Түркі және монғол көшпелі қоғамы: саяси – әлеуметтік және этникалық байланыстар мәселесі (VI-XIII ғғ.)

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1 ТҮРІК ҚАҒАНАТАРЫ ТҰСЫНДАҒЫ ТҮРІК.МОНҒОЛ РУ.ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ҚАТЫНАСЫ ( VI.VIII ғғ. ) ... ... .
1.1 Түркілердің Жужандармен және тағы да басқа монғол, тұнғұс ,
манчжур тілдес тайпалармен қарым . қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін күрес ... ... .

2 ҚАЗАҚҚА ЭТНИКАЛЫҚ НЕГІЗ БОЛҒАН ТҮРІК ТІЛДЕС РУ.ТАЙПАЛАРДЫҢ АЛТАЙ.САЯН, МОНҒОЛИЯ АЙМАҒЫНДА ҚАЛЫПТАСА БАСТАУЫ ... ... ... ... ... ... ... ..
2.1 Найман, керейт, қоңырат, жалайыр, меркіт тәрізді түрік тайпаларының қалыптасуы
2.2 Қарақытайлардың ( қидандардың ) түрік тілдес ру . тайпалармен
байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .


3 XIII ғ. ШЫҢҒЫС ХАН ЖАУЛАУЫНА БАЙЛАНЫСТЫ ЭТНО . САЯСИ ӨЗГЕРІСТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

3.1 Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының
ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2 Түрік және монғол тайпаларының қалыптасуына байланысты
зерттеушілердің ұстанымдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ...
Жұмыстың жалпы сипаттамасы . Диссертацияда түркі және монғол көшпелі қоғамының VI – XIII ғасырлар аралығын қамтитын кезеңіндегі саяси – әлеуметтік және этникалық байланыстары мәселелерінің ұқсас тұстарын анықтау және талдау жүргізілген.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. « Қазақ халқы – этногенез жағынан алғанда, үш мың жылдан аса тарихы мен мәдениеті бар халық. Біз тарих-қа VI ғасырда «түркі» деген атпен енсек те, алтайлықтар, сақтар, хунндар (бұл атау ғұндар, һундар деп те жазылады ) мәдениетінің төл мұрагеріміз. Ежелгі түркі елі, түркі жұрты ұлы тарихи оқиғалардың ортасы әрі куәгері бола білген. Бірақта кеңестік тарихнамада 1917 жылғы қазан төңкерісіне дейін қазақ та, түрікмен де, қырғыз да, өзбекте те, әзірбайжан да өз тари-хында толыққанды мемлекет болмаған деп, тұтас ұлтты дәстүрсіз, тамыр-сыз деп, қу тақырда жаралған етіп көрсетуге тырысты» , - деп пікір білдір-ген [ 1, 3 б. ].
Бүгінгі таңда Қазақстан Республикасы бірнеше ғасырларға созылған отаршылдық бұғауынан арылып, өз тәуелсіздігіне қол жеткізіп, егеменді ел ретінде дүниежүзіне танымал болды. Осыдан бастап дербес мемлекет ретінде қазақ халқы өзінің төл тарихына үңіліп, ата – бабаларының сан ғасырлар бойы жүріп өткен жолын зерттеуге деген құштарлығы артып, қызығушылығы мен сұранысы өсті. Сондықтан да Отандық тарихты обьек-тивті тұрғыдан қайта қарап , зерттелмеген беттерін қайта жазу, ашылмай келген көмескі тұстарын тереңірек зерттеу - бүгінгі таңда тарихшылардың алдында тұрған кезек күттірмес маңызды мәселелердің бірі болып отыр.
Тәуелсіз қазақ елінің этникалық құрылымын зерттеуде ортағасырлық дәуірдің орта кезінің маңызы өте зор болып табылады. Аталмыш мезгіл-дің ішінде кең байтақ жерімізде түркі тілдес қимақ , қыпшақ , қарлұқ, оғыз, түргеш сияқты т. б. көптеген тайпалар өмір сүрген болатын. Олар жай ғана өмір сүріп қоймай, елдік, мемлекеттік дәрежеде өмір сүре біл-ген , олардың саяси- әлеуметтік, этникалық жағдайлары терең зерттелуі қажет бола білді.
Алдымен тарих сахнасына түркілер белсене араласқан хун империясы біздің заманымыздан бұрынғы II ғасырда өмір сүрсе, түркілердің өздері құрған Түркі империясы біздің заманымыздың VI ғасырына жатады. Одан кейін құрылған Монғол империясы - біздің заманымыздың XIII ғасыры болды.
Хундар дәуірі біздің заманымыздың III ғасырынан бұрын басталып , б. з. V ғасырына дейін созылды. Хун империясы кезеңінде малға, жерге жеке меншік қалыптасқан болатын. Өрескел бюрократтық аппарат қалыптасты. Салық түрлері енгізіліп, таптық қоғам мен мемлекетке айналу басталған еді.
1 Аманжолов К. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1 –кітап. ( Көне дәуірден біздің заманымыздың XIV ғасырына дейінгі кезең). – Алматы: «Білім» , 2002. – 292 б.
2 Аристов Н. А. Заметки об этническом составе тюркских племен и народностей и сведения об их численности. – СПб., 1897. – 182 с.
3 Иностранцев К. А. Хунну и Гунну // Ленинградский институт живых восточных языков. Труды Тюркологического семинария. – Л., 1926. – С. 47-64.
4 Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. – Алматы: «Жалын», 1998. – Т. 1. – 390 с.
5 Кюнер Н. В. Китайское известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дального Востока. – М.: Наука, 1961. – 308 с.
6 Григорьев В. В. Восточный или Китайский Туркестан. – СПб., 1873. – 265 с.
7 Бернштам А. Н. Социально – экономический строй орхоно – енисейских тюрок VI – VIII. Восточно – тюркский каганат и кыргызы. М.- Л., 1946. – 207 с.
8 Бернштам А. Н. Проблема распада родовых отношений у кочевников Азии // Сов. Этнография. – 1934. - № 6. – С. 86-115.
9 Бернштам А. Н. Древнейшие тюркские элементы в этногенезе Средней Азии. М., 1943. – 11 с.
10 Грум – Гржимайло Г. Е. Западная Монголия и Урянхайский край. – Т. ІІ. – М., 1926. – С. 896.
11 Чулошников А. П. Очерки по истории казак – киргизского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен. – Оренбург, 1924. – С. 292.
12 Владимирцов Б. Я. Общественный строй монголов. Монгольский кочевой феодализм. – Л.: Тип. АН СССР, 1934. – 223 с.
13 Викторова Л. Л. Монголы: Происхождение народа и истоки культуры. – М.: Наука, 1980. – 224 с.
14 Малов С. Е. Памятники древнетюркской письменности. – М. – Л.: 1951. – 452 с.
15 Бартольд В. В. Очерк истории Семиречья, соб. соч. – М., 1963. – 31-35 б.
16 Кузеев Р. Г. Башкирские шежере. – Уфа: Башкирск. книжн. изд., 1960. – 152 с.
17 Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этн. состав, история расселения . М., «Наука», 1974. – 157 с.
18 Артамонов М. И. История Хазар. – Л., 1962. – 515 с.
19 Кляшторный С. Г. Древнетюркские рунические памятники как источник по истории Средней Азии. – М.: Наука, 1964. – 214 с.
20 Кляшторный С. Г., Султанов Т. И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. – Алматы: Рауан, 1992. – 373 с.
21 Оссон К. От Чингисхана до Тамерлана / Перовод Н. Козьмина. – 2-е изд. – Алматы: Санат, 1996. – 256 с.
22 Иванин М. И. О военном искусстве при Чингисхане и Тамерлане / Сост. К. С. Каражанов и др. – 2 изд. – Алматы: Санат, 1998. – 240 с.
23 Груссе Р. Империя степей. Аттила, Чингисхан, Тамерлан / Пер. с франц. Х. К. Хамраева; Сост. Б. М. Сужиков. – Алматы: Санат, 2005. – 286 с.
24 Кычанов Е.И. Жизнь Темучжина, думавшего покорить мир. – Бишкек: Кыргызстан, 1991. – 286 с.
25 Трепавлов В. В. Традиции государственности в кочевых империях (очерк историографии ) // Mongolica: К 750 – летию «Сокровенного сказания». – М., 1993. – С. 169 – 189.
26 Трепавлов В. В. Государственный строй Монгольской империи XIII в. – М.: Наука, 1993. – 168 с.
27 Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис – хана. – М.: Вост. – лит. РАН, 2006. – 557 с.
28 Закиев М. З. Происхождение тюрков и татар. – М.: ИНСАН, 2003. – 496 с.
29 Безертинов Р. Н. Татары, тюрки – потрясатели Вселенной (История Великих Империй). – Новосибирск: ЦЭРИС, 2001. – 733 с.
30 Марков Г. Е. Кочевники Азии. – М.: МГУ, 1976. – 318 с.
31 Бромлей Ю. В. Этнос и этнография. – М.: Наука, 1973. – 283 с.
32 Крадин Н. Н. Кочевые общества. – Владивосток, 1992. – 240 с.
33 Крадин Н. Н. Кочевники Евразии / Ин-т востоковед. им. Р. Б. Сулейменова. – Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 416 с.
34 Крадин Н. Н. Кочевые империи: генезис, расцвет, упадок // Восток. – 2001. -№ 5. – С. 21-32.
35 Кумеков Б. Е. Государство кимаков IX – XI вв. По арабским источникам. – Алма-Ата: Наука, 1972. – 155 с.
36 Кумеков Б. Е. Кипчаки: [ этнос и этноним] // Право и государство. – 2002. - № 1. – С. 18-20.
37 Галиев А. А., Көмеков Б. Е. Шыңғыс хан: Тарих. Тұлға. Уақыт. – Алматы: Аруна , 2007. – 96 б.
38 Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы: Санат, 1996. – 128 б.
39 Айдаров Ғ. Тоныкөк ескерткішінің тілі. – Алматы: Қазақстан, 2000. – 120 б.
40 Ахинжанов С. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана / Ин-т им. А.Х. Маргулана. – Алматы: Ғылым, 1999. – 296 с.
41 Гуцалов С. Ю. Древние кочевники Южного Приуралья VII – I вв. до н. э. / Западно – Казахстанский областной центр истории и археологии. – Уральск, 2004. – 135 с.
42 Досымбаева А. Д. Западный Тюрский каганат. Культурное наследие казахских степей / МОИН РК, Ин-т архео/и им. А. Х. Маргулана; Мин-во культуры и информации РК. – Алматы, 2006. – 168 с.
43 Барманкулов М. К. Тюркская вселенная. Алматы: Білім, 1996. – 240 с.
44 Сартқожаұлы Қ. Орхон мұралары. – Астана , 2003. – 168 б.
45 Кадырбаев А. Ш. Тюрки Евразийских степей в средневековых империях арабов, иранцев, индийцев и китайцев. VII- X вв. // Иран-наме. – 2007. - № 1/2. - С. 17-20 .
46 Мыңжани Н. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын, 1994. – 401 б.
47 Тортаев С. Ә. Кіші жүздегі керейттің шыққан тегі // «Алаш». Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, № 1, 2006. – 53-70 бб.
48 Омарбеков Т. О. Қазақты құраған түркі тайпаларының этно – саяси мәселелері // халықаралық дәстүрлі «Бекмаханов оқулары» конференциясының материалдары . 25 -26 мамыр, 2006. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 8-13 бб.
49 Омарбеков Т. О., Ғабжалилов Х. М. Қазақтың арғы тарихы – ру-тайпалық құрылымдар баяны // «Алаш». Тарихи- этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, № 2, 2005. – 21-29 бб.
50 Мұхатова О. Х. XV-XIX ғасырлардағы жалайырлар тарихына қатысты деректер мен зерттеулер // «Алаш». Тарихи- этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, № 3 (3) , 2006. – 105-115 бб.
51 Кәрібаев Б. Б. XV – XVI ғ.ғ. Дешті Қыпшақ тайпалары // «Алаш» . Тарихи-этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, № 2 (2), 2005. – 30-39 бб.
52 Телеуова Э. Д. Дәстүрлі қазақ қоғамының әлеуметтік-құқықтық ерекшеліктері: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 106 б.
53 Хабижанова Г. Б. Тюркские племена Центральной Азии в Х-ХІІ вв.: Учебное пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 126 с.
54 Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақ елінің тарихы. – Алматы: «Кітап» , 2010. – 336 б.
55 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті (Қазақ әдебиеті бастаулары). – Алматы: Атамұра, 2005. – 336 б.
56 Рашид ад – Дин. Сборник летописей. Т. 1. Книга первая (перовод с персидского А. А. Хетагурова. Редакция и примечания проф. А. А. Семенова). М. – Л., 1952. – 219 с.
57 Моңғолдың құпия шежіресі ( ХІІ- ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер шежіресі) Ауд. М. Сұлтанияұлы. – Алматы: Өнер , 1998. – 224 б.
58 Лувсанданзан. Алтын шежіре. / Моңғол тілінен ауд. А. Мауқараұлы. – Алматы: Өнер, 1998. – 224 б.
59 Әбілғазы. Түрік шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 2006. – 200 б.
60 Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. Алматы: Қазақстан, 1997. – 128 б.
61 Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз – қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы: Қазақстан; Сана, 1991. – 80 б.
62 Путешествия в восточные страны Плано Карпини и Гильома де Рубрука. Серия: Путешествия. Открытия. Приключения. – Алматы: Ғылым, 1993. – 248 с.
63 Жұмабеков Ә. Н. Түркі және монғол этникалық қарым – қатынастары ( VI-VIII ғғ.) // халықаралық дәстүрлі «Бекмаханов оқулары» конференциясының материалдары. 21-23 мамыр, 2009. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 129-130 бб.
64 Гумилев Л. Н. Көне түріктер. Алматы: «Білім» , 1994. – 480 б.
65 Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері (Б.з.275-840 жылдары). (Ғылыми жетекшісі –Ж. Мырзаханұлы) Алматы: Өнер, 2006. – 344 б.
66 «Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде». Т. І : Жалайыр. – Алматы: «Алаш» тарихи – зерттеу орталығы, 2008. – 400 б.
67 Гумилев Л. Н. Хұндар / Орыс тілінен ауд. Ә. Жұмабаев, П. Бейсенов. «Қазақстан», 1998. – 528 б.
68 Аристов Н. А. Этногенез и этническая история казахов. 2-е изд. доп. – Астана: «Алтын кітап», 2007. – Т. 2. – 372 с.
69 Исмаилов О. Жалайырлар жайында // Парасат. – Алматы , № 11, 2003. – 28-29 бб.
70 Омарбеков Т. О. Жетісу Ашына (Ашина) қағандарының қол астында ( VI-VII ғғ.) // халықаралық дәстүрлі «Бекмаханов оқулары» конференциясының материалдары. 21-23 мамыр, 2009. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 17-20 бб.
71 Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г. Степные империи древней Евразии. – Спб.: БГУ, 2005. – 352 с.
72 «Қазақ ру – тайпаларының тарихы» . Табын ІІ том. Бірінші кітап. – Алматы: «Алаш» тарихи-зерттеу орталығы, 2006. – 424 б.
73 Қинаятұлы З. Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ ғасыр. Астана: Елорда, 2001. – 208 б.
74 Ақатаев С. Тышқан жылғы қырғын. – Алматы: Ана тілі , 1994. – 80 б.
75 Қазақстан тарихы туралы моңғол деректемелері. І том. Моңғолдың құпия шежіресі / Көне моңғол тіліндегі түп – нұсқалық транскрипциясын, ғылыми-мағыналық аудармасы мен түсіндірмелерін, көрсеткіштерін жасаған Н. Базылхан. – Алматы: Дайк – Пресс, 2006. – 400 б.
76 Кадырбаев А. Ш. Очерки историй средневековых Уйгуров, Жалайыров, Найманов и Керейтов. – Алматы: Рауан, 1993. – 245 с.
77 Қожабекұлы Б. А. Тарихи таным: ежелгі халықтар, тайпалар, рулар, жер жұтқан қалалар. – Алматы: Ататек, 1994. – 400 б.
78 Қинаятұлы З. Шыңғыс қаған тақырыбы қиял, хикаялармен алынатын биік емес // Жас Алаш. – Алматы, № 16, 2004. – 5 б.
79 Қинаятұлы З. Шыңғыс хан // Бірінші кітап. – Алматы: «Арда», 2008. – 432 б.
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ТАРИХ ФАКУЛЬТЕТІ
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕЖЕЛГІ ЖӘНЕ ОРТА ... ... ... ДИССЕРТАЦИЯ
Түркі және монғол көшпелі қоғамы: саяси – әлеуметтік және этникалық
байланыстар мәселесі (VI-XIII ғғ.)
Орындаған:
2 курс магистранты ... ... ... ... ... _____________________ Омарбеков Т.О
Қорғауға жіберілді
кафедра меңгерушісі,
т.ғ.д., ... ... ... ... ” 2010 ... 2010
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ..................................................................
..............................
1. ТҮРІК ҚАҒАНАТАРЫ ТҰСЫНДАҒЫ ТҮРІК-МОНҒОЛ РУ-ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ҚАТЫНАСЫ ( VI-
VIII ғғ. ).........
1. Түркілердің Жужандармен және тағы да ... ... ... ... ... ... ...
қатынасы......................................
2. ... ... ... ... үшін
күрес.........
2. ҚАЗАҚҚА ЭТНИКАЛЫҚ НЕГІЗ БОЛҒАН ТҮРІК ... ... ... ... ... БАСТАУЫ..............................
1. Найман, керейт, қоңырат, жалайыр, меркіт тәрізді түрік тайпаларының
қалыптасуы
2.2 Қарақытайлардың ( ... ) ... ... ру – тайпалармен
байланысы...................................................................
..................................
3. XIII ғ. ШЫҢҒЫС ХАН ... ... ЭТНО – ... Шыңғыс хан мемлекетінің нығаюына түрік тайпаларының
ықпалы....................................................................
...............................
2. ... және ... ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы . Диссертацияда түркі және монғол
көшпелі қоғамының VI – XIII ... ... ... ... – әлеуметтік және этникалық байланыстары мәселелерінің ұқсас
тұстарын анықтау және ... ... ... ... « Қазақ халқы – ... ... үш мың ... аса ... мен ... ... Біз тарих-қа VI ғасырда ... ... ... ... ... сақтар, хунндар (бұл атау ... ... деп ... ) ... төл ... ... ... елі, түркі
жұрты ұлы ... ... ... әрі ... бола ... кеңестік тарихнамада 1917 ... ... ... ... та, ... де, ... да, ... те, әзірбайжан да өз
тари-хында толыққанды ... ... деп, ... ... дәстүрсіз,
тамыр-сыз деп, қу ... ... етіп ... ... , - ... ... [ 1, 3 б. ... таңда Қазақстан ... ... ... отаршылдық бұғауынан арылып, өз ... ... ... ел ... ... ... болды. Осыдан
бастап дербес мемлекет ретінде ... ... ... төл ... ата – ... сан ... бойы ... өткен жолын
зерттеуге деген құштарлығы артып, ... мен ... ... да ... тарихты обьек-тивті тұрғыдан қайта қарап ,
зерттелмеген ... ... ... ашылмай келген көмескі ... ... - ... ... ... алдында тұрған кезек
күттірмес маңызды ... бірі ... ... қазақ елінің этникалық құрылымын зерттеуде ортағасырлық
дәуірдің орта ... ... өте зор ... ... ... ... кең ... жерімізде түркі тілдес қимақ , ... ... ... ... ... т. б. көптеген тайпалар өмір сүрген
болатын. Олар жай ғана өмір ... ... ... мемлекеттік
дәрежеде өмір сүре біл-ген , ... ... ... этникалық
жағдайлары терең зерттелуі қажет бола білді.
Алдымен тарих сахнасына ... ... ... хун
империясы біздің заманымыздан ... II ... өмір ... ... ... ... ... біздің заманымыздың ... ... Одан ... ... ... империясы - біздің
заманымыздың XIII ... ... ... ... ... III ... бұрын басталып ,
б. з. V ... ... ... Хун ... ... малға,
жерге жеке меншік қалыптасқан болатын. Өрескел ... ... ... ... ... ... ... мен мемлекетке
айналу басталған еді.
Хундар империясы ... ... , ... ... ... ... келді. VI ғасырдан XII ... ... ... ... ... бөлініп өмір сүрді, бірақ түркі халықтарының
бәріне ... тілі , ... , ... ... ... [ 1, 4 б. ... ... түркі және ... ... ... . ... – ад – ... ... бұл ... шығыстағы
монғол үстіртіндегі түркі ... ... ... ... ... алып ... Осы ... ақиқатына жету үшін тарих
үшін аса ... ... ... тағы бір ... ... ... және ... тайпаларының шаруашылығының өмір ... ... ... де бұл екі ... ... ... баршылық. Соларды зерттеу ... ... ... бірі . ... ... ... мұрагері
болып табылатын ... ... ... ... монғол
қайраткерлерімен тығыз байланысты. Қазақ жерінде үш монғол ... ... және ... хандарының этникалық ... ... хан ... алып ... Осыларды ескере
отырып тақырыптың ... ... ... ... ... ... мен міндеттері. Диссертациялық
жұмыcтың негізгі мақсаты VI – XIII ғғ. ... және ... ... ... – әлеуметтік және этникалық ... ... және ... ... пайымдалуының негізгі
бағыттарын, тақырыптық аясын, мазмұны мен көзқарастар эволюциясын ... мен ... ... ... ... Осы
мақсаттарға байланысты мынандай міндеттер қойылады :
Түрік қағанаты ... ... яғни , 552 ... дейін
түркілердің қалыптасуындағы тайпалардың ... ... , ... анықтау ;
Алғашқы түрік қағандарының ... ... ... ... жағдайын, ішкі және сыртқы ... ... ... ;
Жужандар және монғол , тұнғұс, ... ... ... ... , олардың түркілермен ... ... ... ... ... ... Батыс және Шығыс
түрік мемлекеттерінің ішкі және сыртқы ... ... ... , әлеуметтік негізін анықтау;
Алтай – Саян, Монғолия өңірінде ... ... ... ... , ... шығуын анықтау;
Найман, керейт, қоңырат, ... ... ... ... ... ... ... отырып , олардың этникалық
тұстарын анықтау;
Аталмыш тайпалардың ... ... ... шолу жасап
басынан кешкен тарихи оқиғаларын анықтау;
Қарақытай ( ... ... ... Қазақстан
тарихында алатын маңызын, ... және ... ... анық-тау;
Шыңғыс хан билігі орнағаннан кейінгі және оғанға дейінгі саяси
оқиғаларға жете мән бере ... этно – ... ... ... анықтау және өзіндік пікір қалыптастыру;
Түрік және ... ... ... байланысты зерттеуші-
лердің ұстанымдарына өзіндік тұжырым шығаруға ... және ... ... ... ... ... осы уақытқа
дейін жинақталып ... ... ... мен ... ... кезде хронологиялық тұрғыдан оларды үш ... ... ... ... ... одан кейінгі кеңес
үкіметі тұсында, ал ... ... ... ... ... ой – ... қалыптас-қан кезеңі жатады.
Төңкеріске дейінгі зерттеулердің қатарында ... атап ... ... ... зерттеуде елеулі үлес ... ... Н. А. ... ... [ 2 ] . Ол ... ... еңбегінде
қазір тіршілік кешіп жат-қан ... ... ... ... ... , ... ... тайпалар-дың тарихына зерттеу жасаған болатын.
Кейінірек бұл тақырып К. А. ... ... одан ... ... ол ... ... мен ... «ғұндардың»
ара қатынасы мәселесін қарастырған [ 3, 47- 64 бб. ]. Ол ... ... ... ... , ... ... ... Ол батыстық ғұндарды қарастыра отырып аварлардың ... , ... ... ...... ... мәселелерді
көтерді. Орта ... ... ... ... ... тарихын
зерттеуде негізгі орын алатын Н. Я. ... ( ... ) ... [ 4 ]. ... ... шежіресінің аудармасы, осы уақытқа ... ... ... ... ... ... ... Н. В. Кюнер аудармада
қателік-тер мен ... өте ... ... және оларды
елеусіз ... Н. В. ... ... ... [ 5, 83-95 бб. ]
көрсеткендей- ақ , олар ... ... ... Н. Я. ... салыстырмалы түрде қа-растырған еді. В. В. ... ... ... отырып, Шы-ғыс Түркістанның ... ... ... ... ... ... Грек – ... араб –парсы мәліметтерін қытай хабар-ларын ... ... ... ... мен мәдениеттердің осы саладағы сабақтастығын дәлелдеп,
тиянақтап шықты [ 6 , 13-19 бб. ... ... ... ... ... А. Н. ... [ ... 9 ], Г. Е. Грум – Гржимайло [ 10 ], А. П. ... [ 11 ... мол ... ... Сондай-ақ монғол
халқының ... мен ... ... ... ... ... Б. Я. Владимирцовты [12 ], Л. Л. Викторованы [
13] ерекше ... ... ... ... ... ... табылатын
еңбектері күні бүгінге дейін ... ... ... түркі кезеңіндегі байырғы тайпалардың этнонимдерін анықтауда
С. Е. Маловтың «Памятники ... ... [ 14 ] ... Халқымыздың тарихының зерттелуіне үлкен үлес ... ... ... бірі академик В. В. ... ... ... Ол
өзінің «Очерк истории Семиречья» [15] атты ... ... ... ... ... ... ... одан соңғы орта
ғасырдағы қазақ дәуіріне дейін бір – ... ... ... ... ... ... ... өз халқының этникалық тарихын зерттеу ... ... ... қалдыра білген зерттеушіге яғни башқұрттың
талантты ғалымы Р. Г. ... [16 ; 17 ] ... ... ... ... ... баға жетпес еңбектердің
бірі.
« История Хазар» атты үлкен еңбек ... М. И. ... ... Бұл ... ... мен Қара ... маңындағы халықтарының
тарихы ай-тылады. ... ( ... ) ... ... ... ... ... келтірілген.
Ал түркілердің тарихын көне ... ... ... ... ... ерекше көзге түсетін С. Г. ... ... Ол ... ... ... ... как ... истории Средней Азии» [19] деп ... ... , ... ... ... тарихынан көптеген мәліметтер келтіреді.
Өзінің әріптесі Т. И. ... ... ... «Казахстан летопись
трех тысячилетий» [20] ат-ты ... ... ... ... ... ... аясын қызықты ете түскен мәселелесі ол ... ... ұлы ... ... ерекшелене түседі. Мәселен, зерттеу ... ... ... ... хан туралы болғандықтан ол ... ... өте бай ... ... ішінен мынандай
авторлардың есімдері тарих ғылымында өте танымал ... ... ... ... [21], М. И. ... [ 22 ], Р. ... [23] , Е. И. ... , В. В. ... [25; 26 ] , Н. Н. ... мен Т. Д.
Скрынникованың бірлесіп жазған ... аты ... ... – хана»
[ 27] деп аталады.
Бүгінде татар ... ... ... ... ден қойып
тартымды еңбектерін жарыққа шығарып ... ... ... . Ең ... татар ұлтының мүддесіне сай және ... ... ... анық ... Жалпы түркі әлемін
жоғары қоюда аянбай ... ... ... Түркі
лингвистикасына және этникасына ... ... ... М. ... [28] және ... ... ... саяси тарихын паш
етіп жазатын зерттеуші Р. Н. ... [29] ... ... ... жағын және әлемдік тарихта оны ... ... ... ... ... ... ... тағы да
орыс зерттеушілерінің ... зор. ... ... ... ғалымдар болып Г. Е. Марков [30] , Ю. В. Бромлей [31] , Н. ... ... ... ... ... ... Оның
мынандай зерттеу-лері біз үшін аса маңызды деуге ... « ... [32], ... ... [33] , ... ... ... упадок» [34] және т.б.
Ал енді соңғы кезеңіне тәуелсіздік ... ... ... тарихшы ғалымдарымыздың зерттеу еңбектеріне тоқталамыз. ... ... ... ... ... келген мәселелерді көтеріп
және бұрмаланған ... ... ... ... ... ... басымдылығы байқалады. Олардың арасынан көшбасшы ... ... ... ... ... , ... ... бойынша
көптеген зерттеулер ... Б. Е. ... ... ... араб ... ... аударған еңбектері бүгінде
жарыққа шыққан. ... ... ... ... ... : «Государство кимаков IX – XI вв. По ... ... « ... [ ... и этноним ]» [36] , «Шыңғыс хан : Тарих.
Тұлға. ... [37] т.б. ... ... . Түркі кезеңі бойынша
елеулі еңбектерін мұра етіп ... ... ... А. ... Ғ. Айдаров [39] , С. Ахинжанов [40], С. Ю. ... [ 41], А. ... [42] , М. К. ... [43], Қ. ... [44], А. ... [ 45] т.б. ... ... және монғол көшпелі қоғамының ... ... Н. ... ... ... тарихы» [46] деп ... ... ... көп ... ... көмек болды. Сонымен
қатар осындай ... ... ... ... оған ... ... ... кезінде әл- Фараби атындағы ... ... ... ... еңбектеріне де
қызығушылықтар басым болды. ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектерін пайдаландым. Сонымен
зерттеушілер легін С. Ә. Тортаев [47], Т. О. ... [48 ; 49 ] , ... ... [50], Б. Б. Кәрібаев [51], Э. Д. Телеуова [52], Г. ... [53] ... ... ... ... ... жұмыстың
негізгі дерек көздері жазба деректер болып ... ... ... ... деректерді көне ... «Сүй ... ... ... , «Таң ... «Жаңа таң кітабы» деп аталатын
әулеттік ... ... ... Осы тұста «Сүй» және «Жыу»
кітаптарының , ... ... ( ... арғы ... ... – құралас көшіп жүрген ху-лардан (жабайылардан) еді. Оны ... ... десе , ал ... ... ... (тужиө) деген сиуцнудың
бір тұқымы. Оның аты ... деп , екі ... те бір ... [ 54 , 119 б. ... ... ... саяси тарихын баяндайтын дерек
мәліметтері, ... ... ... 1889 жылы ... Н. М. ... ... , ... ... ... он жетінші қағаны Білге
қаған ... аты ... мен ... ... , ... ... Күлтегін қабірлеріне қойылған орасан құлпытастарға ... ұзақ жыр ... ... Руна ... ең ... ... мен ... өзендері алқабынан табылды. Осыған
орай руна жазуының өзін ... келе ...... ... деп ... Бұл ... тілі мен ... қарай бағалап, оны көне
түркі жазуы деп те атай ... [55, 85 б. ... ... ... ... түркі тайпаларының тарихы туралы
деректер , әсіресе ... ... ... ... ... сыни
талдаудан өтіп, кеңінен қолданылып жүр. ... ... ... – ад ... ... ... [ 56] ... алатын орны ерекше.
Шығар-мада ... ... ... ... ... ... тән ... берілген еді.
Одан ары қарай монғолдардың баға жетпес ... ... ... « ... құпия шежіресі» [57] және Лувсанданзанның
«Алтын шежіресі» [58] XII – XIII ... ... ... және ... ... ... тақырыбына қатысты ортағасырлық деректер қатарын толықты-
ратын еңбектерге, Әбілғазының «Түрік ... [59], ... ... ... ... [60], Ш. ... ... –қазақ һәм хандар шежіресі» [61] айтуға болады.
XIII ғасырда шығыс ... ... ... де сапар
шеккені тарихтан белгілі. Осыған орай сол кездегі ... ... ... Еуропаның саяхатшылары Плано Карпини және Гильом
де Рубруктың ... ... ... [62] деп ... дерек
еңбектерінен алуға болатынын байқаймыз.
Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... Диссертацияда обьективтілік , жан – жақтылық принциптері
басшылыққа ... ... ... ... ... – тарихи
құбылыстар мен ... ... ... мен ... жан
– жақты қарастыру және кешенді түрде, бір – ... ... Бұл ... ... және ... үстемділіктен бас
тарту арқы-лы , ... ... ... ... негізінде
тарихи оқиғаны зерттеуге мүмкіндік береді. Сонымен ... , ... ... ... ... ... – әлеуметтік және этникалық
мәселесін қарастыруда өркениеттік тұрғы ... ... ... ... ... мен ... методологияның талаптарына сай
синергетикалық ... ... ... ... жұмыстың
методологиялық негізі болып табылады. Түркі және ... ... ... ... және ... ... зерттелуі
тарихындағы жалпы заңдылықтарды анықтауда жалпы ғылыми ( ... және ... ... ... ... ( ... – салыстырмалы,
жүйелілік – құрылымдық) пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... « Түркі және монғол этникалық қарым – қатынастары
(VI – VIII ғғ.)» [63] деп ... ... ... ... ... жыл сайын болатын халықаралық дәстүрлі « ... ... ... ... 2009 жылы жарыққа шықты.
Зерттеу ... ... ... ... ... үш ... қорытынды мен пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
тұрады.
1 Түрік қағанаттары тұсындағы түрік – монғол ру- ... ... VIII ғғ. )
1. ... ... және тағы да ... монғол, тұнғұс,
манчжур тілдес тайпалармен қарым- қатынасы
«Еуразияның жүрегі – бұл Ұлы Дала , ... ... жері , ... ... дейін , созылып жатты . Оңтүстігі- Ауғанстаннан ... , ал ...... ну ... ... ... бұл даланы
Скифия , парсылар – ... , ал ... – « ... варварларының»
даласы – Бей- ху» деп атады [ 63, 129 б ] . Көне ... ... ... ... айтып отырды. Ся әулеті тұсында түркі
тайпаларын шунъ- вей , Инъ ... ...... Чжоу ... тұсында –
сянъюн, Хань әулеті тұсында – сюнну (хұндар) , Тан ... ... [ 29 , 9 б. ] . 1500 жыл ... «түрік» сөзі өз мәнін біршама
өзгертіп отырды. V ғ. кінәз Ашиннің айналасында ... орда , ... VI- VIII ғғ. ... ... аз ғана ... ... ... Керісінше аталмыш тілде сөйлейтін көрші халықтарды тіпті ... деп ... Орта және ... Азияның барлық көшпелі
халықтарының тілдеріне мән бермеген араптар , ... деп атай ... Тек ... ад- Дин ... ... мен ... ... назар
аударып ажырата бастайды. Бүгінгі кезде «түрік» - ... ... ... жүр. ... этнография және шыққан тегі де
есептелінбегенін ... ... VI ғ. ... мен ... ... түркіттер
деп атайдындығын келтіреді [ 64, 24 б .]. ... сөзі ... ... ғалымдардың бірі А. Н. Кононов болды . Оның ... ... ... деп ... ... ... тартымды анализ
жасалынады. Зерттеушінің пікірі бойынша ... ... ... ... ел білген емес. Қытайлардың айтуы бойынша « Ту- кюе» тужи деп атайды
. Ал Суй ... ... ... ... тұрағы
Алтай тауының баурайында болды. Таудың пішімі батырлардың ... ... ... ... ... ... тілінде дулыға Ту- кюе деп
аталған. Сөйтіп, дулыға тәрізді тау ... ... ... ... ... Бұл пікірге өзге ғалымдар да келісушілік танытқан еді.
«Түрік» сөзінің мағынасы «күшті, ... ... ... ... А. Н. ... ... , ол сөз – ... ат, кейін
тайпалар бірлестігінің этникалық атына ... ... ... ... ... қай тіл ... ... тарих төріне енгеннен
кейін бәріне ұғыныңқы сол кезеңнің тайпааралық ортақ тілі – сянби яғни көне
монғол тілі ... ... және ... , ... ... ... дейді де бұл тілмен 439 ж. Ашин Гобидің ... шет ... ... [64, 22 б. ]. ... – Қасқыр, бөрі» деген сөз. Монғолша
«шоно- чино» . «А» - ... ... ... ... ... ... ... -
«дегдар бөрі» . Ежелгі түркілер туралы негізгі ... көне ... 84 бума 49 ... ... 50 бума 42 ... Көне ... 194 ... баян, Таң жарғылары 96, 98, 100 ... ... ... ... болады. Одан кейін түркілердің «Күлтегін үлкен
жазуы» және ... кіші ... , ... ... тас кітаптарында
біршама мағлұматтар бар.
Енді осы аталған деректердің ішінен Сүйнама 84 ... ... ... деп ... 49 баянында мынандай ... ... ... ... ... Онда ... деп ... Түріктің арғы аталары
Пиңлянда тұрған кірме ... еді. ... ... ...... ... уй
әулетінің патшасы Тәй- у сақаларды жойғанда, Ашна бес жүз отбасымен Нөнеге
кірімтал болды да , ... ... ... ... ... ... дулығаға келіңкірейді. Дулыға Түрік деп те ... бұл ... аты ... ... ... деп те айтады: Олардың арғы
аталары Батыс теңіздің жоғарғы жағында мемлекет ... еді. ... ... мемлекеті талқандады да , адамдарын ер- әйел , кәрі- жас ... ... Тек бір ер ... ... ... аяқ ... кесіп иен далаға
апарып тастады. Бір қаншық қасқыр үнемі ет әкеліп беріп ... соны ... бала ... аман ... Кейін келе , ол қасқырмен жақындасып оны буаз
қылды. ... ... ханы бұл ... ... ... ... ... қасынан шықпайтын әлгі қасқырды байқап, оны да өлтірмекші болды.
Сол тұста әлгі ... ... ... ... ... ... ... келіп
тоқтады да бір тауға келіп түсті. Бұл тау Котеңнің солтүстік – батысына
тура келуші еді. ... оның ... ... ... , онда ... екі ... ... шалғынды кең жазыққа кезікті. Осыдан кейін қасқырдан он ұл
туды. ... ... ... ... Ашна еді. Өте ... ... ... хан көтерді. Тегін ұмытпайтындығын білдіру үшін, ол бөрі ... туын ... іліп ... шад деген адам өз ұлысын бастап, таудағы үңгірден шығып ... ... Тай ... ... ... бұлардың тұқымы мықтап күшейді.
Соңғы уй әулетінің ақырғы кезінде Ел қаған ... ... ... ... ... ... жеңіп , елу мыңдай отбасын өзіне қаратып алды. ... ... қыз ... ... араға жаушы салды. Бұған бұлқан –талқан
болған нөнебасы Анағи елші жіберіп оған тіл ... Ел ... бұл ... алып , ... ... ... ... Нөнелер жеңіліс тапты. Ел
қаған өлген соң , оның орнына інісі Ай қаған таққа отырды . ... ол ... ... ... . Оның орнына баласы Шатуды емес , інісі Сідіні таққа
отырғызды. Ол ... ... деп ... ... ... батыр да ақылды адам еді.
Ол Нөнеге тағы да шабуылдап , оларды жойды. Батыста Абдалды ... ... ... ... Нұмдар мен Тиектер оған түгел бағынды.
Осылайша олар Кіндік қағанатпен үзеңгі қағыстырды. Кейінірек Батыс ... ... , ... уйға ... ... ... дейін келді.
Олардың салты: мал ... ... ... ... ... ... , шөптің сонысын қуып көшіп отырады. Күмбез пішінді
киіз үйлерде тұрады. ... ... , ... сол ... ... ... Ет
жеп , ақ ішеді. Теріден тігілген , жүннен тоқылған киім ... ... ... ... барларды қадірлейді. Ұлықтарының үлкені – ... ... – шад- ... , одан ...... одан ...
тұдынбер. Барлығы төменгі шенділермен қосқанда жиырма сегіз ... ... ... ... ие болады. Қару – жарақтан мүйіз нақышты садақ ,
ысқырма жебе, ... ... ... ... бар. Атқа ... ... тартуға
шебер . Табиғаты – жауыз. Жазуы жоқ. ... ... ... ... ... ... ... шығу үшін айдың толуын күтеді. Олардың
заңында бүлік жасағандар , кісі өлтіргендер өлім ... ... ... жазасын және белін үзу жазасын бұйырады. Көз шықса
айыпты ... ... Егер қызы ... ... ... ... ... Ал дененің ... бір ... ... онда ... Зат ... сол ... ... құнын он есе етіп
қайтарады. ... ... ... киіз үйге ... ... мен ... ... құрбандыққа мүйізді ірі қара , жылқы
шалып , дауыс сала үйді ... ... ... ... ... жас ... ... Жоқтау рәсімі жеті реттен кейін аяқтайды.
Содан ... ... ... ... ... атының үстіне қойып
өртейді де, ... ... жиып алып ... ... ... ... ретінде қада орнатылады. Оның үстіне үй ... ... ... ... ... және оның тірі ... ... баяндалған суреттер салынады. Әдетте егер ол бір ... , онда бір тас ... ... ... ... жүзге ,
тіпті мыңға жетеді. Әкесі , ... ... ... , баласы, аға-
бауырының ... , ... өгей ... ...... ... ... ортасында құрбандыққа көп қой және ... ... чупу ... ... , әйелдері тепкіш ойнағанды
ұнатады. Қымызды мас ... ... ... өлең ... ... дегендерден қорқады, әруақты сыйлайды , бақсыға сенеді.
Соғыста өлгенді ... ... ... ... ... Олардың салты
жалпы Ғұндармен бірдей [65 , 65-66 бб. ] . Осы ... ... ... ... ... Л. ... пікірі былай
келтіріледі: ... ... ... ... батыс ғұндардан
шығып, бірақ тікелей емес , ... ... , ... қасқырдың
араласуымен шығады, ал егер біз ... ... 468 ж. ... ... , түріктердің халық ретінде 545 ж. еңсе ... , онда ... ... ... , ... буынның ауысып
үлгергеніне таң қалмасқа ... !» - ... [ 64 , 23 б.] ... ... аңыз ... ... былай түсіндіріледі:
түріктердің жергілікті Со ... және оны да ... ... ... Аңызға қарағанда , Со руының ... ... ... қаза ... ... не ... ... , тек
қаншық қасқырдың төрт немересі ғана тірі қалады. Олардың ... ... ... Цигу деген атпен Абу және ... ... ... Чуса ( Шу) өзені жағасына ... ... Н. А. ... ... ... ол ... Со
руын солтүстік Алтайдағы Би ... ... ... ... Со ... ... бірінші немерені Ку- кісі Қу- кижи
тайпасымен , екіншісін Абақан (Абу) және ... ( Гэн – ... ... ... ... Бірінші аңыздағы Әсенше
( Ашина) үлкен ұлдың немересі. Қос аңыз ... осы ... ... аңыз ... ... 50 ... , 42 ... Түрік деп
аталатын мәліметте баяндалады. Бірақта ... ... ... ... барысында анықтауға ... ... ... Со руы ... ... ... Сақ елі қытайша
екі ироглифпен жақшаның ішінде ... ... ... ... әкесі Іді Нишида деп көрсетіледі. Ол қасқырдың ... ... ... ... ... ... ... қошамет
көріп , билеуші болады. Оның аты деректе – ... ... шад ... он ... ... Ашна (Әсенше) – оның кіші әйелінің ... ... ... ... ... он ... ... өздерінің
ішінен біреуді таққа отырғызуды ұйғарды. Олар бір бәйтеректің ... Олар : « ... осы ... ... ... ... отырады» деп уәделесті. Ашна жасының кішілігіне ... биік ... ... бауырлары оны Ағын шад деген лауазыммен
қошаметтеп таққа ... ... әр ... ... , бұл
аңыздардың барлығының түйіні Түріктің арғы тегі ... ... ... [ 65 , 36 б. ] . ... ... көне дерек мәліметтерін терең
зерттеп өзінің шебер ойларымен батыстық еңбектерден тұжырымын жасай білген
Л. Гумилев ... ... бола ... Оның ... ... ... қатысты ойына орай бөрі сөзінің VI ғ. ... үшін ... сөз ... ... ... авторлары үшін «түрік ханы» мен
«бөрі» ұғымының ... бір ... және ... ... ... ... ... Сәнби ханшасының күйеуі
Шаболио ... ... ... ... ... хан ... қасқыр» -
дегенін , түріктерге шабуыл жасаған ... : ... ... қолдану
керектігімен келтіреді: көшпенділерін қуып, ... ... ... ... ... ... өзінде де айтылатынын меңзейді. Түрік ... басы ... ... ... ... шыққан
тегі жөніндегі екі аңызында да ең ... ана - ... ... табылды. Бүгінгі жаңа зерттеулерде де « Ашина – түріктердің көне
атауы ... ... ... монғол тіліндегі «шоночино» , яғни
қасқыр ... ... ... ... ... ... «а»
дыбысы қосылып жасалған ... . ... ... сөзінің мағынасы
қасиетті бөрі ... [ 66 , 189 б. ] . ... ... орта ... ... ... ... мемлекеттердің бірі- Түрік ... ... рет ... ... ... ... 542 жылы пайда
болады. Ал ... ... ... ... 545 ... Бұл туралы шежірелерде былай делінеді: «545 жылы ... ... ... елші ... ... ... - ... арасында қарым- қатынас орнату. Бұл ... ... ... Ұлы елден елшілік келді, біз де Ұлы ел ... деп ... ... ... түркілердің армандары да орындалады. Қытай
елімен қатынастары ... Үш жүз ... ... ... ... ... ... түркілер оларға қарсы бас көтере
бастайды. ... ... ... ... ... ханы ... ... қалай тиісудің жолын іздейді. Ол үшін ... ... ... ... ... ... берсін деп елші жібереді. Мұны естіген
Анахуан хан ... , ... ... ... ... ... жүрген
құлым қызымды сұрауға қалай ғана дәті ... екен деп ... ... ... ... да ... ... осындай
болса керек. Ол өзін ... деп ... енді ... ... келісімге келуге болмайды... онымен тек шайқасудың ... ... ... ... саяси жағынан байланысты бұрынғыдан ... ... Оның ... ретінде 551- жылы қытай ханының
қызына үйленеді. Бұл ... ... ... өзге ... ... да ... ... Сөйтіп түрік ... ... ... ... өзін ... Жужан хандығының
қол астынан біржола ... үшін ... ... алу ... қарсы жорыққа шығады . 552 жылы ... ханы тас- ... ... ... . ... қол ... ... мұндай
масқара жеңіліске ұшыраған Анахуан хан намысқа шыдамай ... ... Осы ... ... ... ... ... деген атақ алады.
Алайда Елхан осы жылы қаза ... оның ... ... ... ... ... кезінде түріктер ... ... ... ... ... етегінде авроларды екінші рет жеңеді [54 ,121
б. ] ... 50 бума 42 ... ... ... ... Қара – Ескенің жылнамадағы лауазымын – Ыссық деп атайды. Ол ... ... ... солтүстігіндегі Мұграт немесе Букрат ... 2 жылы ... Қара ... елу мың ... айдатып
елшісін жіберді. Қара өлген соң оның ... ... ... ... ... таққа отырды.
Іркіннің тағы бір аты ... еді. Ол ... ... жан ... жалпақтығы бір чыдан асатын. Екі беті қып- ... ... жұлт ... өте ... еді. ... да қатыгез болды да ол
жаугерлік ... ... ... Ол ... ... ... ... аман қалған адамдарымен қашып келді. ... ... ... шығыста Қытанды ... ... ... қосып алды және шекара бекінісінің ... ... ... ... бағынуға мәжбүр етті. Оның жалпы иелігі ... ... ... ( ... ... дейінгі он мың ... Құм ... ... Бейхәйға (Солтүстік ... бес- алты мың ли ... алып ... түріктердің қоғамдық, әлеуметтік- саяси , тұрмыс ... ... ... ... ... айта кетуге болады. Сол
арқылы түрік мемлекетінің сипатын ... ... ... ... олар: шаштарын жайып, етегін сол ... ... ... ... ... киіз үйде ... ... тұнығын, шөптің сонысын
қуып көшіп ... Мал ... аң ... ... ... ... ... бар жастарды құрметтейді. Ар-
ұяты кем. Ежелгі Ғұндар сияқты ... иба, ... ... ... ... ... отырғызғанда, жасауылдары мен мәртебелілері
оны ... ... күн ... бағытымен тоғыз рет ... ... ... оған ... етіп ... Мұнан кейін оны
атқа мінгізіп, мойнын ... ... демі ... ... да , « Неше жыл қаған боласың?» деп ... ... ... нақты айта алмайды. Ұлықтар оның айтқандарына сай
өздерінше ... ... Ең ірі ... – ябғұ , одан кейінгісі ... , одан ... - ... , одан ...... , ... - ... , барлығы төменгі шенділермен қосқанда ... ... Олар бұл ... мұрагерлікпен ие болады. Қару –
жарақтан оларда бары : садақ- оқ , ... жебе , ... ... , ... ... , сән үшін ... ... бойынан тастамайды. Туларында
бөрінің зермен айшықталған бас ... бар. ... ... ... ... Бұл ... (хәнзу) тілінде «Лаң» (қасқыр) деген ұғымды
білдіреді. ... ... ... ... ... ұмытпау үшін
осылай атайды. Жасақтың , салықтың және малдың санын ... ... ... салу ... есептейді. Алтын ұшты жебе мен ... ... ... ... ... жаза заңы ... ... кісі өлтіру, біреудің ... ... ... ... ... ... өлім ... жазаланады. Біреудің ... , оған жай ... ауыр айып ... және оны сол қызға
үйленуге мәжбүр етеді. Ұрып ... ... ... ауыр –
жеңілдігіне қарай заттай құн төлейді. Ат немесе ... зат ... ... ... құнын он есе етіп қайтарады. Өлген адамның
мәйіті киіз үйге ... ... ... ... ер- әйел демей, құрбандыққа жылқы, қой шалып, ... атап ... ... ... да атқа мініп , үйді жеті
айналып шығады, ... үйге ... ... теміртекпен жыртып
дауыс қылады, қан мен жас ... ... ... ... мұны
осылай жеті рет қайталағанда ... ... ... ... ... таңдап, өлген адамның тірісінде өзі ... атын , ... оның ... ... ... де ... бір мезгілде жерге
көмеді. Көктемде және ... ... ... ... мен ... сарғайғанда немесе түсе ... ал ... және ... ... гүлдер бүршік жара бастаған кезде жерлейді. ... ... ... ... дәл өлген күніндегідей тасаттық
беріп атпен ... ... ... ... ... қада қағылып,
құлпытас орнатылады. Қойылатын тастың (балбалдың) саны өлген ... ... ... ... ... ... қойылады. Құрбандыққа
шалынған қой мен ... ... ... ... ілінеді. Бұл күні
ерлер де, әйелдер де бір ... ... іліп ... ... Егер сол топтан жігітке бір қыз ұнаса, ол ... ... қыз ... құда ... адам ... ... ... көп
ретте қыздың ата- анасы қарсы болмайды. Әкесі, ағасы, әкесінің ... ... ... ... ... және аға- бауырының баласы ... ... ... ... береді. Тек ... ... ... ... ... шатысуына болмайды.
Олардың тұрақты орын тепкен мекені жоқ. Бірақ ... ... жері ... ... ... ... ... Оның ордасының
есігі шығысқа қаратылады. Бұл күннің ... ... ... ... Ол жыл ... ... ... адамдарын бастап, аталарының
үңгіріне барып ... ... Ал ... ... басқаларды
жинап апарып көк тәңіріне тасаттық ... ... ... ... бес жүз ли ... ... ағаш та , шөп те ... биік ... Оны Ба ... деп атайды. Бұл қытай тілінде «Дишын» ... ... ... білдіреді. Олардың жазуы Ғулардікіне ұқсайды.
Бірақ жыл қайырып, күн ... ... де, ... неше ... ... жылесебін шығарады.
Түрік қағанатының алғашқы қағандары Бумын мен оның інісі ... ... ... ... ... күшейіп , «төрт бұрыштағы
барлық дұшпандарын» жеңген болатын. Қағанаттың ... ... ... ... жаңа ... ... салушы Бумын қаған , ең
алдымен, тоз – тоз ... ... ... ... қосады. Түрік
қағанаты тағы да нығая түседі. Бумын ... ... ... ... етіп ... ... Осыдан барып оның шығысында – Хинган
тауларына дейін, Батысында – Қара теңізге дейінгі ұлан – ... ... ... ... ... ... 553 жылы қайтыс болған соң, орнына інісі ... ... ... Істемі қаған тақ мұрагері деп жарияланған ... ... ... ... ... ... ... соң, Істемі қаған
аварларды Алтайдан ... ... ... ... ... Осылай,
бүгінгі Орталық Қазақстан аймағы, Жетісу , Батыс ... ... ... ... Осы туралы «Күлтегін» жырында:
Төрт бұрыштағы халықты
Көп алған, ... ... ... ... ... ... ... қағандар екен -
деп жырланады.
Тасқа қашалып жазылған ... бірі – ... жыры ... ... ... ... ... айбарлы, абыройлы ... ... ... исі ... ... қосып , қуатты
мемлекет орнатқан ... ... мен ... қаған барынша мадақталады:
Биікте – Көк тәңірі
Төменде қара ... ... ... ... баласы үстіне ата
... ... ... ... , түркі халқының
Ел – ... ... ... ... ... ... халықты
Көп алған, бәрін ... ... ... ... ... .
Бұл жыр жолдары Түрік қағанатының әскери қолбасшысы Күлтегін
батырға ... ... ... [ 55, 87-88 бб.] ... қазақ руларының ежелгі тарихына тереңірек ... ... ... ... және ... тайпаларының ортақ
шығу ... де ... ... болып табылады. Бүгінгі тарих
ғылымында қабылданған түсінік ... ... ... ... ... ... Алтай дәуірінен басталады. Бұған белгілі
түркітанушы Н. А. ... ... ... ... ... [ 66 , 21 ... .
Бастысы түркі тілдес халықтардың ... ... ... Саян ... ... ... көрсетіледі. Алғашқы түркі ... ... ... және мемлекеттік ... ... ... ... және ... қазақ жері арқылы ... ... ... ... мен ұлыстарының да Ұлы Даланың және
таулы орманның ... өмір ... ... . Шамамен мыңыншы
жылдарына қарай , ... ... ... ... ... Ұлы ... ... одан кейін , Солтүстік хұндардың
құрамында ... VI – VIII ғғ. ... ... империясының
құрамында, VIII – IX ғғ. Ұйғыр мемлекетінде және X – XI ғғ. ... ... ... Мың ... ішінде монғол әскерлері
түріктер мен бірге ортақ жауы болып ...... ... ... ... отырды. Болашақ түріктердің ... ... ... ... ... ... ... қатысып
отырады. Мыңжылдар бойына бірігіп жүргізген, ... ... ... ... ғұрыпы мен дәстүрлерінде ... ... ... ... тайпаларға дунхулар, ухуандар, сянбилер, цифулер,
шивейлер жатады. Бұларға ... ... ... хұн ... ... жөн ... ... тарих ғылымында Хұн
мемлекеті біздің ... ... III – I ... өмір ... ... [ 67 , 50 б. ] . ... ... Монғолия мен Байкалдың
арғы ... беті ... ... ... аумағын құрады. Кейін
аталмыш мемлекет ... ... ... Олар ... ... ... ... деген атаулармен белгілі. ... ... ... шығыста Тоба , одан төменде шығыста ... ... ... ... ... , ... батыста Тохар (юэчжи)
тайпалық бірлестіктері өмір ... ... ... ... батысқа қарайғы солтүстіктегі көршілері ... ... ... ... ... , Енисей мен Ертістің ... , одан ... ... ... ... ... болғанын
сол уақыттағы деректерде анық баяндалады.
Картадан көрінетіні , біздің ... ... ... ... түркі ру – тайпаларының этникалық негіздері Хунну, ... , ... ... тәрізді Алтай - Саян және батыс ... ... ... ... ... ... ... тағы бір мемлекеттік ... - ... деп ... Бұл ... еңбектерінде біздің заманымыздың
I – V ... ... ... өмір ... ... болып
табылады. Негізінде байырғы солтүстік ... ... ... ... ... Тоба тайпасы Керулен бойынан оңтүстікке
жылжи отырып, ... ... ... ... орныққанын байқауға болады. Ал ... ... ... орнына Вэй мемлекеті қанат жаяды. Осы ... , яғни ... ... мекендерінде тұрған.
Таң жарғылары деген атпен белгілі ежелгі қытай жылнамасының ... Тыба елі яғни ... ... ... Тоба ... ... мәліметті айта кетуге болады . Тыба – ... ... ... ... және ... ... кіші ... батысы Генгүнмен, оңтүстігі Құйғырмен шектеседі. Сол кездегі
адамдар үшін он үш ... жол ... еді. ... патшалықтармен
қарым – қатынас жасамапты. Үш ... ... Олар өзін – ... ... ... жыл ... ... . Шөптен күрке жауып
алады. Мүйізді ірі қара мен ... ... ... Жер ... ... ... көп өсетін болыпты. Соның тамырын жеп , ... құс ... ... ... , бұғы ... киеді. Кедейлері құстың қауырсынынан киім тоқып
алады. Қалыңмалға байлары жылқы айдатады да, ... бұғы ... ... жаза заңы жоқ ... Ұры – ... ... салынған.
Құрықанның сараймен қарым – қатынас жасағанын естіген соң , ... ...... елші жіберген болатын [ 65 , 251 б. ] .
Ежелгі хұндардың ... ... тура ... ... ... Янь мен Чжао ... ( қазіргі Хэбэй ... ... ... ... ... дейін жететін , шығыста
терістік, ал батыста алты жұн ... ... яғни ... жайлаған жерлер шекарасы қазіргі Ішкі ...... - ... тұспа тұс келетін. Біраз уақыт өте тарыла
бастаған . Себебі Хинганның ... ... ... ... ... ... нәсілдегі халық мекендеген. Терістік ... ... ... ... басқа екенін айтылған тұғын .
Түр ... ... ... ... ... , сылыңғыр,
сымбатты келсе, монғолдар жалпақ бетті, тапал ... , ... ... Құба ... ... екі ... байқауға болатыны: қытайлар
таза монғолды ... ... ... хулар деп атап, ал ... ... ... ... ... ... , яғни дөң ... қытайлық қушық бет тұрпаттылар басым болыпты.
Сондайақ ежелгі ... ... ... ... ... Саян ... Енесейден Селенгаға дейінгі қос ... ... ... ... , динлиндердің гяньсун атты бейтаныс бір
тайпасының ... ... ... халық - қырғыздар (қытайша цигу)
қоныстаныпты да , ал ... ... ... ... ... ... ... аумайтын, тегі солармен туыс жұрт ... ...... арғы ... тіршілік етіпті.
Біздің заманымызға дейінгі V ғ. ... , ... ... яғни Ордостың батысындағы кең даланың көшпелі ... ... ... ... ... болады. Олардың жер аумағы ... ... ... ... ... Ұлы Қорғаннан - ... ... ... ... ... ... бұл аумақ юэчжи сияқты
үлкен халықтың отаны бола ... бір ... ... қытай
географиясы аталмыш ... ... мен чиди – ... еді. V ғ. ... ... олар ... ешбір мәлімет
келтірмеген, алайда олар ... тым ... ... ... , олар ... ... V ғ. Хэсиді басып алды; мұндай база тек ... ... ... ... ... хұндар, ал ... - ... мен ... ... жатқан болатын [ 67 , 52
б. ] .
Біздің заманымызға дейінгі IV және V ... өмір ... бірі ... деп ... ... этникалық - саяси
құрамының бір тайпасы ... . ... ... ... ... , ал олардан шығыста Тэлэлер орналасты. Олардың солтүстігінде
Енисей ... ... деп ... ... ... ... көлінен оңтүстікте Шивэйлер , олардан арырақ ... ... , ... Кумосилар тіршілік етті.
Жужандардың шығыстағы көршісі ... ... ... ... бұл ... ... қайсылары қазақтың ру ... этно ... ... ... ... кейбір қазақтың
тарихшы ғалымдары ... ... ... Тэлэ ... , Дубо ... , ... ... Татарлар мен Қидандарға
мән ... ... ... ... ...... ... түркі тайпалық ... ... ... ... ... көп ықпал ете алды деп ... ... VIII ... ... ... этникалық тайпалық
құрылымына көңіл аударып мәселенің ... ... ... ... ... ... арқылы шығыста татарлардың Гучин
татарлары және Есун ... ... ... ... ... Бұл ... қағанатының оңтүстігіндегі тайпалық одақтар.
Олардан батыста Онон ... мен ... ... ... ... олардан солтүстікте Байырғулар, Байырғулардан ... ... ... батыста Дуболар өмір сүрді. Селенга мен
Орхон өзендерінің бастауларында ... ... ... ... ... ... тұрды. Ұлы Гоби шөлінің шығысын Қидандар, олардың
солтүстігін Татарлар ... Бұл ... екі ... ... ... ... жоқ. Олар шығыстағы көршілер болады.
Батыста ... ... ... қарай Батыс Түрік мемлекеті өмір
сүрді.
Сонымен Монғол ... және ... – Саян ... ... ру – тайпалар, әсіресе түркілер Еуразияның үлкен кеңістігінде
ауқымды қозғалыстарға барып , ұлы ... ... [ 63 , 130 б. ] ... қытай жылнамаларында Байырғулар , Хуригандар, ... ... ... ... мәліметтер бар. Байырғулар деректе Байырқы елі
деп аталады. Бұл мемлекет Бүркіттің ... ... еді. ... ... ... он мың , халқы алпыс мың. Елі бай. ...... мың ли ... ... атты өзен бар. ... бір- екі жыл ... ... көкшіл тасқа ... ... ... оны ... ... деп ... Олар мұз ... бұғы аулапты. Бұл елдің солтүстік – ... алты ... Киік елі бар ... Ол ... ағаш өскенімен , шөп шықпапты.
Елі қой мен ... ... бұғы ... Олар ... кіндік
қағанаттықтарша өгіз бен жылқы емес , бұғыны жегіпті. Оған үш - ... ... ... Олар бұғы ... ... . Бұғы мүкпен
азықтанады екен. Киік елінен ... ... алып он бес ... Үшет ... ... ... Оның жері кең, ... көп
болыпты. Әдет – ғұрпы Байырқыға ұқсайды. Жерінде мүйізді ірі ... ... аз ... болыпты да, борша тышқан көп ... ... ... ... елі ... ... қойы мен
жылқысында қисап жоқ екен. Адамдары ... ... ... Бойы
ұзындары бір жаң үш – төрт чы ... . ... ... ... ... ел болыпты- мыс. Ол Тайған елімен көршілес, түтін саны
он бес мың , ... ... ... отыз мың ... ... ... ... елі деген атаумен солтүстіктегі Қаңғайдың
теріскейінде ... Бұл елді сол ... екі ... ... ... жарамды адамы төрт мың бес жүз , халқы он ... ... ... ең көп ... ... - сарана болыпты. Асыл
тұқымды ... ... ... ... ... ... мұз
теңізге тірелетін көрінеді. Күні ұзақ , түні ... ... Күн бата ... ... . Ет асым ... таң сыз ... Шамасы , күннің
ұясына таяу болса керек. ( Таң ... ... ... 21 ... қаңтарында сарайға бағынған еді. Сепсіндер – ғұнның бір ... Олар ... ... ... ... ... отырыпты.
Соғысқа жарамды адамы он мың. Олар ... ... ... салт ... ... барандас. Атамандарын іркін деп атапты. Олар ( ... ... ... 3 жылы (629) ... ...... 21 жылы (647) жері ... дуанына қарады да, ұлыс ... ... ... ... ... шянчиңның 5 жылы (660) олардың ұлыс басы
Ли ... Гаян ... ... ... Ғанжу қайтыс болған соң, інісі
Құту Гаян дуанына тұтық болды. ... ... ... соң, ... Гаян ... ... Онан кейінгісі беймәлім [ 65, 250 б. ] ... ... ... 732 және 734 жж. ... ... , ... мол мәліметті біз үшін ... ... ... ... VI – VIII ... ... ... туралы десе болады.
Шығыста аралас тұңғұстық тайпамен және ... ... өмір ... ... шамамен татабтар көшіп жүріп,
қытайлар үшін кумохи ... хи ... ... ... Орхон
жазбаларында қидандар және татабылар бірге әрқашан болыпты. Қидандар
және ... ... ... ажыраусыз еді ; осы хилар кейбір
мәліметтерде тукю тайпаларының ... ... ... ... , яғни
түріктер болды; Шыңғыс хан ... осы ... ақ ... ... ... болды, қытайларда және оңғыттар, монғолдарда тура ... ... ... ... ... ... . Солтүстік – батыста
хилардың жерлері IX ғасырда татандардың қоныстарына ... ... ... ... ... отыз ... болуы мүмкін , яғни татарлық
тайпа Маньчжурия және ... ... ... ... ... дейін тұрақтанды ; бектердің есімдеріне және ... ... –ад – Дин ... ... ... ... ... татарларды түркі тайпасынан деп ... ... ... және ... батысына қарайғы жерлер
тукю – түркілерімен иелік етілді [ 68 , 196 б.] . ... ... ... және ... ... олардан ары тоғыз - оғыздар
мекендеді. ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтары немесе телелер еді. Солтүстіктегі
гаогюйлер ... ... ... және ... ... ары тағы да
қытай мәліметтері бойынша түркі тайпалары ... , ... және дубо ... меркіттер және үрынхайлықтар кейіннен өздерін туба деп ... ... ... ... ... ... ... (
қытайлар үшін Таньмань , кейін Тану – ола) , ... өмір ... ... , ... ... ... ... – тукюлер жорықтар жасап
отыратын болған. ... жері ( Гэ- гунь және Гянь – ... ... ... ... ... Кем – Кемчик)
әрине осы қоныстанып алған халықты ... ... ... 201 және 49 жж. ... ... алады. Қырғыздардан ары
оңтүстік – батыста Қара Ертістің маңында ... ... ... жүрді ,
қытай транскрипцияларында гэлолу, VII ғасырлардан ... ... ... олар кештеу өзге түркі тайпаларынан Алтайдан түскен ... ... ... ... ... Чарыш сағасы көрсетіледі. Күлтегін
жазбасы қарлықтарды «алып» жаулары деп ... [ 68 , 200 б . ] ... Н. А. ... ... Тат (« ... ру адамы» )
сөзі татар этнонимінің түп ... . Яғни ... ... ; - ... ... , тат - тар , ... , татар ауызекі айтылуы бойынша
оңайлатылып ... ... ... Қытай жазбаларына қарағанда ,
татар тайпасы VIII- IX ғасырда ... ... Амур ... ... көшпелі тайпалар, « та- та» , ... ... ... ... ... ... – шығыс жағын
мекен еткен көшпелі монғол тайпаларының арасында V – IX ... ... . ... қатар татар ... ру аты ... ... ... жазба ескерткіштерінде , сондай –ақ XI ... ... ... де ... Осы мәліметтерді айта
келіп , Н. А. ... ... ... ... ... келсек,
олар өздерінің бұл атын XIII – XI ... ... ... ... ретінде емес» , басқа негізден аталатындығын ескертеді.
Тарихта ... ( ...... - дат- пи немесе кумохи, хи;
араб – ... - қай) ... ... ... ... да ... «
Алғашқы кезде Монғолияның солтүстік – ... бір ... ... ... деректерде Татабылар біздің
заманымыздың 220 ж. ... бола ... ... басқыншыларын қарсы
татабылар көршілері қидандар мен түріктермен одақ құрып , 696 ... ... ... 845 ж. Ұйғыр ... ... ... бір ... ... ... қоныс аударып, ондағы
қалған ұйғыр және түрік тайпаларымен ... ... ... [ 69 ,
29 б. ] . VI- VIII ... ... қағанаты тұсында жалайырлар
мекендеген өлкеде алғаш Чучин ... өмір ... ... ... ... татабыларға көрші болды. Алғашқылар ... ... ... [ 66 , 142 б. ] ... ... 100 бумасында Керғұр елі және Қарлық елі ... ... ... ... ... ... ... Соның
ішінде қырғыздар жайлы да ... ... ... ... елі ... жаза ... ... тайпаларды сипаттай кетеді.
Сонымен деректе былай ... : « ... ... солтүстік -
батысынан үш мың ли ... . ... ... ... адамы
сексен мың , халқы бірнеше жүз мың. ... ... ... ... ... ... бір өзен ... ... , ... ... өтеді. Халық сол өзеннің ... ... ... , ... , көк көз, ... ... болады. Шаштың
қарасын жамандыққа ... ... ... ... де , ... ... қорқады. Олардың әдет- ғұрпы Түрікпен ... ... ... қалыңмал айдатпайды. Тумысынан дарақы ... ... ... ... (әйел) бетін теміртекпен жыртып
қанды жасын ағызады. Мәйітті өртеп , ... жыл уағы ... ... ... ағаш ... ... ... көктен темір жауады.
Олар онан ... ... ... ... Аңға ... барлығы
ағаш атқа (шаңғыға) мінеді. Онымен өрден де , ... да ... Бұл ... ... ... ... елі ( ... үш ироглиф)
. Ол ел Солтүстік теңізбен ... ... ( қара жал , ... ) ... ... ... ... жылқыны мініске пайдаланбайды
, сүтінен қымыз ашытады. Олардың түр – ... ... ... .
Дегенмен тату тұрмайды, өзара шабысып жатады. (Таң ... ... 6 жылы (632) Уаң Ихұң ... ... ... ... 22 жылы (648) ... елінің әміршісі сарайға ... Ол ... : « ... ... шын ниетімен берілуге
келді. Еліңізден шен және қинақ ( қытайша бір ... алып ... ... Оған сол қол ... тай ... ... тұтығы
деген шен берілді. ( Таң ... ... ... жылдары (713 және
741) жазылған Әнши басқағы Гәй ... ... өңір ... атты ... : « ... ... шаш, көк көз келеді.
(Бұл елдегі) қара шаш , қара ... Ли ... ... Оларды
халық бас жасауылдың ұрпағы деп ... ... ... ... де
бар. Олар қазір Ғырғыз (қытайша үш ироглиф) ... жүр. Бұл ... ... бұрыннан бар ат. Пақырыңыз мемлекет тарихына
негізделе ... ... ... ... : ... ... ... солтүстігінде , Ақтау төңірегінде ... ( екі ... , ... екі ... , ... ( үш ... ... деген еді. Мұндағы
Қыбыттар екі ироглиф , Оғыздар тағы екі ... ... , ... ... , ал ... екі ироглиф (Ғырғұр) тағы үш ироглиф
(Ғырғыз) еді ... ... ... ... да ) ... ... ма деп ойлаймын. Бұрын Құйғырлар осылай дейтін . ... ... (үш ... ... аталуы Теріскей рейлердің тіліндегі ... ... ... ... Олар ... Қырқыз ( үш ироглиф) деп
те аталады. Бұл тез ... ... ... ... ... -
сары бас , қызыл жүзділер деген мағынада деді. Құйғырлар да ... ... ... ... бұл ат бұрыннан бар екен . ... ... біле ... - деп ... Келесі сол замандағы өмір
сүрген мемлекеттің бірі ... ... да ... мәліметтермен
танысуға болады. Онда былай делінеді: Қарлық – асылында Түріктің ... Олар ... ... ... батысына
қоныстанды, Қабы ... ... ... Сір – енда ... ... ...... күшейді. Қарлықтар соған қарады. Гау Кән ... ... ... ... соң бірі ... тізе бүкті де ... ... ... ... ... Қабы ... ... Бұлақ, Бөбүк , Ташлық ұлыстарының ... ... ... (Таң ... заманы) шянчиңның 2 жылы ... , ... құм , ... ... үш ... құрылды да ,
олардың ұлыс басылары тұтық болды. Үш арыс ... ... пен ... ... ... ... ... мен құлдырауына
байланысты бірде ... енді ... бет ... ... Олар кейін
оңтүстікке таман көшіп барған соң өздерін Үш ... деп ... ... , ... ... ... соң, ... батысындағы
Түріктер түгелімен олардан жасқанатын еді. ( Таң ... ... (713 және 741 ) ... ... ... , Басмылдармен
бірге Түргештің Озмыш қағанына шабуыл ... оны ... 3 ... Басмыл қағанымен ... ... ... жолдап, сайгүлік
сыйлады. Сол жылы ... тағы да ... тізе ... ... ... ... ) ... Ашна Шер Бесбалыққа қашты. Кейін
ол ... ... қол ... 13 жылы (725) Ашна ... сол
қол қаһарлы тоқсауыл санғұн деген шен берілді. (Таң ... ... ... (758 және 759 ) ... ... ... ... соң
, Қарлық пен Тоғыз құйғыр Тұн ... ... ... Сарай көп
ұзамай- ақ елші жіберіп оны ... хан деп ... , Ізгі ... деген атақ берді. Осыдан соң Қарлықтың ... ... бір ұлыс ... да, ... құйғырға қарады. Олардың Алтынтау
мен Бесбалыққа қарағандары өз ... ябғұ ... Олар әр ... ... тартып тұрды. 11 жыл (752) ябғұ Тұн ... ... ... ... ... ... тапсырды. ( Сарай Тұн білгеге )
ордагер санаттас үштік ... шен және ... арда ханы ... ... ( Таң ... ... жыды ... (756 және 757)
кейін бұлар бірте –бірте күшейіп , ... ... ... Он оқ ... ... ... көшіп барып соны ... ... ... ... осыларға қарайды. Арадағы ... , жуық ... бері ... ... – таралғы әкелмеді [ 65
, 252 б. ].
1968 ж. ... ... ... ... ... ескерткіш
табылып, түрік тарихын зерттеуге ... жол ашып ... Бұл ... ... ... оның ... қолы мен ... кесілген адамның
бейнесі бейнеленген.
VI ғасырда қытай тарихшылары жазып қалдырған, түрік аңызы бойынша
үлкен саз балшықтың шеткі ... ... ... тайпаның
басқыншылығына ұшыраған. Осылардың ішінде қолымен аяғы шабылған баланы
қасқыр асырап ... ... ... ... он ұл ... ... Осы қасқырдың
балалары Турфан қыздарына үйленеді. Оның немерелерінің бірі Ашина, тайпа
көсемі болып, оған өз атын ... ... ... ... ... Алтайға
шығып басқа тайпаларды басшылыққа алып, түрік атауын ... ... ... ... ... Тянь-Шанмен байланыстырады. Осы
мәселені Қытай деректанушыларының мәліметтерінде орын алған, айталық VI
ғасырдың Тянь-Шаннан солтүстікке қоныстанушыларды Турфан маңына ығыстырады.
460 жылы бұл өңірді ... ... ... ... ... ... басқыншылық жасап, бағынышты ғұн тайпаларын Алтайға
қоныстандырған. Осы қоныстандырушылар ... ... ... ... ... ... (екі ... танымал) Қытай мәліметі
бойынша Ашиналықтар Шығыс Түркістанда өмір сүру барысында, құрамына жаңа
этникалық топтарды қабылдаған-жергілікті ... ... ... ... бастап 460 ж. дейін, ... ... және ... (үнді
еуропалық) тұрғындар мен араласты да, Ашина дәстүрінде, тілінде көріністер
тапты. Дәл осы кезден ... ... ... ... ... ... және ежелгі мемлекетіне зор ықпал етті.
Алтайдағы Ашиналық-түріктер, аварларға салық ретінде темірді төлеп, 545
жылы ірі ... ... ... солтүстік Қытай мемлекеттерінің
біреуімен, дипломатиялық қатынас орнатқан. Ашина-түріктері бірнеше огуз
тайпаларын бағындырып, олардың арқасында күшейіп жуан-жуандарға қарсы
шығады. Жуан-жуандардың ... ... ... ... 551 жылы Түркі
тайпаларының көсемі Бумын, қаған атағын қабылдайды. 552 жылы Бумын қаған
қайтыс болып; оның мұрагерлері Қара-қаған (552-553жж.) және Муған-қағандар
(553-572жж.), Жуан-жуандарды ... ... ... ... ... қалыптаса бастаған Түрік қағанатының
күшін бағалай алмады, ал түріктер тарапынан мұның өзі ... ... ... дұрыс ойластырылған әдіс қана ... Енді ... ... ... ... ... ... дәлелі табылады. 552 жылы көктемде
түріктер аварлардың ордасына шабуыл жасап, оларды күйрете жеңгені соншалық,
Анахуань ... ... Осы ... ... ... ... ... алады, сөйтіп аварлардың бұрынғы күш-қуатына да, олардың
барлық иеліктеріне де өзін ... ... ... Қара-Еске, Бумының інісі отырғаннан кейін, оның бастауымен
түріктер Орхонның жоғары жағында бір жердегі Букрат (Мула) ... ... рет ... ... ... деп ... оның ... (Ицзинь) атайды, ол қағандық тағына Мұқан-қаған (Мугань) деген
атпен отырады, оның лақап аты Ианту болады. Мұның бәрі 552-554 ... ... Бұл ... ішінде түріктер шығыста қайлар
(татабтар), қидандар және отыз-татарлар тайпаларын, солтүстікте-Енисей
қырғыздарын өздеріне қаратып алады.
Бұл жылдары түркілердің ... ... ... ... бұлардан да
күшті бола түседі. Бұларды Бумынның басқа бір інісі Истеми ... ... ... ... ... ... және Батыс түрік қағанатының негізін
салушы деп атайды . 552-553 жылы ... ... ... ... ... ... болып «он ұлы жетекшіні (немесе қауым бастығын)
басқарды, он түмен әскері болды; ху елін ... ... ... «Он тайлақ» деп атап өзін қағанмын (Шисин було ... деп ... Бұл ... ... ... ... Мұны ... дәстүрінің өзі де
ескермеген, бұл дәстүр бойынша ...... ... ... ... 651 жылы ғана болады, сол жылы ......... Дилиши)» өзінің мемлекетін күтпеген ... он ... ... ұлыс оны ... бір ... ... ... Оны шэ (шад)
деп ... ... ... бір ... ... береді, осыдан келіп ... ... ат ... ...... ... ... дәстүр тілді
тайпаларында VІ ғасырдың орта кезінде-ақ болған және ... ... ... ... ... ... бір бөлігі солтүстік Қытайға және Кореяға қашады, ал
қалғандары батысқа барып авар атымен танымал ... Бұл ... ... Еділ ... Азов маңы мен ... Кавказдағы көптеген ғұн
тайпаларын ... ... ... шекара аймағына ұмтылады. Дунай
жазығында өз мемлекеттерін құрып, бірнеше рет Орталық ... ... ... .
Сонымен Ашин немесе деректерде ... Ашна ... ... жүз ... ... ... емес ... бір – бірлерімен
монғол тілінде сөйлескені, одан барып түріктілді ... сол «бес ... ... , ... бір ... бола ... үлкен
тарихи оқиғалар басталады. VI ғ. ... Ашин ... елі ... ... ... ... тілі ... жалғастыру
тілі болып табылды . ... тілі деп ... ... ... ... «түркіттер» елі, Алтай мен оның ... ... дала ... ... ... ... V ғ. соңында ... ... . ... ... ... бірі болып 546 ж. көне ... ... ... деп ... ... болды.
Сол кезден бастап түрік тілі орта Алтайдан ... , ұзақ ... , ... , ... , ... , бұлғарлар мен ... ... ... ... тараған болатын [ 64 , 25 б. ] .
Қорыта келгенде қазіргі ... ... бірі ол ... ... ... Аландар , Үйсіндер , ... ... ... және ... , ... – Саян , ... батысқа көшіп келген ... ... ... ... ... ... процестерде ... ... деп ... ... мәселенің түп тамырының терең
жатуында және жас ... ... ... ... ... да шым – ... ... мәселенің бірі деп айтуға болады .
Өйткені - қазақ деген дархан халықты ... ... үш ... ... ата –тегінің , тарихи ... көне және ... ... ... ... ... байланысты болып
табылады.
1.2 Түрік қағанаттарындағы мемлекеттілікті нығайту үшін ... мен ... ... ... сахнасына шығып , бүкіл ... ... ... ... ... ... Олар батысында
Византия ... ... ... , Тіпті Үндістанмен , ал
шығысында Қытаймен шектесіп ... ... ... ... ... ... құрылып өмір сүруі тұтас адамзат ... ... ... кезең болды . ... ... ... мен ... ... ... ... ... :
ел , меншіктің сатылық жүйесі , шендер иерархиясы, әскери ... ... ... , сондай –ақ көрші ... ... ... қарсы қоятын, мұқият әзірленген дүниетанымның болғандығы
таң ... , - ... ... ... ... [ 55 , 83 б. ] ... (аварларды) ысырып тастағаннан ... ... ... ... ... ... ... бастайды. 554 ж.
жеке бектерден империя ... жыл ... ... ... ... ... қырғыздар деп жазылып жүр ) басып ... ... ... ... (Іркін) қаған өзіне тиісті солтүстік ... ... ... Іркін яғни Мұқан қағанның заманында ұлысы ... Ол ... ... , ... ... жоюды сұрапты. Тәйзу
деген біреу оған мақұл етіп , ... құл ... үш ... жиып алып оның ... ... Оларды Чиңмын қақпасының
сырт жағында ... ... 3 жылы (556) ... ... тұтқиыл шабуылдап оны талқандайды. Бұл жайт ... ... ... 2 жылы (558) ... елшісін жіберіп
жергілікті бұйымдарынан сый ұсыныпты. Баудиңның 1 жылы (561) ... үш ... елші ... ... ... ... етіпті.
Мұқанның алғашқы билік еткен жылдарында шығыс ... үш ... ... хи деп ... ... , ... мен ... саяхатшылары
Шивэй депте айтылатын отыз тайпалы татарлар мекендеген. Осы ... ... ... ... монғол тілінің диалектісінде ... ... , ... ... ... ... бір – бірімен соғысып
өтіпті. Татаптар хинганның батыс жоталарында ... Бэй – ... ... жүріпті. Қидандар (қарақытайлар) Маньчжурияның далалық аймағында
, ... ... ... бетінен әрі қарай ... ... ... татаптармен жиі соғысқандықтан , Бэй- Цимен де қақтығысып қалатын
болыпты. 553 ж. Бэй- Ци ... Вэнь – ди ... ... ... елінің біршама бөлігін өзіне қаратыпты. Біраз қалған құтқаны
Когуриоға ... ... сол ... Сары теңіз аймағына ... ... [ 64 , 29 б. ] ... (қарақытайларды) жеңгеннен кейін , Бэй- Ци мемлекеті ... ... ... ... алмай, біраз ... ... ... ... әсер ... ... ... аяусыздықпен жазалағаны және мол қаражатты ... ... ... ашық ... ... етуі ... ... жауларына
қарсылық жасау икемін әлсірете беріпті. Сол ... Бэй – Чжоу ... ... ... ... , сол ... ... қызметшілер құрамына жақындауы және ... , ... ... ... ... күшейді. 579 ж. ... ди ... мен ... тиым салу ... жарлық беріп,
қытайдың ... ... VIII- сі ...... делінетін алып , Будда
мен Лао-Цзыдің мүсіндерін тағының екі шетіне ... ... ... ,
олардың арасына отырып , дінді кемсіту үшін, елдің ... ... ... Чжоу ... ... ... Азия ... да белгілі
бола бастапты, шар тараптың патшалары ... ... ... Олар өз ... ... ... 553 ж. эфталиттер, 555 ж.
– Ираннан , 559 ж. – ... ( ... , 561 ж. – Куча және 564 ж. ... елшілер келіпті [ 64 , 30 б. ] .
Сол уақыттағы Бэй –Чжоу ... ... ... - Шығыс империясы
- Бэй –Циді құрту болып табылды, ... ... ... ... соңғының , империяның тұтастығын ... ... ... бар ... ... ... - түркіт қағанының қай жақты
қолдауында болатындығы ... еді. Бұл ... ... ... 50 ... ... былай баяндалады : Ол ... ... ) Чи ... ... ... ... жатыр еді. Арада
қақтығыс толастамаған соң , ... ... ... үшін ... тура ... ... (Мұқан) Уй әулеті Гұңдидың заманында-
ақ өзінің ... ... ... еді. ... ... шарт ... ... қайтыс болып кетті. Ұзамай Іркін басқа қызын ... ... ... Алайда қалың алып үлгермей Чи патшалығы
да оның ... ... ... елші ... Іркін олардың
тартуына қызығып бұрынғы ... ... ... Дәл осы ... ,
патшам Ляңжоу дуанбасы Яң Жян мен ... Уаң ... ... жіберді. Уаң Чиңдер уәдеге опа , іске әділдік керек ... ... ... Чи патшалығының елшісінің талабынан ... ... ... ... Осылайша ол шығысқа жорық ... ... ... Бұл іс Яң ... ... жылы патша Сүй ... Яң ... он мың ... бастап
Түріктермен бірге Чи елінің ... ... ... шығарды. Яң
Жұңның әскері Шиңлиңнен асқанда Іркін ... жүз мың ... ... ... ... ... жылы ... айда Жиняңда
Чидың билеушісін ... ... ... жеңе ... ... Іркін
сарбаздарын еркіне жіберіп мейлінше ... кері ... ( ... Яң Жұң ... ... деді : « ... ... жалпы
нашар, сыйлығы мардымсыз, жазасы да тым ... ... ... , бұйрықтарының тиянағы жоқ. ... елді ... ... ... ... ? ... барған елшілеріміздің оларды өте
құдіретті етіп ... ... ... ... мол ... ... өздері барғанда да соның есесіне көп ... ... ... ... ... соң , қолбасыларымыз да ,
әскерлеріміз де олардан шынымен ... ... жүр. ... ... ... сияқтанғанымен , оларды жөнге салу өте ... ... ...... ... ... барлығының басын алған
жөн» . Гаузу оның бұл ұсынысын ... Сол жылы ... тағы ...... ... жіберіп, шығысқа екінші рет ... ... ... Патша Яң Жұңды әскерімен Оқиядан аттануға , ... ... ( ... Худы Лояңға барып онымен тізе ... ... ... Ху ... жеңіліс тапты да Іркін кері қайтып
кетті. ( ... 5 жылы (565) ... Чын ... ... Чүн ,
бас уәзір Юйуын Гүй , Шыну ... Доу – и және Нән – ән ... ... ... алып ... ... Тянхының 2 жылы (567)
Іркін тарту – ... тағы да елші ... Чын ... ... ... ... Чи ... әлі де үмітін үзе
қоймап еді. Сол ... ... бір жел ... күн ... ... ... (Юйуын) Чүндерге қосып ... ... ... ... ... ... ... айтылған. (Тянхынның) 4
жылы тағы да елші ... , ... ... ... ... кейін , орнына інісі Табар қаған деген ... ... ... ... ... , ... ... соң, олардың
хуашялықтардың келемеж ету ойы ... еді. ... ... ... ... ... тырысып, жылына оларға жүз мың топ
торғын – ... , асыл ... ... ... ... ... аса сый – ... күтті. Олардың сарай есебінен киім
киіп, ет жейтіндерінің өзі ... ... ... ... ... ... ... жасауынан жасқанып, қазыналарын ... ... ... ... , ... ... : «Күнгейдегі екі ұлым
маған деген ... ... еш ... ... ... еді. (Уди – ... Юң заманы) жяндының 2 жылы (573) ... ... ... ... патшалығы жойылғаннан кейін, оның Диңжоу ... ... ... Шау –и Ма – идан ... ... барды. Табар Гау Шау – иды Чи
патшасы етіп ... кек ... деп оның ... ... да
шақыртты. Шюанжыңның 1 жылы (578) сәуірде Табар Южоу ... ... ... ... Лю Шюң ... қарсы соғысты. Бірақ жеңіліс
тауып қаза болды. Гаузудың өзі алты ... ... ... ... ... ол ... қайтыс болды да , ... кері ... ... ... Табар шекара аймаққа шабуыл ... ... ... аямай
тонап кетті. Дашяңның 1 жылы (579) ... ... ... қатынасты
қалпына келтіруді өтінді. Патша Жау ханы ... ... ... ... ... ... ... оған атастырды және елші жіберіп Гау ... иды ... ... ... ... ... ... қабылдамай ,
баяғысынша Биңжоу дуанына шабуыл жасады. Дашяңның 2 жылы ... - ... ... жіберіп ханшаны алдырды. Бірақ Гау Шау –
иды тапсырмай алып ... ... осы ... өз ... жеткізуді
Хы Ро - иға бұйырды. ... ... Гау Шау –и ... ... [
65 , 38 б.] .
Бұл көне қытай жылнамасынан бөлек Сүйнама жылнамасының 84 ... ... ... деп ... ... ... қаған яғни
зерттеушілердің еңбегінде жазылып жүрген ... ... ... ... ... ... Сонымен деректегі оқиға ... : ... ... ... жыл ел биледі. Ол ... ... ... ... ... інісі Табар қаған деген лауазыммен
таққа отырды. Табар ... ... ... ... ... атақ беріп,
мұқым шығыс ... ... ... ... ... ... ұлын Бөрі
қаған етіп, батыс ... ... Сол ... Табардың қол
астында бірнеше жүз мың ... бар еді. ... ... ... ... еді. Сондықтан Жоу, Чи ... ... құда ... ... ... ... бірінен – бірі кейін қалғысы ... ... ... ... ... Табар бұған ... ... « ... екі ұлым ... ... ... еш нәрседен кемдік ... деп ... еді. ... Хүй Лин дейтін шырамана ... бар еді. ... ... ... ... алып ... Ол ... : « Чи ... әрі ... ... ... ... жолын ұстануынан» деді. Оның
үстіне ебеп – себеп , ... ... ... ... ... ... ... Табар оның уағызына ... ... ( ... ... әрі Чи ... елші ... ... , « Нирвана» , « ... ... ... мен ... ... Табар ауыз ... ... ... ... ... ... ... кейде ішкергі өлкеде
тумағанына өкінді. Он жыл елін ... ... ... ... өлер
шағы болғанда , баласы Әміреге : « ... ... әке ... артығы болмайды деп естуші едім. Ал менің ағам ... ... ... тартпай тағын маған беріп кетті. Мен ... ... жол бер» ... ... ... соң, орда ... тақты
Төременге ыңғайлады. Бірақ оның ... тегі қара ... ел – ... оған ... болмай , шешесінің ақсүйектен
шыққанын ескеріп , Әміреге ... ... ... Шату ... ... , орда ... : ... Әмірені таққа отырғызсаңдар
, онда аға – бауырларыммен бірге ... ... Ал егер ... таққа отырғызсаңдар , онда мен өз шекарамды сақтап, ... ... оған ... беремін» деді. Шату өте ... ... адам еді. ... оған ... келе алмай , ақырында ... ... ... қолы ... Төремен Әміреге мойынсал
болмай, әр кез оған адам ... тіл ... ... ... Оны ... алмаған әміре тақты Шатуға берді. ... : « ... төрт ... ... ... - осы ... оны Ел Күлік шад Баға Ышбара қаған ... ... ... ... ... деп те ... Ол Түкен тауды мекендеді.
Әміре ... ... , ... ... деп ... да ... ... қоныстанды. Төремен Ышбараға : « Мен ... ... Әр ... де әке ... ие ... ... Ал
қазір сен шексіз құрметке ие ... мен ғана ... ... Бұл ... деді. Ышбара онан қауіптеніп, оны Аба ... ... да , ... елін өзіне қайтарып берді.
Түркілер үшін немесе түркіттер 580 ж. ... ... ... ... 581 ж. ... (Таспар) қаған дүние салады. Бұл кезде
Қытайдағы түркіттердің қас ... , ... Сүй ... негізін
салушы , жауынгер генерал Ян Цзян, Чжоу ... ... бұл ... ... өзгертіп жібереді. Гао Бао – нин өз ... өмір ... ... ... ... ... , Чахарда
дербес кінәз болып қала ... ... ... ... мол ... ... өз ... қана жүргізіп қоймай , батыс өңірлерде де ... ... ... ... ... қағанның інісі Істеми кейбір
еңбектерде және деректерде оны ... ... ... 100 мың ... ... 10 мыңнан әскері бар он қолбасшыны басқарып,
өзін ... деп ... Ол ... жақтың теріскейіндегі
түріктенген угор ... қу тағы ... он ... ... ... 122 б. ... ... санын 100 мың адам деп ... ... ... көрсетпейді , оның деңгей - дәрежесін , яғни ең ... ... ... тұр, ол оның ...... ... тұспа -тұс келеді [ 64 , 32 б. ].
Істеми ... ... ... ... ... ... 552 жылы
бастайды. 553 ж . ... ... ... ... ... ... ... қағанның әскері «Батыс теңізіне» жетеді , ол ... ... Арал ... ... ... ... ... өтіп отырып , Сырдария Солтүстікке қарай бұрылатын жерде
оны кесіп ... де , ... ... ... ... , ... ... жағы мен Арал теңізінің оңтүстік ... ... ... мен ... сол уақыттарда эфталиттерге қарасты
болатын, жүргінші ... ... ... ... еді. ... түркіттер 1,5 жыл ішінде тұтас Орталық Қазақстанды , ... және ... ... ... ... ... кедергілер тап болады. Сол
кездегі Арал ... ... ... хуни ... , уар ... деп ... тайпалардың қарсылығына кезігеді. Бірақ қаған
үшін толық ... 558 ж. ... ... ... тайпалар жеңіледі
де , қарсыласа бергендерін алдына салып, қой ... ... ... ... Олар ... мен ... жұрнағы - тек
бар жоғы 20 ... адам ... ... - ... ... ... ... Уар немесе вар – хиониттердің көршісі ,
угор ... ... ... ... ... өз ... ... немесе угорлар - қазіргі венгрлердің арғы тегі
болып шығады. VI ғ. олар ... ... Еділ мен ... ... мекендепті.
Істеми әскері Еділден ары ... ... ... ... ... ... Істеми батысқа жүргізілген соғысы
бітіпті. Небәрі төрт ... ... ... жеңістері қағанаттың жаңа
саяси міндеттерін ... зор ... ... алып ... бір мелекеттің өмір
сүруі, Қытай, Византия мен Иран ... ... ... үлкен
маңызды факторға айналады. Бұл ... ... еді [ 64, 34 ... ... жүргізген соғысына кедергі келтірген және
соған ... ... ... тоқтауына әсер еткен эфталиттер ол
кезде оңай жау ... ... ... теңізінен Солтүстік
Үндістаннан Шығыс ... ... ... алып жатқан
мемлекеттің бірі болды. Сол ... де ... ... ... ... ... алуға қауқары бармады. Түріктер бұл жауды
жеңуі үшін ең алдымен ... ... ... ... ... ... құруға 563 ж. ... ... ... барып парсылар
түріктердің қолдауының арқасында Эфталиттен Тоқарыстан өңірін ... ... ... эфталиттерді жеңіп алу көп қиындық ... 563- 567 жж. ... ... ... біржола жеңеді.
Фердаусидің Шахнамасында сипатталғанындай соңғы ... ... ... ... ... ... билеушісі Ғатыфардың
әскері мүлде талқандалыпты. Бірақта достық ... ... ... ... ... ... екі мәселенің айналасында келіспеушілік
туындайды. Бірінші мәселе ол, жеңілген ... ... , ... ... ... болса, екінші мәселеде , ... ... ... ... жолы ... ... бөлісуге келгенде,
өзара наразы-лықтар болған еді. Себебі ... жолы ... ... көп ... ... болған. Осы бір келіспеушілік
жағдай екі жақтың дипломатиялық ...... ... ... Бұл ... ... ... байқауға болатын. Түрік қағаны
Хұсрау шаһққа Парсы жері ... ... ... және өзге ... ... рұқсат сұратып елшілік жіберген болатын. ... ... ... есімі Маниах , бастап барған. Бірақта осы
елшіліктің жолы ... ... ... егер жібек Иран жері ... ... ... , парсылар үшін қыруар зиян ... . ... бұл ... ... дөрекі жауап берсе ... ... ... ... оны ... үшін ... маталарының түгелін ақысын төлеп, елшінің көз алдында жібек
маталарын түк ... ... ... еді. Елші ... ... ... айтып береді. Қаған бұл мәселені түзеу үшін ... ... ... ... ... Бұл елшіліктің де
жұмысы ... ... ... ... ... жағдайлардың ішінде
сапарға шыққан біраз елшілер ... ... , үш елші аман ... ... елшілерге у берді деген ... ... ... ... ... ... көмектесер одағы ... ... ... ... ... Византия болатын.
Онымен одақ құру үшін Маниах бастаған ... ... жері ... ... ... ... Юстин – II парсымен
соғыстың қайта басталмай қалуы ... емес ... ... ... ... ... ... елдің салмағын да есіне түсіріп ,
келген елшілікті зор ... ... ... ... ... айғағы ретінде Маниахпен бірге шығыстағы қалаларының
қолбасшысы ... ... деп ... ... ... жібереді. Түрік
қағаны Істеми Византия елшілігін шын ... ... ... ... ... ... үшін елшілікті Иранға қарсы әскерімен
бірге еріп ... ... ... Дәл сол ... Ираннан да
елшілік келіп түрік қағанына ... ... ... ... ... ... ... Византия елшілігінің
келгеніне салтанатты қабылдау жасайды. Кейбір ... ... ... ... жанында қабылданады. Қабылдау барысында Земархты
Иран ... ... ... оның ... парсы елшілігін
айыптайды. Содан Иран ... өз ... ... ... атынан
мойындарына ауыр соғыс жағдайының жүгін арқалап кетеді. Ал Византиия
елшілеріне ... ...... сый - ... беріп, Маниахтың
баласын және өкілетті елшіліктің ... ...... ... аттандырады. Бұл уақытта соғды Маниах ... ... [54 , 123 б .]. ... ... мен қағанат одағы өзін
жасаушыдан кейін де өмір ... , Иран мен ... ісі ... мұра
ретінде хазар хандарына ауысып , ал ... ... ... ... ... патшаларын араб халифтары алмастырғанға дейін жалғаса ... 64 , 45 б. ] ... ... ... ішінде де , оның айналасында ... ... ... кем түсе ... ... ... ... Бастапқы тәртібі болып тәж – тақтың ... ... ... ... ... ... бізге белгілі . Ол 552 ... ... ... оның ұлы Қара ... хан деп ... ... ... ... Қара Ыссықхан да әкесінен ... ... соң - 553 ж. тым жас ... ... ... ... Шету ... Ышбара тақтан алынады. Мемлекет билігі Қара
Ыссықханның інісі ... ... ... Кушудің еншісіне тиеді ... ... ... ... ... ... жағдайындағы күшінің
алғашқы қадамдары жасалып ... , ... ...... ... ... , ... негізінде түркі мемлекеті бір ғасырдан аса
Азия ... ... ... ... ... , VI- VII ... ... терезесін тең ұстайтындай халде болыпты.
Аталмыш жүйенің мәнісі ... ... ... өз ... ... толы жорықтармен құратын. Он жыл ... ... (550- 560) сол ... Сары ... ... , ... дейінгі
көшпелі тайпаларды тұтасымен ... ... тағы да ... ... ... ... ... Маңыздысы тек жаулап
ала бермей , оны ... қалу да ... ... ... аяусыз
басқыншы мемлекеті өзінің жаңа бағыныштыларының көңілін таба ... ... , осы ... ... ... ... ... де бітпек
емес екен. Ашин әулетіне қарсы бас ... , ... ... , толассыз бола береді.
Мұқанның бас қатырған мәселелерінің бірі ... ол, ... ... жол бермеу болатын. Туларына бөрі ... , көк ... атты ... ...... тұрғанда ғана
бағынышты тайпалар адалдықтан ... ... ... ... әскері
бар бек қана жат жұрттың ... мен ... ... ... . Тек бек ... өкімет пен әскер болып тұрғанда және ... ... ... зор ... бөліп жатқанда , соның өзінің
ханға адалдығын ... ... ... ... ... болуы
мүмкін еді деген сұраққа ? Ия, өз ... ... ... ... , ... сол ... бәрібір түзете алмайтын ,
себебі туысқандар арасында ...... ... ... ... ... барып еншілік – таспиқтық жүйе ... ... ... мен жеке ... ізгі ... адалдықтың
кепілдемесі бола алмаса, онда оны ... ... ... ... ... ... табу ... Еншілік - таспиқтық жүйе
тәж – ... мұра ... алу ... ... жөнге қоятын болды.
Заңға сәйкес , Мұқан қағанның ... ... ... ... ... одан ... немере інілерінің үлкені ағасының мұрагері
аталды. ... ... ... ... енші етіп ... ... ж. Түркіт мемлекеті төрт еншілік аймаққа , ал 576 ж. ... ... ... Осы бір еншіліктерді Батыс Европадағы
феодтарға ұқсайды деу жөн ... . ... ... ... ... ... , белгілі бір ауданмен қоса ... ... ... жүзеге асырылыпты. Жоғарғы ... ... ... деп ... ... еді . ... Арыслан деген түрік аты екенін білу
қиындық ... ... ... 572 ж. дүниеден өткені ... ... ... заңға сәйкес таққа оның ... ... ... деп те ... ... Онда ... ... өз аты
(теңеу аты) болған деп болжауымыз керек ... деп ... [ 64 ... 57 бб . ] ... ж. ... ... ... інісі Шетуге , батыстан – інісіне
еншіліктер бөледі де , ол ... ... ... ... ол жер
Бөріхан атанған туған баласына қалыпты. ... ... ... , ... , ... мен ... жерінде қосыны
болыпты. Істеми қағанның ... ... ... Қара Шұрын
(сор) еншілігі , ... ... Еділ мен ... бойында болыпты.
Ұлы ханның қосыны байырғы түрік жері - ... ... ... ... ал ... екі еншілік , мүмкін оның екі ... : Әмір ... ... ... көрінеді.
Еншіліктердің тап осындай күрделі ... ... ... – тақ мұрагерлері жайындағы таспиқтық заң әуелгі ... ... роль ... Жасы ... ханзаданың екі рет таққа
отыруына кедергі ... ... ол ... ... ... ме еді , оны ешкім ерте біліп айтпапты. Өкімет әр ... ... ... ... екен. Енші аймақ бектері ерте ме
, кеш пе , жоғары ... ... бір ... ... , бүлік
шығарып , алауыздық тудырмайды, сондықтан да мемлекет әр ... - ... ... береді. Бірақ осы ... ... ... , оң және сол ... да ... түріктің Мұқан қағаны өлгенде оның тағына ұлы Төремен
емес, ... ... ... ... ... өлерінде ұлы Әміреге
Төременді қаған етуді ескерткен еді. ... ел ... емес ... ... ... ... ... таққа Мұқанның ағасының ұлы
Шату отырды. Ол тарихта Ышбара ... ... ... ... ... ... өз ... Аба қаған деген атпен өзінің ұлысында
билік ... ... ... мен Аба ... ... өте қатты
шиеленісіп кетті. Түрік қағандарының осындай ... ... ... ...... ... билеушілеріне жүгініп отырды. Мұндайда
қытай ... ... ... ... ... да ... ... деректерінде Ышбара мен Аба қағандардың арасындағы
күрделі ...... жан – ... ... . Онда ... ... « ... батырлығы мен қырбаттығы үшін Абаны қызғанышпен жек
көрді. Сол ... ... ... оның ел – ... тұтқиылдан
шауып , тас – талқанын шығарды да , анасын өлтірді. ... ... ... ... таба алмай, батыстағы Тарду ... ... ... ... ... , ... ... Ышбараның немере ағасы
болып келуші еді. Ол батыс ... ... ... Ол бұл ... ашуланып , Абаға әскер ... оны ... ... ... өз ... жүз ... атты әскер келіп қосылды. Осылайша
бұлар Ышбара-мен арадағы соғысты бастап ... ... тыс, ... ... тату еді. ... оның ... ... алып , лауазымын
жойғанда, ол да Тарду ... ... ... Ышбараның немере інісі
Тегін шад жеке ұлысты ... Ол да ... ... , ...... Абаға барып қосылды. Осылайша , ... ара ... ... жатты. Екі жақ та ... елші ... ... ... ... ... ... оларды әр екі ... да ... ... ... ... ... Бес түрік дулу мен ... ... ... ... ...... , ... жанжалдарын қалт жібермей қадағалап ... ... ... ... ... , ... ... қалаған. Ара
ағайын болып оларды татуластыруға ешбір күш ... , ... ... ... ... ... ... отырған. Осындай
жағдайда өзара тартыстан ... ... ... ... ...... ... , ақырында оларға өздерінің қалай
бодан болғандарын да білмей ... ... ... ... ... ... , яғни дулу ... бодан деген сөздің
өзін де жақсы түсінбегенін ... ... ... ... , Ұлы сүй патшасына , яғни Қытай ... ... ... , ол ... осы сөздің ... де ... ... ... байланысты қытай деректерінде төмендегідей мәліметтер
сақталған : « Ышбара ... ... « ... ... сөз ... ... деп ... Олар «Сүй патшалығына ... ... сөз , ... құл болу ... бірдей» деп жауап берді.
Ышбара « Ұлы ... Көк ... Юй ... ... ғана құл
бола алдым» деді. Сонан Юй Чиңзыға мың жылқы ... әрі ... ... қосты.
Бұл кезде Ышбараны бір жағынан Тарду қыспаққа алса, ... оған ... ... ... ... ол арнайы елші
жіберіп , өз ... күрт ... ... ... ... ,
қарауындағы елдің Дешті құмның күнгейіне ... ... ... ... ... ... ... Рұқсат етілгені ... ... Жин ханы (Яң) Гуаң ... ... оған ... ... азық - түлік , киім – ... ... ... ... ... ... Бұдан кейін Ышбара батысқа ... ... ... күйрете жеңіп, оның өзін тұтқынға алды. ... ... ... Ышбараның ордасы иен қалған орайда , оның ... ... ... ... ... ... ... жасағын талқандап,
соғыс олжасын түгелімен ... ... ... ... ... қазандай болды. Осылайша келісім шартта шөлді ... ... Ол ... ... ... деді : « Ұлы ... Ел Күлік
шад Ышбара Баға қаған боданыңыз Шату дат ... : бас ... оң қол ... Юй Чинзы бізге келді. ... етіп , ... ... ... Ұлы ағзамның шапағаты
мен инабатының уақыт өткен ... ... ... ой ... ... . Бар ... көңілмен біле тұра , оны толық
ақтай ... ... ... ой ... , Ұлы сүй ... төрт ... ... бұның өзі аспанда тәңірдің
қалауына , ... ... ... ... – сай ... ... аспан
асты мен жер үстіндегі , ... жеті ... ... ұлан ... ... елдердің билеушілерінің өз балаларын ақ ... ... ... – бірі жоқ , ... ... ... ... ... ... беруде. Тақсыр, сіздің түмен ... ... ... ... ағызам екеніңізді , мың ... ғана ... , ... бері көз ... , құлақ
естімеген аса дархан заманыңызда жасап отырғанымызды ... ... ... ... ... ... міне елу шақты жыл
болды. Содан бері шөл далада қиын ... шет ... , ... ... , иелігіміз түмен ли жерді алып жатыр. Мал – ... (жүз ... ... ... Барша Нұм – рейлерді
тегеурінмен бағындырып , кіндік қағанатпен үзеңгі ... ... ... Нұм – ... ... ... ел болған емес. Жуырдағы
жылдары ауа – райы жайлы, ...... ... ... ... ... ... , мұны қалайда Кіндік қағанаттан әулие затты
ағызамның шығу ... ... деп ... едім. Енді ... ... ... ... ... ... бағындырып , салиқалы салттарыңыз сарайдан жалпақ ... игі ... ... ... , ... екі күннің жараспайтыны
сияқты , жер бетінде де екі ең жоғары ... ... ... ... сүйдің патшасы өзіңізге ... ... деп ... Ендеше жер
қиындығынан пайдаланып, ... ... ... деп ... ... ... қауғана салиқалы салттарыңыз менің көңілімді
біржола әділеттің ақ ... ... Дана ... ... ... бас ... ... боданыңыз болуға пейілмін. ... ... ... ... жер ... қиян ... жүрмін. Солай ... ... ... ақ үйлі ... ... ... ... санадым. Әр жылы көпшір ... ... ... ... – кеш құлдық ұрып, әміріңізді екі етпеуге ... ... ... ... ... ... бұрымды ағытуыңызға
рұқсат етуіңізді өтінемін. Ескіден келе жатқан ... ... ... ... алмадық. Қазір бір ел боп көңіліміз тоғысып ... ... ... ... жөн ... ... ... , қуанышымызда шек болмас еді. Жетінші ... ... ... ... ... ... жібердім, хабарлы болғайсыз»
[ 70 , 17 – 18 бб.] ... ... , ... ... Тардумен арадағы қарым –
қатынасы ... , ... ... ... шығармау
үшін Қытай билеушілеріне жүгінген, тіптен оларға бодан ... ... ... ант ішкен. Сонымен бірге жыл сайын ... ... ... ... де ... ... ... жетінші баласы
Құтымчынды Қытай сарайына кепілдікке жөнелткен. Осылайша , ... ... ... ... ... өздерін ешқашанда сенімді
санамай, өзара алауыздықтың ... ... қалу үшін ... ... ... күш – ... иек артпақ болған. Мұның өзі Он оқ
бодұнды билеген ... ... ... ... ... , ... гөрі Қытай билеушілеріне әлдеқайда жақын
болғанын ... . ... ... осындай Түрік қағандары ... ... ... ... ... ... , ... таққа
таласып , Қытайға жағынуға күш ... ... ... те , бұл ... ... бергеніне қарамастан , сол дәуірдің ащы ... ... ... мемлекеті шын мәнінде өздерінің жауынгерлігіне
, соғысқа ... ... , ... және қамал ... ... ... ... ... Бұл шын мәнінде ... ... де еді» , - ... ... ... Т.
Омарбеков .
Одан әрі ... бұл ... ... ... ... ... ... патшалары өздеріне бодан болғысы келіп ... ... ... ... ... , өйткені оларға бірінші ... ... ... ... еді. ... , ... ретінде
көптеп сәйгүліктер және тағы басқа мал түріндегі ... ... ... ... ... ... нығайта түсті.
Сондықтанда жоғарыдағы Ышбараның өтініші ... ... ... ... Бұл ... ... деректерінде былай жазылған : ... орай ... ... ... деп ... ... « Ышбараның
Дешті құмның солтүстігін билегеніне ... ... жүзі ... ... ... ішінде бұлардан мықтылар болған емес . ... ... ... , екі ел ... келгенбіз . Енді біріміз
билеуші, біріміз боданбыз. Демек бір ... ... . ... ... ықылас - пейілдеріне ризамын. Мен Көктегі
тәңірдің ...... ... аймақтарды бағындырдым. Бұл қалай
ғана менің шарапатым болсын . ... ... осы іс ... ... ... ... бүкіл халыққа
салтанат ... ... ... » ... , ... ... бодан болу ... ... ... ... ... қана қоймай, ол тіптен ғибадатха-
наларға ... ... ... ... ... ... , ... Қытайға тәуелді болып шыға келді. ... өзі ... ... ... ... беделін арттырғаны-мен, ол шын
мәнінде саясатта енді ... ... ... ... ... осы ... ... көрсетіледі: « Осыдан ... ... ... болу үшін ... мен іске ... Ышбараның аты аталмайтын болды да , оның Жоу ... ... ... ... Мың ділдә ханшаға Яң ... ... ... ... ... кітапқа енгізілді, әрі
Көшелі ханша деген атақ ... ... ... ... деген
міндет және Ән ел ... ... ... ... ... ... кең мол ... жайып патшайыммен таныстырды және ... ... ... ... ... риза ... Ышбара былайғы
жерде сарайға тіпті ... ...... ... ... болды.
7 жылы (587) ... айда ... ... ұлын ...
таралғымен сарайға жіберіп, Хың , Дәй ... ... ... ... ... Патша бұған рұқсат етіп, Ышбараға сый –
сыбаға ... ... және ет ... ... елшілерін аттандырды.
Ышбара патша сыйлығын бүкіл ұлысымен тағы да ... ... ... . ... бір ... тек өзі ғана 18 бұғы ... ... мен ... кесіп алып, сарайға жөнелтті. Қайтар ... ... ... ... Осы ... оның ... өртеніп кетті.
Мұны Ышбара жамандыққа жорыды. Содан бір ... аса ... ... ... Осы ... ... патша сарайы зияратын үш күнге
тоқтатты. Аза жұмысын басқаруға жөрелгі ... ... әрі ... бес мың топ ... ... ... ... Ышбара қағанның шын аты Шату ... ... атап ... Жалпы алғанда жеке басы бедел-ді,
халыққа сыйлы болғандықтан да , ... ... оны ... ... ... еді. Ол ... біраз бұрын өзінің
орнына інісі ... ... ... ... ... айтып кеткен
болатын. Қытай жылнамаларында бұл мәселе төмендегіше ... : ... Шату ... баласы Оңғылдың мінезін тым ... ... , ... өзінің інісі Шорағаны таққа ... ... ... ... Сол сөз ... ... ... адам жіберіп
шақыртып, таққа отырғызатын ... ... : « ... ... ... бері аға өлсе інісі мұрагер ... ... ... ... ... ... шығару ата – баба заңына ... ... та, ... та ... қалады. Таққа сіз отыруға
лайықсыз, біз қашан да ... ... деп ... ... ... тағы да адам жіберіп былай деді : « Көкем мен әкем ... нәр ... бір ... екі бұтағы, мен сол ... ... ... ... ... ... болды, ата
тұрғыласқа әмір өткіземін ... ... жоқ. Оның ... бұл
әкейдің өсиеті. Оны өзгерту менің қолымнан қалай ... ? ... бұл ... ... берілмеуін сұраймын» деді. Осылайша бес
– алты рет ... соң ... ... ... , Ябғұ ... Оңғыл ябғұ болды. Шораға елші жіберіп, ... ... ... оған ... , ... және байрақ сыйлады.
Шораға ат жақты, дөң жауырын , ... ... ... ... кісі еді. Ол Сүй ... ... пен ... алған соң,
Абаға жорық жасап, батысқа шеру ... Жау жақ Сүй ... алды деп ... көпшілігі берілді. Аба тұтқынға алынды.
Абаны өлтіру ... пе, әлде ... ... пе? – ... ... жолданды. Патша оны өз ұлықтарының қарауына ... Сол ... Гау Жюң : « ... ... бірін бірі улы жәндік
өлтіргендей ... ... ... кең ... әйгілеу
үшін оны тірі қояйық» деді. ... ... деп ... ... ... ... Гау Жюң ... жақындап келіп: « Шюанюан (сары
бабалық) заманынан бері ... ... рет ... ... еді. ... ... бәрі ... Солтүстік теңізге ... ... ... ... ... ... естіген
емеспіз. Сондықтан тағы бір рет ... ... Ұлы ... үшін ішіп қоюға рұқсат етіңіз» деді.
Осыдан кейін Шораға тағы да ... ... ... да , ... оқ тиіп өлді. Халқы Оңғылды Хыргас Дана ... ... ... таққа отырғызды. ... ... елші ... үш мың топ ... алды. Сонан ол сарайға жыл ... ... ... ... тұрды » [ 70, 19 б. ] .
Зерттеуші осы ... ... ... ... ... тұжырымын білдіреді: « Көріп отырмыз, ... ... ... ... ... ... ... ақырында жауынгер
де ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды. Бұрын бабалары Қытай ... ... ... ... ... ... ... , енді Он оқ бодұнды
басқаратын ашына ... ... – ашық ... бодан болып ,
көпшір (салық ) төлеуге құлшына ... ... ... да ... шындығы еді. ... ... ... қытай
жылнамаларынан мынадай мәліметті ... : ... жылы ... билеушілері бірінен соң бірі елші ... , ... ... он мың ... , жиырма мың қой, бес жүз түйе , ... сиыр ... ... ... олар ... Кіндік қағанатпен
айырбас сауда жасау үшін ... ... ... Патша мұны мақұлдады »
.
Осылайша, Түрік қағанатын билеушілер ғана емес , ... ... да, яғни Бес ... дулу ... да Қытайға
көптеп салық төлеп тұратын тәуелді, әрі ... ... ... өзі түркілердің саяси жағынан бұрынғыдан да ... ... алып ... - ... ... ... мойынсұнған және сый – сыяпатына ие
болған қағандардың бірі ... ... ... ( Н. В. Кюнер өзінің
аудармасында Қарсананы Гэсон деп аударады ) қағаны еді. Ол ... ... ... ... ... ... Оның ... елі
оның көкесін Шағыр қаған деген ... ... ... ... ... ( Н. В. Кюнерде - Датоу ) қағанның ... еді. ... міне сала ... ... ... ... тауға , батыста
теңізге дейін кеңейтіп , Сәнми тауына орда ... ... ( Н. ... - ... ) ... ... соң інісі Тоң Ябғұ ( Н. В. ... ...... ... ... ... Ол солтүстіктегі ... ... ... ... санын жүз мыңға ... ... ... ... ... , ... ... теріскейіндегі
Мыңбұлаққа көшірді. Батыс өңірдегі елдер ... ... ... ... ... ұстап қалған Батыс ... ... ... ... хан деген лауазым берді. Оған ... ... ... патшасына бір туыр інжу тарту етті. ... ... ... деп ... ... : ... інжуің құнды –ақ екен,
деседе мен ханның ... ... онан да ... ... Інжу
кісіге жолдас болмайды» деп өзіне ... ... ... бұлайша қолдауын Теріскей ... ... ... жоқ. Олар ... 619 ж. ... ... ... елші
жіберіп , Батыс түріктің қағаны Қарсананы (Гэсонды) ... ... ... ... оларға былай деп жауап берген:
« Ол ... жер, ... тау ... ... пана тұта ... еді. ... әділдік болмайды» . Дегенменде Қарсананы өзінің ... ... ... қайтармады. Оны қытайлықтар өздеріне уәзірлік ... ... ... ... ... ... оны бәрібір
өлтіріп тынды. ... ... ... ... ... ... қайтыс
болып кеткен Шағыр (Шэгуй) қағанның інісі Тоң Ябғұ ( ... ... ... деректерінде әрі батыр , әрі ... адам ... Ол 625 жылы ... ... ... жаушы салып,
олармен құдандалы ... ... ... ... ... ... ... бұл ұсынысты ... ... ... 634 ... ... ... Түрік ( Н. В. Кюнерде - Дулу ) қағаны қайтыс
болды. Оның ... ... ... ... (Н .В. ... - ... таққа отырды. Ышбара Түртеліш (Шаболоду Чжлиши) қаған таққа
отырған ... ... ... ... – қатынасты нығайтуға күш
салды. Ол 635 жылы ... ... ... қыз айттыратыны
туралы ... ... ... , яғни ... 500 жылқыны
айдатты. Қытай сарайы ... оған ... мол сый – ... ... ... ... қыз ... жөніндегі келісімді бере
қойған жоқ [ 70 , 20 б . ] ... ... ... ... мен саудагерлері « ... ...... , ... мен ... , ... ару
қыздарына өзара таласқан түрік ... ... ... айқас-
тардың болғанын көне деректер растайды. Олардың ... ... ... ... , ата – бабалар дәстүрін ... ... ... ... басқарғандығыда анықталды.
«Билік пен байлыққа ... ... ... ... жылға созылған .
Ақырында ел ... ... 603 жылы ұлы ... ... кетуімен тынған болды. Бірі - Батыс ... ... ... ... Орта ... Жоңғария және Шығыс Түркістанның бір ... ... ... - Шығыс ... ... оған ... жері ... ... болды.
Екі қағанаттың териториясына байланысты Көне Таңнама деп ... ... 194 ... 144 ... ... мына
мәліметті келтіре кетуге болады. Деректе былай ... : « ... ... Теріскей түрікпен аталас еді, Мұқан ... ... ... ... да , елі ... ... ... Елі үйсін
елінің көне қонысын мекендеді. Шығыс Түрік ... ... ... ... , ... ... еліне , ... ... ... Чаң – ... солтүстігінен жеті мың ли ... ... ...... ... жеті күн ... , ... күнгей ордасына , онан солтүстікке қарай тағы ... ... ... ... ... (Бесбалыққа) жетуге болады. Телек
, Күсән және ... ... Ғу ... бәрі ... ... ... ішінде Түрік және Нүшбе , Қарлық, Чоңұт , Чұмұл, ... әр ... ... бірге қоныстанған. Ғұрып – ... ... ... тек ... ғана ...... кезігеді. Батыс түрікте ябғұ, ... ... ... мен ... және қаған нәсілінен тарағандарға
беріледі , мұнан тыс , Іркінқұтлы чор , ... ... , ... ... мансаптардың бәрі ұрпақтан – ұрпаққа ... ... [ 65 , 140 б. ... ... мен ... ... ... болған соң, түрік
елінің тағына дарынсыз ... ... ... ... ... әміршілер билегенін Түрік қағанаты тұсында , яғни VIII ғасырда
жазылған ... ... ... жыр ... ... інісі ағасындай болмады,
Ұлдары әкесіндей болмады ,
Біліксіз қағандар ... ... ... отырған екен [ 55
, 84 б. ] ... ... ... ... қатысты жаңа зерттеу
еңбектерінде Батыс ... ... ... Іле, ... ... , ... ... Еділ мен ... ... ... ... , ал ... ... Есіл мен ... жоғарғы аралығын алып жатты. Ал ... ... ... ... ... ... билеген ел болды. Ал
дәлірек, ... ... ... ... ... ( Тянь – Шань)
тауына дейін, шығыста Баркөлден ... ... Арал ... ... ... дейінгі аралықты алып жатты. Орталық астанасы Шу
өзенінің бойындағы Суяб ... Ал ... ... ... ... Мыңбұлақта болғанын көрсетеді [ 54 , 133 б.]
Сондайақ кең байтақ ... алып ... ... ... ... ішкі ... қалыптастыру қиынға ... ... ... - ... ... тұрған қағандықта 630
жылдардан бастап ... үшін ...... басталған. Ондай талас
- тартысты тоқтату үшін Тон жағбудың ағасы Күл – ... ... өзін ... жариялайды. Алайда мұны тайпалардың бір ... , ... ... ... ... ... ішінде
ұзақ жылдарға созылған талас – тартыс басталады. 630 – 634 ... ... ... ... ... Орта Азия ... иеліктерінен айырылып қалған болатын. Екі ... ... ... үшін ... батыс түрік қағанатын саяси дағдарысқа
ұшыратқан. 634 жылы нүшби ... ... ... ... ... Елтеріс Шир - ... ... ... Ол ... « он оқ» ... ... ... , тайпа көсемдерінің
жаңа басқару жүйесін құрады. Жаңа ... ... ... ... мен ... деп аталып , олардың әрбіреуі бір оқ ... Әр оқта бір ... ... болады. Бір ... 10 ... ... ... он тайпадан тұратын он оқта он ... ... ... ... Он оқты ... ... мен шорлар өз
тайпаларын да билеген. Мұндай әскерді де , елді де ... ... он оқ ... деп атапты. ... сөзі ... ел ... ... ... мен шорларды тек қаған руынан жіберілген
шад бақылап ... ... бұл ... тайпа көсемдерінің
биліктеріне үлкен ... ... ... Бес арыс ... ... ... ... қаған көтеріп , ел ішінде қайта ... ... туып , ... ... арасында қанды шайқас болып ,
Ышбар ... ... ... ... болатын. Қағандық екіге ... ... ... VII ғасырдың 30 – жылдарынан ... ... ішкі ... ... ... ... ... Таң патшалығына барып бағынады. 632 жылы ... ... шеп ... ... Хели Таң ... бағынып,
өз елін бастап шығысқа қарай ... , ішкі ... ... , 639 жылы ... ... қағандығы ақсүйектерінің бірі
Ашнамсе Жемсары ауданындағы шоре ... мен ... ... ... ... Таң патшалығына ... ... Таң ... ... мейлінше қолдап , олардың бастықтары ... , ... шен – ... ... ... мақсатқа тағайындап, өзіне
әскери ... ... ... [ 54 , 137 б. ] .
Таң патшалығы 640 жылы Тұрпанды алып , өкіл әкім ... ... Таң ... 643 ж. ... , 648 ж. ... ... алудың алдында ысты, ботбай, шимойын ... ... ... . Таң ... өкіл әкім мекемесі Күшарға
көтерілгеннен кейін, ... , ... , ... тағы ... қалалар осы
өкіл әкім ... ... ... ... Шығыс
Түркістан жерін өз ... - мен ғана Таң ... ... соң, ... ... ... ... елші жібереді. Алайда
бұл елшілікті Батыс түріктің Ибн Дулы ... ... ... ... ... өңірге аттанған әскерлеріне шабуыл жасайды. Бірақ
бұл шабуыл Ибн ... ... ... , қаған Тохар еліне
қашып кетеді.
649 ж. Таң патшасы ... қаза ... ... ... түрік
қағандығында Ашынақойлы (Қойлық) өзін Шыбар ... деп ... Шу мен ... өзендері аралығындағы Мыңбұлаққа қондырады ... Таң ... ... шығады. Соғыс бірнеше жылға созылыпты.
Ақырында Таң ... 658 жылы ... ... ... ... бұл ... «Ашынақойлының бүлігін басу» деп
жазылған екен.
«Он оқ ... ... ... Іле, Шу ... ... – бес ... он ... болып құрылған Нушебилер мен дулулар
туралы айтылған. Алайда басқарудың бұл ... ... ... ... еді. ... ... үшін ... , тайпалар арасында
бұрынғыдан да ... ... ... мен ... арасындағы
тартыс ұзақ уақытқа созылған ( 640 – 657 ж. ж.) . ... ... ... ... ... ... қалуды ойлаған
Қытай мемлекеті 659 жылы ... ... ... ... ... ... ... кейін «Он оқ елінің» өз еріктерімен
ұйымдасқан ... ... ... ... ... рет ... ... нәтижелі жеңіске жете ... Тек VII ... VIII ... ... ... ... ... Үшліктің Таң
империясына қарсы ... ... ... ... Ақыр
аяғында 702 жылы Үшлік ... ... ... жеткен болатын.
Бұл ... ... ... ... ... енді ... ... дәуірі басталған болатын [ 54 , 138 б. ] .
679 – 689 жж. ... ... көп ... ... қытайға
жасаған қарсы күрестерінің нәтижесінде , ... ... Ең ... ... болып Құтлық , ...... ... ... ... Оның өте ... ... және кеңесшісі
Тоныкөк болады. Ол ... ... және ... ... ... руникалық жазуымен тастың бетіне жазып отырды. ... ... ... ... ... ... болса, ал оның батыс
шекарасы Елтеріштің тұсында- ақ ... ... ... 691 ж. ... ... ... , таққа оның ... ... - ... де 716 ... ... ... ... елін басқарады. Екінші Шығыс
түрік қағанатының ...... ... ... тұспа – тұс
болған еді. Ол біршама сәтті, Солтүстік Қытайдағы ... ... ... жүргізсе, қидандарды талқандауы ( 696 – 697 жж.) ... ... және ... ... ... ... (709 –
710 жж.) Қапаған қағанды Орталық Азияның мырзасы еткен болатын [ 71
, 101 б. ] ... ... ... ... ... жаңа император
Сюаньцзунді Азияда гегемон болу жлоындағы ... бас ... Ол ... тыңшыларының қағанаттағы жұмысын күшейтіп тіпті
түркі ... мән ... ... ... ... ... өзі де
байқамай императорға көмектесіп дипломатиясын жүргізе ... ... ... ... ... қытайлықтарға тән прагматизмдікпен
(субъективті - идеалистік бағытпен) ... жеке ... ... былай түсіндіреді: « қол ... ... ... ал ... ... ақылсыздау әрі сұрапылдау
болып кетті. Аймақтар наразылық білдіріп , одан ... ... ... 714 ж. ... ... ... ... қарлұқтар ,
хулувулар (қыт . ... және ... ... өздерін аясына алуды
ұсыныпты. Жетісудағы және Тянь – Шань ... ... ... пайдасына қағанатқа қарсы ... ... ... ... ... ... да Империя жағына шығады. ... ... ... де жаман болғаны сол, ... ... ал ... ... өз ... - ... - ... да көтеріліске шықты,
Гобидегі , Иньшандағы және Алтайдағы үш ... ... жау ... [ 64 , 309 -310 бб. ].
Данышпан ... ... ... ... ... ... жасақтарын басқармаған еді. 716 ж. оның жасы 70 ... ... ... ... ... тиген еді. Ол ... бойы (711 – 715 ) ... ... , тек 716 ж. ... ... тауы ... ... әскерлерін күйрете жеңеді,
содан оларды қағанатқа бағынуға ... ... ... бұл кезде
мемлекетті ... ... ... ... ... ... туған
мекеніне қайтар жолда Күлтегін ... ... ... еді.
Қара көл (Батыс Монғолиядағы ... ... ... ... ... ... оралған Күлтегін мейлінше қыза түскен тайпалар ... ... ... ... ... бірге ол елден
аласталған бұралқыларға тарпа бас салды, оларды ... ... ... ... , тіпті бұралқы деген аттың өзі ұмыт ... ... ... ... ... ... ... шайқасы
өтті, бірақ Күлтегіннің бүкіл ...... ... , ... ... ... маңында эдіздер ( қыт. ... сол ... , ...... ... соң Бол ... ... ...
оғуздардың халық жасағы талқандалған болатын, ... жазу ... ел – ... ... алынғанымен , Шуш тауы маңында өткен
келесі шайқаста олар ... ... сәл ... ... ... ... қуып ... әрі соңдарынан өкшелеп,
оларға біраз ... ... ... олар ... ... ... еді.
Мұның артынша ... ...... ... Қадаз маңында
болған шайқаста да ... ... ... ... ... . ... табыстары қағанды мазалаған болған сияқты, ... ... ... ... Алп ... ... ал ол ... ... ... « Ол ... халықты жинады» , ал бектер
қашып кеткен болатын. Қыс ... ... де 715 ж. ... осымен аяқталыпты [ 64 , 312 б. ] ... ж. ... ... хан өз ... ... бөленгенін
қызғанып , тоғыз – оғуздарға қарсы әскерін өзі ... ... хан ... , яғни ... мен ... ... болатын.
Осы сәтте қарлұқтар кек алу үшін сәтті ... туды ... Олар екі ... ... үшін ... әскери аттары
жетіспейді деп жорамалдаған көрінеді. Түріктердің ... ... ... ... , олар ... бірі түрік тосқауылын
қозғалтпай тастауға , ал екіншісі – хан қосынын ... ... ... осы ... ... еді. ... ... Күлтегін қорғап ,
өзін тағы да даңққа бөлеген болатын. Күш тең емес ... ол ... ... күң болу ... ... ... қорғап , жаудың
«тоғыз батырын найзамен түйреп ... ... ... жауға
бермеген» . Бұл аралықта Қапаған ... шөл ... ... ... ... еді. Бірақ бұл туралы оқиғаның
өзге егжей – тегжейі ... ... Одан ... ... ... келіп , олар 716 ж. Тол өзенінде күйретіліпті. ... ... ... мынадай бір оқиға кірігіп кетті: ... ... ... келе ... хан ... ... ұзап, жалғыз өзі
ойға бата ... өтіп бара ... Тек не ... , дәл ... ... байырқұлықтар жасырынып жүрсе керек. Жалғыз
салтаттыны көрген олар сол ... бас ... оны ... аударып
түсірген де, өлтіре салған. Ханның басы қытай ... ... ол оны ... ... ... көтеріліс пен Тан
империясы арасындағы байланыс , міне , ... ... ... бұл аз : 702 – 703 жж. ... жағына өткен ұйғырлардың
көсемі « ... ... ... оны ... ... тікелей
көрсетулер де бар. Алайда, ... ... ... ... ... ...... Империя өзіне тек Маньчжурияны
қайтарып ... Онда ... шады ... ... және Агу
маңында болған ... ол екі рет ... ... ... ,
сірә, табысты болмаған тәрізді [ 64 , 313 б. ] ... ... соң ... ... ... ... Қапаған хан
тақты иеленушіге Күшікхан, яғни «кіші хан» ... ... ... , үлкен ұлын өзі ... ... ескі заңы ... ... шады Могиляньға тиісті еді, ал түріктік ... іс ... ... ... ... ... ... өз қолына алып, ... ... ол өзі ... ... өзі ... еді. ... орнындағы оның мирасқоры Алп ... ... ... ... , ... өзі ... жеңіске жетуін қамтамасыз ... мен ... ... кеңесшілері түгел өлтірілген болатын.
Қапаған ... ... сол ... ... ... ұлы ... ... Мими деген біреуде күйеуде болған он жетідегі қызы ... ... ... ... ... ... ... Онда әуелі ол
сарай ... ... ... бірақ көп кешікпей өз
ағасының үйінде ... ... ... ... Оның ... ... ... әскерінде қызмет етті, әйтсе де ... ... ол ... ... ... ... Қапаған хан ұрпағының
өрбу сызығы осылайша кесіліп қалған еді.
Күлтегін ескі ... ... еді. Ол ... атағын қабылдамады,
сөйтіп , таққа «Білге қаған» деген құрметті ... өз ... ... ... ... « өзінің сіңірген еңбегімен»
көтерілмегенін және өзі ... ... ... ... ... ... ол оны ... әміршісі, яғни қағанаттың
нақты қожасы етіп ... ... ... ... ... дана ... қана, яғни жаңа ... ... ... ... ... ... ... уақыт қудаланып ... ... « ... ... әрі одан ... да» , сондықтан 718 ... 719 ... оған ... ... ... шені мен ... кеңесшісі
қызметін қайтарып берді. ... , ... ... ... ... Тан ... саяси басымдылығына қарсы күресу ... ... ... одақ ) келеді [ 64 , 314 б. ] .
Қағанаттағы жаңа ... ... ... бейімді болып шықты.
Ханның өлімі Қағанатқа ... ... ... ... ... ... саясаты телес тайпалары арасында оның есімін
әбден жексұрын еткен еді. ... ... ... ұшыраған
олардың көбі оңтүстікке қарай ... ... ... ... ... ... ... жасалғаны туралы өздеріне хабар
жеткізуі мұң екен , олар жаңа ... ... ... ... келе бастаған. Қытайлықтар ... ... бет ... ... ... күшті Тоныкөктің ықпалынан ... ... ... де ... ... қаған жариялаған жаңа саяси
принциптер де, шамасы, аз әсер ... ... ... ... оралуы Қағанаттың ... ... ... ... ... ... шығарған болатын.
Имперліктерге енді бір ... ғана - ... келе ... соғыс өртін
қайта жандыру ғана керек ... [ 64 , 315 б. ] ... ... бір ... « ... жер – суын ... ... берілген» тоғыз – оғуздарға ... ... ... ... Сол үндеуінде ол ... ... « ... ... және ... ... олардың аты мен даңқы
жойылғанына» ... ... Ол ... – оғуз ... ... ... - ... қуғынға ұшырағандарды жазаламайтынын
хабарлаған еді.
Екіншіден ол ... ... ... ... ... ... ... отырған ұйғырларға лап қойған еді. ... ... ... ... және ... тықсыра отырып, ол ұйғырлардың
қоныстарын қиратты, ал ... ...... ... ... тыққан. Ұйғырлардың ... ... ... ... ... жоғалтып алған түрік ... ... ... ... жансаясы тұтқынға алынып, түрік ханы ... ... ... ... ... жүз салт аттысымен ... ... ... ... ... Хинганға ұмтылып,
татаптарға соққы берген болатын. Жорықтың ... сол - тағы ... ... тартып алынған еді. Ал ... өзі ... ... ... ... батыстағы табыс бұдан да гөрі ... ... ... түріктер қолында болып шыққан . 717 ж.
аяғына таман дала ... ... ... ... ... ... [ 64 , 316 б. ... ж. ... ... ... ... ... ... шығатын
кезді пайдаланған еді . Сонымен ... ... ... ... да ... болды . Себебі империяға ... - ... ... ... ... түріктерге қарсы одаққа
тартудың сәтін түсіріпті. ... ұлы ... ... жұрнақтары
болып табылатын және ... Ашин ... ... ... ... ... ... жоспар бойынша ... және ... әр ... ... әрі бір ... Білге
қағанның қосынына ... оны ... ... тиіс еді. ... ... үшін ... 300 мың адамнан құралған әскері
жұмылдырылыпты. Бұл ... ... ... келмейтінін байқау
қиын болмаған, ... ... мен ... ... жылжуын келісіп алу мүмкін болмапты. Оның ... ... ... ғана ... ... ақ ... қолбасшыларының
арасында да ... ... ... ... ... ... қағанға мазасыз-данбауға , ал ... ... үш ... ... қарай шегініп кетуге , қытайлықтардың жейтін
азық – ... қоры ... олар ... – ақ кері қайтқанша сонда
бола ... ақыл – ... ... еді. ... ... басқаша
қалыптасты: басмалдар түрік ордасына бірінші болып жақындады, ... ... ... біліп , кері қайтыпты. Тоныкөктің
ақыл – ... ... ... ... яғни арлы – ... ... да , ... да қажып – ... ... . Ал ... ... ... (бөкең желіспен)
Бәйтін – Бесбалыққа ... ... , оны ... ... басып
алыпты. Шаршап – шалдыққан басмалдар ... ... ... ... ... ... келе жатты, бірақ дем ...... ... ... ол ... жауларын жолықтырды.
Бекініс дуалдары ... ... ... ... ... бұл ... жоспары жүзеге аспай қалыпты.
Алайда түріктер ... ... ... жоқ. Олар өз
әскерлерін Жоңғариядан Ганьсуға , ... ... ... ... , ... және ... ... төңірегіндегі елді
мекендерін тонады. Ляньчжоудың коменданты Ян Кин – шу ... ... ... , ... өз ... ... , ... үшін бекіністен сыртқа шығыпты. Түріктер қарсы ... ... ... күші жаяу ... ... ал түріктер атты найзашыларына ... ... аяз ... ... ... ... жауынгерлері қолдарына қолғап киюге
мәжбүр болып , онысымен садақ ... ... ... ... ал
қолғапсыз әрекет жасағандары қолдарын үсітіп алған. ... ... ... ... түрік салтаттылары түйреп тастаған .
Жеңіс даңқы ... Ұлы ... ... кеткен болатын. Сөйтіп, ... ... ... ... ... ... қасқыр басының
таңбасы алдында бастарын иген ... [ 64 , 319 б. ... ... ішкі ... мәселелерді де сәтті шеше ... бірі ... ... көбі 716 ж. ... кезінде
мемлекеттік кеңесшілерді қыру ... ... ... алып ... ... ... ... өзіне қызмет етуге шақырып,
Білге қаған наразыларды көсемінен ... ... де ... ... « ... бара ... ... өмір сүруге көтердім, жалаңаш
халықты киім – ... ... ... ... бай еттім, аз
халықты ... деп ... ... ол тек ... ... ... кезде жомарттық көрсету және ... ... яғни , ... ... өзіне қызмет ... ... ... ғана жете ... Осы ... ол қарсыластарының
белсенді адамдарын тартып алып, өзін және ... ... ... ... саясатын да осы айтылған нәрселерден кем ... ... ... - ол империямен бітім жасасуға ... де ... ... ... ... ол бірден «Аспан
ұлын баласы әкесін сыйлағандай ... уәде ... ... сөз ... ... « ... келісіпті» . Бұл өзара
көнісуден туатын келісім еді: ... ... ... ешнәрсеге
де міндеттемеді, сөйтіп оған ындын тыныштық ... ... ... император даланың ... ... ... өз
мәртебесін сақтап қала ... еді. ... оған ... аманат
алу қажет болған екен. Сондықтан ол түріктерден бір ... ... ... ... ... беруін талап етіпті. Бұл Империяның
қол астындағы ... ... ... ... ... ... ... болуға тиісті еді [ 64 , 323 б . ... да ... ... ... ... ... Олардың
көсемі Кэтугань қытай итаршысы , кінәз Шаогуды ... оның ... ... ... ... және татаптықтармен бірге 730 ж.
түріктерге өтіп ... Оған ... ... ... ... әскер
жіберіледі. Татаптықтар бірден бағынады, ал қиқар ... 732 ... ... ... жылы Кэтугань түрік әскерлерімен оралып
келеді. 10 мың ... ... ... ... құралған
көмекші әскермен бірге жауға қарсы ... ... ... Тунгкер
тауындағы шайқас кезінде татаптықтар ұрыс алаңынан ... ... ... жеңіліске ұшырайды. Корпусқа жаңадан тағайындалған
генерал Шэугуй ... Ли Го – си ... ... ... песірін параға сатып алыпты. Ли Го – си ... « ... ... және ... ... ... сыбайластарының» бастарын
кесіп, «кері қайтыпты» . ... ... үшін Ли Госи ... ... ... ... тағайындалады, бірақ өлтірілген
Кэтуганьнің серіктері ... ... ... оны ... ... ... ... Көтеріліс жалғаса беріпті, сондықтан
имперлік ... ... 734 ж. ... ... екі рет ... ... ... бірақ көтерілісті басып – ... ... де оның ... әдісін Чаньаньдегілер қатты ұнатыпты.
Сондықтан да дәл сол 734 ж. ... ... елші ... ... 727
ж. өзінде – ақ жеке кездескенде императордан мол ... ... ... ... ... у беріп өлтірген болатын [ 64 , 327 ... . Өлім ... ... ... ... және оның барлық
туыстарының көзін ... ... ... ... . Қытай императоры тез
ғана өзінің ізін ... үшін ... ... ... ... ... елші жібереді.
Бірақта екі арада соғыс болмаған еді. Білге қағанның ... ұлы ...... ... ақсүйектерінің бірауызды келісімге
келуі жағдайында ... ... Бұл ... әрі ... ... жазу ... ... болатын. Өз әкесінің саясатын
жалғастыра отырып , ол ... ... шығу ... ... ... ... үш елшілік жіберген болатын. Бірақ ... ол ... ... жалғастыра берген еді, өйткені
Маньчжуриядағы ... ... әлі ... ... бүкіл 30 – жылдар бойы түркештер ханы Сұлу ... Ол ... ... ... ... жасап келе жатқан арабтарға
қарсы күреске ... Сол үшін олар мұны ... ... деп ... .
Қытай империясы сол уақыттарда тибетпен соғысуға және әскерін
қайта ... ... ... ... ... ... ... ол
да оқиғалардың жетегінде жүріпті. Иоллығ елді тып – ... ... ... ... 739 ж. ол қайтыс болады. Тақ оның ... ... ... ... оны және оның жаңа ... ... ... мойындапты [ 64 , 328 б. ].
Ол өте жас болғандықтан , ... оның ... ... қызы ... ... Бұл ... ішкі ... алып
келіпті. Басмалдар, қарлұқтар, ұйғұрлар бірігіп билікке ... ... ... ... алып ... Алайда ол көп бола ... ж. оның ... ... ... - Құтлық Күл Білге - қаған
тап болады.
Ақырында ... ... ... ... ... ... отбасының мүшелері ұйғырлар мемлекетінің басқарушы
орындарында қала ... ... ... та бұл ... емес еді. ... бірігуші күштер күшейеді. Билікке
таласушы ... ... ... ... деп ... Сөйтіп 200 жылдай өмір сүрген (552 – 744 жж. ) ... ... ... еді [ 29 , 85 б. ].
Міне , ... ... ... ... ... ... ... отырған егеменді Қазақстан Республикасының ортағасырлық
тарихының бір ... ... ... , оның ... Батыс және
Шығыс қағанаттарының әлемдік ... ... ... ... табыла
білуі осындай жағдайлардан ... еді. ... ... , ... ... олар ... кең байтақ Отанымыздың бізге ... ... ... ... ... жас ... санасына тарихтың
тағылымын бұрмаламай түсіндіріп, болашаққа нық сеніммен ... ... ... тарихшылардың өзекті парызының бірі болуы тиіс ... ... ... негіз болған түрік тілдес ру – ... ... ... аймағында қалыптаса бастауы
2.1 Найман, керейт, қоңырат, жалайыр , ... ... ... ... , ... отанында әжептеуір уақыт VIII – ... ... ... өмір сүрген болатын . Аталмыш мемлекеттің
билік еткен кезінде ... ... деп ... тайпалық бірлестік
пайда болады. Олар Онон ... орта ... мен ... өзенінің
аралығын мекендеген еді. Осы ... ... ... ... ... Шивэй деген атпен түркі тайпалары орналасады.
Монғолдардан батысқа қарай ... ... орта ... ... ... ... ... мен Тола өзенінің ... Оғыз ... , ал ... ... қарай Енисейдің ... ... ... еді. ... ... ... көршісі Ертіс
бойындағы Қимақтар және Алтай жотасының батысындағы Қарлұқтар ... ... алып ... бола ... ... Мойун – чурдың
ескерткіші Орхон өзенінің батыс жағында орналасыпты. ... ... ... ... ... ... [ 66 , 27 б. ] ... кейін тарих сахнасына Қидан ... ... ... ... және ... (Хонгираттар) шығыста ... ... ... ... , ... ... Оңғұттар
және олардан батыста Керейттер , ал ... ... ... өмір ... ... еді. Қидан мемлекетінің ... IX – XII ... Тянь – Шань ... және оңтүстік
Ұйғырлар болып табылды. Оңтүстіктегі көршілері ... , ... ... ...... ... ... солтүстігінде
орналасыпты. Олар Онон өзенінің ... ... ... ... ... ... мен ... Онон өзенінің
бастауында-ғы ... , ... ... ... ... ... және Орхон өзенінің орта ... ... , ... ... ... ... ... Дубалар және Қырғыздар болатын [ 72 , 23 б. ... ... өз ... ... болсақ « қазақ халқының
тарихы рулық – ... ... ... ... ... бүгінгі зерттеушілер айтып отырады [ 49 , 21 б. ... ... ру – ... ... ... мемлекеттілігінің
тарихымен ұштастыратынымызда осыған байланысты болып табылады. « ... ...... ... бастау алған қазақтың ру –
тайпалары ... қилы ... ... бастан өткізіп, өзінің
мемлекеттігін - ... ... ... ... ... ру ... бір орталыққа біріккен мемлекетін ұйымдастырудың өзі сол
заманда ... ... ұлы ... болды. Бұл мемлекеттің этно –
әлеуметтік тірегі, ынтымағы жарасқан, «ел ... күн ... ... су ... заманда «бір жағадан бас, бір ... ... ... ... ... мен ... болды» [ 49 , 28 б. ... –ақ ... ... ... ру – ... ... көпшілігі
кезінде өзіндік ерекшеліктері бар үлкен мемлекеттік ... жеке – жеке ... ... ... ... керек.
Себебі өзіміздің мемлекеттілігіміздің тарихын нақты ... оның ... ... ... ... ... біз ... жұртқа сыйлата аламыз.
Қазақ ... ... ... ... бірі ... ... ... тайпасының тегі туралы мәселе ...... ... ... ... келген болатын. Қайсы ... ... ... ... ... енді бірі ... тұрғысынан қараған болатын. Найманды монғол тобына жатқы-
затындардың көш ... ... ... ... ... болады.
Позднеев және Д. Оссон Енисейдің ... ... ... дейін мекендеген Қырғыз, Ойғыр және Огуз ... ... , ... ... Гоби ... ... халықтарды Татарлар
( Монғолдар Қ . З.) деп екі ... ... ... ... ... ... қатар осы үрдісті XIX – XX ... ... ... шығыс танушы танымал ... : ... , ... ,
Владимирцов , Потанин , Петрушевский , Гумилев , Уәлиханов және ... ... ... ... деп алға тартқан аталмыш зерттеушілердің
негізгі аргументтері :
1.Найман ұлысы IX – XI ... ... ... ... ... ... атауы
3.Найманның ханы Күшілік өз ата ... ... ... келгесін қара қытайлармен тіл табысқаны туралы
мәліметтер . Осы ... ... ... З. ... ... жасайды : «IX – XII ғасырда наймандар Монғол үстіртін
мекен еткені ... ... . Бұл ... үшін өз ата ... , ұлыс елін ... алу үшін жанталасқан қанкешті
аласапыран ... еді. ... ... ... Инь ... ... орныққан ел шекарасы болмағандықтан көшпенділер
еркін ... ... ... болды. Мысалы Түркі тайпаларының
бір бөлегі ... жыл ... әлде ... ... ... , ал ... заманымыздың VII – VIII ... ... ... ... ... ... ... тайпалары Монғол
үстіртінде қала берді. Сондай тайпалардың бірі - ... ... ... ежелгі монғолдардан бұрын шықты , ертефеодалдық
ұлысының ... ... ... олар ... ... ... иен ... жатқан түркі топтарының қатарында
болды. Міне, сондықтан көшпенділердің ... ... ... тек жағрафиялық орналасуын негіз болдырып ұлтын ... емес . ... көп ... ... ... трансэтностық
жағдайда өмір сүрді» , - дейді [ 73 , 52-53 бб. ]. Д . ... Орта Азия ... ... ... жіктеп ,
Енисей мен Жоғарғы Ертіс бойындағы түркі және ... ... ... ... ... ... ... Эберхард
айтып кеткеніндей , наймандардың ... ... ... жататыны
жайлы тағы талас туа ... ... ... Аристов ортаазиялық
ономастиканың мысалдарына сүйене отырып, наймандардың түркі ... ... ... ... , оның қарсыласы академик Бартольд
Аристовтың бетін қайтарып тастаған еді. Бұл ... ... ... ... ... ... , қарсы пікір айтыпты. ... - ... - деп ... ол ... айтысқа түскенде , -
себебі, олардың атауларының өзі монғолша , - деп ... ... ... ... ... ... С. Аманжолов Аристовтың әдісін басшылыққа ала отырып,
«найман» деген сөздің түбірі ... ... , ... - дос , ... , «мен» жалғауы жалғанған сөзден шыққан дегенді ... ... да ... осы тектес дейді. Қазақ наймандары-
ның генеологиялық негіздері мен ... ... ... ... ... , - ғалым еңбегінің ең осал жері ... 74 , 6 б. ] . ... ... ... ... ... ... Рашид – ад – Дин тұрған еді. ... ... ... Огуз – Түркі тегіне жатқызады. Ол өзінің ... IX- XII ... ... жерінде өмір сүрген тайпаларды
«Нирун аталатын Түркі ... , « ... деп ... ... және «Әр ... өзіндік елдік билігі болған Түркі
тайпалары» деп үш ... ... ... Найман, Ойғыр, Қыпшақ
қатарлы белгілі Түркіт тайпаларын осы ... ... ... мен ... Түркі тегі туралы ... – ад – ... ... ... жылдары шығыс танушы белгілі ... ... , ... , Бобровников , Грум- Гржимайло , Аристов, ... және ... ... ... ... және т. ... ... . Бұл ғалымдардың ... ... ... ... ... , ... және ... зерттеудің негізгі нысанасы етіп ... ... ... ... , ... Ховорс , Поуха,
Мураяма, Викторова және т. б. ... ... IX – ... ... ... ... аталмыш халықтың Түркі тегін
анықтайды. ... ... ... ... еңбегі ерекше бола
түскен еді. Ол « ... ... ... ... ... ... жуық адам және жер су ... , ... шен – ... ... ... атауын сараптап талдай келе олардың
түгел дерлігі көнедегі Орхон – ... тас ... ... келетіндігін дәлелдеген болатын. Археолог Ә. ... ... ... ... ізін шалу арқылы ... ... ... ... Ол ... деп таныған қала аттары , ... ... ... ... ... басқадай тайпалардың тамға,
мөрлерімен сайма – сай келген болатын [ 73 , 54- 55 бб.] ... , ... ... ... тым ... көне ... ... сегіз оғұздармен байланыстырып
(көне монғол «найман» - ... ) , ... ... ... деген
тұжырым жасайды. Монғол ғалымы Пэрлээнің тұжырымы ... ... шығу тегі ... - ... – сяньби» - «қытаң» ... - ... ... - ... болып таралған. Бұл тұжырымды
Ж. Надмид те ... ... [ 75 , 48 б. ] ... туралы алғашқы мағлұмат қытайдың «Ляо ши» (Ляо ... ... VIII ... ... ... деп ... ... «сегіз ... деп ... ... байланыстырып айтады [ 73 , 58 б. ] .
Зерттеуші Викторова өз ... ... мол ... мен зерттеулерге талдау жасай ... ... ... ... ... , кейінірек «цзу – бу» әлде ... ... ... оғыз ... шыққан түркі тілдес екенін делелдеп
берген болатын .
« Сегіз оғыз» ... ... ... «меншікті тоғыз оғыз
халқын» оқ пен ... ... ... ... ... қағанатының
соңғы әміршісі Өзміш – тегінді 745 жылы ... ... ... ескерткішінде кездеседі. Екі ғасыр бойына ... ... ... ... ... ... түрік қағанаты өмір сүруін
тоқтатқан еді. Мойыншора ... ... ... ... ... қана ... жоқ, сонымен бірге ол Орталық Азияның жаңа
империясы ... ... (745 – 840) ... ... ... мемлекеттің бой көтеруі көршілеріне оңай ... ... ... «үш ... ... 747 ... талқандаған «он оқ» тайпаларымен ... ... ... ... ... ... ығыстырылған болатын [ 74 , 11 б. ] .
«Сэлэнгэ тас ... деп ... 750 – жылы ... ... « ... огуздар» туралы алғаш ... ... ... ханы моюнчур сегіз огуздардың көтерілісін ... сөз ... ... ... Түркі қағанаты тұсында Шығыс
түрік әскери құрамында болыпты, ал ... ... оның ... толықтырыпты [73 , 59 б. ] .
«Сегіз ... ... ... Түрік қағанатының тарихымен
тамырлас болуы мүмкін. Себебі, XII ... ... ... ... ... бас көтергенін байқаймыз . Алайда, қайта ... ... ... ... Ляо ... ... ... «сегіз оғыз» ендігі ... ... ... ... бола ... [ 74 , 14 б. ... ... оғыз» бен «тоғыз татардың» біріккен
күшімен шешуші ... ... ... ... ... ... Дерек мәліметі бойынша, ... ... ... сағасына, яғни батыстан солтүстік шығысқа қуып шыққан
болатын. ... ... бен ... татар» қосындары өздерінің
негізгі орталық ... ... , қол үзіп ... , ... ... ... еді, әйтпегенде екі жақтың күші теңдей
дәрежеде ... Бұл ... ... ... барынша анық
көрсетіліп, ... ... ... ... төтеп бере алмай,
өздерінің ... ... ... ... ... ... Бірақ олар қайтып келіп, өз жерін жаудан азат ету ... жау ... ... ... қыз – ... мен ... үшін Мойыншораның жойқын күшімен айқасқа ... ... ... ... ... ... айына тура келеді) 1- інен
бесінші айдың 1 ... ... ... ... ... еді. ... шығысқа қарай аттандырып жіберу үшін бұл ... ... еді. ... бұл кезеңінде ұйғырлар мен
қидандардың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... мен ... феодалдық қарым – қатынасты біршама
ертерек бастағандықтан оларда ... ... ... ... қидандар бұл деңгейге жете қоймаған еді, олардағы мемлекеттік
іс IX – X ... ... ғана ... ... ... XII – XIII ғасырлардағы найман мемлекетінің шығыс шетін
, яғни ... ... ... ... «сегіз оғыз»
мекендеген деп ... ... ... қорытынды жасаған
болатын. Шынында да , ... ... бен ... бір – ... ... келген болатын. ... ... ... аты ... ... ... ... , шектердің (Кем өзенінің бойында) ,
қырғыздардың (Енисей ... ... , ... ... – нұр және ... – нұр ... шығысында) , батыс
түркілердің (Орта Азияда) жаңа ... ... ... ... есептейді. Сол себепті Орталық Азияның ... мен ... ... ... жері ... ... қалған
болатын. Ұйғырлар Орхон , Селеңгі өзенінің бойын, Төле ... ... ... ... Монғолияның батыс бөлігі мен
Гобий шөлі ... ... ... еді. Хань ... ... ... : қалған түркі тайпалары ... ... маңы мен Ұлы ... ... төңірегінде тіршілігін
жалғастыра берген еді. Осылайша , ... ... ... ... ... аралық , ақыр ... ... ... ... жер ... , - деп ... ... .
«Сегіз оғыз» атауы мазмұны жағынан кейбір мәселелердің бетін
ашқан еді ... , ... ... - бұл - ... тайпа одағы;
Екіншіден , этникалық ... - оғыз ... ... ... ... ... , тілдік жағынан - атау түркі тілінде қалыптасты;
Төртіншіден , түрік қағанатының ... сай ... ... ... ат ... ...... жағынан, сандық атау көне ... ... ... ... ... Азия ... аталу дәстүрі бәрімізге белгілі
монғолша емес ... ... ... ... тайпалары сияқты ,
түрікше емес ... ... ... ... тайпалары туралы
шындықтың бетін ашуға негіз бола алады – дей ... « жай ... ... ... айтқанда «сегіз құрамды тайпа» ... ... « ... ... түркі атауы қалайша ... ... ... сөзі ... ... оғыз» атауының
монғолша калькасы болғандай, қай тарихи оқиғаға орай ... ... ... ... ... ... бір тілден екінші
тілге аударылады ?», – деген сауалға ғалым : « жауапты түркі ... және ... ... ... созылған қидан
үстемдігі орнағаннан кейінгі «сегіз оғызды» ... ... ... ... ... алып келген тарихи және ... ... ... , - деп ... ... ... С.
Ақатаев [ 74 , 15- 16 бб. ].
«Сегіз оғыздан» «найманға» көшуде ... ... ... ... саяси – тілдік кеңістік біршама роль атқарған
болатын. ... әу ... ... Ляо ... ... цзу-
бу болып кірген болатын. «Ляо әулетінің тарихында» бірінші ... ... (Фен Чен – ... К . А . ... , Фен Цзя ... Л. Л. Викторова , Б. Х. Кармышева , Л. Н. Гумилев) «Батыс ... ... ... ... ... ... «Ляо – ... қидандарға алым – салық төлеп тұрған деп келтірген еді.
«Ляо ... ... ... ... өмір сүре берді», - деген
екен ... , - ... көп ... ... ... ... тайпа» одағының түркіше мағынасын білдіретін монғол сөзімен
«найман» деп атады. Бұл одақ ... ... Елюй ... ... екінші жартысында Жетісуға қоныс аударуына ... еске ... ... ... ... монғол сөзі қатар
қолданылып, кейінірек түсіп ... ... ... Көп ... ... атауы ұзақ уақыт құлаққа жағымды ... ... ... , XIII ғасырда наймандардың ата – мекенінің
жер – су атауларын ... ... ... бұл ... ... ... һәм ... сипатта өтті деуге болады. Қайткен күнде
де XIII ғасырдағы ... ... жер – су ... ... ... ... Ал наймандардың атасы «сегіз
оғыздың» VI – VIII түркі ... ... ... ... ... табылады [ 74, 18 б. ] ... ... ... Наймандар өзіндік ата мекен жері ... қолы бар, ... ... ... және сауда қатынасы бір
шама өркендеген хандық биліктегі бір ... елге ... ... ... Ертіс өзенінің бойындағы қаңлылар ... ... ... орхон , сэлэнгэ ... ... ... ... ірге ... , ... ... қанаттас тұрған еді. Олардың қай – ... ... ... - ... ... мекен еткен ... ... ... ... ... - деп ... Н. Н. ... [ 73 ,
65 б. ] .
Наймандар ... мал ... ... ... ... мезгілінде көшіп жүріп малын ... еді. Ал қыс ... үшін ата ... ... еді. Аңшылық тау тағылары-
ның дәстүрлі шаруашылығының бірі болған көрінеді. Наймандар ... ... аму – ... ... ... егіп ... ... кездістіруге болады.
Ұлы жібек жолы найман ... ... ... ... ... арасында сауда саттық анағұрлым дамыған болатын.
Орталық құру , қала салу орын ... ... – ад – дин ... ... ... ... ... ұлысының батыс орда-сы
Жажие ноур (Зайсан көл) , шығыс ... ... ... ... – де ... және ... ордалар көшпенді күй кешті.
Орданың қыс қыстауы : Адари – Эбке ... ...... ... ... нурр ), Ала ... ... өзені) болыпты.
Наймандар ғасырлар бойы мекендеген Орхоннан Өр Алтай , Іле ... , ... ... кең ... аталмыш тайпаның ... ... ... ... ... Солардың бірі оңтүстік
Алтайдағы найманның «Ақбалық» ... ескі ... ... XI ... ғасырда немесе Қидан , Монғол дәуірінде найман ұлысының батыс
астанасы болады. Енді бірі Шам ... ... ... ... ... алыс емес еді. Шамбалық Ойғыр билігі тұсында Монғол
үстіртіндегі көшпелі ... ... ... ... жалғап
тұрған үлкен жолдың торабында ... ... Қала ... ... тұсында жермен жексен болған еді. Шамбалықтан соншама
алыс емес ... ... ... ... ... және бір
қаласы - Қиялық орын теуіп тұрған болатын. Бұл қала ... ... ... ... ... ... болатын [
73, 66 – 67 бб. ] .
Наймандар XII ... ... пен ... ... ... түркі тайпаларынан саяси , мемлекеттік бірлестік құрған
болатын. Найман ... ... ... мен батыс Монғолияны алып
жатқан Алтай мен Хинган таулы өлкесіне ... еді. ... ... ... ... ... , наймандар Селенга мен Орхон
өзендерінің ... ... ... ... ... ... ... тауларына дейін , солтүстікте Танну Олдың оңтүстік
шығысынан Алтай ... ... ... ... ... болатын. Олардың батыстағы көршісі Ертіс өзені ... ... , ... ... пен ... ... - қырғыздар, ал шығысында - Толы ... ... ... мен Оңғын алқабын алып жатқан ... ... ... ... ... [ 76 , 47 б . ] .
Найман мемлекетінің аты шыға ... кезі - XII ... ... еді. ... ... өзенінің бойындағы Балықты
қаласы болған. Қала бірнеше рет - ... ... , ... , бірде қарақытайлардың қолдарына түсіп, сан ... ... ... Наркеш Дайын хан тұсында ( 1160 – 1203 ... Егін ... ... ... ... өмір ... ... Ханның інісі Инанч – білге өзінің қабілеттілігімен ... ... ... өз ... ... ... ол ... , күнкөріс – тіршілікке баулып, бейбіт өмір салтына тартады.
Сондықтан халық оған ... хан ... атақ ... Осы ... ... наймандар қарақытайлардың ... ... Хан ... одағының басын қосып, ... ... ... Ол ... елдермен сауда қатынасын
дамытуға да көп ... ... ... Найман мемлекетінің бейбіт ... ... ... хан ... ... ... оның екі ұлы Бұйрық хан ... ... ... ... үшін талас басталыпты. Хандық екіге
бөлінген болатын. Даян хан ... ... ... ... ... ... Қара ... Орүнгу маңын мекендеген еді.
Наймандардың ... ... ... ханы ... хан ... ханы Ван ... жасап, Бұйрықты жеңген болатын.
Бұдан кейін Шыңғыс ханның күшейіп келе ... ... ... ... тағы басқа тайпалар 1201 жылы құрылтайға
жиналады. Оны ... бірі ... хан ... Соғақ
суаты деген жерде осы аталмыш тайпалардың одақтас қолы ... ... Ван хан ... ... соғысқан болатын. Осы ... күш ... ... еді. ... хан ... ... кеткен болатын. Шыңғыс хан әскері оны ... ... Даян ... ... ... әскерін Ван ... ... еді. Оны ... ... Мұны ... монғол
ханы 1204 жылы Даян ханға қарсы ... ... оны ... Даян ... ... Күшлік Жетісу жеріне қашыпты [ 54 ,
192- 193 бб. ... – XII ... ... ... өмір ... ... бірі – Керейттер . Көне Ханзу жазбаларында керейттер
VII – IX ... ... ... ... ... аралас –
құралас тұрып IX ғасыр-дың соңында ... ... ... ... ... деп ... болып шығады. Н. Аристов
Керейт тайпасы ... ... IX ... ... болды деп
жазған еді. Бұл тұста батыс және ... ... ... ... азды көпті мәліметтер ... « ... ... ... аңыз ... кездеседі [ 73 , 10 б. ].
XI – XII ... ... ... ... Яг Явган (заг завхан
) , Тула , ... ... ... ... ... ... ,
батысында Найман, солтүстігінде Меркіт, ... ... , ... ... Ся ... іргелес жатқан
белгілі тайпа бірлігі болыпты. ... ... ... ... ... құралыпты. Олар : керейт, жиркин, конкайд,
сакайд, тумауд, ... ... және ... деп аталған болатын.
Бұлардың ... ең ... ... ... табылған . Зерттеуші
Д. Оссон жалпы «керейт» атауы аталмыш бірлестікке ... ... ... атымен аталғанын және өзінің салт сана , мінез
құлқы , тіл ... ... ... аса ... ... ... . Осы туралы Рашид – ад – Дин ... ... : « ... бір
ханның сегіз ұлы ... , ... өң түсі қара торы ... ... ... ( қара ... Қ . З. ) деп ... . Кейінгі жылдары ... ... ... ... ой – ... ... – ад – Диннің айтып ... ... ... келеді. Н. Березин керейттер шүршіттің ... бір ... ... ... десе , ... өзінің «Түрік
шежіресінде» : Керейттің мағынасы қара ... ... сөз. ... жеті баласы бар еді, барлығы да қара ... ... ... деп , ... туғандарды да керейттер деп атап
кетті» деп ... ... . ... , ... , ... ( ... қара сөзінің түбірі бір, барлығының да «Kara» . ... ... ... ... ... түбір сөзі жатқаны
нақты болады. Зерттеуші Н . ... осы ... хан ... ... емес ат ... ... . ... деген бұл сөз
дейді ол, - ... ... аты ... ... . Яғни ... ... ... (мұнда керей шежіресі Мами айтқан
Шөп, Сеп, Байлау, ... ... ... ... ... ... сөз ... отыр Қ. З. ) алғашқы тайпалық одақтың ... яки ... ... хандары-ның атынан шыққан болуы мүмкін» .
Қытай тарихшысы Сайшаал « Ханзулар ... ... деп ... ... ... қандастығында болуы мүмкін ... ... еді [ 73, 12- 13 бб.] ... Толы ... ... , Орхон өзенінің ... ... және ... ... бойын қоныстанған болатын.
Шыңғыс ханның ... ... ... ... Монғолия мен
Алтай аумағын ... еді. Осы ... ... керейттердің
қол астында болған тұғын. Осыған байланысты Рашид – ад – Дин ... ... ... өз ... ... ... ... дегенді айтады. Сонымен ... , ... Уаң ... ... Орта ... яғни ... , ... етуі жайлы
мәліметтер бар. Бірақ қарақытайлар ... ... ... ,
оларды шығысқа қарай ығыстырыпты [ 76 , 48 б. ] ... ... ... жаңа ... керейіттер тайпасы-
ның атауы ... ... ... бойында қоныстанғандықтан,
керілер ... деп ... ... [ 54, 193 б. ] ... ... ... наймандармен көршілес отырған ұйғырлармен де
тығыз қарым – ... ... ... тайпалары өкілдері көне
түрік ... ... ... ... ... ... хатшылары керейіттерден ... ... ... ... деректерге үңілсек , XI ғасырдың ... XII ... ... Керейіттер хандығы мен жаңа құрылған ... бір – ... ... ...... болған. Екі хандық
одақтаса ... ... ... , тағы ... тайпаларға шабуыл
жасаған еді. Бұлардың мемлекетінің ... ... ... Улан – ... қаласы жанындағы ... ... ... ... деген жерде болыпты. Монғол ... ... ... , Улан - Батор қаласының ... ... ханы ... (Тоғырыл хан) жайлауы ... ... ... ... ... ... ... жүрген тарихшы
ғалымдар осы жерде Керейіт мемлекетінің ... ... ... ... Торы ... жайлауы Талан, Дабан, Науыр, ... ... ... , ... ... , ... Қамысты, Құланды,
Құлынөткел жерлері болыпты. Бұдан байқауға болатыны жер ... ... ... ... ... екенін аңғартатын сияқты.
Бұл мемлекеттің ... кезі - XI – XII ... ... ... пен оның ... Құршақұз хандар ... ... ... ... ... ... ... атауы
«mama» ) жеңіліп, баласы Торы мен ... Илма ... ... екен. Осы кезде керейіттің ... бір ... ... ,
Құршақыз ханның күйеу баласы Сарық ... ... ... ... Ол ... шет аймақта отырған Хажар ханынан
көмек ... ... ... ... ... ... ... Кейін керейіт хандығының орталығы Орхон ... ... ... ... ... деректерде Сарық хан туралы
мәлімет өте аз көрінеді. Оның ... хан ... да ... ... ... керейлердің өзге тайпалары ... ... ... хан ... ... өз қолына алған
соң, хандықты оң, сол, орта ... ... ... ... ... ... өз ... бір – бірінен алыста жүргізгенін
қалаған . «Егер олар бір ... ... ... - тебіседі, ал алыс
тұрса - ... ... Хан қаза ... кейін Торы
құрылтайда бас хан сайланған болатын. Мұның жастығын ... ... ... ... өз ... алуды көздеген еді. Жас та
болса мұны түсінген Торы ... хат ... , өзін хан ... ... ... етіпті.
XII ғасырдың аяғында Долы өзенінен Завхан аймағындағы Қазақ
тауына (Хасагт - ... ... ... ... алып ... ... екі бөлікке бөлінген еді. ... ... риза ... ... ... ... ... хан бол-ған Гурхан да Торы ... ... оған ... аттандырған еді. Торы хан ... ... ... ... ... ... ... деректерге сүйенетін болсақ,
керейіттер мен монғолдардың арғы ... ... ... ... ... болған .
Алайда керейіт билеушісі Торы мен ... хан ... ... ... ... 1202 жылы ... ... жауласып,
Шыңғыс хан керейіттерді басып алыпты. ... ... ... – тозып , әрбір тайпаның құрамына ... , бір ... ... ... ... ... – ад ... керейіттердің қазақтың ертедегі атақты
тайпаларының бірі ... ... : ... ... IX – ... өмір ... ... - күшті дамыған ел ... Олар тек
Шыңғыс ... ... ... ... ... өте ... көне түрік жазуларын пайдаланған» деп жазып кеткен [ 54 ... б. ] ... – ад – ... ... тағы да бір ... ... кірген тайпа қоңырат ... ... ... ақпарат
беріледі. Қоңырат тайпасы да басқа түркі ... ... ... ұлы ... өрбіген еді. Деректерде «кунгират» ,
«хонгират» аталатын ... ... ... ... ... мекендеген, үлкен Хинган тау жоталары бойындағы тайпалық
бірлестік ... ... ... , ... қазақтың Орта жүзін
құраған іргелі ... ... [ 52 , 11 б. ]. ... – ад – ... ... бір ... ... Оның жазбасында:
«Коренные монголы постепенно разделились на две ... [ ... ... ... [ ... ту ] ... , ... от тех настоящих монгольских народов , кои были ... - куне , и [где ] ... ... [ свое] специальное имя
и прозвище . [ Впослед-ствии ] они ... ... [ Это ... ] : ... ... ... , - деп ... нағыз
монғол тайпаларының қатарына жатқызады . Біз ... ... ... таба ... ... ... бар деректерге
қарағанда қоңырат тайпалық ... ... хан ... ... ірі ... ... анық. Бұл тайпа тек рулар
бірлестігі ретінде өмір ... ... «Бұл ... ( ... ... Ә. ) ... , ... және баргут тайпалары-мен жақын және бір
– бірімен біріккен; ... ... да бір; олар ... ... және күйеу мен келін алуды сақтайды. Осы ... төрт ... ... ... ... соғыспаған, ал ол ... ... және оның ... болмағандықтан оларды
құлдыққа бермеген» , - екен [ 56 , 117 б. ... – ад – Дин ... ... және ... деп ... де қоңыраттарды екіншілерінің қатарына жатқызады. ... мен ... ... соғыс болып, соғыста монғол
толығымен ... одан тек екі ер кісі мен екі әйел ... және одан ... ... ... тарағаны туралы аңызды
келтіреді. Міне ... да осы екі адам – ... бен ... [ 56 , 153 б. ] . Осы екі адам ... кетіп , ... тау ... ... ... Эргу-нэ – кун деген
шатқалда өсіп өнеді. «Осы ... ... ... ... ... алғашқы болып кенеттен шықты және ... ... ... ... Монғолдар қоңыраттарда кездесе-
тін аяқ ауруы сол ... ... және сол ... ... аяқтарына түсті, дегенге сенеді. Монғолдардың
басқа ... ... ... ... тау ... ерте
шығып қойғаны-на ашуланып, олардың жауына ... , - ... ... [ 56 , 160 б. ]. ... ... ... Шыңғыс хан
дәуіріне дейін қоңырат-тар мен ... ... ... ... ...... шиеленіскен түрде жүрді деген қорытынды
шығаруға болады. ... осы ... ... айқындалып тұрғанға
ұқсайды. Әрі қарай ... ... ... ... пайда болған
үш ұлдан - Жүрлүк ... , ...... Түсүбү – Дәуіттен
таратады. Олардың әр ... ... ... ... өрбітеді.
Қоңыраттардың ата қонысы ... ... ... ... , - пределы стены Уткух , ... ... ... ... ... ... и ... - [ именно ] то
место , которое ... ... , и они там ... Из ... во все ... было ... ... и знатных женщин» ,
- делінеді [ 56 , 161 б. ] . ... –ад – Дин ... ... ... ... ... ... Дай ноянның қызы
дейді [ 56 , 8 б. ]. ... да ... хан 9 ... оның әкесі
Есугей баһадүр ұлын үйлендіру үшін бір елге ... ... ... ... ... ... Дай – Сеченмен ... Дай – ... ... ... ... ... шақырады да ,
жолай түс ... , ... ақ ... ... ... Сөйтіп
өзінің қызы Бөртені Шыңғыс ханмен атастырады [ 76 , 39 б. ]. ... ... ... ... ... ... төрт ұл ... болатын. Рашид – ад –Дин Шыңғыс ханның үйленуі туралы:
«Была еще ... ... ... из ... , ... ... ее был Дай – ... Он имел двух сыновей: Алчи ... и Хуку – ... и ... по ... ... – уджин. В раннюю
пору [ своей ] молодости Чингиз – хан ... ее, но отец ... [ ... ... затруднений», - деп , тіпті қарама – ... ... [ 56 , 162 б. ] . ... ... – ад – Дин ... ... ... еді : олкнут, инкирас, кунклиут, караунас.
Бұлардың барлығы қоңырат ... ... ... ... ... ... – ад ... монғол тілдес және монғол
тектес тайпа ... ... ... . Оның ... ... ... және ... жеңіліп тауға кеткен монғолдың
екі адамынан тарайды. Біз ... ... ... әлде монғол
ма ? дәл ... айта ... ... Рашид – ад –Дин келтірген
қоңырат-тардың ... ... ... ... болғанын көрсететін
сияқты. Біздің пікірімізше , ... хан ... ... тілі ... тілі бір – ... ... ... және монғолдар түркі
әріптерін қолдану арқылы өз әліппесін ... ... ... ... ... ... ... араласып кеткені және
мемлекетте саяси – әлеуметтік дәрежесі ... ... . ... ... ... әйелі Бөрте қоңырат тайпасынан болатын.
Мұның өзі ... хан мен оның ... ... қоңыраттарға
қолдау көрсетуге итермеле-ген. Қоңырат ... ... ... және оның оның ұрпағынан шыққан басқа да ... ... , ... мен ... сыйға алған. ... да ... ... және ... да ... ... ... негізін құрады. Қазақ ... ... ... ... ... өзбек хандығының құрамындағы беделді тайпалардың
бірі де қоңырат болған. ... ат- ... ... ... 92 ... ... ... алтыншы болып тізімге
енген еді. ... өзі атап ... жөн, ... ... ... және ... ... жоғары болғанын
көрсетеді.
Зерттеуші Т. ... : ... ... ... ... мәлім болған монғол мемлекетінің оңтүстік шығысын мекендеген
Хон-гираттарға ... ... да ... ... ... ... ... Уақ деп аталатын іргелі тайпаның ... , - ... ... айтады [ 52 , 11 б. ] . Біз ... ... Орта жүзі ... Уақ ру – тайпасы дегенді
дәлелдей алмаймыз. Зерттеуші Омарбекеов те ... ... ... ... ... да осы ... ... ... ... және оңғұт тайпасы туралы Рашид – ад ... ... ... ат - ... ... ... хан уақытында және одан да ... ... ... құрамында болғаны айтылады. Бұл тайпаны Рашид - ад ... және ... тек ... қана ... ... саны да
көрсетіліп, төрт мың үй ... ... ... Қытай
императорлары оңғыттарды Қытай дуалын қорғауға қояды [ 56 , ... ]. Одан әрі ... ... ... ... ... ... бөліп, тайпа халқының Монғол империясындағы қызметі
туралы ... Біз ... ат - ... ... Қазақстан
территориясына көшкені мен олардың құрамында Уақ ... оның ... ... ... ... ... ештеңе таба
алмадық. Сондықтан аталмыш тайпа туралы пікір жазуға және ...... ... негіздейтін зерттеу жүргізуге ұмтылмадық.
Қоңыраттардан ... ... ... найман тайпасының
өкілдері біршама империяда ... ие ... ... өкілдері
Шыңғыс хан ұрпақтарының әйелі болғандар бар, әскер ... ... ... ... ... ... ... Мұның
өзі олардың Рашид – ад – Дин ... да ... ...
әлеуметтік маңызы болғанын аңғартады. Наймандарды Рашид – ад –Дин
монғол ... ... ... ... ... ... екенін қазақ зиялылары дәлелдеген еді. Қоңырат ... ... ... қоғамдық – саяси маңызы жоғары болған .
Бұл Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... болғанымен де қоңыраттар саяси өмірге ... ... ... ... араласқан. Шыңғыс хан билігі тұсында және
оның ұлдарының ... ... ... ... өкілдері ,
әсіресе Бөртенің туыста-ры мемлекетте маңызды роль ... ... ... де биік ... . Бөртенің ағасы Алшы
ноянның және оның немере ... ... ... ... ... «Олардың мансабы (дәрежесі) соншалық Шыңғыс ханның
ұлдарынан жоғары ... және ... ... сол ... ... Сол кездің өзінде қаған қызметінде ... ... және Жошы ... ... ... ... ... көп болыпты. Әкесін Булаган ноян деп ... ... қызы ...... құда ... Салджиутай - гургэн
және Тоқта ұлысынан ... ... ... ... гургэн сол
тұқымға жатыпты. ... ... ноян және оның ... ... ... ... және ... да қоңырат руынан... Шыңғыс
ханның уақытында Алшу ноян деп ... шын аты ... ... әмір ... Оның ... ... атты ұлы болатын. ... ... төрт мың адам ... , оған тарту етті; ... ... қызы ... соған берді және оны Тумат облысына
жіберді, олар қазірге ... сол ... деп ... – ад – Дин
қоңыраттардың мемлекеттегі саяси беделін суреттейді. Арғын, ... ... ... ... ... ... төмен дәрежеде
болыпты. Алайда жеке ... ... ... ... ... қоғамында олардың да өкілдері жоғалып кетпегенге
ұқсайды.
Қазақ халқының ... ... ірі ... бірі жалайырлар
монғол жеріндегі Селенгі , Хилок ... ... және ... жоғарғы ағысында , ... ... ... ... айтылады. Бұл ... ... ... ... ғана олар туралы сөз ... [ 54 , 194 б. ... - Ұлы ... ... арыс ... ... ... дейінгі қоныстары - Балқаш көлінен Жоңғар Алатауына
дейін, Іле мен ... ... ... ... жағынан Қапал
, Жаркент уездеріне қарады. ... ... ... Ташкент
уездерінде де болды. Бұл аралықтарды ... ... ... қоныстанып , мал өсірумен егіншілікпен шұғылданған. ... ... ... ... 17 мың түтін екен... ... ... ... ... ... - ... ... тауарих» атты еңбегі. ... ... тегі ... оны Оғызханнан бастап Шыңғыс дәуіріне ... ... ... Дулу , ... ... бірге түрік
қағанатының құрамында ... ... ... ... ... Азияның тарихына келелі үлес қосып, Орта Азияда, Иранда,
Ирак ... ... ... ... Олардан атақты қолбасшылар
, дипломаттар шыққан. Соның бірі - ... ... ... ... Мұқа ноян. Сартақ Жалаири мен оның ... ... ... әскерінің сапында хан сарайында бек ... ... ... Мауаранахрға билік жүргізуге
араласқан» [ 77 , 189 -190 ... – ад – Дин ... ... этнонимі туралы
мәліметтер көп келтіріледі. Деректе жалаирлар ... ... ... « ... , ... в ... время славны под именем
монголов, как джалаиры, ... ... ... и ... , ... , ... сол уақытта маңызды саяси – қоғамдық роль
атқарға-нын және ... ... ... ... ... [ 56 ,
75 б. ]. ... – ад – Дин ... түрде жалайырларды Оғыздан
бастау алады ... ой ... Бұл ... жоғарыда атап
өткеніміздей Оғызнамамен таныс болғандығымен немесе оған ... ... көзі ... ... ... керек. Біз келтіріп
отырған «Жылнамалар жинағында»: « ... , о ... ... за давностью времени в подробностях не
известно , [ ... два ... ... ] :
Первое подразделение . Народности, которых в настоящее
время ... ... , ... в ... их название не ... ... что ... ... ... ... ... них. Каждое ответвление этих народов [ разделилось] ... ... и ... [ из них ] ... определенное
название : джалаир , сунит, татар, меркит...» , - ... ... [ 56 , 77 б. ]. ... бұл ... біз Рашид – ад – Диннің
пікірін толығымен ... ... ... ... деп кесіп
айта алмаймыз. Өйткені ... ... ... ... тілдес
халықтардың құрамына ... ... бірі ... ... Ұлы ... ірі ... болып есептеледі. Сонымен қатар
Рашид – ад –Дин үшін монғолдар да ... ... Ол: « ... ... осы облыстардағы басқа да тайпаларды олардың
атымен ... ... ... [ енді ] ... деп ... ,
- деп, ... мен ... бір тектес халық санаған [ 56 ,
77 б. ] . Сондықтан мұндай ... ... ... ... ... ... уақыттарда өте көп болды; оның ... өз ... мен ... ... ... хан ... және
қазір [ осы тайпадан ] Тұран мен Иранда әмірлер болған және ... ... ... Онон ... жағасында тұрды. ... ... ... жалаирлардың осы бөлігін аяусыз
қырған, олардың тек аз ... ... ... ... ... Қима жері болды, олардың
берілгендігі сонша ... ... ... ... ... баққан. Сондықтан да оларды белагэ («берілген»
деген ұғымды ... ... – Ж. Ә. ) деп ... ... ... он рудан тұрады, олардың әр ... көп ... олар ... ... ... ... тукарун, кунксаут,
уят, нилкан, куркин, тулангит, тури, шанкут.
Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... де джат халқынан шыққан Муқали ноян болды; ... ... сол ... түгелімен оның қолында болды» , - ... – ад – Дин [ 56 , 93 -94 бб. ] ... әрі ... ат – ... ... жалайырлардың Шыңғыс
хан империясындағы маңызды саяси - ... ... ... баяндайды. Иранда жалаирлардан шыққан ... мен ... ... ... ... ... – Бұғы атты жалайыр Грузияның
шихнэ, яғни ... ... ... ноян атты жалайыр ұлы
әмірші ... ... [ 56 , 94 б. ... хан ... ... жат ... шыққан Мүңкасар
ноян ұлы әмір және бас би болған. Ол ... ... ... ... ... ... ... қызметі жоғарлаған. Оның
ұлы ... ... ... Хандукур - Ж. Ә. ) ноян ... басы ... Сапа атты ... ... мен ... ... ... Шыңғыс хан тұсында Буркэ атты жалайыр
Сүбедей, Жебе ... ірі ... ... оның ұлы ... жеке ... ... атқарған [ 56 , 96 -97 бб. ].
Сөйтіп қазақ халқының ... ... ... тайпасы жеке
ірі мемлекеті болмаса да, Шыңғыс хан ... ... ... ... және ... ... ... болып табылады. Олардың
өкілде-рі Шыңғыс хан империясының түкпір - ... ... ... ... би ... атқарған болатын.
Жалайырлар-дың мұндай таралуы олардың санының көп ... ... XIII ... бас ... ... ... ... Дешті –Қыпшақ жерлеріне ... XVI ... ... ... ... ... ... етене араласып , тұтас қазақ ... ... ... қосты. Қоғамдық өмірде де жетекші орынға шыққандары
да байқалады» [50 , 105 б. ... ... ... де ... аға ... болып
есеп-теліп , жиын – тойларда төрге отырғызылады. Қадырғали ... : ... мыңы ... ... ... ... Жалайыр болады» , -
деп жалайырлардың сол кезеңде де ... ... ... көрсетеді [ 60 , 126 б. ]. Онан басқа ... ... ... ... ... ... ... деректерден де байқауға болады. Ал XV- XVI ғғ. ... ... ... ... ... ат – тауарих» атты
деректе Көшпелі Әбілқайыр ... ... ірі ру ... 4- ші ... ... [ 51 , 34 б. ] , ... ... XVI – XVII ғғ. жалайырларды 14 – ші етіп ... ... : ... ру – тайпалар тізіміне осы
тұрғыдан қарайтын болсақ , XVI ... ... ... ат ... 92 «көшпелі өзбектер» тайпасы ... ... ... , ... , ... , ... , ... тайпалары алғашқы
ондықтың қатарында тұр ... Осы ... XVI ... ... ... - саяси өмірінде ... ... ... ... , - ... пікір айтады [ 51, 36 б. ... ... ... ... ... ... , ... – ад –
Диннің «Жәми ат – ... ... ... ... ... ... тайпаларының қатарында үйсін , дулат, жалайыр ... ... ... ... ... ... ... сақтар
заманынан бастау алып , ... ... ... , ... де дами ... Аталған ру – тайпалардың саяси тарихы
еш уақыт ... және ... ... ... ... қайта
жандана түскен. Рашид – ад – Дин ... ... ... ... ... ролі туралы айтып , Шыңғыс хан ... ... аса ... ... ... ... ... жалайырлардың аты ерекше аталады. Барлық ру – ... –ад – Дин ... они суть ... - [ ... ] ... ... джалаирам , татарам , ойратам , онгутам , керейтам
, найманам , ... и ... , из ... ... ... имя и ... прозвище, - все они из – ... ... себя [ тоже ] ... , ... на ... в древности они не признавали этого ... , - деп ... ... ... , монғол аталуы беріде ... [56 , 102 б. ... ... ... көшпенді тайпасының бірі меркіттер болып
табылады. ... ... ... ... ... зерттеу
еңбектерінің бірі де бірегейі ... ... , ... ғалым
З. Қинаятұлының «Монғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары
: IX- XII ... деп ... ... ... меркіттердің бүгінгі
тарих ғылымындағы ... ... жан- ... ... . ... бұл ... ... өзімізге біршама осы
параграфтың ... ... ... ... мәліметтерді ала алдық.
Зерттеушінің «Меркіттер : түп төркінінен ... ... ... ... ... меркіттер жайлы баяндалады [ 73 , 97 ... бб. ... ... ... ... ... сұрақтарды көтере отырып
мәселені ... ... ол : ... түп төркіні қайдан,
тағдыры қазақпен қалай қабысты? XII – XIII ... ... ... бет ... , ... үстіртін дүр сілкіндірген сонау
жауынгер ... мен ... ... ... ... ... ... жалғастық жатыр? деген сан сауалдар
әлі күнге өз ... ... ... , - деп ой ... [ 73 ,
98 б. ].
Меркіттер XIII ғасырдың ... ... ... үстіртін
мекендеген және өзіндік ат атауы , ата ... ... ... ... ... бірі бола білген.
Тарихи ... Мэй- Ли – Зи ... үш ... ... бірлігі
туралы 1096 жылы алғаш ... еді. Осы ... ... ... ... ... ... Бөрте Чино 1096 жылдары өмір
сүргенін ... де , ... ... ... ... –ақ
мекенде-ген тайпа екендігіне көз жеткізуге болатынын айтады.
Рашид –ад –Диннің ... ... бір ... ерте ... ... ... көтеріліп өзіндік ханын сайлаған ... еді. Осы ... ... ... де ... ... тарихшылары Меркіт ішінде «Хаад меркіт» ... ... ) атты ... ... ... ... өзіндік ханы бар
ел болғандығының белгісі деп таныпты.
«Тан ... ... ... Мэ – Ли – Зи деп ... тайпа Косогол (Хөвсукөл) көлінің шығысында мекен ... ... бір ... ... ... ... болған деп
көрсетеді. Хөвсукөлдің шығысы дегеніміз Меркіттер ... ... ... ... ... ... Тан – ши ... бұл пікірді
Меркіттердің тек мекен жеріне ғана емес олардың ... ... ата ... ... ... ... , - деп ... ойын
жалғастырады.
«Аристов Меркіттердің тілі , ат ... ... ... түркілер деп таныған. Мұнда ол ... ... ... ... және Түркі сөзі деп қараған еді. Бұл бір ... . ... ... және адам ... Түркі тегі тек
мұнымен ... ... біз ... тек адам аттарын алып
көрелік. Тогтабек, ... ... , ... Құса , ... ... ... , ... , Төркін , Жамал – қожа , Бұқан ... ... ... атауын белгілейді және бұл аталғандардың
ішінде ... ... ...... – Монғолдың қай қайсына тән ортақ
атаудан өзге ... ... ... ... бір ... Ал ортақ сөз, ортақ атауларды Монғол сөзі деп ... ... емес . ... IX – XII ... ... қай тілде
сөйлегені туралы ешбір ... ... ... ... ... ескерткіштер Согд – Түркі тілінде
жазылған , Монғолдар алғашқы жазуды 1204 ... ... ... ... Әрине бұл деректер Монғол және ... ... ... IX- XIII ... ... рухани өмірінің етене ара
жақындығын көрсететіні рас. ... XIX ... соңы , XX ... ... Монғол зерттеушілер Монғол тілі , этносалты ахуал
тұрмысындағы ... ... жете мән ... ... ... ... қорғанынан шығыс Түркістан, Сібірге дейінгі
даланы мекен ... ... ... ... деп ... Олай ... Шыңғыс ханнның аруақ даңқының субъективтік
әсерін былай ... ... ... жағдайлар себеп
болғанын айта кеткен жөн.
XIX – XX ... ... ... ... жерінде соңғы
жылдары белгілі ... ... және ... беті ... тұс еді. ... ... ... халықтарының материалдық және ... ... ... ... ... тек 1950 жылдары белгілі болды.
Жоғарыда аталған ағымдағы тарихшылар , ... ... төл ... жазбаларымен танысу қажеттігіне жете ... ... ... орыс ... ғалымдар басқасын былай ... ... ... ... - ... құпия шежіресімен»
Козин аудармасы арқылы тек 1941 жылдан бері ғана ... ... ... та ... ... ... 1960 жылдардан қалыптасты. Монғол
ғалымдары тек осынау кезеңнен ... ... үш өзен ... Тулл ) бойын мекен еткен ... ... ... өмір ... ... тектес тайпалардан (Керейт , Найман ,
Меркіт , Ойрат ... ) ... ... жаңа ... ... этнографы С. ... « ... ... Түркі және Монғол этностық ара ... ... ... ... алға тартты . Славяндық Монғолтанушылардың
жоғарыда аталған қателікте-рін ... ... ... – орыс ... Л. ... . Ол өзінің «Монголы» : происхождение народа и
истоки ... атты ... ... ... С. ... ... отырып , VI- XIII ... ... ... және
батыс Монғолияда түркі тілді тайпалар мекен ... ... ... ... ... ... құпия шежіресінде ... ... ... ... деп ... ... XIII
ғасырдың бастапқы кезеңіне ... ... ат ... ... нұсқасын сақтап қалды» деп ... – Л. Л. ... . ... қазірде ғылыми тұрғыдан мойындала бастағанымен , ... ... ... ... ... деп ... қамалы әлі алынған жоқ» - , деп ... ... ... [ 73 , 102 – 103 бб. ... арғы атасы Бөрте Чино және сұлу ... ... шет ... ...... теңіз бен көлдерді артқа тастап ,
қазіргі ... ... ... ... 1060 жылдары Меркіттер
әлде қашан ... ... ... ... тайпа болатын. Осының
өзі Меркіттердің монғол ... ... Үш ... ... (
Мэй – Ли – Зи ) IX – XII ... ... ... ... орта ... ... ... , Бүрэн жотасы , Хантауы ,
қасқа бүркіт жотасы , Ноян , ... ... ... ... ... әйгілі жауынгер тайпа ... ... ... ... ... ... ... , әйгілі Бугур Кегерді ... , ... және ... ... ... ... – ад ... Тары
өзені деп атаған Талхун аралы қазіргі ... ... бойы ... , ал ... орта шебі ... ... Хаад –
Меркіттер мекен етті.
Үш ... әр ... бір неше ру ... ... – ад- ... ... Меркіттердің ішіндегі ең бір ... ... және сан ... ең көпшілігі саналатын Удуйт -
Меркіттің өзі ... ... ... – Лик және Жиюн деп ... топқа бөлінетін.
Рашид – ад – Дин Меркіттер бұрын ұлыс ... ... ... ... ... болжам жасайды. Шынымен XII ... ... ... ... ... ерте мемлекеттің ... ... ... ... ... сол ...... алып көрелік . XII ғасырдың орта ... ... ... ... Чигин басқарып тұрған шақта оның әскері
орталық қол, ... ... ... деп үш ... ... болған
және Тудур – Билге Чигин , оның ұлы ... ... ... ... орда гвардиясы болғаны жайлы Рашид – ад – ... ... алға ... [ 73 , 104 -105 бб. ... ... ... ... тұтқынды ара келісім ... ... Бұл ... ... ... ұсақ ... ... бір шама жоғары сатыға ... ... ... ... ... ... жас Тэмужинді Меркіттер
осынау салты ... алып ... ... ... мәлімет
бар.
Меркіттер шапқан жауға қарсы тұру үшін бекініске ... қала , ... ... ... ... ата
мекені Сэлэнгэ бойында Қидандар ... ... ірге ... ... Қара бұқа қаласының айналасында аты атаусыз отызға
жуық ... қала , ... ... ... ... белгілер Меркіттер Монғол үстіртінде XIII
ғасырдың басына ... ... ... ... Мемлекеттік
үрдісін жалғастырып келген ... ... ... болғандығын
көрсетеді.
Меркіттер мен ... ара ... ... Онон,
Хэрлэн, Тула үш өзеннің бойы, ... ... ... Кентауға
қоныс тепкен тұстан басталады. Бұл ... ... соңы ... ... Меркіт және Монғолдардың қай қайсысы тарих
төрінен ... ... ... ... ... кездеспейді.
Монғол тарихи жазбаларынан қарағанда Меркіттер мен ... өз ара тату – ... ... ... XI ғасырдың
соңында өмір сүрген Меркіт тайпа басы ... ... , ... ... Дүйім Монғол) - дың тайпа басы Амбагайдың ұлы ... ... – анда ... туралы мәлімет кездеседі. Бұл тұста көрші екі
тайпаның арасында алыс – ... ...... ара байланыстары бір
шама терең болғанға ұқсайды.
Меркіттер шекаралас ... ... ... мәңгілік тату тәтті
тұрды [ 73, 106 – 107 бб. ].
Сонымен ... ... ... , ... ... ... аударған найман , керейт, жалайыр, қоңырат, меркіт
тайпалары қазақ және ... ... ... ... ... монғол дәуірінде Сырдария ... , ... ... ... ... белсенді қатысады. Жалайырлар да Қазақстан
мен Орта Азия ... ... ... ... ... құрамын-
дағы ұлы жүздің ірі тайпаларының бірі ... ... ... ... ... Еділ өзеніне дейін жетіп, өзбек, қырғыз
халықтары-ның , ал ... тобы ... ... ... ... бір тобы ... ... қалып, орта
жүзге ... ... ... ... , ... жалайыр тайпалары
қазақ халқының құрамындағы ірі ... ... ... ... тайпасы сан жағынан аз ... ... ... ... ... ... этнонимін қалыптастырған керейттер,
наймандар , жалайырлар , меркіттер т. б. ... ... , ... ... ... ... ... Кейіннен құрылған Алтын
Орда, Ақ Орда ... , ... ... ... ... берген еді.
2.2 Қарақытайлардың ( қидандардың ) ... ... ру – ... ... ... , ... - ... Азиядағы
(Солтүстік Монғолия ) , Солтүстік Қытай , Маньчжурия мен ... ... ... ... ... ... Қидандардың X
ғасырда батысқа қарай жылжыған бір бөлігі мұсылман деректерінде
«қарақытайлар» деп ... Бұл ... ... тегі ... ... ... әр ... Кейбір пікірлерде қидандар
(қарақытай-лар) тұнғұс – монғол тілдес халық делінсе , ал ... ... ... деректерінде жүгінсек , олардың түрік ... де ... ... [ 54 , 196 б. ... ... 30 жылдары Солтүстік Қытайдан қуылған көшпелі
қидандар (қарақытайлар) Жетісу мен ... ... ... ... үстемдік құрған кезде Қарақытайлар (қидандар) өз
әулетіне Ляо ... ... ... Олар қытай тарихында осы
атаумен белгілі болса, мұсылман тарихшылары ... ... ... те ... ... ... Монғолияда да өз билігін орнатты, сол ... ... ... көпестерін кездестіреді. Қарақытайлар ... ... ... ... , ... ... ... тәрізді қарақытайлар да мұнда тұрақтап қалмаған ... ... ... ... ... ... ... билеушілері ұйғырлар да қарақытайларға бағынған. ... ... ... Монғолиядағы бұрынғы жерлеріне ... ... ... ... қытайлық Түркістанда жер өңдеу мен ... ... ... халық бұл ұсынысты қабылдағысы ... ... ... ... Ляо ... ... мәдениетін
игерген болатын. Алайда Манчжурияда тунгустардан шыққан ... ... соң Ляо ... соңғы өкілдеріне қытайдан кетуге
тура келеді. 1125 жылы ... ... Ляо ... ... Қытайды өзіне қаратады. ... олар ... ... ... ... Ол ... «Алтын ханы» , ... ... ... деп ... ... Ляо әулетінің соңғы
өкілдері батысқа ... , ... бір ... ғана ... ерді де, ... ... ... чжурчжендерге бағынып
қалады.
Мұсылмандар кейіннен батысқа ... ... да , ... ... ... ... ... да «қарақытай» деп атаған
болатын. Қытайдан қашқан ... ... ханы ... ... бұл жеңісі жөнінде ... ... ... ... ... ... ... неғұрлым солтүстік жолмен жүрген ... ... бір ... ... ... ... Олар
Енисей өзенінің жоғарғы сағасында ... ... ... , бұл жерден аман – есен өтіп, ары ...... ... ... ... аймағында Эмиль қаласының негізін қалайды.
Бұл кезде ... мен оның ... ... ... салдарынан соғыс болып ... ... хан ... ... оны қарсыластарынан қорғап шыққаны
үшін сол ... орын ... ... ... ... ... Осы
жерден қарақытайлар бұған дейін шығысты басып ала алмаған Қашқар
хандығын ... ... Және ... ... - қырғыздарды
жазалау мақсатымен солтүстік – шығысқа жорық жасайды. Ұйғырлар ... ... ... [ 1 , 173 -174 бб. ... жылы ... Тынық мұхитқа дейінгі аумақты алып жатқан
қидандардың Ляо мемлекеті 1125 жылы ... ... , Елюй ... 40 мың ... қидандар Жетісу жеріне келіп қоныстанады.
Қарақытайлар біртіндеп жергілікті тайпалармен байланыстарын ... ... ... ... ене ... Елюй Даши ... пайдаланып, 1125 жылы ... ... ... ... ... ... Баласағұн қаласын басып
алады. Оған ... ... ... ... етіп Ғұз ... ... Олар өздерінің билігін тек ... ғана ... ... ... оңтүстік аймағына жүргізе бастайды.
Жетісуға қарақытайлардың келіп ... ... ... ... ... Бірінші, Орталық ... ... ... ... тілдес тайпалардың қарақытайлар жерін жаулап алуы
еді. Содан ... ... ... ... ... келе ... ... себеп , осы кезде бұл аймақтың қожасы ... ... ... әлсірей бастаған еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... тапсырады.
Олар қызметтері үшін тиісті ақыларын , сыйлықтар және ... алып ... ... ... 40 – ... ... Қарахан мемлекетінің
Орталық Азиядағы жерлерін басып ала ... ... қоян – ... араласқан қидандар , қара
қидандар-дың Ляо деген атпен ... ... ... ( 907 ... ж. ж. ) ... ... Табындардың қидандар тәрізді Алтай
арқылы Жетісуға өткендерінің ... ... ... жазығының
солтүстігін-де «Табындар» деген елді - ... ... ... ... көне ізі деуге болады.
Бірақта чжурчжендердің тепкісіне ... қара ... ... ... ... ... мемлекетіне шегінген болатын .
Жаңа этникалық аралас – құралас барысында ... ... ... қара ... деп атай ... ... ... Үш Табын , онан соң ... ... ола ... ... осы ... солармен бірге Жетісу өлкесіне
қоныс аударуы ... ... ... ... ... ... тұсы XII ғасырдың
басы екенін ... ... Бұл ... ... ... үстемдіктерін орнықтыра алмай , кейін ... ... ... Осы ... Н. А. ... былай деп жазған болатын
: « Осы ... ... ... Олар ... ( ... ... және солтүстік Қытайды жаулады. Ляо ( 907-1125
жж.) династиясын негіздеген ... ... ... Абаоки
немесе Амбагян 924 жылы өзінің жорықтарының ... ... ... ... ... барды» [ 72 , 144 б. ].
Зерттеушілердің пікірінше сол ... ... ... ... ... ... ... руларға да оның ішінде Үш
табын руларына да қатер төндірген . ... ... да , ... да ... ... ... ... жылжыпты.
Содан Жетісу жеріне келген татабылар да , Үш ... ... ... ... ... сияқты. Одан бөлек қидандардың
өздерінің де осы ... ... ... ... еді. Осы
мәселе айналасында өзінің пікірін ... ... ... , бұл
туралы былай деп жазған : « Қара ... ... бояу ... ... ... Орта Азия түріктерінде төмен, нашар
деген мағынада қолданылады. Ал бұл ... , ... ... ... ... тайпаның бағынышты бөлігі
дегенді аңғартады (мыс. Тянь – ... екі ... ... ... ... қидандар жергілікті түріктер
тарапынан қарақидандар атал-ды. Өйткені олар ... ... ... ... ... бір ... ... )» . Өзінің
пікірін ... ғана ... қара ... және ... ... алып түсіндіріп отырған Н. А. Аристовтың осы
дәлелді ... ... ... тәрізді.
Қара – қидандардың немесе қара – қытайлардың қытай ( ктай ... ... ... ... кеңінен таралғаны туралы зерттеушілер
жазып кеткен ... ... , Р. Г. ... Г. И. Семенюк пен В.
М. Моржа-новтың еңбектері негізінде қазақтың Орта ... ... ...... деген рудың бар екендігін , Қарақалпақ
арасындағы он төрт ... төрт ... бірі ... ... табылатыны Т. А. Жданко еңбегінде көрсетілгенін , қырғыздардың
рулық- тайпалық құрылым тізімінде ... ... минг – ... ... рет ... Н. И. Гродеков пен Я. ... ... , А. Д. ... ... ... рулық
тобының Зеравшан өзбектері арасында кездесетіндерін , ал К. Л.
Задыхинаның ... ... ... ... да
кездестіргендерін атап ... ... ... Р. Г. ... ... ... қытайлар туралы Н. А. Баскаковтың ,
қырғыздар арасындағы қара – ... ... С. М. ... да тыс қала ... емес. Ол Н. А. Баскаков-тың Қара -
Китай, Киргиз – Китай, ... және т.б. ... ... ... мен болгарлар мекендейтін елді – ... , ал А. И. ... Ой – ... Орта – ... ... ... Сары – ... дегендерді Қырымнан жолықтырғанын айтқан
[ 72 , 145- 146 бб. ].
Қара қидандар ... ... мен Орта ... ... жасар
алдында Енисей бойындағы қырғыздар иелігіне басып кіріп Тува ... ... ... 1125 жылы ... ... ... ... бағындырғаны белгілі . Олардың үлкен
тобының Солтүстік ... ... ... Жетісуға өтіп кетулеріне
ұйғыр ... ... ... ... өздерін қидандарға тәуелді
вассал санаған болатын. ... Д. И. ... 918 – 1114 ... ... ... ... елшіліктерінің 44 ... ... ... ... екі ел арасындағы байланыс тамы-
рының ... ... ... ... Қара – қытайлардың батысқа жорығының ... ... ... : « Қара – ... ... ... неге
екені белгісіз өздерінің билеушілеріне ... бас ... ... ... ... , қырғыздар жеріне келді» . ... ... ... бір ... және Үш Табын атанған ... ... ... тәрізді. Өйткені керуленнің ... ... ... ... , Үш ... ... ... қырғыздарға жорығының жолында жатты. ... ... ... И. Б. ... ... қара қытайлар (
қара қидан-дар ) қырғыздарды қазіргі ... ... ... ... Қара қидандардың Ляо деген атпен құрған ... ... ... ... . ... ... 907 – 1125
жылдар аралығында өмір сүрді. Бұл ... ... ... ... Г. Г. ... ... ... деп
аталатын монографиялық еңбегінде-гі картадан көруге ... ... ... қаласы болған бұл ... ... ... ... , ... ... ... мидай араласып
кеткен болатын. Мұнда қарақытайлар Қашқар хандығына , ... ... ... ... ... ... бағындырған еді.
1137 жылы олар Шығыс Түркістан ... ... Ал 1141 ... бір – ақ ... ... ... және ... олар бүкіл мұсылмандық Түркістанды биледі және батыста
Әмударияға ... ... ... ... , Баласағұн
маңында өмір ... ... ... ... да,
монғолдар да гурхан деп ... ... ... ... ... ... деп түсіндірген екен. Бартольд бұл сөздің орхон
жазуларынан бастау ... ... ... ... ... ... еді. Осы кезеңде қарлұқтар , ... , ... ... және ... ... ... ... және т. б. әрине,
қарахандардың әскери жорықтарын қолдап , ... ... ... ... өз ... олардың оқтын – оқтын орын алған
қарсылықтарын басып – ... ... да тура ... ... ... ... , қаңлылар мен
қарлұқтардың Баласағұн ... қара ... ( ... ... ... , олардың жорықтарын қолдаған болатын. Бұған
олардың ... Елюй ... ... ... ... ... ... болған шығар делінеді [ 72 , 147 б. ].
Енді аталмыш параграфты ... ... , ... ... ... ... ... құнарлы ғылыми
мақалаларын ... ру – ... ... ... ... Т. Омарбековтың «Табын ... шығу тегі ... деп ... зерттеуінде , өз ойын ... ... ... мен ... ара ... ... айтқанда көптеген
зерттеушілер «саяси және этникалық ... ... . ... ... ... ... ... халық өзінің
есімін ... ... ... бере тұрса да бірақ соңғының
тайпалық құрамы осы ... ... ... де шектеліп қалмақ
емес. Қидандардың этникалық қатысы және ... ... ету ... монғолдықтарды ғана емес, тунгустіктерді де, ... , ... ақ ... және тіптен түрік ( бөліп ... біз - ... ) ... да ... ... Ұлы Ляоның тайпалық ... ... ... ... ... , - деп одан әрі ... « ... да Ұлы Ляо мемлекеті туралы айтқанда оның ... ... ... ... ... аймақтың да кіргенін
ұмытпауымыз керек . Тегінде ... ... ... да
осы тұста орын алса керек деп ... X ... ... ... ... ... , ал мұның XII ғасыр басына
дейін созылғаны рас» , - ... де ... А. Ш. ... келтіреді : « қарақытайлар мемлекетінің басқару органдары
жергілікті дәстүрлердің күшті ... ... ... ... Ляо ... жоғарғы тобы ауқымды аймақты басып ... ...... және ... ... ... келсе де , Оңтүстік – Шығыс Қазақстанның ,
Алтайдың және ... ... ... тайпалары үстем рөл
атқарған ... ... ... қалыптасты» , - ... ... өз ... зерттеуші Т. Омарбеков қолдап
өз ойын жазады : осы ... ... ... ... ... , ... және т. б. бар еді. ... жергілікті
түркілермен араласып, түркіленіп кетті» , - деп ... ... XIII ғ. ... хан ... ... ... өзгерістер
3.1 Шыңғыс хан мемлекетінің ... ... ... ... ... ... ... бәрін ығыстырған және
солардың тікелей мұрагері болып ... ... ... өмірге келген болатын. Аталған мемлекеттің негізін салушы
Шыңғыс хан ... ... ... . ...... ... ... , ауқымды империяға бағындырған ол, XIII – XIV ғасырларда
қазіргі ... ... ... ... ... Осы ...... құрылымы да өте күрделі еді [ 66 , 29 б. ] . ... ... ... ... ... ... бола берді. Олардан батыс-қа ... Онон ... ... , ... ... Онон және ... аралығында Монғолдар
, олардан оңтүстікте Татарлар ( 1202 ж. ... өмір ... ... ) және ... шығыста Қоңыраттар (Хонгираттар) , ... ... ... , ал ... атты империя астанасының
айналасында Керейттер ( 1203 – 1204 ж. ... өмір ... ... ) , ... ... ... және ... Гурвандар
мен Меркіттер ( 1185 ж. ... өмір ... ... ... ) , ал
Монғолдардың батысында Хамагтар жайлап жатты. Сондай- ақ , ... ... ... батысқа қарайғы солтүстігін Ойраттар ,
олардан ... ... ... ... Наймандар мекендеді. Осыдан
XIII – XIV ғасырлардағы ... ... ... ... ... Ал оның сол ... ... келсек, Байкал
көлінің шығысында Булгачиндар , батысында Енисей ... ... , ... ... ... ... ... Қарақидандар , олардан
төменде Шығыс Түркістанда Ұйғырлар ( 847 – 1218 жж. өмір ... ... еді. ... ... ... ... ... жатты. Бұл 1031 – 1227 жж. ... ... ... , ... – Саян және ... ... территориясында
көптеген Түркі және ... ... ... өмір сүрген еді.
Бірақта , ... ... ... ... ... ... ... аймақтарын сапалы түрде мүлде ... ... ... шолу ... , ... ... Түркі тайпалары Меркіттер
тайпалық бірлестік ретінде көп ... – ақ ... ... ... қалдығы 1216 ж. ... ... ... ... Шыңғыс ханның баласы Жошы әскерлерінің ... ... ... ... осы ... ... қойған болатын. Ал Монғол
мемлекетінің солтүстік шығысында ... мен Онон ... ... ... ... ... көптеген тарихи
шырғалаңдардан кейін ақырында Жетісу ... ... ... ... ... ... келіп орныққан еді.
Бұрын тарихи деректерде Отыз ... ... ... ... ... ... ұлы даланы мекендеген Татарлар 1202
ж. Шыңғыс хан ... ... ... тоз – тоз болып ыдырап
, Монғолдарға қосылып кеткен еді.
Деректерде ... ( ... ) ... ... ... ... мемлекетінің оңтүстік шығысын жайлаған , Үлкен Хинган ... ... ... ... ... ... ... қазақтың Орта жүзін құраған іргелі ... ... – ақ, тағы бір ... ... ол ... Оңғұттар
деген атпен ... ... ... ... ... шығысын
мекендеген Хонгираттарға көрші ... да ... ... ... ... жеріндегі Уақ деп ... ... ... қалаған еді. Монғол мемлекетінің бел ортасында ... , 1203 – 1204 жж. ... ... ... бастауларын жайла-ған
Керейттердің тағдыры аса күрделі бола ... ... ... олар да ... қоныс аударып , екіге ... ... ... . ... қазақтың Жетіру ... ... және Орта ... ... осы ... бір-лестіктен
бастау алғанын ғалымдар дәлелдеп жүр [ 72 , 24 -25 бб. ... ...... ... ... бірлестік Найман
хандығы болды. Олардың қалдығы Күчліктің бастауымен ... ... - ... Орта Азия ... дейін қашып барған болатын.
Монғол ... ... ... да Тянь – Шань ... қоныстауына себепкер болыпты. Осыған ... ... ... ... ... бірлестіктерін ыдыратып
жіберген болатын. Бұлар Қарақытайлар деген ... ... ... ... және Орта Азия ... ... шашырап
кеткен екен. Қуғын - сүргін Ұйғырларды да ... ... еді [
72 , 26 б. ... 1189 жылы өз ... хан ... , ... ... бастауы кімнің кім екенін айқындап ... . Осы ... ... ... және ... ... ара -жігі айқын ... ... ... бол үшін екі ... ... , - ... зерттеушінің мақаласындағы мәліметті айта кетуге болады.
Дерек ... де ... ... ... ... : «1179 –
1206 жылдар аралығында Шыңғыс ... ... ... ... ... Монғол және Түрік тайпа бірліктерінің арасында
болды. Шыңғыс хан ... 25 жыл ... ... - 3 ... 5 дүркін, Наймандармен – 4, ... 2 ... ... ... інісі Хасар Қоңыраттар-ды шапты. Монғолдың
хан тағынан үміткер Жамуха ... ... ... ... ... салып отырды. Монғол және ... ... ... ... ... Жижгэр Өндөр, Ұлан Хус , Наху Хон ... ... ... ... ... ... ... бауырына тартқан емес, оларды жат жаланың жауы ... ... ... деректер бар. Тіптен , ... ... ... ... алдында өзінің «өкіл әкесі» ... ... Ван ... Шыңғыс ханның айтқан төмендегі сөзін
келтірсек те ... . Онда ... хан Ван хан ... : ... ... ... келген құлдың ұрпағы сен ... , ... үшін ... ... жүрсің ?! Менің елімді мен емесау ,
қазір сенің ... ... ... жүрген Алтан , ... өзі ... ... , -деп оның жат ... ... ... айтып салғаны
бар. ... ... ... , ...... басталар алдында ( 1179 ж.) ... ... жан ... ... Ал , ... болған тайталастарда ... ... ... ( ... , ... ... ... қатарлы )
батысты бетке алып, түрік кіндігіне ... ауып ... ... ... адам саны екі есе ... 1206 жылы ... ... кезде Монғол билігінде 695 мың адам ... ... дені ... ... , - [ 78 , 5 б. ] деп өз ... ... жылы Шыңғыс хан « ... ... және ... ... «ағаш уықты, киіз ... ... мен ... тайпаларын бағындырып Шыңғыс хан ... ... ... оған ... бағынбаған еді. Наймандардың бір
бөлегі оларға ... , бір ... ... ... ... ... Балқаш, Жетісу, Есіл, ... ... және ... ... [ 72 , 165 б. ... ... ... ауа көшуін наймандар бастаса, артынан ілесе
керейлер ... ... Онан соң ... , ... , жалайырлар
да ауып кетеді. Бұлардан ... ... ауыл ... ... ... ... ... құрамын толықтырады. ... ... ... ... ... күші жетпеген еді» .
Себебі жеңілсе де бағынбаған наймандар Таян хан ... , ... ... ... ұлы ... ілесті» .
Шыңғыс ханның тегеурініне шыдамаған Күшлік ... ... ... ... жеріне қоныс аударады және жаңа ... ... ... ... ... ханы ... найман хандары Таян ... ... ханы ... , ... ханы ... ... ... бі-рінен соң бірін жеңіп және өлтірген. ... ... ... ... ... ... да, ... ұстап беруінен
қорқып Хотанға кеткен ... ... ... қалаш тұқымынан Қылыш
қара атты кісі ... Ол ... ... ... де, оның басын,
қатын – баласымен қоса Шыңғыс ханға ... ... ... ... даласына және қазіргі Солтүстік Шыңжаң
өңіріне ауған ... ... ру , ... ... ... Лиау ... ... тартып алудың қамына кірісті...» [
72 , 166 б. ].
Тек 1218 жылы ... ... ... ... 20000 ... ... бастаған қалың қолды аттандырғаны туралы хабар батысқа қашқан
Табын, ... ... ... ... ... және т.б. ... алып келген еді. XIII – ... ... ... Жайық, Ембі бойынан , онан соң ... бой ... [ 72 , 169 б. ... – 1206 ... ... ... кезең 24 жыл тайпааралық
қақтығыстарға толы болатын . ... хан осы ... 20 – ға ... ел, ұлыс ... ... ... Бұл ... хан үшін оңай болмаған еді. Жеңіліске ... ( 1190 ... ... ) , ауыр ... алып әзер ... ( 1201 жылғы
Хүйтен шайқасы ) кездері де болыпты. 1202 жылы ... ... ... ... шайқасы , 1203 жылы Керейттермен болған
Мәуелі биік және Жер ... ... 1204 жылы Наху ... ... ... Шыңғыс хан үшін аса ауыр ... ... ... ... ... хан ... жетіп ,
аумақ жұрты мойындаған қаһарлы күш ... ... ... ... әбден қалжыраған көшпенділер ел бірлігін
сақтап қалатын ... ... зәру ... Шыңғыс хан ... жолы , ...... арқасында бейбіт өмірді көксеген
көшпенді-лердің мүддесінен шықты да ... ... ие ... [
79 , 225 б. ].
Шыңғыс хан 1185 – 1206 жылдар арасында он екі ... ... [ 1 , 234 б. ... Азия ... ... ... 1190 – 1206 ... аумағына найман, керейт, меркіт ... ... ... ... хан бастаған аман қалған ... ... ... , ... ертеде монғолдар талқандаған керейттер мен
меркіттердің қалдықтарымен ... ... [ 76 , 64 б. ... жылы Онон ... ... ... ... ... көтеріп, Шыңғыс ханды қаған сайлаған рәсімге қатысқан ... 23 – і , ... ... құруға елеулі еңбек сіңіргені
үшін аты аталып, атақ – ... ие ... 88 ... 72- сі ... ... ... ... Құрылтай монғолдардың басымдылығында
өткен болатын. Осы рәсім ... ... ... ... ... аппақ гранит тасқа ойылып жазылған ... ... ... ... ... етіп, хас таңбаны ұлы қағанның
қолына ... ... Онда ... деп ... ... ... хүшин
дор Икэ Монғол ... ... ... ... ил болгон иргэн дор
хүргэбэсу ... ... ...... ... ... ... тәңірі-нің қуатымен ұлы ... ... ... ... ... ... ... жария етілсін, табыныңдар, бас
иіңдер!» - делін-ген. ... ... жаңа ... ... ... қойған аты - «Икэ Монғол ... ( Ұлы ... ... ... ... ... шығысы Бұйра көлден ( buyr – nor )
батысы ... ... ... Байкөлден ( baigal – nor ) ,
оңтүстігі монғол құмы, ... ұлы ақ ... ... ... ... 79 , 236 б. ... ... тарихта монғолдардың құрған ... ... ... басымдылығында құрылды, басқалары монғол
билігін ... ... бола тұра ... хан ... ... тек этникалық монғолдық ( Нирун , ... ғана ... ... да жете мән ... айтуға болады.
1182 жылы қайта құрылған Хамаг ... ... ... ... ұлыс ... Мемлекет құрудың келесі сатысында (1182 –
1206 жж. ) Шыңғыс хан тек ... ... ... алға ... еді. Ұлы ... ... ... ... ... оларға сый – сияпат, атақ – лауазым үлестіргенде
де осы ... ... ... Онда ... ... ақсүйектігімен
ғана емес , еліне ... ... ... ... болатын.
Бірақта мыңбасыларының көпшілігін ... ... ... құрағаны шындық. Алайда мыңбасыларының ішінде қарадан
шықса да ... ерен ... мен ... батырлар, ру басылары,
тіпті бақсы –балгерлері де ... Ұлы ... ... ... ... ... ... адамның аты белгілі еді. Олардың
қатарында 31 ... ... ... Отыз ... жиырма үші
монғол тайпалары, қалғаны ... ... ... ... тұлғаның
ішінде 70 монғол, түркілердің 18 өкілі ( 8 ... 5 ... ... , меркіт, татар, уақтардың әр қайсысынан бір – ... ... ... ... ... салмақ тасы басым ... ... 79 , 238 б. ... ... ... ... ... монғол мемлекеттерінің
жалғасы болып табылады.
1206 жылы ... құру ... тек ... ... ... ... өсіп ... мемлекет жүйесі монғолдық элементтер-
мен толығуы ... ... ... рөлін әлсіреткен еді.
Монғол ... ... ... ... XIII ғ. ... ... бастаған монғолдардың тегеуірініне төтеп бере алмай ... ... ... Монғол даласында қалдырып, ежелгі Қыпшақ
– қазақ аумағына ... ... ... ... ... ... сайын
түркілердің монғол даласындағы ескерткіштері күңгірт ... ... онда ... 15 – 16 ғасырлық ... ... ... . ... ... ... үстіртін мекендеген түркі
тайпалары «монғол» атанған болатын [ 79 , 239 – 240 бб. ... хан ... ... ... бастап , өзі ... ... ( 1206 – 1227 ) 21 жыл ... 70 рет ... ... ... ... Туманған өзенінен Днепрге дейін
, Қытайдың Вэй Хэ ... ... ... - ... ... 700. 000. Шаршы шақырым аумақты басып алған. Оның басып ... ... ... ... алған жер көлемінен 2 есе ... ... 7 есе көп. ... ... ... ... төрт ... құралған бес ұлы ... 12 ... бар екен [78 , 5 ... ... ... және ... – Саян өлкелерін ... ру – ... , ... ... ... ... ... қозғалыстарға барып , ұлы ... ... ... ... , ... қазақ халқын құраған түркі тайпаларының
құрамы күрделене ... ... ... ... ... , ... анықта-уынша , Кіші ... ... ... Тама , ... ... Телеу, Керейт, Кердері, Рамадан,
Батыс ... және ... Саян ... ... жері арқылы
батысқа жылжып, әртүрлі тайпалық ... ... ... ... ... – қонып, ақырында бұрыннан Жетісуда орныққан ... ... ... ... ... ... ... бастау алатын ... ... ... ... және ұрандарын қабылдап, осы ... ... да ... ... ... болып кеткен болатын. ... ... ... ... ... , ... дінін қабылдап,
мұсылман ... ... келе ... халқын құраған ... ... ... ... [ 66 , 32 б. ... ... ... ... отандық тарих ғылымында
этно – саяси процестерді зерттеп ... ... ... ... болады. Ол пікірлердің легі мыналар болып
табылады : ... ... ... Монғол қыратындағы этникалық
құрылымдарды зерттегенде айқын көріне ... Енді ... ... ... ... ... орта ғасырлардағы бабалары
Жалайырлар, ... ... ... және тағы басқалар
шығып, олар ... ... , ... шағын мемлекеттер
ретінде бой көрсетті. ... бір ... ... ... ... ... ... түркі руларының қалыптасу ... ... ... ... ... Бұл ... тарихшыларымыздан ... ... ... ... , осы ... аса қатты
мән беруді талап етеді» , - деп ... ... ... ... ... ... зор деп айтуға болады.
3.2 ... және ... ... ... ... ұстанымдары
Рашид – ад – Диннің ( 1247 – 1318 жж. ) « ... ат – ... ... ... ... ... көп ... берілген .
Онда туркмандар - қыпшақ , қалач, ... ... және т.б. ; ... ... аты шыққандар ... ... ... ... ... ... ... өз ұлыстары бар ... ... ... ... ... ... деп ... ежелден
атаулары бар құңғырат, құралас, икирас, елжігін, ұрыйанқат, кілінғұт
және т. б. ; ... ... ... деп ... ... Ала ад – Дин Ата Мәлік ... ( 1225 ... жж. ) ... – и ... ... . ... жазуынша ,
ол сол кездері «Трансоксания, Түркістан, Мачын, ... ... ... ұрпақтарының ордасына ... ... - ... олар ... ... қырғыз, таңғұтпен, тибеттермен шекаралас
орналасқан. Сондай – ақ ... ... ... ... ойрат,
қоңырат, қанқлы және т.б. ... ... ... ... ... ... атамаған болса, Рашид
– ад- Дин анық ... ... , ... емес , тіпті «түрік,
монғол» ... ол ... ... ... ... секілді
баяндаған [ 75, 46 – 47 бб. ... ... , Г. Е. ...... ... ... түрік тілдес деп қарастырған болатын , ... ... ... да баршылық. Ал Н. А. ... , М . ... Х. ... , С. Аманжолов оларды түрік ... деп, ... ... ... ... ... С. ... қазақ
тілінің тарихи диалектологиялық ... ... ... ... тілдес екенін тарихи – лингвис-тикалық тұрғыдан егжей – тегжейлі
дәлелдеп берді.
Рашид –ад – ... ... ат – ... шығармасы Қазақстан
тарихы үшін өте ... ... ... ... ... , ... тайпалары туралы бай да жан – жақты материал
беріледі. ... ... ... ... ... ... ... қыпшақ, найман, керейт, оғыз, қаңлы, қарлық ру – ... кең ... ... ... ... ... ... Ал «қазақ халқының тарихы рулық – ... ... ... ... ... ... және ... та , қаламасақ
та бұл біздің ... ... тән ... ... табылады» [ 49 ,
21 б. ].
Бүкіл адамзат тарихын Алла ... ... деп ... ... ... ... ... мен монғолдар Оғыз ... ... өзі Нұх ... ұлы ... ... Бұл «Жәми ат –
тауарихтың» ислам ... ... тән ... дерек ретіндегі
сипаты. Оғыздар Рашид – ад- Дин бойынша 24 ... ... Осы ... Бұзық және Үшоқ атты екі фратриға бөлінеді . Әр ... – ад- Дин ... алты ... ұрпақтары деп қарайды.
Түріктердің ... ... – ад ... « Ежелден ... ... ... пен ... Ібір мен ... ... ... өзенінің , Түркістан мен Ұйғырстан деп ... ... ... ... және ... ; наймандардың Көк
Ертіс, ... ... ... ... , ... өзені қырғыздар мен
кэм – кэмджиуттердің тұратын аймақтарында , ... ... ... бар Моғолстан деген атпен белгілі аймақта, ... ... ... ... ... ...... Бұрқан
Қалдун, Кукана – наур, Бүйір – ... ... ... , ...... Селенга, Боргуджин – Токум, Калаалджин – Элэт және ... мен ... ... ... ... халықтар осы
уақытқа дейін ежелде қабылданған әдет бойынша осы ... ... ... , - ... [ 56 , 73-74 бб. ].
Рашид – ад- Дин ... ... ... күші, қуаты, билігі
және жаулап алуларының ... олар ... ... ... ... Сирия және Мысыр елдеріне таралып, әлемнің ... ... ... бөлігіндегі мемлекеттерді бағындырды»
[56 ,74 б.]. ... ... – ад – Дин ... ... ... ... ... қалаш, қаңлы, қарлықтарды ... ... ... ... ... уақытта монғол атымен
танымал дейді . Ал ... ... ... өзінің жеке мемлекеті
болған монғол тайпаларына ... ... – ад ... ...... , тарихи дамуындағы ерекшеліктер олардың ... ... ... жерлердегі табиғи жағдайдың ... ... ой ... 56 , 75 б. ]. ... ... ... ... сунит, татар,
меркіт, ... ... ... ... ... ... ... ойрат, барғұт, кори, теленгут кесутами, урянка,
куркан және ... ру – ... ... ... деп ... осы ... сөйтіп аталатын елдерге жатқызады. ... ... ... ... ... ... даланы мекендейтін
түркі тайпаларының қатарына жатқызады [56 , 77 б. ... үшін ең ... ... халқының құрамына енген ру ... ... ... ... үш ... кездесетін ру –
тайпалардың тарихы маңызды ... Олар ... да ... –ад ... материал береді . Берілген материал қазақтың ... ... ... Мұның өзі Рашид – ад –Динге мәлімет ... сол ... ... ... ... ... ... бірге қазақ ... ... ... бері ... ... ... өз ... сақтап қалу әдісі екенін
дәлелдей түседі. Рашид –ад –Дин ... 200 ... ... ... ... ... атын келтіреді. Мұның өзі оның ... ... ... ... ... өздерінің төл тарихын айтып ... , оны ... және ... ... қажет еткен. «Жылнамалар
жинағында» парсы ғалымы ... және ... бір ... түсінеді. Оның көшпелі түркі елдерінің ... ... ... ... жеңілгендер мен бағынғандар қабылдайты-нын
байқаған. Сондықтан ол ... ... ... ... ... ... , бірақ ... ... ... ... ... барлығы өздерін монғолдармыз деп атаған дейді. ... ... ... ат – ... шығармасында қазақ халқының ... ... ... ... ... ... ... қаңлы
этнонимдері аталады. Олардың ... ... ... ... ... алып , ... ... кезеңінде, монғол дәуірінде де дами
түседі. ... ру – ... ... ... еш ... үзілмеген
және Қазақ хандығы қалыптасу тұсында қайта жандана ... ... ... ... ... ... ... уақытта маңызды қоғамдық ролі туралы
айтып, Шыңғыс хан ... ... ... аса ... аударады.
Аталған тайпалар ішінде әрине жалайырлардың аты ... ... ру – ... ... – ад –Дин «поскольку они суть монголы -
[разные ] ... ... , ... ... татарам, ойратам,
онгутам, керейтам, найманам, тангутам и прочим, из ... ... ... имя и ... ... , - все они из – ... называют себя [тоже ] монголами, ... на то ... в ... они не признавали этого ... , - деп ... ... ... ... ... ... болғанын ескертеді
[ 56 , 102 б. ].
Белгілі алтайтанушы Б. Базылхан ... деп ... « ... жерінде XIII ғасырға дейін түрік тілді ... ... ... ... ұйғыр, қырғыз, татар тайпалары ... ... ... ... ұлан – ... кең ... ... , халқы, малы, ат- көлігі көп ... ... ... ... Ұра қашқан , жұла қашқан соғысы ата – бабасынан
бері ... ... ... ... тайпалары ыдырап тозуға бейім
тұрды. Мінеки осы ... ... хан ... ... ... ... – бірлікке шақырып , 1206 жылы « біріккен ... ... соң , ... ... тайпаларын жаулап алды.
Түрік тайпаларының ерлерін, ат –көлігін, малын иелікке ... ... ... шабуылы» атты жорығына пайдаланды» [ 75 , 48 б. ].
«Осыған ... ... екі ... сыңар жақ ... ... ... ... ... басымдылыққа қарап
ондағы түркілік ... ... ... ... ... ... ... факторды әсіре бағалап мемлекеттің монғолдық
сипатын жоққа ... ... ... бағытты ұстанғандар Монғол
мемлекетін құруда ... рөл ... ... ... жаппай
«монғолдар» деп есептесе, екінші бағыттағылар тіптен Шыңғыс ... ... ... ... ... дегенге дейін барады. Бірінші
сауалға тарих ... ... – ад ... , К. ... , Рене Груссе ,
Әбілғазы Бахадур хан, Л. ... С. ... және ... ... ... ... жауабын берген еді. ... – ад – Дин ... ... ... ... ... қатынасы жоқ түркі
тайпаларының ... ... ... ... ... ... Қоңырат, Онгут, Уряуттар-ды тегі түркі ... ... ... жақын тайпалар деп таниды. К. Д. ... ... ... және ... 18 ... Монғол тайпаларынан бөліп
қарастырады. Рене ... ... ... ... ... ... ... Монғолияның бір бөлігінде түркілер мекендеп ... ... С. ... Л. ... наймандардың тілін зерттеу
арқылы ... ... ... Онгуттарды түрік тілді топқа
жатқызады. Ал Даниялық ... ... ... 1893 жылы ... ... – түрік ( руна – құпия) жазуының сырын ашу ... ... ... ... ... ... ... Монғолия ежелгі түркі – монғолдардың ... ... , - ... тұжырымды зерттеуін алға тартады ғалым З. Қинаятұлы [ 79 ... ... ... Д. Гонгор «Халх товчоон» деген ... ... ... ... пайымдауымызша, XI – XII ғасырларда
монғол тектес-терді шығу ... орай «үш ... ... ... ... ... ... монғол» деген ұлыс ... ... , ... ... анық ... ... ... татар,
Ой иргет сынды монғол ... салт ... ... ... монғолдармен ұқсас, өздерін «монғол» атап ... де ... ... ... болуы ықтимал деген керей, ... ... ... ... ... ... ... тайпалары деп
қарастыруға болатын секілді. Сонымен ... VI – IX ... ... ... еткен түрік тектес түрік, ұйғыр, қырғыздардың
қалған бөліктері, сондай – ақ ... ... ... да ... кешкенін жоққа шығара алмаймыз...» [ 75 , 49 б. ].
ҚХР Ішкі ... ... ... ... ... ... ... соңғы ширегінде монғол ұлтының ... ... ... ... екі сала ... Онон , ... Туыл үш ... ағысы бойында мекендеп тұрған. Онда татар, ... , ... ... ... ... ... секілді басты – басты монғол
тілдес тайпалар шығыста Ергүне ... , ... Ішкі ... ... ... ... батыста Алтай тауының ... ... ... ... , ... ... ... оңтүстікте Қажыл тауы, қазіргі Аққорғанға ... ... ... бері мыңдаған ... ... ... ... ... ... орталық тайпалар-дың» ... ... , ... ... ... солтүстікте татар, қоңғырат ... ... ... ... оңтүстігі Аққорғаннан
солтүстікте оңғұт ... , ... ... ... батыс
оңтүстігі Орхон, Туыл өзендері бойында керейіт ... ... әрі ... тауы ... ... тайпасы, «монғол орталық
тайпалардың» ... жағы ... ... бойында меркіт ... ... ... ... ... солтүстігі Байкалдан батыста ойрат
тайпасы, Байкалдан шығыста ... ... ... ... мекендеді» деп қарастырады.
Д. Майдар « ... ... және ... империясы» атты
еңбегінде «б. з. Д. III ғ. – б. з. X ғ. ... ... ... ...... ... ( хұннұ, сяньби, нирун, түрік, ұйғыр,
қытаң секілді) көшпелі тайпалар ... ... ... ... ... ... олар жайында көне түрік бітіктастарында
«отыз ... деп ... , ... олар «мен –у ... ... ... ... кең көлемде ұланғайыр ... ... ... ... ... Түрік, Монғол үш ірі
империя болды» ... [ 75, 50 б. ... ... «Чингис хааны цадиг ( Шыңғыс қағанның өмірбаяны )»
атты ... ... ... «монғолданған түріктер» немесе
«түрік-тенген монғолдардың» ... ... ... ал ... қарағанда «монғолдау» ... ... ... ... « ... ... ... жері Алтай тауы ,
ұйғырлардікі Селеңге ... , ... ... Ұбсы ... ... ... ... келген жаулаушылар деуге
болмайды... Олар да ... ... ... ... ... ... ... тарихы мен мәдениетінің шығу тегі, бастауларында
көптеген ортақтық бар ... ... атап ... жөн» ... Бира ... алғаш мемлекет құрған тарихи тәжірибесінен
кейін де ол ... ... , ... және оған ... жүрген
сяньби, жұжан, түрік, ұйғыр , қытаң ... ... ... , ... және ... ... да төрелікті мемлекеттерді ... ... ... көп ... ... мемлекеттік дәстүр өз ... ... ... ... ... деп ... ... Орда, Шағатай дәуірінде ... ... ... ... және т. б. ... ... ... жатса да,
билік ... ... ... ... ... те осындай пікір - ұстанымдарды айтады және «көне
түріктердің ... дәл ... ... ... ... ... ... қатар шивэйлердің тұңғыс – ... және ... ... шығу ... ... ... ... бұл мәселені
ашық, әлі толымды шешілмеген деп ... , ... ... туралы мәліметтерді келтіріпті [ 75 , 51 б. ].
Сонымен қорытындылай келе XII – XIII ... ... ... этностардың басым көпшілігі негізінен ... ... ... ... ... ... ... өзбек және т. б. ) халқының
құрамындағы ру - ... ... Мұны ... екі түрлі
түсіндіргенін байқадық . Қазіргі қазақ халқының қалыптасуына ... ... ... найман, жалайыр, қоңырат, уақ, меркіт және ... ... ... тілді түрік тектес тайпалар ... ... ... ... ... т. б. ... ... ... ... ... ... ... ұдайы алға
тартып келеді.
Күрделі этно – саяси процестерді ... және ... ... ... ... құраған біраз тайпалардың
атауларын немесе ... ... алу ... ... ... ... Себебі , Монғол қыратындағы және Алтай – Саян аумақтарынан
көптеген ... ... және ... ... ... ... ... аңғар-дық.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен Алтайдан шыққан түркілер аз ... ... ... Қара теңізге дейінгі барлық халықтарды өзіне ... ... ... ... ... ... 552 жылы ... өткен.
«Түркі» деген этноним ... ... 543 ... ... ... тарих сахнасына шығып, мемлекет құруы адамзат
тарихында ... ... ... елі өзі өмір ... 1500 жыл ... төрт рет ...
өрлеу , төрт рет дағдарыс – ... ... ... еді. ... – біздің заманымыздың VI ғасырында Еуразияны жайлаған ежелгі
түркі тегінен ... ... ... бірігіп, бірінші Түркі
қағандығын (империясын , 551 – 630 ... ... ... Бұл ... ... ... - Монғолияны, Енисейдің шығыс ... , ... , ал ... ... дейін, Оңтүстікте Амударияның
бастауына дейін қамтыды. ... ... ... – Ци және ... ... – Чжоу ... қағандарына алым – салық төледі. Олармен
VII ғасырдың 60 – ... сол ... ірі ... - Иран,
Византия саяси – ... ...... ... ... ... бірінші ауыр дағдарыс , экономикалық – ... ... - VII ... ... Бұл кезде түркі бектерінің
дербестікке ... ... ... әкеп ... ... ... оған белсене араласты. Соның ... ... ... ... Шығыс және Батыс ... ... ... бөлінді,
империя дағдарысқа ... ... ... ... ... ... ... , түркі халқы 50 жыл бойына (630 – 679 ... ... елі 679 – 744 ... екінші рет гүлдене бастады. ... ... ... ) тоз - тоз ... ... ... ... , 679
– 683 жылдары қытайлардан Шығыс ... ... ... азат ... ... іргелі елге айналды. Шығыс түркі қағанды-ғының
жері ... ... ... ... ... тағы да ... ... екінші рет экономикалық - саяси дағдарысы қаған-
дықтың 741 жылғы ... ... ... иеліктер , әсіресе
ұйғыр , қарлұқ , ... ... ... ... ... ... бірінші жартысында ыдырай бастаған Шығыс ... ...... бірнеше мемлекет құрылды.
Түркі елінің ... рет ... - ...... , мәде-
ни өрлеуі X – XII ғасырлардағы қарахандықтар кезінде болды. ... ... ... ... орта ... ... біріктіріп , түркі ... ... ... ... ... екі Түркі қағандығының мемлекеттік салт –
дәстүрлерін ... ... ... ... ... және
қалалық мәдениет дамыды. XI ... ... ... ... ... ... үшінші рет экономикалық – саяси , ... ... ... XI ... бас ... ... ... бір
бөлігі Кіші Азияға ... ... ... өз ... ... біріктірген Селжұқ империясын құрды. Ал ... ... рет ... – экономикалық гүлденуі мен өрлеуі ... ... ... - 1206 ... ... 1389 жылы
Темірдің Тоқтамысты талқандау ... ... ... ... хан ,
оның мұрагерлері Орталық ... ... ... ... ... Олардың жеңісі ислам мен ... ... ... ... XIV ... басында – ақ ислам ... ... ... ... ... ... ... тарады.
Түркі елінің төртінші дағдарыс – ... ... Ақ ... Тоқтамыспен одақтасып, 1380 жылы Алтын Орда ханы ... ал 1389 жылы ... ... Орда ханы ... ... – қарлық – қыпшақ бірлестіктерінен бастау алған қазақтың
бүгінгі ру – ... ... қилы ... ... бастан
өткізіп, өзінің мемлекеттігін - Қазақ хандығын құра ... ...... бір ... ... ... ұйыстырудың өзі
сол заманда ... ... ұлы ... ... ... ... этно – ... тірегі, ынтымағы жарасқан, «ел басына
күн ... ат ... су ... ... «бір жағадан бас, бір
жеңнен қол» шығара білген ... ... мен ... ... ... : « Жеті ... білмеген - жетесіздің белгісі» деп , ... ... ... келтіріп тақырыпты аяқтаймын.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Аманжолов К. Р. Түркі халықтарының тарихы. 1 –кітап. ( Көне ... ... XIV ... ... кезең). – Алматы: «Білім» , 2002.
– 292 б.
2 Аристов Н. А. Заметки об этническом ... ... ... и ... ... об их ... – СПб., 1897. – 182 ... Иностранцев К. А. Хунну и Гунну // Ленинградский институт живых восточных
языков. Труды Тюркологического семинария. – Л., 1926. – С. ... ... Н. Я. ... ... о ... ... в Средней Азии в
древние времена. – Алматы: «Жалын», 1998. – Т. 1. – 390 ... ... Н. В. ... ... о ... Южной Сибири, Центральной Азии и
Дального Востока. – М.: Наука, 1961. – 308 с.
6 Григорьев В. В. ... или ... ... – СПб., 1873. – 265 с.
7 Бернштам А. Н. Социально – экономический ... ...... ... – VIII. ... – тюркский каганат и кыргызы. М.- Л., 1946. – 207 ... ... А. Н. ... ... ... ... у кочевников Азии //
Сов. Этнография. – 1934. - № 6. – С. ... ... А. Н. ... ... ... в этногенезе Средней Азии.
М., 1943. – 11 с.
10 Грум – ... Г. Е. ... ... и Урянхайский край. – Т. ІІ. –
М., 1926. – С. 896.
11 Чулошников А. П. Очерки по ... ...... ... в ... с
общими историческими судьбами других тюркских племен. – Оренбург, 1924. –
С. 292.
12 Владимирцов Б. Я. ... ... ... ... ... – Л.: Тип. АН ... 1934. – 223 с.
13 Викторова Л. Л. Монголы: Происхождение народа и истоки культуры. – ... 1980. – 224 ... ... С. Е. ... ... ... – М. – Л.: 1951. –
452 с.
15 ... В. В. ... ... ... соб. соч. – М., 1963. – 31-35 б.
16 Кузеев Р. Г. ... ... – Уфа: ... ... изд., 1960. ... ... Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа. Этн. ... ... . М., ... 1974. – 157 ... ... М. И. ... Хазар. – Л., 1962. – 515 с.
19 Кляшторный С. Г. Древнетюркские рунические памятники как источник ... ... ... – М.: ... 1964. – 214 ... ... С. Г., ... Т. И. Казахстан. Летопись трех тысячелетий. –
Алматы: Рауан, 1992. – 373 ... ... К. От ... до ... / Перовод Н. Козьмина. – 2-е изд. –
Алматы: Санат, 1996. – 256 ... ... М. И. О ... ... при ... и ... / ... К.
С. Каражанов и др. – 2 изд. – ... ... 1998. – 240 ... ... Р. ... ... ... Чингисхан, Тамерлан / Пер. с франц. ... ... ... Б. М. ...... ... 2005. – 286 с.
24 Кычанов Е.И. ... ... ... ... мир. – Бишкек:
Кыргызстан, 1991. – 286 с.
25 Трепавлов В. В. Традиции ... в ... ... ... ) // ... К 750 – летию «Сокровенного сказания». – М.,
1993. – С. 169 – ... ... В. В. ... ... ... ... XIII в. – ... 1993. – 168 с.
27 Крадин Н. Н., Скрынникова Т. Д. Империя Чингис – хана. – М.: ... ... РАН, 2006. – 557 ... ... М. З. ... ... и татар. – М.: ИНСАН, 2003. – 496 с.
29 Безертинов Р. Н. Татары, тюрки – потрясатели Вселенной ... ...... ЦЭРИС, 2001. – 733 с.
30 Марков Г. Е. ... ... – М.: МГУ, 1976. – 318 ... ... Ю. В. ... и ... – М.: Наука, 1973. – 283 с.
32 Крадин Н. Н. Кочевые общества. – ... 1992. – 240 ... ... Н. Н. ... Евразии / Ин-т востоковед. им. Р. Б. ... ... ... 2007. – 416 ... ... Н. Н. Кочевые империи: генезис, расцвет, упадок // Восток. –
2001. -№ 5. – С. ... ... Б. Е. ... ... IX – XI вв. По ... источникам. –
Алма-Ата: Наука, 1972. – 155 с.
36 Кумеков Б. Е. Кипчаки: [ этнос и ... // ... и ... ... - № 1. – С. ... Галиев А. А., Көмеков Б. Е. Шыңғыс хан: Тарих. ... ...... , 2007. – 96 ... ... А. ... ... және жазу тарихы. – Алматы: Санат, 1996.
– 128 б.
39 Айдаров Ғ. Тоныкөк ескерткішінің тілі. – ... ... 2000. – ... ... С. ... в истории средневекового Казахстана / Ин-т им. А.Х.
Маргулана. – Алматы: Ғылым, 1999. – 296 ... ... С. Ю. ... ... Южного Приуралья VII – I вв. до н. э. ...... ... ... ... и ...... – 135 с.
42 Досымбаева А. Д. Западный Тюрский каганат. Культурное наследие казахских
степей / МОИН РК, Ин-т ... им. А. Х. ... ... ... ... РК. – Алматы, 2006. – 168 с.
43 Барманкулов М. К. Тюркская вселенная. ... ... 1996. – 240 ... ... Қ. ... мұралары. – Астана , 2003. – 168 б.
45 Кадырбаев А. Ш. ... ... ... в ... ... ... ... и китайцев. VII- X вв. // Иран-наме. – 2007. -
№ 1/2. - С. 17-20 .
46 ... Н. ... ... ...... ... 1994. – 401 б.
47 Тортаев С. Ә. Кіші жүздегі керейттің ... тегі // ... ... ... ...... № 1, 2006. – 53-70 бб.
48 Омарбеков Т. О. ... ... ... ... этно – саяси
мәселелері // халықаралық дәстүрлі «Бекмаханов ... ... . 25 -26 ... 2006. – ... ... ... 2006. – 8-
13 бб.
49 Омарбеков Т. О., Ғабжалилов Х. М. Қазақтың арғы тарихы – ... ... // ... ... ... ... журнал. – Алматы,
№ 2, 2005. – 21-29 бб.
50 Мұхатова О. Х. XV-XIX ғасырлардағы жалайырлар ... ... ... зерттеулер // «Алаш». Тарихи- этнологиялық ғылыми журнал. – ...... , 2006. – 105-115 ... ... Б. Б. XV – XVI ғ.ғ. ... ... ... // «Алаш» . Тарихи-
этнологиялық ғылыми журнал. – Алматы, № 2 (2), 2005. – 30-39 ... ... Э. Д. ... ... қоғамының әлеуметтік-құқықтық
ерекшеліктері: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ ... 2007. – 106 ... ... Г. Б. ... племена Центральной Азии в Х-ХІІ вв.: Учебное
пособие. – Алматы: Қазақ университеті, 2009. – 126 с.
54 Жолдасбайұлы С. ... және орта ... ... ... ... ... ... , 2010. – 336 б.
55 Келімбетов Н. Ежелгі дәуір әдебиеті (Қазақ әдебиеті бастаулары). ... ... 2005. – 336 ... ... ад – Дин. Сборник летописей. Т. 1. Книга первая (перовод с
персидского А. А. Хетагурова. Редакция и ... ... А. А. ... – Л., 1952. – 219 с.
57 Моңғолдың құпия шежіресі ( ХІІ- ХІІІ ғасырлардағы көшпелілер ... М. ...... Өнер , 1998. – 224 ... ... ... ... / Моңғол тілінен ауд. А. Мауқараұлы. ... ... 1998. – 224 ... ... ... ... – Алматы: Ана тілі, 2006. – 200 б.
60 Жалайыр Қ. Шежірелер жинағы. Алматы: ... 1997. – 128 ... ... Ш. ... қырғыз – қазақ һәм хандар шежіресі. – Алматы:
Қазақстан; Сана, 1991. – 80 б.
62 Путешествия в восточные ... ... ... и ... де Рубрука.
Серия: Путешествия. Открытия. Приключения. – Алматы: Ғылым, 1993. – 248 с.
63 Жұмабеков Ә. Н. Түркі және ... ... ...... ( ... ғғ.) // халықаралық дәстүрлі «Бекмаханов оқулары» конференциясының
материалдары. 21-23 мамыр, 2009. – Алматы: Қазақ ... 2009. – ... ... ... Л. Н. Көне ... ... «Білім» , 1994. – 480 б.
65 Қытай жылнамаларындағы қазақ тарихының деректері (Б.з.275-840 ... ... –Ж. ... ... Өнер, 2006. – 344 б.
66 «Қазақстан тарихы этникалық зерттеулерде». Т. І : ...... ...... орталығы, 2008. – 400 б.
67 Гумилев Л. Н. Хұндар / Орыс ... ауд. Ә. ... П. ... 1998. – 528 ... ... Н. А. ... и этническая история казахов. 2-е изд. доп. –
Астана: «Алтын кітап», 2007. – Т. 2. – 372 ... ... О. ... жайында // Парасат. – Алматы , № 11, 2003. – 28-
29 бб.
70 Омарбеков Т. О. Жетісу Ашына (Ашина) ... қол ... ( ... // ... ... «Бекмаханов оқулары» конференциясының
материалдары. 21-23 ... 2009. – ... ... университеті, 2009. – 17-
20 бб.
71 Кляшторный С. Г., Савинов Д. Г. ... ... ... ...... 2005. – 352 с.
72 «Қазақ ру – тайпаларының тарихы» . Табын ІІ том. ... ... ... ... ... ... 2006. – 424 ... Қинаятұлы З. Моңғол үстіртін мекен еткен соңғы түркі тайпалары: ІХ-ХІІ
ғасыр. Астана: Елорда, 2001. – 208 ... ... С. ... жылғы қырғын. – Алматы: Ана тілі , 1994. – 80 б.
75 Қазақстан ... ... ... деректемелері. І том. Моңғолдың құпия
шежіресі / Көне ... ... түп – ... ... ... ... мен түсіндірмелерін, көрсеткіштерін жасаған Н.
Базылхан. – ... Дайк – ... 2006. – 400 ... ... А. Ш. ... ... ... Уйгуров, Жалайыров,
Найманов и Керейтов. – Алматы: Рауан, 1993. – 245 ... ... Б. А. ... таным: ежелгі халықтар, тайпалар, рулар, ... ...... Ататек, 1994. – 400 б.
78 Қинаятұлы З. Шыңғыс қаған тақырыбы қиял, хикаялармен ... биік ... Жас ... – Алматы, № 16, 2004. – 5 б.
79 Қинаятұлы З. ... хан // ... ... – Алматы: «Арда», 2008. – 432
б.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 119 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мәдени даму мен теориялар14 бет
Банк имиджінің қалыптасуы47 бет
Банктегі қоғаммен байланыс бөлімі77 бет
«Қазақ» термині туралы9 бет
"Астана-финанс" акционерлiк қоғамы12 бет
"мемлекеттiк әлеуметтiк сақтандыру қоры" акционерлiк қоғамын құру туралы5 бет
"Қазақстан Халық Банкі" Ашық Акционерлік Қоғамының несие қоржынының жағдайын талдау53 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь