жатқан үкіметтің табиғаты мен ... ... ... ... олар ... ... құрылымын қарастыруды мақсат тұта
ма, онда бұл – саяси заңдар мақсаты, мейлі үкіметтің өміршеңдігін ... онда бұл ... ... мақсаты.
Заңдар мемлекеттің физикалық қасиеттеріне сай болуы керек, оның
климатына – суық, ыстық немесе орташа, - оның ... ... ... ... оны ... халықтардың өмір салтына, мемлекет
құрылымына байланысты еркіндік дәрежесіне, тұрғындардың ұстанатын ... ... ... ... ... ... ... ең соңында, заңдар өздерінің пайда болу ... ... ... ... орныққан заттар ретіне қатысты өзара
байланысты. Заңдарды осындай барлық ... ... ... ... заңдардың халықтық негізі мен ерекшеліктерін ашып көрсете ... ... ... ... мен тарихшылар заң актілерін қоғам даму
тарихының белгілі бір нақты ... ... ... ... дерек көзі
ретінде қарастырып, олардан сол кезеңнің ерекшеліктері мен тарихына қатысты
шынайылық деңгейі ... ... алу ... ... керек. Ол
үшін, заңдар, басқа да деректер сияқты, тарихилық принципнен шыға отырып,
нақты бір уақыт аралығы мен ... ... ... ... ... ... Бұл қағиданаң қазақ заңдарына да қатысты екендігі ... ... ... ... ... ... Зиманов: “Табысқа жетудің
басты алғы шарттарының бірі – ғылыми зерттеудің бағыт-бағдарын дұрыстап
айқындап алу, қазақ ... ... ... ... ... ... оның ... тұрмысынан, соған сай
қоғамның саяси құрылымынан бөлек, ... ... ... ... [66, 259 б.]. ... бұл тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихына да
тән қағида.
Тәуелсіздік тарихын, Қазақстан Республикасы тарихын жазу ... ... ... жиі ... ... ... ... оның аса
маңызды мәселе екендігіне еш күмән жоқ. Мысалы, зерттеуші Сәбит Салқынұлы
өзінің ғылыми-зерттеу еңбегінде: “Келешек ... ... ... бірі – ... ... ... ... болу,
қалыптасу және даму тарихы болары күмәнсіз...Уақыт озған ... ... ... ... қалыптасу кезеңіне, яғни ірге тасының
қайта қалану кезеңіне деген ... арта ... оның ... ... еңбектердің дүниеге келері анық” деп, тәуелсіздік тарихының
маңыздылығы мен оның себептерін көрсеткен [52, 5 б.]. ... ... ... тарихын жазу ісі үлкен дайындық жұмыстарын жүргізуді
қажет ететін аса ... іс. Ол ... ... ... ... ... саралау және жазу ісін тездетіп қолға алу туралы мәселе
көтеріп, көпшілікті алаңдатқан «жиырма сегіздің ашық хаты» мен ... ... ... ... ... ... “Әрине, тәуелсіздік тарихы
саралануы да керек, жазылуы да керек. Сараланады да, ... да. Оған ... жоқ. ... дәл қазір әңгіме тәуелсіздік тарихын жазу емес, сол
тәуелсіздік тарихын жазуға жан-жақты дайындық ... ... ... ... ұлт үшін де, ... үшін де, ... тарихшылар үшін де, аса
маңызды да, күрделі де және ... да іс. ... оған ... ... ... деп, мұндай жауапты істе асығыстық танытпау
қажеттігін айтады [70].
Сонымен қатар, деректанушы өз ... ... ... ... жасаудың қандай мүмкіндіктері барлығы мен ондай дайындықты тек
деректану ғылымы негізінде ғана ... ... ... да айтқан. Ол:
“Қазақ халқы өзінің бірнеше мыңжылдық ... ... рет, тек өз ... сол ... ... деректерін өзі жасап қана қоймай, сонымен
қатар, сол әр ... ... ... ... жазбаша т. б.) жасаған
деректерін тарих ... ... сай ... жинау, жүйелеу,
сыныптау, саралау, сыный талдау, бір сөзбен айтқанда, деректанулық өңдеуден
өткізу арқылы, шынайы тарихын жазу ... де ие ... ... ... сол ... ... ... білу” дейді [70].
Бұл, тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзі ретінде,
заң актілеріне де толығымен қатысты. Заң ... де өзін ... ... сай ... ... жүйелеу, сыныптау, саралау, сыный ... ... ... деректанулық өңдеуден өткізу ... ... ... ... етеді. Сонда ғана, басқа да дерек көздерімен қатар,
заң актілерінен де ... ... ... ... ... және ... ... жоғары мәлімет ала білуге болады. Ал, ол,
өз кезегінде, ең жаңа тарихымыздың ... ... алып ... ... ... дерек көзі ретіндегі маңызы, олардың өзіндік
ерекшеліктерінен де ... ... ... ... ... ... ... оқу құралында: “Өмірдің саяси,
әлеуметтік, экономикалық және мәдени құбылыстарды бейнелейтін тарихи ... бола ... және де ... күшке ие бола отырып, заңдардың басқа да
дерек көздерінен ерекшелігі, олар қоғам ... ... ... және сол ... идеялық-насихаттық әсер етудің, сонымен қатар
қоғамдық және ... ... ... ... ... болып
табылады. Сондықтан заңдық дерек көздерін тек қана заңдық (заңшығарушылық -
кезкелген мемлекеттік құқықтың негізі) және көпшілік-құқықтық құжаттар ... ... ... олардың әлеуметтік функциялар атқаруы тұрғысынан да жан-
жақты зерттелуі керек” деп, заңдардың дерек көзі ретіндегі ... ... ... ... ... айта ... ... кешені билік пен қоғамның, мемлекет пен азаматтардың өзара қарым-
қатнастарын реттейтін тетіктердің бірі ... ... ... ... ... ... оның ... салаларын немесе нақты
нормаларын терең зерттеу арқылы отан ... ... ... бірі ... мен ... бір жүйе ... ... ықпалдастығының қалай іске
асқандығын ... ... ... деректік маңызын да атап
көрсеткен [45, 528-529 ... ... ... ... ... да ... қатысты
деуімізге болады. Өйткені, мемлекеттің құқықтық негізін құраушы фактор
ретінде, заң актілері ... ... ... ... да ... ... ... табылады. Құқықтық мемлекеттің негізі қаланған Қазақстанда да бүгінде
заң актілерінің мемлекеттік және ... ... ... ... ... ... және ... азаматтар мен
ұйымдар арасындағы қатынастарды белгілі бір заңдық нормаларға түсіргендігі
өмір шындығы. Сондықтан заң актілері бізде де ... ... ... ... ... көздері ретінде де жан-жақты да, объективті талдауды қажет
етеді.
Қазақстан тарихнамасында заң ... ... ... ретінде бұрын
арнайы қарастырылмағанымен, одақтас республикалардың бірі ретінде Қазақстан
құрамында болған КСРО тарихнамасында бұл мәселеге ... ... ... ... ... ... ... және оларды жариялау кеңес
өкіметінің бірінші онжылдығында-ақ басталған деп ... ... ... ... ... ... - декреттерді, конституция, кодекстерді
зерттеуге бөлінді. Дегенмен деректерді ... ішкі ... яғни ... ... мәліметтердің шынайылық деңгейін анықтауға көңіл өз
дәрежесінде бөлінбеді. Ол саяси факторлармен қатар, сол кездегі ... ... ... де байланысты болды. Негізінен заңдарды
қабылдаудың себептері мен ... ... ... мен ... анықтау сияқты мәселелер қарастырылды. Бірақ көп ұзамай-ақ ондай
оңды үрдіс тез жоғала бастады. XX ғасырдың 20-шы ... ... ... ... ... ... орнықтыру мақсатында
жүргізілген күрес нәтижесінде ғылыми дискуссиялар ... ... мен ... біртектілігі белең алды, заңдық дерек
көздерін зерттеудің әлеуеттік бағыттары ... ... ... ... деректанулық талдауда
біршама дамушылықты байқауға болады. Жалпы қарама-қайшылықты ... бұл ... ... және методика біршама жетілді. Бұл орайда
көп нәрсе ғалымның тұлғасына, оның талантына, және де ғылымға ... ... ... ... ... ... мынандай айқын фактіге
де көңіл аудармауға ... ... ... ... заң ... ... және қолдау көрсетіліп отырған дерек көздеріне жататындығына
қарамастан, зерттеушілер заң ... бір ... ... жеке ... ерекше назар аударды да, бір бөлігі немесе жеке кезеңдер назардан
тыс қала бастады. Кеңес ... ... ... ... ... (М.: 1989 ж,) кеңес өкіметінің ... екі ... ... ... жж.) ... әдебиеттердің саны 100-ге
жуық болса, басқа уақыттарда (1919-1988 жж.} қабылданған барлық заңдарға
арналған ... саны 33-ке ... ... ... көбі
негізінен лениндік декіреттерді және Конституцияны зерттеуге арналған.
Кеңестік тарихнаманың тағы бір ерекшелігі заң актілерін зерттеуге
таптық тұрғыдан келу ... ... ... ... ...
жаңа, кұқықтың жоғарғы типі, қанаушылықтан түбірімен айырмашылығы бар”
деген қағида бұлжымас шындық ... ... Тар ... таптық тұрғы
ғалымдарды тығырыққа тіреді, ғылыми бұрмалаушылық кең етек алды. Партия
көсемдерінің, партия және ... ... ... ... ... ... мүдделерімен бүркемеленді. Қарапайым
халық өздері белгісіз нормалардың кепілдеріне айналды. Өйткені ... мен ... ... ... ... ... жасырын түрде
қабылданды. Сондықтан тарих ғылымы құқықтық кеңістіктің бұл ... ... өте ... заң ... ... ... оны әркім әрқалай
орындаса, онда оның құны болмайтындығын талай рет дәлелдеді. Заң ... ... ... ... оның ... күші қоғамның саяси,
әлеуметтік-экономикалық және т. б. жағдайларына, моральдық ахуалына тікелей
байланысты ... ... 70 ... ... уақыт “кеңес халқының мүддесі
үшін” қабылданған ... ... дәл сол ... ... ешқандайда
кепілдік берген жоқ. Тіптен, өздері үшін “заң жазылмаған” ерекше әлеуметтік
топтар пайда болды.
КСРО-дағы ... ... ... ... ... ... ... жетті. Кемелденген социализмнің орнауы сияқты жетпеген
жетістіктерді заң түрінде бекіте отрып, заңшығарушылык іс жүзінде ... жеке ... ... мен дамуының, заңдылық пен кұқық
тәртібінің ... ... ... ... ... Дегенмен, бәрі де бір
ауыздан қолдау тапты және бекітілді. Заңшығарушылық барынша идеологияланды,
әр түрлі проблемаларды шешу басты мақсат болған жоқ. Заң ... ... ... ... бір ... ... ... қабыстыру;
азаматтық құқыққты жариялай отырып, партиялық-мемлекеттік аппараттың шексіз
билігін сақтау; уақыт талабынан қалмау, бірақ мағаналы ешнәрсе өзгертпеу
т.т. ... ... мәні мен ... - оны ... ... ... сөзсіз орындауы. Бірақ ол шарт барлық уақытта ... ... ... ... ... және заң бұзушылық кең етек алды.
Дегенмен, тоқырау кезінде де, онан кейін де орыс ... ... ... ... көзі ... зерттеу ісімен айналысып, заңдарға
деректанулық ... ... ... ... және тәсілдерін жетілдірді.
Терең тарихнамалық талдау жасамай-ақ, ... ... ... өзі де ... ... ... бере ... Егер, қорыта айтсақ,
Ресей деректанушылары заң актілерін ... ... ... ерекше түрі
ретінде қарастырады. Себебі, заңдар өздерінің мазмұнын, ... ... ... ашу ... ... талдау
тәсілдерін қолдануды талап етеді. Заң актілерін зерттеу принциптерінің
барлық заңнамалық дерек көздеріне ... ... ... олармен жұмыс
істеу тәсілдері бірдей емес, Ол ... ... ... ... ... ... т.б. факторларға байланысты. Айталық,
Конституция және конституциялық актілер еңбек және басқа да заң ... ... Заң ... ... мен пайда болу ерекшеліктері,
оларды деректанулық талдау ерекшеліктерін тудырады.
Тарихи дерек ... ... заң ... ... талдау жасау
бірнеше қырынан жүргізілуі ... ... ... жағдайда да
төмендегідей арнайы міндеттер қойылуы тиіс: акті мәтінінің тарихын зерттеу;
оны ... ... ... рөлін анықтау; заңшығарушылык жүйесіндегі
нақты заң ... ... ... ... ... ... ... құқықтық
түсінікті анықтау; заң актісін әр ... ... ... объектісі ретінде зерттеу.
Орыс деректаушыларының айтуынша, дерек көздерінің басқа түрлеріне
қарағанда заң ... ... ... ... ... ... біршама
жеңіл. Ол заң актілерінің құжат ретіндегі құрылымының белгілі бір ... ... ... болуымен, оны ойластырылудан бастап, заң ... ... ... белгілі бір иерархиялық жүйеден өту
қажеттігімен айқындалады. Олар заң актілерінің ... ... ... ... ... ... аты (егер оған енгізілген өзгерістер мен толықтырулар болса,
олардың да ... ... және ... ... ... ... ... қосымшалары
4. жоғарғы биліктің бекіткен қолы [45, 529-530 бб.].
Заң актілерінің құрылымы ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... Тек ... түрлері өсті және оларды пайдалану ауқымы
кеңіді. Дәстүрлі деректану мектебі бар елдерде заң актілеріне ... ... ... ... ... және олар ... ... Жалпы алғанда зерттеу процедурасын былай деп көрсетуге болады:
I. Заң ... ... ... реконструкциялау
II. Заң актілерінің нормаларының мазмұнын талдау және талқылау
Заң ... ... ... ... ... ... басталады. Кезкелген құқық үстем жүйенің еркін ... ... ... ... ... ... еріктік экономикалық
және әлеуметтік факторлармен айқындалады. Экономика құқық ... ... ... алып ... ... ... ... санасынан өтеді
және құқықтық идеялар мен талаптар түрінде құқыққа айналады. Құқықтың
қалыптасуына ... та, ... мен ... топтардың күресі мен өзара
қарым-қатнастары да үлкен әсер ... Бұл ... ... ... т.б.) ... нормалардын пайда болуының алғышарттарын
құрайды, бірақ олардың пайда ... ... ... ... ... пайда болу ... ... ... ... анықтаудан басталады. Талдаудың міндетті
шарты құжаттың пайда болуының ... ... ... ... ... ... нақты-тарихи ахуалды зерттеу. Деректану ғылымының тілімен айтқанда –
заңның пайда болу ... ... ... ... дамуының
әртүрлі кезеңдерінде заңшығарушылық бастамшылдықта әр түрлі болады. Мысалы,
1936-шы жылғы Конституция бойынша заңшығарушылық бастамшылдық тек ... ... тән ... Ал, КОКП-ның ХХ съезінен кейін аса маңызды заң
актілерінің принциптері алдын ала партияның жоғарғы органдарында ... ... ... ... ... актілер туралы”
заңында заң шығару бастамасы құқығына ие ... аясы ... Заң ... ... ... ... ... заң шығарушы
органға өзінің ұсынысы немесе дайын заң жобасымен ... ... ... ... ... және ... ... түрде беруге заңмен
міндеттелген.
Келесі маңызды кезең заң жобаларының пайда болуын ... ... ... ... болуы, әдетте бірнеше, бірінен соң бірі ... ... ... жүретін) арнайы комиссиялардың қызметтерімен
байланысты. Бұл ретте ... ... ... органдары бекіткен ресми
комиссиялар мен мамандар тартылған жұмысшы комиссиялардың қызметтерін айыра
білу керек. Көп жағдайда заң жобасының алғашқы ... ... ... бір ... ... ... комиссиялары жасауы мүмкін. Мысалы,
1936 жылғы КСРО конституциясының ... ... ... ... ... басқа, бірнше жұмысшы комиссиялары жұмыс істеген.
Заң актілеріне деректанулық ... ... ... ... ... орын алады. Ол әр түрлі редакциядағы мәтіндерді ... ... ... Заң ... ... ... көп болған сайын,
оларға енгізілген түзетулар мен толықтырулар көп болған ... ... ... жұмыс істеуге тура келеді Онсыз заң жобасын
жетілдірудің бағытын айқындау, түзетулер мен ... ... ... ... ... ... тұрғанын анықтау мүмкін емес. Ол әсіресе
көппартиялық жағдайда аса маңызды.
Заңдық дерек көздерімен жұмыс ... ... ... кезеңдердің
бірі - зерттеудің деректанулық ... ... ... Орыс
дерктанушыларының ойынша олар төмендегідей құжаттар тобынан тұрады:
1. Заңшығарушылық ... ... ... ... редакциялары
3. Партия және мемлекет басшыларының, мүдделі ведомствалар мен
мекемелердің сын-ескертпелері көрсетілген жобалардың мәтіндері
4. Мәтіннің соңғы нұсқасы
5. Талқылау материалдары
6. Талқылау және ... ... ... ... Заң жобасының өту барысы туралы ақпараттар
8. Хат алмасулар
9. Заң жобасының өтуінің барлық сатысына қатысты кейде аса маңызды
мәліметтер беретін, ... ... ... ... ... ... құрайтын заңдық және құқықтық құжаттар
11. Заңды жариялау [45, 534-535 бб.].
Деректанулық талдаудың барлық кезеңдерінде де ... ... ... ... да ... ... барлық кешенді тәсілдерін
қолдануды қажет етеді. Жазба дерек ... ... ... ... ... ... ... бұл түрін, басқа да деректермен қатар
пайдалана білу, тарихымыздың көптеген ... аша ... ... ... заң ... басқа да дерек көздері сияқты өзіндік
ерекшеліктері бар, өздеріне ғана тән сипатты белгілері бар ... ... ... ... дерек ретінде пайдалану үшін ... ... ... көздері ретінде деректанулық талдаудан өткізу қажет.
Қазақстан тарихнамасында заң актілеріне дерек көзі ... ... ... ... ... ... ... талдана
қоймағанымен, қазақ заңгерлерінің еңбектерінде де заң актілеріне Қазақстан
тарихының дерек көзі ... ... ... ... ... ... істеудің жолдары мен тәсілдері біршама айтылған. Мысалы,
заңгер-ғалым ... ... ... олардың ішінде
деректанушыларға да, заңдарға ... ... ... ретінде
деректанулық талдау жасауға мүмкіндік ... ... ... ... және ... атты зерттеу жұмысын жариялады. ... ... акт ... мен ... ... ... түрлері,
заңдарды жүйелеу, сұрыптау, реттестіру, топтастыру, заңшығарушылық қызмет,
заң шығару техникасы, заң жобаларын дайындау сияқты деректану ғылымының ... ... ... ... мәселелерге тоқталған. Бұл жалпы қоғамдық
ғылымдарының, олардың ішінде заң ғылымы мен деректану ғылымының да, ... ... ... ... бірі ... ... тағы
бір айқын дәлелі.
С.А.Табанов өз еңбегінде қоғамдық ғылымдардың ортақ категорияларының
бірі - ... заң ... ... де кең ... ... ... ... актілерді жүйелеудің үш түрі бар: сұрыптау (кодификация),
реттестіру (инкорпорация) және топтастыру (консолидация) деп, оларға ... ... ... [9,11 б.]. ... ол ... ... ... жүйесінде өз төңрегіне топтастырылған актілерден екшелеп, іріктелген
өзінше бір ірі топтамалар қалыптастыруға жағдай ... ... ... заңдардың тұрақтылық сипатын күшейтіп, оның жүйелерінің
әлдеқайда берік құрылымын қамтамасыз ... ... ... ... ең ... – заң актілерін жетілдірумен байланыстырады” десе [9,15
б.], реттестірудің маңызды белгілері туралы: “1) ... ... ... ... белгісі – қалыпты актілерді тәртіпке келтіру болып
табылады; 2) реттестіру дегеніміз – қалыпты ... әлде бір ... заң ... ... мәліметтері; 3) мұндай актілердің
мазмұнындағы өзгерістердің көрсетілмеуі; 4) актілерге сыртқы ... ... ... дейді [9,20 б.].
Сонымен қатар, автор: “Реттестіру дегеніміз – ... ... бір жүйе ... заң ... ... ... ... деп, реттестіруге анықтама бере отырып, қалыпты ... ... ... жеке ... дара ... ... жүйелік реттестіру, ведомствалық реттестіру,
ресми реттестіру, жартылай ресми ... ... ... ... ... ... және реттестірудің әр бір ... жеке ... [9, 23-33 бб.]. Ал, ... ... түрі – ... туралы:
“Қалыпты актілердің көптігі оларды бір ірілендірген актіге ... ... ... ... тәсілі топтастыру деп аталады... топтастыру
мемлекеттік органдардың құқық шығару қызметінің бір ... ... ... ... ... ... реттеудің мазмұны
өзгермейді. Бұрын қабылданған актілердің қалыпты ... жаңа ... ... Олар ең әрі ... ... жөндеуге түседі:
қарама-қайшылықтары, қайталаулар, үздік-создығы жойылады” дей келе,
топтастырудың ең ... ... ... “Топтастыру – құқық шығармашылық
әдіске жатады” дейді [9, 34-35 бб.].
Әрине, қалыпты актілерді жүйелеудің сұрыптау, реттестіру, ... ... бәрі де заң ... ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының да, дерек көздері ретінде
деректанулық талдау жасау кезінде ескерілуі тиіс. Ол зерттеушілерге ... ... ... ... және ... ... тереңірек
түсініп, сол ерекшеліктерге сай ... ... ... ... ... заң ... сақталынған мәліметтерідің ғылыми құндылығын
дәлірек анықтауға көмектесері даусыз.
Заң актілеріне Қазақстан Республикасы тарихының дерек көзі ... ... ... ... бірі – ... Жалпы алғанда,
сыныптау жалпығылымдық категориялар қатарына жатады. Өйткені, ол әртүрлі
ғылым ... ... ... ... ... ... ... ретінде де, зарттеу мақсатына жетудің басты
жолдарының бірі ретінде де кеңінен қолданылады. Бұл ... ... да, ... ... ... ... ғылымына да тән ... ... ... ... ... яғни ... ... құбылыстар мен
процестер, мазмұны мен формасы жағынан да, мақсаты мен ... ... әр ... ... тарихи деректер кешенінде бейнеленген. Сондықтан да,
олар өздерін деректанулық талдаудан өткізу арқылы пайдалануды қажет етеді.
Ал, ... ... ... ... ... ... басталады.
Дерекетану ғылымының талаптарына сай деректер кешенін сыныптау ... ... ... ... ... жол ... өз ... жете білуге
мүмкіндік береді. Сыныптау сияқты деректану ғылымының басты талаптарының
бірін орындау, бір ... ... пен ... ... пен тарихшы арасындағы
байланыс сипаты туралы түсінікті тереңдете ... ... ... ... ... ішкі табиғатының ... ... және ... ... болу ... ... ... маңызды
кезеңі болып табылады. Сонымен қатар сыныптау, әр түрлі ... шыға ... ... ... және ... мен ... методтарын айқындауға көмектеседі. Демек, сыныптау
деректерді ... ... ... де ... бір қоғамдық құбылысқа қатысты ... ... ғана ... қатар, деректер тобының нақты бір түрілерін де сыныптау арқылы
пайдалануға болады. ... ... ... ... пайда болу жағынан
біртекті болғанымен, мазмұны жағынан немесе атқаруға ... ... ... әр ... ... ... ... Бұл айтылғандардың бәрі де
Қазақстан Республикасы тарихының жалпы деректер кешеніне де, оның ... ... де ... ... Заң актілерін сыныптау, олардың дерек
көздері ретіндегі ерекшеліктерін анықтап, сол ерекшеліктерге сай зерттеу
тәсілдерін қолданудан басталады. ... ... ... зерттеушіге
тәуелсіз объективті өлшемдерге негізделуі тиіс. Олар деректің ... ... ... ... ... ... Онда ... шындықтың ену және
бейнелену заңдылықтары көрінуі керек. ... заң ... ... ... белгілерін және өзіндік қасиеттерін де айқындауға, оны көрсетуге
мүмкінідік береді” [62, 27 б.].
Заң актілерін ... ... ... ретінде сыныптау ісінде орыс
деректану ғылымының әдәуір табыстарға қол жеткізгендігін ... ... заң ... ... ... ... ... көзі ретінде де, Кеңес
өкіметі тарихының дерек көзі ... де ... ... ... ... ... қойылған. Мысалы, орыс тарихнамасында патшалық Ресейдің заң
актілері: манифест, атаулы жарлықтар, жарлықтар, ... ... ... ... ... ... жарғы т. б. деген атулармен
сыныпталып, олардың ерекшеліктері көрсетілсе, ... заң ... ... ... ... т.т. ... жіктеліп
қарастырылған. Ал, егер, жалпы Қазақстан ... оның ... ... тарихының дерек көзі ретінде заң актілерін сыныптау мәселесі
туралы айтар болсақ, бұл іс енді ғана ... ... ... деп ... тарихнамасында заң актілерін тарихи дерек көзі ... ... ... қарастырылмағанымен, әр түрлі заң актілерінің
өзіндік ерекшеліктері мен маңызы, мақсаттары мен ... ... ... ... ... әр ... ... біршама айтылған.
Мысалы, 1998 жылғы 24-ші наурызда қабылданған “Құқықтық нормативтік актілер
туралы” ... ... ... ... ... негізгі және туынды болып бөлінеді. Осы ... 3-ші ... ... қүқықтық актілердің негізгі түрлеріне:
1) Конституция, конституциялық заңдар, кодекстер, заңдар;
1) Қазақстан Республикасы Президентінің ... заң күші ... ... ... ... ... да қүқықтық
нормативтік актілері;
3) Қазақстан Республикасы Парламентінің және оның палаталарының
нормативтік қаулылары;
4) Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік қаулылары;
5) Конституциялық ... ... ... ... сотының және
Қазақстан Республикасы Орталық сайлау коммиссиясының нормативтік
қаулылары;
6) Қазақстан Республикасы министрлері және ... да ... ... ... ... бүйрықтары;
7) мемлекеттік комитеттердің және басқа да мемлекеттік орталық
органдардың нормативтік қаулылары;
8) маслихаттар мен әкімдердің ... ... ... ... ... ... туынды түріне: тәртіп белгілеу, ереже,
қағида, және нүсқаулар ... ... ... ... ... Республикасы
заңымен мұндай түрлерге арнай бөліп көрсетуі, біріншіден, мәселенің аса
маңыздылығымен байланысты болған болса, ... заң ... ... ... Ғылыми әдебиеттерде де заң актілерінің өзіндік
ерекшеліктеріне баса ... ... ... ... ... ... ... туралы: “Мемлекеттің Негізгі Заңы болады. Ол ... ... ол ... ... ... ... ... Жарлықтар туралы: “Жарлықтар – бұл Қазақстан Республикасы
Президентінің актілері” дейді [9, 55-60 бб.]
Ал, академик С. Сартаев ... ... ... “Мемлекеттік
нормативтік қүқықтық актілер жүйесінде конституциялық заңдардың алатын орны
айрықша. Конституциялық заң ... ... ... мен ... өмірінен
ерекше орын алатындықтан ол қоғамдық қатынастардың маңызды ауқымын қамтуға
мүмкіндік береді. Басқа қатардағы заңдарға ... ... ... ... ... ... бойынша қабылданып, Конституция
мәтініне сүйену арқылы оның негізгі ережелерін әрі толықтырьш, әрі айқындай
түседі” деп, Конституциялық заңдардың Конституцияға ... ... 107-108 бб.], ... өзін ... ... ... екі ... ұғынуды ұсынады. Тар мағынада: “Конституция – бұл
жоғарғы ... күші бар, ... ... ... ... ... ... нормативтік көрінісі болып табылатын мемлекеттің
Негізгі заңы” десе, кең мағынада: “Конституция – бұл онда конституциялық
құрылыстың құндылықтары, ... мен ... ... ... ... жоғары құқықтық форма: яғни, адамнан асқан құндылық жоқ, оның ... ... ... ... ... ... деген сөз”
дейді [4, 167 б.] Заң актілерін Тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихының
дерек көзі ... ... және ... ... ... мұндай ерекшеліктерін ескерулері тиіс.
Қорыта айтқанда, заң актілері өзіндік ерекшеліктері мол ... ... ... ... ... Заң ... тарихи дерек көзі
ретінде пайда болуы қоғам өмірімен, қоғам дамуымен тікелей ... да, заң ... ... тарихының белгілі бір ... яғни ... ... ... ... заң актілеріне енуі
және сақталуы табиғи ... ... ... заң ... ... ... ... бір кезеңінің құжаттық дерек көзі ретінде қарастырып,
олардан шынайылық деңгейі ... ... ала ... ... ... ... нақты зерттеу объектісін жан-жақты аша ... ... Заң ... ... ... да кезеңдері сияқты
тәуелсіздік кезеңінің де маңызды ... ... ... ... ... жылдары тек өз мемлекеттілігін қайта қалыптастырып
қана ... ... ... ... ... ... бағыт
алуы, заң актілерінің деректік маңызын арттыра түседі. ... ... заң ... ... ... ... дерек көзі ретінде
алғаш рет қарастырылып отырғанымен, жалпы тарихи дерек көзі ... ... заң ... ... ... ... талдау жасау
методикасы қалыптасқан. Орыс ... осы ... қол ... жете ... Қазақстан тарихшыларына заң актілерін өздерінің
тума төл дерек көздері ретінде ... ... ... ... ... да ... ... сияқты, заң актілері де өздерін типтік және түрлік
сыныптауды, сол арқылы әр алуан ... ... ... ... ... ... Ол ... біріншіден, әр түрлі заң актілерімен
дерек көзі ретінде дұрыс жұмыс істеуге ... ... ... әр алуан түрлерінің ерекшеліктеріне сай зерттеу методтарын
пайдалануға мүмкіндік ... ... ... ... ЗАҢДАРЫ – ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН
ТАРИХЫНЫҢ МАҢЫЗДЫ ДЕРЕК КӨЗДЕРІ
2.1 ҚР ... ... ... ... объективтілігі мен
алғышарттары
Деректану ғылымының талаптарына сай, тәуелсіз Қазақстан тарихының
маңызды жазба дерек көздерінің бірі болып табылатын ... ... ... ... мен ... ... олардан тарихи
оқиғалар немесе қоғамдық құбылыстар ... ... ... ... ... білу ... ... Басқа да деректер немесе дерек көздері
сияқты нақты заң актісі немесе заңнамалық актілер де қоғамдық қажеттіліктен
немесе белгілі бір ... ... ... және ... ... болады. Сондықтан, олар өз бойында сол өздерінің пайда
болуына әсер еткен қоғамдық сұраныстар ... ... ... ... ... мәліметтер сақтайды. Бұл, басқа да функцияларымен қатар,
тәуелсіз Қазақстан Республикасы ... ... ... ... де ... заң ... де ... аксиома. Өйткені тәуелсіздік тарихы, басқа
да дерек көздерімен қатар, заң актілерінде де бейнеленген. Демек, өзіндік
ерекшеліктері бар ... ... ... ... ретінде заңнамалық
актілердің пайда болуының объективтілігі мен алғышарттарын ... ... ... ... тарихының осы бастан дұрыс
бағытта зерттеліп, жазылуының басты факторларының бірі болып табылады.
Сөз жоқ, тәуелсіз Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... ... ... заңдардың немесе заң актілерінің пайда ... ... ол ... өз ... алуы ... ... КСРО деп аталған алып империяның ... ... ... ... ... сол тәуелсіздікті нығайту, жаңа құқықтық
мемлекет құру арқылы тәуелсіздігімізді баянды ету болған. Сондықтан, нақты
заң актілерінде ... ... ... ... ... ... ... пайда болуы, қалыптасу және даму тарихы туралы аса
құнды мәліметтер сақталынған. Демек, нақты заңдардың немесе заң ... ... ... және ... ... не себептен және
қалай қабылданғандығына, яғни заңдардың дерек көздері ретінде жасалу және
қабылдану процесіне талдау жасау, Қазақстан ... ... әр ... ... ... анықтай түсуге, жалпы алғанда ел
тарихының осы жылдар аралығында жүріп өткен жолын нақтылай ... ... ... заң ең ... ... әлеуметтік қатнастарды реттеуші
механизм ретінде пайда болып, қоғамдық тұрақтылықты ... ... ... ... ... демократияландыру арқылы құқықтық
мемлекет құруға бет алған Қазақстан халқы үшін заңның маңызы ... ... ... ... да, ... ... үшін ... білудің және
заңдылықты сақтаудың маңызы өте үлкен. Әр бір ... ... ... деп ... әр бір ... үшін ... заңды, әсіресе
Конституцияны білудің, оның талаптарын орындаудың қаншадықты ... ... ... ... Н. Ә. ... ... ғасырдың аса
ірі мемлекет қайраткерлері Төле биді, Қазыбек биді және Әйтеке биді ... ... 1993 ... ... ... ... өткен салтанатты
жиында сөйлеген сөзінде: “Тәуелсіздік туын қолда берік ...... ... өз ... деп ... әр адамның ең басты борышы, ең
биік мақсаты. Құқықтық ... ... ... тән заңдылық
қағидсын қатаң сатай алсақ қана, ол борышты адал ақтап, ол мақсатқа қапысыз
жете аламыз.
Конституцияны білу, заңдылықты ...... ... ... ... Әз Тәукенің тұсындағы қазақ қауымының дәуірлеуі ең алдымен
осы заңға жүгінуге байланысты болғанын ... жөн. ... ... оны ... ... ... біз өмірдің қай саласында
да қиыншылықтан арыла алмаймыз” деді [96, 218 б.]
Дегенмен, заң, тек ... ... ... ... ғана емес, сонымен
қатар, сол құқықтық мемлекет құру тарихының ... көзі ... ... ... ... ... мемлекет құру тарихы, ең алдымен, сол
заңдарда бейнеленген. Бұл ... біз ... ... ... ... заң ... ... болу алғышарттарының бұрынғы КСРО
қойнауында пісіп жетілгендігін ерекше айтуымыз керек. Өйткені, КСРО ... ... ... ... да бұрынғы Одақтас республикалар сияқты
Қазақстанның да өз ... ... ... ... заңдық негіздер,
сол КСРО-ның кезінде дүниеге келген болатын. КОКП-ның 1985 жылғы ... ... ... ... құру, жариялылық және ... ... ... ... ... ... ... өзгерістер мен қосымшалар енгізу” және “ССРО халық
депутаттарын сайлау ... ... ... да, ... да күйреуінің басы
болды.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының заңдық ... де, сол ... ... бастады және бірнеше кезеңдерден өтті. Мысалы, 1988
жылы 1977 жылғы КСРО конституциясына өзгерістер мен ... ... ... ... жаңа ... ... жүйесі - халық депутаттарының
съезі және тұрақты жұмыс істейтін КСРО Жоғарғы ... ... ... заң ... ... ... саяси өміріндегі жаңа құбылыс болды.
Жаңа конституциялық күші бар заң ... ... 1989 ... ... халық депутаттарының бірінші съезіне сайлау мен халық
депутаттарының бірінші съезінде-ақ үлкен өзгерістер болды. Съезде ... ... ... жою ... сөз ... ССРО Конституциясының
жаңа жобасын жасау туралы ... ... Бұл, тек, ... ... ... ... ... қадам ғана емес,
сонымен қатар, ол ... ... ... республикалардың өз
тәуелсіздігін алу бағытында да жасалынған алғашқы нақты ... ... елді ... ... демократияландыру процесі экономикалық
дағдарыстың күннен ... ... түсу мен КСРО ... ... ... ... арта түсу жағдайында жүргізілді.
1989 жылы КСРО халық депутаттарының бірінші съезі тұрақты ... екі ... ... ... ... ол ... КСРО ... деп аталынды. Дегенмен, Съезд және Жоғарғы Кеңес ... ... заң ... ... ... ... 1989 жылдың күзіне қарай КОКП-
ның басқарушы және бағыт беруші саяси күш ретінде өз ... ... ... ... 1990 жылы КСРО ... депутаттарының үшінші
съезі, бұрынғы КСРО халықтарының тарихында бірінші рет, кең ... бар КСРО ... ... ... енгізді. Сол съезде КСРО
конституциясындағы КОКП-ның басқарушы және бағыттаушы құқығы көрсетілген ... ... күші ... Ол ... ... ... ... білдірді.
КСРО көлемінде жүргізілген мұндай түбегейлі өзгерістердің бәрі де, сол
мемлекеттің құрамдас ... ... ... да тән ... экономикалық және саяси дағдарыстың тереңдегені соншалықты,
КСРО-ның саяси және экономикалық негіздерін өзгерту туралы пікір кең ... ... 1990 ... 14 наурызында қабылданған “Президенттік қызмет
енгізу және ССРО ... ... ... ... мен ... туралы заң мемлекеттің ... және ... ... өзгерістер енгізді. Заңға сәйкес елде ... ... ... көптүрлі формасы мойындалды және де, ең бастысы, КОКП-
ның монополиясы жойылды.
Жоғарыда айтқанымыздай, КСРО көлемінде жүріп жатқан мұндай түбегейлі
өзгерістердің бәрі де ... да ... ... ... Ол ... Н. Ә.
Назарбаев өзінің “Әділеттің ақ жолы” атты кітабында: “Бұл процестердің бәрі
де белгілі бір ... ... да тән еді, оның ... ... ... өз ... тапты” деп жазса [63, 219 б.], ... ... ... ... ... ... іргесі шайқалған
құрылымын нығайтуға бағыттылған ... әрі ... ... ... ... ... содан соң Министрлер кабинетінің құрылуы
болды. Бұл ... ... да ... деп ... [63, 238 ... Қазақстан мемлекеттілігінің заңдық негіздерін
қалыптастырудың алғышарттары ... ... ... ... ... заңшығарушылық іргетасының қалыптасуы бағытында
жасалынған маңызды қадамның бірі 1989 жылы 22 қыркүйекте ... ... ... ... ... ... жоғарғы органы Қазақ ССР-ның
Жоғарғы Кеңесі болып табылады деп көрсетілген “Казақ ССР-і ... ... ... мен ... енгізу туралы” Заңы болды. Заңға
сәйкес Қазақ ССР ... ... ... ... өзгертіліп, Жоғарғы Кеңес
Президумының мүмкіндігі ... Осы ... ... ... жаңа ... заңшығарушылықғының қалыптасу процесі
басталды. Мысалы, 1990 жылдың 24 сәуірінде Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... заң қабылданып,
Қазақ ССР-нің тұңғыш Президенті болып Н. Ә. Назарбаев сайланды. Осы ... ... ... және ... ... ... енгізілді, өйткені, Президенттік қызметтің енгізілуі Қазақ ... ... ... ... ... және ... ... тармақтарын ажырату принципін бектіу жолында жасалынған алғашқы нақты
қадам болып табылатын еді. Сонымен қатар, осы заңмен ... ... ... С. ... пен К. ... ... ... түбегейлі
саяси өзгерістердің бастауы болған “Қазақстанда Президенттік қызмет енгізу
туралы” Заңның ... ... ... ... ... ыдырау жағдайында оның құрамындағы ұлттық аймақтарды, оның ішінде
Қазақстанды да, биліксіздену құбылысы жайлай ... 80-ші ... ... ... биліксіздену 90-шы жылдардың бас кезінде тіптен қауіпті
шекке жетті... Екіншіден, ... ... жаңа түрі – ... ... ... ... және әлеуметтік, саяси дағдарысы
жағдайында қалыптасты. Әсіресе, экономикалық ... ... ... 50 ... ... ... пен қайыршылық деңгейіне түсті...
Үшіншіден, өкілді органдар мен жергілікті атқарушы ... ... ... беретіндей қызмет ете алмайтындықтарын көрсетті. Жоғарғы
Кеңестің жұмысында митингілік, дау-дамайлық ... ... ... ... ... және ... жүйенің алмасуы
жағдайында өркениетті, демократиялық елдердің тәжірибесіне ... ... ... ... ... ... қажеттілікке айналды. Осындай кезек
күттірмейтін міндеттерді шешу үшін де Қазақстанға ... ... ... ... ... ... құрылымының, этнодемографиялық
ахуалының күрделілігі Қазақстан халқын жалпымемлекеттік ортақ мақсаттар мен
міндеттер аясында топтастыра алатын, ұйытушылық қасиеті бар ... ... ... ... деп, елдегі Президенттік ... ... ... бес ... ... атай ... заңның пайда болуының
объективтілігі туралы: “Тарихи саяси ахуал және экономикалық даму талаптары
Қазақстанды президенттік билік жүйесіне алып ... ... ... ... ... ... даму ... туған құбылыс деп
айта аламыз” ... ... ... ХХ ... ... ... орын ... терең
экономикалық және саяси дағдарыстар Қазақстан тарихында да ... орын ... алып ... Атап ... ел ... ... жаңа ... – Президенттік билік жүйесінің дүниеге келуіне негіз
болған аталған Заң ... ... ... ... ... көзі ретінде пайда болуының объективтілігі тікелей сол өзгерістерден
туындады. Республикада орын ... ... ... ... ... ... 1990 жылы 25 ... “Қазақ ССР-нің мемлекеттік егемендігі
туралы” Декларацияның қабылдануы болды. Онда ... ... ... мемлекет территориясының тұтастығы, бөлінбейтіні және ешкімнің қол
сұғуына жол берілмейтіндігі және ... да ... ... ... ... ... ... аса маңызды дерек көздерінің бірі ... ... ... ... ... ... сол құжаттың негізгі
авторларының бірі С. Сартаев: ... ... ... егеменділігі
туралы" қабылданған Декларация Қазақстандағы саяси-қүқықтық өмірдің жарқын
беті ретінде алғаш рет дүниеге келді. Оны ... ... ... С.С. ... (топ ... З.Л. ... Н.И. Акуев, Т.С.
Қабдрахманов ... ... ... ... атсалысты.
Декларацияның жобасын дайындауда Президенттік ... ... ... және ... да бірқатар қоғамдық үйымдар тарапынан
түскен үсыныстар жан-жақты ... ... жоба 1990 ... ... бүкілхалықтық талқылауға республикалық баспасөз ... Оны ... ... ... ... ... сол кездегі
аумақтық кеңістігіне қол сүғуға, оны бөлуге және оның өз келісімінсіз
пайдалануға ... ... ... ССР-ның басқа елдермен
шекарасының өзгеруі тек сол елмен екі ... ... ... ... баса ... ... деп, еске алады [3, 83-84 бб.]
Дегенмен, “Қазақ ССР-ның мемлекеттік егеменділігі ... ... ... ... ... жағдайда өтті. Декларацияның талқыланған
мәтінінің соңғы нүсқасын әзірлеу үшін де депутаттардың келісімдік тобы
қүрылды. Тек, ... ... ... ... ... ... ... отыз күнге
созылған талқылаудан соң 1990 жылдың 25-ші қазанында “Қазақ ... ... ... ... ... ... ... оның қандай жағдайда
қабылданғандығын ҚазМ¥У-нің студент-жастарының “Өркен” ... ... ... ... Онда ... ел Президенті Н. Ә.
Назарбаевқа рахмет айта отырып: “Сессия ... ... ... ... ... ... ұялағанын жасырғымыз келмейді. Бірақ кейін
- Декларацияны талдау үстінде Ж. Әбділдин, С. ... Ө. ... ... Ө. Жәнібеков, Ә. Кекілбаев секілді депутаттарымыздың терең ойлы,
дәйекті, әрі ғылыми ... ... соң ... да ... оны ... ... едік. Дегенмен, кейіннен болған
жүмыс тобындағы одан ... ... ... ... әлі де ... танытқандай еді. Талқылаудың алдында еліміздің Президенті Н.Ә.
Назарбаевтың барынша негізделіп, мейлінше тұжы-рымдалып айтылған ... ... ... да ... жандырғандай болды.
Шынында да үзақ жылдар бойы қырғын-сүргіннен көз ... ... ... ... ... ... өзі ... ме еді. Сондықтан да біз қазақ халқын
өз егемендігін алғаннымен қүттықтай отырып, еліміздің ... ... ... жүректері халқым деп соққан парламент ... ... ... тарихи жеңіс қүтты болсын дегіміз келеді” - деп ҚазМҰУ-нің Ғ.
Мүсірепов, Ж. Тәжиев, Р. ... ... ... ... ... өз
қуаныштарымен бөліскен. [98]
Өкінішке орай, 2007 жылы жарық көрген ... ... ... ... ... ... ... қатысты бірнеше
принципті қателіктер жіберілген. Біріншіден, ... ... ... ... ... берілген бетінде: “...Қазақ КСР-нің егемендігін
жариялады және Қазақстанның ... ... ... ... ... түрде мәлімдеді” деп жазылса, келесі бетінде:
“Декларация ... күн – 25 ... ... ... ретінде
тойланады” делінген [99, 111-112 бб.].
Біріншіден, егеменділік пен тәуелсіздіктің мағнасы екі басқа, олар
синоним ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет ретіндегі”
емес, “Қазақстанның егеменді мемлекет ... ... ... еді.
Екіншіден, “Республика күнінің” 25 желтоқсан ... 25 ... ... ... мұндай қарапайым қателіктің байқаусызда жіберілгендігі анық.
Дегенмен, әңгіме Қазақстан ... ... ... ... ... ... оған ... аудармауға болмады.
Елімізде қазіргі заңшығарушылықтың екінші кезеңінің басталуы
ретінде Қазақстанның өзінің ... ... ... ... 1990 ... 25 қазанын алуға болады. Егемендік туралы
декларацияда республикалық заң шығарудың ... ... ... ... ... ... ... Қазақ КСР-ін өзгертіп, мемлекеттің атын
Қазақстан Республикасы деп атау туралы және ... ... ... туралы” Конституциялық Заңдар қабылдады. Қазақ
ССР-ы ... ... 1991 ... 7-ші сессиясында М.М. Әуезов, С.З.
Зиманов, А. Түрғанбеков, В.А. Брынкин секілді халық депутаттары Қазақ ... ... ... деп атау туралы ұсыныс жасады. Ал, ... ... ... ... ... ... деп табатындарын айтты.
Мысалы, С. С. ... ... ... 1920 ... 4-ші қазанында
өткен Қазақстан Кеңестердің бірінші қүрылтайында Қазақ Кеңестік Социалистік
Автономиялық Республикасы болып жарияланған болатын. ... ... ... ... ... деген атауға ие. Сондықтан, мен
республикамыздың жалпы аталуына нүқсан келтірмейтін нүсқаны үсынғым келеді,
ол атауға ... үғым ... ... “Кеңестік Социалистік” деген екі
сөзді алып тастап, Қазақ Республикасы деген атаумен аталуын үсынамын. Сонда
бүл ... ... ... сай болып шығады” - деді. С. С. ... ... ... ... И.Н. ... У.А. ... Ж.М.
Әбділдин, Н.И. Акуев, Н.М. Оразалиндер қолдады. Алайда ... ... ... ... ие болған Қазақстан Республикасы атауы қабылданды
[100, 36-40 бб.].
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1991 ... ... ... Республикасының тәуелсіздігі туралы” Қазақстан
Республикасының Конституциялық Заңын қабылдағаны белгілі. Мұндай маңызды
Конституциялық заңның ... мен оның ... ... ... алғы
шарттары туралы С.С. Сартаев өзінің Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің 7-ші
сессиясында сөйлеген ... ... ... ... дейін ешуақытта да
күйремейді делініп келген империя ... алып ... ... ... ... ... ... бүкіл әлем куә
болып отыр. Оның ... ... ... ... ... ... Армения,
Әзербайжан, Молдова, Қырғызстан, Түрікменстан республикалары өздерінің
егеменділігі ... ... Ал, ... ... ... жаңа тәуелсіз
елдер достығын құрды... Осымен байланысты КСРО-ның аса ірі және адамзат
тарихындағы ... ... ... асырып келген соңғы мемлекет болғанын
және оның күйреуі біздің ... ... да ... ... мемлекеттік пен мемлекет тәуелсіздігіне жол ашып түрғанын дәлелдеп
жату керек пе? Бүкіләлемдік өркениет тәуелсіздікті елдің өз ... ... ... және сот ... ... ... шетелдік биліктің
ықпалынсыз жүргізу және ... ... шет ... ... деп ... Бір ... ... тәуелсіздігі әрқашанда
толық және үзілді-кесілді шешім ... ... ие ... ... ... ... өз тарихында тәуелсіздікке қол жеткізген екен, оны
әлем мемлекеттеріне жария етуі тиіс. Айта кетуіміз керек, әлі күнге ... ... ... ... ... ... біздің
республикамыз ғана. Сондықтан өз мемлекетіміздің егеменді ел ... ... ... сәті де ... ... да ... түр ғой ... деді [101, 11 б.].
“Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы” Заңның
қабылдану сәтін жұртшылық үлкен қуанышпен қарсы алды. ... бұл ... ... ең бір ... және мәңгі ұмытылмас сәт еді. Осы
бір жүрек тебірентер сәтті “Қазақстан Кеңесі” газеті: “... ... өзі ... оның ... ... қандай қисындар мен қайшылықтарды
алдымыздан шығаратыны әрқашанда жүмбақ. ... де 16-шы ... ... ... ... 18 сағат 14 минут қазақ ... ... ... ... уақыт болып мәңгі сақталып қалды!!! Сессия
жүмысының ... ... ... ... ... ... орган
болғанымен де тәу-елсіздіктің мәртебесі одан да ... ... ... ... ... ... ... қүрметтерін көрсетті...
Электронды таблода дауыс беру қорытындысы жарқ ... ... ... ... ... ... ... Ол парламентті, республиканың барша
тұрғындарын республика ... ... ... ... ... асқан жауапкершілік танытқандарына ризашылық
сезімін білдірді” деп ... ... жоқ, ... өз ... алу ... ең ... заң, ол 1991 ... 16 желтоқсанында қабылданған “Қазақстан
Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы” Конституциялық Заң болып
табылады. ... ... ... Қазақстан Республикасы тәуелсіз,
демократиялық мемлекет деген анықтама берілді. Оның Республика ... ... ... бар, ... ... және ішкі саясатын дербес
анықтап, іске асырады. Қазақстан аумағы қәзіргі шегараларында ... және ... қол сұға ... деп ... Сол күннен бастап,
әлем жұртшылығы, әр түрлі мемлекеттер Қазақстан Республикасын тәуелсіз ел
ретінде тани бастады. ... ... ... 260 ... ... ... күресі өз нәтижесін берді. Қазақ халқы тарихының ең жаңа ... ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты болды. 1991 жылы наурыз айында ... ... ... ... ... ... қарамастан,
1991 жылдың желтоқсанында қоғам дамуының объективті заңдылықтары салдарында
КСРО өмір ... ... ... тарихының да, заңшығарушылық тарихының
да жаңа кезеңі басталды. ... ... ... ... ең ... ... көздері болып табылатын Ата заңдар – ... ... ... ... ... 1993 ... ... ҚР
бірінші Конститциясы қабылданса, 1995 жылдың 30-шы тамызында бүкілхалықтық
референдум арқылы ҚР екінші Конститциясы ... ... ... ... Д. К. ... ... ... Жалпыадамдық қүндылықтарға талпынған ... ... ... ... ретінде баянды ету;
* Қазақстан Республикасының ұлттық мемлекетілігінің сипатын ең ... ... ... ... ... ... ... және президенттік басқару формасы
бар демократиялық мемлекет ретінде бекіту;
* Азаматтардың қүқықтары мен бостандықтарын кеңейту, ... және ... ... ... ... пен басқарудың жаңа жүйесін бекіту;
* Жаңа нарықтық қатынастарды қалыптастыру [103, 43 ... ... ... ... ... ... ... кезінде
егеменді Қазақстанның тұңғыш Конституциясы жобасының бірнеше нұсқалары
дайындалып, талқыға ұсынылды. Конституцияның ... ... ... тұрғындарынан көптеген ұсыныстар ... ҚР ... ... ... ... ... түскен ұсыныстарға талдау
жасау, қоғамда әр алуан әлеуметтік топтардың барлығын және олардың жобадағы
кейбір принципті ... ... әр ... ... ... ... ... Мысалы, Ұлттық мұрағат ... ... орыс ... ... тұратын Алматы қаласындағы
“Казпроектстальконструкция” акционерлік мекемесінің 1992 ... ... ҚР ... жобасын талқылауға байланысты ... ... № 2 ... былай деп көрсетілген. ... ... ... ... ... ... Казахстан сотрудниками АП были приняты следующие поправки ... (34 – за, один – ... 1. ... ... Мы, народ
Казахстана, являясь неотъемлемой частью мирового ... ... ... ... ... ... ... прав и
свободы человека... Предлагаемая редакция: Мы, народ Казахстана, ... ... ... ... исходя из незыблемости народной
государственности, признавая приоритет прав и ... ... ... ... а) ... ... – суверенное, демократическое и
унитарное ... б) ... ... как ... ... ... нации, обеспечивает... Предлагаемая редакция:
а) вопрос об ... или ... ... ... б) ... ... как форма государственности народа
Республики Казахстан ... 3. ... ... В Республике
Казахстан государственным языком является казахский язык. Русский ... ... ... общения. Предлагаемая редакция: ... ... ... ... ... казахский и
русский языки...” [104].
Осылай, сол кездегі еліміздің Астанасы болған Алматы қаласының орыс
ұлтының ... ... ... ... ҚР ... ... мемлекеттілігі”, “қазақ ұлты” деген ұғымдарды мұлдем алып
тастап, олардың орнына ешқандай бет-бейнесі жоқ “халықтық мемлекет” деген
ұғымды ... ... ... бөлінбейтін унитарлы мемлекет болама,
жоқ әлде ... ... ... ... ... ... мәселені
референдум арқылы шешуді ұсынған жәнеде қазақ тілімен қатар орыс ... ... ... ... ... керек деген. Бұдан олардың түпкі
мақсаттарын ... қиын ... ... ... ... қазақтардың
мемлекет құрушы негізгі ұлт ретіндегі орнын жоққа шығару ... өз ... өз ... иесі ... ... ... екендігі;
Қазақстанды бірнеше мемлекетке бөлу арқылы тоз-тозын шығару екендігі; қазақ
тілімен қатар, орыс тіліне де ... ... ... беру ... ... ... тіл ... жою екендігі түсінікті.
Егер, бұрынғы Астаналық өзге ұлттың өкілдері осылайша өз ... ... ... ... Республикамыздың Негізгі заңы ... өз ... ... құқынан айыруға әрекеттенсе, негізінен ... ... ... ... ... мен ауыл ... қарама-қарсы ұсыныстар айтып, Негізгі заңмен елге деген, жерге деген
өз құқықтарын қорғауға ... ... ... ... кәсіподағының Жезқазған облыстық комитетінің ҚР Жоғарғы
Кеңесінің сессиясына ... ... ... ... ... АПК
предлагает в преамбуле проекта Конституции Республики Казахстан фразу
“Мы, ... ... ... фразой “Мы казахский народ”, так ... ... ... ... ... и ... является казахский народ” десе [105], Кентау қаласы, ... ... ... 1992 ... 20 ... ҚР Президентіне,
Жоғарғы Кеңеске, парламенттік комиссияға жолдаған мәжіліс ... ... ... Күн тақырыбында: 1. Қазақстан Республикасы
Конституциясының жобасын талқылау. Күн тақырыбына қойылған мәселе ... ... ... Конституция жобасы туралы ойларын ортаға салып 14
адам ... ... әр ... қызу ... отырды. Конституция жобасын
талқылай келе жиналыс ҚАУЛЫ ЕТТІ:
1.Қазақ тілі мәртебесін көтеруге кедергі ... ... ... ... тілмен бірдей қолдану қамтамасыз етіледі” ... ... ... тасталсын;
2.Мемлекеттік тіл де, ұлтаралық қатнас тілі де тек қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... өткір ұсыныстар енгізуді талап
етіп отырған ауыл шаруашылығымен ... ... ... де, Баялдыр аулының тұрғындарының да ... ... ... да ... ... ұлтының мүддесін қорғап отырғандары
түсінікті. Бұл келтірілген мысалдар жаңа мемлекеттілік қалыптастыру жолына
түскен қоғамда бір ... ... ... топтардың барлығын,
олардың заң арқылы өз мүдделерін қорғау үшін ... ... ... ... ... ... Жоғарғы Кеңесте де өз ... ... ... Оның айқын дәлелі Қазақстан Республикасы
Конституциясы бойынша 1992 жылдың маусымында өткен ... ... ... мен ... Онда: “Общее замечание: Из ... ... ... ... ... ... государства... Преамбуле: Исключить слова “незыблемость
казахской государственности”, т. к. в ... ... ... ... ... ... республики... Основы
конституционного ... ... ... ...... и ... государство. Понятие “унитарное” – исключить,
т. к. оно ... ... ... ... ... ... по типу штатов в США. Убрать запись,
что Республика Казахстан как ... ... ... ... по ... ... ... “Территория
Республика Казахстан является “целостной, неделимой и ... ... ... ... ... решаются его Верховным Советом после ... ... ... ... көріп отырғанымыздай, біріншіден, ... ... ... ... ... деген ұғымдарды мүлдем
алып тастау көзделінген, екіншіден, Қазақстанды өзінің байрығы ... бар, ... ... ел ... ... АҚШ ... ... қырдан қашқандардың елі ретінде көргілері келетіндігін ... Бұл ... ... ... ... ... ... оқылымында
қабылданған ескертпелер мен ұсыныстарының жергілікті жерлердегі Қазақстанды
қазақ ұлтының мемлекеті ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтылғандай, Жоғары Кеңесте
Конституциялық заңдар мен Конституцияның әрбір бабы ... ... ... бір ... ... та. Ол, ең алдымен, қазақ қоғамында
өткен ғасырда пайда болған әлеуметтік қатнастардан туындаған ... ... да, заң ... да, тіптен ҚР тұңғыш Президенті ... ... ... ... отырып, ҚР тұңғыш Ата ... ... ... ... үшін ... тура келді.
Осындай жағдайда 1993 жылдың 28-ші қаңтарында тәуелсіз Қазақстанның
тұңғыш Конституциясы қабылданды. Жаңа ... ... және ... құрылысын анықтаған шын мәніндегі тарихи құқықгық
акт болғандығы рас. ... ... А.К. ... ... 1993 жылғы
Конституция: “... жаңа ғана туып келе жатқан президенттік ... ... ... жүйе ... ... ... қатынастар арасындағы
ымырашылдықтың нәтижесі болды” [108, с. 66].
Тәуелсіз елдің тұңғыш ... өмір ... ... және оның өз ... ... ... алмайтындығы көп ұзамай-ақ
белгілі болды. Мысалы, ол туралы Н.Ә. Назарбаев ... ... ... ... “Еліміздің алғашқы Конституциясы 1993 жылдың қаңтар ... ... ... ... ... және ... шын ахуалынан аулақ жатқандығын көрсетті. Желпіністің желі тез
ыдырады. 1993 жылғы үлгідігі ... ... ... құрудың күнбе-
күнгі қарапайым да ауыр ... ... ... бола ... деп жазды [64, 177 б.]
Осылай, өмір жас мемлекеттің алдында уақыт ... сай ... бір ... ... ... ... ... Қоғамда
жүріп жатқан түбегейлі өзгерістер, күн тәртібінде тұрған саяси, әлеуметтік
және ... ... ... шұғыл шешімдер қабылдауды талап етті.
Ал, жаңа Коституция бойынша жұмыс істей бастаған Жоғарғы Кеңес ... ... ... ... ... құқықтық негізін қалауға қаблетсіз болып
шықты. Бұл елдегі жағдайдың тым ... алып ... ... жіті ... ... адам ретінде Н. Назарбаев: «1993 жылдың
желтоқсанында өте сын ... ... ... Жаңа теңгемізге көшуді
ойдағыдай жүзеге асырғанымызбен, жағдай жаңа әрі батыл ... ... ... сферадағы кезекті заңдық құжатты қабылдауды бір ... ... бір жыл ... орнына қайтып келмейтін өрескелдікке
ұрындыру мүмкін еді. ... ... ... парламент асықпады.
Экономиканың берекесіздену қаупі күшейді» деп, ... ... ... себебін баяндаса [64, 177-178 бб.], Жоғарғы
Кеңестің таратылуына байланысты ... ... жаңа ... ... тағы да ... ... ... Кеңес таратылған соң,
Конституция жобасы үстіндегі жұмыспен мен ... және ... ... деп, ... ... қабылдаудың саяси себебі туралы айтқан
[64, 184 ... ... Н. Ә. ... ... Конституцияны дайындауға
өзіне кімдердің көмектескендері және олардың қалай жұмыс істегендері
туралы: ... ... ... ... ... ... көмектескен
адамдарға ризашылығымды айта кеткен жөн. Олар: ... ...... ... ... ... ... Константин Колпаков
– заң ғылымы кандидаттары. Заңның әр ... ... ... Әрқайсысы
өз тарауларын зор жігермен жазып шықты.
Жобаны талқылау үшін 11 сарапшы тағайындадым. Кейде біз Конституция
баптары ... 12-14 ... бас ... ... ... Іске ... ... ешбір беделге бас ұрмау – басты талабымыз болды.
Жобаға әбден сын көзімен қарауды, ... ... ... еттім»-
дейді [64, 184-185 бб.].
Дегенмен, Президнет Н. ... өз ... ... әлем ... ... ... салаларының өзара байланысы, саяси
партиялар, кәсіподақтары қызметі, адам құқығы, ... т. б. ... ... ... ... ... шығуға тура келді. Оның бәрі
жаңа жобада ескерілді. Әрине, өз ерекшелігіміз ұмыт ... жоқ. ... жылы ... ... ... ... жаңа ... байланысты
референдумға бірнеше апта қалғанда, мен 12 ... ... ... деп ... жаңа ... ... ... оның қосқан
үлесінің аз болмағандығын көрсетеді [64, 184 б.].
Конституция жобасы 1995 жылдың шілде айында негізінен ... ... ... ... ... мәліметтерге қарағанда екінші Ата
заңның жобасын талқылау шын мәнінде бүкілхалықтық сипат ... Ол ... ... ... ... ... байланысты ұсыныстардың тізбесі ұсынылып
отырады. Күніне әлгідей мұқият қаралған ұсыныстардың бірнеше папкасы ... Ал ... ... ... ... ... өз алдына!..
Республикада 33 мың ұжымдық талқылау өткізілді. Оған үш миллионнан
астам азамат қатысты. Олар 30 ... ... ... мен ескертпелер
енгізді. Жобаның жартысынан астамына, дәлірек айтқанда, 55 бапқа 1100
түзету мен ... ... ... [64, 186 ... ... 30-шы ... бүкілхалықтық референдум өтті. Ресми
мәліметтер бойынша референдумға 8.212.773 ... яғни ел ... ... ... Референдумға қатысқан 800.839 азамат қарсы дауыс берді,
яғни бұл барлық қатысушылардың 9,9 пайызы. 78.130 ... ... ... Референдумның барысын қолдарына бақылаушы куәлігі берілген 928
тұлға қадағалады [109].
Осылай, Қазақстан Республикасының екінші Конституция ... ... оның ... толығымен дәлелдеді деп айтуға ... Оның ... ... ... Ата ... ... ... басым бөлігінің
қолдауына ие болуында еді. ... ... ... яғни жаңа
Конституцияның қабылдануының 5 жылдығына орай сөйлеген сөзінде Н. ... ... ... ... “Референдумға қатысқан адамдардың
90 пайызға жуығы, ал бұл оған ... құқы бар жеті ... ... ... сөз, жаңа Негізгі Заңымызды қабылдауды ... ... оның ... күллі Қазақстан халқы деп айтуға толық негізіміз бар”
деді [110]. Екіншіден, ... ... 1995 ... ... мемлекеттік құрылысының негізін құрайтын
принциптер қарастырылып, мемлекеттің ... ... мен ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының
Конституциясы мемлекеттің қоғамдық ... ... ... ... ... ... берді.
Сонымен, қорыта айтқанда, біріншіден, тәуелсіз Қазақстан Рспубликасыны
тарихының дерек көзі болып ... ... күші бар ... ... ... алғышарттары КСРО қойнауында пісіп жетілсе, ... ... ... ... ... КСРО ... алып ... саяси-экономикалық дағдарысқа ұшырап, күйреу салдарында Қазақстанның
алдымен өз ... ... ... ... алуы болған.
Екіншіден, тәуелсіз Қазақстан Рспубликасының Конституциялық күші бар ... мен ... ... ... әр алуан әлеуметтік
топтардың өз мүдделері үшін күресі жағдайында өткен. Үшіншіден, ел ... заң ... ... ұлт ... ... танытып, қазақ
ұлтының мүддесін қорғай білген. Төртіншіден, Конституциялық күші бар заң
актілері мен Қазақстан ... ... ... Н. ... ... рөл ... 2 ҚР заңдарының тарихи дерек көздері ретінде жасалу процесі ... ... ... заң ... ... дерек көзі ретінде
талдауда, сол мемлекеттің заңшығарушылық қызметін жан-жақты ашып ... өте ... ... ... қандай мақсатпен, қайда, қалай және қай
дәрежеде қабылдануы, олардың тиімділігі немесе тиімсіздігі, қоғамның одан
әрі ... ... ... ... ... ... мен жіктердің
мүддесіне сай келетіндігі немесе келмейтіндігі, яғни ... ... ... ... заңшығарушы органдардың жұмысымен тікелей
байланысты. Дегенмен, ... ... ... ... да қиын ... процестер қатарына жатқан. Біз қарастырып отырған уақыт аралығында
Қазақстан Республикасының заңшығарушылық қызметі де көптеген қиыншылықтарға
кездесіп, түбегейлі өзгерістерге ... Ол, бір ... ... ... өз бетінше айналысып көрмеген жас мемлекет үшін жаңа іс ... ... ... ... “Заңшығарушылық – бұл салада ... жоқ жаңа ... ... үшін ... іс емес ... – деп ... С. Зиманов. [2, 115 б.] Мысалы, өзінің аз ғана жылдардан ... ... ... ... ... өзін-өзі тарату немесе бір
жылдан кейін заңға сай құрылмаған орган ретінде ... ... ... ... ... ... өткерді. Дегенмен, тәуелсіздік жылдары
еліміздің басты заңшығарушы органы - Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі деп аталған
формалды ... ... ... ... ... дейін
өсу жолынан өтті.
Жалпы алғанда қарастырылып ... ... ... еліміздегі
жүйелі заңшығарушылық ісінің тарихын шартты түрде екі ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік жүйе қойнауында
дүниеге келген Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының кәсіпқой Парламенттің жұмысымен
байланысты еді. Олай ... ... ... ... ... де, ... ... Республикасының заңшығарушылық
қызметінің де ХІІ шақырылымдағы Қазақ ССР ... ... ... алғандығы тарихи факті. Мысалы, “Қазақ ССР-ның мемлекеттік
егемендігі ... ... (25 ... 1990 ж.), “Қазақ Советтік
Социалистік Республикасының ... ... ... Заң (10 ... ... “Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы” Заң (16
желтоқсан 1991 ж.), ... ... 1993 ... ... ... 1993 ж.) ... ел ... шешкен аса ірі саяси және ... ХІІ ... ... ССР ... ... ... ... алдындағы Жоғары Кеңестің ХІ шақырылымында бес жылда небәрі 40 заң
қабылданса, 1990 жылдың ... ... ... 1993 ... ... яғни ... емес төрт жыл ... ... ... ... 265 ... сол заң ... арқылы жас мемлекеттің өз ... ... ... ... ... ... алдымен елдің егемендігінің,
кейіннен толық тәуелсіздігінің заңдық іргетасы дәл сол ХІІ ... ... ... ... тарихи тағдырымыздың ерекшелігіне ... ... ... ... ... бірінші кезеңі
Кеңестік Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің жұмысымен байланысты болып шықты.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының өмірге келу ... ... ... ... ССР ... ... жұмысының ерекшелігі мен тарихи
жағдайы және тағдыры туралы академик С. З. ... ... ... ... заң ... ... ретінде екі дәуірдің, екі жүйенің
тоғысқан: социалистік негіздің әлі де өз ... ... ... өз ... ... ... жолмен бере бастаған, ескі, ... ... ... ... енгізе бастаған “еркін ... ... ... ене ... ... қалыптасты. Парламет көбінде ішкі
қайшылықтардың шиеленіскен жағдайында жұмыс істеуге үйренді. Ол екі ... ... ... күйретінді дағдарысқа ұшырады: 1993 жылдың
желтоқсанында өзін өзі таратты; жаңа ... ... бір жыл да ... 1995 ... ... ... дейді [2, 4 б.].
Ал, еліміздегі жүйелі заңшығарушылық ісінің ... ... ... ... ... ... ... Конституциясына сай пайда
болған, екі палаталы қазіргі кәсіпқой ... ... ... ... ... 1995 жылы 30 тамызда жалпыхалықтық референдумда
қабылданған Қазақстан ... ... 49-шы ... - Қазақстан Республикасының заң шығарушы қызметін жүзеге
асыратын ... ең ... ... ... деп ... [2, ... Бұл ... елімізде де, барлық өркениетті ... ... ... ... дәлелі.
Бірақ, бұдан демократиялық негіздегі заң шығару ісі ... ... ... ... ... тумауы керек. Дәл қазіргідей болмағанымен,
парламентаризм көріністері қазақ қоғамында бұрын да ... ... ... Оған көптеген дәлелдер келтіруге болады. Мысалы, Қазақстан
Республикасы Парламенті Сенатының Төрағасы Н. Әбіқаев өзінің ... ... ... және ... заман” деп аталатын мақаласында:
“Қазіргі ... ... ... ... тұрғысында болмағанымен,
мемлекеттіліктің міндетті атрибуттарының бірі ... ... ... ... ... ... және әскери демократиялар
нысанындағы қазақ мемлекеттерінде көрініс тапқан... Заңнама негіздерін
жасауды, құрамына ... ... ... ... мен ... ... кіретін көне заманғы, өзіндік сипаты бар парламент жүзеге асырған.
Бұл органның ... ... ... билеген хан басшылығымен жүргізілетін,
ол халықтың өкілетті өкілдерін жинап, заңнаманы талқылау барысына басшылық
жасап, жиналыс ... ... оны ... болған” деп,
заңшығарушылықтағы демократия элементтерінің қазақ даласында бұрын да
болғандығын айтады [31] ... әр ... ... ғана тән ... ... ... да, ХХ ... соңында пайда болған қос палаталы
Қазақстан Парламенті де өз уақытының ... сай ... ... заң
шығарушы институт ретінде қалыптаса бастады. Жаңа Парламенттің алғашқы
жылдардағы ... ... ... ... Парламенті Мәжілісінің
тұңғыш Төрағасы Марат Оспанов, Парламенттің бастапқы екі жылдық жұмысын
қорытындылай ... ... ... Қазақстан Парламенті үшін бұл екі жыл
биікке ... ... ... ... біз ... ... де, экономикалық
деңгейде де тұрақтану тән болып отырған мүлдем жаңа жағдайларда өмір сүріп
отырмыз. Бірінші ... ... ... ... ... ... үлкен
ұйымшылдығымен, құрылымының қолайлығымен, заң жобаларымен нақты әрі
пәрменді жұмыс ... ... ... ... ... ... оның өркениетті нысандарына бағдарлануымен ерекше...
Парламент қазірдің ... ... өз ... ... пен ... пен емес, өркениетті жұмыс әдістерімен қорғайтын өкімет органы
ретінде өз бейнесін таба бастады, ол өзін күшті өкілді және заң ... ... ... деп, ... ... ... ... бастап-
ақ дұрыс бағыт ала бастағандығын айтса [35], Қазақстан Республикасы
Парламенті Мәжілісінің келесі ... Орал ... ... он ... ... ... ... өз қарауына келіп түскен 1691
заң жобасының 1221 қабылдап, олар кейін республика Президенті қол қойып заң
күшіне ... ... ... 258 заң ... ... келуіне халық
қалаулыларының өздері ұйтқы болды” деп, Парламенттің алғашқы он ... заң ... ... оң баға берген [36].
Қазақстан Республикасының жүйелі заң шығарушылық қызметі тарихының
бұл екі ... ... ... өте ... Ол сол ... ... ерекшеліктерінен туындаған айырмашылықтар еді. Егер, бірінші
кезең қарама-қайшылықтарға толы, ескі мен жаңаның арасындағы ... ... ... ... қабылданған заң актілерінің сапасы туралы мәселе алға
шыққан, заңшығарушылық ісінде кәсіпқойлықтың қалыптасып, даму ... ... да, ... ... ... туралы айтылғанда көңіл
негізінен Қазақстанның егемендігі мен тәуелсіздігінің ... ... мен ... ... ... айтқанда, ел егемендігі мен
ұлт тәуелсіздігін көргісі де, ... де ... ... ... ... өкілдерінің арасындағы күреске бөлінсе, екінші кезеңде
көңіл негізінен қос ... ... ... ... бөлінеді.
Бұл, біріншіден, ел егемендігі мен ұлт тәуелсіздігінің ... ... және ... ... ... кімдердің және қалай
қалағандығын, нәтижесінде тәуелсіз Қазақстан Республикасы деп ... ... ... ... ... тәуелсіз мемлекет ретінде қалай
қалыптасқандаған көруге мүмкіндік ... ... сол ... нығайып, саяси-әлеуметтік, экономикалық және рухани дамуын
қамтамасыз еткен заң ... ... ... ... көтерілгедігін
анықтауға мүмкіндік береді.
Тәуелсіз Қазақстан Республикасының заңдық ірге тасының қандай саяси-
энономикалық жағдайда қалыптасқандығын, оның ... ... Н. ... ... “Ғасырлар тоғысы” атты кітабында: “1990-1991 жылдары бір
жүйеден екінші жүйеге көшер кезде кездесетін екі ұдай ... орын ... ... ... және ... ... қатар өмір сүрді.
Экономикада да дәл осындай көрші қону орын ... деп, ... ... ... дәл ... ... [64, 135-б.]. Міне, осындай, ескі мен
жаңаның арасындағы күрес жағдайында ел болашағының заңдық іргетасы ... ... ... қоғамды түбегейлі өзгерістерге бастап, бір
сапалық деңгейден екінші бір ... ... ... алып ... ... ХІІ ... ... ССР Жоғарғы Кеңесінде дүниеге келді.
Өткен ғасырдың ... он ... ... КСРО деп ... ... оның ... Қазақстанда да, болып жатқан күрделі саяси
құбылыстар мен өзгерістер, ... бар ішкі ... ... ... ... ... қоғамдық қайшылықтар мен қақтығыстар ХІІ шақырылымдағы Қазақ
ССР Жоғарғы ... ... ... ... ... ... болсақ,
осындай аса күрделі жағдайында құрылған Жоғарғы Кеңес ... ... ... емес – А. Т.) мыңдаған мәрте ... ... ... ... ССР Жоғарғы Кеңесінің 1990 жылдың жазында,
демек КСРО-дағы тоталитарлық ... ... ... ... өзгерістер мен
қайта өрлеу сезімі баурап алған кезде ... оның ... ... Конституцияға негізделгенімен, құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... және
жұмысының біртіндеп позитивті мазмұн ала бастағандығын айта ... ... З. ... ... утверждать, что Верховный Совет республики в какой-то
мере вобрал в себя новые демократические веяния и ... ... ... ... Это был один из ... ... в истории республики” деп жазса [2, 124-б.], Қазақстан
Республикасы Парламенті ... ... Орал ... ... ... ... өзінің тарихи міндетін ... ... құру ... ... алған шақта, аз да ... ... ... ... ... ие ... халық қалаулылары Кеңес жүйесінің
құлауына да, ... ... ... ... ... де өз
үлестерін қосты” дейді [36].
Иә, ... шын ... ХІІ ... ... ССР Жоғарғы
Кеңесінің өзінің білімі мен біліктілігі жағынан да, интелектуальдық ... ... ... ... да, өзіне дейінгі де, өзінен кейінгі де
Парламенттерден оқ бойы озық ... деп ... ... ... ... ... құрылған сол Жоғарғы Кеңестің құрамында
елімізге кеңінен танымал ... ... ... өнер және ... ... бар еді. ... онда депутат ретінде Қазақстан ұлттық
ғылым академиясының академиктері: С. ... С. ... Ө. ... ... М. ... Ж. ... ... докторлары, профессорлар: Е.
Мәмбетқазиев, Н. Қаюпова, О. Сәбденов жазушылар: Қ. Найманбаев, Ш. Мұртаза,
Н. Оразалин т. б. ... ... Ұлт ... қыл ... ... ... дәл осы фактор шашуші рөл атқарды. Мысалы, ХІІ шақырылымдағы Қазақ
ССР Жоғарғы Кеңесінің қабырғасында ... ... ... айтыс-
тартыстардың бел ортасында болған депудат-академик Жабайхан Әбдилдин ұлт
интелектуальдарының ... ... ... еңбектері туралы: “Біздің
қазақ азаматтарының, әсіресе, он ... ... ... болған білікті
ғаламдар, соның ішінде академиктер Салық Зиманов, Сұлтан Сартаев, Өмірбек
Жолдасбеков, ... ... ... ... ... сол кездегі
тәртіп бойынша сессияға төрағалық еткен Президентіміз ... ... зор ... Біз ... теориялық жағынан мәселені дұрыс
қойып, пікіріміздің оң екендігін дәлелдеп шықтық. ... ... ... кворумды болдырмас үшін дауыс бермей де қойды. Қарсы
дау айтуға білімі ... ... ... ... ... соң,
даурығып, шулап, отырысты тастап, айғайлап шығып кеткендер де кездесті... ”
деп, ел тәуелсіздігінің заңдық негізі қаланар сәтте білім мен ... ... [38]. ... ... ... ел ... ... тұтастығын ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғаса, олардың
ұрпақтары ХХ ... ... ел ... жер ... ... ақыл-
ойларының озықтығымен қорғай білді.
Ал, елдің елдігі, ... ... ... ... қан ... болмаса да,
ой майданына, білім майданына айналған Жоғарғы Кеңес ... ... ... маңызы жағынан аталарымыздың өз заманында қазақтың
қазақ болып қалуы жолында жүргізген шайқастарынан кем емес еді. Оның ... ... ... ... ... ... немес ұлт ретінде жойылып кетуі
туралы мәселелер төңрегінде ... ... ... айтқанда жан
алысып, жан берісер шайқас. Найза орнына білімдерін сілтеген шайқастың
басты тұлғаларының бірі ... ... ... “Парламент – парасат
мектебі” деп аталған сұхбатында: “Үлкен дау: ...... ... ... ... еді. ... ... мемлекеті – унитарлы,
біртұтас ел” деген, Қазақстанда Президент қазақ халқының өкілі болуы ... ... ... тілі – қазақ тілі” деген мәселелер ... ... ... Әсіресе, Тәуелсіздік туралы ... осы ... ... ... дискуссиялар болды. Жан
алып, жан беріскен сәттерді ... ... деп, ... ... ұлт
үшін ең бір принципті мәселелер бойынша жүргендігін айтады [38] .
Одан әрі Ж. Әбдилдин қазақтың қазақ болып ... ... ұлт ... ... дәлірек айтқанда, қандай әлеуметтік топтар өкілдерінің
жанталаса қарсылық көрсеткендігі және не үшін ... ... ... депутаттар корпусында бұрынғы билік орындарында, партия, комсомолда
қызметте жүріп, ... ... ... ... ... ... орыс тілді басшылары – “қызыл директорлар” көп ... көбі ... ... тіпті естіп көрмеген секілді, жандары
түршігіп, осы сөзге көп қарсылық танытты. ... ... ... деп
айтқанымыз оларға түсініксіз тәрізді көрінді және оны ... де ... ... ұлттық мемлекет”, “бұл ұлтшылдық”, ондайға ... тек қана ... ... құруымыз керек, ешқандай ұлттық мемлекет
деген болмайды” деп ... ... ... “не ... ... мұны ... ұлтшылдыр” деп даурықты” дей келе, өздерінің жеңгендері және
қалай жеңгендері ... ... осы ... ... ғана біз ... аса маңызды мәселелерді заңдастыра алдық... ... ...... ...... ...... т. с. с.
толып жатқан дәлелдер келтіріп, алдымен ... ... ... ... соң одан ... ... ... қазақ ұлтының өкілі
болуы керек, мемлекеттік тіл қазақ тілі ... ... ... ... ... аса ... ... де өткізе алдық.
Менің ойымнан шықпайтын тағы бір ... – ол ... ... ел дегенді заңдастыру болды. Бұған да: “жергілікті халық ... ... ... бәріміз де жергілікті халықпыз” деген секілді
қатты қарсылықтар көрсетілді. ... бұл ... да ... ... ... ... еді. Біз ... қателіктер жібермеуге
тырыстық. Ал басқа мемлекеттерде мұндай мәселелер ... ... ... ... ... қателіктер жіберілді” дейді [38].
Ал, сол Ресейде жіберілген қателіктің неге әкеп ... және ... ... ... ... Ол Ресей Президенті Б. Ельциннің Ресей
Парламенті орналасқан “Ақ ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен, мұндай Ресейдегі атқарушы билік
пен заң шығарушы ... ... ... ... да әсер ... Көп ... ескі ... билікті көксеген Жоғарғы Кеңес
басшылығы мен ... ... ... көше ... жаңа ... арасындағы, жасырын түрде болса да, бұрыннан да бар ... үшін ... ... шиеленіскен сайын ашық сипат ала бастады. Сол күндердің
тірі куәгері С. З. ... ... ... өз ішінде проимпериялық,
прокеңестік және антиреформалық пиғылдағы ... мен ... ... бастапқы кезеңде ерекше ықпалға ие ... ... ... шыға ... айта ... “Жағдай Ресей Федерациясында билік
үшін таластан басталған саяси дағдарыстың шиеленісуінен кейін әдәуір ... Олар ... оның ... ... де, ... ... күштердің белсенділігінің артуына ықпал етті” дейді [2, ... ... С. ... өз ... бұрын баспасөзде жарияланбаған
аса маңызды құжаттың мәтінін толығымен келтірген. Ол ... ... 1993 ... 29 қыркүйегінде алған Ресей Федерациясы халық
депутаттарының Х ... ... ... ... ... ... ... және Үкімет төрағаларына”
жіберген жолдауы еді. ... ... ... аса ... ... түпнұсқалық түрінде келтірсек, онда былай деп ... Вам ...... Федерация – Россия – переживает
трагические дни. По воле Б. Н. Ельцина в Российской ... ... ... Растоптаны Конституция и законы государства, на
которых зиждились надежды на стабильность ... ... ... на ... ... ... Большинство субъектов Российской
Федерации осудили организаторов государственного переворота. Б. Н. ... от ... ... ... ... к ... ... В. Руцкой, временно исполняющий полномочия Президента Российской
Федерации. Ведется ... по ... ... ... этой ... ... ... депутатов Российской Федерации как
высший орган ... ... ... ... ... от
проведения предстоящей встречи глав государств стран СНГ до ... ... в ... ... до ... восстановления
деятельности законно избранных органов власти.
Съезд народных депутатов Российской Федерации подтверждает свои
дружские отношения со всеми ... ... на ваше ... и ... С уважением Десятый
черезвычайный (внеочередной) съезд народных депутатов Российской ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы заң
шығарушы органының ресми мәлімдемесі бойынша, біріншіден, ... ... орын ... ... ... Конституциясы мен заңдары
аяққа тапталған, үшіншіден, ел азамат ... ... ... ... Ресей Федерациясы субъектерінің көпшілігі ... ... ... ... ... Б. Н. Ельцин
биліктен тайдырылып, Ресей Федерациясы Президенті міндетін уақытша ... А. В. ... ... және ол ант ... та ... жаңа Үкімет құрамын қалыптастыру ісі басталған.
Сол күні, яғни 29 қыркүйекте Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Президумы
Ресей ... ... ... ... жауаптың жобасын дайындаған.
Жобада Қазақстан Парламентінің басшылары Р. Хасболатов бастаған “Ақ үйге”
толық қолдау көрсетіп, Б. ... және оның ... ... ... да жолдар бар: “... выступать в ... ... ... ... ... в ... ... является избранная народом
законодательная власть”. Жобаның Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы С.
Абдилдиннің 24 ... ... ... ... ... ... жазылғандығын байқау қиын емес. ... ... де ... да ... ... ... Н. Ә. Назарбаевтың
22 қыркүйекте Ресейде болып жатқан оқиғаға қатысты жасаған мәлімдемесімен
сәйкес келмейтін. Егер, Президент өз мәлімдемесінде ... ... ... пайда болған саяси проблеманы шешудің конструктивті және ... ... ... жоба ... ... жақтардың біріне толық
қолдау көрсетіп, екінші жағын айыптаған. Бірақ, Президум мүшелерінің басым
көпшілігінің қолдауына ие ... ... ... кейінге қалдырылды.
Әрине, Ресейде орын алған ол ... ... ішкі ісі ... Оған баға ... ... ... кімнің бұрыс екендігін анықтау
біздің міндетіміз емес. ... ... ... ... жағдайдың
посткеңестік кезеңде елімізде айқын көріне бастаған атқарушы және заң
шығарушы органдардың арасындағы ... үшін ... одан ары ... ... Сондықтан да біз ол туралы айтып ... ... ... жылдары биліктің екі тармағы арасында орын алған ... ... ... С. ... “В посттоталитарной истории Казахстана
красной нитью проходит борьба двух тенденций, двух ... На ... ... кто, ... перестройке и реформам, сознают переспективность
демократических преобразований, хотя еще нечетко представляют, какими ... ... На ... ...... ... образа жизни с
его четко действующими политическими институтами, значительно выгырывающими
на фоне современной разрухи. ... ... ними в той или ... сказывалось почти на всех уровнях социально-экономической ... ... ... деп, ... ... мен топтардың, кімдер мен
кімдердің не үшін күрскендіктерін және қоғам өмірінің барлық дерлік ... ... ... ... ... атап ... [2, 125 ... мемлекеттегі билік үшін талас, басқа да ТМД елдеріндегідей,
Қазақстанда да биліктің екі тармағында вертикалды ... ... іс ... қызмет етуіне алып келді. Бір жағында қоғамда жүріп жатқан
өзгерістерге наразы прокоммунистік белсенділер орнығып алған ... ... ... ...... ... ... жағында
республика Президенті тағайындаған және соған ғана бағынатын әкімдер мен
әкімшіліктер тұрды. Жергілікті ... ... ... тетігі
солардың қолында болды. Негізінен заң ... ... ... ... одан әрі ... және ... ... заңдық негіз қалау ісімен айналысуға тиіс Кеңестер, өзінің ең
басты міндетін екінші кезекке қалдырып, билік үшін ... ... ... Ал, ол, ... дамуына кері әсерін тигізіп, ... ... ... ... алып ... және ... да ТМД ... көбінде қалыптасқан
мұндай жағдай ҚР тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаевтың “Ғасырлар тоғысында”
атты еңбегінде өте ... ... ... ... ... көзін жасаушы
ретінде: “Тоқсаныншы жылдар басында, Достастықтың ... ... екі ...... пен президент билігі арасындағы тайталас
қатты шиеленісті. Кей ... ашық ... кей ... ... ... аспау бой көрсетті. Бұл – жекелеген жәйттер емес, ... ... ... ... ” деп, ... үшін ... аса
қауіпті сипат алғандығы туралы айтса, оның себебін: “Депутаттардың
көпшілігі жаңа ... ... ... ... ... ... мен ... қалыптастыру жағдайында оның өте өрелі сипат
алғанын аңғарып үлгере алмай ... Ол, ... және ... ... ... ... мемлекеттік мүддеге айналдыру, сөйтіп,
күллі халықтың еркін білдіру. Бірақ көптеген депутаттар бұрынғыша ... ... ... деп ... Ол – ... жергілікті билік
орындары айтуымен, депутаттарды аймақтық дамытуға қосымша ... ... ... ... ... дәуірдің салқыны” деп түсіндірген. Ал,
текетірестің көрінісі туралы: “Қайта құру кезеңі депутаттарға “әкімшілдік-
әміршілдік жүйенің” сынаушысы ретіндегі жаңа бір ... ... Олар ... ... ... ... ... соңына түсіп алуға үйренді... Бір
өкініштісі, бұл дәстүр жаңа мемлекеттерде де сақталып ... ... ... ... ... ... реформа барысы жауапкершілігін атқарушы
билікке итере салу – ортақ үрдіске айналды... ...... ... ... көп ... сіңіргенін жоққа шығаруға болмайды.
Бірақ олар ... ... өз ... ... ... ұстанды” дейді [64,
173 б.].
Дегенмен, Қазақстандағы биліктің екі бұтағы арасындағы күрес басқа
елдерде бұрын соңды ... ... ... ... ... ... керек. 1993 жылдың 16 қазанында Алматы қаласының Алатау
аудандық кеңесі өзін-өзі тарату ... ... ... ... көп ... басқа да аудандық, қалалық кеңестер қолдап, олар да
өздерін тарататындығын мәлімдеді. Осылай, мемлекетіміздің ... ... ... саяси процесс басталды. Кеңестердің өзін-өзі
тарату толқыны Жоғарғы ... де ... ... ... яғни ... ... жылы сайланған Жоғарғы Кеңестің 360 депутаты бар еді, солардың ... ... ... айтып, 43 депутат қол қойған үндеуі баспасөзде
жарияланды. Ол туралы ... ... ... ... ... ... “2
желтоқсандағы “Егемен Қазақстан” нөмірінде Жоғарғы Кеңестің 43 ... өз ... ... бұрын тоқтататыны жөніндегі үндеуі
жарияланды. Оған қол ... Т. ... З. ... Ш. ... Е.
Мәмбетқазиев, Қ. Найманбаев, Н. Қаюпова, Ш. Мұртаза, Н. Оразалин, В.
Храпунов, Т. ... тағы ... ... ... ... ... жергілікті кеңестердің өзін-өзі таратуының объективті және
тарихи болмай қоймайтын процесі басталды. Мұның өзі ... ... ... ... ... ұшырағандығының көрінісі болып табылады...
Бүгінгі қалыптасқан жағдайда өзіміздің депутаттық өкілеттігімізді тоқтатуды
азаматтық борышымыз деп ... және ... ... ... ... қолдауға шақырамыз”, - деп жаңа ... ... ... ... ... көп ... жаңа ... өтті” дейді [39].
Сенатр айтып отырған жаңа сайлау 1994 жылдың 7 наурызы күні ... ... өз ... ... ... Өзінің 1994 жылдың тамыз айында
дайындаған ... С. ... ... ... ... туралы: “Заңшығарушылық қызметіндегі ең күрделі және жауапты
кезең – ол, бір жағынан, заң жобасын дайындауды қажет ... ... ... оның ... ... ... және ой елегінен өткізу (консептуальды
ойлау), ... ... ... ... ... ... (нормативтердің) мүмкіндігін білу (кәсіби ойлау). Барлық
заңгерлер бірдей ... бола ... ... ... ... ... болып табылатын, логикалық-аналитикалық ойлау қабілеті барлар
көп емес” дей келе, жаңа сайланған Жоғарғы ... ... ... ... ... өз ... енді ғана ... отыр. Оның не
дәстүрі де, не дайындығы да, не заң ... ... ... ... мен ... туралы да және олардың қаншалықты тиімді болатындығы
туралы да айқын түсінігі жоқ. Мен, сайлау алдындағы бағдарламасында ... ... ... заң ... бар ... ... бір депутатында
көргенім жоқ. ... мен ... ... ... күні ... ... кезектегі заң жобаларын жасауды қолға алу ... ... Олар ... жеке немесе жергілікті мәселелерге ғана
көңіл аударуда. Тәжірибе Республиканың ең жоғарғы атқарушы билігінің де бұл
мәселеде ... ... заң ... онша ... танытып
отырмағандығын көрсетеді. Ол, әдеттегідей, орталық ведомстваларға заң
актілерін өз мүдделеріне сай ... ... ... Ал, олар ... ... ... мүмкіндігінше Үкіметке аз тәуелді болулары үшін
пайдаланады” дейді [2, 147-148 ... ... 1994 ... ... ... ... ... өзінің де, жыл бойы шығарған заңдарының да заңсыз екендігі
дәлелденіп, 1995 ... ... ... сот шешімімен ол да
таратылды. Осылай, бізде әлемдік заң ... ... ... ... уақиға орын алды. Ол туралы “Заң газетінің” Бас ... ... ... ... ... мақаласында, Қазақстанда жаңа Парламент
сайланғанға дейінгі аралықта құқықтық реформа тағдыры толығымен Президентке
жүктелгендігін айта ... “Иә, ... ... бір ... оқиға орын
алғаны рас. Бүкіл әлемнің ... ... ... ... ... ... парламент” деген тіркес құлаққа түрпідей тиіп
жатты. Ол құқықтық негізсіз яғни заңсыз ... ... ... ... ... ... заңдар да заңсыз. Яғни, 1994 жылғы 7 наурыз бен
1995 жылғы 6 наурыз (Тура бір жыл – А. Т.) ... ... пен ... ... ... мен ... ... заңдық күші жоқ ... ... қате ... Қатені қателікпен жөндеуге болмайды. Ендеше
Конституциялық сот шешімі қандай ауыр болмасын... дұрыс шешім” дейді [89].
Осылай, Қазақстан ... ... ... Жоғарға
Кеңестермен байланысты бірінші кезеңі әлемдік парламентаризим тарихында бір
емес, екі бірдей жаңалық енгізуімен аяқталды. Мысалы, ... рет ол ... ... сияқты жаңалық ойлап тауып, әлемді таң қалдырса, екінші рет ... соң оның ... ... ... Конституциялық сот
шешімімен таратылды. Дегенмен, ... ... ... бір ... жүйеден,
екінші бір саяси жүйеге өтер кезінде заң шығарушылық ісімен айналысқан
Жоғарға Кеңес ... ... ... ... Бұл, күні кеше ғана бір
мемлекет құрамында бірге болған басқа Одақтас республикалардың ... ... және ... ... ... текетірес қан төгіске, тіптен
азамат соғысына ұласып ... ал ... күні ... ... ... сөз жоқ, ... ... еді. Егер, Мәжіліс Төрағасы
Орал Мұхамеджановтың ... ... ... ТМД ... ... ... ... саяси күйзелістерден аман аттап, біржола даму
жолына аяқ басты... Заң шығарушы билік тармағы саяси ойынның ... ... ... ... жоқ, ... ... іске аянбай жегіліп,
реформалардың кедергісіз жүзеге асуына мұрындық болды” [36].
1995 жылы 30 тамызда ... ... ... қабылданған
Қазақстан Республикасының екінші Конституциясына сәйкес, еліміздегі заң
шығарушылық ісінің екінші ... ... ... ... ... Заң ... ... халық қалаған адамдар ғана айналысуға тиіс
болды. Осылай болу керектігі ... ... ... Локк ХҮІІ ... ... ... екі ... деген еңбегінде: “Заң шығарушы орган
заң шығару құқығын басқа адамдардың ... бере ... ... ... ... берген құқығы, және оған ие адамдар оны басқаларға бере
алмайды. Заң ... ... ... және ол ... ... ... тағайындау арқылы, халық ғана мемлекет формасын орната алады...
заң шығарушы ... ... заң ... ... басқа қолдарға қайта
сеніп тапсыруына және беруіне құқығы жоқ” деп жазған ... [90, 211 ... ... ең басты ерекшелігі, біріншіден, екінші
Конституцияда ... ... ... және Сенат сияқты ... ... және ... заң ... ісімен кәсіби деңгейде
айналысулары болды. Қазақстан ... ... ... ... ... ... Орал Мұхамеджанов Қазақстан Парламентінің 10
жылдығына орай ... ... ... ... қос палаталы
заң шығару органының дүниеге келуі Ата заңымызбен ... ... айта ... ... ... тарихындағы үш шақырылымның
әрқайсысының өзіндік орны, өзіндік маңызы бар. ... ... өз ... ... ... ... бастады. Бұл ауыр-ауыр
экономикалық күйзелістерден кейінгі қиын кез ... Дәл сол ... ... ... ... ... негізін қалады, тұрақты
экономикалық дамуымыздың себепшісі болды... Екінші шақырылымдағы Парламент
депутаттарының осынау мол тәжірибеге арқа сүйегені ... ... ... ... 1998 жылы Ата ... енгізілген өзгертулермен
ерекшелінеді. Бұл өзгертулер жоғарғы өкілетті органның ... ... де ... ... Заңның сапасы – Парламент жұмысының сапасына
тікелей байланысты. Демек, біз ... ... өз ... жетілдіре
түсіп, жаңа кәсіби деңгейге көтеруіміз қажет” деп, кәсіби Парламеттің әр
бір шықырылымының өзіндік ерекшелігі ... ең ... ... ... ... ... ол үшін ... кәсіби деңгейінің
жоғары болуы қажеттігін айтқан [36].
Қазақстан Республикасы Парламенті тарихына ... ... заң ... жақсарту мен кәсіпқой Парламенттің кәсіби деңгейін
көтеру мәселесінің бірінші күндерден бастап-ақ күн ... ... ... ... ... ... ... Төрағасы
Марат Оспанов, Парламент жұмысының алғашқы ... ... ... біліктілігін көтерудің жолдары туралы: “Депутаттардың
кәсіптік шыңдалуы үшін біз ... ... ... отырмыз. Депутаттар
министрлермен кездеседі, Дипломатиялық ... ... ... ... академиясында оқиды. Бұл заң шығарушылық жұмыс
сапасын жақсарту құралдарының бірі ғана” ... [35], ... ... 1998 жылы ... 30-ы күні ... мүшелері, министрліктер
мен ведомстволардың басшылары қатысқан ... ... мен ... ... ... сөзінде қос палаталы Парламент жұмысына
талдау жасай келе: “Ең бастысы – заң шығару ... ... ... ... ... ... заң ... неғұрлым тереңірек
талдап жасауда, олардың өмір шындығымен сәйкес келуінде ... ... ... ... ... Н. Ә. ... бір ... заң
шығарушы органнан қос палаталы Парламентке көшуде де, қос палаталы
Парламенттің ... да ... рөл ... Ол ... ... ... Парламентіндегі Өкілдігінің ... ... ... ... ... Әбдірайымов: “Президент және
Парламент: жауапкершілік, өзара сыйластық, ынтымақтастық” атты мақаласында:
“Қазақстанның тұңғыш Президенті Н. Ә. Назарбаев осы ... ... ... алға апарушы және оның генераторы болды... Бұл ретте елдің
ең басты заң шығарушы ... ... ие ... ... ... уақтында құрылған бір палаталылықтан, Қазақстанда мемлекеттіліктің
эволюциялық даму ... ... ... заң ... қос палаталы кәсіби парламентке дейінгі жолдан өтті” дейді
[92].
Барлық өкімет тармақтарынан ... ... ... жаңа
Парламент депутаттарына танытқан ... ... мен ... ... ... жаңа Парламент жұмысының тез бір қалыпқа түсіп, өз ... ... ... ... ... ҚР ... ... Төрағасы Марат
Оспановтың Президенттің заң шығарушылармен қатынасы мен оның ... “Ол ... ... ... ... ... басшыларымен үнемі кездесіп отырады. Мұның өзі екі жақтың
мемлекет пен өкімет ... ... ... мен ... ... береді, олардың өзара іс-қимылын және жұмыстағы ынтымақты күшейте
түседі. Парламент те Президентке нақ сондай ілтипат көрсетуде. Елбасы ... ... ... заң ... ... қабылданды” деуі соның дәлелі
[35].
Сонымен қатар, Н. Ә. ... ... ... ... ... жіті қадағалап, дер кезінде дұрыс бағыт-бағдар ... ... ол, ... ... ... республика Парламенті палаталарының
бірлескен отырысында сөйлеген сөзінде: “Бізде заң шығаруды жоспарлы ... ... ... ... әлі бір ізге түспей келе жатыр. Ал мұның
өзі кезкелген құқықтық ... ... ... ... Заң ... ... ... екі міндетті келісе отырып шешу керек – ... ... ... ... ... экономикалық, саяси және
әлеуметтік прогрестің мақсаттарымен қатаң байланыстыру керек және сонымен
бір мезгілде заң шығарудың тұтастығы мен ... ... ... ету
қажет. Заңдарды тек ағымдағы міндеттерге ғана таңып қойуға болмайды... ... пен ... ... үйлестіріп отыру ғана еліміздің құқықтық,
экономикалық бірлігін қамтамасыз етуге мүмкіндік береді... Заң ... ... ... ... ... қоғамдық қатнастардың
қандай салаларын құқықтық тұрғыдан реттеу керектігін әзір ... ... ... ... ... ... ... құру үлгісіне жүйелі
де мақсатты ... ... ... ету үшін Үкімет пен Парламеттің ... ... ... ... ... ... ... жөн. Сондай-
ақ, таяу болашақта қабылданған заңдарды іске асырудың ұйымдық-құқықтық
тетігін қалыптастыру ... Бұл ... жиі ... ... ... ... ... болдырмауға мүмкіндік береді.” деп,
Парламент жұмысындағы кемшіліктерді атап көрсетіп, нақты ... ... ... іс ... да ... ... жоқ, Елбасының заң шығарушы органмен мұндай тығыз байланысы, ... ... және ... ... ... жіті ... отыруы, көп
жағдайда қажетті заңдардың дер кезінеде қабылдануына да, заң актілерінің
сапасының ... ... да әсер ... ... жоқ. Тіптен, өз қолымен
құрған деп айтуға да болатын қос палаталы ... ... ... бақталастық жағдайда болған Жоғарғы Кеңесте де Президент ұсынысы
өтпей қалған емес. Ол туралы академик С. З. ... “Я не ... ни ... когда Верховный Совет не соглашался бы с Президентом в ... им ... и ... по ним решений, в целом его
удовлетворящих” дейді [2, 125 б.]. Бұл, ... ... ... заң шығарушы органдар алдында да, депутаттар
арасында да ... ... ие ... ... ... ... ... деңгейіне әсер еткен ... ... ... көрсетеді.
Заң актілерін тарихи дерек көзі ретінде деректанулық талдаудан
өткізуде мемлекеттің заңшығарушылық қызыметімен ... заң ... ... оның ... ... ... де ... үлкен. Бұл, заң
актілерін тәуелсіз ... ... ... ... көзі ... да қатысты мәселе. Өйткені, заң шығарушылық ісі көп уақытты,
көп еңбекті және әр алуан нақты ... ... ... ететін ұзақ
та, күрделі процесс. Нақты заң ... ... ... ... ... көбіне
сол процестің қалай жүруіне де, міндетті процедуралардың қалай орындалуына
да ... ... ... ... ғалым С. А. Табанов: “Құқықшығармашылық
дегеніміз заңдық (юридикалық) ... ... ... ... ... ... иелі ... қызметі” деп,
заңшығарушылықтың заң шығару құқығына ие ... ... бір ... ... мен сенатрлардың жұмысы екендігі туралы айтса [11, 150 б.],
Қазақстан Республикасы ... ... ... және ... реформалар Комитетінің төрайымы З. Л. ... ... ... ... ...... очень сложный,
требующий создания необходимых условий для внимательной и ... ... ... ... для ... ... материалов, проведения социологических и иных исследований,
анализ зарубежного законодательства и прогнозируемой эффективности будущего
регулирования” деп, заңшығарушылық ... ... ... ... және сапалы дайындау мақсатында жүргізілетін, әралуан нақты
істердің атқарылуы қажеттігін айта келе, ... акт – ... ... ... ряда ... в ходе ... экспертизы, консультации и ... по ... ... деп, ... ... ... ... атқарған жұмыстарының нәтижесі екендігін айтқан [37, с. ... ... ... ... ... бір реттілікпен
атқарылуға тиісті ... ... ... ... ... – ол заң ... ... және оларды
Конституциялық және басқа да соған негізделген құқықтық ... ... ... ... бір тәртібі (кезеңдері). Елімізде
құқықтық мемлекеттің орнауына және дамуына, ... ... одан ... ... ... қызметінің қарқыны ... ... ... ... ... да рөлі арта түседі.
Заңшығарушылық процесс, яғни заң жобаларының ... ... ... ... бастап, оған мемлекет Басшысының қолы қойылып,
жарияланғанға дейін, яғни өз ... ... ... Конституциялық
нормалармен реттелген. Мысалы, ҚР 1995 жылғы Конституциясының 62 ... ... ... ... процесінің негізгі кезеңдері, ... ... ... “Республиканың заң және өзге ... ... ... әзірлеу, ұсыну, талқылау, күшне енгізу және
жариялау тәртібі арнаулы заңмен және ... пен оның ... ... деп ... [94, 12 ... ... ... заңшығарушылық процедуралары Қазақстан
Республикасы Президентінің “Қазақстан Республикасының Параламенті және оның
депутаттарының мәртебесі ... ... ... ... және Мәжілістің регламенттерімен де нақтыланып, реттелген. Мысалы,
“Қазақстан Республикасының Параламенті және оның ... ... ... ... ІІІ ... ... Параламентіндегі заң
шығару процесі” деп аталған. Онда заң шығару бастамшылығынан бастап, барлық
процедуралар ... ... ... ... ... және оның ... ... Конституциялық Заңының” “Республика Параламентіндегі заң
шығару процесі” деп аталатын ІІІ ... ... ... қос ... ... ... заң ... бастамшылығы, заң
жобасын Мәжілісте талқылау, заң жобасын Сенатта талқылау, заңды ... қол ... беру және ... ... ... бес ... ... және аталған заңда әр бір кезеңде атқарылуға тиісті
процедуралар атап ... ... ... мен ... Палаталардың құқықтары мен міндеттері нақтыланған. Мысалы,
ІІІ тараудың 15 бабының 3-ші тармағында ... және ... ... ... ... Мәжіліс қаулысымен Мәжілістің тиісті тұрақты
комитеттеріне қарауға жіберіледі әрі бұлар жөнінде ... ... ... болған ретте ғана оның пленарлық отырысында
қаралуы ... деп, заң ... ... ... ...... өту ... көрсетілген [3, 399 б.]. Осы сияқты
басқа да прцедуралар ... және ... ... ... ... де жауапты жұмыстың белгілі ... ... ... ... жүргізілуге тиіс екендігін,
олардың жұмыстың ... ... ... және ... ... айта ... С. А. Табанов заңшығарушылық ісінде ескрілуге
тиісті негізгі принциптерді атап көрсеткен. Олар: ... ... ... ... ... ... ұқыптылық және
мұқияттылық, ... ... ... ... өклеттікті диференциациялау, қабылданатын актілердің
техникалық жағынан жетілуі. Және де ... әр бір ... ... ... ... ... мен маңызына да ... ... ... ... ... ... “Актілердің ғылыми негізділігін,
ғылыми қызметкерлердің ... мен ... ... есепке алуын, құқық нормаларының іс-әрекетінің зардаптарын
болжау – аталған ... ... Заң ... ... дамудың толғағы
жеткен қажеттіліктеріне, оның объективті заңдылықтырына барынша сай келуге,
ғылыми ... ... ... ... мен ... жетістіктерін
ескеріп, пайдалануға, жаңа қалыптық шешімін күткен мәселелердің теориялық
талдамаларына негізделуге тиіс. ... ... ... ... ... ... ... өкілдері, сондай-ақ ғалым заңгерлер
тартылуы ... ... Осы ... түсіндірмелер мен анықтамалар басқа
принциптерге де қатысты берілген [11, 150-154 ... ... ... өз ... заң ... ... сатыларына (кезеңдеріне) жеке-жеке тоқталып, әр бір ... ... ... бір ... ... ... ... да
айтқан. Мысалы, ол заң шығарушылық процесінің ... ... ... заң ... ... ... шартын атап көрсетіп, қалыпты
актілер құрылымының айқындығы мен негізділігіндегі ... ... ... акт шын ... заңдық құжат болуы үшін ол қарапайым, түсінікті
тілмен, мүмкіндігінше ... ... ... ... Онда ... ... метафоралар, сондай-ақ ескірген және көп ... мен ... ... қолданбайтын атау сөздер болмауы тиіс.
Стильдің дәлелділігі, әрі қысқа, әрі нұсқа болуы, салмақтылығы ... ... тән ... ... ... ... әдеби өңдеу заң мәтініне
тән емес. Атау сөздерді бір мәнді қолдану өте маңызды. Бір ... ... ... ... бір атаусөз дәйекті түрде пайдаланылуға тиіс”
дейді [11, 150-154 бб.]. Бұл, ... заң ... өз ... және ... тән ... брлығын көрсетсе, екіншіден, ұғымның
сөздік айтылуы болып табылатын терминдерді заңгерлердің атаусөз деп ... ... ... бұл ... деректанушылар да, жалпы
тарихшылар да ескерулері керек.
Зерттеушілердің ерекше көңіл бөлетін тағы бір ... ол ... ... дүниеге келетін күрделі заңшығарушылық процесі шеңберінде
мемлекет басшысының атқаратын рөлі. Президент Әкімшілігінің ... ... ... ... ... ... ... “Законодательные акты рождаются по итогам достаточно сложного
законодательного процесса, в рамках котрого Главе государства принадлежит
весьма ... ... ... на отсутствие у Президента права
законодательной инициативы он обладает полномочиями, ... в ... ... влиять на законодательный ... ... на всех его ... ... [30, 36 ... ... болған жағдайда, Президенттің заңшығарушылық процесінің
барлық кезеңдерінде дерлік заңшығарушылық ісіне араласуына және ... ... ете ... ... бар. Және де ол ... ... “Қазақстан Республикасының Президенті туралы
Конституциялық Заңның” ІІІ ... ... ... Президентінің
актілері” деп аталып, заңшығарушылық процесіндегі Президенттің ... Оған ... ... ... ... ... нақты
заң жобасын Парламентке ұсыну ... ... бере ... екіншіден,
Елбасының заң жобаларының Парламентте қаралу ... де ... ... мүмкіндігі бар. Мысалы, ҚР Конституциясының 61-ші бабында:
“Республика ... ... ... ... ... сондай-ақ осы жоба жедел қаралады деп жариялауға құқығы бар”
деп ... [94, ? б.]. Ата ... ... ... заң ... бір ай ... ... керектігі, егер Парламент осы талапты
орындамаса, ... ... заң күші бар ... ... ... де ... ... және де ең бастысы, заңшығарушылық
процесінің соңғы сатысында шешуші сөз де ... ... ... ... ... ... ... он бес күннің ішінде қол
қойып, жариялауға жіберуі, болмаса заңды толығымен ... ... ... ... ... салу үшін ... қайтаруы туралы болып отыр.
Демек, заң өзінің заңдық ... ... ... қолы ... кейін ғана енеді. Сонымен қатар, Президент Сенат мүшелерінің
бір тобын ... өзі ... ... ... ... ... да заң
қабылдауға ықпал ете алады.
Парламенттің заңшығарушылық процесіне тікелей араласуымен немесе
ықпал етуімен қатар Президенттің ... күші бар ... мен ... құқы да бар. ... ... ... “Қазақстан Республикасының
Президенті туралы Конституциялық Заңның”, “Қазақстан Республикасының
Президентінің ... деп ... ІІІ ... 20-шы бабы ... ... ... деп аталып, 1-ші тармағында: “Республика
Президенті Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында міндетті күші ... мен ... ... деп ... ... қатар, аталған
Конституциялық Заңның 21-ші және 22-ші баптарында Президент жарлықтары ... ... да ... [95, 67-69 ... заң ... ... ... жариялануы, олардың жалпыға бірдей
заңдық күшіне енгендігін ... Ол ... ҚР ... ... 4-ші ... ... заңдар, Республика қатысушысы ... ... ... ... Азаматтардың құқықтарына,
бостандықтары мен міндеттеріне ... ... ... ... ... ... оларды қолданудың міндетті шарты болып табылады” делінген
[94, 10-11 ... ... ... және ... да ... ... арнай ресми басылымдағыларын ғана қолдауға ... ... ... ... ... ... ... правда”, “Заң”, “Юридическая газета”. Осы басылымдарда
жарияланған ... ... заң ... мәтіндеріне ғана
жүгінуге болады.
Сонымен, қорыта айтқанда, бүгінгі көпшілікке ... екі ... ... ... ... ... ... заңшығарушық
қызметі бірнеше кезеңдерден өтуге мәжбүр болды. Бұл, біріншіден, ... ... он ... жалпы бұрынға КСРО құрамында болған Одақтас
республикалар ... оның ... ... ... да, орын ... саяси-экономикалық өзгерістермен байланысты болса, екіншіден,
жалпы заң шығарушылық сияқты істің аса ... және ... ... ел ... үшін де, ... ... үшін де алар орнының
ерекше маңыздылығымен ... еді. ... ... ... ... мен ... да, басқа да өркениетті елдердегідей,
белгілі бір заңдармен реттелген және де сол ... ... ... ... Қазақстан Республикасының тарихын ... ... ... заң ... ... негізгі кезеңдерінің
ерекшеліктері мен нақты процедураларын жете білу, заң ... ... көзі ... ... ... жасауға, олардың пайда болуының
объективтілігі мен ... ... заң ... ... шынайылық деңгейі мен толықтық дәрежесін анықтауға мүмкіндік
береді.
2. 3 ҚР Конституциялық заңдарын ... ... ... ... ... дерек көзі ретінде заң
актілеріне деректанулық ... ... ... заң актілерінің қандай
жағдайда және қалай пайда болғандығын анықтау мен атрибуциялау проблемасын
(авторын анықтау – А. Т.) ... да ... ... ... ... ... ... да дерек көздері сияқты, өзіндік ерекшеліктері
бар тарихи жағдайда, яғни нақты бір уақыт пен ... ... ... заң ... ... субъектердің саналы ... ... ... ... ... заң ... ... әр
алуан көзқарастағы, әр түрлі, кейде тіптен ... ... ... ... ... заң ... ... болу тарихы
мен атрибуциялау проблемасын шешу, яғни нақты заңдардың қандай ... ... ... мен ... анықтау нақты заң актісінің деректік
маңызы мен онда сақталынған мәліметтердің ғылыми ... аша ... ... ... бұл бір бірімен тығыз байланысты аса күрделі
проблемалар тобына ... да ... жөн. ... бір ... заң ... ... дерек көзі ретінде қарастыруда автролық
проблемасының да маңызы үлкен, ал екінші жағынан қарағанда, заң ... ... ... ... ... ... өсіп не өзгеріп отыруы да
заңдылық. Мысалы, жалпы алғанда лениндік декреттерден басқа ... ... бәрі ... ... шығармашылықтың жемісі болып табылады. Біз
тәуелсіз Қазақстан Республикасының дерек көздері ретінде қарастырып отырған
заң актілері де ... ... ... ... ... ... кейбір адамдардың кейбір заңдарды дайындауға қатысы туралы ... ... ... емес, сол адамның нақты заңды дайындауғы рөлі, яғни
оның нақты заң актісін дайындауға ... ... ... ... ... ... Бұл, тәуелсіз Қазақстан Республикасы тарихына да тән
қағида
Әрине, ... ... ... заң ... жасауға ондаған
заңгер ғалымдардың және басқа да мамандардың өз үлестерін қосқандары рас.
Сондықтан, көп жағдайда, заң ... ... ... ... ... ұжымдық
дүние ретінде қарастырып, авторын анықтаудың қажеті де болмауы мүмкін. Ал,
кейде нақты заң актісінің ... ... ... және оны ... қабылдау барысында ерекше белсенділік танытқан авторды ... ... ... ... ... проблемасына айналуы да мүмкін.
Осындай, белсенді авторын анықтаудың принципті маңызы бар заң ... ... ... рөл атқарған: “Қазақ ССР-нің тілдер туралы”
Заңы, “Қазақ ССР-інде Президенттік лауазымды бекіту туралы” Заң, ... ... ... туралы Декларациясы”, “Қазақ Советтік
Социалистік Республикасының атауын ... ... Заң, ... ... тәуелсіздігі туралы” Конституциялық Заң сияқты
бірнеше заң актілерін жатқызуға болады.
Тарихқа Конституциялық заңдар деген ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік табиғаты мен функцияларын,
тарихи маңызы мен деректік ... ... ... ... ... заңдардың авторлары, яғни дерек көзін жасаушылар
да, ... бір ... ... ... ... ... бір әлеуметтік
функция атқарушы субъектер. Сондықтан да, заң ... ... ... дәл
сондай мазмұнда қабылдануына ерекше ықпал еткен ... ... орны мен ... ... ... мен ұстанымын
анықтау, заңның қандай мақсатпен, кімдердің мүддесіне сай жасалынғандығын
және қоғам даму тарихында ... орын ... ... ... қатар, қоғамдағы саяси-әлеуметтік және экономикалық
өзгерістердің негізін қалаған заң ... ... ... ... ... үлес қосқан адамдардың заңның пайда болуына ... ... ... ... ... ... кезінде
жасаған баяндамаларына, заң мәтінін талқылау барысында ... ... ... да ... ... дерек көздері ретінде талдау жасау, заңның
пайда болу және қабылдану себептерін, оның қандай жағдайда, қалай ... ... заң ... ... ... енгізілгендігін,
кімдердің заңның қандай тұстарын қолдағандарын немесе кімдердің ... ... ... ... ... ... ... анықтауға
мүмкіндік береді. Ал, ол, өз кезегінде, ел тарихының ... ... ... айқындай түсуге көмектесері анық.
Мысалы, Қазақстан Республикасы заңдарына талдау жасау, қоғам даму
барысына түбегейлі әсер еткен ... ... ... еліміздің
белгілі заңгер ғалымдары, ҚР Ұлттық Ғылым Академиясының ... ... пен ... Сартаевтың ерекше рөл атқарғандығын көрсетіп отыр. Егер,
С. Зиманов өзінің тәуелсіздік тарихына байланысты заң актілерін ... ... ... ... ... ... бола жүріп (бірінші
рет 1990 жылы сайландым және 1994 жылы қайта сайландым) және ... ... ... ... ... мен кең ... ортада еңбек
еттім. ХІІ шақырылған (сәуір 1990 – ... 1993 жж.) және ... ... 1994 – ... 1995 жж.) Жоғарғы Кеңес Комитетінің
төрағасы және ... ... ... мен аса ... материалдармен танысуға
және биліктің жоғарғы эшолонында өткен талқылауларға қатысуға ... Мен ... ... мемлекеттік егемендігі туралы Декларацияның
жобасын жасау жөніндегі жұмысшы тобының ... жаңа ... ... ... ... ... Конституциялық кеңестің
мүшесі және Парламенттің әр ... ... ... ... десе [2, 3-4 бб], С. ... “Мен, Президенттің бірінші
командасында болғанымды әрқашан ... ... ... Еліміз егемендік
алған кезде, 63 жасыма келгенде сол ... ... ... бірі
болып, еліміздің көптеген заңдарын қабылдауға, көптеген мәртебелі іс-
әрекеттерді атқаруға үлес ... ... [115]. ... ... ... ... ғалымдарымыз ел егемендігі мен тәуелсіздігінің ... ... ... ... тарихы бейнеленген дерек көздерін де
дүниеге әкелген.
Саяси тарихымыз тұрғысынан қарағанда ел ... ... ... алар заң ... ол “Қазақ ССР-інде Президенттік лауазымды бекіту
туралы” Заң ... ... ... ... ... ... ... маңызды дерек көзінің, пайда болуына қатысты “Қазақстан
Республикасы Конституциясының қалыптасуы” атты кітаптың ... “1990 ... ... ... ... ... ... депутат С.С. Сартаев
Қазақстанда Президенттік лауазымды бекіту туралы ұсынысын айтып, оны егжей-
тегжейлі ... Ол ... ... ... ... ... байланысты еді. Сондықтан да депутаттар С. С. Сартаевтың
ұсынысын қолдады. Осы ... ... ... ... ... ... ... енген Президенттік лауазымды бекіту туралы заңның
жобасын ... үшін ... тобы ... болатын” десе [4, 28-29 бб], осындай
ұсыныс айтып, бастамшылдық көтерген С. Сартаевтың өзі: ... ... ... үшін аса бір ... ... ... ... Одақта
Президенттік басқару жүйесін ... ... одан ... ғана ... ... республикалары қабылдады. Әлі есімде, Жоғарғы
Кеңестің Президум Мәжілісінде ... ... ... ... ... ұсыныс жасадым. Біз осындай тапсырма алғаннан кейін Президенттік
басқару ... ... ... ... ... оны ... бетінде
жарияладық. Бір ай уақыт талқыға түсті” деп, еске алады [115].
Сонымен қатар, С. ... ... ... ... ... ... “Сол жылғы 24 сәуірде осы заңды және ... ... ... ... ... болдық. Сөйткенше болған жоқ, сол
күні таңғы сағат ... ... ... ... ... ... Әбішұлынан маған жолықсын деген ... ... ... кейін
жолықтық. Маған Нұрекеңнің көңіл күйі болмай тұрғандай көрінді. Өткен ... ... үште ... ... Комитеттің кадрлар жөніндегі басшысы
Разумовский хабарласып, былай деген ... ... ... ... ... күн ... мәселені алып тастауды өтініпті. Мұны қалай
етсек ... екен деп ... деді ... ... ... де бұл ... олар ... мен Әзірбайжанды мәжбүрлейді, ал үш ... ... ... деп едім: “Олай болса, бастаңыз, Сұлтеке!”
деді” деп, заң тарихына қатысты құнды мәлімет те жеткізіп отыр ... ... ... ... Қазақстан коммунистік
партиясы Орталық Комитетінің бірінші ... ... ... ... А. Т.) Н. Ә. ... ... алған Қазақ ССР Жоғарғы Советі
Президумының Заң жобасын әзірлеу жөніндегі комиссияның мүшесі ... ... сол 1990 ... 24 сәуірінде өткен Қазақ ССР Жоғарғы Советінің
кезекті сессиясында “Қазақ ССР Президенті қызметін ... және ... ... ... ... ... мен толықтырулар енгізу
туралы” баяндама жасады. Әрине, қазақ тарихында бұрын-соңды болып көрмеген
мұндай сәттің ... де ... ... әсер ... түсінікті. Сондай бір ерекше
сезімді баяндамашы да өз басынан өткерді. Сол бір ... ... өз ... ... ... ... Сартайұлы: “Дәл сағат 10-да ... ... ... ... сөзі бар, әрі ... рет ... ... ... жүйесін енгізуді орнатайық деп тұрмыз, қатты
толқыдым” деп еске алады [115].
Өз баяндамасында С. Сартаев соңғы уақытта ... ... ... ... ... ... ... барлық саласын
демократияландыру арқылы жаңарту мақсатында бірыңғай ... ... ... айта ... ... ССР Президенті қызметін тағайындауға
итермелеген себептерді атап ... және ... ... Қазақ ССР
Конституциясына (Негізгі Заңына) қандай өзгерістер мен толықтырулар енгізу
керектігі туралы мәлімдеді. Ұсыныс депутаттар ... қызу ... ... ... Қазақ ССР Президенті қызметін тағайындауға болмайтындығы
туралы әр түрлі себептер айтып, үзілді-кесілді қарсы ... ... ... ... ССР Президенті лауазымын енгізу туралы ... ... ... Ол ... С. ... ... соң ... сұрақтар қаптады.Сұрақ бергендер әр облыстан келген орыс ағайындар,
өзін-өзі әлі жөндеп білмей, тани алмай жүрген өзіміздің ұлт ... ... де ... ... ... бір ... сарын: Одақта 15 ... ... пе, бұл өзі ... алып ... ... болмайды, күн
тәртібінен алып тастайық дейді...Біз көп ... ... ... ... ... Сол күні ... ... еліміздің тұңғыш Президенті
ретінде сайланып, үлкен мәртебелі қызметімен ең алдымен құтықтағандардың
бірі өзім болғанымды мақтан ... ... ... саяси тарихындағы үлкен өзгеріс осылай дүниеге келді. Қазақ
қоғамы президенттік басқару жүйесіне ... ... ... ... ... ... болып сайланды. Бұл, біріншіден, мемлекеттік
басқару тәжірибесінде ... ... ... іске ... жол ... ... басшылық рөлінен айырды. Республиканың мемлекеттік және
қоғамдық құрылымында ... ... ... өзгерістерді іске асыру
“Қазақ ССР-інде Президенттік лауазымды ... ... ... негізінде
мүмкін болғандығы және оның негізгі авторларының бірі С. Сартаев ... ... ... заң ... тәуелсіздік тарихының дерек көзі
ретінде талдау жасау мұны толғымен дәлелдеп отыр.
Егер, С. С. Сартаев ... ... ... ... қабылдануында қандай
белсенділік танытса, академик С. З. ... ... ... да, ... ... да өте ... ... бірі - “Қазақ ССР-ның мемлекеттік
егемендігі туралы Декларациясының” пайда болуында және қабылдануында сондай
белсенділік ... ... ... ... ... ... ... келуіне өз үлесін қосты. Декларацияның тарихи маңызын
белгілі заңгер ғалымдар, ... ... ... ... ... атты кітаптың авторлары: “1990 ж. 25 қазанда
“Қазақ ССР-ның мемлекеттік ... ... ... ... өз
алдына дербес және ... ... ... ... қадамы,
бастау жолы болды. Бұл Декларацияның ең ... ... ... ... ... ... одан әрі қалыптасуы үшін заңдық
негіздерін нақты айқындап берді де, Қазақстан ... жаңа ... ... өте ... ... [4, 29 б.]. ... ... маңызы өз
бойында сол егемендік тарихына қатысты шынайылық деңгейі де, ғылыми маңызы
да жоғары мол ... ... ... ... немесе негізгі
авторларының бірін анықтау және оның ... ... ... ... деректанулық талдау жасау, сол мәліметтерді ала білуге көмектесері
даусыз.
Қазақстан тарихының ең жаңа кезеңі – егемендік тарихының бастауында
тұрған ... ... ... ... ... Декларациясы”, (бұдан
кейін Декларация – А. Т.) ел ... ... ... іргетасын ғана
қалап қойған жоқ, сонымен қатар ол, сол ... ... ... ... ... дерек көзі де болып табылады. Олай дейтініміз, заң актісі
ретінде Декларацияның жасалу, талқылану және қабылдану ... ... ... тарихи ақпараттар енгізілді, сондықтан ол да өз бойында
егемендік тарихына ... мол ... қоры ... және сол кездегі ел
өмірі мен қоғамдық қатнастар тарихы бейнеленген объективті ... ... ... ... Декларация да, басқа да дерек көздері ... ... ... әлеуметтік топтар өкілдерінің саналы іс-әрекеттерінің
салдарында пайда болған субъективті дүние. Сондықтан да ... ... ... ғана одан ... ... ... ... жоғары мәлімет алуға болады.
Мысалы, мемлекеттік егемедік туралы негізгі Декларация жобасының
авторларының бірі және жобаға байланысты түскен ... мен ... ... ... ... С. Зиманов өзінің ... ... ... ... ... ... ... жобаның
дайындалу барысында кімдермен қандай мәселелер төңрегінде айтыс болғандығы
турала айтса, он екінші сайланған ... ССР ... ... ... ... есебінде Декларацияның қалай, қандай жағдайда
қабылданғандығы бейнеленген. Бұл екі құжатқа деректанулық талдау жасаудың
егемендік ... ... ... аша ... ... анық.
90-шы жылдың басында КСРО мен Ресейде Орталықтан қашу ... ... ... ... ... өте тез ... өзгере бастады. 1990 жылдың
төртінші ширегіне қарай ... ... ... ... ... ... Ал, ... тіптен өз тәуелсіздіктерін де
жариялап үлгерді. ... ... ғана ... ... ... ... асықпай, саяси оқиғалардың барысын аңдумен болды.
Тек, 1990 жылдың 15 қазанында ашылған он екінші ... ... ССР ... екінші сессиясының пленарлық отырысында ғана Қазақ ССР-нің
мемлекеттік егемедігі туралы Декларацияның екі ... ... ... ... деп ... ... жобаны бір топ ... ... жоба деп ... ... ... ... ... қозғалысының атынан ұсынылды.
Қазақ ССР Жоғарғы Советінің депутаты, заңгер-ғалым С. ... ... ... туралы: “Екі жоба да асығыс жасалынды. Олар
өздерінің негізгі идеялары мен мазмұны жағынан ... ... еді. ... принциптілігі соншалықты, кейде ... ... ... ... ... оның ... құрылым
ретінде сақталуы не сақталмауына дейін ... ... ... мен ... қолдаған бір топ депутаттар ұйымдасқан түрде негізгі
жобада айтылған қазақ ... ... мен ... ... ... ... және ... туралы барлық баптарға дерлік қарсы шықты”
дейді [2, 23-24 ... ... ... ... ... ... ... сөздерден ат-тондарын ала қашып, ондай ... ... ... үшін жанталаса әрекеттенді. Мысалы, олар С. Зимановтың ... ... ... тыс ... мекендейтін қазақтардың ұлттық-
мәдени, рухани және тілдік қажеттіктерін қанағаттандыруға ... ... ... 8 ... 3 ... ... екендігін дәлелдеуге тырысты.
Олар “негізгі” жобадан қандай да болмасын “ұлттық мемлекеттілік туралы”,
“ұлттың өзін өзі ... ... ... ... ... ... субъектісі
ретінде байрығы ұлт” сияқты т.б. ұғымдарды алып тастауды ұсынды. ... ... ... ... ... жазбасында: “ұлттық
мемлекеттілік құқықтық мемлекетпен сиыспайды, олар бірін бірі ... “әр ... ... ... ... ... ... деген принципті іске асыру ... ауыр да ... алып ... деген жолдар бар. Олардың жақтаушылары ұлттық
мемлекеттілік өзін өзі ... ... деп ... ... ... байрығы ұлт деп тану, оларға (Қазақтарға – А. Т.) артықшылық
береді. Ал, оны олар ... және ... [2, 23-24 ... ... ... ... бір топ ... жазба түрде
мәлімдеме жасауға дейін барды. Олар: “...жергілікті ... ... ... деп тану ... ... ... да, ... да аса үлкен қателік” деп мәлімдеді. ... ... ... тіл деп, ал орыс тілі ... тіл деп ... 1, 2, және ... қатысты айтыс қатты шиеленісті. ... ... ... оған
мемлекеттік мәртебе берілуіне қарсы өршелене күресті. Олар ... ... орыс ... де мемлекеттік мәртебе беруді талап ... ... тілі мен ... ... ... ... ... екеуін қатар
қойуға болмайтындығы, ол үшін алдымен қазақ тілін ... ... ... ... ... ... ең алдым, ол тілді толық жойылып кетуден
сақтау үшін керек ... ... ... ... ... ... Айтыс қыза түсті. Екі жақ өз пікірлерінің дұрыстығын дәлелдеу үшін
барын ... ... Ол ... сол ... ... Қазақстан” газетінің
парламенттегі тілшілері Г. Еңсепова мен Ә. Әлібеков: “Жарыссөзге шығып
сөйлеген депутаттардың ... ... тап бір ай ... республика
баспасөзінде жарық көріп, бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... жақсы жақтарын атап өтіп, қайсыбір
кемшін тұстарын да көрсетіп отырды. Сонымен бірге сөз ... ... ... ... ... нұсқадағы теориялық тұрғыдан қәте
тұжырымдарды ашып берді. Мысалы, депутат Ж. ... ... ... ... ... ... ... өзінің құптамайтындығын
білдірді. “Демократиялық Қазақстанның” өкілдері (олардың жалпы саны – ... ... ... ... ... отырған декларацияның балама нұсқасының
ілгерішілдігін дәлелдемек болды. Оның басты ... ... ... ... ... ... ... байланыстыру болып
отыр” деп, парламенттегі айтыстың мәнін көрсетіп берді [116].
Екі жақ бір тоқтамға келе алмады. Ол ... ... С. ... ... емес ... жақындасу болғанымен, екі ... ... ... қол ... ... ... ... қолдаушылар шындығына келгенде империялық көзқарасты ... ... ... ... құқығының кеңейуінің қарсыластары
еді. Олардың айтуынша Декларациянынң жалпымемлекеттік егемендігі ... ... ... деп аталуының өзі көп ... ... ... кемшіліктеріне қарамастан Декларацияның екі жобасының
талқылануының пайдалы жақтары да болды. ... ол ... ... ... ... ... тұрғандығын ашық көрсетіп берді, екіншіден,
әлі де толқуда жүрген ... ... әсер ... оларды бір жағына
шығуға итермеледі” дейді [2, 25 ... ... 16 ... күні ... ... ... ... Декларация жобасына байланысты түскен ескертпелер мен ұсыныстарды
қорыту мақсатында әр түрлі саяси ... ... 25 ... ... ... құрды. Олардың арасында жауапты партия және совет қызметкерлері,
генералдар, ғалымдар болды. Комиссия төрағасы болып ... С. ... ... қиын да ... ... жұмыс істеді. Негізінен
пленарлық отырыста принципті қайшылық тудырған ... ... ... ... де және жобаның жаңартылған жаңа нұсқасын жасаушы ретінде
де, негізінен ... ... ... сақтай отырып, әр ... ... ... екі ... да ... нұсқасын іздеуге
және табуға, салыстырмалы талдаулар жасауға, әр ... ... ... ... ... отырып дәлелдеуге, сол арқылы ... ... тура ... Оған ... ... ... ... көптеген принципті мәселер бойынша комиссия мүшелерінің
дауысы 10 да 10 немесе 11 де 9 ... біз ... ... ... ... 5 мүшесі тұрақты түрде комиссия жұмысына қатысқан жоқ)” – деп
жазды комиссия төрағасы С. З. ... ... ... ... ... деп ... ... [2, 25-26 бб.].
Декларацияның түзетілген және толықтырылған жобасы 1990 жылдың 25
қазанында он ... ... ... ССР ... ... ... қайта қаралып, әр бір бап ... ... 1992 ... сессия есебіне дерек көзі ретінде талдау жасау ... аса ... ... ... Қазақстан егемендігінің
жауларының барын салып ондай құжатты қабылдатпауға ... ... ел ... ... ... тиіс Заң ... соңғы
нұсқасымен депутаттарды таныстыру үшін сөз халықтық ... ... ... ескертпелерді қорыту және “Қазақ ССР-ның мемлекеттік
егемендігі туралы” декларациясының жобасын пысықтау жөніндегі комиссияның
төрағасы ... ... ... ... ... ... ... өз сөзінде декларацияның маңызын, комиссия жұмысының өте
қиын жағдайда өткендігін, соңғы ... 18 ... ... және ... ... қандай өзгерістердің енгізілгендігін айта келе: “Бұл нұсқа
дүйсенбі күні ... ... бері үш күн ... Осы үш ... ... ... мен және ... кейбір мүшелері іскерлік,
негізінен редакциялық, стилистік, ал кейде ... ... ... ... да, депутат еместерді де, Алматы қаласының кейбір ғылыми-
зерттеу институттарының ... ... ... ... ... тексте бірсыпыра, негізінен алғанда текст тұрғысындағы
түзетулер енгізілді. Олар мыналар:” деп, нақты өзгерістерге ... ... ... әрі ... қандай мәселелрдің принципті келіспеушіліктер
тудырғандығын, әр түлі қөзқарастарды қорғайтын топтардың ... да ... ... ... ... ... ... мен баптардың тек
көпшілік дауыспен өткендігін айта келе, бірнеше мысалдар келтірген. Мысалы,
бір топ депутаттар: ... ... ... үшін ... ... ... да ... деп қосуды ұсынған. Мұндай ұсынысты неліктен
қабылдауға болмайтындығы ... ... ... ... ... ... мен және ... мүшелерінің көпшілігі мұны дұрыс
емес деп санаймыз. Дұрыс болмайтын себебі, ол қазақ ұлтына байланысты ... ... ... ... ... ...... белгілі бір, нақты халық айқындалып отыр, ал халық, Біріккен
Ұлттар Ұйымы қабылдаған хартияларда ... нақ осы ... осы ... ... ... үшін ... ... да
қазақ ұлтының қамын кім ойламақ? Айқындалған ... ... ше? ... ... ... деп, ... және ол өз сөзінде айқындалған нақты
халықтың мүддесін сол ... ... ... ... ... ... ... Конституциясында бұрын да болғандығын, кейін
қабылданған егемендік декларацияларында да барлығын айтқан [117, ... ол рас. ... ... республикалар Кеңес өкіметінің кезінде-
ақ өз республикаларының өз тілдерін, өз мәдениетін ... ... ... ... ... ... Мысалы, Грузин ССР Конституциясының
76-шы бабында Грузин ССР-і грузин ... ... және т.б. ... ... деп ... ... Конституциясының 72-шы бабында да дәл
солай деп жазылған. Ал, бұл Конституциялар 1978 жылы ... ... ... ... ... ... ... Арменияда армиян тілін білмейтін армиянның жоқтығы, дәл сол
баптардың салдары ... ... Ал, біз ... әр түрлі объективті және
субъективті себептерге байланысты кезінде ондай бапты Қазақ ССР-інің ... ... ... алмадық. Енді, міне, оның ... ... Бұл ата ... әр бір ... маңыздылығының айқын дәлелі.
Сондықтан да әр бір ... әр бір ... ... ... түсінікті.
Ұлттық мүддені қорғау туралы тезис басқа да Одақтас республикалардың
1990 жылы өз егемендігі туралы жариялаған Декларацияларында да бар. ... ... ... ... ... және оның ... ... үшін тарихи жағынан терең ұғылған жауапкершілікті
бірінші міндет етіп көрсеткен. Мұндай тезистер Молдова, Украина, Белорусия
т. б. ... ... бар. ... ... текстер ешкімнің де
қарсылығын тудырмаған, ал ... бұл ... ... енгізуді жақтап 9 адам
дауыс берсе, 5 адам қарсы болып, 3 адам ... ... ... ... ССР-і ұлттық мемлекеттілікті қорғау, сақтау және
нығайту жөнінде шаралар қолданады деген екінші бап та пікірсайыс ... ... ... С. ... ... ... ... болмаса, федерация
да жоқ деп ойлаймын... Ұлттық мемлекеттік праволық мемлекетпен ... ... Айта кету ... ... да ... бар. ... тек ұлттық мемлекеттіктің қалыптасуы негізінде ғана пайда болды,
ұлттық мемлекеттіктің қалыптасу талаптарына байланысты ... ... ... бұл ... қана ... өзара тығыз байланысты” дейді
[117, 43-44 ... ... ... соңғы жобасына енгізе алмаған
“Демократиялық Қазақстан” қозғалысының ұстанымын жақтаушы В.В. Барченко, ... ... А. Ф. ... В. И. Котельников, П. В. Свойк, Л. А. Филаретова,
В. В. ... Ю. М. ... Ю. М. ... Г. В. ... В. Г. ... ... ғұлама ғалымның мұндай түсіндірмесіне ... ... ... әр бір ... ... ... ... шықты,
мүмкіндіктерінше ұлттық мүдде, қазақ тілі туралы айтылған ... ... ... әр ... ... ... ... ұлттық
мазмұнын жоққа шығаруға әрекеттенді. ... әр ... ... айтып
сессияның жұмысына кедергі келтіруге, ... ... ... ... сессия жұмысын тоқтатып, жобаның соңғы нұсқасын тіптен талқылаудан
алдырып тастауға ұмтылды.
Мысалы, В. Барченко С. Зимановтың қаншама рет түсіндіріп ... ... ... және ... ... басқа да ұлттардың
тағдыры үшін жауапкершілікті ұғына отырып” деген сөйлемді дауысқа ... А. ... ... ... ... ... азаматтары
құрайтын Қазақстан халқының еркін білдіре отырып” деген сөйлемді кіргізуді
ұсынған, егер В. ... ... ... ... азаматтары
Қазақстан халқын құрайды” деген сөйлемді ұсынса, В. Кириллин: “Мен ұлттық
дәстүрлерді, ерекшелікті, мәдениетті бөліп көрсетпеу ... деп ... ... халықтары оның азаматтары болып табылады және Қазақстан
халқын ... ... ... ала отырып, дауысқа қоюды өтінемін” дейді
[117, 65 б.].
Мұндай ұсыныстардың ... ... ... ... қазақ халқының
республика өмірінде алар орнының маңызын мүмкіндігінше төмендету, ал ... ... ... ... ... ... түсінікті. Оның айқын дәлелі П.
Свойктың кіріспеден: “Ұлттардың өзін-өзі еркін билеу правосы” деген ... ... ... және оның ... ... ... болуы. Сөйтіп,
олар большевиктерден де ары кетті. 74 жыл КСРО-да жеке-дара билік жүргізген
большевиктер ... ... ... ... өтірік те болса
“Ұлттардың өзін-өзі еркін билеу правосы” деген тезисті сақтаған еді. ... ... ... ... ... правосын да қимайтындығын ашық айтты.
Бір жақсысы дауысқа салу нәтижесінде ондай ұсыныстар қабылданған жоқ ... ... ... ... ... ... бұл топтың өкілдері енді
сессия жұмысын басқа арнаға бұруға ... ... В. ... ... ... ... біздің негізгі түзетулеріміз қалай өтпекші – дауыстың үштен
екісімен бе, әлде жай ... ... бе?” деп, өзі ... ... ... ұсынды. Оған төраға тек Конституцияға келгенде ғана
үштен екі етіп дауыс берілетіндігін, ал ... ... жай ... қабылданатындығын айтып түсіндірді. Бірақ, төрағаның сөзіне
қарамастан өздерінің жай көпшілік дауыс беруде ... жете ... ... П. ... ... үштен екіден мақсатымызға жетерміз деген оймен:
“Мен депутат Масловтың ұсыныстарына қосыламын және осы ... ... ... екі ... ... ... ... едім” деген ұсыныс жасады. Оған
төраға: “Біздің ... ... ал біз оны әр жолы ... ... ... мен Регламентте жай көпшілік дауыспен деп жазылған екен
– осыны ұстану ... деп ... деп ... ... [117, 47-51 ... депутат Ю. Сухов болса тіптен басқа тактикаға көшті. Ол енді
Қазақстан қоғамындағы ең өткір, ең өзекті ... – тіл ... ... ... ... ... қалдырып, Декларацияны мүлдем қабылдатпай
тастауды көздеді. Ол: “Мен уақытша, қайсібір кезеңге, 10 ... болс ... ... ... екі мемлекеттік тіл ету жөнінде мәселе қойған едім.
Қалайша бұдан қазақ халқының беделі кеми қоймақ? Бізде бұл статья жоқ. ... ... ... тастай алмайсың ғой. Өйткені Декларациядағы ең үлкен
мәселе – тілдер ... ... ... орыстар не істемек? Олар қазақ тілін
білмейді ғой, олар қалай өмір сүрмек?” дейді [115, 58 б.]. ... ... ... ... ... қатыстығының жоқ екендігін айтып, дауысқа
салудан бас тартқан кезде Ю. Сухов: ... ... ... ... Декларацияны референдумға шығаруды ұсынамын. Қанеки халықтан
сұрайық” деген ұсыныс ... [117, 59 ... ... ... ... ... ССР ... Н. Ә.
Назарбаев Ю. Суховтың мұндай арандатушылық әрекетіне бей-жай ... ... ... ... ... ... Н. Ә. ... “Мен кешірім
сұраймын, жолдастар. Сухов жолдас өзі ең ақырғы ақиқатты айтып ... ... мен ... ... ... орыс тілін мемлекеттік
тіл деп белгілеу – ... мен ... ... ... ССРО ... орыс тілін бүкіл Совет Одағының территориясында ресми тіл ... Бұл бір. ... ... ССР-інің Тіл туралы заңында былай ... ... ... тілі ... тіл болып табылады”. 2-тармақ.
“Орыс тілі ұлтаралық қатнас тілі ... ... ... ... ... ... ... бойынша ешкім, ешқандай ұлт,
ешқандай топ кемісітілмейді”. Енді не керек? Біздің, ... ... сөз ете ... ... Осы үшін осы ... Қазақстандағы
қоғамды жікке бөлу үшін емес пе? Бұл ... ... ” деп, ... ... 59-60 ... дерек көзіне деректанулық талдау жасау арқылы одан ... алып қана ... ... да ... ... байқауға болады.
Мысалы, Н. Ә. ... ... ... ... ... ... түсіріліп, бекітілуі біраз нәрселерді аңғаруға мүмкіндік
беріп отыр. Біріншіден, әдетте ... ... ... ... ... ... Бұл, сөз жоқ, мәселенің аса өткірлігін көрсетеді. Екіншіден,
Елбасының тіл мәселесін ... ... арам ... ... ... ... сенің мақсатың осы ғой деп ашық
айтпағанымен, сұрақ қойған болып, олардың мақсаты Қазақстан ... ... ... ... ... ... Елбасының: “Сухов жолдас, кез келген
тілді үйрену - ... ... өз ... ... ісі. Заң қазақ тілін өз
тілімен бірге құрып бара жатқан осы ұлт үшін қорғау мақсатымен қабылданды.
Қымбатты ... ... тағы да ... ... ... ... болса да
саясат жасамақпыз ба?... Аттестациялау, мерзімі, бұл мәселеге күн тәртібі
бойынша ... ... деп, ... ... Бұл бір. ... ... көшу ... – мұны біз алып ... Ал тағы не ... ма? Жұрттың бәрі тыңдап, естіп отыратын осы аудиторияда сөйлеу үшін
керек пе?” деуі ... ... ... ол орыс тілінің жанашырларының
Қазақстанда орыс тілділерден басқа, халықтың орыс тілді емес екінші жағының
бар екендігін ... ... ... ол одан әрі өз ... ... ... қымбатты жолдастар, халықтың екінші жағы бар ... ... ... біз ... ... ... ... [117, 60-61 бб.].
Әрине, бұл жерде Қазақстан Президентінің қазақ ... ... ... ... ССР ... ... ... стенограммалық есебіне одан әрі
деректанулық талдау жасау, тек ... ғана әр ... ... әр
алуан мақсаттағы топтардан тұратындығын емес, сонымен қатар қоғамның да ... ... ... мақсаттағы, әлеуметтік топтардан, жіктерден
тұратындығын көрсетіп отыр. Қазақтардың ұлттық мүддесі көрсетілген әр ... ... ... ... ... аттары аталған және оларды қолдаған
басқа да депутаттардың қоғамның белгілі бір бөлігінің мүддесін ... ... ... ... ... ... ... Ю. Сытов: “Депутат
Зиманов үйлестіруші комиссияға коллективтерден ... ... және ... жоқ. Олар ... қаралды? Қанша құжат түсті?... Міне бүгіннің өзінде-
ақ біз листовкалар алдық, онда ұлтаралық “Единство” қозғалысы осы ... заң ... ... ... әсер болмағанына ашу-ыза
білдірген. Мүлде елемеген. Мен біздің ... ... ... ... ... деп ... дейді [117, 61 б.].
Бұл депутаттардың артында белгілі бір саяси күштердің, ... бір ... ... саяси қозғалыстардың тұрғандығын көрсетеді.
Қазақ халқының тарихындағы аса маңызды ... ... ... алты ... ... Түтас дауыс беру нәтижесінде “жақтаймын” ... ... – 71 ... берілді, қалыс қалған – 8, 1 адам дауыс берген жоқ.
Республика Президенті Н. Ә. ... ... ... ... ... құттықтады [117, 134 б.]. Кейіннен Декларация
қабылданған күн – 25 ... ... күні ... ... да ҚР ... заң актілері мен Конституциялары да
осындай аса тартысты жағдайларда қабылданды. Оларды қабылдауда да ... ... өз ... ... ... ... Республикасының
тұңғыш Конституциясы жобасын жасау туралы ... ... және ... оған ... мемлекеттік органдардың өкілдері мен қандай
ғалымдардың қатысқандығы туралы С. ... ... ... ... ... пункті - 12-ші шақырылған Жоғарғы Кеңестің 1990 ... ... ... ... ... ... ... іс жүзінде жаңа Конституцияны әзірлеу жүмысы 1991 жылдың ... және ... ... қру сәтінен басталды. Конституцияның жобасын
жасау жөніндегі ... ... ... ... ... ... Президент
және Министрлер Кабинеті аппараттарының қызметкерлерінен, Жоғарғы ... ... Сот, ... министрлігі мен прокуратура өкілдерінен түрды.
Жүмысшы тобының жетекшілігіне Жоғарғы Кеңес төрағасының орынбасары ... ... оған мүше ... заң ... ... ... Республикасы ¥лттық Ғылым Академиясының мүше-корреспонденті Г.С.
Сапарғалиев ... ... ... баға беру ... заң ... ... ... С.З. Зиманов басқарды. Жүмысшы тобының негізгі
қызметтері: бастапқы материалдарды жинастыру; шет ... ... ... ... ... ... республикаларда жүріп жатқан
Конституцияны жасау процесін зерттеу; Конституциялық Комиссия ... ... ... ... ... ... ... [4, 130 б.].
Демек, жаңа Конституцияны дайындау ісіне де академик С. З. ... ... ... ... Қазақстан Республикасыны тарихының
дерек көзі ретінде заң актілеріне деректанулық талдау жасауда атрибуциялау
проблемасын қарастыру, яғни ... заң ... ... ... ... ... заң ... соңғы нұсқада пайда болуында белсенділік танытқан заң
шығарушының іс-әрекетін қарастыру мен нақты заң ... ... және ... ... ... ... да ... үлкен екендігі
күмәнсіз. Мысалы, тәуелсіздік тарихыныда шешуші рөл атқарған ... ... ... ... ... туралы” Заң мен “Қазақ ССР-ның
мемлекеттік ... ... ... ... ... заңгер
ғалымдар, академиктер С. З. Зиманов пен С. С. ... ... ... көруге болады. Аталған заң актілерінің ұлттық мүддеге сай
өмірге келуіне Қазақстан ғылымының ... ... ... өте үлкен.
Сонымен қатар, аталған заң актілерінің ... болу ... ... мен стенограммалық жазбаларға қосымша дерек көздері ретінде
талдау жасау, ел тағдырың оңды ... әсер ... ... ... қалай келгендігі туралы аса құнды мәліметтер жеткізіп отырғандығы
анық.
2.4 ҚР Конституциялық заңдары ... ... ... ... ... соңы мен ХХІ ғасырдың басы Қазақстан тарихына түбегейлі
қоғамдық ... ... ... ... белгілі. Түбегейлі
өзгерістердің қоғамымыздың саяси-әлеуметтік және ... ... ... да, ... ... ... ... бір сапалық
деңгейден, мүлдем басқа, жаңа сапалық деңгейге ... де ... ... жоқ, ... ... ... тарихының түйінді
мәселелерінің бірі ретінде, қоғамда орын алған мұндай түбегейлі өзгерістер
тарихының ... ... ... де, ... де ... Қазақстан халқының кеңестік кезеңде, яғни ... ... бойы ... өмір ... мен ... ... қоғамдық өзгерістердің объективті алғышарттары анықталып, шынайы
тарихы ... және ... ... ... заң актілері болса, сол келешекте зерттелер еліміздегі түбегейлі
қоғамдық өзгерістер тарихының негізгі дерек көздерінің бірін құрайды. ... ... ... ... ... білмей, Қазақстандағы соңғы
ғасырлар тоғысында орын алған түбегейлі қоғамдық ... ... ... де, оны ... жазу да ... емес. Өйткені, Қазақстан
Республикасы тарихының басты ... ... ХХ ... ... ... ... ... Кеңестер Одағында орын алған түбегейлі
өзгерістерге сай, Қазақстанда да ... ... ... ... алдымен әр түрлі деңгейдегі форумдарда айтылды, негізделді және
заң ... ... ... ... ... ғана ... заңға
сәйкес түбегейлі өзгерістер іске асырылды. Дәлірек айтқанда, алдымен, ... ... заң ... табылатын Қазақ ССР-ы Конституциясына
өзгерістер мен толықтырулар ... ... ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, экономикалық және рухани өзгерістер сол
Конституциялық заңдардың негізінде іске асырылса, кейіннен 1993 және ... ... ҚР ... ... ... ... ҚР
Конституциялық заңдары мен Конституцияларына тәуелсіз ... ... ... ... ретінде деректанулық талдау жасау
арқылы, олардан түбегейлі қоғамдық өзгерістер ... ... аса ... ... ... ... ... Сондықтан да оның Қазақстан
тарихнамасының маңызды проблемаларының ... ... ... ... ... ... 1 - кестеде көрсетілген ҚР ... мен ... ... ... - ҚР ... ... мен ... | Аты ... ... ... ... |ан ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... ... |22 ... ... ... ... |
| ... |қырк-ек |Жоғарғы Советі |мемлекеттік |
| ... мен |1989 ж. | ... ... |
| ... енгізу | | ... ... |
| ... ... ... | | ... ... ... | | ... ... |
| | | | ... |
|2 ... ССР-нің тілдер |23 қыр-ек|Қазақ ССР-нің |Қазақ тіліне |
| ... Заң |1989 ж. ... ... ... тіл |
| | | | ... берілді |
|3 |“Қазақ ССР-інде |24 ... ... ... ... ... |
| ... лауазымды |1990 ж. |Жоғарғы Советі ... |
| ... ... Заң | | ... |
| | | | ... |
| | | | |2. ... ... | | | ... ... | | | ... Н. Ә. |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | | |
|4 ... ... |25 ... ... ССР-нің |Қазақ ССР-нің |
| |мемлекеттік ... |1990 ж. ... ... ... |
| ... ... | | ... |
| | | | ... |
|5 ... ... |20 ... ... ... ССР-інің |
| |мемлекеттік өкімет |1990 ж. ... ... ... |
| ... мен ... | | ... |
| ... жетілдіру | | ... ... |
| ... ... ССР | | ... |
| ... | | | |
| ... мен | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | |
|6 ... ... баға |24 ... ... ССР Жоғарғы |Одақтық |
| ... және ... ж. ... |бағыныштағы |
| ... ... | ... тыс |кәсіпорындар мен |
| |шаралары туралы” Қаулы | ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
|7 ... ССР |25 ... ... ССР ... ... саяси |
| |Конституциясына |1991 ж. ... ... |
| ... мен | ... тыс ... |
| ... ... | |сессиясы ... ... |
| ... Заң | | | |
|8 ... ... |10 |Қазақ ССР-нің ... ... |
| ... ... ... ... |
| |Республикасының ... |1991 ж. | ... |
| ... ... Заң | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... ... |16 ... ССР-нің |Қазақстан |
| |Республикасының ... ... ... ... ... |1991 ж. | ... |
| ... туралы” | | ... |
| ... Заң | | ... |
|10 |Қазақстан |28 ... ... ... |
| ... 1993 |1993 ж. |Жоғарғы Кеңесі |Республикасы-ның |
| |жылғы Конституциясы | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... |Қазақстан |30 ... ... ... |
| |Республикасының 1995 |1995 ж. ... ... |
| ... ... | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
Әрине, көрсетілген кезеңдегі ең басты түбегейлі қоғамдық ... ... өз ... ... ... ... атты ... келуі болды. Дегенмен, сол тәуелсіздікке жету үшін де, ... бірі ... ... ... саяси-экономикалық өзгерістер
жүргізілді. Қазақстан заң актілеріне деректанулық ... ... ... еліміз тарихында бұрын болмаған жаңа саяси ... ... ... ... ... ... ССР Президенті қызметін тағайындау
және Қазақ ССР Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар
енгізу туралы” заңның ... ... ... ... дәл ... ... ... алғаш рет саяси биліктің жаңа формасы -
президенттік ... ... ... ССР ... Қазақ Советтік Социалистік Республикасының
Басшысы алты жыл ... ... ... ... ... болып
табылады деп жария етті. Мемлекет басшысы республика аумағында азаматтардың
құқықтары мен бостандықтарын, Қазақ ... ... мен ... ... болып табылады, республиканың егемендігін, қауіпсіздігін,
аумақтық тұтастығын қорғау жөнінде ... ... ... ... ел ... және ... қатнастарда, сондай-ақ КСРО Федерация
Кеңесінде өкілдік етеді.
Конституцияға сәйкес Қазақ ССР ... ... ... ... астанасы – Алматы қаласы болып айқындалды.
1990 жылдың 24 сәуірінде Қазақ ССР ... ... ... ... ... 55 ... Конституцияға сәйкес Қазақ ССР-інің түңғыш Президенті
болып ... ... ... ... [4, 29 ... ... ССР ... қызметін тағайындау және Қазақ ССР
Конституциясына (Негізгі Заңына) өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы”
заңның қабылдануы және сол ... ... ... ... ... қалыптаса бастауы кездейсоқ емес еді. Ол сол кездегі қоғамдық
қажеттіліктен ... ... ... ... ... ... ең
жаңа тарихымызда алғашқы түбегейлі өзгеріс әкелген заңның пайда болуы, КСРО
деп аталған алып ... ... ... ... ... ... байланысты болды. Ол туралы Қазақ ССР-інің тұңғыш Президенті Н. Ә.
Назарбаев ... ... ақ ... атты ... ... өкімет
билігінің іргесі шайқалған құрылымын нығайтуға бағытталған алғашқы әрі
негізді қадам елімізде Президент ... ... ... соң ... ... ... Бұл ... республикалар да қолдады” дейді [63,
238 б.].
Зерттеуші С. Салқынұлы өзінің 2007 жылы жарық көрген ... ... ... ... ... атты ... Қазақ ССР-інің тұңғыш
Президенті Н.Ә. Назарбаев еңбектеріне Қазақстан Республикасы ... ... ... деректанулық талдау жасай келе, президенттік ... ... ... ... “Біріншіден, президенттік басқару жүйесінің
ел ... де, ... ... ... да ... болуының басты
себебі – ескі кеңестік-партиялық, әміршілдік-әкімшілдік басқару жүйесінің
толық дағдарысқа ... ... ... ... ... ... бастауы, мемлекет шеңберінде тәртіптің қожырауы, т.б.” ... ... ... ... ... ... өмірінде пайда болған
жаңа құрылым, яғни президенттік билік ... ескі ... ... өз ... толғымен тауысқан кеңестік билік қойнауында және
де КСРО әлі де өмір сүріп тұрған уақытта ... ... ... [52, 143-145
бб.].
Демек, Қазақстандағы түбегейлі қоғамдық өзгерістерге жол ашқан “Қазақ
ССР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ ССР ... ... ... мен ... ... ... ... тарихымыздың
дерек көзі ретінде пайда болуының объективтілігі КСРО-дағы билік жүйесінің
дағдарысқа ... ... деп ... ... ... жаңа ... ... билік формасы да КСРО-ны сақтап қала ... Көп ... ... Ал, ... басқару болса, енді бір ғана республика
көлеміндегі билік формасы ретінде сақталынып, өзінің ... ... ... ... жағдайында ол өзінің тиімділігін іс жүзінде ... деп айта ... да ... ... ... сияқты, өткен ғасырдың 90-ыншы
жылдарының басында, ... да өте ауыр ... ... ... қалыптасқандығы белгілі. Ел басына күн туған осындай
жағдайдан Қазақстан халқын аман-есен алып шығу ... ... ... Президенті Н.Ә. Назарбаевқа жүктелінді. Сол күндері “Социалистік
Қазақстан” газеті: “Н.Ә. Назарбаев, сөздің ашығын айту ... ... аса бір ... ... ауыр жағдайда, социалистік құрылыстың
өмір сүруіне, біздің халқымыздың болашағына бәс ... ... ... қолға
алды. Мұндайда мемлекеттік кемеңгерлік пен іскерлік, байсалдылық ... ... ... ... өте ... деп ... ... көрсеткендей, Н.Ә. Назарбаев Президент ретінде “мемлекеттік
кемеңгерлік пен іскерлік, байсалдылық пен ... ... ... ... Елін ауыр ... ... алып шықты. Демек, “Қазақ
ССР Президенті қызметін тағайындау және Қазақ ССР ... ... ... мен ... ... ... заңнан басталған алғашқы
түбегейлі қоғамдық өзгеріс өзінің дұрыстығын іс жүзінде дәлелдеді.
Түбегейлі ... ... ... жасалынған келесі қадам, сол
1990 жылдың күзінде “Қазақ ССР-інің мемлекеттік егемендігі ... ... ... Елде ... ... ала ... тосқаул қойуға тікелей міндетті ... сол ... ... ... ... ... үрдісін тудырды, Одақтас республикаларда толыққанды дербестік ... ... ... яғни ... ... ... Осындай
жағдайда 1990 жылғы 25 қазанда Мемлекет басшысының бастамшылығымен елдің
жоғары заң ... ... ... ... ... ... ... қабылдады, онда былай делінген:
“... 1. Қазақ Советтік Социалистік Республикасы – ... ... ... ... ... ... ... ерікті түрде
бірігеді және олармен өзара қатнастарын шарттық негізде құрады.
Қазақ ССР-і ... ... шығу ... ... ... ... ... ССР-і ұлттық мемлекеттігін сақтау, қорғау және нығайту
жөнінде шаралар қолданады...” [112].
Жарияланған Егемендік декларациясы ... ... ... ... ... ... ... және мемлекет басшысына декларацияға сәйкес,
бірінші кезекте елдің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... Мысалы, саясаттанушы ғалымдар ... пен К. ... ... ... ... ... жүйеге Кеңес
Одағы толық күйремей жатып-ақ бетбұрыс жасай бастады. Ескі ... ... ... саяси жүйеге қарай түбегейлі бетбұрыс жасау
шаралары 1990 жылғы 25 қазанда ... ... ... Мемлекеттік
егемендігі туралы декларациядан бастау алды. Декларацияда ... рет ... ... заң ... ... және сот ... ... Президентке республика басшысы ретінде ең жоғарға
әкімшілік-атқару ... ... ... ... жүйенің барлық
сегменттерінің заңдарға бағынып қызмет жасау ... ... ... ... рет Қазақстан заңдарының өз аумағында Кеңес ... ... ... деп, ... қабылдануының қоғам
өмірінде орын алған түбегейлі саяси өзгерістер мен ... атап ... ... саяси жүйедегі алар орнын анықтау, олардың дерек көзі
ретіндегі маңызын да ... ... ... ... ... ... себебін, яғни пайда болуының объективтілігін
анықтау және оның ... ... ... және заң ... ... қатысты қосымша деректерге деректанулық талдау
жасау, яғни деректану ғылымының талаптарынан шыға ... ... ... ... одан сол ... ... ... сай, ел
өмірінде орын алған түбегейлі қоғамдық өзгерістер мен қоғамдық ... ... ... ... ... мүмкіндік берді.
Біріншіден, егемендік Декларацияның дүниеге келуі сол кездегі КСРО-
ның дағдарысқа ұшырауының тікелей ... еді. ... ... ... ... ... КСРО ... алып держава тарихында, оның ішінде
Одақтас республикалардың бірі ретінде Қазақстан тарихында да, орын ... ... ... сол жер ... алтыдан бір бөлігін алып
жатқан алып ... ... ... ... ... толық күйреуімен тікелей байланысты болды. ... ... өз ... ... ... ... ... алып келсе, КСРО деп аталған ... ... ... өз ... ... ... берді.
Алдымен елдің егемендігін, көп ұзамай-ақ өз тәуелсіздігін алуына
алып келген КСРО-ның ... ... ... және оның
себептері мен көріністері туралы көптеген еңбектерде айтылды. Ол ... да, ... де, ... де ... ... белгілі заңгер
ғалым С. Сартаев пен Л. Назарқұлова: “Қайта құрудың” барысында Қазақстанның
егеменді демократиялық ... ... ... дамуының саяси, құқықтық,
экономикалық және идеологиялық негіздері қаланды” деп, егемендік ... сол ... ... ... ... күш КОКП-ның 1985 жылғы ... ... ... ... “қайта құру” деген атпен енген ... ... ... ... ... ... құру” саясатының өзінің басталуын ел өмірінде орын алған дағдарыспен
байланыстырады. Ол: “Қайта құрудың ресми себебі ... 60-шы ... ХХ ... 80-ші ... ... ең биік ... ... кең
ауқымды дағдарыс еді. Дағдарыс қоғамның жетекші ... атап ... ... емделмес дертке әкеліп соқты. Бұл жерде КСРО-ның ... ... ... роль ... ... бірі ... және мемлекеттік аппараттардың іс жүзінде жымдасып кетуі еді. КПСС
КСРО Конституциясына сай басшы роль ... ... ... ... ... етті деп, дағдарыстың саяси себебін атап көрсетті
[4, 6-7 бб.].
Дағдарыстың көп ұзамай қоғамды түгел қамтыған ... ... ... ... ... және ... Президенті Н. Ә. Назарбаев өзінің
1991жылдың наурыз-сәуір айларында, яғни КСРО тұсында ... ... ... атты ... ... саяси-экономикалық себептері мен
көріністеріне жан-жақты аналитикалық талдау ... ... ... ... салаларында: идеологияда да, адамдар арасындағы қарым-қатнаста ... ... ... жеке ... табыну етек алған жағдайда, әсіресе
жетпісінші жылдардың аяғы мен сексенінші жылдардың бас ... ... бір ... енжарлық пайда болып, барған сайын күшейе ... ... ... дағдарыстың әлеуметтік саланы да толық ... ... [63, 30 б.] ... ... КСРО әлі өмір сүріп тұрған
кезде жазылуы, екіншіден, оның ... ... бір ... ... ... көп ... сырттай бақылап қана қоймай, іштей жітік білуі
ондағы айтылған ойлардың өмір шындығымен толық сәйкестігін дәлелдейді.
Екіншіден, ... ... әр ... ... саяси-
әлеуметтік топтар мен жіктердің өзара пікірталастары нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... ССР Жоғарғы
Советінде (ол кезде заң шығарушы орган ресми түрде осылай деп аталатын – А.
Т.), алдымен ... ... ... ... қабылдануы,
біріншіден, еліміздің өз егемендігіне қалай жеткендігін көрсетсе,
екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... кімдердің егеменділікті жақтап, кімдердің оған қарсы екендігін
толығымен ашып көрсетіп ... ... ... ... көзі ... да, маңызы да осында.
1990 жылғы 20 қарашада Қазақстан ... ... ... ... пен ... ... жетілдіру және Конституцияға
(Негізгі Заңға) өзгерістер мен толықтырулар ... ...... ... оған ... ... ... Президенті жоғары атқару және өкім жасау
билігінің басшысы болып табылады деп ... ел ... ... ... ... таратылып, Қазақстанның Министрлер Кабинеті
құрылды. Жаңа заңмен премьер-министр және мемлекеттік кеңесшілер ... ... ... мен ... Министрлер Кеңесі аппараттарын
Қазақ ССР Президенті мен Министрлер ... ... ... орын ... Ел Президенті жанынан консультативтік-кеңесші орган –
Республика Кеңесі ... ... ... ... ... ... туралы
декларациясы” біріншіден, одақтас республикалармен жаңа сапалық қарым-
қатнастар жасаудың ... ... ... Бұл ... ... ... жүйесінен кетіп, Одақтың емес, ұлттың мүдесін
бірінші орынға қойуға мүмкіндік берді. ... ... ... ... өзгерістер жүргізуге жол ашты.
1991 жылғы Мәскеудегі “тамыз бүлігі” елде ... ... ... ... өз ... ... Ал, үш славян
республикалары басшыларының өзара жасаған келісімдерінен кейін КСРО-ның
толық ... ... ... Осындай шиеленіскен жағдайда Н. Ә.
Назарбаевқа тағы да батыл қадам жасап, саяси шешім ... тура ... ... ҚР ... ... ... М. Қасымбеков: “Қазақстан
қоғамының барлық күштерін республиканың ... ... ... ... ... ... үшін ... мақсатында, елдің күллі
халқының ... ... алу, ... ... ... әрі ... үшін Мемлекет басшысы Қазақстан Президентін жалпыхалықтық сайлау
өткізу жөнінде адал әрі батыл саяси шешім ... 1991 ... 16 ... ... ... ... ... сайлау туралы Заңға қол қойды” деп
жазды [113].
Осы заңға ... 1991 ... 1 ... өткен жалпыхалықтық сайлау
нәтижесінде Н. Ә. Назарбаев дауыс ... ... ... ... ... ... ие болып, бүкіл халық сайлаған тұңғыш
Президент болды. Бүл түбегейлі өзгерістерді одан әрі ... ... ... ... ... ... ... мандатын алған тұңғыш
Президент ретінде Н. Ә. Назарбаев бірнеше ... ... ... ол ... “Қазақ Советтік Социалистік Республикасы”деген атын
“Қазақстан Республикасы” деп өзгерту туралы ... 1991 ... ... қол ... 1991 ... 16 желтоқсанында “Қазақстан
Республикасының ... ... ... ... ... ... қол қойып, тәуелсіз Қазақстан Республикасының дүниеге
келгендігін бүкіл ... ... ... ... жаңа ғана ... жас ... танитындығы туралы бірінші болып ... ... ... ... ... ... Штаттары да ресми ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдың 90-ншы
жылдарының басында басталған түбегейлі ... ... ... ... ... ... ... дүниеге келуімен
аяқталды.
Әрине, тәуелсіз Қазақстан Республикасының дүниеге келуі, ең алдымен,
аталарымыздың ... ... ... ... ... ұлт-азаттық
қозғалысының, қазақ жастарының 1986 жылғы желтоқсан көтерілісінің заңды
нәтижесі. Дегенмен, тәуелсіздіктің құқықтық негізін қалаған заң ... сол ... ... ... ... ... да ... және субъективті
алғышарттары болды. Олардың кейбірлері туралы ... ... ... ... ... өзгерістердің басталуына негіз болған “Қазақ ССР
Президенті қызметін тағайындау және Қазақ ССР Конституциясына ... ... мен ... ... туралы” заңның қабылданғандығына
10 жыл толуына байланысты жарияланған мақалада: “Бір ... ... ... ... ... ... сыртқа тебу үрдістері, “егемендік
шеруі” және сонымен ... ... ... ... ... ... республикасы басшыларының оңаша Беловежье келісімін кенеттен жасауы
шиеленісті ахуал мен сол кездегі шекараларды қайта ... ... ... түпкілікті ыдырауына айқын алғышарттар туғызды. Аймақтардың егесі
мен ... ... ... алауыздықтың бой көтеруінің айқын көрінісі
пайда болды” деп жазды ... ... ... ... ... ... ... мемлектінің аясында жалғасты. Тәуелсіздікке байланысты
еліміздегі түбегейлі қоғамдық ... ... ... ... басталды.
Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті 1992 ... 4 ... ... ... ... ... “Қазақстан
Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасы туралы”, “Қазақстан Республикасының
Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... қол ... Мемлекеттік нышандардың қабылдануының
15 жылдығына орай 4 маусым мереке күні болып жарияланды.
Заң актілеріне деректанулық талдау ... ... ... ... салдарында біздің елімізде жаңа саяси жүйенің қалыптаса
бастағандығын көрсетеді. Әрине, ондай жүйенің қалыптасу ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты
зерттелері күмәнсіз. Дегенмен, саяси жүйелерді талдауда ... ... ... ... Ол ... ... ... атты кітабында:
“Саяси жүйелерді талдауда мәселенің әр қилы үш қырын ескермей ... ... ... ... ... шын мәнінде кім қабылдайтындығына
байланысты болуы керек. Негізінде демократия бұған қоғамның барлық ... ... шын ... ... жүйе ... ... ... де
емес, жетпекші де емес. Екіншіден, әлгіндей талдауға шешім ... өзі мен ... де ... бола алады. Шын мәнінде, ... ... ... екенін осыған қарап-ақ аңғара беруге әбден
болады. Ең соңында, мәселенің үшінші қыры қабылданатын саяси ... ... ... ... ... оның ... немесе, керісінше, әлеуметтік ... ... деп ... [64, 156 б.].
1993 жылғы 28 қаңтарда өтпелі ... ... ... ... Негізі партиялық-коммунистік жүйе кезінде
қалыптасқан заң шығарушы орган – ... ... пен жаңа ... ... ... басқарудың өзара келісімі ретінде қабылданған ҚР бірінші
Конституциясы өміршең ... ... Ескі мен ... ... ... ... басталды. Жоғарыда айтылғандай, Бірінші Конституция елдегі
басталған түбегейлі ... одан әрі ... ... ... ... бастаған жаңа жағдайға бейімделуге қаблетсіздік
танытқан билік тармақтарының бірі - ... ... ... ... бастамшылығымен таратылды. 1994 жылғы 7 наурызда сайланған
Қазақстанның тұңғыш кәсіби парламенті де ұзақ жұмыс ... ... Ол ... ... 1995 ... 10 ... ... заңсыз деп
танылды.
Еліміздің саяси билік жүйесінде дағдарыстық ... ... ... ... ... өз ... батыл шаралар қабылдауды
талап етті. Уақыт талабынан шыға отырып Н. Ә. Назарбаев, Мемлекет басшысы
ретінде референдум өткізуге ... ... ... 29 ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Президенті өкілдігінің ... ... ... 95, 46 ... дауыс берді. Бұл Н. Ә. Назарбаевтың реформашыл
жолын бүкіл халық болып қолдайтындығының айқын дәлелі болды. Бұл, Н. ... ... ... ... ие ... ... ... парламент
тараған кезде бар жауапкершілікті өз мойнына алып, елдегі түбегейлі
өзгерістерді одан әрі ... ... ... жаңа әрі ... база ... жол ашты. Мысалы, ол экономиканы
жандандыруға бағытталған 511 Жарлық шығарды, оның ... заң күші ... ... ... үшін ... қажеттіліктен туындаған: “Жер
туралы”, “Мұнай туралы”, “Ұлттық банк туралы”, ... ... ... және ... да ... еді. Сонымен қатар Мемлекет
басшысы ... ... ... ... “Қазақстан
Республикасының Президенті туралы”, “Қазақстан Республикасының Парламенті
және оның ... ... ... ... ... ... ... референдум туралы”, “Қазақстан
Республикасындағы шет ел ... ... ... ... ... туралы”, “Қазақстан Республикасының соттары және
судьяларының мәртебесі ... ... ... ... “Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздік органдары туралы”,
“Қазақстан Республикасының ішкі ... ... ... және ... да
көптеген мемлекеттік құрылыс мәселелеріне ... заң ... ... заңдар, сөз жоқ, елдегі ... ... ... ... ... бағытының бұлжымастығын бекіте түсті. Дегенмен,
басталған реформаларды жалғастыру және тереңдету үшін ... ... ... және тікелей қатысуымен
әзірленген ҚР жаңа Конституциясын ... ... ... ... аса зор болды.
1995 жылғы 30 тамызда өткен референдумға ... 89 ... ... ... ... ... ... қолдауға ие болған ҚР
жаңа Конституциясының қабылдануына байланысты ... ... де жаңа ... ... Ең ... жаңа ... биліктің біртұтастығын қамтамасыз етті. Мемлекеттік биліктің
біртұтастығы бірінші кезекте Президенттік басқару формасы арқалы іске асты.
ҚР жаңа ... ... ... қоғамның саяси жүйесінің басты
тұлғасына айналды. Сонымен қатар, ҚР 1995 ... ... ... ... ... айтарлықтай қадам
жасалынғандығын айта кале ... С. ... пен Л. ... ... ҚР 1995 ... ... мемлекеттік өкімет билігін бөлу
принципі бүкіл биліктің бір ...... ... ... лауазамды
тұлғаның қолына көшуге жол ... ... деп, оның ... атап ... [4, 240 б.]
Қорыта айтқанда, Қазақстан Республикасының Конституциялық ... ... ХХ ... соңы мен ХХІ ... ... ... орын алған түбегейлі қоғамдық өзгерістер тарихының маңызды
дерек көзі болып табылады. Қоғамымыздың ... және ... ... ... ... ... ... бір сапалық деңгейден,
мүлдем ... жаңа ... ... өтуге алып келген түбегейлі
өзгерістердің тәуелсіз Қазақстан Республикасының заң ... ... сол заң ... ... ... ... қатысты
ғылыми құндылығы жоғары мол ақпараттар алуға көмектеседі. ҚР ... ... ... ... рет президенттік басқару формасы пайда
болса, егемендік Декларациясы Қазақстанның өз егемендігі туралы жариялауға
мүмкіндік берді. Ал, КСРО деп ... ... ... күйреуі Қазақстанның
толық тәуелсіздік алып, өз мемлекетін құруына алып келді. Сондықтан ... ... ... ... заң ... тәуелсіз Қазақстан
Республикасы тарихының негізгі дерек көздерінің бірі ... ... ... ТІЛ, ДІН ЖӘНЕ СЫБАЙЛАС ЖЕМҚОРЛЫҚҚА ҚАРСЫ ... ... ... ... ... Тіл және дін ... ... тәуелсіз Қазақстан халқының рухани
және мәдени өмірі тарихының ... ... ... Республикасы тарихының дерек көздері болып
табылатын заң актілерінің үлкен бір бөлігін ... ... ... ... ... ... ... яғни халқымыздың рухани және
мәдени өміріне қатысты қабалданған заң актілері мен тәуелсіздік тарихында,
оның ... ... ... ... ... да, өзіндік орын алып,
елдің тек экономикалық дамуымына ғана емес, ... ... ... дамуына да, кері әсер еткен ұйымдасқан ... пен ... ... ... ... ... құрайды. Оларға тәуелсіздік
тарихының дерек көздері ретінде деректанулық талдау жасау, қоғам өмірінің
аса маңызды саласы ... ... ... және ... өмір тарихына қатысты
ақпарат алумен қатар, бүгінгі күнгі қоғамда қалыптасқан ... ... мен ... тарихын да тереңірек түсініп,
келешекке дұрыс бағыт-бағдар алуға да ... ... ... отырған мәселенің аса маңыздылығы, түптеп келгенде
қоғам ... ... ... да, ... та ... емес, дәл сол
рухани және мәдени ... ... де ... ... да саясат
та, экономика да қоғамның ... ... ... ... ... қоғамда болуы мүмкін әлеуметтік қақтығыстар мен ... жол ... ... ... ... тиіс. Әрине, бір
кандидаттық диссертация көлемінде қоғамның ... ... ... заң ... ... ... ... мүмкін емес. Дегенмен,
көпшілікті ерекше алаңдатып отырған, өздерінің ... сай ... ... келе ... рухани және мәдени өміріміздің өзегін
құрайтын тілге, ... және ... ... өмірінің көлеңкелі тұсына
айналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заңдарды қарастырудың өзі
де көп ... ... ... ... берері анық.
Егер, деректану ғылымының талаптарына сай, ... ... ... онда заң ... саласында тәуелсіздік жолында
жасалынған алғашқы нақты ... 1989 ... 23 ... сол кезде
республикадағы ең жоғарғы заң шығарушы органы болып табылатын Қазақ ССР-нің
Жоғарғы Советі қабылдап, ... ... ... тіл ... берген
“Қазақ ССР-нің тілдер туралы” Заңы болды деп айта аламыз. Ол ... С. ... ... ... ... мемлекеттік бағытының заңдық
іргетасын қалаудағы нақтылы қадам 1989 ж. 23-ші қыркүйегінде ... ... ... ... ... ... болды” деп, атап айтса [3, 27-28 бб],
заңның қабылдану себебі ... ... ... ... ... орын алған
интернализациялау саясатының нәтижесінде ұлттық тілдің хәлі мүшкіл жағдайға
килігіп, ... ... ... ... ... ... ... [3, 27-28 бб].
Демек, тәуелсіз Қазақстан Рспубликасының заңнамалық ... ... ... ... ... заңның пайда болуының объективтілігі,
Қазақстанның ... ... ұлты ... ... ... ... ана
тілінің, яғни қазақ тілінің мүшкіл хәлі болған.
1989 ... 23 ... ... ... ... ... ... қазақ халқының өзінің ана тілі үшін, яғни ... тілі үшін ... жаңа ... ... ... ... ... басталуы болды.
Ресей империясының қазақтарды рухани отарлау мақсатында ... ... ... ... туған тілдеріне төнген қауіпті айқын сезінген
алаш зиялылары ХХ ғасырдың ... ... ... ... ... ретінде тіл үшін де күресе бастағаны еді. Қазақ тіліне ... беру ... ... ... ... да ... рет ... Бірақ,
қазақ тілінің жағдайы жақсарудың орнына күннен-күнге төмендей берді.
Сондықтан да, тіл үшін ... ... ... ... да өз ... ... ... алаш көсемдері: “Ұлттың сақталуына да, жоғалуына да
себеп болатын нәрсенің ең қуаттысы – тіл. Сөзі ... ... өзі ... Өз ұлтына басқа жұртты қосамын дегендер әуелі сол ... ... ... ... ... да осы ... кете ... ақтығында
қазақ тілі азып-тозып, бірте-бірте тұтынудан шығып, әуелі қазақша жазу ... ... соң ... ... ұят ... онан әрі не ... ... 1913 жылдың ақпан айынан бастап шыға бастаған ... ... ... ... дабыл қаға бастаса [118], тіл жанашырларының
бірі ретінде Кеңес Одағының батыры, жазушы Бауыржан Момышұлы ... ... ... тіл тазалығы үшін Кеңес өкіметі тұсында да күресуге ... ... тіл ... қатысты жүргізген саясаты салдарында,
қазақтардың бір бөлігі қазақша жазбақ түгіл, ... ... де ... ... бәрін өз көзімен көріп, өз құлағымен естіген қазақтың ... Б. ... қан ... өз еліне демалысқа оралған күндері туған
тілінің жағдайына алаңдап, 1944 жылдың ақпанында, яғни Ұлы Отан ... ... ... ... ... Комитетінің сол кездегі
хатшысы Әбдіхалықовқа хат жазған. Батыр ... ... не ... жүріп республика басшыларының бірінің атына хат жолдауға мәжбүр
болғандығы ... ... ... ... да, ... ... ... Қазақстан» газетін оқып, кейбір, кейінгі кезде басылған қазақ
тіліндегі кітаптарды желе-жорыта қарап ... ... ... ... ... көзбен көре, құлақпен ести отырып, дәтім шыдамай
жазайын деп отырғаным – Тіл мәселесі туралы” дейді ... ... өз ... ... атам заманнан тіл – елдің
мәдениеті, әдебиеті өсіп-өніп, от ... үй ... ... қоғам,
халық, ел-жұрттың, жалпы мәдениеттің арнаулы құралы – ғылымның ... ... ... ... айуан дейді. Тілі ... ... ... ... ... деп ... адам баласының негізгі қасиеті болғандықтан, тіл байлығы елдің
елдігін, ... ... ... ... қоғам-
құрылыстары мен салт-санасының, жауынгерлік дәстүрінің мұрасының ... ... ... ... ... мөлшері (мерило).
Ана тілінен бірнеше жағдайлар себеп болып ажыраған ел ... ... ... аты ... ұрпақтары бұршақша бытырап, қардай еріп, құмға
сіңген судай дерексіз жоғалып кеткенін тарихтан кездестіруге ... ... ел, ... кезде аз болмағандығына тарихтан дәлелдер аз емес”
деп, тілдің жалпы адамзат ... үшін ... ... ... ... айта
келе, қазақ тілі туралы: “Қазақ тілі еш уақытта өзімен ... ... ... болып, қатардан қалып өмір ... өз ... ... ... жылғы тарихында айқындалған емес пе еді.
Барлық өткен ... ... ... ... бойымызға тарата сіңіріп, жағдайға толық түсіндіріп, ... ... ... бізді бұл дәрежеге жеткізіп отырған алдымен тіл емес пе?
Тіл ... тіл ... – ұлт ... ... негізгі өнеге,
нағыз белгісі емес пе? дейді [119].
Одан әрі Б. Момышұлы қазақ ... ... ... өзін ... ... ... қоғам өмірінің әр түрлі салаларынан нақты
мысалдар келтірген жәнеде, ең ... ... ... көп жағдайда қазақ
оқымыстыларының өздері кінәлі екендігі атап айтқан. Мысалы, ол: “Балық
басынан ... кері ... ... ант ... ... ... ... балдыр-батпаққа солар салып, тілді ... ... үлгі ... ... ... айырылуға себепкер болып барады. Оған дәлел: Ана
тілін ... ... ұлт ... жоя отырып, ұлт безерлік
тудырады” деп, ... ... ... ... ғалымдардың
т.б. қазақ тілін қалай ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың қырқыншы жылдары қазақ тіліне қатысты
қалыптасқан ... ... ... ... келе, Б. Момышұлы өз хатында
қазақ тілін сақтау және дамытуға қатысты 9 пункттен тұратын нақты ... ... ... яғни 65 жылдан кейін де, олардың көбінің ... ... ... жоқ. ... оның: “Осы кезде үкімет ... ... ылғи ... ... ... ... істеу әдет болып,
әуеске айналып кетуіне тыйым салынып, қазақша шешендік, сұлу шебер ... ... сәні ... айналса – жұртшылығымызға үлкен аброй ... ... ... ... ... бір ... еге болған болар едік” деген
сөздерін бүгінгі күні өз маңызын жоқалтқан ... ... олар ... деп кім айта ... ... Б. ... ... 65 жыл бұрын қазақ тілі туралы айтқан
пікірі, тура бір біздің бүгінгі қызметкерлерге қатысты айтылғандай көрінеді
емес пе? “Осы ... ... ... ... ... ылғи ... жазып, баяндама істеу әдет болып, әуеске айналып кеткендігі”
бүгінгі күннің шындығы емес пе? ... заң ... ... жыл бойы бүкіл
ел болып күрескенмен, ... ... ... сөйлеп, жазып, баяндама
істеу әдетін” қоймай жүргендерін өтірік деп кім айта ... Б. ... ... ... ... ана ... беделін түсіріп, бұрмалап, бүлдіріп
халықтың халық болуына, ұлттың ұлттық қасиетіне, салт-санасына өте қауіпті,
зиянды ... ... ... [119], ... ел ... ... ... жүрген жоқ па?
Иә, өкінішке орай, бәрі де дәл солай. Батыр бабамыздың хатынан кейінгі
жылдары ... ... ... одан әрі ... ... ... бұл хат, ... Б. Момышұлының тек қан майданда ғана ... ... ... ... ... ... туған тілі үшін де күрескен, елін
сүйген, ұлтын сүйген ер екендігін көрсетеді. Екіншіден, Кеңес өкіметінің
қазақ ... ... ... ... басты бағыттарының бірі
ретінде, оның өз ... ... ... ... ... ... ... жойып үлгермегенімен, қазақ ұлтының үлкен бір бөлігін ана тілінен
айырып, үлкен ... ... ... ... ... ... тіл ... жоңғар шапқыншылығынан да, Ресей империясының
отаршылдық саясатынан да, ... ... ... рет ... ұйымдастырған
қырғындарынан да аман қалып, “мың өліп, мың тірілген” қазақтың өз ... ... ... оның ... де ... ... екендігін, тамырының
терең екендігін көрсетеді. “Тіл туралы” Заңның қабылданып, тіл ... жаңа ... жаңа ... ... ... айқын дәлелі.
Тіл үшін күрес, қазақ халқының тәуелсіздігі үшін күресіне ... ... ... 1989 ... яғни Кеңес өкіметі тұсында қабылданған “Қазақ ССР-
нің тілдер туралы” Заңнан бастап, ... ... ... мен ... ... барысында ең үлкен талас тудырған негізгі мәселе
дәл осы тіл туралы мәселе болды десек қателеспейміз. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... лауазымды бекіту
туралы” Заңды, ... ... ... ... туралы”
Декларациясын, “Қазақ Советтік Социалистік Республикасының атауын өзгерту
туралы” Заңды, “Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі ... ... ... ... де, ҚР 1993 ... бірінші және 1995
жылғы екінші Конституцияларының жобасын талқылау кезінде де орын ... тек ... ... ғана ... жалпы қазақ халқының
тағдырында шешуші рөл ... ... ... ... ... туралы
академик С. Сартаев: “1989 жылы Тіл туралы Заңды ... кез әлі ... Бұл ... ... және Қазақстандағы тіл саясатының тұжырымдамасын
жасау жөніндегі жұмыс комитетінің құрамында академиктер Кеңесбаев, Зиманов,
атақты ақын-жаушылар Олжас, Қадыр, ... ... бар, ... мен ... ... ... жасауға қазақтың көрнекті ғалымдары мен ақын-
жаушыларының қатысқандарын айта келе, заңның қандай жағдайда және ... ... ... туралы заңның жобасы жөнінде Жоғарғы Кеңестің
Президумында сөз сөйледім. Тіл – ... ... ... ... мәртебесін
көтереміз деп шырылдап-ақ жатырмыз, қайтейік, бірақ сол кездегі депутаттар
тобы ескі кеңестік көзқараспен, үйреніп ... ... ... тілінің
мемлекеттік мәртебесін жарата қоймады. Сол кезде ... ... ... білемін, орнынан ұшып тұрып, былай деді: “Сендер өзі кімді аяққа
жыққыларың келеді. Қазақ ... күні кеше ... ... ... ... ... ел, полигон зардабын көрген халық, оның үстіне өздерінің
ұлттық мәдениеті мен ... ... ... ... ... ... ме?” ... соң барып әлгі дауласып тұрған
депутаттардың беттері қайтып ... ... ... дауыспен біз тұңғыш
рет өз ана тіліміз – ... тілі ... ... да қабылдап алдық” дейді
[115].
Осылай, заңгер ғалым тіл ... ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар, ондай заңның
қабылдануына, әсіресе қазақ тіліне мемлекеттік мәртебе ... ... ... ... халқының – А.Т.) жауларының жанталаса қарсық көрсеткендігі,
тек республиканың бірінші басшысы Н.Ә. ... ... ... ... ... ... болғандығы туралы да маңызды мәлімет жеткізіп
отыр.
Егер, күні бүгінге дейін қазақ тілі өзінің ... ... ие ... отырса, оған заң және сол ... ... ... емес. Бұл,
біріншіден, қазақ тілі мәселесінің қазақтардың өз жерінде қаншалықты қиын
жағдайға тап ... ... ... ... тілге деген,
әсіресе қазақ ... ... ... ... аса ... ... белгілі бір әлеуметтік топтар (олардың басым бөлігі
қазақтар - А.Т.) ескі ... ... бас ... ... сол ... ... ... екінші бір әлеуметтік топ (басқа ұлттардың өкілдері
мен ана тілін таза ұмытқан қазақтар – А.Т.) тіл ... ... ... ... сөйлей алмайды, үшінші әлеуметтік топ (негізінен славян
халықтарының өкілдері мен өзінің ұлттық ... ... ... ... А.Т.) қазақ тіліне менсінбеушілік танытып отыр, төртінші ... ... ұлты ... ... пен бизнес өкілдері мен байлыққа белшесінен
батқан басқа да ұлттардың өкілдері – А. Т.) ... ... ... сәйкес
мемлекет көлемінде өз орнын алуына, дәл сол мемлекет көлемінде саналы түрде
қарсылық көрсетуде. Оның айқын дәлелі 150 бизнес ... өз ... 1994 ... 22 ... ... Н. ... пен ... Кеңесіне жолдаған Үндеулері. Егер, құжаттың аса маңыздылығын ескере
отырып, сол ... ... ... ... онда ... делінген: “Выражая
глубокую озобоченность судьбой нашей Родины, мы обращаемся к ... ... ... со ... ... в ... ... всенородный референдум по вапросам:
- частной собственности на землю;
- государственного двуязычия;
- характера государственности.
2. В связи с введением с 01. 01. 95 г. ... ... ... ... так как мы, ... ... ... одним народом и нацией – казахстанцами” делініп, сол жылдарығы ... мен ... ... Н. ... У. ... М.
Абылов, Н. Смагулов, Р. Баталов, Н. Утебалиев, М. Дюсембаев, Б. Абилов, С.
Шарипбаев, К. Есенберлиндердің аттары ... ... 150 адам ... ... ... ... аттары аталғандардың бәрі өз мүдделері мүшін
тілін де, ұлтын да еш ... ... ... ... ... Ата тілі
мен туған ұлтынан жеріген мұндайлардың ішкі пиғылын ... ... ... өзінің “Жас алаш” газетінде ... ... ... ... атты мақаласында “...егер қазақ ел ... ... ... ... де мойындауымыз керек, сол кезде
біздер жұмыстан да, жеп отырған нанымыздан да айырылып ... ал ... бен ... ... ...... жерінен кетуіне тура
келеді деген ... деп, дөп ... дәл ... ... [121]. Оның тағы
бір дәлелі ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық
санаға тықпалауы.
Ең өкініштісі де, ең қауіптісі де Үндеуде көтерілген тіл, жер, ... ... ... ... де ешқандай да референдумсыз-ақ, ресми
биліктің қолдауымен біртіндеп туған ... ... өз ... ... шешілуде. Мысалы, біріншіден, өзінің заңды құқығына
қарамастан қазақ тілі Қазақстанда әлі мемлекеттік тілге айналған жоқ. ... ... ... атқарушы билік те, заң шығраушы ... ... атап ... ... ... ... сөйлеуде. Демек,
Қазақстанда іс жүзінде мемлекеттік тіл орыс тілі. Бұл факты Қазақстанның
тәуелсіз ... ... ... ... ... ... ... наразылық танытуына қарамастан жерді сату заңдастырылды. Үшіншіден,
билік ... ... ... ... ... ... тықпалап, іске
асыруға жанталаса әрекеттенуде.
Мысалы, ресми билік Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2008 жылғы 24
желтоқсандағы № 1235 қаулысы ... ... ... ... бағана алынып
тасталып, қазақтарды ұлт ретінде жоюға алып келетін ... ... іске ... ... жасады. Оның нақты дәлелі 2009 ... ... ... ... ... ұлты ... ... беріле бастауы. Ең сорақысы, қазақтардың қазақ ұлты ... кету ... ... ... ... өз ... тарапынан туу еді.
Үкіметтің мұндай жауапсыз әрекеті қоғам ... мен ... ... ... 2009 ... 16 ... ... дерлік қазақ тілінде
шығатын республикалық басылымдарда 83 адам қол қойған “Ұлттарды ... ... ... ... ... ... ... және Үкіметіне Үндеу жарияланды. Үндеуде Үкіметтің ... “1994 жылы 150 ... ... ... ... қолдауымен көтерген “қазақстандық ... ... ... ... ... ... түпкі мақсаты әшкереленген. Үндеуде:
“Қазақстандық басшылықтың ел азаматтарын ұлтсыздандыруға ... ... ... ...... күні ... ... беріліп жатқан
жаңа төлқұжат. Егер бұрын ... қай ұлт ... ... ... көрсетілсе,
жаңа төлқұжатта - әр адамның ұлтын айғақтайтын, яғни “ұлты” деген бағана
мұлдем ... ... Бұл, ... ... ... ... ... жүзеге асуы, ресми түрде құжатталуы” делінген [122].
Көпшілік наразылығына тап болған билік тез ... ... ... бас ... ... “ұлты” деген бағананы қайта кіргізуге
мәжбұр болды. Бұл ... ... ... ойын ... көру мақсатында
жасалған әрекет болғандығын көрсетеді. Үкіметтің келешекте өз ойын іске
асыру мақсатында әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... тарапынан қазақ тіліне қарсы жасап отырған бірінші
әрекеті емес. Ондай ... олар тіл ... ... көтерілгелі бері
жүргізіп келеді. Мысалы, Қазақ ССР- і Министрлер ... ... ... 27 ... ... ССР-де қазақ тілі мен басқа да ұлттық тілдерді
дамытудың 2000-шы жылға дейінгі бағдарламасына өзгерістер мен ... ... ... ... из раздела 2 приложения № 2 ... ... ... “... ввести поэтапно для абитурентов неказахских
факультетов высших учебных ... ... ... ... по ... языку и литературе с 1995 ... деп, ... ... тағы бір ... ... ... Үкіметтің өзі 1990 жылы-ақ
кесіп тастаған [123].
Бір қызығы, Қазақстанмен қатар Өзбекстан мен ... да дәл ... жылы ... қатысты заң қабылдаған еді. Бірақ, олар біздердегідей
“тілдер туралы” емес, “Мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... тіл туралы” заңы 1989 жылдың 21 қазанында
қабылданса, Қырғызстанның “Қырғыз ... ... тілі ... ... ... 23 ... ... Міне, осылай біздің қатар ... ... ... өкіметінің кезінде-ақ өз тілдеріне басымдық
беріп, “Мемлекеттік тіл туралы” ... ... ... ... ... тіл ... заңы 1995 жылы ... 2004 жылы ... мен ... енгізілді. Заңда
“Өзбекстан Республикасының мемлекеттік тілі - ... ... деп ... және ... ... “ұлт аралық қатнас тілі” немесе “ресми ... ... ... Қазақстанға келер болсақ, “Қазақ ССР-нің Тілдер туралы” заңы 1989
жылдың 23 қыркүйегінде бекітілсе де, іс жүзінде өз ... 1990 ... ... ... ... 1997 жылдың 11 шілдесінде ... ... ... Бірақ, күні бүгінге дейін қазақ тілі ... ... ... ... жоқ. Оның ең ... ... дәл сол ... заңның өзінде жатыр. Олай дейтініміз, егер заңның бір бабы ... ... ... ... ... ... екінші бабы оның заңдық күшін
жоққа шығарады. Мысалы, заңның 4-бабында: ... ... тілі – ... ... ... тіл – ... ... қоғамдық қатнастардың барлық саласында қолданылатын мемлекеттік
басқару, заң шығару, сот ісін жүргізу және іс қағаздарын жүргізу тілі” деп,
жазылса, ... ... ... ... ... тілін қолдану” деп, ерекше
көрсетіліп: “Мемлекеттік ұйымдарда және ... ... ... орыс тілі ... ... қазақ тілімен тең ... ... ... ... ... ... ... заңның 8, 9 және 10 ... да орыс ... ... ... “Тілдер туралы” заңның “Тілдердің қолданылуы”
деп аталатын 8-бабында мемлекеттік тілдің қолданылуы туралы айтыла ... тілі ... ... ... ... тең қолданылады” делінсе,
“Мемлекеттік органдар актілерінің тілі” деп ... ... ... ... тілі ... ... әзірленіп, қабылданады, қажет
болған жағдайда, мүмкіндігінше... оларды әзірлеу орыс ... ... ... ... ... ... деп аталатын 10-бапта:
“Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары ... ... ... ... ... және орыс ... ... етіледі деп
көрсетілген [124]. Осылай, ... ... ... ... ... мәртебе өзінің бар заңдық күшінен айырылып, тек формальды түрде
ғана сақталынған. Сондықтан да бәрі де: ... те, ... те, ... да, ... де, ... құзырлы мекемелер де, бизнес
өкілдері де, жеке адамдар да, т. т. ... ... ... ... қатырмай-
ақ әбден үйреншікті болып кеткен орыс тілін заңдық негізде ... ... 20 жыл өтсе де ... ... тілі ... ... айнала
алған жоқ. Осыдай ... неге 20 жыл өтсе де ... ... ... тіл ретінде қолданылмайды деп таңдануға болама? Демек, ең
алдымен, ... ... ... ... ... мемлекттік тіл тек
қазақ тілі ... ... ... тіл туралы” арнайы заң
қабылдануы керек. Онсыз қанша шулағанымызбен бұл ... алға ... ... ... де күн тәртібінен түскен жоқ. Оның ең ... ... ... Қазақстанда ресми түрде бірден-бір мемлекеттік тіл
ретінде мойындалмауы, қазақтардың ұлт ретінде өз жерінде, өз ... ... ... ... ... ... ... тіліне бірден-бір
мемлекеттік тіл ретінде мәртебе беру үшін күрес, қол жеткен тәуелсіздікті
одан әрі ... ... ету үшін ... ... деп ... ... тілінің тағдыры туралы мәселенің күн тәртібінен түспеуі, ұлтым деген
азаматтардың қазақ тілі үшін күресінің бір күн де ... бұл ... ... мен ... ... дәлелі.
Бір сөзбен айтқанда, тіл тағдыры – ұлт тағдыры. ... ... ... ... ... ... қалпына келтірген мемлекетінің, өркениеттілігі мен
мәдениетінің тағдыры ана тілінің тағдырына тікелей байланысты. Ол туралы,
белгілі ... ... ... ... ... жақында “Түркістан”
газетінде жарияланған “Қазіргі қазақ мәдениеті қандай?” деген мақаласында:
“Тіл мәдениеттің барлық салаларын біріктіретін және оны ... ... ... ... Яғни ол ... ... Әрбір ұлт басқалардан алдымен ана
тілімен ерекшелінеді. Тәуелсіз ел ... яғни ... ... ... ... ... ... құруда қазақ тілінің өмірлік
маңызды рөлі осындай. Мемлекеттің мәңгілік жасауы, оның тіл ... ... ... деп, ... ... маңызы туралы айта келе,
тілдің ұлт тағдырында, мемлекет келешегінде атқарар рөлі ... ... ... ... ... ... ... ортақ мүдде, ортақ Отан, ортақ
мораль, ортақ мәдениет қалаптасады. ... ... ... мүддесі айқын, мақсаты белгілі, іргесі берік болады. Тәуелсіз
Қазақстанды дамытудың негізгі формуласы – ол ... тіл ... ... ... ... ... құру болып табылады”
дейді [125].
Міне, осылай, “Қазақ ССР-нің ... ... ... ... ... көзі ретінде талдау жасау, ең жаңа ... ... ... ... ... тереңірек үңілуге мүмкіндік беріп отыр.
ХХ ғасырдың соңында елімізде орын алған ... ... ... ... ... ... және мәдени өмірін де ... ... ... ... ... ... ... және мәдени өмірі тарихы дінмен тікелей ... Дін ... ... ... ... бірін құрайтындығы белгілі. Өйткені,
дін мәдениеттің ең маңызды құрамдас бөлігі және ... ... ... бірі ... ... Мысалы, белгілі дінтанушы ғалым ... ... ... ... ... дін, тіл, ... тарих
және әдет ғұрыптар. Дін – әр ұлттың өзіне тән иман және ... ... Тіл ... ... ... тән ... және ... құралы. Өнер – әр ұлттың өзіне тән
сән, зауық және сезімдердің бейнеленуі және жасалуы. ... – әр ... тән өмір сүру ... ... ... ... ... көрінісі,
іс әрекеттердің даму барысы. Әдет-ғұрыптар – құқықтық-қалыптық құжат
еместігіне қарамастан, ... ... ... ... іске ... ... Бұлытай өзінің “Дін және ұлт” атты кітабында дін мен мәдениеттің
өзара байланыстылығы туралы: “Адамзат ... ... ... ... қоғамдық құрылымнан бері қарайғы ... ... ... барлығы да діни сенім негізінде қалыптасқан. Ал, сенім
жүйесі ең ... ... ... ... негіздерді қамтитын ислам діні
осы дінге қосылған халықтардың мәдениетіне орасан зор ықпал ... ... ... ... дей ... ... қоғамдағы және
ұлттың қалыптасуындағы рөлі туралы: “Мәдениет дегеніміз бір қоғамды қоғам,
жамиғатты жамиғат, ұлтты ұлт ... оны өзге ... ... ... ... Осы ... ... әр ұлттың өзіне тән
болып келеді. Қысқаша қайырып айтқанда мәдениет әр ұлттың ... тән ... өмір сүру ... ... ... табылады” дейді [127, 55 б]. Демек,
дін мен ... ... ... ... де, нақты ұлттардың өмірінде де
маңызды орын ... ... ... отыратын, бірімен-бірі тығыз
байланысты факторлар. Сондықтан да, ... ... ... азаматтардың
өзін-өзі танып білуі, ортақ ұлттық мұраны қалыптастыру және ХХІ-ғасырдағы
халқымыздың өсіп-өркендеуінде дінің рөлі арта ... жылы ... ... ... және діни бірлестіктер” туралы заң
қабылдануы ... ... тек діни ... ... ғана беріп қойған
жоқ, сонымен қатар, әр түрлі жат пиғылдағы діни ағымдардың елімізге ... ... ... бойы ... ... ұстанған ұлттың ұрпағын аздырып,
басқа діндерге тартуға да жол ашты. Өйткені, аталған заң ... ... ... Әділет министрлігінде тіркеуден өткізсе ... ... құра ... ... ... атқара алады. Заңның осындай
осал жерлерін сезген жатжұрттықтар, оны тезірек өз мүдделері үшін ... ... ... Көп ұзамай-ақ Қазақстан діни эксперимент алаңына,
әр түрлі ... ... ... ... Бұл да біздің ең жаңа
тарихымыздың, ... ... ... ... ... 1992 жылы қабылданған заңның салдары ... ... діни ... ... Бас ... ... қажы ... 2008 жылы жарық көрген “Исламның жауһарлары мен ... ... “1992 ... ... ... ... түрлі тексіз жатжерлік секталар мен миссионерлер елімізге бақа-
шаяндай қаптап, елдің рухани ... сына ... Одақ ... ... қалған кездері халқымыз бастан кешкен тұрмыстық қиыншылықтарды ... ... ... ... ғана емес, жасамыстарды және тілі мен
әдет-ғұрпынан да алыстап қалған бауырларымызды ... ... ... ... ... ... ... телміргендер олардың
шырмауына түсті. Ондай миссионерлер мен секталардың артында АҚШ пен Батыс
Еуропа елдерінің өте бай, ... діни ... тұр. ... ... ... Шоқындыру. Ислам дінін жамандап, жұртты ата
дінінен бездіру. Жалпы 1992 ... ... ... ... жымысқы әрекетіне тосқауыл қою қиын. Діни бөлінудің арты –
апат” десе [128, 433 б], дінтанушы М. ... ... ... ... алаңына айналып отыр. Басқаша айтқанда Қазақстан діни экспанция
алаңына айналған. Сол экспериментті қарқынды, ... және ... ... ...... ... Олардың басым көпшілігі АҚШ-тан
арнайы жолдамамен жіберілген – шоқындырушы-үгітшілер ... ... ... ... алаңына” айналдырушылардың ... ... және ... ... ... ... ...
шоқындырушы-үгітшілер армиясы екендігін анық айтқан [129].
Сонымен қатар, М. ... ... ... шіркеулер АҚШ-тағы
өте бай ұйымдардың ... ... ... меншігінде үлкен
территориялар, өндіріс орындары, бақылауында бизнес салалары, оқу ... ... ... ... ... құралдары мен
баспаханалары бар екендігін айта келе: “Християн миссионерлігі 1000 жылдан
астам ... ... ... дін ... ... өте қатты
дамыған. Әсіресе, замануи технологиялық жабдықтарды өте тиімді ... ... ... ... ... ... ... экономикалық,
демографиялық, мәдени және экономикалық ахуалды өз мүдделері үшін ... ... ... Мысалы, ол елде жұмыссыздық көп пе, осы мәселеге
үгіт-насихаттың бір саласын арнайды. ... көп пе? ... шешу үшін ... ... ” деп, олардың өте бай ... аса ... ағым ... ... ... ... ... өздерінің үгіт-насихаттарын емін-еркін жүргізе
бастаған миссионерлердің іс-әрекеттерінің салдарында бірсыпыра ... ... ... дәстүрлі діні – исламды тастап, басқа
діндерді қабылдаған, дәлірек айтқанда, шоқынып ... ... ... ... және қалай шоқынғандығы туралы, осы мәселені терең
зерттеумен айналысып, бірнеше жылдан бері ислам дінің тазалығы үшін ... М. ... ... ... ... білімді, сауатты адамдар да
бар. Оларды әр түлі категорияларға бөлуге болады. Жастар, оқып ... ... ... ... ... мен ... ... айласы туралы:
“Тактикасы: Миссионерлер әйел болса жергілікті жігіттерге тұрмысқа шығады,
ал еркектері қазақ ... ... Бұл да ... ... ең маңызды
жолы. Шетелге сатылған жетімектердің ... ... ... да ... Бүгінге дейін Қазақстаннан шетелдерге 5000 бала ... Олар сол ... ... ... ... ... дейді
[130]
Одан әрі, М. Бұлытай миссионерлер дегендердің кімдер екендігі және
олардың олардың Қазақстанға келіп өз ... ... ... ... ... кім? ... сіздің жүрегіңіздегі мұсылманшылық
сезімді, исламға ... ... ... оның ... ... ... деген
сенімді қоятын адам деген сөз” дей келе [131], олардың ... ... ... ... ... ... ... өзі – жеке діни
институт. Бұл институттың мемлекетке айналған түрі – ... Ол ... ... жер ... басқа да көрсеткіштерінің
сәйкессіздігіне қарамастан ... ... ... ... ... мүшесі. Оның басты мақсаты – хрестияндықты, соның ішінде котолик
тармағын дүниежүзіне тарату. Сондықтан, бұлардың Қазақстанға келіп, үлкен
орталық ... сол ... ... ... ... сәйкес болып
табылады” дейді. [127, 196-197 бб. ],
Демек, миссионерлік ... ... Ол ... ... бір
мемлекеттің мақсатты түрде жүзеге асырып отырған ... ... ... да ... ... ... өз халқының дәстүрлі діни
ұстанымдарының тазалығын сақтау әр мемлекеттің өзінің ішкі мәселесі болып
табылады. Мұндай күрес Қазақстанда да ... ... 2001 ... ... ... ... ҚР ... заң бұзушылықтар жөніндеге Кодексі”
ҚР соттарына белгілі тәртіп бойынша тіркелмеген діни ... ... ... айыппұл салуға құқық берген. М. Бұлытайдың
айтуынша: “2001 жылғы ... ... ... ... кейбір
аймақтарында аталмыш заң бұзушылықтар орын алып, ҚР соттары тиісті шаралар
қолданған. Мәселен, Қызылорда қалалық соты 14.03. 2001 ж. ... ... ... өтпеген “Иеһоуа куәгерлері” жамағатының жұмысын
тоқтатқан. Сол сияқты Атырау облысы ... ... соты ... ... ... шіркеуінің жұмысын тіркелгенге дейін тоқтату ... ... ... ... ... ... ... шіркеуінің
(фундаменталист бағыттағы протестант сектасы – М. Б.) қызметкерінің ресми
тіркеуден өткенге дейін үгіт-насиқат ... тиым ... ... ... куәгерлері” жамағатының басшылары Гұлжақан Жарықова
және ... ... ... ... ... және ... сот тарапынан
7750 теңге айыппұл ... ... ... ... ... да Құрманғазы Әбдімұратов және Асхат Алтаев есімді қазақ
азаматтары екені назар аудартады. Нағыз ... ... ... ... діни ... елімізде таратып жатқан ұйымдардың қандай дәрежеге
жеткені және ... ... ... еткені біраз нәрседен хабар
бергендей...” [132].
Елімізде мұндай аса ... ... ... емес дәл қалың
қазақтың ортасында іріткі салып жүрген “Иеһоуа ... ... ... ... ұйым ... және қайда пайда болған? Олар ... ... ... іске ... Осы және ... да ... ... мұсылмандары діни бірлестігінің төрағасы, Бас мүфти Әбсаттар қажы
Дербісәлінің 2008 ... 15-ші ... ... ... ... берген сұхбатынан табуға болады. Мысалы, ол, өз ... ... ғана өзін ... ... айта ... “1870 жылы ... Чарльз Тазе
Руссел «Иегова куәгерлері» атты діни ұйым құрды. ... ... ... ... АҚШ пен ... ... ... көмек беріп,
тиісінше қолдау көмегін аямауда. Уағыздарын жүргізу үшін сол жақтан келген
кітаптар мен кітапшаларды, басқа да ... ... ... ... ондай дүниелерін қазақ тілінде де мол таралыммен шығарып, көшелерде
өткен-кеткендерге тықпалайды, үй-үйді аралап, ... ... ... ... ... ... ... «Рахат» телеарнасы арқылы
күнде таңертеңгісін жарты сағат, «Таң» телеарнасы арқылы он бес ... Оның ... ... ... ... уағыз айтатын кабельді
теларнасы тағы бар. Мұның барлығы қыруар ... ... ... ... куәгерлері» ешбір ұлттың мәдениетін мойындамайды: «Отан,
тіл, тарих, әдет-ғұрыптардың керегі жоқ» дейді. Ал ... кез ... ... болып қалыптаса алмайтыны бесенеден белгілі” деп, аталған
ұйым туралы құнды мәліметтер берген [133].
Христиан миссионерлерімен ... ... ... атын ... ... ... ... жүргізіп діни ағымдар да баршылық. Бұлардың
ішінде баспасөз ... жиі ... және ... ... ... ... Тахрир” ұйымы. “Хазб-ұт Тахрир” ұйымының түпкі мақсаты
туралы М. Бұлытай: “Құран Кәрімде “халифат құру” туралы ... ... ... бұл ұйым Орталық Азиядағы елдердің орнына
“халифалық” мемлекет орнатқысы келеді” дейді [127, 61 б. ]. Ал, бұл ... ... ұйым ... ... ... мен діни ... туралы
Әбсаттар қажы Дербісәлі: “Хизбут-тахрир” дінді шатыр еткен діни-саяси
партия. Арабша ... - ... ... ал ... - ... мағанасын
білдіреді. Оның негізін 1952 жылы Палестинада Таки ... ... ... ... мақсаты ислам дінін сылтау етіп ... өмір ... ... халифат құру... Исламдағы Құран, ... ... ... ... ... Бұл ... партияның “азаттық” атануының
түбі – төңкеріс. Ал барлық төңкерістердің қантөгіссіз өтпейтіндігі белгілі.
Еліміздің киелі орындары – ... Қожа ... ... ... баб, ... Бекет ата, Алматыдағы Райымбек, Әлмерек абыз, т.
б. кесенелерді бұзу керек деп есептейді. Шәкірттеріне ... ... ... ... деп ... ... ... ғасырлар бойы бір ғана діни ұстанымда болған елде әр түрлі
ағымдағы дін бұзушылар ... арам ... іске ... ... алып ... Неліктен көптеген қандастарымыз өздерінің ата-бабалары
ұстанған ислам дінінен оп-оңай бас ... ... ... ... ... оның бірнеше себептері бар. Біріншіден, жоғарыда айтылғандай, 1992
жылы қабылданған “Діни сенім бостандығы және діни ... ... ... ... шығуы, осал тұстарының өте көп болуы. Өмір көрсетіп
отырғандай тым солқылдақ болып шыққан заңды ... ... ... да ... ... да өз мүдделеріне пайдалана білген. Сондықтан да
ол заңды қайта қарап, дін туралы жаңа заң қабылдау ... ... ... да, ... да ... бері ... келеді. Ғалымдар да, дін
басылары да бірнеше рет ҚР ... ... ... ... өздері
дайындаған жаңа заң жобасын бекітуді талап етті. Бірақ, Парламент қарап
бекіткен Діндер туралы заңды ... ... бір ... екі рет ... Сондықтан да дүниенің 40 елінде тиым салынған иегово ... елде ғана ... өмір ... ... ... ... Сапаралы әр түрлі ағымдардың елімізге
ену себебі 1992 жылғы заң сапасының өте ... ... ... ... “1992 жылы ... заң өте ... ... Бұл Қазақстандағы діни
ахуалдың жақсаруына емес, керісінше, ұшыға түсуіне себеп. Ал халықаралық
ұйымдардың ... сол, олар ... ... ... ар ... ... қаржымен Қазақстанда бұрын-соңды болмаған ағымдарды, атап
айтсақ, ... ... т. б. ... кіргізіп жатыр. Олар халықты
өздеріне спорттық ұйым, ... ... ... ... жатыр. Бұл
процесс осал заңымыздың кесірінен жақсармайды. Ал Қазақстан тәуелсіз ел
болған соң, меніңше, Тілдер ... және ... ... ... ... ұлт – ... халқының мүддесіне сай шешіп беруі керек. Өкінішке
қарай, ондай ... ... Бұл – ... ... заңы”- деп,
заңның осалдығы мен оның ... ... айта келе [134], ... ... сай ... заңды түбегейлі қайта қарап, өзгерту ... ... он жыл ... ... ... орталығының бастауымен
“Діни наным-сенім бостандығы және діни бірлестіктер” ... ... ... ... керек деп Елбасы, Үкімет, Парламентке ұсыныс бергенбіз. Көрші
Ресей Діндер туралы заңын 1997 жылы толықтай өзгертті. Біз, ... ... ... ... ... жаңа ... жазып ұсындық. Бірақ осы күнге дейін
заңды өзгертейік деген бастама 3-4 рет көтерілсе де, оның жеке тармақтарын
қарастырумен ғана ... ... Өз ... заңның жеке тармақтарын ғана
өзгертуге қарсымын, себебі оған түбегейлі өзгеріс қажет” дейді [134].
Ғалымдармен қатар дін ... да 1992 ... ... қайта қарау
қажеттігін айтып, Парламентке өз ұсыныстарымен шыққан. Ол туралы Қазақстан
мұсылмандарының діни бірлестігінің ... Бас ... ... ... өзінің “Жас қазақ” газетінде ... ... ... атты ... ... қатнастарды реттеудегі бірден бір
негізгі құрал – заң” деп, рухани саладағы діни қатнастар сияқты аса ... ... ... ... ... атап ... ... “2001 жылы біз
ұсынған заң жобасын Игорь ... ... ... кері ... ... ... жағдай тағы да қайталанды. Біз – ... ... ... ... ... ... заңымыз елдің қамын емес,
керісінше, ... ... ... ... ... жол ... ... дінге қатысты заңымызға өзгерістер негізудің қажеттігін
2001 жылдың қаңтарында Парламенттің қос палатасының біріккен мәжілісінде
бір ... ... ... ... көзін жеткізгендей болғам. Нақты
ұсыныстарды да білдіргем. Бірақ, ол кері қайтарылып, соңғы уақыттарға ... ... ... біршама уақыт салып, Парламентке жаңа заң жобасына
өз ұсыныстарымыз бен ... ... ... тағы ... ... ... заңға не себептен өзгерістер енгізу қажет болғандығын және осы
бағытта өз тарапынан жасалынған ... ... ... ... ... Бас мүфти мақалада өздері ұсынған заң жобасында нақты
қандай ұсыныстардың ... ... ... жобасына «миссионерлік қызмет»
ұғымын нақтыладық. Діни мазмұндағы әдебиеттерді таратуға шектеулер қоюды
ұсындық. Отбасын бұзуға ... ... ... ... ... орта білім алуға, азаматтардың денсаулықтарына зиянын тигізетін
діни ... ... ... салуды қарастырдық...” дей келе: “Осы
заң жобасы, үлкен өкінішке қарай, бұл жолы да Парламент қабырғасынан шыға
алмай ... Сол ... заң ... жалтақтығы көрер көзге ұрып
тұрды. Олардың кімге және қашанғы жалтақтайтыны түсініксіз. ... ... ... ... мен ... одан әрі ... ала түспуі үшін екі рет
оқталып, кері қайтқан дін туралы жаңа заң ... ... ... ... деп, жобаның екінші рет те өтпей қалу ... ... яғни ... ... ... ... мұндай заңды тезірек қабылдау қажеттігін айтады [135].
Ал, Қазақстан мұсылмандарының діни ... ... ... қажы ... ... ... ... заң жобасының қабылданбау
себебін: “Діндер туралы ... кері ... ...... төрағалығы. Тіпті Ватикан папасы осы заңға байланысты ... ... ... ... котолик елдері әлемдегі ең мықты дамыған
мемлекеттерге жатады. Бұл елдер де ЕҚЫҰ-ға қарайды. Естуімізше, елімізде
қаптап ... ... көбі заң ... ... ... табыс
көздерінен қағылар еді...” деп 135], Қазақстанның халықаралық қатнастарымен
түсіндіре келе, оның салдары туралы: 2001 жылы ... ... ... ... және діни ... ... заңды бірінші рет кері
қайтарған еді. Сондағы айтқан сылтаулар қазір де ... ... ... ... ... ... сызат түсіреді. Мұның аяғы
асқына келе, ауыр зардаптарға әкеп соғуы мүмкін” дейді [136].
Екіншіден, бұл ... ... ... ... басым
бөлігін құрайтын азаматтарының Кеңес өкіметінен алған атейістік ... ... ... ... ... 70 ... ... саналы
да, жоспарлы түрде жүргізген халықтарды дінсіздендіру саясатының нәтижесі.
Кеңестік ... ... ... өмір бойы ... ... ... замандастарымыздың бір бөлігінің өз ата дәстүріне, дініне
берік болмай шығуы бір ... ... та. Ол ... осы ... ... ... ... ғалым М. Бұлытай: “Қылышынан қан тамған Кеңес
билігі тұсында жасалған алуан түрлі іс-әрекеттер мен ... ... ... ... қала ... Мұсылмандық сана әлсіреді, діни
білім алу мүмкіндігі болмады. Кеңес билігі халықты дінсіздікке, оның ... тыс ... мен ... ... ... ... нәтижесінде
халқымыздың рухани иммунитеті жарақат алды, сырттан келген бөтен ағымдарға
қарсылық беру қауқары азайды...” дейді ... бұл, ... ... ... ... ... ... алған келеңсіз құбылыстардың, дінімізге де, ... де ... ... Олай ... ... ... даму ... өз мүдделері үшін пайдаланбақ болған топтардың немесе жеке бастары
үшін ... ... ... ... ... имансыздық іс-
әрекеттерінің кең тарап, басқаларға кері әсерін ... де, ... да өмір ... Мысалы, ол туралы Бас мүфти Әбсаттар қажы
Дербісәлі: “Қазір ... ... ... ... Екіші бір осал
тұсымыз – имансыздықтың белең алып отырғаны. Жезөкшелік, маскүнемдік, ұрлық-
қарлық, өтірік-өсек, жалақорлық, нашақорлық... мұның бәрі де ... ... ... әдепсіздік пен эротиканы көрсетуге әуес.
Имандылыққа үндейтін телеарналар жоқтың қасы. ... ... бар да, ... десе [135], ... М. ... діни ... ұлттық бірлік
болмайтындығын айта келе: “Бүгінгі күнгі үлкен кемшілік – ... жеке ... ... ... жоғары қоюы. Яғни, ол
өзінің ісін шешу үшін, жеке ... ... ... үшін
әртүрлі жолға баруы мүмкін. Коррупцияның пайда болатыны да, ... ... де, ... ... ... жүргізілмеуі де,
түрлі дінге бөліну де осы себепті” дейді [137].
Әрине, көрсетілген факторлардың халқымыздың мәдени-рухани дамуына
кері әсер етіп ... рас. Ұлт ... ... ... ... ... және күрес одан әрі жалғаса да береді. Дегемен тәуелсіздік
жылдары рухани салада, оның ішінде дін ... де ... ... ... да өмір шындығы. Ұлтымыздың жаппай дінге бет
бұруда, әсіресе жастар ислам дініне ден қоюда. ... ... ... ... ... бүкіл Қазақстанда небәрі 68 мешіт болған болса
қазір 2300-ден асты. Бұл үдерістің тек рухани ғана ... ... ... да мәні ... ... ол Қазақстан халқының басын біріктіретін
маңызды факторға айналуы мүмкін. Ол туралы М. Бұлытай: “Қазақстан ... ... ... ... ... асыруымыз керек. Оның
маңызды бөлігінің бірі дін деп ... ... ... ... ... ... түрде күшейіп келе жатыр. Халқымыз өзінің рухани
бастауларына қайтадан бет бұра ... дей келе [137], діни ... мәні ... ... ... екі дін бар. Қазақстан халқының 70
пайызға жуығы ислам дінін ұстанады. 29 пайызы ... ... 70 ... 56-57 ... ... Діни бірлік дегеніміз бүкіл халықты
тұтастай 100% ... ... ... ... ... Біз осы 70 пайыз
мұсылманның басын алдымен алдымен біріктіретін болсақ, 20 пайыз ... ... ... ... діни ... дегеніміз осы”
дейді [137].
Сонымен, қорыта айтқанда, 1989 ... 23-ші ... ... ... ... ... заң мен 1992 жылы қабылданған “Діни ... және діни ... ... заңға тәуелсіздік кезеңіндегі
халқымыздың рухани және мәдени өмірі тарихының дерек ... ... ... ... екі ... да қазақтардың ұлттық мүддесіне сай
қабылданбағандығын, ол заңдардың ұлт мәдениетінің ... көзі ... ... ... де, халқымыздың дәстүрлі діні – исламға да үлкен
зиян келтіріп ... ... ... ... ... тілдер туралы”
заңда орыс тіліне ресми тіл ретінде қазақ тілімен ... ... ... ... заңда көрсетілгендей өзінің мемлекеттік тіл ретіндені орынын
алуына мүмкіндік бермей ... ... ... ... және ... ... заңның солқылдақтығы салдарында ... әр ... ... ... ... жат әр ... діни ... әрекеттеріне жол ашқан. Осының салдарында ұлтымыздың бірлігіне,
мемлекетіміздің тәуелсіздігіне ... ... ... да, ... ұлтымыздың тіл үшін, дін үшін күрес тарихы деп атауға да болады.
3.2 Заң ұйымдасқан ... пен ... ... ... ... ... ... жылдың 2-ші шілдесінде Қазақстан Республикасының “Сыбайлас
жемқорлыққа ... ... ... Заңының қабылданғандығына 10 жыл толды. Заң
актісі және осы ... ... ... ... ... ... ... қоғамды жайлаған сыбайлас жемқорлыққа ... ... ... ... ... тарихымыздың белгілі бір кезеңі мен ... ... ... ... де ... табылады. Себебі олар да, басқа
да дерек көздері сияқты, тәуелсіз Қазақстан Республикасы атты ... ... ... және даму ... және де сол ... орын ... ... құбылыстар салдарында пайда болған ... ... ... ... ... ... ... талдау жасау,
тарихымыздың ажырамас бөлігіне айналған сыбайлас жемқорлық сияқты қоғамдық
дерттің пайда болуы мен оған ... ... ... анықтауға, демек
тарихымыздың кейбір қырларын аша түсуге көмектесері анық.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... тарап, қоғам үшін үлкен қауіпке айна
бастағандығын, оның, бәрінен ... ... ... ... ... орындарында
көрініс тапқандығын көрсетіп отыр. Ол туралы ашық айтып, ... ... де, ... де дер кезінде ескертіп, онымен ... ... ... ... ... ... ғалымдары болған. Оның нақты
дәлелі бір топ ... ... ... “Советы Казахстана”
газетінің 1993 ... 23 ... ... “Правоохранительной системе
коренное преобразование” (Обращение профессоров права к ... ... ... ... ... толық мәтіні аздаған редакциялық өзгерістермен С.З.
Зимановтың 1996 жылы ... ... ... и ... ... атты ... ... енген. Жинақта Академик С. ... ... ... ... ... мен жаздым. Оған қолдарын қоюға
профессорлар Ю. Г. Басин, Б. С. Бейсенов, А. Е. ... Е. ... ... ... М. С. ... ... Қолжазба күйінде мен оны 1992 жылдың
21 қыркүйегінде республика Президентінің Канцелярясына өз ... ... ... ... Н. Ә. ... ... өзіме
қайтарып берді. Онда: “Разделяю озабоченность известных юристов Республики.
Сулейменову К.Ш. (госсоветнику ... ... ... ... ... ... Н. А. ... юстиции
Республики):
1. Прошу при разработке проектов учесть предложения.
2. ... ... ... по ... ... ... ли срочно подготовить поправки к Конституции?
22. 09. 1992 г. делінген” ... [2, с. ... ... ... бірі болып айтқан да, оған Елбасының
да, жұртшылықтың да көңілін ... ... де ... ... көрсетіп отыр. Құжаттардан көріп отырғанымыздай, үндеудің
қолжазбалық нұсқасы 1992 ... ... ... ... ... табыс
етілген. Үндеудің алғашқы нұсқасымен Президент танысып, негізінен қолдаған
және өз көмекшілеріне нақты ұсыныстар айтқан. Олай болса, ол ... ... ... ... ... неге тура бір ... кейін
жарияланған? Біздің ойымызша оның бірнеше себебі болуы мүмкін. Біріншіден,
заңгер ғалымдардың ұсыныстарымен Елбасы негізінен ... бір ... бұл ... ... өзгерістер бола қоймаған, яғни ұйымдасқан
қылмысқа қарсы ... өз ... ... екіншіден, қылмыс,
әсіресе құқық қорғау жүйесіндегі ұйымдасқан қылмыс пен заңсыздық одан әрі
өрши түскен. Сондықтан да, профессорлар өз ... ... ... ... ... алдында айтуға мәжбүр болған. Егер, заңгер ... ... ... дер кезінде ауыздықтала бастаған болса ... ... ... ... ... ... ... еді.
Оның тағы бір дәлелі қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысы ... ... ... ... Конституциясының жобасын талқылауға
арналған 1992 жылғы 20 қарашада өткен жиналысының мәжілісхаты. 200-дей адам
қатысқан жиналыстың мәжілісхатында:
“3. ... ... ... ... ... ... ... соған байланысты жаза да қатаңдатылсын;
4.Өз өскен ортасында жауапкершілік әсері әсері мол екенін ескеріп, халық
соты қылмыстық ... ... ... ... өзі ... ауылдық сот шешімін қуаттап, ... ... Осы ... ... [138]. ... ... ... қылмыстың етек
алуы тек заңгер ғалымдарды ғана емес, жергілікті ауыл тұрғындарын ... ... ... ... ... ... еңбікшілер де
сот жүйесін жетілдірудің қажеттігін ұсынғандығын көреміз. Демек, С. Зиманов
бастаған профессорлар ... орын ала ... ... ... көре ... оған ... ... қажеттігін ескерткен.
Үндеудің өз кезінде билік пен қоғамдық пікірге қаншалықты әсер еткенін
білмейміз, бірақ оның ... ... көзі ... маңызы өте үлкен екендігі
күмәнсіз. Біріншіден, ол өз тәуелсіздігіне енді ғана қол жеткізген елдегі
ұйымдасқан ... ... мен түрі және ... ... ашық ... ... ... жеткізіп отыр. Мысалы, мақаланың кіріспе ... ... с ... по ... и ... ... угрожающей для основ общества. Она завоевывает все новые и ... в ... ... и в ... ... ... и ... “теневых” силовых организаций, почти открыто занимающихся ... и ... ... по ... В ... ... с преступностью к их услугам все больше прибегают различные ... ... не ... Никакая экономическая реформа и
демократические преобразования, осуществляемые под калпаком ... и ... ... ... не ... ... ... комплексные законодательные и решительные практические
меры, которые уже откладывать нельзя” ... [2, с. 92]. ... ... ... ... ... орыс ... жариялаған мәліметтерін
сол қалыпында жаткізу мақсатында түпнұсқаға сілтеме жасап отырмыз А. Т.).
Одан әрі бес тараудан ... ... ... ... ... ... ... тұлғасы соттардың көпжағдайда әділсот қағидасын ұмытып,
әділетсіздікке жол бере ... ... ... ... ... жүйесінің прокуратура, тергеу орындары, Әділет министірлігі сияқты
басқа да салаларының қызметіне талдау жасалынып, ... ... ... ... құру және осы ... ... жаңа типтегі кадрлар даярлау
жолдары туралы ... ... ... яғни ... ... ... ... ұйымдасқан қылмыстың мемлекеттік мекемелер мен ... ... ... ... оның ... ... ... тудыра
бастағандығы өмір шындығымен толық сәйкес келеді. Оның басты ... ... ... қарсы күрес туралы” Заңының қабылдануы. Неліктен
тәуелсіздік таңы енді ғана ата ... ... ... ... аппаратта, әсіресе құқық қорғау жүйесінде, ұйымдасқан қылмыстың
ең ауыр түрлерінің бірі – сыбайлас жемқорлық өте тез қарқынмен дамып, ... ... ... ... ... ойымызша, оның да белгілі бір дәрежеде
өз заңдылықтары бар ... Олай ... дәл сол ... ... ... алуымен қатар, бір қоғамдық жүйеден, екінші бір ... өте ... ... Және де ол, ... ... ескі
мемлекеттік аппаратты күйретіп, жаңа мемлекеттік аппарат құру ... ... Ол ... ... ... ... етіп ... аздаған өзгерістермен
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарына дейін жеткен мемлекеттік аппаратпен өтті.
Дамудың революциялық ... ... ... таңдаған ел үшін
мүмкін ол бір жағынан қажеттілік те болар. Ол туралы Н.Ә. Назарбаев ... ... атты ... ... ... ... ... күйрете салуға бой ұрған жоқ. Реформаның сипатына
және даму ... орай ... ... жаңа ... ... ... қалпына келтіруіміздің эволюциялық сипаты басым
болғанын ең үлкен табысымыз деп білемін... Біз ... мен ... ... ... ... жаңа жүйе табылғанша, оны
жоққа ... мен ... ... ... ... ... Бұл,
бәлкім, Қазақстанның саяси-экономикалық орнықтылығының ең ... бірі ... ... деді [64, 134 ... ... ... жаңа ... орнатуда қажет болғандығы
да және оның белгілі бір дәрежеде өз міндетін ... да рас. ... ... бойы ... ... ... айтқанда, жеке басқа табыну мен
тоқырау жылдарында адам құқығын қорғауға емес, жеке бір ... ... бір ... ... ... сай, адам ... аяққа таптауға
бағытталған мемлекеттік машинаның, құқықтық мемлекет орнатуға ... ... кете қоюы ... де емес еді. Керісінше, өтпелі ... ... ... ... байланысты қоғамда орын алған аласапыран
кезінде оның бар жағымсыз қасиеттерінің сыртқа ... ... ... ... ... та ... ... “Суды, освободившись от
партийного контроля, нередко стали переступать черту, за ... ... ... Став ... и ... они по сути просто
вышли из-под общественного и государственного надзора и ... ... ... к ... ... со всеми вытекающими ... деуі ... ... дәлелі [2, с. 93]. Құқық профессорлары
айтқандай, сот ... ... ... орын ... басты
себептерінің бірі, олардың алдымен партиялық бақылаудан құтылып, кейіннен
қоғамдық және мемлекеттік қадағалаудан ... тыс ... соң, өз ... ... ... істеуге көшуі болғандығы анық.
Екіншіден, заңгер ғалымдар да өз ... ... ... ... ... ... емес, реформалау арқылы қайта құру
туралы айтып, нақты ұсыныстар жасаған. Олар өздерінің бес ... ... ... в ... ...... ... “О
прокуратуре и о центре ... ... с ... “О
следственном аппарате”, “Каким ... быть ... ... ... – одно из условий правовой реформы” деп атап, әр бір
бөлім бойынша ... ... ... және нақты ұсыныстар
жасаған. Мысалы, сот жүйесін қайта құру ... жеті ... ... ... ... туралы бес пункіттен ... ... ... ... авторлар: “Правовая реформа – не разовый акт,
дело не одного месяца, в то же ... ... ... Она ... ряда ... научно обоснованных законодательных актов” дейді [2, с.
100].
Бірақ, өмір көрсеткендей, билік заңгер ғалымдардың қаққан ... ... ... жемқорлықты дер кезінде ауыздықтау мақсатында
белсенділік таныта қойған жоқ. ... ісік ... ... ... ... да, сыбайлас жемқрорлыққа да тосқауыл болатындай заң
актілері дер ... ... Бұл ... ... ... қылмыстың одан әрі өрши түсуіне, өмірдің барлық саласын емін-
еркін жайлап, ... ... ... ... мүмкіндік берді. Қоғамды
дендеген заңсыздық ... ... ... тағы да жазуға мәжбүр болды.
Академик С. З. ... ... 1994 ... 3-ші ... мен 15-ші ... ... ... республика үшін, оның келешегі үшін ... ... ... организмінің барлық саласын, оның ішінде мемлекеттік
аппарат пен ... ... да ... ... ... ... ... оған қарсы пәрменді күрес ... ... ... ... ... ғылымының басты мәселелерінің бірі, ол
деректің түпнұсқалық мәселесі. ... ... ... ... ... және принциптілігіне байланысты және автордың ойын сол
қалпында жеткізу мақсатында сілтемелерді мақаланың пайда ... ... яғни орыс ... ... жөн ... Мысалы, ол: “Мы еще в
достаточной степени не осознали всей глубины и ... силы ... ... ... в ... Сети ... ... уже все сферы
экономики и народной жизни. Эти воры и ... ... и ... в ... ... ... Растут “умельцы”, которые на законных
основаниях и без ... ... с ... ... под видом
“разгосударствления” растаскивают, расхищают, распродают государственное и
коллектвное имущество, крупно наживаясь на этом. Республике не ... ... ... если не ... ... ... меры по ... и скрытой преступности. Решение этой задачи – оселок, на ... ... ... ... деп ... [2, ... еліне, халқына жаны ашыған ғұламаның жан айқайы деп бағалауға
болады. Автордың өткен ғасырдың 90-шы жылдары елімізде орын алған ... ... ... ... да күмән болмауы керек. Ұры-қаралардың
күні туып, тонаушылар мен адам ... ... ... ... ... ... бір ... шексіз байлыққа ие болып шыға
келгендерінің де бәріміз куәсіміз. Ашық та, ... да ... ... ... ... бірін академик қылмысқа қарсы күрестің заңдық
негізінің қаланбағандығымен түсіндіреді. Ол: ... в ... ... ... ... Нет самых необходимых законов о борьбе с
организованной ... и ... ... с наемными
преступниками, рэкетом и заказными убийствами, с ... ... и ... ... а ... в ... ... и частно-предпринимательской деятельности, о должностных
преступлениях, о борьбе со взяточничеством и ... об ... ... в ... ... ... в т. ч. орудующих в
системе правоохранительных органов и ... в ... ... ... до
применения к ним самых суровых мер наказания” дейді [2, с. ... ... С. З. ... ... ... ... ... шарасы заңнамалық база жасау екендігін, қылмыскерлермен тек
заңдық негізде ғана ... ... да ... Ол ... ... ... ... борьбы с преступностью является создание
необхадимой ... ... С ... «в ... и «вне закона» надо
бороться на законных ... ... [2, с. 145]. ... ... ... ... заңдық негізде күресуге мүмкіндік беретін заң актілерінің
бірі - “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы” ... ... тек 1998 жылы ғана ... 1998 ... 2-ші шілдесінде Заңға
Президент қол қойған және Заңның толық мәтіні 9-шы ... ... ... Заң өз күшіне енген. Ол төрт тараудан және 20 ... ... ... ... сай, ... ... көзі ретінде Заң
актісінің пайда болуына талдау жасау, ... ... ... ерекше
орын алатын нақты заң актісінің дүниеге қалай ... ... ... ... ... ... № 2 ... сақталған құжаттардан
маңызды мәліметтер алуға болатындығын ... ... ... ... ... ... деп аталатын № 675 іс 1998 ... ... ... 1998 ... 2 шілдесінде аяқталған. Барлығы 353 беттен
тұрады. Онда ҚР ... ... мен ... ... жою ... келісім тобының ұсынысы туралы Сенат қаулысының
жобасы, Мәжіліс аппараты жетекшісінің хаты, ... ... 1998 ... маусым күні ... ... ... ... жою туралы келісім тобын құру туралы ... ... ... ... кесте т. б. құжаттар сақталынған
[139].
Аталған және басқа да мұрағат ... ... ... ... ... ... туралы” заңның Мәжіліс ... мен ... ... талас тудырып, заңның кейбір баптары бойынша
келіспеушіліктердің болғандығын және оның ... ... ... ҚР ... ... мен ... арасындағы
келіспеушіліктерді еңсеру жөнінде Парламент Мәжілісінің қаулысымен ... ... ... ... ... Абдильдин, Қошанов,
Симанбаев, Мәжілістен: Ережепов, Мұқанов, ... ... ... ... ҚР ... ... Халықаралық істер, қорғаныс және
қауіпсіздік Комитетінің төрағасы – Ж. М. Абдильдин сайланған [140].
Парламент ... 1998 ... 5 ... ... ... ... С. ... “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы” заң
бойынша құрылған келісім тобының қорытындысы туралы ... Ол ... заң ... 3-ші бабы ... ... ... Абдильдин,
Қошанов, Симанбаев, Ережепов, Мұқанов, Рамазановтардың сөйлегендігін айта
келе: “... ... 3 ... в ... ... Чтобы быть коротким
слово “в том числе” мы исключили. И все осталось в той ... ... уже в ... Сената. “За” проголосавали пять человек,
“против” один” дейді. Демек, Парламент ... ... ... ... ... салу ... ... [141].
Әрине, Заңның негізгі міндеттері мен мақсатына және құқық қорғау
бағытындағы атқарар ... ... ... заңгерлердің жұмысы екендігі
белгілі. Дегенмен, ол тарих ғылымы үшін де, тарихшылар үшін де ... ... ... Біз үшін ол ... ... дерек көзідерінің
бірі ретінде де қымбат. Біріншіден, мұндай Заңның қабылдануының өзі ... ... ... ... ... болғандығының, оның қоғам
өмірінде орын алғандығының айқын дәлелі. Егер, ұйымдасқан ... ... ... әр алуан түрлері тәуелсіз еліміз ... ... ... олар ... ... ел қауіпсіздігіне қатер туғызбаса,
онда ондай арнайы Заң да ... ... еді. ... бұл ... ... пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы елімізде ... ... ... көзі ... де ... ... мақсаты да, сол сыбайлас
жемқорлыққа қарсы күрес екендігі туралы ... ... да, оның ... деп ... ... да ашық айтылған. Оның тағы бір дәлелі
Қазақстан Республикасының Перезиденті ... ... 1998 ... ... ... осы ... ... ел азаматтарына арнаған Үндеуі және 1998
жылдың 13-ші ... ... ... ... Қауіпсіздік
кеңесінің кеңейтілген мәжілісінде сыбайлас ... ... ... ... ... ... ... жолдап отырған өз үндеуінің “қоғам
өміріндегі ең бір қауіпті құбылыс болып тұрған ... ... ... мәселесіне арналып отырғанын” айта келе: “Өміріміздің ... ... ... ... ене ... ... ... еліміздің
экономикалық саясаты мен даму стратегиясын бұрмалайды, мемлекеттік ... ... ... ... және ... түрде де зиян келтіреді...
Мәселе сыбайлас жемқорлықтан келетін экономикалық шығасының ұлғайуына ... ... жоқ. Оның ... ... ... әрі әлдеқайда ауыр, ол
қоғамның демократиялық тайанышын шайқалтып, заңға, ... ... ... Әлі де ... ... сипатқа ие бола қоймаған
адамгершілік құндылықтарымызға жегі ... ... түрі де ... ол ма, ... ... орта қымсынбастан, қылмыстық әлеммен
белсене байланыс орнатады, барлық салаларды біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... саяси билікті қолына алу қатерін
төндіреді. ... ... ... даму барысы әдетте осылай болып
келеді” деп, сыбайлас жемқорлықтың өміріміздің ... ... ... дендеп ене бастағандығын ашық айтумен қатар, оның еліміз үшін
қаншалықты ... ... де ... ... ... [142]. Сонымен
қатар, Елбасы: “Турасын айту керек, осыншама ... ... ... біздің құқық қорғау органдары өз міндеттерін тиісінше атқара
алмай келеді. Олар жасалған қылмысты жазасыз ... ... ... алмай отыр... Ол, ол ма, соңғы кезде қылмысқа қарсы күресуге тиісті
адамдардың өздері жасаған қылмыстардың көбейіп кеткені ... ... ... бірнеше жыл бұрын заңгер ғалымдардың құқық қорғау жүйесі ... ... ... ... [142]. Ел азаматтарына Үндеуін ҚР
Президенті: “Күрес оңайға түседі, тез тынады деп уәде бере ... ... ... ... ... байланысты болмақ... Жасалған
қылмыс үшін жаза ... ... күн ... Қоғамның, тәртіптің, демократия
мен әділеттіктің басты ... – Заң ... ... күн туып келе жатыр”
деген сөздермен аяқтаған [142].
Дегенмен, кейбір деректерге талдау ... ... ... ... ... ... ... қаққандарына қарамастан,
жемқорлық сияқты аурудың тез арада соншалықты асқынып кетеуін ... ... ... ... ... Н.Ә. ... 1998 жылы ... 30-ы күні,
яғни заң қабылданардан бірнеше күн бұрын, ... ... мен ... ... сөйлеген сөзінде: “Бүгінде еліміздегі жемқорлық туралы
әңгімелер жиі естіліп жүр. Бұл ... ... ... ... ... және ... ... қарама қайшы. Проблеманың бар екеніне мән
бермеуден ... оны ... ... ... дейін жетеді. Менің бұл
жөніндегі пікірім сіздерге ... ... қаға ... себепті көріп
отырғаным жоқпын” деді [143].
1998 жылдың 13-ші шілдесінде өткен ... ... ... кеңейтілген мәжәлісі де осы өткір де өзекті тақырыпқа
арналды. Онда жақында ғана қабылданған Заң мен ... ... ... ... шараларды іске асыру жолдары қарастырылды.
Қауіпсіздік кеңесінің ... ... ... ... ... ... Мейрамбек Төлепберген “Заң өктемдігі биікте тұрсын” деген
мақала жариялап, жұртшылықты мәжілісте ... ... ... ... ... ... түсіретін қатерлі құбылысқа тікелей тосқауыл
заң қағидасын зерделей ... оның дер ... ... ... анық ... болады” деп, қатаң ... дер ... айта ... біздегі сыбайлас жемқорлықтың нақты көріністері
туралы: “Мүйізі ... ... ... көз ... ар-ұятты
белге буып, әдемі жүріс-тұрысымен былыққа батып, тоқшылық ... ... ұмыт ... ... мен ... ... бастағанын
қалай ғана жасырамыз?.. Әдетте әкім де, өзге бастық та ... ... ... ... ... көрікті жерден коттеж немесе
зәулім сарай салынады, жеңіл автокөліктері де тез ... Қу ... де ... Ант ... антын бұзды. Ашкөзділік абройын төкті.
Оған да ... ... ... үшін ... ... ... ... жекелеген басшылар өзіне берілген өкілетті өміріне жететін
дүние жинау мен ағайын, туыстарына ғана жақсылық жасауға мүмкіндік деп ... не ... Заң мен ... ... ... ... [144].
Сонымен қатар тілші өз мақаласында сыбайлас жемқорлықтың пайда болу
және өте тез қарқынмен даму ... де ... ... ... ... сондай себептердің бірі туралы: “Сыбайлас ... ... ... Ал оның арғы ... ... кешегі кеңестік дәуірдегі коммунист-
хатшылардың халықтың үстінен күн көрген, судың тұнығын ішіп, алтын сауыттан
бал жеген, ... ... ... сайын қызметі сатылап өскен «өнегесі» мен
«қолыңнан келсе қоншыңнан бас» ... ... еске ... деп, қылмыстың
мұндай түрінің тамырының тереңнен тартылғандығын ... [144]. ... өз ... “Елбасы Н. Назарбаев сол мәжіліс үстінде қызмет
бабын асыра пайдаланған қызметкерлерге қатал шара ... ... ... Бұл ... ... емес, біздіңше заң мен тәртіпті күшейтудің қатал
талабы. Жұрт мұны толық жақтайды... Заң өктемдігі ғана биікте тұрсын” деген
жолдармен ... ... ... жемқорлыққа қарсы күрес туралы” Заңның қабылданып,
өз ... ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз.
Қоғамдық дерттің бұл түрімен күрес әлі де ... және ... да ... ... мемлекетте сыбайлас жемқорлық толық жойылған емес. Бізде де
таяу ... ... ... ... ... ... дертке қарсы
күрестің заңдық негізін қалыптастырып, оны біршама ауыздықтауға мүмкіндік
бергені анық. ... ... оның ... мен қоғамға төндірген қаупі және
оған қарсы күрестің қалай жүргізілгендігі туралы болуы мүмкін. Бұл ... ... С. ... пен Д. ... ... ... туралы
ойларының да негізсіз еместігін айтуымыз ... ... ... ... ... 10 ... ... мәмілеге жұмсалып, шығын
қарапайым түтынушылар мен ақылы қызмет пайдаланушылар есебінен өтеліп,
параға ... ақша ... ... ... мен ... өтемінің үстіне
қосылатынын анықтаған. Және де, олар қазіргі кезде Қазақстан ... ... ... себептер мен оған қарсы жүргізілетін
шаралар жөнінде зерттелген және соның негізінде ... ... ... ... ... ... ... жоқ екенін айтды.
Ғалымдар: “Латын тілінен аударғанда коррупция қоғам және ... ... ... мен лауазым иелерінің сатқындығы
деген үғым береді, Демек, сыбайлас жемқорлық - белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... да материалдық
игіліктерге жемдеу деген сөз, Сыбайлас жемқорлыққа парақорлықты да ... ... ... да бір ... әрекеттері арқылы өзіне жүктелген
міндеттерін немесе басқа да түрдегі қатынастарын ... ... өзге ... ... ... табуы үшін пайдалануын жатқызуға болады” дей келе ... б.], ... ... ... ... ... ... өз пайдасы үшін лауазым иесінің мемлекет мүлкін заңсыз
иемденуі, ... ... ... орындарын туыстарын немесе ... ... ... ... арқылы пайдалану, қызметтегі орнын жеке басының
пайдасына теріс пайдалану” дейді [3, 261 б.],
Одан әрі авторлар сыбайлас жемқорлықтың ... үшін ... ... ... оның ... ... ... “Сыбайлас
жемқорлық жайы сөз болғанда оның саяси жөне экономикалық екі ... ... ... ... ... саяси сыбайлас жемқорлық өріс
алған кезде елдегі саяси ... ... ... түсіп, жағдай мемлекеттің
бақылауынан шығып, демократиялық қатынастар мен билік тармақтары арасындағы
тепе-теңдікке қауіп төнетінін айтуымыз ... ... ... ... ... ... ... зардабын тигізумен
қатар, бүкіл мемлекет аумағындағы қатынастарды басқарудың тиімділігіне
нүқсан ... ... [3, 261 ... қатар заңгер ғалымдар сыбайлас жемқорлықтың елімізде
соншалықты кеңінен ... ... де атап ... ... “Сонда
бүгінгі күні Қазақстанда сыбайлас жемқорлықтың етек жаюына қандай факторлар
мен себептер негіз болып отыр? - деген ... ... деп, ... ... ... “Бүл жерде мемлекеттік басқару тетіктерінің әлсіздігі мен
тарихи және мәдени дәстүрлік жайттарды ... ... ... Қазақстан Республикасында кеңінен таралуының басты себебі,
атқарылатын іс-қимылдың тым үстірт және ... ... ... ... ... ... қорғау жүйесінде сыбайлас жемқорлықтың не
екенін жете ... және ... ... ... ... білетін
мамандардың шын мәнінде жоқтығы. “Күшпен көндіруші” орган қыз-меткерлері
ұстанған тәсілдердің басым көпшілігі ... ... ... ... ... орын ... ... жүргізілген әрекеттерден
әріге аспайды. Олардың жемқорлықты тудыратын басты себептерге ... әлі ... ... ... ... жемқорлықтың
кең таралып, індетке айналып бара жатуына қүқық қорғау органдарының өз
ішіндегі сыбайластық та себеп болмай ... ... деп ... ... [3, ... бб.].
Кезінде марқұм Н. А. Шайкенов өзінің “Тезисы о коррупции” деген
еңбегінде: ... в ... ...... ... должностные лица
намернно пренеберегают своими обязанностями ради ... ... В ... ... ... две стороны:
тот, кто покупает, и тот, кто, будучи ... ... ... со ... ... деп, біздің ойымызша “сыбайлас жемқорлық” дегеннің не
екеніне өте дәл ... ... [145, с. ... ... ... ... ... мен оған қарсы күрес
жолдары туралы ... ... ... өз ойын ... ... ... Бұлытай да білдірген. Ол өзінің 2005 жылғы желтоқсанның 23 ... ... ... ... ... күресті күшейту жолдары” атты мақаласында жемқорлықтың ... ... ... “А. Экономикалық-құқықтық себептер: 1. Табыс
жетіспеушілігі (жалақының аздығы)... 2. Лауазымды пайдалану арқылы ... табу ... ... 3. ... ... ... қолайлы жағдай жасауы... 4. Мамандық иесі азаматтардың сыртқа
көшіп кетуі...тамыстық-тамырластық арқылы төтесінен келген азаматтардың
парақорлыққа ... ... 5. ... жұмысының төменнен жоғары қарай
емес, жоғарыдан төмен қарай ... 6. ... ... жүзбе жүз келуін қажет ететін шарттардың жиі кезігуі... 7.
Коммиунистік-тоталитарлық жүйеден базар экономикасына ... ... ... ... тарихында бұрын соңды болмаған байлыққа және билікке қол
жеткізу... Б. Діни-рухани ... 1. ... діни ... тапшылығы... 2.
Діни тәлім-тәрбиенің жетіспеушілігі... 3. Мемлекет ... ... ... дайындалмауы... 4. Әсіре материализм мен индивидуализм..
5. Ұлттық ... ... 6. ... ... деңгейінің төмендігі... 7.
Оқу жүйесіндегі кемшіліктер... 8. Білікті мамандардың сыртқа кетуі немесе
базарда жүруі... 9. Білім және тәрбие ... ... ... 10. ... ... ... ... бөлінуі... 11. Рухани имунитеттің
әлсіреуі... 12. Сыбайластық, руластық, ынсапсыздық, ... ... ... ... 13. ... ... 14. ... ақша табу көздерінің көп болуы... 15 ... мен ... ... тыс артуы” дейді [146].
Осылай, М. ... ... ... ... ... себептері мен діни-рухани себептерін атап айта ... Діни ... ... ... ... ... ... 2.
Экономикалық саладағы кешіліктерді жою. 3. Құқық саласындағы ағаттықтарды
жөндеу. 4. Электронды басқару жүйесін жедел іске асыру” деп, өз ... ... ... ... қоғам өмірін жайлаған тек келеңсіз көрініс қана
емес, сонымен қатар, қоғам үшін аса ... де ... ... ... ... 2005 ... 23 желтоқсандағы № 1686 Жарлығымен
“Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің 2006-2010 жылдарға ... ... ... ... айқын дәлелі. Бағдарламада:
“Қазақстан сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық даму, нарықтық
экономиканы ... ... ... ... баяулататынын және
демократиялық мемлекеттің саяси және ... ... кері ... ... даму ... ... ... төндіретіндігін
сезінеді” деп, сыбайлас жемқорлықтың қоғам өмірінің қандай салалары үшін
қауіпті екендігі атап айтылған ... күні ... ... ... ... қарсы
қарсы бүкілхалықтық күрес жарияланды деп айтуға болады. Атап ... жылы ... ... және ... БАҚ-тарда сыбайлас
жемқорлықпен күрестің алдын алу және онымен күрес мәселелері ... ... ... ... ішінде баспасөзде 346 мақала жазылды, 630 телевизия және
радио хабарлары берілді. Тек, ... ... ... жөніндегі
агенттіктің веб-сайтында 200-ге тарта материал жарияланды [148].
Дегенмен, сыбайлас жемқорлық толық жойылды деп айтуға әлі ... осы ... ... бері ғана елімізде қылмыстың осы түріне жататын
1581 іс тіркелген. 520 адам жемқорлық қылмысы үшін ... 990 ... ... ... Тек, әр деңгейдегі әкімдердің өздері
ғана 69 жемқорлық қылмысқа ... ... 18 ... [59, с. ... да, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес күннен-күнге күшейтілуде.
Күрес құқыққорғау орындарының өз іштерінде де жүргізілуде. ... ... 4 ... ... ... ... 64 сыбайластық қылмыс
анықталған. Қызметтік тексеріс нәтижесінде 402 қызметкер тәртіптік ... 74 адам ... ... ... ... қылмыс немесе сыбайлас жемқорлық сияқты нәрселер тек
Қазақстанға ғана тән қоғамдық құбылыс емес. Әлемнің көптеген елдерінде
сыбайлас ... та және оған ... ... те бұрын да болған, бүгін де
бар. Мысалы, өткен ғасырдың 70-ші жылдары бұл індет ... ... ... сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес Қытай, Ресей сияқты ... кең ... орын алып ... ... ... ... ... жарияланған
2000-шы жылдан бастап Қытайда 10 мың адам атылу жазасына кесіліп, тағы 120
мыңы он жылдан 20 жылға дейінгі ... ... ... мүлкі
тәркіленіп, шығын болған екі оқтың құнын (8 юань) туыстарына төлетеді.
Жәнеде парақордың қалай ... ... ... Ату ... ... аса көп мөлшерде пара алған Пекиннің вице-мері,
министрлер, олардың ... ... ... ... ... ... ... басшылары да бар [150].
Заң ғылымдарының докторы Фынь Баоның айтуынша: ... ... ... ... елде ... көбеюіне алып келді. Шенеуініктердің көбі
өздерін өздері ұстай алмай мол ақшадан көбірек алып ... ... мен ... үшін ату жазасын тым қатал жаза деп ойламаймын.
Халық мемлекеттің қуаттылығына сену керек” ... [149]. Г. ... ірі ... пара алып ... қылмыскерді сот еш уақытта
ақтамайды. ... ... мэр ... ... болсын бәрі бір. Оның
міндетті түрде ату жазасына кесілетіндігіне ел сенеді. Ал, ... ... кең ... майда парақорлық жоққа тән. Ешкім де болмашы ақша
үшін 10 жыл алғысы келмейтін сияқты [150].
Ал, ... ... ... жүйе ... ... бәріне де белгілі:
егер шенеуінік миллиарттап ұрласа, оның ісі сотқа дейін ... ... ... ... ... ғана жаза ... ... шет елге қашып кетеді.
Сыбайлас жемқорлықтың бүкіл әлемді қамтуына байланысты 1990 жылы БҰҰ-ның
ҮІІІ ... бұл ... ... ... оның ... мен мемлекет
басқару принциптеріне, теңдік пен ... ... ... ... ... жол бермеу арқылы экономикалық дамуға
кедергі келтіретін аса ... ... ... атап ... [59, ... болса сыбайлас жемқорлыққа қарсы ... өз ... Әр ... ... кеңестер құру арқылы сыбайлас жемқорлыққа
қарсы күреске қоғам ... ... ... ... бірі 2008 жылдың
басында Елбасының партияның саяси кеңесінде жасаған ... ... ... ... демократиялық партиясы жанынын құрылған Сыбайлас жемқорлыққа
қарсы күрес жөніндегі республикалық қоғамдық кеңес. Кеңес төрағасы, ... ... ... ... ел ... ... қоғамдық кеңес
бар. Олардың бәрі осы республикалық кеңеске қарайды. Республикалық кеңестің
құрамында Мәжіліс, Сенат депутаттары бар” ... ... ... ... одан әрі де ... ... ... туралы Н. Ә. Назарбаев “Нұр Отан” халықтық демократиялық
партиясының кезектен тыс ... ХІІ ... де атап ... Осындай,
жан-жақты жүргізілген күрес нәтижесінде Қорғаныс министірлігінде, Қоршаған
ортаны қорғау министрлігінде, Статистика агенттігінде және тағы да ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, ҚР “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы” Заңы
кездейсоқ пайда болған дүние емес. Ол ... ... ... ... ... ... ... сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресу
қажеттілігінен туындаған объективті ... ... ... Заң мен ... қатысты пайда болған басқа да құжаттарға ... ... ... ... көмектессе, екіншіден, ол, сыбайлас жемқорлықтың
нақты ... мен ... ... мүмкіндік береді. Үшіншіден,
аталған құжаттарға талдау жасау ... ... ... ... ... ... кімдердің, қалай және қандай жолдармен аталған құбылысқа
қарсы күресе бастағандары туралы құнды ... ... ... Сондықтан
да, келешекте бұл мәселенің тәуелсіз Қазақстан тарихының ... бірі ... ... ... ... Осы ... алғанда бұдан
тура он жыл бұрын қабылданған ... ... ... ... ... ... ... және жоғарыда айтылған басқа да
құжаттардың, ... ... ... ... ... тарихының маңызды
дерек көзі міндетін атқарары күмәнсіз.
ҚОРЫТЫНДЫ
2011 жылы ... ... ... мерейтойын атап өткелі
отырған Қазақстан Республикасы тарихының келешекте Қазақстан тарихнамасының
аса маңызды проблемаларының бірі ... ... ... ... тақырыптарының біріне айналары күмәнсіз. Қазақстан тарихының ең жаңа
кезеңі ретінде ... ... ... ... ... қалыптасу
және даму тарихы келешекте тарихшылардың бірнеше буын өкілдерін қызықтырары
және зерттеу объектісі ретінде ... ... ... ... ... ... да ... жазылуының басты факторларының
бірі, ол оның деректік негіздерінің осы бастан дұрыс ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктері мол жазба деректер типінің құжаттық түріне жататын заң
актілері құрайды.
Заң ... ... ... көзі ... пайда болуы қоғам
өмірімен, қоғам дамуымен тікелей байланысты. Сондықтан да, заң актілерінде
қоғам тарихының белгілі бір ... ... яғни ... ... ... заң ... енуі және ... табиғи құбылыс. Демек,
зерттеушілер заң актілерін қоғам даму ... ... бір ... ... көзі ... қарастырып, олардан шынайылық деңгейі ... ала ... ... Ол ... өздерінің нақты зерттеу
объектісін жан-жақты аша түсуге көмектесері анық. Заң актілері ... да ... ... ... кезеңінің де маңызды дерек көздерінің
бірін құрайды. Халқымыздың тәуелсіздік жылдары тек өз мемлекеттілігін қайта
қалыптастырып қана қоймай, ... ... ... ... ... алуы, заң актілерінің деректік маңызын арттыра түседі.
Деректану ғылымының тұрғысынан заң ... ... ... дерек көзі ретінде алғаш рет қарастырылып ... ... ... көзі ретінде Ресей тарихнамасында заң актілерін зерттеу
объектісі ... ... ... ... ... Орыс ғалымдарының
осы саладағы қол жеткізген табыстарымен жете танысу Қазақстан тарихшыларына
заң ... ... тума төл ... ... ... талдауға көмектесері
анық. Сонымен қатар, басқа да дерек көздері сияқты, заң актілері де өздерін
типтік және түрлік сыныптауды, сол ... әр ... ... ... ... ... ... етеді. Ол зерттеушіге біріншіден, әр ... ... ... көзі ... ... ... ... көмектессе,
екіншіден, заң актілерінің әр алуан түрлерінің ерекшеліктеріне сай зерттеу
методтарын пайдалануға мүмкіндік береді.
Заң актілерін тарихи ... ... ... пайдалануда ұғымдар мен
терминдердің мәні мен ... ... ... мәселелердің бірі болып
табылады. Заң ... ... ... мен терминдерді анықтау ісі ежелгі
Рим империясынан бастап, ... ... ... Бұл іске ... де өз ... ... ... Заң актілерін Қазақстан тарихының
дерек көзі ретінде қарастыруды ... ... ... ... Ресей
отаршылдығы кезеңіндегі заң актілері, Кеңестік кезең заңдары және ... ... ... деп ... ... ... ... Заң
актілерін тарихилық принципінен шыға отырып қарастыру, олардан сол ... ... ... ... ... ... алуға көмектеседі.
Егер, қазақ хандығы кезеңіндегі заңдар қазақ мемлекеттілігі ... ... көзі ... орыс ... ... ... ... актілері Қазақстанды отарлау тарихының дерек көзі болып ... ... ... заң ... ... тарихының дерегін құраса,
тәуелсіздік кезеңінің заң актілері Қазақстан Республикасы деп аталатын
мемлекеттің ... ... ... және даму ... ... ... көпшілікке танымал екі палатадан тұратын кәсіпқой
Парламенттің қалыптасуына дейін ... ... ... ... өтуге мәжбүр болды. Бұл, біріншіден, ХХ ғасырдың соңғы он
жылдығында жалпы ... КСРО ... ... ... ... оның ішінде, Қазақстан тарихында да, орын алған түбегейлі саяси-
экономикалық өзгерістермен ... ... ... жалпы заң
шығарушылық сияқты ... аса ... және ... үшіншіден,
заңдардың ел тағдыры үшін де, қоғам өмірі үшін де алар ... ... ... еді. ... ... заң ... мен ... да, басқа да өркениетті елдердегідей, белгілі бір
заңдармен реттелген және де сол заңдардың негізінде іске ... ... ... ... ... үшін еліміздің
жалпы заң шығарушылық процесінің ... ... ... мен
нақты процедураларын жете білу, заң актілеріне тарихи ... көзі ... ... ... олардың пайда болуының ... ... ... заң актілерінде сақталған мәліметтердің шынайылық деңгейі
мен толықтық ... ... ... береді.
Тәуелсіз Қазақстан Рспубликасы тарихының дерек көзі болып ... күші бар заң ... ... ... ... КСРО ... ... жетілсе, сол заң актілерінің пайда
болуының объективтілігі КСРО сияқты алып ... ... ... дағдарысқа ұшырап, күйреу салдарында Қазақстанның алдымен өз
егемендігін, кейіннен толық тәуелсіздігін алуы болған. ... ... ... ... күші бар заң актілері мен
Конституцияларын қабылдау қоғамдағы әр ... ... ... өз
мүдделері үшін күресі жағдайында өткен. ... ел ... ... ... ... ұлт зиялылары табандылық танытып, ... ... ... ... ... ... күші бар заң актілері
мен Қазақстан Республикасының Конституцияларын қабылдауда Н. Ә. ... рөл ... ... көзі ... заң актілеріне деректанулық талдау
жасауда атрибуциялау проблемасын қарастыру, яғни ... заң ... ... ... сол нақты заң актісінің соңғы нұсқада пайда болуында
белсенділік танытқан заң шығарушының іс-әрекетін ... мен ... ... ... ... және ... пайда болғандығын анықтаудың да
маңызы үлкен ... ... ... ... тарихыныда шешуші рөл
атқарған “Қазақ ССР-інде Президенттік лауазымды ... ... Заң ... ... ... ... ... Декларациясысын” қабылдауда
көрнекті заңгер ғалымдар, академиктер С. З. Зиманов пен С. С. Сартаевтың
ерекше рөл ... ... ... Аталған заң актілерінің ұлттық
мүддеге сай өмірге келуіне Қазақстан ғылымының абыздарының қосқан үлесі өте
үлкен. ... ... ... заң ... пайда болу тарихы
бейнеленген естеліктер мен стенограммалық жазбаларға қосымша ... ... ... ... ел тағдырың оңды шешілуіне әсер еткен аталған
құжаттардың өмірге қалай ... ... аса ... ... ... ... ... Конституциялық ... ... ХХ ... соңы мен ХХІ ... ... ... орын ... түбегейлі қоғамдық өзгерістер тарихының маңызды
дерек көзі ... ... ... ... және ... ... ... қазақ қоғамының белгілі бір сапалық деңгейден,
мүлдем ... жаңа ... ... ... алып келген түбегейлі
өзгерістердің ... ... ... заң ... ... сол заң актілерінен түбегейлі өзгерістер тарихына қатысты
ғылыми құндылығы жоғары мол ... ... ... ҚР Конституциялық
заңдары негізінде елімізде тұңғыш рет президенттік басқару ... ... ... ... ... өз егемендігі туралы жариялауға
мүмкіндік берді. Ал, КСРО деп ... ... ... күйреуі Қазақстанның
толық тәуелсіздік алып, өз мемлекетін құруына алып келді. Сондықтан да,
келешек ... ... ... заң ... ... Қазақстан
Республикасы тарихының негізгі дерек көздерінің бірі ... ... ... ... 23-ші қыркүйегінде қабылданған “Қазақ ССР-нің тілдер
туралы” заң мен 1992 жылы қабылданған “Діни ... ... және ... ... ... тәуелсіздік кезеңіндегі халқымыздың рухани және
мәдени өмірі тарихының дерек көздері ретінде деректанулық талдау жасау, ... да ... ... мүддесіне сай қабылданбағандығын, ол заңдардың
ұлт мәдениетінің қайнар көзі болып табылатын қазақ тіліне де, халқымыздың
дәстүрлі діні – исламға да ... зиян ... ... көрсетеді.
Егер, “Қазақ ССР-нің тілдер туралы” заңда орыс тіліне ресми тіл ретінде
қазақ ... ... ... ... қазақ тілінің заңда ... ... тіл ... ... ... ... бермей отырса,
“Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер” туралы заңның ... ... әр ... ... ағылып келуіне, ұлтымызға жат
әр түрлі діни ағымдардың жікшілдік ... жол ... ... ұлтымыздың бірлігіне, мемлекетіміздің тәуелсіздігіне ... ... да, ... ... ... тіл ... дін үшін
күрес тарихы деп атауға да болады.
ҚР “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы” Заңы кездейсоқ пайда
болған дүние емес. Ол ... ... ... айтқанда, қоғамда
айқын көріне бастаған ... ... ... ... ... ... дүние. Демек, біріншіден, Заң мен осы Заңға қатысты
пайда болған басқа да ... ... ... сол ... көмектессе, екіншіден, ол, ... ... ... мен ... ... ... ... Үшіншіден, аталған
құжаттарға талдау жасау сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес тарихынан, дәлірек
айтқанда, кімдердің, ... және ... ... ... ... ... ... туралы құнды мәліметтер жеткізіп отыр. Сондықтан да,
келешекте бұл ... ... ... ... көлеңкелі қырларының
бірі ретінде арнайы зерттелері анық. Осы тұрғыдан алғанда бұдан тура он ... ... ... ... “Сыбайлас жемқорлыққа қарсы
күрес туралы” Заңының және ... ... ... да ... ... ... ... күрес тарихының маңызды дерек көзі міндетін
атқарары ... ... ... Назарбаев Н. Ә. Еркін елдің ертеңі – кемел білім мен кенен
ғылымда. // Егемен ... 2004.- 13 ... ... С. З. ... и ... Республики Казахстан. –
Алматы: Жеті жарғы, 1966. – 352 с.
3 Сартаев С. С., ... Д. ... ... ... Конституциясы. – Алматы: Дәуір, 2004. – 576 б.
4 ... С. С., ... Л. Т. ... ... ... ... мен болашағы. – Алматы: Дәуір,
2005. – 464 б.
5 ... Г. ... ... Республики Казахстан. –
Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 544 ... ... З. Ж. Ким В. А. ... ... ... ...... Қазақ университеті, 2003.
– 40 с.
7 Ким В. А., Ким Г. В. ... ... ... ... ... Қазақ университеті, 1998. – 170 с.
8 Котов А. К. Конституционализм в Казахстане: опыт становления ... ... ...... КазГЮА. 2000. – 288 с.
9 Табанов С. А. ... ... ... тарихы және
тәжірибесі. – Алматы: Жеті жарғы, 1996. – 176 б.
10 Табанов С. А. Құқық теориясы мен сот ... ...... ... ЖШС, 2001. – 280 б.
11 Табанов С. А. Салыстырмалы құқықтану негіздері. – ... ... 2003. – 464 ... ... С. А., Оразова А. Ә. Күрделі заманның ... ... ... Ата ... тарихи-құқықтық сабақтастығы. –
Алматы: Жеті жарғы, 2005. – 360 ... ... Ж. Заң ... ... ... // Заң газеті. -
1996.- 9 қазан.
14 Мамытов Б. Адамның қауіпсіздігі // Заң және заман. - 2002. - № ... 25-29 ... ... Ғ. Сот ... жетілдіру – заңдылықтың кепілі // Заң
және заман. - 2003. - № 5. – 34-37 ... ... Қ. ... олқы тұс ... тиіс // Заң және заман. -
2003. - № 2. – 22-24 бб.
17 Тілеуғалиев Ғ. ... заң ... ... және ... // Заң және ... - 2000. - № 1. – 84-88 ... ... Р. Тәуелсіздікте ата-бабалар рухы бар // Заң және
заман. - 2001. - № 6. – 3-10 ... ... Ю. Заң және ... // ... ақшамы. - 1988. - 10 шілде.
20 Лупарев Г. Тонкие нюансы закона о ... // ... ... - 13 ... ... Ж. ... ... // Закон и время. -
2005. -№ 8. - С. ... ... М. Я ... ... ... ... // Новости
недели. - 2002. - 31 июля.
23 Климкин С. О ... ... ... РК ... - 2005. - № 3. - С. ... ... Р. Значение Конституции для развития ... ... ... // ... - 2005. - № 11. - С. ... Раев М. К. Как нам обустроить законотворческий ... ... ... - 2002. - 16 ... Сман А. Этапы становления конституционного законодательства
Республики Казахстан и ее ... ... // ... - 2004. - № 3. ... ... Амандыкова С. Законотворческий процесс в Республике Казахстан.
В кн. Законотворчество и правоприменение в Республике Казахстан: ... и ...... КВШ ГСК, - 1997. – 210 ... ... К. Д. ... деятельность Республики
Казахстан. В кн. ... и ... в ... ... ... и ... – Караганда: КВШ ГСК, - 1997. – 210 с.
29 Матвеенков А. С. ... и ... ... Республики Казахстан о выборах. В кн. Законотворчество и
правоприменение в ... ... ... ... и практики. –
Караганда: КВШ ГСК, - 1997. – 210 с.
30 Мухамеджанов Б. Полномочия ... ... ... ... ... В кн. ... процесс в Республике
Казахстан: состояние и проблемы. – Алматы: Жеті жарғы, - 1997. - 624 ... ... Б. ... және ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. - 2006. - 17 қаңтар.
32 Қалиев Н. Қазақстан парламентаризмі: тәжірибе және ... ... ... - 2005. - 28 желтоқсан.
33 Байгелді Ө. Қазақстан ... ... де бай ... ... // ... ... - 1997. - 19 шілде.
34 Әбіқаев Н. Қазақстан Парламенті: тарихи дәстүрлер және ... // ... ... - 2006. - 20 ... ... М. ... ... билік жүйесіндегі екі жыл. // Егемен
Қазақстан. – 1997 - 30 ... ... О. ... жетелеген он жыл. // Егемен
Қазақстан. - 2006. - 19 ... ... З. Л. ... ... ... ... В кн. ... процесс в Республике Казахстан: состояние
и проблемы. – Алматы: Жеті жарғы, 1997. - 624 ... ... Ж. ...... ... // ... Қазақстан. -
2005. - 21 желтоқсан.
39 Сұлтанов Қ. Тәуелсіздік толғауы: 1993. // ... ... ... - 30 ... ... И. А. ... ... пореформенного периода
(1861-1900). - М.: Изд-во АН СССР, 1960.- 31 с.
41 Кочаков Б. М. ... ... ... ... веков. В
кн.: Вспомогательные исторические диссиплины. Сборник статьей. - М.-Л.: Изд-
во АН СССР, 1939. - 435 ... ... Б. М. ... материалы как исторический источник
// Архивное дело. - 1940. - № 3. - С. 17-31.
43 Владимрский-Буданов М. Ф. ... ... ... ... – Растов
на Дону: Феникс, 1995. - 640 ... ... Н. П. ... ... русского народа. – Казан: Тип-я
Императорского Университета, 1899. - 515 с.
45 Источниковедение: Теория. ... ... ... россиской
истории: Учеб. пособие. - М.: РГГУ, 1998. - 702 с.
46 ... ... ... ... ... методология,
практика: Учебник / А. К. Соколов и др./ - М.: Вышая ... 2004. - 567 ... ... И. К. ... ... заң ... Қазақстанды
отарлау тарихының дерек көзі // Хабаршы. - 2003. - №4 (27). - 94-96 ... ... Г. Е. ... ... ... ... ... тарихының дерек көздері ретінде қалыптасуының негізгі кезеңдері //
Қазақ тарихы. - 2008. - № 3.- 51-54 ... ... Г. Е. Свод ... ... ... как ... по истории Казахстана ХҮІІІ – ХХ вв. В кн. ... ... және ... ...... Қазақ университеті, 2007.-
436 б.
50 Отепова Г. Е. Хронологический указатель законодательных актов
Российской империи по ... ... ... ХХ в. Учебное
пособие. – Павлодар: ПГПИ, 2009. - 168 ... ... Г. Е. ... ... на ... ... ... Российской империи. Учебное пособие. – Павлодар: ПГПИ, 2009. -169
с.
52 Салқынұлы С. Тұңғыш ... және ... ... – Алматы: Қазақ энциклапедиясы, 2007. – 240 б.
53 Кемали Е. С. Коррупционная преступность лиц, уполномоченных ... ... ...... ... МВД РК, 2007. – ... ... С. «Высшая мера» для коррупционера // Казахстанская
правда. – 2009. - 3 ... ... С. О. Мы ... с коррупцией и защищаем прав граждан
// Юридическая газета. – 2009. - 6 февраля.
56 Турсынбаев Д. Е. ... с ... в ... ... ... Академия МВД РК, 2008. – 130 с.
57 Мауленов Г. С. ... как ... ... и меры ее
прдупреждения. – Астана: Академия государственной службы, 2005. – 290 ... ... Е. О. ... с ... в ... ...... Юридическая литература, 2008. – 288 с.
59 Алуханов Е. О. Антикоррупционная правовая ...... ... 2009. – 256 ... ... Қ., ... М. Деректанудың теориялық мәселелері.-
Алматы: Қазақ университеті, 1999. - 44 б.
61 Атабаев Қ. ... ... ... негіздері. – Алматы:
Қазақ университеті, 2002. - 302 ... ... Қ. ...... ... ... 2007.- 272 б.
63 Назарбаев Н. Ә. Әділеттің ақ жолы:-Алматы: ... - ... ... ... Н. Ә. ... тоғысында. – Алматы: Өнер, 1996. – 272
б.
65 Назарбаев Н. Ә. Сындарлы он жыл. – Алматы: Атамұра, 2003. – ... ... С. З. ... ата ...... Жеті ... 2004 -
2-том. - 672 б.
67 Монтескье Ш. Заңдар рухы туралы. – ... Үш ... 2004. - ... ... О. М. ... зарубежное источниковедение. – М.;
Высшая школа, 1983. - 143 ... ... Е. ... лишь ... ... в ... // ... с понедельника. - 2002. - 12 июль.
70 Атабаев Қ. Шынайы, жүйелі тарих жазылған жоқ // Ана тілі. ... - 10 ... ... А. ... Бас ... // ... -1913. - 23 ... Зиманов С., Өсеров Н. Жеті жарғы жайлы. - Алматы: Ғылым, 1989.
-210 ... ... ... ... І, - т.1. с. ҮІІ. ... - 512 ... М. Д. ... М.) Үшінші дума һәм қазақ // Қазақ. – 1913. - ... ... ... ... // ... -1914. - 15 сентябрь.
76 Газетімізге штраф // ... -1914, - 29 ... ... М. К ... // Туркестанские ведомости. - 1917, - ... ҚР ... ... - № 7-8. – ... ҚР ... ... - 704 ... Құл-Мұхаммед М. Закон о СМИ // Мегаполис. – 2003. - 5 июнь.
80 Каштанов С. М. Русская дипломатика. – М.: ... ... 1988. ... ... ... Н. В. ... ... СПб.: -1875. -
294 с.
82 Источниковедение истории СССР. – М.: Высшая школа, 1981. - 496 ... ... Г. В. ... ... ... ... государства ХҮІІІ-
ХІХ вв. – Прага: -1924. - 315 ... ... ... ... мен ... ... ... Жеті жарғы, 2005. – 215 б.
85 Исабеков Т. Нормативтік құқықтық акт // Айқын. – 2008. - ... ... Қ. ... ... көне ... ... – Алматы: Ғылым, 1985.- 313 б.
87 Отепова Г. Классификация и систематизация законодательных актов
Россиской империи по истории ...... ... ... – 244 ... ... нормативтік актілер туралы” Қазақстан ...... Жеті ... 2005. – 126 ... ... М. Заң ... // Заң газеті. -1995. - 18 наурыз.
90 Локк Д. Басқару туралы екі трактат. – ... ... 2004. ... ... Назарбаев Н. Ә. Заң шығару жұмысы реформашылық бағытта ... // ... ... -1998. - 1 шілде.
92 Әбдірайымов Б. Президент және Парламент: жауапкершілік, ... ... // ... ... - 2006.- 17 қаңтар.
93 Назарбаев Н. Ә. Заң шығарудың ... ... ... ... ... // Егемен Қазақстан. - 1997. - 2 шілде.
94 Қазақстан Республикасының Конституциясы. – ... Жеті ... – 15 ... ... Республикасының Конституциялық заңдары. – Алматы: Жеті
жарғы, 1999. – 432 ... ... Н. Ә. ... ... қазағым. – Алматы: Өнер, 1998. - 366
б.
97 Борбасов С. Жаулин К. Президенттік биліктің тиімділігі // ... - 2008. - 23 ... ... Ғ., ... Ж., ... Р. Т.б. Ащық хат // Өркен.
-1990. - 27 қазан.
99 Көркемсуретті Қазақстан тарихы. - 4 том. – ... ... 2007 - 312 ... ... ... утреннего заседания 7-ой сессии
Верховного Совета Казахской ССР 10 декбря 1991 г. Д. - №79. 251 ... ... С. С. ... на 7-ой ... ... Совета Республики
Казахстан. Стенографический отчет. 14 декабря 1991 г. Д. - ... ҚР ... ... ... заң. // ... ... 1991. - 26 қазан.
103 Нурпейсов Д. К. Суверенный Казахстан на рубеже тысячелетий.
-Астана: Елорда, 2001. - 110 с.
104 ҚР Ұлттық ... ... ... ... АП. Қор 2,
тізімдеме 2, іс 76, бума 9,парақ 57.
105 ҚР ... ... ... Совет Федераций профсоюзов Қор 2,
тізімдеме 2, іс 76, бума 9, ... ... ҚР ... ... ... ... Қор 2, тізімдеме 2, іс
76, бума 9, ... ... ҚР ... ... Замечания и предложения. Қор 2, тізімдеме 2,
іс 76, бума 9, парақ 81.
108 ... А. К. ... ... ... ... народ. –
Алматы: Жеті Жарғы, 1997. - 152 с.
109 Сообщение об ... ... по ... ... РК ... ... // ... правда. - 1995. - 5 сентября.
110 Назарбаев Н. Конституция – Қазақстанның ... мен ... // ... ... - 2000. - 30 ... ... жолдың басында // Социалистік Қазақстан. - 1990. - 29
шілде.
112 Қазақ ССР-інің мемлекеттік егемендігі туралы декларациясы. //
Социалистік Қазақстан. - 1990. – 26 ... ... М. ҚР ... ... ... // ... – 2000. - 22 сәуір.
114 Қазақстанстан Республикасында Президенттік институтының
қалыптасуы // Егемен ... - 2000. - 22 ... ... С. ... ерлігін елі білсін. // Егемен Қазақстан. –
2005. - 15 желтоқсан.
116 ... Г., ... Ә. // ... ... - ... 16 ... ҚР ОММ. ... отчет... Қор 1109, т. 4, іс 20, п. 72.
Қазақ ССР Жоғарғы ... ... ... (он екінші ... ... 1990 ... 25 ...... 1992. – 240 б.
118 Байтұрсынов А. Оренбург. 10 февраль. // Қазақ. - 1913 ж. - № ... ... ... Б. ... тілі ... ... // Ана ... - 2009. - 25
маусым.
120 Обращение к ... Н. А. ... // ... - 1994. - 22 ... ... Д. Ұлттық мемлекеттің мызғымас шарттары. // Жас Алаш. –
2008. - 3 қыркүйек.
122 Үндеу. Ұлттарды ... ... ... // ... ... ... - 16 ... ҚР ОММ. Протокол заседаний Президума Сов. Мин Каз ССР. Ф. ... 1п, д. 10533, л. ... ... ССР-нің Тіл туралы заңы. // Социалистік Қазақстан. -
1998. - 28 сентябрь.
125 Әлім Ж. Қазіргі ... ... ... // ... - 2009. -
16 шілде.
126 Бұлытай М. Дін және мәдениет. // Инфо-Цес. - 2003. - 10 қазан.
127 ... М. Дін және ұлт. – ... ... 2006, - 584 ... ... Ә. ... ... мен жәдігерліктері. – Алматы:
Атамұра, 2008. – 488 бет.
129 Бұлытай М. Ұлт тамырына балта ... ... // ... – 2006. - № 17. - 21 ... ... М. Ұлт тамырына балта шапқан миссионерлер // Жас қазақ
ұні. 2006. - №19. - 12 ... ... М. ... ... кім? // Президент және халық. –
2005. - № 14. - 23 желтоқсан.
132 ... М. Дін және ... // ... 2003. - № 22. -
30 мамыр.
133 ... Ә. Өз ... ... ел ғана өзін сақтай алады. ... ... – 2008. - 15 ... ... Б. Жолы ... заң ... // Айқын. - 2009. - ... ... Ә. ... ... ... // Жас ... – 2009. - №
22. - 5 маусым.
136 Өмірбек О. Жолы болмаған заң жобасы // ... - 2009. - ... ... М. Діни ... ... бірлік болмайды. // Ана тілі. –
2004. - № 23. - 03 маусым.
138 ҚР Ұлттық мұрағаты. Жиналыс мәжілісхаты. Қор 2, ... 2, ... бума 9, ... ... ҚР Парламенті Сенатының ағымдағы мұрағаты, Закон РК “О борьбе с
коррупцией”. Қор № 2, тізбе № 1, іс № 675, пп. ... ҚР ... ... ағымдағы мұрағаты, Закон РК “О борьбе с
коррупцией”. Қор № 2, ... № 1, іс № 675, п. ... ҚР ... ... ағымдағы мұрағаты, Закон РК “О борьбе с
коррупцией” қор № 2, ... № 1, іс № 675, п. ... ҚР ... Н. Назарбаевтың ел азаматтарына Үндеуі // Егемен
Қазақстан. – 1998. - 11 шілде.
143 Назарбаев Н. Парламенттегі сөзі // ... ... - 1998. - ... ... М. Заң ... ... тұрсын. // Егемен Қазақстан.
- 1998. - 14 шілде.
145 Шайкенов Н. А. Тезисы о коррупции. – ... ... ... ... 1990. – 200 ... ... М. Мемлекеттік қызметтегі жемқорлықпен күресті күшейту
жолдары // Қазақстан-ZAMAN. – 2005. - 23 ... ҚР ... ... // ... Қазақстан. – 2005. - 25
желтоқсан.
148 Байлин М. Жемқорлықты жабыла жүгендейік. // Егемен Қазақстан. ... - 17 ... ... А. ... ... на нет! // ... ...
2009. - 11-18 июня.
150 Зотов Г. Китай: взяточник платит за свою пулю. // Аргументы и
факты. - 2009. - № 25. - 18 ... ... О. ... мен байлар... жағымсыз кейіпкерлер //
Жас қазақ. - 2009. - № 26. - 3 ...

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 187 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дәрістер - Тарих88 бет
Кекілбаев, Әбіш11 бет
Қазақ халқының ғасырлар қойнауынан ұрпақтан ұрпаққа жеткен рухани мұрасы10 бет
БҰҰ9 бет
Орталық азия мемлекеттері мен европалық одақтың өзара қатынас перспективалары56 бет
Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі21 бет
Ірі шығыстанушы В.В.Бартольдтың еңбектері8 бет
Ежелігі Қазақстан тарихы туралы зерттеу11 бет
Кеңес елі мектептеріндегі тарих пәнінің оқытылуы және ондағы ұлт республикалары тарихының орны28 бет
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарындағы әдебиет туралы айтыстар. ҚазАПП тұсындағы тұрпайы социологиялық сындар. Соғысқа дейінгі әдеби мұраны игеру мәселесі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь