Газет мақала тақырыптарын зерттеу

КІРІСПЕ
1 ГАЗЕТ МАҚАЛА ТАҚЫРЫПТАРЫН ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1.1 Газет мақала тақырыптары, олардың зерттелуі
1.2 Газет тақырыптарын зерттеудің аспектілері
1.3 Газет мәтінінің тақырыбы және сөйлеу әрекеті
1.4 Газет мәтіні тақырыптарының қызметі
2 ГАЗЕТ ТАҚЫРЫПТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ.МАҒЫНАЛЫҚ СИПАТЫ
2.1 «Жеке сөз» типті тақырыптар
2.2 «Түйдекті тіркес» типті тақырыптар
2.3 «Сөз тіркесі» типті тақырыптар
2.3.1 «Қиыса байланысқан сөз тіркесі» типті тақырыптар
2.3.2 «Матаса байланысқан сөз тіркесі» типті тақырыптар
2.3.3 «Меңгеріле байланысқан сөз тіркесі» типті тақырыптар
2.3.4 «Қабыса байланысқан сөз тіркесі» типті тақырыптар
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысы қазақ газеті бетіндегі тақырыптардың ерекшеліктеріне арналады. Бұқаралық ақпарат кұралының кұрамдас бөлігі болып табылатын газет беттеріндегі тақырыптар әдеби тілдің функционалдық түрінің бірі ретінде арнайы зерттеу нысаны бола алатыны сөзсіз. Тіл білімінде соңғы жылдары бұқаралық ақпарат құралдарының тілін ғылыми тұрғыда қарастыруға ерекше көңіл бөлініп келеді. Әсіресе, мерзімді басылымдар тілі тіл білімінің әр түрлі деңгейлерінің нысаны болып, жан-жақты зерттелуде.
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі. Ғылым мен техниканың қарқынды дамуымен байланысты қазіргі кезде адамдар тығыз ақпараттық кеңістікте өмір сүруде. Бұқаралық ақпарат кұралдарының, соның ішінде радио, теледидар мен интернеттің дамуына қарамастан, қазіргі қоғам өмірінде газеттің алар орны ерекше. Әрбір оқырман газет бетін ашқанда, ең алдымен, мәтін тақырыптарымен танысатыны анық. Қазіргі таңда лингвистика ғылымының даму деңгейі бұқаралық ақпарат құралдарының негізгі өзегі – газет мақалалары тақырыптары құбылысына тілдік тұрғыдан талдау жасап, теориялық негізде баға беруге мүмкіндік береді. Ерекше тілдік бірлік болып табылатын газет мақалалары тақырыптарының қолданылу ерекшеліктері, құрылымдық сипаты қазақ тіл білімінде зерттеу нысаны болған емес.
Жалпы тіл білімінде тақырыптар арнайы ерекше тілдік бірлік ретінде жиырмасыншы ғасырдың елуінші жылдарынан бері зерттеле бастады. Бұл зерттеу еңбектерде тақырыптардың номинациялық құрамы, олардың сөз таптарына қатысы, грамматикалық тұлғалары, экспрессияның берілу тәсілдері, синтаксистік ерекшеліктері, функционалдық типологиясы мен семантикасына жасалған талдаулар қарастырылған.
Соңғы кездегі газет басылымдарының молаюына байланысты олардағы тақырыптардың да аясы кеңейген, сонымен бірге коммуникацияға негізделген газет мақалалары тақырыптарының құрылымдық сипаты да сан алуан.
Тақырыптардың құрылымдық, семантикалық зерттелуі қазақ тіл біліміндегі алғашқы зерттеу болып табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны – ерекше тілдік бірлік болып табылатын газет беттеріндегі тақырыптар.
Зерттеу пәні – газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік ерекшеліктері, соның ішінде «жеке сөз», «түйдекті тіркес» және «сөз тіркес» типті (байланысу формалары мен тәсілдері), «сөйлем» типті тақырыптардың құрылымдық өзгешеліктері.
Зерттеудің мақсаты – баспасөз бетіндегі мақала тақырыптарына құрылымдық, семантикалық, функционалды тұрғыдан талдау жасау.
Алға қойған мақсаттардан төмендегідей зерттеу міндеттері туындайды:
- газет беттеріндегі тақырыптардың зерттелуіне шолу жасау;
- бұқаралық ақпарат құралдарының негізгі өзегі болып табылатын баспасөз бетіндегі тақырыптардың лингвистикалық табиғатын анықтау;
1 Момынова Б.Қ. «Қазақ» газетіндегі қоғамдық-саяси лексика: Филол. ғыл. канд. ғыл. дис.: 10.02.02. – Алматы, 1993. – 131 б.
2 Ф.де Соссюр. Труды по языкознанию. – М.: Наука, 1977. – 695 с.
3 Будаков Р.А. Проблемы в развития языка. – М.: Наука, 1965. – 17 с.
4 Абашина А. В. Газетный заголовок и когнитивная обработка текста. (Сов.газетные публикации). – Украина, 2001. – 473 с.
5 Ихсангалиева Г.К. Функционально-прагматический анализ заголовков: Автореф. дис. канд. филол. наук: 10.02.19. – Алматы, 2000. – 26 с.
6 Жақсыбаева Ф.З. Қазіргі қазақ газет тіліндегі бағалауыш сөздер / Ғылым жолы: ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы, 1998. – 87-
90 бб.
7 Қазақ энциклопедиясы. – Алматы, 1998. – 1 т.. – 187 б.
8 Ронгинский В.И. О тенденциях в развитии структуры заголовков. Исследования по грамматика и лексикологии. – Киев, 1966. – 159 с.
9 Попов А.С. Синтаксическая структура современных газетных заглавий и ее развитие / Развитие синтаксиса современного русского русского языка: Сб.ст. – М.: Наука, 1966. – 100 с.
10 Бойко Л.Ф. Семантика и прагматика заглавия художественного текста. – М.: Наука, 1989. – 159 с.
11 Әдебиеттану терминдер сөздігі / Құраст. З. Ахметов. – Алматы, 1998. –
215 б.
12 Бахарев Н.Е. Структурно-функциональное развитие заголовков (на материале из газет-журналов за 1903-1907, 1935-1939, 1965 годов): Автореф. канд. филол.наук. – Алматы, 1971. – 25 с.
13 Газетные жанры. Заголовок / Редколегия: В.И. Власов, Б.Д. Дацюк, А.З. Окороков, Б.И. Стукалин, В.И. Чернышев. – М.: Изд. в поэтической литературы, 1971. – 135 с.
14 Жақсыбаева Ф.З. Газет мәтінінен қабылдау пәрменділігін арттырудың тиімді құралы / Материалы посвещен. памяти проф. М.М. Копыленко. – Алматы, 1999 – 12-16 бб.
15 Кржановский С.Д. Поэтика заглавий. – М.: Федерация, 1931. – 89 с.
16 Костомаров В.Г. Из наблюдений над языком газеты: газетные
заголовки / Из опыта преподавания русского языка нерусским. – М.: Мысль, – 1965. – 174 с.
17 Вомперский В.П. К изучению синтактисческой структуры газетного заголовка // Искусство публицистики. – 1966. – 84 с.
18 Брагина А.А. От загадки к заголовку // Русская речь. – 1967. – №1. – С. 11-15.
19 Брагина А.А. Точки: две, и ... три // Русская речь. – 1969. – №3. –
С. 15-17.
20 Бахарев Н.Е. Общие тенденции и некоторые закономерности структурно-функционального развития газетных заголовков // Русская и зарубежная языкознание. – 1970. – Вып. 4. – С.15-17.
21 Михайловская Н.Г. Заголовок-фразеологизм // Русская речь. – 1970. –
№ 2. – С. 12-15.
22 Бахарев Н.Е. Заголовку-однозначность // Русская речь. – 1970. – №1. –
С. 25-28.
23 Әбілқасымов Б. Алғашқы қазақ газеттерінің тілі. – Алматы: Ғылым, 1971. – 166 б.
24 Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің лексикасы. – Алматы, 1961. – 250 б.
25 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (ХV-ХІХ ғасырлар). – Алматы: Ана тілі, 1993. – 319 б.
26 Момынова Б.Қ. Қазақ газетінің лексикасы (Жүйесі мен құрылымы). – Алматы: Арыс, 2003. – 228 б.
27 Қазақ совет баспасөзінің жанрлары / Құраст. Т.С. Амандосов,
Ш. Елеукенов, Т. Қожакеев, Т. Ыдырысов. – Алматы: Мектеп, 1968. – 243 б.
28 Тіл мәдениеті және баспасөз / Редакция алқасы: І. Кеңесбаев,
М. Балақаев, т.б. – Алматы: Ғылым, 1972. – 224 б.
29 Жақсыбаева Ф.З. Газет мәтіндерінің прагматикалық функциясы (қазақ тілінде шығатын газет материалдары бойынша): Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2000. – 153 б.
30 Қожабекова Р.Т. Баспасөз бетіндегі тақырыптардың фразеологиялық ерекшеліктері: Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2002. – 140 б.
31 Есенова Қ.Ө. Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы (қазақ баспасөз материалдары негізінде): Филол. д-ры ғыл. дис. – Алматы, 2007. –
345 б.
32 Сыров И.А. Функционально-семантическая классификация заглавий и их роль в организации текста // Филологические науки. – 2002. – №3. – С. 59-68.
33 Грамматика русского языка. – М.: Наука, 1954. – Т.1. – Ч.1. – 725 с.
34 Галкина-Федорук Е.М Об экспрессивности и эмоциональности в
языке // Стати по языкознанию: Сб.ст. – М., 1958. – С. 343.
35 Кожина Н.А. Заглавие художественного произведения: структура, функции, типология: (на материале русской прозы ХІХ-ХХ вв.): Автореф. дис. канд. филол наук. – М., 1986. – 24 с.
36 Әбілқаев А. Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем түрлері. – Алматы: Қаз.мем.оқу-педаг.бас., 1983. – 59 б.
37 Ермекова Т.Н. Компоненттер құрылысының құрмалас сөйлемнің грамматикалық-семантикалық сипатына қатысы: Филол. д-ры ғыл. дис. – Алматы, 2007. – 269 б.
38 Юрченко В.С. Предложение и слово. Проблема их соотношения в лингвофилософском плане. – Саратов, 1997. – 155 с.
39 Манаенко Г.Н. Пропозиция и осложненное пежложение // И.А. Бодуен де Куртенэ и современные проблемы теоретического и прикладного языколзнания: материалы науч. конф. – Казань, 2006. – С. 68-71.
40 Арутюнова Н.Д. Пропозиция // Лингвистический энциклопедический словарь / Под ред. В.Н. Ярцева. – М.: Советская энциклопедия, 1990. – С. 401.
41 Падучева Е.В. Семантические исследования. – М., 1996. – 464 с.
42 Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языка. – М.: Изд-во иностранной литературы, 1955. – 416 с.
43 Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық негіздері: Филол. ғыл. д-ры дис.: 10.02.02. – Алматы, 2001. –
246 б.
44 Әлкебаева Д. Қазақ тілінің прагмастилистикасы. – Алматы: Зият-Пресс, 2007. – 244 б.
45 Ноздрина Л.Я. Заглавие текста // Грамматика и смысловые категории текста: Сб.науч.тр. – М., 1985. – С. 176-185.
46 Лазарева Э.А. Заглавие художественного текста. – Свердловск., 1989. – 261 с.
47 Падучева Е.В. Высказывание и его соотнесенность с действитель-ностью. – М.: Эдиториал УРСС, 2002. – 283 с.
48 Галкин-Федорчук Е.М. Название всегда важно. – М., 1962. – 150 с.
49 Ронгинский В.М. О тенденциях в развитий структуры заголовков / Исследования по грамматике и лексикологии: Сб. ст. – Калининград, 1966. –
С. 201-203.
50 Шостак М. Сочиняем заголовок // М. Шостак Журналист и его произведение. – М.: Гендальф, 1983. – С. 22-25.
51 Костомаров В.Г. Языковой вкус эпохи. Анализ речевой практики: масс-медиа. – М.: Наука, 1993. – 350 с.
52 Звегинцев В.А. Предложение о его отношение к языку о речи. – М.: Наука, 1976. – 307 с.
53 Белошапкова В.А. Выражение побужжения к совместному действию // Русский язык за рубежом. – 1994. – №4. – С. 21-27.
54 Кисилева Л.А. Вопросы теории речевого фоздействия. – Л.: ЛГУ,
1978. – 160 с.
55 Бенвенист Э. Общая лингвистика: Пер. с франц. – М.: Прогресс, 1974. – 447 с.
56 Ломов А.М. Типология русского предложения. – Воронеж, 1994. –
276 с.
57 Солганик Г.Я. Общие особенности языка газеты // Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды: Сб.тр. – М., 1973. – С.5-22.
58 Швец А.В. Публицистический стиль современного русского языка (о некоторых особенностях стилистического строя современной газетной речи и тенденциях ее развития). – Киев, 1971. – 127 с.
59 Григоренко О.В. Газетный заголовок: дис.канд.филол.наук. – М., 2003. – 222 с.
60 Костыгина С.И. Функции заголовка в речевом произведении научно-популярного стиля // Организация речевого роизведения и его составляющих: сб.ст. – Челябинск, 1988. – С. 45-51.
61 Хазагеров Г.Г. Функции стилистических фигур в газетных заголовок: дис.канд.филол.наук. – Ростов на Дону, 1984. – 24 с.
62 Белошапкова В.А. Современный русский язык. – М.: Наука, 1985. –
150 с.
63 Вырасткова С. Заголовок // Русский язык в школе. – 1997. – №1. – С. 24-27.
64 Арнольд И.В. Значение сиьной позиции для интерпретации художест-венного текста // Семантика. Стилистика. Интертекстуальность: Сб.ст – Спб., 1999. – С. 145-151.
65 Богословкая О.И., Байтниц Л.В. Синтаксическая структура и функции газетных заголовков в воркутинской городской газете «Заполярье» // Исследование по стилистике: Сб.ст. – Пермь, 1974. – С. 205-209.
66 Балақаев М., Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілі. (Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі) – Алматы, 2004. – 235 б.
67 Балақаев М. Основные типы словосочетаний в казахском языке. – Алма-Ата: Изд. АН КазССР, 1957. – 123 с.
68 Томанов М. Мезгілдік қатынаста жұмсалатын көмекші есімді сөз тіркестері // Қазақ тіл білімінің мәселелері. – Алматы, 1959. – 1 т. – 122-128 бб.
69 Томанов М. Мезгілдік қатынаста жұмасалатын кейбір демеулі түйдекті тіркестер туралы // ҚазССР ҒА хабарлары. 1-2 шығуы: Филология және искусствотану сериясы. – 1959. – №8-9. – 171-176 бб.
70 Әміров Р. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы: Мектеп, 1983. – 182 б.
71 Сайрамбаев Т. Қазақ тіліндегі күрделі сөз тіркестері. – Алматы: Мектеп, 1981. – 197 б.
72 Қазақ тілінің грамматикасы. Синтаксис: І, ІІ бөлім. – Алматы: Ғылым, 1967. – ІІ бөлім. – 236 б.
73 Қазақ грамматикасы: Фонетика. Сөзжасам. Морфология. Синтаксис / Жауапты ред. Е. Жанпейісов. – Астана, 2002. – 784 б.
74 Балақаев М., Қордабаев Т. Қазіргі қазақ тілі. Синтаксис. – Алматы: Мектеп, 1971. – 337 б.
75 Әмір Р., Әмірова Ж. Жай сөйлем синтаксисі: Оқулық. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 199 б.
76 Амиров Р.С. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи. – Алма-Ата: Наука, 1972. – 180 с.
77 Сайрамбаев Т., Оңалбаева К. Есімдер синтаксисінің кейбір мәселелері. – Алматы: Агроуниверситет, 2005. – 175 б.
78 Ермекова Т. Компоненттер құрылысының құрмалас сөйлемнің грамматикалық-семантикалық сипатына қатысы: Филол. ғыл. д-ры дис.: 10.02.02. – Алматы, 2007. – 269 б.
79 Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 110 б.
80 Серғалиев М., Айғабылов А., Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі. – Алматы: Зият-PRES, 2006. – 255 б.
81 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы: қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
82 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы:
Оқулық. – Алматы: Санат, 1994. – 320 б.
83 Аманжолов С., Сауранбаев Н. Қазақ тілінің грамматикасы. ІІ бөлім. Синтаксис – Алматы, 1939. – 246 б.
84 Дүйсембекова Л. Қазақ тіліндегі бұйрық райдың құрылысы мен мағынасы: Оқу құралы. – Алматы, 1999. – 112 б.
85 Төлегенов О. Жалпы модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. – Алматы: Мектеп, 1968. – 179 б.
86 Аманжолов С. Қазақ тілі теориясының негіздері. – Алматы: Ғылым, 2002. – 366 б.
87 Балақаев М. Қазақ тілі. – Астана: Ердәулет, 2007. – 126 б.
88 Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. 2-е изд. Стереотип. – М.: Эдиториал УРРС, 2001. – 606 с.
89 Ысқақов А.Ы. Қазіргі қазақ тілі: Морфология. – Алматы, 1991. – 385 б.
90 Бегалиев Ғ., Сауранбаев Н. Қазақ тілінің грамматикасы (педучилищеге арналған), 2-рет басылуы. – Алматы, 1948. – 127-128 бб.
91 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы: 1994. – 319 б.
92 Насырова А.В. Особенности немецких и русских заголовков. – Пермь, 1992. –
93 Солганик Г.А. Общие особенности языка газеты // Язык и стиль средств массовой информации и пропаганды. – М., 1988. – С. 5-22.
94 Музыкант В.Л. Газетный заголовок и его особенности / Актуальные проблемы лингвистики и журналистики. – М.: Наука, 1995. – С. 55-57.
95 Каримова Т.Ф. К вопросу о синтаксическом статусе заголовка // Проблемы сверхфазовых единств. Семантика-синтаксическая структура: Межвуз.сб. – Уфа, 1985. – С. 46-49.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысы қазақ ... ... ... арналады. Бұқаралық ... ... ... ... ... ... ... тақырыптар әдеби тілдің
функционалдық түрінің бірі ретінде арнайы зерттеу нысаны бола ... Тіл ... ... ... ... ... құралдарының тілін
ғылыми тұрғыда қарастыруға ерекше көңіл бөлініп келеді. Әсіресе, мерзімді
басылымдар тілі тіл ... әр ... ... нысаны болып, жан-
жақты зерттелуде.
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі. Ғылым мен техниканың қарқынды
дамуымен байланысты ... ... ... тығыз ақпараттық кеңістікте өмір
сүруде. Бұқаралық ақпарат кұралдарының, соның ішінде радио, ... ... ... ... ... ... өмірінде газеттің алар орны
ерекше. Әрбір оқырман газет бетін ашқанда, ең алдымен, мәтін ... ... ... ... ... ... даму деңгейі бұқаралық
ақпарат құралдарының негізгі өзегі – газет ... ... ... тұрғыдан талдау жасап, теориялық негізде баға ... ... ... ... ... ... ... газет мақалалары
тақырыптарының қолданылу ерекшеліктері, құрылымдық ... ... ... ... ... ... емес.
Жалпы тіл білімінде тақырыптар арнайы ерекше тілдік бірлік ретінде
жиырмасыншы ғасырдың елуінші жылдарынан бері ... ... Бұл ... ... ... ... олардың сөз таптарына қатысы,
грамматикалық тұлғалары, экспрессияның ... ... ... функционалдық типологиясы мен семантикасына жасалған
талдаулар қарастырылған.
Соңғы кездегі ... ... ... ... ... да аясы ... сонымен бірге коммуникацияға негізделген
газет мақалалары тақырыптарының құрылымдық сипаты да сан алуан.
Тақырыптардың құрылымдық, семантикалық зерттелуі қазақ тіл ... ... ... табылады.
Зерттеу жұмысының нысаны – ерекше тілдік бірлік болып табылатын газет
беттеріндегі тақырыптар.
Зерттеу пәні – ... ... ... ... ... ішінде «жеке сөз», «түйдекті тіркес» және «сөз ... ... ... мен ... ... типті тақырыптардың
құрылымдық өзгешеліктері.
Зерттеудің мақсаты – баспасөз ... ... ... ... ... ... талдау жасау.
Алға қойған мақсаттардан төмендегідей зерттеу міндеттері туындайды:
- газет беттеріндегі тақырыптардың зерттелуіне шолу жасау;
- бұқаралық ... ... ... ... ... ... баспасөз
бетіндегі тақырыптардың лингвистикалық табиғатын анықтау;
- газет мәтіні тақырыптарының сөйлеу әрекетімен арақатынасын анықтау;
- қазіргі газет мәтіні тақырыптарының негізгі қызметтерін саралау;
- ... ... ... ... ... тапқан жеке сөз, түйдекті
тіркес, сөз тіркестері, сөйлемдердің тақырыптану үрдісін ашып көрсету;
- ... ... ... қолданылу ерекшелігі мен
синтаксистік қызметін айқындау;
- газет тақырыбына негіз болатын жеке сөз, ... ... ... жай ... грамматикалық-семантикалық ерекшелігі негізінде
газет бетіндегі тақырыптардың семантикасына тигізетін ықпалын саралау.
Зерттеу әдістері алға ... ... мен ... ... ... ... ... негізінде туындаған сипаттамалы-синхрондық,
құрылымдық-семантикалық, лингвистикалық топтастыру, іріктеп алу ... ... ... он ... ... ... тұрған, қалың
оқырманға танымал газеттер “Егемен Қазақстан”, “Ана тілі”, ... ... ... ... ... ... ... беттерінен
жинақталып алынған баспасөз бетіндегі жиі ... ... ... ... ... саны – бес мың, ... талдауға мыңнан аса тілдік бірлік алынды.
Зерттеу жұмысының әдіснамалық негізі. ... тіл ... ... А. Байтұрсынов, Қ. Жұбанов, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев,
М. Балақаев, Қ. Есенов, Т. Қордабаев, М. ... Р. ... Т. ... ... еңбектеріндегі ғылыми-теориялық көзқарастар, пайымдаулар мен
қағидаттар негізге алынды. Тіл білімі теориясында ... ... ... ... және ... ... мақала тақырыптарын
зерттеген ғалымдар еңбектері мен монографиялық зерттеулері: Э.А. Лазарева,
А.С. ... В.М. ... ... ... ... тіл ... баспасөз
тарихы және оның қалыптасу кезеңдерін, газет тілі және оның ... ... ... тіл ... ... С.М. ... Б.А.
Әбілқасымов, Б.Қ. Момынова, Н.В. Қарашева, Г.К. ... ... Қ. ... және т.б. зерттеу еңбектері ... ... ... ... жаңалығы. Зерттеу жұмысының нәтижесінде
мынадай мәселелер ... ... ... ... ... жалпы тіл біліміндегі және қазақ тіл біліміндегі газет беттеріндегі
тақырыптарға арналған еңбектерге талдау ... ... ... ... ... ерекше сөйлеу актісіне айналатыны
анықталды;
- қазіргі ... ... ... ... және ... ... қазақ тіл білімінде алғаш рет баспасөз бетіндегі ... ... ... ... ... ... мәтіні тақырыптарының баспасөз бетіндегі қолданылу ерекшелігі
мен қызметі семантикалық, құрылымдық тұрғыдан ... ... ... ... ... жеке сөз, ... тіркес, сөз
тіркесі, жай сөйлемдердің грамматикалық-семантикалық ... ... ... ... семантикасына тигізетін ықпалы сараланды.
Зерттеу жұмысының теориялық маңызы. Қазіргі қазақ тіліндегі газет
басылымдарындағы ... ... мен ... ... алынған тұжырымдар мен нәтижелер тақырыптардың ... ... ... ... ... ... теориясына өзіндік деңгейде үлес қосады.
Осы орайда зерттеліп отырған ... ... ... сөз ... ... ... сөз ... мен сөйлем құрылымына арналған
арнайы курс етіп өтуге де болады.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... теориялық тұжырымдары жоғары оқу орындарында морфология, синтаксис
салаларынан оқулықтар мен оқу ... ... ... ... ... ... ... қатар журналистика тарихы мен
баспасөз тілінің ... ... ... ... ... ... жол ашады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар:
- газет беттеріндегі синтаксистік ... ... ... сөз ... ... ... меңгеру, қабысу байланысу
формаларының ерекшелігі бар;
- баспасөз бетіндегі газет мақалаларының тақырыптары – ... ... ... бірлік, олар бұқаралық ақпарат құралдарының құрамдас
бөлігі бола ... ... ... ашатын, автордың көзқарасын
білдіретін, қоғамдық сана мен өзгерістерді бейнелейтін ерекше құбылыс;
- ... ... ... ... лебіз – бұл сөйлеу актісі,
өйткені ол автордың ... ... ... негізделген
және оқырманға бағытталған қажетті коммуникациялық белгі болып табылады.
Сонымен, тақырып – бұл ... ... онда ... ... актісі ретінде
қызмет етеді;
- тақырыптардың баспасөз бетінде қолданылу ерекшелігі бар. ... ... ... синтаксистік құрылым ретінде мәтінмен бір
тұтастықта жұмсалады, ... ... ... ... газет мақалалары тақырыптарының түрлері мен ... сан ... ... ... ... және ... ... сөйлемдерден еш кем
түспейді және газет мақалалары тақырыптары қазақ тілінің ... ... ... «жеке сөз» типті тақырыптар, «түйдекті тіркес»
типті тақырыптар, «сөз тіркес» типті тақырыптар, «сөйлем» ... ... ... ... мен талқылануы. Зерттеу жұмысының нәтижелері мен
қорытындылары когнетивтілік теориясының кейбір ... ... «Тіл ... ... мен ... атты ... ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – Алматы, 2008. – 27-28 ... ... ... берілуі» «Түркі әлемі: Тіл. Қоғам. Мәдениет».
Профессор Б. Сағындықұлының 70 ... ... ... ... ... ...... – 25-26 мамыр; «Газет тақырыптарының синтаксистік ерекшеліктері».
А.С. Аманжоловтың 75 ... ... ... «Түркі әлемі: тіл, тарих
және мәдениет интеграциясы» атты халықаралық конференция материалдары. ... ... ... ... №4 (120). – ... 2009; ... ... аспектісі // Тілтаным-
Языкознание. – №4. – ... 2008; ... ... ... ... ... ... Филология сериясы №8 (116). – Алматы, 2008; ... ... ... // Ұлт ... – 2009. – №1; ... ... ... ... ... тілі және мәдени кеңестік»
атты республикалық ... ... ...... ... оқылып, мақалалар жарияланды. Республикалық ғылыми
басылымдар мен ... ... ... ... ... ... жарық көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Диссертация кіріспеден, екі бөлімнен және
қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілді.
1 ... ... ... ... ... ... Газет мақала тақырыптары, олардың зерттелуі
Баспасөз тілі бұқаралық ақпараттық ... ... ... ... ... бар ... ақпараттар құралының түрлілігі болып
табылады. Газет ... ... ... ... ... ... ... Құрылымдық-
мағыналық жағынан ... ... ... ... мәтіннің өн бойындағы ішкі компоненттерімен өріле байланысқан
тілдік құбылыс ретінде сипаттауға болады. Мақала авторлары ... ... ... ең ... ... ... бұрыннан бар
«ескі» мәліметтерді басшылыққа ... оны ... ... толықтырады. Баспасөз – қоғамға қызмет ... ... ... ... ... мазмұндылығы, дәлдігі басты рөл
атқарады. Қоғамда ... ... әр ... ... ... туралы дер
кезінде оқырмандарына мәлімет жеткізу міндетін атқаратын ... ... өте келе баға ... ... деректер көзіне айналды. ... ... ... ... ... ... ... басылым
сол оқиға туралы өз бойына қажетті мағлұматтар да жинайды, сөйтіп уақыт өте
келе өзі де тарихи дерек көзі ... ... ... ... ... қырларын ашуға көмектеседі.
Газет не журнал белгілі бір мерзімділікпен өткенді өз ... ... олар ... ... ... ... өзіндік күнделік
міндетін атқарады. Демек, уақытылы шығып тұрған ... ... ... кезеңдегі үздіксіз даму тарихын қалпына келтіруге көмектесе алады.
Газет материалдары өзінің ... ... әр ... ... ... Онда
ақпараттық мәліметтермен қатар өзінің мазмұны жағынан әр ... ... жеке ... ... ... ... ... ресми
құжаттар, статистикалық мәліметтер, көркем шығармалар, тағы басқалары
кездеседі.
Баспасөз материалдарының құрамы жағынан ... оның ... ... ... ... Баспасөз мәліметтерінің формасы жағынан да,
мазмұны жағынан да әр ... ... ... олардан ұлт өміріне қатысты ... ... ... ... ... ... құбылыс белгілі дәрежеде басқа құбылыстармен тығыз
байланысты. Тілдік құбылыстар арасындағы байланыстар мен ... ... ... ... құбылып өзгереді. Тілдің тарихын, ... ... ... ... ... оның қалыптасу негізінде
басқа құбылыстармен қандай айырмашылығы барын анықтау ... ... ... табиғи болмыс-бітімін, мінез-құлқы мен рухани құнды асыл қазынасын
ғасырдан-ғасырға ... ... аса ... ... – тіл болып
табылады. Сондықтан да ұлттық ... ... мен оны ...... ... ең ... ... таса етпейтін өзекті
мәселесі. Тілдік құбылыстың өзгеруі ... өзі өмір ... ... ... басқа құбылыстармен өзгеріп кетуі ... ... Тіл ... ... ... ... өзгеріп, белгілі құбылыстың жоғалып
отыруы заңды. Қай кезеңнің болмасын ... ... ... ... сол ... ... ... пікір айтуымыз қажет. Өйткені баспасөз тілі
де сол заман ағысына қарай өзгеріп ... Тіл – ... ... ... әр ... әр ұлттың өміріндегі болып жатқан барлық өзгерістер ... ... сол ... өз ... көрініс табады. Міне осы
өзгерістер мен тілдік ... ... ... ... ... ... бірге кірген жаңа сөздер мен жаңа ұғымдарды қазір
толық түсініп білу мүмкін емес. Енген жаңалықтар халық ұғымына ... ... ... ... ... ... ... кете қоймайды. Осы
жағдайларда да, ұғымға қойылған ат кездейсоқ болатыны ... ... бір ұғым ... ... де ... жүреді. Терминдік лексиканы
қалыптастыруда сол дәуір ... орны ... ... ... ... ... алдымен баспасөз, радио арқылы келеді. Мерзімді баспасөз
сол қоғамдағы әлеуметтік-саяси, ресми ... өз ... ... ... ... Осы ... ... Б.Қ. Момынова:
«Қазіргі кездегі өркендеп дамыған бұқаралық ... ... ... мерзімді басылымдар, тыңдалатын (аудиоалды – радио), әрі
тыңдауға, әрі ... ... ... – теледидар, деректі кино)
болып үш түрге бөлінеді. Бұлардың ... ... ... ... ... ұқсас» [1, 4 б.], – дейді.
Сондықтан олардың үш түріне де ортақ ... ... бар ... кету ... Атап ... Түрлі оқиға, факті мен ситуация туралы оқырманға, тыңдаушы мен
көрерменге хабар ... ... ... ... ... бір ... дерек туралы хабардар етіп, ... баға ... ... ... ұштасып жататын комментарий-
бағалауыштық функциясы;
3. Қандай да бір мәдени, тарихи, ғылыми сипатты информациямен таныстыру
барысында сол ... ... ... ... ... ... септесетін ағартушылық-танымдық функциясы;
4. Қоғамдық пікір тудыру, оны ... ... ... және ... ... жатқан инверсиялық өзгерістер мен науқандық,
әлеуметтік-саяси акцияларды ұйымдастыру, өткізу кезінде, қайта құрулар мен
ірі ... ... ... тұсында қоғам мүшелерінің дүниетанымына
әсер ету ... Кез ... ... ... ... қабылдаушының эстетикалық
талғамынан шығуы үшін тиімді тәсілдердің пайдаланылуы, ... ... ... тудыруы гедоникалық функциясына жатады [1, 4 б.].
Мерзімді басылым тілін түрлі мамандық иелері әр түрлі қырынан зерттеуі
мүмкін. Егер ... ... ... әдеби-публицистикалық сапасы,
автордың материалды бере білу шеберлігі қызықтырса, деректанушы баспасөзді
оның деректік маңызы мен ерекшеліктерін көрсету үшін, ... ... ... ... құндылығын анықтау үшін ... ал ... ... ... ... ... т.б. ... сөз (тақырып сөз) тілдің белгілі (Ф. де ... ... ... ... ... тіл ... ... терминінен газет тақырыбының
басты айырмасы оның «белгілі бір заттың биологиялық табиғи ... ... ... ... ... ... ... оның мазмұнымен
тікелей байланысты, өзге деңгейдегі тақырып болуында» [2,
56 ... ... ... ... белгілі бір тілдік құбылыстың өшіп,
екінші біреуінің туып, жандана ... ... ... ... Әр
заманның ағымына қарай ... ... ... ... ... ... бар. ... кезеңдегі
жаңалық, өзгерістер жалпы тілдің даму барысынан, қоғамдық ... ішкі ... ... туып ... ... ... ... тармағын зерттегеннің өзінде де ол жалпы тілдің даму заңдылығына
бөлінбей, сол дамудың желісінде ... ... Р.А. ... ... дамуы оның өткен кезеңінен ғана емес, қазіргі сәтінен де
байқалады, тілдегі тарихи құбылыстар оның қазіргі сәтінен көрініп ... ... ... тарихи дамуынан танылады» [3, 17 б.].
Осы пікірді газет тақырыптарына да қатысты айтуымызға болады. Қоғамдағы
әлеуметтік-саяси, экономикалық, мәдени т.б. ... ... ... мен ... ... ... газет беттеріндегі тақырыптарға
арқау болады.
Зерттеуші А. ... ... ... ... ... ... текстов во временной разветке и в определенном
среде ... что ... ... словоформы до микротекста.
При этом Т.А. ван Дейк ... ... ... в ... ... строго определенную форму, однако комментариев по
этому поводу не ... Из ... ... ... ... ... ... давая тексту название – ... ... ... немалотрудную задачу выбора структурных
параметров заголовка, руководствуясь стремлением, с одной стороны, ... ... а с ... ... ... выразительность
уже на первой стадии ее организации давая ей название» [4, 473-471 бб.].
Газет тақырыптарын зерттеуші жас ... Г.К. ... ... ... ... атты диссертациялық
зерттеуінде газет тақырыптарына талдау жасай келіп, ... ... ... ... ... және ... тұрақты қызметіне тоқталып, «қалған функциялары қосалқы ... [5, 12 б.] – ... ... ... газет тақырыптарының бірінші типі
оқырманға қоғамда болып жатқан ... ... ... қауіпті
жағдайларға ұшырамай, сәтсіздіктерден ... ... ... ... ... ... ... қатар оқырмандарға бұрын-соңды ол естімеген,
білмеген, көрмеген жаңа ... ... ... тақырыбының оқырманға әсер ете алуы материалдардың қызықты, әр
алуан болуына байланысты. Белгілі-бір ... ... ... ... кез ... оқырманды бейжай қалдырмайды. Газет тақырыптары –
өмірдің сан-саласынан хабар беретін ақпараттар ...... ... ... ... басты мақсат пен міндет. Егеменді еліміздің
тарихына жаңа көзқараспен қарап, шындық тұрғысынан жазу.
Мерзімді ... ... ... ... ... ... ... араласып, қоғамдық пікір тудыруды мақсат етеді. Тілші
белгілі бір жайды хабарлап отырып, мақала тақырыптарына өз ... ... ... сәйкес берілген мақалаларда қолданылатын ... ... ... тіл ... ... ... мақала – газет ұстанатын идеялық бағыттың айнасы. Бас ... кеше де, дәл ... күні де ... ... ... ... ... ол ұстанған стратегиялық бағыт, оларды іске ... ... ... ... мен нұсқаулар мақаланың аталмыш түрі арқылы
газеттерде күн сайын көрініс беруі – басты ... іске ... ... ... бұл ... ... басылымдарда, республикалық
деңгейдегі, айталық, «Егемен Қазақстан», «Жас Алаш», «Заман-Қазақстан»,
«Заң газеті», т.б. сынды ... ... ... қалың оқырманға танылуы
керек. Бірақ, байқауымызша, кейбір газеттер бұл тенденцияны, осы бағытты
жоғалтып отырған ... ... ... ... ... ... «Қазақта» тұрақты және
жүйелі түрде кездеседі. Бұл ... бас ... ... сол
тұстағы саяси және қоғам қайраткерлері А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ә.
Бөкейхановтар еді. Газет ... үшін бас ... өз ... ... мен жеткізудің өте оңтайлы тәсілі болды» [1, 59 б.].
Бұл дәстүр Кеңес өкіметі жылдарында одан әрі ... ... ... ... ... ... бұлжымас қағидаға айналып, олар «Правда»,
«Социалистік Қазақстан», ... ... ... ... бас
мақала-нұсқауларда өріліп отырғанын біз жақсы білеміз, соның нәтижесінде
бас мақалалар одан әрі идеологияландырылып, көтерер жүгі ... ... ... ... ... кейбір республикалық басылымдарда бас
мақаланың орны толық анықталмағанын айтады. Әсіресе, «Жас Алаш» ... ... ... рөл атқаратынын есепке алмайтынын, жастарға
идеологиялық бағыт-бағдар берудің орнына, ... ... ... ... тілге тиек ету, қарапайым тілдік қолданыстарды талғамсыз
қолдану, тіпті кейде варваризмдерді ... ... ... пайдалану әдетке
айналып бара жатқандығын ескертіп өткен [1, 62 б.].
Сонымен, қорыта айтсақ, бас мақаланың газет құрылымындағы ерекше ... ... ... ... ... ... ... деңгейдегі, яғни мемлекеттің жүргізіп отырған
идеологиясын, саяси бағытын ... тиіс ... ... ... ... баспасөз әлеуметтік өмірде болып жатқан оқиғалардың
қай-қайсына болса да ... ... ... ... Баспасөз
тілінің ерекшеліктері қоғамдағы сан алуан жағдаяттарды, өтпелі кезеңдерді
суреттеуде ... орын ... ... әр ... жаңа да тың, құнды
тақырыптар қажет. Ақпарат жаңалықтары оқырманға ... ... ... ... құрылымымен қатар мәнін құрылысының белгілі бір ... ... ... ... кеңістіктегі мәтіннің көркемдік
құрылысы болып табылады.
Газет тақырыбының осы екіұдай ... оның ... ... ... Газет тақырыбы мәтінмен «тақырып-мәтін» біртұтас
жүйесін құрайды. Газет тақырыбы да, ... де ... ... ұғымдар.
Ана тіліміздің мол байлығына сүйенетін ұлттық мерзімді баспасөз – газет
беттеріндегі тақырыптардың жанданып, даму ... бірі ... ... ... ... ... мол болуы – газет
беттеріндегі ең ... ... бірі ... ... Ф.З. ... 87-88 ... ... тақырыптар тілде жүйелі түрде ... ... ... өзіндік септігін тигізетін бұқаралық
ақпарат құралдарының құрамдас бөлігі болып ... ...... аша ... автордың өзіндік көзқарасын танытуға мүмкіндік
беретін, қоғамдық сана мен ... ... ... ... ... мақала мазмұнын жеткізу мақсатында сөйлем ... ... орны ... ... тәсілі негізінде белгілі бір сөзге
ой екпіні түсіріліп беріледі. Алайда, публицистикалық, ғылыми ... ... ... газет-журнал қалай болса солай ауыстыра беруге
болмайды. Ондай ... ... ... айрылып, негізгі ой
күрделеніп, мағынасы солғындап, қиындап қалады. Бұл ерекшеліктер ой білдіру
мақсатының ойды ... ... ... ... ... ... басым болуында емес, соған лайық ойдың ... ... да ... ... ... Яғни жекелеген грамматикалық
формалармен лексикалардың белгілі бір стильде ... өте ... ... ... тілінің де өз ерекшеліктері бар.
Ақпарат саласында мерзімді ... ... ... зор. ... уақытта идеялық-саяси өзгерістер алаңы екені белгілі. Қазақ халқының
ағартушылары Абай, Ыбырай іргетасын ... ... ... ... ... жаңа сатыға көтеріліп, сала жағынан да, қазір сан жағынан да ... ... ... ... ... ... ... мен техника,
экономика мен мәдениеттің өзгеруіне байланысты туындайтын жаңа сөздерді
ғана ... ... ... ... төл сөз ... ... ... мейлінше сарқа пайдалануда. «Баспасөз – өмір айнасы, қоғамдық
пікірдің жаршысы, саяси күрестің құралы» деп, Қазақ ... ... ... [7, 187 ... ... арасындағы қызу бәсекелестікті ескерсек, өз оқырманын
жоғалтып алмаудың бірден-бір кілті – газет материалының қызғылықты ... ... ... пен ... дамып, компьютер байланысы әлемді
шырмауықтай қаптаған заманда ... ... ... ретінде газет
тілі де өзіндік ерекшеліктерге ие болды. ... – өмір ... ... ... ... тәуелділігін ескере отырып, тіпті апта, ай, ... ... ... ... ... болуда. Егер бұрынырақта
оқырмандар әдеттегі, күнделікті тұрмыстық жеңіл хабарлар ... ... ... телерадио хабарламалары мен жарнама апталықтарын ... ... ал ... мұндай басылымдар ұшан-теңіз.
Уақыт өте оқырман батыстың алуан түрлі хабарларына ... ... ... ... да ... ... неғұрлым елеулі мәселелерге көңіл бұрады. ... ... ... әр ... ... әр түрлі, әлеуметтік жағдайы да бөлек адамдар
аудиториясы. Ал ... ... ... ... ... осы ... ... сөзбен түсінікті етіп, сан қилы ақпаратты жеткізуі қажет. Аз сөзбен
жеткізуге ... ... ... өзіндік ерекшелігі де осы ... біз ... ... ... ... есе қысқартылғанын сөз,
сөз тіркесі, не сөйлем күйіндегі көрінісінен аңғарамыз. Ғылыми ... ... ... ... ... ... ... жеңіл екені
белгілі. Газет беттеріндегі мақаланың берілу формасының құндылығы – ... ... ... ... ... ... ... негізгі ойды айқын шрифтімен әрлеуі сияқты түрлі тәсілдері де
ықпал етіп, газет өнімінің сұранысын ... ... Ал ... ... ... күні филология ғылымында
өзекті міндеттердің бірі болып отыр. Бұл жолдағы ізденушілердің де ... ... ... ... ... себеп болуы ықтимал.
Сөз, сөз тіркестері мен сөйлемдердің, халыққа кеңінен танымал көркем
шығармалар тақырыптарының ... ... ... ... түрлі
күрделі трансформацияға ұшырайтын, журналистердің өз ойын оқырманға тез,
жылдам, мейлінше ... ... ... ... ... бағытындағы
тапқан тәсілі бүгінгі күнде сан қилы ғалымдар үшін ... ... ... ... ... бетінде кездесетін сөз тіркестері мен
сөйлемдерді синтаксистік тұрғыдан зерттеп, талдауды ... ... ... тақырыптарын талқылауда тұрақты тілдік критерийдің болуы ... ... «... ... стиль речи в
значительной степени детерминирован ... ... ... ...... на ... ... текста при первом же
(и это очень важно, одноразовом) его ... ...... на ... что ... по сути ... теми функциями,
которые выполняет этот вид речи. Информативная функция реализуется первым
фактором, экспрессивно-воздействующая – ... ... что эти ... не только посредством собственного текста, но и через его
структурный компонент – заголовок» ... ... ... бар [4, 474 б.].
Газеттің әлеуметтік құбылыс ретіндегі ... оның ... ... ... етеді. Қоғам өмірінде болып жатқан өзгерістер
мен мәліметтердің аса көптігі ... ... оның ... ... синтаксисі мен ой бөлісу қабілеттілігіне де өз әсерін
тигізеді. Газетте уақыт пен мезгіл, акті мен ... ... ... ... ... ... ... тілдік құрылымдар – сол уақыттағы тілдік
мәселенің жай-жапсарынан ақпарат беретін лингвистикалық факторлар. ... ... ... ... болғандықтан, орасан зор, үлкен, әр қилы ортаға
арналады. Қысқа сөйлемдермен ... ... ... ...... тілінің
негізгі және ең ... ... ... ... көз бояушылық өнері секілді берілетін ақпараттың «тиімді, үнемді болу
үрдісі» және коммуникативтік толықтығы айқын көрінеді.
Газет тақырыптары бойынша ... ... ... ... ғалымы
В.М. Ронгинский газет тақырыбына берілген ... ... ... аталмыш тілдік бірлік туралы ғалымдар пікірлерінің әр түрлі
екеніне ... ... ... ... ... ... синтаксистік бірлік
пе? деген сұраққа жауап іздейді. «Мүмкін тақырыптар сөйлемнің ерекше түрі
болар» деген пікір ... [8, 25 ... ... ... қауымы үшін қызмет ... ... ... ... сан түрлі болғанын айта келе: «Бірақ
тақырыптардың, газетте ... әр ... ... ... ... тұсы – ... ... еді. Өйткені, газет шығарушыларының ұстанған
жолы, діттеген мақсаттарының өзі қазақ жағдайын ... ... ... ... ... ол үшін ... зиялылары қандай ұлт жұмысын
атқару керектігін саралап алу ... ... ... зор мәселелерден
тұрды. Ал газеттегі «Ішкі жағдай», ... ... ... ... ... ... ... мәселесі», «Жер жұмысына дін жұмысын
тықпалау» т.б. сынды тақырыптар сөзіміздің ... ... бола ... ... 28 ... тақырыптарының үш түрлі қызметін ерекше атап көрсеткен
А.С. Попов: «Кез келген газет тақырыбына үш ... тән, ... ... әр ... әсер береді. Ең бастысы – номинативтілік, информациялық,
жарнамалық (рекламная). Осы үш функцияның үшеуінің де газет тақырыбына ... ... әр ... [9, 100 ... ... ... газет тақырыптарының барлығы – сөз
тіркестері мен ... ... ... ... ...... ... қайнар көзі. Газет тақырыбы – мәтін мен идея ... ... ... ... ... белгілі затқа негізгі көрсеткіш
белгі ретінде қосылатын әрі осы пәнді анықтайтын сөз ... сөз ... ... Кез ... ... болмысына қарай мақала
тақырыптарының барлық түрі сөйлемдер болып табылады. Газет ... ... ... ... де ұғынықты берілуі қажет.
Газет тақырыптары мәтіннің ең күшті, басты позициясы болып ... ... ... туа ... ... дегеніміз – газет
материалының аты ғана емес, оның ... ... ... ... ең ... оқырманын «мен мұңдалып» шақыратын бейнелі сөз орамдары. Зерттеуші
Л.В. Бойконың газет тақырыптарына берген дәйексөзінде ... ең ... ... оның ... дей ... ... определенное И.В.
Арнольд «как сильная позиция» являются минитекстом по отношению ... ... его ... неодинакова в разных текстах» [10, 6-
7 бб.]. «Мақала ... ... ... ... ұғым сөз. ... құрамына
енетін сөздер ретсіз, ... ... ... тіркесе алмайды. Тіркесетін
сөздердің байланысы әрі мағыналық, әрі синтаксистік бірлікте болуы тиіс»
[10, 29 ...... ... ... айыруға келмейтін бөлшегі, ең
алдымен оқырманның көз жүгіртіп бағамдап қарап, ... ... ... ...... мақаласының бірінші кілті. Мерзімді
баспасөз тақырыптарының даму құбылысы толастамай жаңаруда, толығуда болады.
Тақырып – ... ... ... негізгі арқауы. Шығарманың
тақырыбын, яғни не ... ... ... мәселелерді
қорғайтынын анықтау сырттай қарағанда оңай ... ... ... ... б.].
Газет тақырыптарына анықтама берген Г.К. Ихсангалиева: «Заголовки
наиболее прямолинейно, порой ... ... ... ... обществе и потребности коммуникации. Заголовки отражают ... все ... ... в ... СМИ в ... и отражают
современные состояние сознание коммуникативов, новый «языковой вкус» и, ... ... ... ... системы» [5, 26 б.].
Ал зерттеуші Н.Е. Бахарев: «Заголовок отражает только идею сообщения а
идея содержиться в ... ... ... ... ... всей статьи»
деген дәйексөз айтады [12, 4-5 бб.]. Зерттеуші В.И. Ронгинскийдің пікіріне
сүйенсек, тақырып – тек қана сөздер мен сөз ... ... ... ... ... ... болғанда да құрылымға ие қарым-қатынас бөлігі. Оның
қызметі де, табиғаты да ерекше [8, 32 б.]. ... ... ... ... қоры ... ... жаңа ... қазақ тіліне енуі,
нормалануы мен тілдік ... өтуі де ... ... ... ... ... ... негізгі идеяны, ойды, түйінді береді, ал ... ... ... оны оқып ... ... ... түсінік
пайда болады. Тақырыптың ең басты түйіні – оның идеясы. Автор ең ... ... оның ... ... ... ... ... со статьями и утомительная, начинается в процессе осмысливания
фельетона, то есть в ... же ... ... случае, когда все ясно»
[13, 179 б.].
Газет тақырыптары – ... ... ... және ... ... ... бөліктерімен байланысты толық заңды құралы.
Мақала ... ... ... ... ... бірі – ... ... айдары, аты.
Мәтіннің айдары – тек ерекше синтаксистік көзқарасты ғана қамтымайды,
ол бірнеше қызмет ... ... бір ... ... ... ... ... хабар берушілік, ... және ... ... ... [14, 561-562 ... ерекшеліктеріне орыс тіл білімі зерттеушілерінің қызығуы
1920-30 ... ... ... Бұл ... ... ... байланыстырылады. Ал заман ағымы өте сезімтал мерзімді
басылым, соның ... ... ... анық ... ... Орыс ... алғашқы зерттеулер Г.О. Винокурдың «Культура языка»,
А.М. Семищевтің «Язык ... ... ... ... ... еңбектер газет тақырыптарының орыс тіл білімінде жүйелі зерттеле
бастауына негіз болды. Ал кейінгі Б.И. Фоминыхтың ... ... С.П. ... ... ... ... заголовков», З.Д.
Блисковскийдің «Название всегда важно» атты зерттеу мақалалары – газет
тақырыптарын ... ... ... ... қатар газет тақырыптарын тарихи тұрғыдан да қарастыру ... Осы ... А.С. ... ... ... ... во ... языке с 17 до начало 20 ... ... «Из ... над ... ... газетные
заголовки» т.б. мақалаларын атауға болады.
С.Д. Кржановскийдің 1931 жылы ... ... ... ... ... ... негізгі еңбектердің бірі ретінде
атауға болады. Ол: «Как связь в ... ... ... ... ... листами, как и ... ... лист за ... в книгу. Книга и есть развернутое до конца заглавие, заглавие
же стянутая до объема двух-трех слов ... [15, 7-8 бб.], – деп ... ... ... зерттеуге 50-60-жылдары ерекше көңіл
бөлінді. Осы жылдары газет тақырыптарының құрылымында елеулі ... В. ... ... құрылымының
күрделеніп, көптүрліленіп келуі оларды поэтиканың заңдылықтары ... ... ... итермелейді» [16, 181 б.], – дейді.
В.Г. Костомаров газет тақырыптарын публицистиканың ерекше ... ... ... ... жалпы газет тілін қарастыруда ... зор ... ... бірге газет тіліндегі штамп мәселесін ашуға талпынып,
соған орай өз пікірін де ... ... ... ... ... ... не тот, в ... нет штампов, а тот, который не позволяет
повторящимся структурам и формулам ... в ... ... который соблюдает умеренность в их использовании и ... ... ... их ... [16, 82 ... осындай құнды пікірлерін білдіре отырып, газет беттерінде
1950-60 жылдары кездескен ... ... бой ... ... Бұл құбылыстың оқырмандарды жалықтырып алу мүмкіндігіне мән
береді.
Ғалымның келесі бір назар аударған ...... ... жиі
ұшырасып кеткен тыныс белгі – қос ... ... ... бұл ... ... ... грамматикалық қызметінен гөрі сыртқы
безендіру үшін көп қолданылады. Оның ... ... ... ... ... ойды ... алып шығу әрекетінде жатыр деп есептейді.
Сонымен ... ... ... ... и ... ... – таковы, видимо, предпосылки широкого
распространения заголовков с двоеточием» [16, 70 б.] ... ... ... Зерттеуші аталмыш әрекеттің, яғни қос нүктенің жиі кездесуінің
жалпы тыныс белгілерді қою ... ... ... ... Костомаровтың аталмыш мақаласының қазақ газет тақырыптарын зерделеу
барысында үлкен ықпал ... ... ... анық. Оның құнды
пікірлері, газет тақырыптарын диахрондық ... ... ... тіл біліміндегі аталмыш мәселенің олқы тұстарын жабуға үлкен сеп
болады деген ойдамыз.
В.Г. Костомаровтың ... ... ... ... ... ... ... В.П. Вомперскийдің
«К изучению синтаксической структуры газетного ... [17] ... ... ... жалғасын тапқан. Зерттеуші орыс тіліндегі
газет тақырыптарының ... ... ... ... ... алты топқа жіктейді. Осы көрсетілген
жіктеліс қазақ тілді газет тақырыптарының құрылымын ... ... өз ... ... ... ... мақаласында көрсетілген тақырып А.А. Брагинаның
1967 жылы жарық көрген «От ... к ... [18] атты ... да өз ... ... ... өз ... «анықталушы +
анықтауыш» құрылымның газет тақырыптарында ... ... ... Ең алдымен аталмыш құбылыстың тарихына тоқталып өтеді де, сын
есімдердің заттану арқылы газет тақырыптарында зат есімсіз ... ... ... сөз ... ... ... ... көңілін өзіне аударуға қызмет ететін ерекше стилистикалық тәсілдер
қатарына ... ... ... ... ... ... ... таныта алмайды, өйткені оларды өз мысалдарымыздан кездестіре
алмадық.
Осы автордың «Точки: две и ... три» атты ... ... ... сөз ... В.Г. Костомаровтың мақаласында көрсетілген
мәселелермен ... ... А.А. ... ... ... ... ... қос нүктені қою ережелеріне тоқталып, газет
тақырыптарында осы ... ... ... ... ... ... Ең алдымен, қос ... орыс ... ... қайшы келмейтін тұстарына мән береді және оларды
түсіндіруге талпыныс жасайды.
Автор сонымен бірге газет тілшілерінің жалпыға бірдей ... ... ... ... әшкерелейді.
Зерттеуші газет тақырыптарында қос нүктенің әр қилы қолданылуына
байланысты оның қызметі де ... ... ... ... Ал оны ... ... «Двоеточие становится ритмико-эмфатическим знаком. Функция
его двокая. С одной стороны, интонационная, с ...... ... ... ... обобщающего слова и ... ... ... А.А. ... ... ... ... қазақ тақырыптарында қойылып жүрген қос
нүктенің орнын дұрыс анықтауға мүмкіндік ... [19, 14 ... ... ... аталған зерттеу еңбегінде газет тақырыптарында жиі
кездесетін тағы бір ... ... көп ... ... Оның ... себебін анықтап, газет тақырыптарындағы ... ... Ең ... назар аударғаны – көп нүктелі тақырыптардың құрылымдық
тұрғыдан әр қилы ... ... ол тек ... ... ғана ... ... да
ұшырасатынына мән беріп,оның себебін түсіндіреді. ... ... ... нүктенің сөйлем не сөз тіркесінің бас жағында кездесуі дұрыс ... ... ... атқармай, тек безендіру үшін қолданылатын кездер де кездеседі
деп ... ... ... ... ... арқылы оқырман көңілін
аударатыны белгілі. Десек те, оның өз орнында дұрыс қойылуына ... ... ... ... ... көп нүктенің басты екі қызметін анықтайды. Бірі
– біріктіру, ал екіншісі – ойдың аяқталмауы. Осы екі ... ... ғана әр қилы ... ұрынбауға болады.
Осы көрсетілген мәселелер біздің ... ... ... өз септігін тигізеді деген ойдамыз.
Газет тақырыптарының ... ... ... ... тенденции и некоторые закономерности структурно-
функционального развития
газетных заголовков» [20] атты зерттеу мақаласы ... ... ... ... ... ... бір ... тақырыптарының мөлшерін қарастырды.
Дәлірек айтсақ:
1) 1903-1907 жылдар аралығындағы 4000 тақырып;
2) 1935-1939 жылдар аралығындағы 4000 тақырып;
3) 1966-1970 ... ... 4000 ... ... ... ... келтіре отырып, құрылымдық
тұрғыдан олардың кездесу жиілігін топшылайды.
Байқап отырғанымыздай, зерттеушінің ... ... ... ... ... ... ... газет тақырыптарының ... көп ... бар ... ... осы мәселені ескере келіп, олардың себебін түсіндіруді
мақсат ... ... ... ... әсері бұл жерде бірінші
кезекке шығады. Зерттеуші барлығы 7 құрылымдық түрді ... ... ... ... ... ... кесте құрған. Ғалымның ойынша,
газет тақырыптарының ... ... ... ... тіл зерттеушілері
көрсетіп жүргендей үнемдеу заңына байланысты емес. «В общем же процессе
развития ... дело ... ... Если бы ... ... ... на ... экономии языковых средств», то ... с ... ... бы все короче. Но этого в действительности не
происходит» [20, 75 ... ашу үшін ... үш ... типті құрылымдарды сөйлем ұзақтығы
тұрғысынан салыстырып көреді. Аталмыш тәжірибенің орташа ұзақтығы, яғни үш-
төрт ... ... ... ... ... дәлелдеп берді.
«Процессы структурного развития заголовков (распространение сжатие
структуры или ... ... ... ... ... как нам кажется,
антиномии кода и ... [20, 76 ... бұл ... ... орыс ... ... тақырыптарына жасалған.
Соған орай қорытынды пікірлер де ... ... ... ... ... тәсілі біздің төл газеттеріміздегі тақырыптардың ерекшелігін тану үшін
өте тиімді болады деген ойдамыз.
Орыс тіл білімінде газет атауларын ... ... ... ерте мән
берілгені жоғарыда айтылды. Зерттеушілерді газет тақырыптарының тек
құрылымдық ... ... ... ... қана
қоймаған. Сонымен ... бұл ... ... ... ... да көңіл аударғаны байқалады. Оған ... ... ... ... – фразеологизм» [21] және Н.Е. Бахаревтің
«Заголовку – однозначность» [22] атты зерттеу ... ... ... ... зерттеуші ең алдымен газет тақырыптары ретінде мақал-
мәтелдер, кітаптан алынған дәйексөздер, тұрақты сөз тіркестерінің қолдану
аясына ... ... ... ... қолданылуындағы басты
ерекшелік – олардың метафоралығы. Автор ... ... ... қызметіне шығуы түрлілікке әкелді деген пікірді ұстанады.
Сонымен ... ол ... ... ... ... ... ... Фразеологизмдер құрылымындағы кейбір
сөздердің ... ... ... ауыстырылуының өзі жалпы тұрақты
тіркестің мағынасын өзгертуі мүмкіндігі дәлелденеді. Алайда «Очевидно, что
любое изменение ... ... на ... бы ... языка оно не
производилось, не может ... само по себе вне ... со ... [21, 58 б.].
Қалай дегенмен, тұрақты сөз тіркестерінің газет тақырыптары ретінде
қолданылуы ... ... ... тіркестерден құтылуына мүмкіндік
береді.
Ал Н.Е. Бахаревтің «Заголовку – однозначность» мақаласы тақырыптар ... болу ... ... ... орыс ... ... ... именительный (тақырып) немесе ... ... ... ал екінші бөлігі дательный (барыс) септігінде тұрса,
онда мұндай ... ... көп ... ... ... ... Оның ... «многозначность заглавия ничем не может
быть оправдана ...Между тем неоднозначный не может ... ... о ... ... ... нельзя оправдать и
стремлением авторов ... ... ... [22, 62 ... ... ... ... мәселелердің барлығы
орыс тіл біліміне байланысты екені даусыз. Десек те, айтылған құнды
пікірлердің қазақ газет ... ... ... ... қарастыру
үшін маңызы зор. Көрсетілген бағытты ұстанып қана қоймай, оны өз тіліміздің
ерекшеліктеріне орайластырып, ... ... ... ... ... тақырыптың ашылары анық.
Газет тақырыптары ерекшеліктерін орыс тіл білімі ғалымдары зерттеуінің
бір түйінді көрінісі ретінде Н.Е. ... ... [12] ... Онда газет тақырыптарының құрылымдық және функционалды дамуының
мәселелері көтерілген. Ғалым өте үлкен уақыт аралығын, яғни
ХХ ғасыр ... ... ... ... ... кезеңді бақылауға алған
(1903-1970 жж.).
Тақырып осы уақыт кезеңдерін таңдап алуын жетпіс жыл аралығындағы газет
тақырыптары дамуының динамикасын ... ... ... ... ... кіріспе мен қорытындыны қоспағанда үлкен төрт бөлімнен
құрылған.
Алғашқы бөлімінде газет тақырыптарының негізгі деп танылған ... және ... ... ... ... олардың
өзгешеліктерінің қыр-сырын мысалдар арқылы ... ... ... ... ... грамматикалық сипаты мен құрылымдық-функционалды
дамуы да сөз ... ... ... ... осы тұрғыға орай айтылған
марксизм-ленинизм ... ... анық ... ... ... ... тақырыптарының құрылымына арналған. Әр уақыт
кезеңінде ... ... ... белсенділік танытқан құрылымдар сипаты
беріледі. Зерттеуші ... он ... ... ... әр ... ... ... мөлшерін шығарып берген. Зерттеуші уақыт
ізінің газет тақырыптарының құрылымына қандай ... ... күш ... ... ... ... негізгі семантика-грамматикалық
мағыналары, олардың құрылымдық сипаты кезеңдер бойынша ... ... орай ... та көбейіп келе жатқандығы ... Сол ... дәл ... ... ... ... ... да әр қилы
өзгерістерге ұшырайды. Осы мәселенің орыс газет тақырыптарында шешілу ... ... ... ... ... ... и ... ... ... емкостью заменяются построениями, более емкими ... [12, 20 б.] ... ... ... Н.Е. ... ... сөз болған ғылыми ... ... ... ... ... Оның ... тақырыптарын тілдің әр түрлі
қырынан қарастыруы арқылы біртұтас ... ... ... де заңды.
Біздің де заман өзгерістеріне ұшырап, үнемі құбылып отыратын газет
тақырыптарын бір жүйеге келтіретін ... ... ... ... жазылады
деген сеніміміз мол.
Ғасырдан да ұзақ ғұмыры бар қазақ ... ... әлі де ... ... ... қажет ететін тұстары баршылық. Алайда газет тілінің
негізгі лексикасы сөздердің жүйесіз жиынтығы емес. Газет тілі – ... ... ... ... күнге жеткен өз тарихы бар ақпарат
саласы.
Газет беттеріндегі тақырыптар синтаксисіне ... үшін ... ... ... айта ... жөн көрдік. ХІХ ғасырдың екінші жартысында
қазақ тілі дәл кітаби тіл жазба тіл ... ... ... ... ... келе жатқан бұл тіл элементтері баспасөзде, соның ішінде ... ... ... ... ... ... газетінде» айқын
көрініс тапқан. «Түркістан уалаяты газеті» 1870-1883 ... ... ... ... ... жарық көріп тұрды.
Газеттің алғашқы нөмірі ... ... ... деген атпен
«Туркестанские ведомости» ... ... ... 1870 ... ... ... Бұл ... шығарудағы басты мақсат –
генерал-губернатордың әр түрлі жарлықтарын қазақтар мен өзбектерге жеткізу.
Сондықтан газеттің айына төрт нөмірі ... ... ... ... ... Газет алғаш хабарламада «Туркестанские ведомостыларына» қосымша
делінгенмен, көп ... өз ... жеке ... ... ... үкімет бекітіп берген бағдарлама бойынша жергілікті халыққа
биліктердегілердің ... сот ... ... ... ... ... т.б. жазуға тиіс болды. Алайда газет бұл
бағдарламамен шектеліп ... жоқ, онда ... ... ... ... қатысты материалдар т.б. жарияланып тұрды.
Газет бетінен ағартушылық ... ... ... кең ... 1883 жылы ... ... ... жабылуына, 1888-1902 жылдың
1-қаңтарынан Дала генерал-губернаторының орталығы Омбы ... ... ... газетінің шығуы да себеп ... – деп ... ... екі ... ... 1) ... (бұйрықтар жазылатын бөлігі)
бөлімінде патша үкіметінің жергілікті әкімдерінің қазақтарға қатысты ... ... Ал ... емес ... ... сөздер жазылатын
бөлігі) бөлімінде ел басқару жайы, егіншілік, отырықшылық, сауда, мәдениет,
оқу-ағарту ... ... ... қалмай, халықты өнер-білімге шақырды, ел
ішіндегі оқиғаларға тоқталды, Ыбырай, Шоқан, Абай ... ... ... ... халық ауыз әдебиет үлгілерін жариялады.
Ұлттық баспасөзіміздің алғашқы қарлығаштары – «Түркістан ... мен ... ... ... ... ... ... өткен ғасырдағы
мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды.
Ұлт тілінде баспасөздің шығуы, ең алдымен, қазақтың жазба әдеби тілінің
дамуына аса зор ... ... ... ... ... ... ... ғылыми-көпшілік әдебиеттер стильдерінің негізі қаланып,
ресми іс қағаздары стилі одан әрі жетілді.
Сөйтіп «Дала уалаяты» ... ... ... ... ... ... жергілікті орындарының нұсқаулары, бұйрық-жарлықтары яғни ресми
материалдар газетке көбінесе орысшадан ... ... ... Ресми
емес материалдардың ішінде де орысшадан аударылған аударма материалдар ... ... ... ... ... ... ... әдебиеті үлгілері (аңыз-әңгіме, ертегі, өлең) көбіне таза қазақ
тілінде ... ... ол ... ... ... ... ... тілінің сөздік
құрамының күй-жайын есепке алғанда, сондай-ақ газеттің публицистика, іс
қағаздары, ғылыми стильдегі мақалаларды аударуда ... ... ... ... аударма материалдардың ішінде біркелкі жатық тілмен,
қазақ ұғымында бар түсініктермен ... ... ... ... ... ... ... жасалынды. Соның ішінде қазақ
тілі мәселелерін, әсіресе тіл тазалығын ... ... ... ... А. ... ... шұбарламау, графика, транскрипция,
пунктуация мәселесін көтерді [23, 56 б.].
Ғ. Мұсабаев: ... ... ... бұл ... («Дала
уалаяты» газеті туралы) тілі кезінде қазақ тілінің рухы мен ... ... ... алды. Бұл газеттің тілі ақырында қазақтың жаңа әдеби
тілінің қалыптасуына үлкен жәрдем етті» [24, 21 б.].
ХІХ ... ... ... ... ... тілін әңгімелей
отырып, Р. Сыздықова сол тұстағы газет беттерінен «Үш-төрт ... ... ... ... ... ең көбі қоғамдық-публицистикалық
стиль, ғылыми стиль (тарихи-этнографияға арналған мақалалар), ... ... және ... іс ... ... – деп ... ... қарағанда,
ХІХ ғасырдың екінші жартысында-ақ басқа стильдермен қатар ғылыми стильдің
де бой көтергенін байқаймыз. «Демек, бұл ... ... ... ... алдына жеке сөз етуімізге әбден болады» деп, газеттің қазақ ... ... ... ... бір ... назар аударады [25,
17 б.].
Алғашқы баспасөзіміздің қазақ әдеби тілін ... ... ... ең алдымен, олардың әдеби тілдің бұрын болмаған
стильдерін дамытудағы атқарған қызметі тұрғысынан сөз ... ... ... тілі ... өзі бірнеше стильдік тармақтарды
қамтиды. Газет бетінен көркем әдебиет стиліне жататын әдеби туындыларды да,
саяси-қоғамдық публицистиканы да, ... ... ... ... да, ... іс қағаздардың үлгілерін де кездестіруге ... ... ... ... газеттердің беттерінде жоғарыдағы аталған
стильдердің қай-қайсысының да алғашқы негіздері қаланғанын көреміз. ... сөз жоқ, орыс ... ... стильдер негізінде дамыды.
Аталған газеттер тілін қазақ ... ... ... ... ... ... ... қарастыру өз алдына бөлек жұмыс.
Газет беттеріндегі тақырыптарды зерттеуші ғалымдар М.С. ... ... А.Э. ... Л.А. Коробова, Д.И. Заславскийдің еңбектерін
атауға болады. Қазақ тіл білімінде баспасөз тілінің ... мен ... ... ... ... үлес қосқан ғалымдар
С.М. ... Б.А. ... Н.В. ... Ж.Б. Райымбекова,
Б.К. Момынованың еңбектері газет ... ... ... ... ... табылады.
Газет беттеріндегі тақырыптардың синтаксисі туралы зерттеу еңбектер
жоқтың ... ... ... ... ... ... Б. ... мәселеге де тоқталып кеткен. Автор газет беттеріндегі
тақырыптар ... ... ... ... ... ... зерттеу
еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... мәселеге тоқтайды. Тақырып дегеніміздің өзі
осы газет тақырыптары ... ... ... келетіні
даусыз. Б. Момынова: «Мәтіндегі ... ... ... ... көрінеді. Ал ондағы ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сонымен бірге
мәтіндегі айтылатын ой мен жеткізілетін хабарға баға беруі әрі осы ... ... ... ... ... функциясы іске асады.
Жалпы газет тақырыбы мен айдарларын тілдік ... ... ... ... және әсер ету ... ... ... жүргізіледі» [26, 56 б.]
– дейді. Б. Момынова ... ... ... ... не ... ... айтады. Күрделі тақырыптарға деңгейлік сипат тән дей
келе,
«Ата Заң – асыл ... ... ... ...... ... Конституциясының күні (2) (Егемен
Қазақстан, 29.09.98)» деген мысал келтіріп, мұндағы 1-деңгей контекстуалды
лексика, ... ... ... элементтерінен құралған
контекстуалды сипаттағы хабар мәнді сөйлем ... ... ... ... ... ... ... түрін де мысалмен
дәйектеген.
Газет айдарлары (рубрикалар) – газеттің ішкі құрылымынан хабардар
ететін, оны ... ... ... ... ... қызметі жағынан
негізгі және арнаулы болады. Бірнеше газет типтеріне ортақ ... бір ғана ... ... тән, ... ғана ... ... айдарлар да
ұшырасады.
Айдарлар құрылымы жағынан тұтас, бір ғана ... ... ... «Қазақ» газетіндегі «Сыртқы хабарлар», «Ішкі хабарлар», «Оқшау
сөзі», т.б. айдарларының ... ... ... шығу ... ... өзгелерге ұқсамайтын оқшаулығын аңғартып тұр. «Қазақ» газетіндегі
«Сыртқы хабарлар» ... ... ... ... тән ... рубрикасына сәйкес [1, 39 б.].
Стильдік бейтарап ... ... ... жиі және ... ... ... Яғни, бейтараптану үшін бағалаушылық
қасиет болмау керек екен. Затқа, оның ... мен ... ... ... ... баға бермейді, жай ғана хабарлайды. ... ... ... ... қарапайым, сөз, сөз ... ... ... «Тәртіптік кеңес іс үстінде» (Жас Алаш, 19.09.98)
дегенде, тәртіптік кеңес ісіне баға берушілік, бағалау тұрғысында ... ... ... жоқ, ... ғана беріліп тұр. Көзқарасты
бейтараптандыру, уақыт пен көлем жағынан ұта түсу ... ... ... ... ... ... жиі ... Оған мысал
ретінде «Бүгінгі нөмірде», «Бүгінгі оқитындарыңыз», «Баспасөз баршаға»,
т.б. айдарларды келтіруге болады [1, 25 ... ... ... ... ... ... көрінеді. Ал ондағы
айтылатын ойдан хабар беруі ... ... ... ... ... ... мәтіндегі айтылатын ой мен жеткізілетін хабарға
баға беруі әрі осы баға ... ... ... мәтінді қабылдау
(восприятие) функциясы іске асады.
Сонымен қатар тақырыптардың қызметі мен сөз ... ... және ... тұстарын қарастырады. Сөздің функциялары үш ... ... ... ... ... коммуникативтік қызметі сөздің қарым-қатынастық және ... ... ... ... заттың тақырыбы болуында,
эстетикалық функциясы ойды ... ... ... ... ... болып тұрған сөз немесе сөз тіркесі, сөйлемшелер бір ғана мағына
беру ... ... ... атқарады. Тіпті осы қызметімен бірге баға
берушілік жүгін де көтереді. Оның баға ... ... ... ... ... түсінуге даярлайды [1, 46 б.].
Кейде тақырып, мәтін – бәрі мағыналық-құрылымдық бірлікті, бір ... ... ... ... синтаксистік құрылысына назар
сала отырып, олардың жеке сөз, сөз ... ... ... ... ... аңғардық.
Жалпы газет жанрларын, мәтіндерін талдау үшін әдеби тіл жүйесін ... әр ... ... толық түсіну қажет. Бұл жөнінде академик
Л.В. Щерба: «Көркем ... ... үшін тар ... ... ... да
немесе тек интуицияға сүйеніп шығарманың идеясы туралы жайдақ пікір ... ...... Осы ... пікір газет жанрларын, газет
мәтіндеріне лингвистикалық талдау жасаған кезде бағыттаушы ұстаным ... ... ... ... еді. ... мәтіндеріне тілдік талдау
Б. Шалабаев, Р. Сыздықовалар айтқандай, алғашқы сатыдан, яғни, мәтіннің
сөздік құрамынан, сөздердің ... ... ашып ... ... Ал газеттердегі сөз мағыналарында болатын өзгерістер әлеуметтік
факторлардың ықпалына тікелей ... ... ... ... ... ... ... Айталық, жергілікті жерлерден келіп
түсетін оқырман хаттары, сондай-ақ арнаулы ... ... ... әр қилы ... ... шешуі қиын мәселелер ... ... ... ... ... ... ... саласына
байланысты жазылған әр қилы мәтіндер ... ... ... ... ... бір ... схема бойынша қалыптаспайды,
әр түрлі болады [27; 28].
Газеттің негізгі жанрлары ретінде хабар (информация), ... ... ... ... ... ... очерк,
сұхбат (интервью), репортаж, фельетон, ... ... ... ... осы аталған жанрлардың бәріне ортақ төмендегідей ерекшеліктерді
көрсетеді:
• фактіге, нақты дереккөзге ... ... мен ... жаңа ... ... мен ... дәл ... оперативтілігі;
• оқырманды сендіріп, әсер ете алатындығы [1, 52 б.].
Сонымен, ... ... ... жанрлары тек ақпарат жеткізу функциясымен
шектеліп қалмай, болған оқиға, әр ... ... ... қоғамдық
құбылыстарға баға берумен ерекшеленеді. Яғни сөздерде бағалауыштық сипат
болады. Бұл сипат газет ... ... ... ... ... деп ... ... [1, 58 б.]. Газет жанрларындағы бұл ерекшеліктерді
газет мақалалары тақырыптарына да ... ... ... ... ... ... тағы бір ерекшелігі – бағалауыштық сипаты
айқындалады.
Газет беттеріндегі ... ... ...... ... тіл білімінде қозғалмаған тың да өзекті тақырыптардың
бірі. Тақырып категориясын зерттеу тіл ... ... бері ... ... Ең ... ... ... орыс тіл білімінде әр ... ... ... ... да тақырыпты зерттеу жаңаша лингвистикалық
зерттеулерге нысан ... ... ... ... газет пен теледидар бағдарламаларының ... ... ... [5], Ф.З. ... тақырыптардың
прагматикасына [29], Р.Т. Қожабекова баспасөз ... ... ... тоқталады [30].
Ф.З. Жақсыбаеваның «Газет мәтіндерінің прагматикалық функциясы» атты
кандидаттық диссертациясында ... ... ... ... ... ... тарауша берілген [30, 113 б.]. Автор газет мәтіні
тақырыпаттарының прагматикалық сипатына тоқталады: «Мәтіннің прагматикалық
мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... ... мәтінінде тақырыпат тек ... ... Бұл ... ...... ... беру,
қызықтыру және мәтінді ұйымдастыру. Сондықтан мәтін мен қоршаған ... ... ... ... күші ... түседі.
Прагматиканың тиімділігі адресаттың сана-сезіміне мақсатты түрде ықпал ... ... ... ... тақырыпатының маңызы артады. Газет
мәтінінің прагматикалық қызметіне сай келетін өзгерістер көп ... ... ... ... – оқырмандарға әсер ету». Ф.З. Жақсыбаева
қазақ газетіне тән тақырыпатты қолдану әдіс-тәсілдерінің ... ... ... ... ... беру;
2) тақырыпаттағы ойдың аяқталмағандығын білдіру мақсатында тақырыпатты
көп нүктемен беру;
3) мақал-мәтелдер мен өлең ... ... ... ... ... ... бұл ... жеке-жеке
тоқталады.
Р.Т. Қожабекованың диссертациялық зерттеуінде баспасөз ... ... ... ... ... қолданылу ерекшеліктері
қарастырылған. Диссертацияда қазіргі газет жанрларында көп қолданылатын
экспрессивті-эмотивті лексика, ... ... ... ... сөздердің көп қолданылатыны талқыланған. Бұл ... ... ... тән тілдік тұлғалар мен қарапайым лексика үлгілерінде көп
жұмсалады. «Тұрақты тіркесті тақырыптардың мағыналық сипаты» деп ... ... ... ... тақырыптардың прагматикалық қызметі»,
«Мақал-мәтелдер – газет тақырыптарының арқауы», «Газет беттеріндегі тұрақты
қолданылатын тақырыптардың ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Тарауда тақырыптардың
зерттелу тарихына шолу ... одан ... ... ... ... тақырыбындағы тұрақты тіркестердің ұлттық мәдени деректері» деп
аталатын екінші ... ... ...... ... ... тақырыптарындағы әлемнің тілдік бейнесі», «Тақырыптардың
оқырман сезіміне әсер етуі», ... ... ... ... ... атты тараушалардан тұрады. Автор мынадай қорытынды
жасайды: «Қорыта ... ... ... ... ... ... Тұрақты тіркесті тақырыптар сөздің мәні мен ... ... ... қызу ... ... ... ... бірден-бір кілті – баспасөз материалдарының
қызғылықты, керекті, әрі түсінікті болуы, оқырманды бірден өзіне баурап,
жарияланымның тез ... ... ... ... ... ... Ал
кез келген қолына газет алған оқырман алдымен газет ... ... ... ... ... ... ... газеттері жайылған
жаймадан оқырман алдымен жылдамдата көзімен барлай ... ... бар ... ... алып ... ... ... өзіміз
де куә болып жатамыз. Нөмірде аса маңызды оқиғалар,
саяси, шаруашылық, қоғамдық өмірдің барлық елеулі ... орын ... ... ...... ... ... тілін арнайы зерттеу
мәселесі қазіргі уақытта алдыңғы кезектегі міндеттердің бірі болып ... 95 ... ... ... ... ... ... (қазақ
баспасөз материалдары негізінде)» атты ... ... ... әсер ... ... ... деп ... төртінші тарауы
«Қазақ газеттеріндегі тақырыпаттық кешеннің прагматикасы», ... ... ... ... ... ... тақырыпатының
прагматикасы», «Газет тақырыпатындағы тыныс белгілердің қолданысы»,
«Фразеологизмдерге құрылған ... ... ... ... ... ... ... материалдың формалық жағынан орналасуы
кездейсоқ болмайды, онда ... ... өзі ... ... ... ... қатар, прагматикалық ұстанымды да басшылыққа алады.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... бойынша топтастырылады. Сөйтіп өзара мазмұндас, объектісі ... ... ... ... ... бір ... мүмкіндігінше
бір-бірімен қатарластырыла орналастырылады. Мұны бір сөзбен тақырыпаттық
кешен деуге ... Осы ... өз ... ... және ... ... ... Есенова еңбегінде заман талабына сай ... ... ... ... ұстанатын бағдары да өзгеріп отыратынын, ... ... ... ... ... мазмұнына мән
берілсе, уақыт өте келе оның мазмұнынан бөлек (не туралы баяндалып отыр?)
сол мәліметтің ... ... ... ... ... ... ... берілгені, қаріптің (шрифт)
көлемі, пішіні, түсі, жалпы безендірілуіне дейін маңызды болатыны, әсіресе,
оқырман назарын ... ... ... ... өз ... қысқа да,
нұсқа, өткір ойды білдіретін (көпшілікті елең еткізетін) ... ... ... және телехабарлардың тақырыптарымен салыстырғанда,
газеттегі ақпарат коммуникативтік бірлік болып ... ... ... сол ... ... (сөз ... ... дәрежесінен, сипатынан, қоғамдық мәнінен хабар береді. ... ... ... ... ... ... ... редакцияның да) сол материалда сөз болатын оқиғаға т.б.
деген көзқарасын да байқауға болатыны айтылады.
Автор ... ... ... ... ... былай
дейді: «Кеңес кезеңіндегі таптаурындық, эмоционалдық бояуы солғын,
қатаң ... ... ... ... ... ... ... мағыналық кернеуінің күштілігімен,
жоғары мәнерлілігімен ерекшеленеді. Әсіресе ... ... мән ... ойнақы да қызықты тақырыпаттардың прагматикалық
рөлі зор. Олар бірден ... ... ... ... түсінік беріп,
оны мақаланы белгілі бір бағдармен қабылдауға ... Осы ... ... ... ... ... ... құрылған
тақырып көбірек кездесетіні байқалды. Мұның өзі ... ... ... ... ... және прагматикалық бағытта дамып
қалыптасып келе ... ... ... ... ... ... оның эмотивтік қызметінде көрініс табады. Бұған мысал
ретінде теріс, жағымсыз, ирониялық, ... ... ... ... ... болады» [31, 288 б.].
Жоғарыда аталған тақырыпат түрлері туралы ойды ... келе ... ... жасайды:
- тақырыпат хабарламаның идеялық-тақырыптық негізін қамтиды;
- тақырыпаттағы ақпарат пен мақаладағы ақпаратты бірдей, өзара ... ... Бұл ... ... ... онда ... түсіндірмелердің болуынан көрінеді. Ал ... ... ... пен ... ... ... ... адекваттылық
ықшам хабарламаларда сипат алады;
- тақырыпаттағы ақпараттың идеялық-тақырыптық негізі мақалада ... ... ... тар ... ... ... идеялық-тақырыптық негізін ғана қамтиды, ал
мақала осы ... ... ... ... ... болып табылады;
- тақырыпатта хабарламаның идеясы ғана ... ... ... ... тақырыпат хабарламаның тақырыбын ғана атайды, ал идея мақалада
беріледі, ... ... ... ... ... ... ғана белгілі
болады;
- тақырыпаттардың бір түрі хабарламаның идеялық-тақырыптық ... оның ... ... сюжетін көрсетеді [31, 295 б.].
Тақырыпат газет мақаласының ... бір ... ... ... ... және құрылымы жағынан мәтінмен үнемі үндесіп, сәйкесіп тұрады.
Тақырыптық және прагматикалық жағынан ... ... ... да әр ... ... Тақырыпаттар мақалалармен
түрліше тәсілдермен байланысады. Жалпы газет мақалаларының барлығына бірдей
ортақ прагматикалық белгі – ... ... ... әсер ... ... ... ... тақырыпат таңдағанда тақырыптың ақпараттық
қызметтерімен қатар оның прагматикалық әлеуетін ... ... ... ... ... белгілердің атқарып тұрған қызметіне төмендегідей
сипаттама береді:
1. Көп ... ... ... ... ... ... және ... жағынан 3-ке бөлуге болады:
а) сөздер тура мағынасында қолданылып, мақалада көтерілетін ... ... ... береді, мұндай тақырыпаттарды эксплицитті сипаттағы
тақырыпаттар деуге ... ... ... ... нан ... ... ... Жолың болсын жолаушы, ақшаң болса… (“ЕҚ.”,
11.02.06);
ә) баяндалатын ... ... ... ... хабарлайтын жартылай
ақпараттық сипаттағы ... ... ... ... ... ашық ... бірақ қандай адамдар жайында сөз ... яғни ... – тип // ... ... қолданыстар. Мысалы:
“Б” десең Бәкеңе тиеді, “Т” десең Тәкеңе тиеді… (“ЖА.”, ... ... ... ... астарлы ойға құрылған, құрамындағы
сөздердің семантикасынан ... ... ... ... нақты мәлімет
алу мүмкін емес, автор позициясы ... ... ... ... құрайды. Мұндай тақырыпаттың ... тек ... ... ... ғана түсінуге болады. Мысалы: Бәрі де жақсы-ау, бірақ…
(“ЕҚ.”, 19.04.06).
Автор газет мәтіні тақырыпаттарында ... ... ... ... ... емес ... ... келе, осы тұрғыдан
тыныс белгілерді 3 топқа бөледі:
І. Прагматикасы аса күшті тыныс белгілер:
а) 2-3-4-5 ... ... ... оларды құрақбелгі деп атауды жөн
көрдік: ?..; ?!; ?!.; “… ? ... көп ... әр ... ... ... ... ... қолданылуы;
б) тырнақшаның берілуі.
ІІ. Прагматикалық әсері орташа дәрежедегі тыныс белгілер: жеке ... ... леп ... ... ... ... ... талаптарына сай қолданылған
тыныс белгілер: сызықша, үтір, қос нүкте.
Автор қазақ газеттеріндегі ... ... ... әр ... ... ... ... қолданыстар,
қанатты сөздер, мақал-мәтелдер, нақыл ... ... ... сай былайша топтастырады:
І. Бір немесе бірнеше сөзі түсірілу ... ... ... ... ... ... ... 28.03.06) – Махамбеттің «Егеулі
найза қолға алмай» деген өлең жолын ықшамдау арқылы ... ... ... не пайда? (“ЕҚ.”, 17.02.04) – «Дүниенің кеңдігінен не
пайда, етігің тар ... ... ... ... ... Бір сөзі алмастырылған, өзгертіліп, жаңартылған тілдік бірліктер.
Мысалы: Сайлауға әркімнің-ақ бар ... ... ... Білімге әркімнің-
ақ бар таласы (“ЕҚ.”, 11.06.04); Билікке әркімнің-ақ бар ... ... ... тәсілмен түрлендірілген құрақ фразеологизмдер. Мысалы,
Ынта бар жерде... (“ЕҚ.”, 07.05.04) – тіліміздегі “Бірлік бар жерде, ... ... ... бір ... ... ықшамдау негізінде жасалған
трансформация.
ІV. Құрамына өзгеріссіз алынған фразеологизм еңгізілген тақырыпат. Олар
өз ішінен а) бір бөліктен ... жай және ә) екі ... ... ... ... ... ... тақырыпаттарының тілі де, құрылымы да,
пішіні де ... ... ... ... ... баспасөзінде
тақырыпаттар да қоғам өмірінің ... ... ... ... ... ... мың ... түрленіп жатқаны, яғни
қазіргі ... ... ... мен пішінді ерекшелей
түсетін, бірегей ... қол ... ... ... анық ... ... ... Газет тақырыптарын зерттеудің аспектілері
Газет беттеріндегі тақырыптарға лингвистердің көп ... ... ... ... ... ... бір ... сөйлем
мәселесімен байланысты қарастырылды (Попов), ... ... ... ... ... ... байланыстылығы да зерттеу нысаны
болды (Лазарева).
И.А. Сыровтың пікірінше, газет беттеріндегі тақырыптар мәтін тақырыбы
бола ... ... ... ... бар, ... мазмұнын тікелей
немесе жанама түрде көрсетуші және бір лебізді екінші ... ... ... мәтіннің алдында келетін коммуникативтік бірлік болып табылады
[32, 59 б.]. Қазіргі кезде жалпы тіл білімінде ... ... ... ... ... және ... ... келеді.
Газет беттеріндегі тақырыптарға құрылымдық тұрғыдан талдау жасау
дәстүрлі зерттеуге жатады. ... ... ... ... ... әлі шешімін таппаған мәселелер қатарына жатады (предикативтілік,
модальділік, интонация ... ... ... бір ... ... ... ... бұл мәселеге әр түрлі көзқарастар
қалыптасқан.
Орыс тіл білімі ... ... ... ... ... жатпайтыны, олардың аталатын заттың ... ... ... сөз ... ... тек ... қызметін атқаратыны айтылған [33, 71
б.]. Е.М. Галкина-Федорук: «... все заглавия, как именного характера, так и
глагольного ... для ... ... ... ... содержании.
Следовательно, это единица коммуникации, ... нет ... ... не ... за ... деп тұжырымдайды, яғни ғалымның
пікірінше, есімді және етістікті сипаттағы тақырыптардың ... ... бір ... жеткізу болса, онда ол коммуникативтік бірлік ... ... олар ... деп ... тиіс [34, 126 б.].
Тақырыптардың синтаксистік модельдері бір сөзді ... ... ... және сөйлем тақырып деп жіктеледі. Н.А. ... ... ... ... ... Тақырыптың тема-ремалық
сипаты тақырыпты номинативті-предикативті бірлік ретінде анықтайды, ол
белгілі бір орында тұрып, бір ... әрі ... ... әрі ... ... ... мазмұндайды. Газет мәтінінің тақырыптары лебіз
ретінде предикациясы бар сөйлем құрылымына қарай ұмтылады, ал ... ... ... ... ... [35, 10-11 ... ... мен мазмұн арасындағы қарама-қайшылық ... ... мен ... қызметіне байланысты туындайды.
Тақырыптың формалды құрылымында сыртқы қызметі басым ... онда ... ... ал егер ... ... ішкі қызметі басым
келсе, онда есімді құрылым ... ... ... ... ... ... ... Тақырыптағы кез
келген тілдік бірлік номинативтік ... ... ... ... құрылымына қарай сөйлеммен омонимдес болып келеді.
Сол себепті етістіктес тақырыптарда ... ... ... ... басым болып келеді де, ал ... ... ... сөз ... ... мән ... ... келеді [35, 13-14 бб.].
Тақырыптарға басқа қырынан қарайтын И.Г. Кошевая ... ... ... ... және ... деп ... бөледі. Тақырыпты құрайтын
бірліктер құрамына қарай тақырып бір, екі және көп құрамды болып ... И.Г. ... ... мәртебесі мәселесін қарастырмайды. Тақырып
сөйлеммен де, ... ... де, сөз ... де, ... де ... ... ... басты ерекшелігі оның мәнін ашатын мәтінмен
ажырамас байланысы, күші арқылы кодталған түрдегі ... ... ... [35, 10 ... ... Н.А. ... ... сөйлем деп санауға болады
деген көзқарасын ұстанамыз. Тақырып лебіз ретінде грамматикалық предикация
негізінде есімді құрылымдарға ... тіл ... ... тақырыптарын сөйлем тұрғысынан зерттегенде,
ғалымдардың оларды тақырыпты сөйлемдер қатарында қарастыратынын ... А. ... ... ... төрт ... берген:
1) мекен тақырыпты сөйлем, жалпы және жалқы есімді мекен тақырыптарына
жер, су, ... тау ... және ... ... мекеме, ұйым, үй, бөлме
т.б. жатады;
2) ... ... ... ... ... ... күн, ай, ... және мезгілдің белгілі бір мөлшерін білдіретін шақ, кез, түс,
түн, қараңғы, кеш, күз, жаз, көктем, қыс, т.б. ... ... зат ... сөйлемге табиғат құбылысының көрініс тақырыптары, үй
жиһазы, оқиғаға байланысты басқа да заттар тақырыптары жатады, кітап-журнал
сыртына жазылған ... ... ... бас ... мен тақырыпша
тақырыптары жатады;
4) сан тақырыпты сөйлем [36, 45-48 бб.].
Бұл жерде автор тарапынан ... тек зат ... ... ғана ... ... ... ... назардан тыс қалған
сияқты.
Қазақ ғалымдарының сөйлем туралы ... ... ... ... сөйлемнiң сөз бен сөз тiркесiнен басты айырмашылығы
оның коммуникативтiлiк қызметiнде екенін айтады. «Сөз ... ... яғни ... ... не ... ... қасиеттерiнiң
тақырыптары ретiнде қолданылады. Ал белгiлi бiр ... ... ... сұрау т.б. бiршама тиянақталған ойды бiлдiру ... тек ... ... ... ... ... ... арасында түрлiше пiкiрлер
бар. В.В. Бабайцева сөйлемнiң негiзгi белгiсiне ... ... ... Н.А. ... ... пен ... ... оған предикативтiлiк, модальдiлiк пен интонация
үшеуiн жатқызады. Р. Әмiр, Т. ... ... де ... ... ... ... үш ... жуық анықтама берілген екен. Мұның өзі
сөйлемді бірде логикалық, бірде психологиялық, ... ... ... ... ... Әсіресе, сөйлем мен ойдың ... ... ... бойы ... өзегіне айналып келді.
Қазақ тіл білімінде Қ. Есенов: «Кез келген сөйлем тиянақты ойды білдіре
алмайды, мұндай ... ой оның ... ... ... басқа
сөйлемдердің қатынасы арқылы беріледі. Сондықтан да әрбір жеке сөйлемнің
бойынан шығып жататын байымдау ... тек ... ... ойды білдіреді»
[37, 71 б.], – дейді.
Зерттеуші В.С. Юрченко өзінің ... ... ... түрде тілде дайын күйінде ... ме, әлде ... ... тиіс пе ... ... төңірегінде сөз қозғайды [38, 11 б.].
Алайда «Сөйлем белгілі бір құрылымға негізделуі тиіс» ... ... әлі ... ... ... ... ... қырынан қарастыру үлкен қызығушылық тудырып
отыр. Прагматика таңба теориясының бір ... ... ... ... ... ... тұрғыдан қарастыру
ХХ ғасырдың 60-жылдарында пайда болды. ХІХ ғасырдың екінші жартысында тіл
білімі саласында көптеген ғалымдардың ... тіл ... ... ... оның ... ету ... ... ауды.
Прагматика терминін ғалым Ч. Моррис ... ... ... ... Оның ... ... құрылымы, қолданылуы
және әсер етуі зерттеледі. Ч. Моррис семиотиканы семантика, синтактика және
прагматика деп үшке ... ... ... ... ... ... ... ілім деп анықтайды. Алайда, бұл
жіктеліс дәл емес, себебі екіншісі мен үшіншісінің көптеген ... ... ... ... мен ... ... ... салар, сондықтан
семантиканың қай жерден аяқталып, прагматиканың қай ... ... ... лебіздің немесе сөйлемнің ақиқаттылығын немесе ақиқаттылық
шарттарын қарастырады. Тіл пропозицияны – ... ... ... мәндерді білдіру қызметін атқарады.
Г.Н. Манаенко пропозиция терминін субъектінің әлем бейнесінің
кескіндемесін ... ... ... ... ... ... это ... семантического уровня, которая является «слепком» ... ... ... ... дел» и представляет не отстраненный от субъекта внешний мир, ... ... ... мира ... субъекта» [39, 68-71 бб.].
Пропозиция – ... ... ... ... ...... мен сөйлемнен туындаған конструкциялардың,
модальды және коммуникативтік ... ... ... үшін ... инвариант. Анықтамадан көріп отырғанымыздай, ... ... ... ... болып табылады [40, 401 б.].
Тіл білімінде пропозиция термині негізгі ұғым ... ... ... ... акті) мен оны мүшелеу тәсіліне ... әр ... ... Егер ... ұғымы сөйлем болса, онда пропозиция
ақиқат мағынаны алуға қабілетті семантикалық құрылым ретінде ... ... ... ... ... етіп алса, онда пропозиция бекіту
немесе болжаудың нысаны ретінде анықталады. Егер ... ұғым ... акті ... ... әр ... ... құрылымдармен
біріге алатын нысан ретінде анықталады. Негізгі бірліктің мүшелену ... ... ... де енуі ... ... ... ... рай және т.б. көрсеткіштері жатады.
Пропозициялар пропозициялық ... ... ... ... ... ... байқалатын нақты мағынаны анықтайтын
сөйлемнің мәні, ақиқат мағынаны алуға қабілетті ... ... ... Семантикадағы пропозиция ұғымының экспликациясы белгілі бір
сезімдік танымға негізделеді. Ол қай пропозиция нақты әрі ол ақиқат мәнге
сәйкес ... ... ... ... өзі қолданылған мәнмәтін
қасиеттерін есепке ала отырып, сөйлемге сәйкес қойылады, ал бұл қасиеттер
прагматикалық зерттеу пәніне ... Е.В. ... «тіл ... ... мен ... ... қиын, мүмкін оны ажырату міндетті емес шығар» деген
пікіріне қосыламыз [41, 221 ... ... кез ... ... ... ... (оның ішінде
газет мәтінін де) өзінің коммуникативтік мақсатын қарым-қатынас жағжаятына,
оқиғаға, ... ... ... мақсатына, адресатпен өзара әрекеттесу
тактикасына сәйкес ... ... мен ... ... ... ... ... тіл білімінде прагматикалық бағыттағы ... ... ие ... ... ... ... көзқарас нысанның мәнін
жаңа тұрғыдан бағалауға ... ... ... ... ...... ... мағынаны білдіреді. Бұл терминді өткен ... ... ... салушы Ч. Пирс пен Ч. Моррис енгізген болатын (42, 201
б.]. Бұл термин таңбалардың ... мен оның ... ... ... ... қарым-қатынастарды айқындау мақсатында
қолданылады. Ч. Стивенсон, Р. Стольникер, Ф. Кифер, Н.Д. ... ... В.Г. ... т.б. ... прагматика теориясын одан ары
дамытып, оны көп аспектілі ғылым ретінде дәлелдеді.
Қазіргі ... ... тіл ... прагматика мәселесіне көңіл бөлініп,
оған қатысты зерттеу еңбектер жазылуда. З.Ш. Ерназарованың ... ... ... бірліктерінің прагматикалық негіздері» деген еңбегінде
прагматика саласы қарастырылған. ... ... мен ... ... З.Ш. ... былай дейді: «Прагматиканы динамикадағы
мәтін – дискурсты оны дүниеге ... ... ... ... деп ... ... ... объектінің ортақтығы стилистика мен
прагматика ұғымдарын ... ... ... деп ... ... ашып
көрсетуге тырысады: «Сөйлеуші өз мақсатына жету үшін белгілі стиль түрін
таңдайды. Ол ... ... ... ие ... ... ... стиль түрі өзара ықпалды арттырады. Сонда стиль мен сөйлеу
қағидалары ... ... ... ... ... ... (43, 246 ... Д.А. Әлкебаева «Қазақ тілі стилистикасының ... ... ... әрекеттеріндегі сөйлеушінің интенциясын (ниет-
пиғылын) зерттейді. Интенция (лат. intentio «ұмтылу») – осы ... ... не ... ... одан не білу ... ... ниеті. Сөйлеу әрекетіндегі коммуниканттардың стратегиясы мен
тактикасы – коммуникативтік-прагматикалық мақсаттың тиімді шарттарының
бірі. ... ... ... ... ... ... ... таңба өзінің «іс-әрекетін ықпал ету», «белгілі
мақсатқа арнап» құру ... ие. ... ... ... ... ... ... көрсетеді әрі ... ... ... тудырады. Кез келген айтылым адресаттарға ақпарат
берумен қатар, оны қабылдауына ықпал ететін тілдік ... ... оның ... ... ... ... кейінгі адресаттың белгілі пікірге келіп, қайтадан қандай әрекет
жасайтынын прагматика зерттейді» – деп ... (44, 20-22 ... ... ... оқырманның коммуникативтік біліктілігін,
адресатқа сөйлеушінің ойы мен ... ... ... жол ... ... ... басты компонент ретінде өзекті
мәселеге айналдырды. Осылайша, прагматика ... ... ... табиғатын зерттейді.
Л.А. Ноздринаның пікірінше, тақырыптың прагматикасы оқырманға мәтін
туралы біраз ... бере ... оған ... ... немесе
перцептивті деңгейде) әсер етуге, мәтінді оқып шығуға ... ... ... белгілі бір арнадан күтуді ... ... ... ... ... ... орындауы үшін ақпарат сипаты
бойынша да, тілдік жағынан да ... ... ... Басқаша айтқанда, ол
көпшілік адресатқа түсінікті болуға ... Оның ... пен ... ... және сөйлеу әрекеті өз мақсатына жете алмайды, ал бұл
ақпаратты жоғалтуға әкеледі.
Қазақ тіл білімінде Қ. ... ... ... ... туралы айта келіп, төмендегіше қорытынды ... ... ... өзіне тақырыпат таңдағанда атауыштық, ақпараттық қызметтермен
қатар оның ... ... ... барынша күш салады. ... ... ... лингвопрагматикалық тәсілдерін былайша
санамалап ... ... ... ... ... ... әсер – тыныс белгілері
мен әріптаңбаның көлемі, түсі, қанықтығы, көлбеу немесе тік ... ... ... ... ... ... оқырманның когнитивтік санасына ... әсер ... ... ... ... тәсілі. Бұл аталғандарға адресаттың ... ... ... ... ... және этнопсихо-лингвистикалық компетенттілігі сияқты
факторлар негіз болады;
• таза ақпараттық емес, прагматикалық-коммуникативтік ... ... ... ... тілдегі әр түрлі фразеологиялық
бірліктердің, мақал-мәтелдердің құбылысы түрлендіре қолданылуы;
• ұлттық емес, ұжымдық сипатта кеңінен танымал болған ... ... ... ... ... (Никулин, Чаплин,
Ревизор т.б.) байланысты қолданыстар» [31, 315 б.].
Тақырыптардың прагматикасы мен бағыттылығы тілдің лексика-семантикалық
кеңістігі ... ... ... ... оқиғаға субъективті авторлық
бағалау өзара денотаттық және ... ... ... әр ... әсер ету ... әр ... ... етеді. Ол
тақырыптардағы әсер ету құралдарының өзара әсерін ... ... ... ... ... ... ... және предикат
нысандарына байланысты қалыптасады.
Э.А. Лазарева ... ... ... ... тақырыптары ерекшеліктерін
семантикалық бірліктер ретінде қарастырады. Бұл ... және ... ... ... ... ие. ... ерекшелікке ие болуы, оқырман үшін қызығушылық тудыруы, көбінесе,
автордың қазақ тіліндегі ... қор мен ... ... қалай қалданатындығымен анықталады. ... ... ... ... сөздер, стилистикалық реңкке ие
лексикалық бірліктердің қолданылуы орынды ... ... ... ... ... ... тілде ерекше айқындалған
эмоционалды және экспрессивті ... ... ... ... прагматикалық мәнге ие болады дейді [47, 222 б.].
Қазіргі газет тақырыптарындағы ... ... ... ... ... жүзеге асырылады. Қазіргі қоғам
өмірі қақтығыстар, қарама-қарсылықтар мен ... ... ... ... ... қарама-қайшылық тудыратын ұғымдық оппозицияларға толы.
Қайталанатын, ... ... ... мәні ... тақырыптарға
қарағанда олар ұғымдық шиеленісуді күшейтуге бағытталады. Бұл ... ... ... ие ... ... экспрессивтік, жарнамалық
реңкке ие болады: газет материалдарын белгілі бір ... ... ... ... ... ... тақырыптарының ерекше бағалауыштық сипатын атап өтпеуге
болмайды. Енді ол ақпаратқа, көркемділікке толы бола бастады. Ал ... ... ... ... ...... ... дерек.
Тақырып туралы сөз қозғағанда «жұмыс тақырыбының алдында ... ... ... ... және ең ... оның
мазмұндылығына назар аудару керек. Мазмұны туралы ... ... ... оның ... ... ... бар
оқырмандар айналып өтеді, бірақ ... ... ... олар ... өзін ... мәселенің қозғалғандығын бірден біле алмайды».
«Тақырыптан оқырманның қабылдау процесі басталады. ... ол оқырмандарға
(публика) жол аша отырып, шығарманы оны жазушыдан ... ... ... оқырман мәтінде өмірдің қай саласы ... ... ... Мәтінде сөз болатын тақырып ... ... бұл ... жеке ... ... ... дейін, яғни ондағы
проблемаға дейін тарылады. Тақырып мақаланың саясатқа арналып жазылғандығын
ғана көрсетіп қоймай, ... ... ... ... ... туралы,
мысалы, бюджеттік саладағы жұмысшылардың жағдайын көтеру ... ... ... ... оқырманға әсер ету күші жалпы сөздің әсер ету күші ... ... ие ... ... ... және мақұлдайды, жұбатады және
ашуландырады, олар қайырымды да, қайырымсыз да күш бола алады, жасайды ... Егер ... ... ... онда ... күші жүз ... да
жоғары болады. Мұндай сөздер туралы былай ... ... ... сонда
олардан қан шашырайды».
Газет мақаласының тақырыбы – екі қарама-қарсы әрекет ... ... ... мен ... жемісі, өйткені бір ... ... ... ... ... мен оның ... ... ашықтығы, бұл жерде болған және болып жатқан өзгерістерді міндетті
түрде есепке ала отырып, коммуникативтік ... ... ... ... ... газет тақырыбы динамикадағы социум санасын
көрсетіп, бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... ол ... ... өйткені онда берілген социумнің өзгеру
процесі есепке алынады.
Тақырыпты өзекті ету мақсатында, яғни оның мәнерін ... ... үшін ... ... ... морфологиялық және
фонетикалық құралдар қолданылады.
Тақырып өзінше жеке тілдік бірлік болып табылады. ... ... ... қатысты мәселе қозғауда. Кейбір ғалымдар тақырыпты
сөйлемге жатқызбай, ерекше құрылым ... ... ... ... ... ... сөйлем болып табылмайды. Бұл – аталған заттың
болмысы мағынасынан тыс ... ... ... ... мен ... ... ... құрылымдарды тақырыпты сөйлемдерге
жатқызады: «кітап тақырыптарының барлығы есімді сипатта болсын, ... ... ... кітаптың мазмұны туралы хабарлау үшін жазылады.
Осыған ... ол – ... ... ... тақырыпты сөйлемді
сөйлем деп есептемеуге ешқандай негіз жоқ» [48, 25 б.].
В.М. Ронгинскийдің пікірінше, «тақырып – жай ғана сөз ... ... ғана ... кей ... осылай есептеу қалыптасқан, ол, ең алдымен,
сөйлем, коммуникация бірлігі, бірақ ол ... ... ... ие» [49]. Сөйтіп, тақырып дегеніміз:
- сөйлем (жай, ... ... ... ... ... бір ... (жарықшақ тақырыптар);
- тақырып-сөз;
- сөз тіркесі.
Құрылымы туралы сөз еткенде газеттің тақырыптық кешенін төмендегідей
компоненттерге бөлуге болады:
- шапка;
- рубрика;
- ... ішкі ... ... бірсарынды материалдар жиі басылады, олар бір ... ... ... ... бір ...... ... Шапкалар
рубрикаға, тақырыпқа және ішкі тақырыпшаға қарағанда сирек қолданылады.
Олар газеттің ... ... ... ... ... ... ал рубрика (надзаголовок) олардың бағытын анықтап, газеттің
тарауларын көрсетеді. Ішкі тақырып тақырыптың екінші (кейде, ... ... жолы ... ...... ... ... назар аударады,
оның мазмұнын айқындайды [49].
Жалпы алғанда, синтаксистік ... ... ... ... нақты коммуникативтік мақсатына бейімделуінен көрінеді.
Сөйтіп, хабарлаудың ең ... ... ... ... арқылы
өзектенеді. Аудитория синтаксистік актуальданған ... ... ... мен ... ... оның ішінде өзара қиылысқан
ракурстар мен ... ... ... ... қарастырамыз.
Мәтіннің бір немесе бірнеше мағыналық сызбасын көрсетуіне байланысты
тақырып төмендегідей болып бөлінеді:
1. Бірбағытты ...... бір ғана ... ... ... Кешенді – бірден мәтіннің құрылымдық ... ... ... ... ... және ол ... мәлімет береді.
Кешенді тақырыптардың ақпараттық дәрежесі жоғары, ... ... және ... мәтіннің мәнін бейнелейді, мәтін материалының мазмұны
туралы үлкен ... ... М. ... ... ... құрастырамыз» («Сочиняем
заголовок») атты мақаласында былай деп көрсетеді: «Бүгінгі күні тақырыптар,
әдетте, ... үшін ... тыс ... бойынша құрылады. Көп жылдардан
бері қалыптасып, жалғасын тауып келе ... ... ... және ... ... ... принциптер қазір керісінше қалыптасып келеді. Және ... ... ... жол беретін уақыт жетті – тақырыптарда ... ... ... ... ... және сленг, ағылшын тіліндегі
сөйлемдер және т.б. берілетін болды» [50, 24 ... ... кім, не, ... ... ... ... ... қалыптасады.
Кім?
Қайда? ... ... ... қатысты болып келетін тақырыптағы ... ... ... ... тақырыптардың түрлі типтерін негіздейді:
• тақырып-резюме (компрессирленген түрде оның мазмұнын беретін ... ... ... ... ... ... ... нұсқайды, алайда тақырып мақала
мазмұнын алдын ала білуге мүмкіндік беретін ақпаратты бермейді);
• тақырыпша-локализатор (жағдаяттың кеңістіктік ... ... ... ... алдын ала білуге мүмкіндік бермейді).
Тақырыптарды ақпараттылық тұрғысынан екі үлкен топқа біріктіруге
болады: ... ... ... ... және ... ... ... газет тілі диалектикалық тұрғыдан қарама-қарсы
әрекеттегі екі тенденцияның – тіл элементтерінің экспрессия мен ... және тең ... ... ... ... тұжырымын негізге
ала отырып, тақырыптарды екіге бөлуге болады:
- ... ... [51, 52 ... ... ... негізінде белгілі бір дерек туралы
хабарлама жатқандықтан, олар ақпараттық жаңалықтар мәтініне тән.
Стандарт – құрамы тұрақты, ... ... әрі ... ... ... ие ... ... әсер қалдырмайтын, дайын күйінде
қолданылатын тілдік құрал. Ол ... ... ... ... ... бере ... газет стиліне бейтарап реңк үстейді.
Жаңалықтар мәтінінде тақырыпта бағалауыштық ... ... ... ... ... тілдік құралдар арқылы мәлімет мазмұнын қысқа түрде беру
болып ... ... ... ... типтегі тақырыптарды
мақсатты түрде қолдану стереотипті, стандартты тақырыптардың хабарланатын
ақпараттың сенімділігін растайтын ... ... ... ... ... ... қатар жаңалықтарды ақпараттық формада беру, оған
сәйкес типтегі тақырыпты қолдану кез келген ... ... ... ... ... ... әділ ... кепілдік бола
алмайды. Сондықтан жақсы құрылған ... ... ... ... ұстанымы оқырман үшін ... ... ол ... ... ... оны орналастыруда, тақырып
компоненттерінің орын тәртібінде ... ... Егер ... ... хабарлайтын жаңалықтар тақырыбында пікір мазмұны ... ... ... ... ал ... кімдікі екенін нұсқайтын
бөлігі содан кейін ғана ... ... онда ... ... ... ... деп ... болады. Себебі мәтіннің автор үшін ... ... ... ... ... бірінші орынға қойылады. Газеттегі
ақпараттық жаңалықтар ... ... ... оқырмандарды олардың
алдындағы жай ғана оқиға мен ... ... ... ... ... басылымдар тақырыптарының прагматикалық аспектісі, көбінесе,
оның мәнерлілік мүмкіндіктеріне байланысты ... бір ... ... ... – әлеуметтік-психологиялық сипаттағы құбылысты
немесе қоғамдық-саяси, тарихи мазмұндағы оқиғаны ... ... ... ... [51, 98 ... тақырып бейақпараттық формада ... ... ... ... мәтінде мазмұндалған деректерді, ... ... ... ... ... газет
материалдарында стандартты және экспрессивтік реңкке ие сөйлеу ... келе ... ... ... ... ашық ... ... бір кілт-сөз арқылы басылымды қабылдауға жол аша алады.
Экспрессивтілік категориясы бағалауыштық, бейнелілік, эмоционалдылықпен
қатар мағынаның коннотаттық компоненті құрамына енеді. ... ... ... әсер ету ... ... ой мәнерлілігі мен бейнелілігінің
айқын басымдыққа ие болуы. Сөзді жарқын, әсер ету мүмкіндігін күшейтетін,
терең әсер ... ... реңк ... болып табылады.
Тақырыптардың экспрессивтілігі әр ... ... ... ... ... ... қабат газет тақырыптары тіліндегі экспрессивтіліктің бай
қайнар көзін құрайды.
1.3 Газет мәтінінің тақырыбы және сөйлеу әрекеті
Тақырыпты ... ... ... ... ... ... формасын таңдауы керек. Бүгінгі күні тіл – ережелер жиынтығы
емес, жеке тұлғалар түрліше баға ... ... ... ... Бұл ... ... сөйлеу актісі ... ... Дәл осы ... ... мәтінді шектей алмайды
[52, 298 б.]. Сөйлеу актісінің типтік міндеті оның осы ... ... ... ... мен ... әсер етуі ... табылады. Мұның
барлығы сөйлеу актілерінің түсініктілігін анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... шарты ұғымымен байланысты. Алайда сөйлеу
актілерінің теориясында сөз болған сәттілік ... әр ... ... ... ... де ... ... оларды өзгермейтін
эталон ретінде қарастыруға болмайды. ... ... ... ... ... ... болады, ол
төменде көрсетіледі.
Лингвистикалық әдебиеттерде айналып ... ... ... мәселелерінен үш ... ... ... лебіз, және сөйлеу актісі. В.А. ... ... ... ... және ... ... ... байланысты
жүйелер кешені ... ... рет ... ... болатын.
Сөйлемді құрастырудың үш жағы бар: ... ... ... ... ... ... ол ... қарастырғанда сөйлемді ... ... ... ... айтады. Осыған байланысты ... ... ... көрініске ие ауызша сөйлеудің жеке ... ... ... [53, 705 ... тұрғыдан алғанда сөйлем мәтіннен тыс үлгі, құрылым болып
табылады. Бұл үлгінің екі деңгейі бар: сөз ... мен ... ... ... ... ... деңгей және әрекеттің белгілі ... ... ... ... ... ... терең
деңгей. Мәтіндегі сөйлем лебізге айналады деп ... ... ...... бөлшегі болып табылатын сөйлем. Сөйлеммен салыстырғанда
лебіз ... ... әсер ... ... ... ... тобын бөліп қарастыру
туралы И.В. Труфанова айтады. В.И. ... ... әсер ете ... ... ... Эмоционалды әсер сөйлеу актілері туралы бірінші болып сөз қозғаған
Л.А. Кисилева. Ол бұл топтың бірнеше түрін ... өз ... әсер ете ... ... жеке тұлғалар арасындағы қарым-қатынасты реттеу ... ... ... ... ... ... ... актілері;
- тыңдаушыға жағымсыз әсер қалдыру мақсатында айтылған сөйлеу актілері
[54, 20-21 ... әсер ... ... ... ... ... ... мақұлдау немесе мақұлдамау, қалжың, келеке актілері деп бөліп
жатады. Эмоционалды әсер ... ... ... жекелей көріністері
адресатқа, тыңдаушыға тікелей бағытталған спонтанды диалог ... ... ... ... ... ... сөйлеу актілерін анықтауда бір ізді пікір жоқ. Дж. Р. Серия
оларды экспрессивтердің құрамына ... В.Г. Гак ... ... ... деп атай ... оған ... қоштасу, тілек білдіру,
т.б. жатқызады. Әлеуметтік этикет сөйлеу актілері деп ... да ... ... Т.В. ... Қарастырылып отырған сөйлеу
актілері қалай аталса да, олардың ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты көрсетіп, оларды реттеп
отырады. Сөйлеуде олар ... ... ... ... ... ... этикетінің бірлігі – бұл тұрақты тілдесу формуласы. ... ... ... ол ... ... ... ... білдіру тәсілі» болып табылады. ... ... ... қоштасу, кешірім сұрау, алғыс білдіру, құттықтау, тілек
айту сияқты белгілі сөйлеу жағдаяттарында ... ... ... тар ... ... орын ... ... байланысты типтік сөйлеу
жағдаяттарының тар мағынадағы тізімі ... ... ... ... газет беттеріндегі тақырыптар үшін таңдаған лебіздерде жүзеге
асады.
Лебіз күрделі құрылым болып ... ... ... ... ... санадан тыс, түрлі дәрежеде оқырманның басылымды қабылдауын
алдын ала анықтайды. Э. Бенвенист лебізді тілді қолданудың жеке ... ... Ол ... деп жазады: ... жеке акті ... оны ... қатысты меншіктеу процесі ретінде қарауға болады.
Сөйлеуші тілдің формалды аппаратын меншіктеп ... ... ... ... ... ... Лебіздің кез келген актісі біреуге
эксплицитті немесе имплицитті түрде ... ол ... ... ... [55, 121 б.].
Газет мәтінінің тақырыптары бағытындағы лебіз журналист немесе редактор
жасаған ... ... ... ... ... Ол ... ... нормативтік статусына ие болады және ... ... ... мағынадағы, белгілі мақсатта, белгілі адресатқа қатысты субъекті
арқылы жүзеге асатын сөйлеу актісіне айналады.
Газет беттеріндегі тақырыптар ... ... ... ... ... өзегін, фокусын құрайтын оқиғаға
қатысушылардың ... ... ... ... тақырыбын тілдесудің
әлеуметтік-тарихи және мәдени аясында жүзеге ... ... ... ... ... деп ... болады.
Жұмыста лебіз белгілі жүзеге асу кезеңдері бар ... ... ... ... ... ... прессуппозиция, интенция,
оқырманның назары шоғырлануын жүзеге асырып, оны сипатталатын затқа
бағыттай ... яғни ... ... ... және ол ... ақпаратты
жариялығысы келетін автор лексикалық жағынан толықтыратын белгілі құрылымды
таңдауды ... ... А.М. ... ... ... ... әрекетінің
аталған процесінде лебіздің прагматикалық және номинативтілік жақтарының
өзара кірігіп кетуінің күшті үрдісі көрінеді [56, 96-97 ... ... ... ... ... ... ... және семантикалық ... ... ... ... ... ... Лингвистикалық әдебиеттерде
семантикалық прессуппозицияны газет тақырыптары ... ... ... ... ... бір түрі ... – бұл негіз, мәтіннен жалпы микромәтін ретіндегі ... ... ... ... Өйткені факт немесе оқиға туралы
құрылымданған тілдік ақпарат, ұйымдастырылған бағыт, тақырып, «аталу» ... яғни ... ... ... ... ... ... таңдауға ықпал етеді.
Фокус рецепиенттің назарын аударатын мәліметтен тұрады, ... ... ... ... ... ... ... Газет тақырыптары бағытындағы лебіз жағдайды ... ... ... оның ... түсіндіреді. Сол себепті
ол жағдайдың барлық кезеңдерін көрсетпеуі де мүмкін, тек ... ... ... ... жақтарын фокусировканың көмегімен бөліп
көрсетеді және оның ... ашық ... ... ... ... ... тақырыптары бағытындағы лебіз фокусында
ақпарат берушінің ... бір ... ... ... оның ... мәліметі үшін қарапайым объекті таңдаумен қатар, оған
белгілі қасиет қосу, коммуникативтік ... ... ... ... беру және ... тақырып пен реманы қарсы қою маңызды емес.
Семантикалық және прагматикалық ... ... ... ... ... ... және ... қалыптастырады.
Олар тақырып пен мәтін ... ... үшін жеке ... маңызын
берумен байланыстырады.
Прагматикалық фокус дегеніміз сөйлеу мәліметін сәтті ... ... тіл ... ... ... ... лебіз құрылымын
таңдау актісі газет тақырыптары бағытындағы лебіз фокусировкасы, әдетте,
рецепиенттің қоршаған әлем ... ... оған әлі ... дейін таныс
емес объектілердің қасиеттері туралы, олардың арасындағы жаңа ... жаңа ... ... ... ... ... фокус өзінен
кейінгі мәтінге бейімделген, ал лебіздің өзі ... ... ... ... ... немесе келесі материалда сөз болатын жағдайды
бағалау сипатына ие, газет тақырыптары бағытындағы лебіз ... ... ... оқырман ойында туындайтын ... ... ... ... ... тұруы мүмкін, газет тақырыбының болжамдық қызметі
де осында. Лебіз фокусында, түрлі себептерге байланысты, жазушының ... ... ойы ... ... адресаттың назарын бірден аударатын ақпарат
және хабарлау мақсаты туралы мәлімет ... ... бір ... жазушының ойы бойынша мағыналық жағынан ақпаратты тез түсіндіретін
синтагманы тақырыпта беру маңызды ... ... ... тақырыпта
бұлай «беру» әр түрлі болып келеді. Оқырманның ... ... ... ... ... ... ... ретінде
кез келген сөйлем алынуы мүмкін. Оның ... ... ... аты ... ... кейбір тілдік емес субъектіге немесе
объектіге сілтейді. Ол оларды ойша белгілі субъектіге ... ... ... ... ... кейіпкерін анықтауға көмектеседі.
Автордың пікірі бойынша, оқырманға берілетін жаңа ақпараттың мәні фокустың
семантикалық ... ... ... лебіз фокусы психологиялық жағынан
оқырманның ағымдағы басты назарын қалыптастырады. Оқырман тақырыптарға
қарап ... оның ... ... ... ... ... ол оның
семантикалық танымына сүйенеді және барлық уақытта дерлік ондағы мәтіннің
мазмұнын ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Газет тақырыбы бағытындағы лебіз арқылы жүзеге ... ... ... белгілі ақпарат беру қызметін атқарады, ол кезегінде оның объектісі
туралы білім деңгейін өзгертеді. Ақпараттық мазмұн – ... ... ... ... ... коммуникациясы процесінде
лебіздің пропозиционалды, іс жүзіндегі мазмұны негізгі болып ... оны ... ... ... және т.с.с. деп түсінетін болсақ, ол
когнитивті мәлімет ... ... ... ... ... – сөйлеу актісі, өйткені ол автордың
интенциясымен айқындалады. Газет тақырыбы мәтін мазмұнымен сәйкес ... ... ... ... ... бір ... ... айтсақ
мәтін мазмұнын жеткізеді. Тақырып қарым-қатынасқа негізделген ... ... ... коммуникациялық белгі ... ... ... – бұл ... ... онда ... ... актісі ретінде
қызмет етеді.
Газет тақырыбы құрылымындағы лебіз ерекше сөйлеу актісіне айналады,
өйткені ол ... ... ... ... бір ... әрі
грамматикалық құрылымы бар, коммуникативтік жағдаятпен тікелей байланысты,
прагматикалық ... ... ... ... ... функционалды салмағы бар мәтіннің элементі ретінде тақырыптың
маңызы мен қажеттігін атай отырып Г.Я. Солганик оны ... ... ... деп ... [57]. А.В. Швец көлемді газет материалында
оқырманға жол ... ... ... ... ... ... ... тақырыпты дербес әрі ішкі құрылымы бар, ... ... ... әрі ... сипатқа ие лебіздің ерекше түрі деп дұрыс
көрсетеді (Вагнер, Турчинская).
Тақырып пен мәтін құрылым жағынан ... ... Бұл ... ... ... екі ... ... Біріншіден,
тақырып – дербес мәтін, екіншіден, тақырып мәтіннің бөлшегі болып табылады.
Тақырып дербестігі оның графикалық ... ... ... Алайда,
бұл дербестік тек сыртқы көрінісін бейнелейді. Шындығында, тақырып та,
мәтін де ... ... ... ... ... тән бір ... Әсіресе бұл сұрақ формалы құрылымға қатысты. ... ... ... бар. ... ... атай ... сұрақ қояды
да, мәтіннің ішінде сол ... ... ... немесе сол тақырыпты
талқылайды. Сонымен, өзіндік ... бар ... ... ... оған ... пен мәтін кіреді.
Сонымен бірге ол екі бағытта құрылады. Бір жағынан, тақырып міндетті
түрде мәтінмен байланыста болуы тиіс ............ мәтіннен тыс жатқан әлеммен байланысты болуы тиіс.
Адресат-оқырманға бағытталған ... оған ... ... рөлін
атқарады. Оқырман мәтінмен таныспай-ақ, тек қана тақырыппен таныса отырып,
өзіне қажетті, өзін қызықтыратын ақпаратты ... ... Егер ... қызықтырмаса, ол үшін тақырыппен танысудың өзі жеткілікті болады.
Дегенмен, кейде оқырман сұрақ-тақырыпты оқыған соң, жауабын мәтіннен
іздемек болады. Көбіне ... ... ... ... ... таба ... ... автор жауапты оқырманымен бірге талқылауға шақыруы мүмкін.
Сонымен, тақырып өзінен кейін келетін мәтінді ... ... ... бір ... орнайды:
оқырман ↔ тақырып ↔ мәтін
Газетті ашып оқи бастағанда оқырман ең ... ... ... ... пішініне, орналасу орнына) назар аударады және
ішінен, біріншіден, өзінің қызығушылығына сай, ... ... ... ... алу үшін ... ал кейде белгілі бір мәселе төңірегінде өз
ойын сол журналиспен бөлісу үшін ... ... ... алдын ала түсінуі мүмкін. Мәтінді ... ... ... жеке қызығушылығы, жеке мүддесіне белгілі
бір жауап іздеу барысында қалыптасады. Егер оқырманға мектеп ... ... ... ... ... ... ... қайдан алуға болады?»
(«Алматы ақшамы»), онда ол мәтінді оқымайды. Ал егер ... бұл ... ... онда ол ... ... ... алу үшін ... бағасы
қанша) оқиды. Сондықтан алдын ала мәтінді іздеу де оқырманды еліктіреді.
Тақырып – мәтіннің бөлінбес, ажырамас бөлігі. Оны ... ... ... бұл ... ... ол ... тыс әрі ... бір
дербестігі бар коммуникативтік бірлік ретінде сөйлеу ... ... ... ... ... ойды ... ... тақырып
мәтіннің толыққанды компоненті, ол мәтінге кіреді және онымен ... ... ... ... ... ... ... жіктемесі
берілген. Мәтіннің мазмұнымен байланысты бір бағытты тақырып және көп
бағытты тақырып болып ... Бір ... ... белгілі бір мәтіннің
мағыналық құрылымының бір элементіне сәйкес ... көп ... ... ... құрылымын тұтас көрсетеді.
Мәтіндегі ақпаратты толық көрсету-көрсетпеуіне байланысты ... ... ... және ... ақпаратты емес тақырыптарға
бөлінеді. Біріншісі мәтіннің негізгі ойын ... ... ... З.А. ... ... және предикативті тақырыптар деп
жіктейді [46, 15 б.]. Егер номинативті ... ... ... атаса, ал предикативті тақырыптар толық тезисті болып келеді.
1.4 Газет мәтіні тақырыптарының қызметі
Газет тақырыптарының қызметі мәселесін тілшілер әр түрлі жолмен ... ... ... ... ... ... ... және
идеологиялық қызметіне баса назар аударылған болатын. Қазіргі зерттеушілер
кейінгі ... ... ... өмір сүру және қызмет ... ... ... байланысты мұндай қызметтерді
айқындап көрсетпейді.
А.В. Швец еңбегінде газет тақырыптарының номинативтік, ақпараттық,
жарнамалық және сендіру ... ... [58, 95]. ... шешудің
басқа жолдары да бар. Э.А. ... ... ... ... ... графикалық-айқындау;
2) номинативтік;
3) ақпараттық;
4) интегративтік.
Графикалық-айқындау қызметі тілдік емес құралдар ... ... ... қызметте тақырып мәтінді атай отырып, оның тақырыбы
қызметін атқарады. Ақпараттық қызметте тақырып ... ... ... ... ... қызметте тақырып мәтін бір бүтін ретінде
таныту қызметін атқарады да, мәтінді өзінше біртұтастық ретінде ... ... [46, 69-74 ... Григоренко зерттеушілер газет тақырыптарының әр түрлі қызметтерін
көрсететінін айтады. Газет тілі ... тән ... ... ... пен ... арасындағы байланысты көрсетеді. Бұл байланыс тікелей әрі
ашық түрде болады: тақырып мәтінді атайды (номинативті қызметі), бір ... ... ... ... ол ... мен ... арасында
байланыс орнататын бірінші лебіз болып табылады (аппелятивтік қызметі),
онда автордың хабарламаға қатынасы көрініс табады ... ... ... бір іс ... ... мазмұнына ие болуы мүмкін (шақыру қызметі)
немесе қандай да бір үлгі-өнегелік мазмұнға ие болуы ... ... ... ... ... ... атқарады (жарнамалық қызметі) [59,
171-172 бб.].
Тақырыппен ... ... ... ... ... ... ... қызмет жүзеге асырылады. Газет басылымдарындағы кез келген
тақырыптық ... ... ... ... ... ... мәтінді атай отырып, оның тақырыбы, таңбасы ретінде
көрінеді. Тақырып кез келген ... ... ... жеке ... (мәтінді)
білдіреді. Кез келген газет мәтінінің тақырыбы мәтіннің ... ... бұл ... ол өзінің синтаксистік құрылымына тәуелсіз
номинативтік қызмет атқарады. Тақырыптың ... ... ... ... ... ... ажырамас тұтастығын оны құрайтын
басылымдарға бөлшектеуге мүмкіндік береді. Бұл тұрғыдан
О.В. ... ... ... ... – негізгі қызмет:
тақырып мақаланы мазмұндауға, оны ... ... ... айқындауға
негізделеді. Бұл қызмет тақырыппен алғаш танысқанда, бүкіл ... ... ... ... [59, 171 ... ... ... тақырыптарда жүзеге асырады:
Аппақ гүлдер («Жас Алаш», 2003);
Құпия қаза («Егемен Қазақстан», 2004);
Ауылдың айтқыштары («Егемен ... ... ... ... әдебиеті», 2003);
Жиеннен жеру – орыстық мінез («Ана ... ... ... – бір ... ... әдебиеті», 2008).
Номинативті қызметпен қатар мысал ретінде келтірілген ... және ... ... ... ... ... ... байланысты болады. Тақырыптардың
ақпараттық қызметі оның осы ... анық ... Олар тек ... қана ... ... ... ... баспа, кітап туралы белгілі бір
мәліметтерді береді. Ақпараттық ... ... ... ... ... тартады. Егер тақырыпта адресатқа қажетті ... ... ... ... ... Мысалы, эстрадалық әндер байқауы туралы
мақалаларды тақырып экспрессивті және бейтарап мәнді ... ... ... ... оқи ... ... ... басты орынға ие
тақырыптарға мыналар мысал бола алады:
Шәкен Шекспир елінде ... ... ...... Араб ... ... 2005).
Қазақ тілі Францияда оқытылады («Ана тілі», 2008).
Құлекеев теміржолдағы тәртіпті қолға алды («Айқын ... ... соты ... ... ісін ... ... ... («Жас Алаш»,
2007).
Қазақстан хоккейшілері Олимпиада ойындарына қатыспайды! («Жас Алаш»,
2007).
Ғылыми әдебиеттерде ақпараттық қызметтің табиғатын ашу үшін ... бар. Атап ... ... С.И. ... ... ... номинативтік қызметпен тығыз байланысты, сол ... бір ... ... ... деп ... ... ... ақпараттық қызметтің конституттық қызметпен қиылысып жатқанына
назар аударады [60, 48 б.]. ... ... ... хабарламаның
жинақталған нұсқасы ретінде көрінетіндіктен, мәтінде берілетін ақпаратты
лексикалық құралдар арқылы өзектендіріп, тақырыпты анық ... ... ... ... ... ... бірі болып
табылады.
А.А. Сафонов газет бетінде тақырыпат ... ... ... ... ... яғни ... туралы хабарлау қызметі.
Зерттеушілердің пікірінше, газеттегі тақырыптың басым бөлігі тақырыптық
сипатта ... ... ... жай ғана ... деп емес, толық мағыналы
айтылымдар деп тануымыз керек.
2. Тақырыптық-ақпараттық қызметпен ... ... ... ... ... реципиент қызығушылығын
тудырып, оның материалды оқып шығуына түрткі болуынан көрінеді.
3. Барлық газеттердегі тақырыптарға тән ... ... ... ... бір ... екіншісінен ажырата отырып, сол беттің
тұтастығын көрсету үшін қолданылады. ... әр ... ... ... [60, 205 ... ... ... көрсеткен газет беттеріндегі тақырыптар
қызметінен басқа тағы бір қызметін көрсетеді – ... ... ... Мұндай кезде тақырып тек мақала атын атап, мазмұнын ... ... ... ... арнайы тілдік бірліктермен оқырманды
қызықтырады.
Э.А. Лазарева «тақырып ... қана қана ... ... ... ... ... толы болуы тиіс. Сонда тақырып жарнамалық
қызмет атқарады. Жарнамалық тақырып жеке ... ... ... сөйтіп оқырманды мақсатты түрде ... ... ... ... [46, 71 ... ... ... оқырманның мәтінді оқуға ... ... ... ... адам сойғанда көрерсің («Айқын»).
94 жаз, 94 қыс, 94 күз («Қазақ әдебиеті»);
Тың: не жоғалттық, не таптық? («Қазақ әдебиеті»).
Қазіргі ... тілі ... ... оқырмандарды көтерген мәселесінің
маңыздылығымен емес, керісінше жарқын, көзге бірден түсетін тақырыптарымен
таңқалдыратын ... ие. ... ... ... ... ... бәсеңсітіп, тіпті одан басым түсіп кетіп жатады. Солай бола ... ... ... коммуникативтілігін одан да өткірлей түсіп,
олардың оқырманға әсерін күшейте ... ... ... әр ... ... жүзеге асырылады. Олардың ішінде тақырыптардың маңыздылығын
ерекше ... ... ... реңк ... әр ... шрифтерді қолдану
үлкен рөл атқарады. Газет тақырыптарының жарнамалық қызметін жүзеге асыруға
сонымен қатар экспрессивті лексикалық бірліктер мен ... ... да ... ... ... ... ... тақырыптарды қолдануға
тырысады. Мұндай құрылымдар оқырманға жағымды әсер қалдырады. Сол ... ... ... ... ... іспеттес көрінеді.
Айқайлап тұрған тақырыптардың ақпараттық мәні төмен немесе түсініксіз
болып келетінін оқырман саналы түрде ... ... ... ... ... ... ол ... «өсекті» оқуға ... ... ... ... ... ... ... оқырманның
назарын аудартатын айла деп атайды. Мұндай тақырыптарды жиі қолдану газет
шығарушыларға қазіргі қазақ газеттерінің ... ... жол ... ... ... ... ... мен публицистикалық стильдегі
өзгерістер қоғамда болып жатқан әлеуметтік, ... ... ... әр түрлі қабаттарындағы бірліктердің бір бүтін
бағалауыштық қызмет ... ... ... тұрғыдан
құндылықтардың ұғымдық мәнінің мазмұнымен туындайтын күрделі мәселені
танытады. Баспасөздің ... осы ... ... ... ... деп ... болады. Сонымен баспасөз тілінің маңызды сипаты ретінде
бағалауыштық ... ... ... ... атқара отырып,
публицистикалық мәтін авторының әлемге деген ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-бағалауыштық
қызмет атқара отырып, оқырманға эмоционалды әсер ... ... Оның ... үшін маңыздылығы тақырыптың оқырманды автор ұсынып
отырған тұжырымдарға сендіріп, көз жеткізуімен анықталады. Тақырып кейде
стилистикалық мәтіндік ... ... да ... ... Бұл ... ... оны ... түседі, оқырман назарын басылымның жеке
ұғымдық және бағалауыштық бөліктеріне аудартады.
Тақырып бағалауыштық-экспрессивтік қызмет ... ... ... ... әсер ету ... ... қатыса алады.
Газет басылымы мәтінін оқып шыққаннан кейін ... ... ... ... өзара ара қатынасын анықтайды, егер мәтін ... ... ... ... ... өзіне оқырман назарын аудартса,
онда ол ... ... ... ... ... мәтінді қабылдаудың барлық
кезеңдерінде: оқығанға дейін, оқып отырған ... ... ... ... ... де ... қызмет атқарады. Қабылдаудың әр түрлі
кезеңдерінде жоғарыда аталған қызметтердің ... ... ... ... ... біз зерттеу жұмысында газет тақырыптарының қызметіне
қатысты О.В. Григоренконың көзқарасын ұстанамыз.
О.В. Григоренко ... ... ... үш ... көрсеткен болатын.
Олар:
1) номинативтік;
2) ақпараттық;
3) жарнамалық.
Қызмет мәселесі тақырыптарды ... ... ... ... ... ... ... алғашқыларының
бірі Г.О. Винокур тақырып оқиғаға нұсқау, оның ... беру ... ... Мұнда білдіру, нұсқау, жарнамалық қызметтер туралы сөз
болып отыр. Автор шытырманға толы ... ... ... ... шешу жарнамалық қызметтің міндеті деп көрсетеді.
В.Г. Костомаров та тақырыптың жарнамалық және нұсқаулық ... [16, 28 ... ... ... ... атты ... газет тақырыптарының
мынандай қызметтерін көрсетеді:
1) коммуникативтік;
2) апеллятивтік (әсер етуші);
3) экспрессивтік;
4) графикалық-айқындауыштық [17, 34 б.].
А.С. Попов тақырыптың ақпараттық ... баса ... ... «В
объеме информативной функции заглавий, лежит ... и ... ... оказывают заглавия на слушателя-читателя» [9, 45 б.].
Сонымен қатар зерттеуші номинативтік және жарнамалық ... де ... ... ... ... толық емес әрі көптеген
кемшіліктерге ие.
С.П. Суворов тақырыптардың қызметін мынандай негіздерге ... ... бір ... ... ... ... ... аударту;
3. материалдың негізгі мазмұнын қысқа түрде хабарлау;
4. оқырманның қызығушылығын ояту;
5. оқырманға белгілі бір дәрежеде эмоционалдық тұрғыдан әсер ету ... ... ... ... екі ... графикалық тұрғыдан
орындалады, яғни жазу көркемдігіне аса мән беріледі, ал екінші мен ... ... ... ... ... де ... ... назарын
аударту қызметтерін атқарады. Соның ... ... ... пен ... құралдарын араластырып жібереді.
Г.Г. Хазагеров тақырып қызметіне оның екіжақты табиғатын есепке ала
отырып, жіктеме ... Бір ... ол жеке ... ... тақырыбы мәтінге дейін өзінше жеке бірлік ... ... ... мәнерлілік, автордың сөйлеу нысанына, қарым-қатынас
шарттарына қатынасын білдіру [61].
Бірқатар авторлар, нақтырақ айтсақ, В.С. ... Л.Д. ... ... ... жасай отырып, тақырыптың ... ... ... ... (әр ... ... ... арқылы
мәтінді айқындап көрсетеді).
2. Номинативтік (мәтінді тақырып қызметін атқарады).
3. Ақпараттық (сөйлеу нысаны туралы оқырманды хабардар етеді).
4. Жарнамалық (оқырманның қызығушылығын ... ... ... ... ... ... және ... ояту қызметтерін атауға
болады.
5. Бағалауыштық-экспрессивтік немесе экспрессивтік-апеллятивтік
(автордың мәтін ... ... ... ... белгілі бір
дәрежеде әсер етеді).
6. Интегративтік (мәтіннің бірбүтіндігін қамтамасыз етеді).
7. Композициялық (тарауларға ... ... ... ... ... ... ашады).
8. Болжау (алданған үміт нәтижелерінің пайда болуын болжайды).
9. Көрсетілген қызметтерден басқа тақырыптардың оқырман ... ... ... ... атап ... ... ... негізінде оқырмандар мәдени жан-жақтылықтың белгілі бір деңгейіне
көтеріледі.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ... интегративтік, композициялық
қызметтерді біріктіріп, құбылыстың табиғатын нақты әрі жарқын ... ... ... қарастыру орынды. Егер қызметтердің әмбебап
және факультативті болып бөлінетінін ескерсек, онда ... ... ... ... ... ... ақпараттық;
3. прагматикалық;
4. болжау;
Факультативті қызмет:
5. танымдық-ағартушылық.
Қазақ тіл білімінде қазақ газеттерінің тіліне қатысты диссертациясында
Қ. Есенова «Газет мәтінін ... ... ... ... ... ... ... газет беттеріндегі ... ... ... ерекшелігіне қарай анықтаған. Жалпы газет
мәтінін қабылдау үш кезеңге бөлінетіні белгілі:
1. мәтінмен танысқанға дейінгі;
2. ... оқу ... ... оқып ... ... ... ... байланысты газет мәтінінің ... ... ... ... ... тұрып, тақырыпатпен
танысқанда оның тақырыпаттық қызметі жүзеге асырылады, яғни ... ... ... Кез ... ... есім ... тақырыпат жеке
бір затты (біздің жағдайымызда – мәтінді) таңбалайды. Бұл ... ... ... ... ... ... Кез келген тақырыпат,
синтаксистік құрылымы қандай екендігіне қарамастан, ... ... ... ... ... атқарады. Мақалалардың ақпараттан хабардар
ететін тақырыпаттары номинативтік функция атқара отырып, оқиғаға, ол туралы
хабарға баға да ... Бұл ... ... ... ... ... сөз атқаратын қызметке ұқсас.
Тақырыпаттың екінші ақпараттық қызметі материалдың негізгі мазмұнын
ықшамдалған, сығымдалған түрде ... ... Бұл ... ... ... ... ... кейде коммуникативтік қызмет
деп те аталады. Тақырыпат оқырман қызығушылығын ояту арқылы оның ... ... ... ... ... отырып, материал тақырыбы
онда оқырманға қажетті деректер болған ... ... ... ... пайда болған жаңа дәрі туралы хабарламаны дәрігер ... ... ... оқып ... Маман материал тақырыбының экспрессивтілігі
немесе бейтараптығы деген мәселелерге тіпті де мән бермейді. Тақырыпаттың
ақпараттық ... ... ... оның ... ... бір түрі – ... қоғамдағы қызметімен тікелей байланысты.
Ең алдымен, тақырыпат аса ауқымды ақпаратты мүмкіндігінше аз ... ... ... алатын, яғни қысқа да нақты болуы тиіс. Бұл жерде
ақпаратты жеткізуші сөздер саны неғұрлым аз болғанымен, ... ... ... салмақты болуы тиіс, яғни тақырыпат мәтіннің концептуалдық-
тақырыптық желісін интерпретациялауға қатысады» [31, 291 б.].
Автор мәтінді ... ... ... ... – оқырман
қызығушылығын оятатынын дұрыс көрсетеді. Яғни материалға оқырманның алғашқы
сәтте уақытша назар ... ... ... ... ... ... және жарнамалық қызметтерінің жүзеге
асырылуы нәтижесі болып ... ... ... ... ... ... мәні аса ... деп саналады.
Қ. Есенова оқырман мәтінді ... ... ... ... ... айтады. Бұл кезеңде де тақырыпат оқырманның
көз алдында болады. Сөйтіп, біріншіден, адресатқа мәтін
мәнін ... ... ... ... ойы ... ... жасауына негіз болады. Осы процесте тақырыпат
өзінің ақпараттық қызметін атқарады.
Газет ... ... ... ... ... ... де
тақырыпат маңызды рөл атқарады. Мұнда мәтін сығымдала отырып реципиент
есінде сақталады. Үлкенді-кішілі ... ... сол ... ... мүмкін емес. Қаншалықты қызық болғанымен, газет ... ... тек ... ... күйде орнығады, яғни тақырыпат
осы сығымдалған мәтінді танытатын бірінші ... ... ... ... ... ... жадында сақталып, орнығуы, жатталуы барысында
тақырыпаттың негізгі тақырыбыштық қызметі зор рөл ... ... ... ... үш ... де ... дейін, оқу
барысында және мәтін оқылғаннан кейін) өзіндік рөлін атқарады. Бұл жерде
оның көпфункционалдылығымен ... ... әр ... ... ... ... ие болатынын айту керек [31, 294-
295 бб.].
Зерттеуші Қ. Есенова газет ... ... ... ... ... ... Тақырыпат газет мәтінінің ажырамас бір бөлігі бола отырып бірнеше
қызмет атқарады. Солардың негізгілері – ... ... ... ... ... ... ... аталмыш қызметтердің үлес салмағы әр
түрлі болады, яғни бір ... ... ... ... ... ... ... көмескіленуі мүмкін. Қазақ газеттеріне жасалған
шолу нәтижесінде ... ... ... кез ... мақалаға қатысты
алғанда 100%-ға орындалатыны, ал ақпараттық қызметтің онымен салыстырғанда
бәсеңдеу болатыны (75-80%), ал ... ... рөлі ... ... анықталды.
3. Графикалық-айшықтау, эмоционалдық-бағалауыштық, жарнамалық ... ... ... ... ... ... ... мәтінді қабылдауға тигізетін өзіндік әсері болады.
4. Тақырыпатты ... ... үш ... ... ... дейінгі, мәтінді оқу барысы, мәтінді оқып болғаннан кейінгі кезең.
Аталмыш үш кезеңде тақырыпаттың қызметтері алма-кезек актуалданып отырады.
5. Тақырыпаттың ... ... өз ... ... ... мен ... ... етеді [31, 294-295 бб.].
1-бөлім бойынша тұжырым
Сонымен, қорыта ... ... ... ... ... орны оның
мәтіндік мазмұнымен тікелей байланысты.
Газет тақырыптары – белгілі (пәнге) немесе белгілі затқа негізгі
көрсеткіш ... ... ... әрі осы ... ... сөз
немесе сөз ... ... ... Кез ... ... ... ... тақырыптарының барлық түрі сөйлемдер болып
табылады. Газет беттеріндегі тақырыптардың беретін мағынасы ... ... ... қажет.
Газет тақырыптары мәтіннің ең күшті, басты позициясы болып табылады.
Тақырыптардың ерекшеліктеріне орыс тіл білімі зерттеушілерінің қызығуы
1920-30 жылдары ... ... Бұл ... қоғамда болған
өзгерістермен байланыстырылады. Ал ... ... өте ... ... ... ... газет тақырыптарында анық көрініс табады. Орыс ... ... ... Г.О. ... А.М. Семищевтің,
Н.Е. Бахаревтің ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар М.С. ... ... А.Э. ... Л.А. Коробова, Д.И. Заславскийдің
еңбектерін атауға болады. ... тіл ... ... ... мен ... тақырыптары жөніндегі зерттеулерге ... ... ... С.М. ... Б.А. ... ... Ж.Б. ... Б.Қ. ... ... ... ... ... ... дүниелер болып табылады.
Отандық ғылым саласында да тақырыпты зерттеу жаңаша лингвистикалық
зерттеулерге нысан ... ... ... Г.К. ... газет пен теледидар
бағдарламаларының тақырыптарына функционалды-прагматикалық талдау ... ... ... ... ... ... ... тақырыптардың фразеологиялық
ерекшеліктеріне тоқталады.
Газет беттеріндегі тақырыптарға лингвистердің көп ... ... ... ... ... ... бір ... сөйлем
мәселесімен байланысты қарастырылды ... ... ... ... (Гальперин), мәтінмен өзара байланыстылығы да зерттеу нысаны
болды ... ... ... ... ... талдау жасау
дәстүрлі зерттеуге жатады. Тақырыптарды сөйлем қатарына жатқызу ... әлі ... ... ... ... жатады (предикативтілік,
модальділік, интонация жағынан тиянақтылығы, белгілі бір ... ... ... ... бұл ... әр ... ... прагматикалық қырынан қарастыру үлкен қызығушылық тудырып
отыр.
Прагматика автор ... ... ... біліктілігін,
адресатқа сөйлеушінің ойы мен лебіз ... ... жол ... ... ... ... компонент ретінде өзекті
мәселеге айналдырды. Осылайша, прагматика нақты ... ... ... ... ... Е.В. Падучева зерттеу ... ... ... ... ... ретінде қарастырады.
Бұл өлшем құрылымдық және прагматикалық өлшемдермен қатар маңыздылыққа ие.
Газеттің ... ... ие ... ... үшін ... тудыруы,
көбінесе, автордың қазақ тіліндегі сөздік қор ... ... ... ... қолданатындығымен анықталады.
Тақырыптарда бағалауыштық сөздер, ауыспалы мағынадағы сөздер, стилистикалық
реңкке ие лексикалық бірліктердің ... ... ... бағытындағы лебіз – бұл сөйлеу актісі, өйткені ол
автордың интенциясымен айқындалады. Газет тақырыбы ... ... ... отырып, мәтіннің бөлігі ... ... бір ... нақтылай
айтсақ, мәтін мазмұнын жеткізеді. Тақырып қарым-қатынасқа негізделген және
оқырманға бағытталған қажетті коммуникациялық ... ... ... ... – бұл ... ... онда ... сөйлеу актісі ретінде
қызмет етеді.
Газет тақырыбы құрылымындағы лебіз ерекше сөйлеу актісіне ... ол ... ... ... белгілі бір мағыналық әрі
грамматикалық құрылымы бар, коммуникативтік жағдаятпен ... ... ... ... ... ... ... тақырыптарының қызметі мәселесін тілшілер әр түрлі жолмен шешуге
тырысады. ... ... ... газет тақырыптарының тәрбиелік және
идеологиялық қызметіне баса назар аударылған болатын. Қазіргі зерттеушілер
кейінгі ... ... ... өмір сүру және ... ... шарттарының өзгеруіне байланысты мұндай қызметтерді
айқындап көрсетпейді.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... бағалауыштық-экспрессивтік, интегративтік, композициялық
қызметтерді ... ... ... ... әрі жарқын бейнелейтін
прагматикалық қызмет аясында қарастыру ... Егер ... ... ... ... ... ... онда жіктеме мынандай
сипатта көрініс табады:
Әмбебап ... ... ... ... болжау;
Факультативті қызмет:
5. танымдық-ағартушылық.
Газет беттеріндегі тақырыптар ...... ... ... тақырыптардың бірі. Оқырман ойынан шыға білетін тамаша
туындылар беру майталман тілші, автордың ... Осы ... ... ... ... ... ... мақсатымыз болып
табылады.
2 ГАЗЕТ ТАҚЫРЫПТАРЫНЫҢ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ-МАҒЫНАЛЫҚ СИПАТЫ
Газеттегі тақырып мәтінді қабылдаудың әрбір этаптарында, яғни мәтінді
оқығанға дейінгі, ... оқу ... және ... оқып ... ... ... ... Бұл жерден тақырыптардың ... ... ... ... ала ... ... ... көрсетсек:
1) ақпараттық;
2) тақырыптық;
3) жарнамалық (сенсациялық, декоративті);
4) экспрессивті (көз ... ... ... аппелятивті қызметі).
Газет бетіндегі тақырып тақырыптарына коммуникативті деңгейдің бірлігі
ретінде қарауға болады, «тақырып-мәтін» бірлігінің коммуникативті ұйымдасуы
газеттегі ... ... ... екенін анықтайды, сонда
газеттегі тақырып оқырманмен байланыс жасайтын сөйлем болып табылады.
Газет тақырыбының құрылымдық ерекшелігі оның ... ... ... ... құрылымдармен сипатталады.
Тақырыптардың синтаксистік құрылымын анықтауда ғылыми әдебиеттерде
қалыптасқан кейбір ... ... ... ... ... бағалауда біркелкі пікір жоқ; тақырыптардың өзі
туралы, оның құрылымдық шегі туралы да ... ... ... ... кең. ... ... ... тақырыбы тақырып
болады (Овсяннико-Куликовский), маңдайша тақырыбы ... ... ... ... ... ... тақырып тақырыптарын кітап
немесе маңдайша тақырыбымен қатар қоюға ... ... ... ... және ... ерекшелігі бар. Газет тақырыбының негізгі
қызметі ақпараттық (оқиғалы тақырып) және әсер ... ... ... ... тарту). Газеттегі тақырып құрылымы дәл осы қызметтерді
жүзеге асыруға ... ... ... ... ... екі ... ... газеттегі тақырыптар сөйлем бе, әлде сөйлем емес пе? ... ... ... ... ... тақырыптық қызметінен туса
керек.
В.А. Белошапкованың пікірінше: «В.В. Виноградов жай ... ... ... ... атап берген. Көптеген орыс тілші-
ғалымдарының пікіріне сүйене ... ол ... ... ... ... болмыспен, коммуникация актісімен сәйкес: ... ... ... ... ойдың модальділігі мен шақтық ... [62, 25 ... екі ... бөлу ... деген ұсыныс бар: бірі – сөйлемді
(предложенческие) және сөйлемді емес (непредложенческие). Мысалы,
1) Банкиры притормозили закон, ... ... ... в ... ... 2) Об умеренности, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің бөлшегі ретінді
қоданылатын грамматикалық құрылым болып табылады [63, 25-26 бб.].
Тақырыптардың ... ... ... оны ... ... ... сөз ... бе деген көзқарас та қалыптасқан.
Бірінші, тақырып мәтін номинациясының құралы болып табылады
(И.В. Арнольд, И. Рис, Г. ... ... тең емес ... ... ... ... орыс тілінің сипатын қарастырған лингвистер арасында кең
тараған (мысалы, А.А. Шахматов). Бұл ... ... ... мына ... ... сөз ... ... сөз ұғымның жинақталған дефинициясы,
тақырып сөз тіркесі емес, өйткені сөз ... бір ... ал ... ... ... болады, сонымен тақырып сөйлем ... ... сол ... ... бір ... ... құрылымдық-мағыналық
моделін көрсетеді, ал тақырып шығарма идеясын жүзеге асырады».
Екінші, тақырып синтаксистік құрылымға ... ... ... ... мақсатты жүзеге асырады (В.А. ... ... А.В. ... А.А. Потебня, Ф.Ф. Фортунатов, Г.
Алиман, Г. ... ... ... ... ... сәйкес былай бөледі: ... сөз ... ... ... ... ... сөйлем-
тақырып (салалас, сабақтас), инфенитивті немесе есімшелі оралым-тақырып
[64, 145 б.].
Газет тақырыптарын зерттеген ... Н.Е. ... ... ... ... ... көрсететін жіктеме ұсынған. Оның ... ... ... ... мен «құрылымның дәстүрлі
белгілері» құрайды. Н.Е. Бахарев газет беттерінде кездесетін тақырыптардың
10 түрін ... [12, 14 ... ... ... ... ... тақырып формалары.
3. Етістікті немесе есімді баяндауышты екі ... ... ... ... ... екі ... тақырып-сөйлем.
5. Белгілі жақтық және ... ... ... тақырып-сөйлем.
6. Бейноминативті бір негізді сөйлем-тақырып.
7. Предлогты-септік, септік, есім және ... ... ... ... ... және ... ... Құрмалас сөйлем-тақырып.
10. Соңғы тақырыптардың өзі іштей 3 топқа бөлінеді:
а) диалогтық тақырып-реплика;
ә) ... ... ... да ... ... ... ... сөйлемді тақырып.
Зерттеушілер, біріншіден, «функционалдық тұрғыдан алғанда тақырыптардың
әлеуеттік мүмкіндігі оның синтаксистік құрылымына тәуелді» ... ... Л.В. ... ал ... бұл байланыс біржақты емес, әрі
тақырып ... ... әсер ... назардан тыс қалдырмаған
[65, 14 б.]. А.С. Поповтың айтуынша, газет ... ... ... ... бір жағдайда олар атқаратын коммуникативтік
қызметімен байланысты. Тақырыптардың формасы мен ... ... ... ... ... [9, 14 ... ... ... түрлері мен типтері сан жағынан алғанда
жазбаша және ауызша сөйлеудегі сөйлемдерден еш кем түспейді.
Біз зерттеуімізде ... ... ... ... ... ... ... ғалымдар пікіріне сүйене отырып, қазақ
тілінің синтаксистік құрылымының ... ... ... ... ... сөз» ... тақырыптар;
2 «Түйдекті тіркес» типті тақырыптар;
3 «Сөз тіркесі» типті тақырыптар;
4 «Сөйлем» типті ... ... сөз» ... тақырыптар
«Жеке сөз» типті тақырыптар газет бетіндегі басқа типті сөйлемдерге
қарағанда аз. Олар мәтінді ... ... ... ... ... ... табылады.
Мұндай тақырыптардың мәні лебіздің коммуникативтік мақсатында өзінің
алға қойған міндеттерімен бірге логика-грамматикалық деңгейде арта ... ... ... ... ... тілі», 2006),
Кереку («Ана тілі», 2006),
Наршоқы («Ана тілі», 2006),
Көктайғақ («Ана ... ... ... ... ... ... ... 2006),
Көзалдау («Ана тілі», 2006),
Тағдыршы («Ана тілі», 2006),
Қаржаубай Омарұлы («Қазақ әдебиеті», 2006).
«Жеке сөз» ... ... зат ... жалқы түрі де, жалпы түрі
де қолданыла береді:
Наршоқы («Ана тілі», 2005),
Қаржаубай Омарұлы («Қазақ әдебиеті», 2004),
Әдебиет... ... ... 2007) ... ... ... ... мәні мақала тақырыбынан ... ... ... ... мысалға тоқталсақ:
Пикассо («Қазақ әдебиеті», 2007).
Ал мәтін берілмес бұрын мынадай анықтама берілген:
Өзінің классикасын жасақтау үшін ХХ ... ... ... ... ... ... ... жаңалығыңыз немесе жаңашыл ... ... ... ертең ескіріп шыға келеді. Сөйтсе де бұл дәуірде жалт-
жұлт еткен әшекейлі сәннің әлеміш-жәлемішін қара ... оқ бойы озып ... ... ... ... тот баспайтын асыл тастай жарқырайды.
Өз тұрғыластарының арасында көзі ... ... жер ... ... ... тіпті оны айтасыз, арғы-бергі дәуірде некен-саяқ
болған. Ол туралы жүздеген ... ... ... ... Оның ... ... айналды. Тіпті, оның еңбектерінен хабары жоқ ... ... ... ... ... шалынатын есімін естігенде бірден тани
кетеді. Оның ныспысы – Пабло ... ... өзі ... ... ... ... ... бишіктің ысылындай елестейді.
Автор өзі айтқандай, Пикассоның атақты суретші екені ... ... ... ... ... ... олармен тікелей
коммуникативті байланысқа түсу мақсатында осындай ... ... ... ... мысал: Жарыссөз («Қазақ әдебиеті», 2007).
Бұл тақырып «Әдеби жыл қорытындысы» айдарында жарияланған. Сондықтан
оқырман үшін оның жыл ... ... ... ... ... мынадай анықтама беріп өтеді:
Екі күнге созылған екі ... ... жыл ... ... ... кейін жарыссөздер басталды. Бір айта
кететіндігі хабарламалар ... ... ... ... пікірі көптен қолдау тапды. Ол кісі Жазушылар ... ... ... байланысып жұмыс істеуі керек дейді. Сәкен ағаның жақсы
ойлары қаламгерлердің өз ... ... ғой деп ... Ал ... ... болсақ, әңгіменің ауаны тек қана әдебиет мәселесіне
емес, жалпы, ақын-жазушылардың ... да ... ... Сіздердің назарларыңызға, құрметті оқырман қауым, жарыссөзге
қатысқан бірқатар қаламгердің ... ... ... ... ... ... отырмыз.
«Қазақ әдебиеті» (2007) газетінде жарияланған «Этнография» тақырыбында
берілген тақырыптың берілуі ... Бұл ... ... ... ... ... Яғни ... сөйлем ішінде келеді. ... бас ... ... ... ... ... ... кетеді:
Біз салт-дәстүрімізді, наным-танымымызды толық біліп болдық па? Жеке
ұлт ретінде біздің түп ... ... ... ... ... бар? Біз ... ЭТНОГРАФИЯ деген жаңа айдар аясында
сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... де ... тақырыптың тағы бір ерекшелігі айдар тақырыбымен бірдей келуі.
«Жеке сөз» типті тақырыптарға тек есім сөздер емес, етістік сөздерді ... ... ... ... тілі»).
Газет беттеріндегі тақырыптардың ықшам, қысқа түрде берілу ... Қ. ... ... пікір білдіреді: «Мәтін тілінде тақырыпат қысқа
да нұсқа әрі ерекше көзге ... ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Мүмкіндігінше ықшам етіп
қойылған тақырыпат оқырманды мақала мазмұнынан жалпы хабардар ... ... оның ... ... ... ... Газет мәтіні
тақырыпаттарының әрбіріне тән өзіндік прагматикалық міндеттері болады. Осы
белгісі бойынша оларды ... ... ... бір ... ... бірліктердің жүйелі түрде ұйымдастырылған жиынтығы деуге
болады. Тақырыпаттың мағынасы мен формасы ... ... ... және ... ... ... Олар өздерінен
кейін берілетін мәтіннің денотаттық және коннотаттық ... ... ... ... да тақырыпаттардың семантикалық
және формалық белгілерін сипаттау мәтіндердің прагматикалық типологиясының
маңызды бір бөлімі ретінде саналады» [31, 292 ... ... ... ... тақырыптар
«Түйдекті тіркес» терминін алғаш рет қолданған, тіл біліміне енгізген
профессор М. ... ... ... 1957 жылы ... көрген
«Основные типы словосочетаний в казахском языке» атты еңбегінде ... ... сөз ... ... айқындап, сөздердің
тіркесу қабілеті мен құрылысы жөнінде бағалы ... ... Сөз ... ... жеке ... ... көрсетіп, оның есімді
және етістікті түрлерін анықтайды. Еңбекте «Глагольные
словосочетания со ... ... ... ... тарау
берілген. Онда ... ... ... ... келіп, етістікті сөз тіркес құраудағы ерекшелігі мен
жасалу жолдары сипатталған. Сондай-ақ зерттеуде түйдекті ... ... ... да ... ... [66, 91-113 ... ... ... грамматикалық оқулықтарда түйдекті тіркеске
анықтама бере отырып, түйдекті тіркестің жасалу ... ... ... ... кеңейткен. Түйдекті тіркестің мынадай түрлерін
көрсетеді:
- күрделі етістіктер тобы: оқып ... оқып келе ... есім мен ... ... ... ... мақұл көрді;
- қосарлы есімдер тобы: бірін-бірі, өзімен-өзі, бау-бақша;
- күрделі есімдер тобы: біраздан кейін, қала үстінде;
- тұрақты есімдер тобы: қабырғаңмен кеңес, таяқ жеу [67, 30-32 ... ... 1959 жылы ... ... ... ... ... тіркестері» [68], «Мезгілдік қатынаста жұмсалатын кейбір ... ... ... ... ... көреді [69]. М. Томанов көмекші
есімдер мен ... ... ... ... ... тіркесін
түйдекті тіркес деп атай отырып, олардың мезгілдік қатынаста ғана жұмсалу
ерекшеліктеріне ... Әмір ... ... ... ... ... ... жайларын, олардың түрлерін байқату үшін атап ... ... ... ... ... ... ... түйдекті тіркестер деп атайды. Оған мынадай мысалдар келтіреді:
ора бастады, ат үсті, ауырдың астымен, жеңілдің үстімен күн көру т.т. ... ... ... ... ... күрделі сөз тіркестері» атты еңбегі
1981 жылы жарық көрді [71]. Еңбекте қазақ ... сөз ... ... сөз ... ... ... ... ... сөз ... ... ... мағыналы
сөздердің де, көмекші сөздердің де ... ... ... мынадай топтарға бөледі:
- әр сөз табының күрделі түрі;
- көмекші етістік;
- көмекші есімдер;
- шылаулар;
- нумеративті сөздер;
- ... ... ... ... т.б. [71, 53 б.].
1967 жылы жарық көрген «Қазақ тілі грамматикасы» ... ... ... М. ... жазған) түйдекті тіркестерді лексикалық және
грамматикалық түйдекті тіркестер деп екі ... ... ... ... ... ... түйдекті тіркес болады. Түйдекті тіркестер
былай бөлінеді:
1. Л е к с и к а л ы қ. Екі не одан да көп сөз ... бір ... ... ... ... ... оны ... тіркес дейміз. Мысалы: мысық
құйрық (шөп), қара көк (сын), Арал теңізі, Оқу министрлігі, зар илеу, үрейі
ұшу, дедек қағу, ... ... ... ...... ... ... сөз тіркесі емес, лексикалық түйдекті тіркес. Олар сол түйдегімен сөз
тіркесінің бір сыңары болады.
2. Г р а м м а т и к а л ы қ. Екі не одан да көп ... ... ... ... ... ... түрленуі мүмкін. Ол
үшін толық мағыналы ... ... ... ... ... жаза бастады, оқып кетіп бара жатыр еді, шапқан сайын, қалаға
дейін, сен ... ... да ... ... ... ... сөз тіркесі
емес» [72, 9 б.].
Негізгі сөз бен көмекші есімді түйдекті тіркестер. ... сөз ... ... ... ... ... мағынасын анықтауға зат
есім, заттанған сын есім, сан есім, ... ... ... ... түйдекті тіркес ұйымдастыруын көруге ... Бұл ... сөз ... ішінде зат есімдермен тіркесіп келуі басқа сөз
таптарына қарағанда әлдеқайда жиірек ... ... ... ... екі үлкен ащы көл бар (М. Әуезов). Терезенің тұсында мектептің бағы
бар (Б. ... Бір ... ... құз ... көз ... (Б. ... сөз бен көмекші етістікті түйдекті тіркестер. Көмекші етістік
есім сөздердің ... зат ... ... ... ... ... қыраны
Қосбармақ та Алтай, Тарбағатай сілемінің құсы болатын (А. Сейдімбеков).
Негізгі сөз бен септеулік шылаулы түйдекті тіркестер. Негізгі сөз ... ... ... ... құрылысын анықтауға зат ... сын ... сан ... ... ... ... көсемше, қимыл
есім түрлері қатысады. Жәнібек әжесі екеуі шайдан кейін Базар қарттың үйіне
қарай бет алды ... ... ... үшін ... ... ... бірі ғой ... Отан үшін өз басымды өлімге байлай отырып,
мен оларды ажалмен алысуға жұмсадым (Ә. Нұршайықов).
Негізгі сөз бен ... ... ... ... ... модаль сөздер
тобына сияқты, сықылды, секілді, тақілетті, рәуішті, шамасы, тәрізді, заңы,
рас, мүмкін, расында, керек, тиіс, қажет, ... ... ал, ... сөздер тобына білем, көрінеді, дейді, екен, болар, шығар ... ... ... ... ... Олар жеке сөз ... сөз
тіркесінің (сөйлемнің) құрылыс материалы болып табылады. Түйдекті тіркестер
жеке тақырып құрауға қабілетсіз. ... ... ... түйдекті
тіркестер жеке қолданысы аз, көбіне сөз тіркесі құрамында ... ... ... ... («Ана тілі», 2005), берілген сөйлемдегі алдында
көмекші есімі ... ... ... ... ... 4378,99 ... шамасында («Алматы ақшамы», 2005), бұл
мысалдағы шамасында көмекші сөзі болжалдық мағына үстеп тұр.
Көмекші етістік:
Біз үшеу едік ... ... ... нарға жүк емес («Қазақ әдебиеті», 2008),
Орман оңай шаруа емес («Ана тілі», 2007),
Университет базар емес («Ана тілі», 2007),
Ажар десе, Ажар («Айқын», ... ... да ... ... ... 2004), ... ... сөзі Миттал кісі
есімімен тіркесіп, түйдекті тіркес құраған.
Бәрі де ел ертеңі үшін («Қазақ әдебиеті», 2007),
Дәулеттің жүлдесі үшін («Айқын», ... «Сөз ... ... ... ... ... сөз ... типті тақырыптар
Қиысу мәселесі – қазақ тілінде даулы мәселенің бірі. ... ... ... ... жақ-жағымен үйлесе байланысуы. Ал қиысуды
сөйлем деп қабылдап, сөздердің байланысу түрі ретінде қарамайтын ... ... да ... түрі бар. ... ... бинокльмен қара әйел
екенін таныды (Ғ. Мұстафин). ... ағам мені ... ... шығарып салды
(«Соц. Қазақстан»). Мұз – су қаймағы (М. ... Осы ... ... сөз ... бастауышы да, баяндауышы да, біріншіден, әр
түрлі тұлға да, екіншіден, әр ... сөз ... ... әр ... ... ... ... тілдегі шығармаларда қиысудың бірнеше түрлерін
көруге болады. Ал ... ... ... ... қиысудың аясы
әдеби тілдегі, яғни сөйлемдердегі беріліміне ... тар ... ... Ол үшін ... мысалдарды көрсетелік.
Газет бетіндегі тақырыптар үнемі бір сөзден бола ... Ол ... ... ... қатынасына қарай бір бүтін
сөйлем түрінде де, сөз тіркесі түрінде де беріліп ... ... ... байқағанымыз, қиыса байланысқан сөз тіркестері көптеп
кездеседі. ... ... ... ... әр түрлі сөз таптарынан
жасалады. Қиыса байланысқан сөз тіркестері де ... ... ... қарай есімді және етістікті деп бөлінеді. Газет беттеріндегі
мақала тақырыптарында есімді ... мол. Оның ... ... ойымызша,
олардың тақырыптық қызметімен байланысты ... ... ... ... деп ... ... қиыса байланысу:
Алты сотық асырайды («Ана тілі», 2007),
Телеарналар түзелді ... ... ... ... ... ... ... 2007).
Берілген газет бетіндегі тақырыптардағы етістіктер өткен шақ (түзелді,
ақсап қалды) және ... ... шақ ... ... тұр. Жедел өткен
шақ формасындағы қиыса байланысқан сөз тіркестерінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... шартты рай тұлғасындағы етістіктер де кездеседі.
Жалпы шартты рай сөйлемді ... ... ... ... ... келгенде тілек, өтініш мағынасында қолданылады. Мысалы, Грант
көбейтілсе... («Ана тілі», 2008).
2. Есімді қиыса ... ... ... ... ... сөз ... екінші сыңары
зат есімдерден де келеді. Олар тақырып тұлғасында, тәуелдік формасында және
септік жалғауларында келе ... ... ...... ... тілі», 2006),
Таразы – тағдыр («Алматы ақшамы», 2007),
Қасарысу әурешілік («Ана тілі», 2006),
Медеттің ұлы – ... ... ... ... бәрі – бір ... ... әдебиеті», 2008),
Жиеннен жеру – орыстық мінез («Ана тілі», 2007),
Бар қазақ – бір қазақ («Қазақ әдебиеті», 2008),
Қазақ мәселесі – ... ... ... әдебиеті», 2006),
Білім – ең ізгі елші («Қазақ әдебиеті», 2006).
Тәуелдік жалғаудың ... ... ... – тірегім («Ана тілі», 2007).
Тәуелдік жалғаудың үшінші жағында: Астана – елдің жүрегі («Ана тілі»,
2007),
Жаңа телеарна – ел ... ... ... 2007),
29 маусым – баспасөз күні («Ана тілі», 2008),
30 тамыз – Конституция күні («Қазақ әдебиеті», 2006).
Жатыс ... Сыр ... ... ... ... ... ... есімнен жасалады: Араб әліпбиі ... ... ... 2007),
Жолаушылар дін аман («Ана тілі», 2007).
Сан есімнен жасалады: Жаңа аудан – 7564 ... ... ... ... Біз ... ... әдебиеті», 2008).
Көмекші етістіктен жасалады: Оқулық жарнама емес («Ана тілі», 2007),
Тәңіршілдік дін емес ... ... 2007), ... айту – бет ... ... ... ... қиысу – бастауыш пен баяндауыш арасындағы байланыс. Қиысуда
бастауыш қандай ... ... ... та сол ... тұрады. Газет
беттеріндегі тақырыптар да қиыса байланысу формасында жиі қолданылатыны
айқындалды.
Қиыса байланысқан сөз тіркестері ... ... пен ... ... не ... не ... болады. Профессор М. Балақаев былай
дейді: «Қиысу – ... ... жиі ... бір түрі. Ол
сабақтаса байланысқан сөздердің бағыныңқысының ... ... ... ... ... мен ... ... тұратын сөздер
арасында болады» [63, 126 б.]
Газет беттеріндегі ... ... ... ... ... зат ... олар тәуелдік және көптік формаларында кездеседі. Ал
есімдіктер мен субстантивтенген басқа сөз таптары аз.
2.3.2 «Матаса ... сөз ... ... тақырыптар
Матаса байланысқан сөз ... ... ... ... ...... ... жалғаулары. Сонда ондай сөз
тіркестерінің ... ... ілік ... ... да, екінші сыңары
тәуелдік жалғауда болады.
«Қазақ грамматикасында» түркі тілдерінде ... ... үш ... жүр. ... темір қасық, дала қосы, оқушының дәптері. Осы ... сөз ... ... ... сөз тіркесінің байланысу формалары
бойынша қабысуға, ал дала қосы сияқты бағыныңқы сыңарындағы ілік жалғауының
түсірілуі ... әр ... ... өз ... ал осы тіркесті
М. Балақаев орын тәртібіне байланысты қабысуға жатқызса, С. ... ... ... жатқызады.
Оқушының дәптері сөз тіркесін алғашқы ... ... ... ... байланысу формаларына жатқызу сияқты әр түрлі беріліп жүрді. Қазіргі
кезде бұл ... ... басы ... өз алдына жеке байланысу формасы
ретінде берілуі орынды.
Дегенмен, осы күнгі түркологиялық әдебиеттерде ... ... ... не ... деп берілуіне байланысты бастауыш
пен баяндауыш арасындағы байланысты ой аяқталған деген ... сай ... ... ... сөйлемде қарайтын көзқарасқа байланысты ілік жалғаулы
сөз бен тәуелдік жалғаулы ... ... ... ... ... жатқызу
да орын алған.
Дұрысында, біздің матасу дегеніміз бен қиысудың ... ... ... рас. ... ... бір ... екеуінің мазмұны да, сөз тіркесін құраудағы
қызметі де екі басқа. Оның соңғыдан ... ... ... ... ... байланысқан сөздердің бірі екіншісіне бағынып тұлғаланса,
матасуда бағыныңқы сөз бағынатын сөзге қарай айқаса байланысады. ... бір ... ... ... тұруын керек ететін сөз оның
жетегінде айтылып, оған бағынып ... Егер ... ... сөз ... иек ... ... жақтық, көптік мағынасына лайық, ... ... ... ... ... ... сөз өзіне
бағыныңқы сөздің жақтық мағынасымен ... ... ... ... ... жұмсалады. Сөйте тұрып, ол бағыныңқы сөздің ... ... ... айтылуын керек етеді: Менің қарындасым келді,
Сенің ... ... Оның ... ... Мұнда тәуелдік жалғаулардағы
бастауыштарға баяндауыштар бағындырылып, ілік ... ... ... ... тұр. ... ... бірде
I жақтық, бірде II ... ... ІІІ ... ... ... оның
бағыныңқысының ерекшелігіне қарай түрленетін болады да, олардың қай ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
мағыналық байланысы айқасқан ... ... Оны ... ... ... былай болады.
Қиысу
Бастауыш
Баяндауыш
Матасу
Анықтауыш
Анықталушы
Матаса байланысуды қиысудан бөліп қарау қазақ тілінің, сонымен қатар
басқа түркі тілдерінің де ... ... бар ... ... ... ... ... Олай етпей, ағаштың жапырағы, менің жолдасым
дегендерді тек жақтық, сандық қиысу ... ... ... ... тұлғалануы ескеріледі де, ілік жалғауындағы сөздердің тәуелдеулі
сөздерге бағыныңқылық ыңғайда жұмсалатыны ескерілмеген болады. ... екі ... ... ... ... ... сөз сөйлемде үнемі матаса байланысқан сөз тіркесін ... Өзің ... ... ... ... ... ... ілік
жалғаулы қорқақ сөзі ілік жалғауында келгенімен, ол матаса ... ... ... ... ... ... ... ілік жалғаулы қорқақ
сөзі -ғы, -гі жұрнақты көмекші есіммен түйдекті түрде есер сөзімен қабыса
байланысқан сөз ... ... да, ... ... жұмсалады. Бұл
мысал арқылы бір байланысу формасы ретіне қарай екінші байланысу формасына,
атап айтқанда, ... ... ... енді ... байланысқан сөз
тіркесіне ауысқан.
Әдетте, ілік жалғаулы сөздің ... ... ... ... ... делінеді. Кейде одан ауытқушылық та бар. Оның екі түрлі ... ... ... сыңары біз, сіз есімдіктері болса, оның басыңқы
сыңарындағы тәуелдік ... ... те ... ... ... ауылға
барамын (Есенжанов). Сол сияқты, Жоқ. Әлгі өзіміздің Әбігер ғой. ... ... ... ... ... ... емде ... өз есімдігінің де басыңқы сыңары тәуелдік жалғаусыз ... ... ... ... ... егер басыңқы сыңар негізгі
сөз + көмекші етістік құрамда ... ... ... негізгі сөзге
жалғанбай, көмекші сөз құрамында болады. Тонның жағасы болғаны ... ... ... сөз ... ... сыңарындағы сөз таптарының
қатысына қарай есімді матаса байланысқан сөз тіркестері, ортақ ... ... сөз ... ... екіге бөлінеді. Сонда есімді матаса
байланысқан сөз тіркестерінің басыңқы сыңарлары тәуелдік жалғаулы есімдер
болса, ... ... ... ... сыңарлары тәуелдік жалғаулы
есімдерге түйдектелген көмекші етістіктер болады.
Матаса ... сөз ... сөз ... ... ... ... сөз ... және бір сөздің өзара қайталануы арқылы жасалады. ... екі ... ... ... жиірек. Енді әр түрлі сөз таптары ... ... ... ... қай сөз ... жасалатынын
көрсетелік. Матаса байланысқан сөз тіркестерінің бірінші сыңары ... ... мына сөз ... ... а т е с і м: ... ... үйдің есігі, бидайдың ұны;
С ы н е с і м: ... ... ... ... а н е с і м: біріншінің келуі, екеудің кітабы;
Е с і м д і к: біздің кітабымыз, оның ... ... ... т і с т і к: ... ... оқудың табысы, оқымастың себебі,
оқитынның кесірі.
Ү с т е у: ... ... ... ісі, ... ... ұ р а қ т ы т і р к е с: бір ... сегіз қырлының өзі;
Бар, жоқ сөздері: жоқтың ісі, бардың табысы; бардың бағасы, жоқтың
белгісі;
Қысқарған сөз: ... ... сөз бен ... ... ... ... ... алдының қары;
- модаль сөз: Асан сияқтылардың ісі;
- шылау: өзенге дейінгінің көрінісі;
- көмекші етістік: Асан дегеннің ісі [73, 215-217 ... ... ... ... ... ... ... көп
түрлі емес.
Зат есім: Кейіпкердің қазасы («Әдебиет айдыны», 2004),
Алаштың ардағы («Қазақ әдебиеті», ... ... ... әдебиеті», 2005),
Құмырсқаның илеуі («Қазақ әдебиеті», 2007),
Тәкеннің тарланбоздары («Ана тілі», 2007),
Саманшының жолы («Қазақ әдебиеті», 2007),
Жүректің көзі («Айқын», 2008),
Шайтанның атасы («Қазақ ... ... ... ... әдебиеті», 2008),
Істің адамы («Алматы ақшамы», 2004),
«Қазақтың» қаласы («Қазақ әдебиеті», 2006),
Шонаның ... ... ... ... сыны ... ... ... Бүгінгінің көзі («Қазақ әдебиеті»).
Газет бетіндегі тақырыптардан жалпы есімдер мен жалқы ... ... ... ... Беттің әзілі («Жас Алаш», 2004), Сарының сарысы ... 2004), ... ... ... ... 2004), ... («Егемен Қазақстан», 2004), Тұжырымдаманың мақсаты («Егемен
Қазақстан», 2004), Ауылдың айтқыштары («Егемен Қазақстан», 2004), ... ... ... 2003), ... қалқаны («Егемен Қазақстан»,
2004), Төбеттің қулығы («Қазақ әдебиеті», 2003), ... ... ... 2003), ... ... («Қазақ әдебиеті», 2003), Алдаспанның
арызы («Қазақ әдебиеті», 2003), Қайымданғанның ... ... 2003), ... жүрісі («Жас Алаш», 2004), т.б.
Жалқы есімдер: Көкмойнақтың үйірі («Қазақ әдебиеті», 2004), Мыңаралдың
мақтанышы ... ... 2003), ... зары ... ... ... ... («Жас Алаш», 2003), Сәбеңнің кісілігі («Қазақ әдебиеті»,
2003), Тянь-Шаньның ковбойы («Егемен ... 2003), ... ... ... 2004), ... ... ... әдебиеті», 2003), Франконың
автоголы («Жас Алаш», 2004), ... ... ... ... 2003) ... ... сөз тіркесі құрамы жағынан дара және күрделі болып
бөлінеді. ... ... ... бағыныңқысы дара. Керісінше басыңқысы
дара, ... ... + ... әділ қазысы («Қазақ әдебиеті», 2003),
Азаматтың асыл тәжі («Егемен Қазақстан», 2003),
Кәрістің 1000 әні («Егемен Қазақстан», 2004),
Көшпенділердің соңғы өтініші («Қазақ әдебиеті»),
Қазақтың ... ... ... ... әлемдік ақшасы («Жас Алаш»), т.б.
Күрделі + дара:
Мөңке бидің болжауы («Ана тілі», 2003),
Қазақ тілінің қамқоры («Ана ... ... ... әндері («Қазақ әдебиеті», 2003),
Таңатар ағаның қыздары («Егемен Қазақстан», 2004),
Кәусәр жырдың мерекесі («Ана тілі», 2004),
Мемлекет ... ... ... ... 2004), ... ... ... сөз тіркесі» типті тақырыптар
Меңгеру қазақ тіліндегі басқа байланысу түріне ... ... ... сөз тіркесінің ерекшелігі мынадай: бағыныңқы
сөз барыс, табыс, жатыс, ... ... ... ... да, ... сөз сол ... ... керек ететін етістік, есім не
құрама баяндауыш болады. Осыдан меңгеріле байланысқан есімді сөз ... ... ... сөзбен сөзді байланыстырумен қатар, түрлі-түрлі
синтаксистік мағыналық қатынастағы сөз тіркесін құрайтын сөздер, негізінде,
етістіктер ... ... ... етістікті сөз тіркестері кең түрде
жұмсалып, түрлі құрамды болып келеді де, ал ... ... ... ... ... ... Етістіктермен меңгеріле байланысқан, әр
түрлі қарым-қатынаста жұмсалатын бағыныңқы сөздердің қатарына зат есім,
есімдіктер және ... сын ... сан ... ... ... Балақаев меңгеріле байланысқан етістікті сөз ... ... ... ... ... ... ... жалғаулы сөз тіркесі;
- барыс жалғаулы сөз тіркесі;
- шығыс жалғаулы сөз тіркесі;
- жатыс жалғаулы сөз тіркесі;
- көмектес жалғаулы сөз тіркесі [74, 70-71 ... Әмір ... ... табыс, шығыс, барыс, жатыс және ... ... ... немесе септеулік шылаулар арқылы меңгерілетінін
айтады [75, 31 б.].
Газет бетіндегі тақырыптарда ... ... ... ... ... ... ал, меңгеріле байланысқан есімді сөз
тіркестерін кездестіруге ... ... ... сөз ... бағыныңқы сыңарлары барыс,
шығыс, жатыс, көмектес жалғауларының бірінде жұмсалады да, басыңқылары
көбінесе баяндауыш ... әрі ... ... ... негізінде емес, әлсіз байланыс ыңғайында пайда болады.
Меңгеріле байланысқан есімді сөз тіркесінің түрлері
Газет бетіндегі тақырыптарда ... ... ... ... көп ... және барлық есімдер бірдей ондай сөз тіркесінің
меңгеруші сыңары бола алмайды. ... ... ... бастауыштың
күйін, халін білдіретін сөздер есімді сөз тіркесінің басыңқысы болып жиі
кездеседі. Олар мынадай ... Зат ... ... ... арқылы құрылатын зат есімді сөз
тіркестері өлшеулі синтаксистік аяда ... Бұл сөз ... ... барыс септік формасында меңгеріліп зат пен ... ... ... ... ... ... ... («Қазақ
әдебиеті», 2003), Мырзашөлге сапар («Қазақ ... 2004), ... ... ... 2004), «Жас ... ... дейін («Қазақ
әдебиеті», 2002), Қазақтарға мың ... ... ... 2003) ... Сын ... ... ... тақырыптарда сын есім сөз тіркесінің
басыңқы сыңарында кездеседі. Мысалы: Адамдарға сенгішпін («Жас ... ... жаңа ... ... 2003) т.б.
3. Сан есімдер. Сан есімдермен есімдер жоғарыдағыдай ... ... ... ... болып өте аз кездеседі.
Мысалы: Түркістанға 10 жыл («Түркістан», 2004), Азияда бірінші ... 2004) ... ... етістікті сөз тіркестері
Етістікті сөз тіркесінде етістік ... ... ... ... ... ... ... лексика-грамматикалық мағынасына сөз
табы ретіндегі ... ... ... орай ... сөздерді жетегіне
алып, маңайына үйіріп тұратын сөз ... ... да ол ... қызмет
емес, негізінен, басыңқылық қызмет атқарады да, сөз тіркесін құрауға ұйытқы
болады. Мұндай ... ... сөз ... ... ғана
болмаса, барлығына бірдей тән емес. Мәселен, сын есімдер мен сан ... ... ... зат ... ... ... сандық, мөлшерлік
белгілері мен қасиеттері жағынан айқындайтын сөздер, соңдықтан да олар зат
есімнің жетегінде айтылып, сөз ... ... ... ... ... зат ... негізгі, ұйытқы сыңар ретіңде ... ... ... Сондай-ақ үстеулер ... тән ... ... ... ... ... мәнерлі түрде еліктеу
жағынан сипаттайтын болғандықтан, сөз ... ... ... бейім тұратын сөздер. Бірақ бұдан зат есім мен етістіктен басқа
сөздер тобы мен сөз ... сөз ... ... ... мүлдем
қолданылмайды деген қорытынды шықпаса керек. Ретіне қарай олар да басыңқы
сыңар қызметінде жұмсалады: ... ... ... ... ... ... сөз тіркестері, іске епті, Құралайдан сымбатты сын ... ... ... ... ауылдан келген есімшелі сөз тіркестері. Алайда
үстеу мен сын ... ... ... ... ... ... ... негізгі қасиеті мен белгісі ... ... ... ... да ... сөз ... жасауға негіз, ұйытқы болатын сөз
табы не сөз тобы ретінде айтарлықтай көрініс таба алмайды.
Түркі ... бір ... ... тіл біліміңде сөз тіркесін басыңқы
сыңардың мағыналық қасиетіне ... ... ... ... ... ... К. ... пен М. Серғалиев есімді, етістікті ... ... ... сөз ... ... ал Т. ... ... «Ортақ меңгеру» деген пікірін негізге алып, есімді,
етістікті сөз ... ... ... ... сөз тіркестерін»
қосқанды құптайды. М. Балақаевтың пікірінше, «ортақ меңгеру» ... есім мен ... ... табыс септікті сөзді меңгерген түріне
тән. Бұл орынды да, өйткені меңгерудің мұндай түрінде табыс септікті сөзді
есім де ... ... ... те ... тек ... ортақтасқан тобы ғана
меңгере алады: ... ... ... ... ойға ... оларды «жатақ»
дейді, қайтқанын мақұл көрді т.б. Ал меңгерудің басқа түрлерінде, сондай-ақ
қабыса, матаса байланысқан сөз ... ... ... байқала
бермейді. Салыстырып көрелік: іске епті болатын – іске ... ... ...... ... одан ... ... – одан көрікті, білімді жігіт еді ... ... ... ... ... ... сұлуы т.б. Осы аталған сөз
тіркестерінің басыңқы сыңарларының ... ... ... алып
тастағаннан сөз тіркесінің тұрқы бұзылмайды, басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... түрлері сол қалпында қала береді,
тек шақтық қасиеті жағынан ғана өзгеріске түседі. Мәселен, ұжымға мүше ... ... ... мүше осы ... ... мүше болмақ келер шақты, сондай-
ақ білімді жігіт еді өткен ... ... ... осы ... ... бұл табыс жалғаулы сөзді меңгеріп тұрған есім мен көмекші етістіктің
ортақтасқан ... ... ... басыңқы сөз тіркестерін құруға ауыз
толтырып айтарлықтай емес екендігін көрсетеді. ... ... ... сөз ... болып құрылуына көмекші етістіктердің қатысы жоқ
десе де болады, өйткені ... сөз ... ... ... ... ... таза ... сөз тіркесі түрінде де
қолдануға болады. Бұл мұндай сөз тіркестерінің ... ... ... көмекші етістіктер емес, есімдер, яғни олардың лексика-
грамматикалық мағынасы, сөз табы ... ... ... ... етті ... сөз. ... осыған қарамастан, басыңқы сыңары есім ... ... ... тобы ... ... ... жігіт еді, маған
дос болатын сияқты сөз тіркестерін шартты ... ... ... ... деп ... болатын тәрізді. Өйткені мұндай типті сөз тіркестері
мақсатқа орай тілімізде кеңінен ... ... ... ... жасауда зат есім мен етістіктің
алатын орны ерекше. Өйткені сөз тіркесінің құрылымдық ерекшеліктері осы
өзекті екі сөз ... ... (М. ... Алайда зат есім ... ... ... ... ... ... ... солай,
ретсіз тіркесе бермейді. Олардың тіркесуінде белгілі бір ... Ол, ... ... ... ... мен ... ... екіншіден, мағына жақындықтары мен үйлесімділігіне
орай, үшіншіден, грамматикалық сипаты мен мағынасы жағынан орайлас ... ... бір ... тәсілдер арқылы байланысқа ену заңдылығы
болып табылады. Сөйлем құрамына енген ... ... ... ... ... ... ғана ... тіркеске түсе алады. Мәселен, біз
әңгіме етіп отырған етістік іс-әрекетті білдіретін сөз табы ретінде ... ... ... ... ... орай
сөздердің барлық түрлерімен ... ... ... зат ... ... ... сөздермен т.б. ғана тіркеседі, өйткені
бұлар мағынасы жағынан жақын жатқан, теңін тапқан сөздер. Мағынасы ... ... ... ... сөз тіркесі үшін аса қажетті ... ... ... ... ... ... тәсілдер бар [73].
Етістіктер мағынасы жағынан орайлас жатқан сөздермен әр түрлі тәсілдер
арқылы байланысқа түседі де, соның ... сөз ... ... ... ... ... ... нақтылай айтқанда, меңгеру, қабысу.
Табыс септігінің пысықтауыш қызметін ... ... ... тура ... ... атқаруға көшуі, соған орай оның сабақты
етістіктермен тіркесетіндей болып ... ... ... ... байланысты әр түрлі қарым-қатынаста жұмсалатын
сөздер – ... ... ... ... ... байланысу үшін табыс, барыс,
жатыс, шығыс, көмектес жалғауларының бірінде айтылады. Бұл жалғаулар ... ... ... ғана ... ... синтаксистік
қызметтерін саралайтын да тұлғалар меңгерудің етістікті сөз ... мәні ... ... ... бағдары мен тірелер орнын білдіретін
етістіктер ... ... ... жетегіне алып, меңгеріле байланысқан сөз
тіркестерін құрайды. Мұндай сөз тіркестері тіркес құрамындағы сөздердің
мағыналық ерекшеліктеріне ... ... және ... ... ... ... ... сөз тіркестерімен
салыстырғанда ... ... ... сөз ... тілімізде
жиі қолданылады, соған орай мағыналық жағынан алуан түрлі болып келеді.
Объектілік қатынаста жұмсалатын барыс ... сөз ... ... ... ... атқаратын сөздер болып келеді.
Сондықтан да ... ... сөз ... ... ... адам ... не солардың орнына жүретін
есімдіктер ... ... де, ... ... ... ... ... жатқан қозғалыс мәнді етістіктер болады. ... ... сөз ... мағыналары, негізінен, мынадай:
1. Қозғалыс әрекетінің кімге, неге бағытталғандығын білдіреді. ... ... ... ... ... ... сіздерге барды. Абай
ең алдымен әжесіне келді (Әуезов). Мұндай сөз ... ... ... қозғалыс әрекетінің тірелер орнын атап көрсетеді.
2. Қозғалыс ... ... ... ... ... барыс жалғаулы сөздермен тіркесіп, аттану, жорыққа шығу, тартысу
мағынасында қолданылады. Мысалы: жорыққа ... ... ... күреске
түсу. Патша тақтан құлаған күннің ... Сақа ... ... ... ... аттандырған барымтаға түсетін құмалақ бұларға да
түсер еді (Әуезов).
Қозғалысқа түскен ... ... ... ... ... ... сіздің атыңызға жөнелтілді. Жолдас Мұратбаевтың атына арнаулы
телеграмма жіберілді («С.Қ.»).
Соқтығу, тию, ... ... ... ... ... ... мәнді
етістіктер барыс жалғаулы сөздермен ... ... пен ... ... атап көрсетеді. Мысалы: кәрілерге соқтықты, тас итке тиді,
ағашқа сүрінді, жастыққа жамбастады, трубаға сүйенді, қолына жантайды ... ... ... ... ... алған Мәкіш Жәнібектерге тіке
тартты (Әуезов).
Пысықтауыштық қатынаста ... ... ... сөз ... аса жиі ... Мұндай қатынаста келетін сөз тіркестерінің
бағыныңқы сыңарларында зат есім, есімдік, ... ... ... ... ... ... жартасқа жақын барды (Шашкин). Аздан соң құз
басына ереуілдеген ... ... да, ... ... ... ... қатынаста жұмсалатын барыс жалғаулы сөз тіркестері
мынадай мағыналарда жұмсалады:
Көлемдік. Мұндай мағынаны ... сөз ... жер, көл, ... ... ... жаны ... ... ұғымы бар сөздердің қозғалыс мәнді
етістіктермен тіркесуі арқылы жасалады. Мысалы: сол жерге бару, көлге ... ұшу, үйге ... ... ... ... оның ... бару. Нұрлан
ақырын тысқа шығып, үйілген шөптің арасына барып ұйықтады (Шашкин). ... ... ... келгенде, жаңа байқады (Әуезов).
Мезгілдік. Мезгілдік мағынаны білдіретін сөз тіркестері уақытты, ... ... ... ... ... білдіретін есімдермен тіркесу
арқылы жасалады. Мысалы: ертеңіне келу, сағат беске бару, түске ... ... ... бір ... ... ... ертеңіне келгені (Шашкин).
Мақсаттық. Мақсаттық мағынаны білдіретін сөз тіркестері у және ... ... ... ... зат есімдердің қозғалыс мәнді етістіктермен
тіркесуі арқылы ... ... ... көмекке келу, қаралуға кету.
Ақбалтырды ... ... ... ... ... ... (Шашкин). Жылы киім
жоқ, ауылда қалған жігіттер жаяу-жалпылай ... ... ... ... ... ... ... қызметі, негізінде,
етістіктердің лексикалық мағыналарымен байланысты ... да, сөз ... ... ... жалғауы басыңқы сөздердің ыңғайына қарай
жалғанады.
Газет ... ... ... ... ... сөз
тіркестері көп кездеспейді. Ал біздің ... ... біз тек көп ... ... ... ... де ... септік жалғаулы тіркестер де бірен-
саран ұшырасады. Мысалы: Ақынмен кездесу ... ... ... ... ... ... 2004), ... кездесу («Егемен
Қазақстан», 2004), Қатармен танысу («Ана тілі», 2004), Елордамен мақтанамын
(«Ана тілі», 2003), Шолуға шолу («Ана тілі», 2004), ... ... ... кездесетін меңгеріле байланысқан есімді
сөз тіркестері бағыныңқы сөздің тұлғасына қарай былай бөлінеді:
1. барыс жалғаулы сөз тіркестері;
2. шығыс жалғаулы сөз ... ... ... сөз ... ... сөз ... қадам («Ана тілі», 2005), Достыққа дәнекер («Ана тілі»,
2004), Ұлылыққа тағзым («Қазақ ... 2005), ... ... ... тілі», 2004), Даналыққа жол («Қазақ әдебиеті», 2005), Мемлекеттік
тілге ... ... ... 2005), ... ... ... 2005), Ағайынға ақ алғыс («Ана тілі», 2005).
Табыс жалғаулы сөз тіркестері: Бізде қонақта («Ана ... ... ... сөз тіркестері: Шығыс септігінің ... ... ... ... әр ... ... бар. ... шығыс септігін жатыс
септігінің негізінде қалыптасты дейтін ... ... ... сөз тіркестерінің басыңқы сыңарларында етістіктер де,
есімдер де жұмсалады, бірақ ... ... ... ... мол. Бұл ерекшелік ... ең ... тән ... қуаттайды.
Шығыс жалғаулы сөздерді керек ететін салт етістіктер өзге септік
жалғаулы сөздерді талап ететін ... ... ... ... барые жалғаулы сөздермен қимыл-әрекеттің бағытын, тірелер нүктесін
білдіретін етістіктер тіркессе, ... ... ... ... ... жасалғандығын, тегін білдіретін етістіктер тіркеседі.
Демек, сөздер бірімен-бірі ретсіз тіркесе бермейді, олар тек ... ... ... ... ғана тіркеседі. Мәселен, безу деген
етістік тек шығыс жалғаулы сөздерді ... ... ... безу),
жақындау етістігі тек барыс жалғаулы сөздерді меңгереді (қалаға, елге
жақындау). Бірақ бұған қарап ... ... ... ... ... ... ... сөздерді меңгермейді деген қорытынды шығаруға
болмайды. Мәселен, ... ... ... кет, шық, түс, қайт ... ... ... ... шығыс жалғауынан тыс барыс және көмектес
жалғаулы сөздерді де меңгереді. Бұл қасиет етістіктердің мағыналық жағынан
алуан түрлілігімен ... ... ... ... ... 2004), Ақ жолдан айнымай... («Ана тілі»,
2005), Америкадан тәуірміз («Ана тілі», 2005), ... ... ... ... ... 2005), Өткеннен өнеге («Қазақ әдебиеті», 2006).
Меңгеріле байланысқан есімді сөз ... ... ... ... ... беттеріндегі тақырыптарда кездеспеді.
2.3.4 «Қабыса байланысқан сөз тіркесі» типті тақырыптар
Қабысу – түркі тілдерінде, оның ... ... ... өте ... синтаксистік байланыс формасының бірі. Қабыса байланысқан ... ... ... ... ... орын ... болып
табылады. Қабыса байланысатын есімді сөз тіркестерінің құрамы әр ... ... ... зат ... сын ... сан ... сілтеу есімдігі,
есімше, үстеу болады да, ... ... зат ... ... сын
есім, сан есім болады» [74, 37 б.].
Есімді қабыса байланысқан сөз тіркестері ... ... өте көп. ... ... сөз ... ... ... сыңарларының құрамына
байланысты. Есімді сөз тіркестерінің басыңқы сыңарлары зат есім, сын есім,
сан ... ... ... ... ... ... дәрежесі әр сөз
табымен тіркесінде әр түрлі. Ал сол таптарының ... ... ... тұратын сөздер де көбіне есімдер, сол сияқты басқа да сөз таптары
жұмсалады.
Есімді сөз тіркестері сөз таптарының ... ... үш ... ... сөз ... ... ... әр түрлі сөз ... ... ... ... екі ... бұл үй. ... бір сөз таптарына
жататын сөздердің тіркесі ... а) зат есім + зат ... ... ... ... ... + ... бұл өзі; Үшіншіден, бір сөздің ... ... ... бәйбішемдей бәйбіше, жақсының жақсысы, пысықтың пысығы.
Есімді сөз тіркестері өзара қабыса, меңгеріле және ... ... ... ... өте жиі ... Оның объектілері басқа
байланысу формаларына қарағанда кең. Қабыса байланысқан сөз ... ... ... тек ... тұру (кейде алшақ та тұру) арқылы
тіркеседі. Қабыса ... сөз ... ... ... ... орын ... есімді, етістікті және орта басыңқылы үш түрі бар.
Есімді қабысудың екі түрі бар: ... ... ... ... ... орны және сөз ... әр ... болуына сәйкес ерекшеленеді.
Қабыса байланысатын есімді сөз ... ... әр ... ... ... мына сөз ... болады:
3ат есім: темір күрек, ағаш күрек, жел диірмен;
Сын есім: биік тау, қызық өмір, ... ... ... жер, ... ... адам ... ... үш кісі, мың қой, оныншы мектеп, жиырма бесінші үй т.б.;
Есімдік: бұл қала, мына бала, ана кісі, осы ... сол ... ... ... сөз, келген кісі, айтар сөз, келетін бала, айтатын сөз
т.б.;
Қимыл ... қызу ... ... ... ... ... сөз: қарқ-қарқ күлкі.
Негізгі сөздер мен көмекші сөздер: Асан сияқты бала, үйдің қасындағы
жер, ... ... ... ... ... бала т.б. ... бетіндегі тақырыптардан да қабыса байланысқан есімді сөз тіркесі
мен етістікті сөз тіркесін көруге болады ... ... саны ... ... ... сөз ... көп ... Оның себебі, есім сөз
таптарының тақырып беруге жақындығы. Біз ... ... ... сөз ... ... ... сөз ... байланысты жіктедік.
Қабыса байланысқан зат есімді сөз тіркестері:
Зат есім. Қабыса ... ... сөз ... жиі қолданылатын
бір түрі зат есімдерден құралған тіркестер. Екі зат есім ... ... ... сөз ... ... үшін ... соңғысына бағынып
тұрады: Мысалы: қол сағат, ағаш ... ... ... ... ... ... ... зат есімдер тобы көбінесе екі сөзден құралады. ... әр ... ... ... ... ... зат есімді
тіркестер ертеден бар құбылыс.
Бұлақ өлең («Қазақ әдебиеті», 2003), Сөз сойыл («Егемен ... ... ... ... ... 2004), Тау суреті («Егемен
Қазақстан», 2004), ... көлі ... ... 2004), Баба ... ... 2003), ... ... («Қазақ әдебиеті», 2003), Ғасыр лаңы
(«Егемен ... 2003), Әйел ... ... Қазақстан», 2004), Жер түгі
(«Егемен Қазақстан», 2004), Ақпарат империясы («Жас ... 2003), ... ... Қазақстан», 2004), Толыбай мешіті ... ... ... ... ... тілі», 2003), Игілік нышандары («Қазақ әдебиеті»,
2003) ... ... Сын ... табиғатында затқа қатысты сөздер. Сондықтан да
олар заттың түрлі ... ... ... сөз ... ерекшеленетіні
белгілі. Тілімізде барлық сөз таптарына қатысты ... ... ең ... ... ... сөз табы зат ... ... зат есімдердің барлығы
да бір қырынан сындық жағынан айқындалатыны айқын.
Сапалық сын есімдер мен зат есімдер еркін ... ... ... тіркесінің бірінші (бағыныңқы) сыңары түбір қалпын өзгертпейді ... ... сөзі ... тұлғада айтыла береді. Бірақ соңғысының
жалғаулы болуынан, бұл сөз зат ... ... ... ... сын есім
күрделі сөз тіркесінің құрамында айтылуы мүмкін.
Мысалы: Қара пышақ («Қазақ әдебиеті»),
Мәңгі сағыныш («Жас Алаш»),
Жаңа мешіт («Жас ... ... ... («Егемен Қазақстан», 2004),
Жылы жауап («Қазақ әдебиеті», 2003),
Қара бала («Жас Алаш», 2003),
Дарақы маймыл («Қазақ әдебиеті», 2003),
Қос орай ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті», 2003),
Қос көбелек («Қазақ әдебиеті», 2003),
Жаңа нұсқау («Қазақ әдебиеті», 2003),
Жіңішке жол («Егемен Қазақстан», 2003),
Жас отау («Егемен Қазақстан», 2004),
Жалғыз бас ... ... ... мұра ... Қазақстан», 2004),
Аппақ гүлдер («Жас Алаш», 2003),
Құпия қаза («Егемен Қазақстан», 2004),
Қызыл түйме («Жас Алаш», 2004),
Ашық ... ... ... ... көл ... ... ... жеңгей («Қазақ әдебиеті», 2003),
Кілең сұлу («Қазақ әдебиеті», 2003), т.б.
Қатыстық сын есімдер мен зат ... ... сөз ... әр түрлі мағыналық қатынасты білдіреді. ... ... ... ... ... ... ... сол ... ... негізі болады.
Мысалы: Өрісті ізденістер («Қазақ әдебиеті»),
Күн дидарлы Қазақстан («Ана тілі»),
Торқалы той («Қазақ әдебиеті»),
Тікелей репортаж ... ... ... ... ... ... 2003),
Қайғылы ертегі («Жас Алаш», 2004),
Мейірімділік мерекесі («Егемен Қазақстан», 2004),
Дәйексіз айтыс («Қазақ әдебиеті», 2003),
Ағалық хат ... ... ... ... ... ... ... ұстаз («Егемен Қазақстан», 2004),
Мемлекеттік тіл («Егемен Қазақстан», 2004),
Ғибратты ғұмыр («Егемен ... ... қыз ... ... ... ... («Жас Алаш», 2003),
Соңғы қоңырау («Егемен Қазақстан», 2004),
Жаралы жүрек («Жас ... ... ... ... ... 2004) ... есімдер. Газет тақырыптарының бағыныңқы сыңары таза сан есімді
қабыса байланысқан есімді сөз ... ... ... зат бар ... саны ... Сан ... де ... затқа қатысты
делінгенімен, олар кез келген зат есімдермен ... ... Сан ... ... ... ... сөз тіркестерінің бағыныңқы
сыңары қызметінде құрамы жағынан дара және ... түрі ... ... сан ... ішінде тек есептік және реттік сан есімдері ғана
қолданылады.
Есептік сан есім. Заттың ... ... ... ... ... ... ... сұрақ («Егемен Қазақстан», 2004),
94 жаз, 94 қыс, 94 күз («Қазақ әдебиеті», ... сан ... ... ... ... ... мәселе («Қазақ әдебиеті», 2003),
Екінші раунд («Жас Алаш», 2004),
Оныншы мектеп («Қазақ әдебиеті», 2004),
Бірінші ханым («Жас Алаш», ... ... ... ... 2004) ... есімдігі. Есімдіктердің ішінде қабыса байланысқан ... ... ... ... ... жиі ... сілтеу, сұрау және
жинақтау есімдіктері. Олар зат ... ... ... ... ... мына ... ана тау, осы қала, қай аудан? қандай ... ... ... есімдіктердің ішінде қабыса байланысқан есімді сөз
тіркесін құрауда тек сілтеу есімдіктері ... ... Бұл ... ... 2001), Осы ... ... Қазақстан», 2000) т.б.
Есімше. Есімшелер сөйлемнің соңында оны тиянақтау барысында баяндауыш
қызметінде жиі жұмсалса, сол сияқты олардың ... ... өзі ... ... ... да жиі. ... сөйлемнің ішінде зат есіммен
қабыса байланысып, ... ... сөз ... ... ... ... атын/етін, ар/ер, р жұрнақты түрлерінің бәрі де
есімді қабыса байланысқан сөз тіркестерінде ... ... ... ... ... әр ... ... сөз тіркесінде көбіне ған/ген жұрнақты
түрлері мол жұмсалады. Әрине, зат есімге анықтауыш қызметіңде сын есім де,
сан есім де ... ... ... ... есімше де анықтауыштық қызметте
жұмсалуында синтаксистік жағынан бірдей болғанымен, тек мағыналық ... бар. ... ... ... заттың қимыл қасиетін
білдіру арқылы зат есіммен тығыз байланыста ... ... ... ... ... да ған/ген жұрнақты
түрлері ғана ұшырасады:
Туған жер («Қазақ әдебиеті», 2003),
Іске ... ... ... ... ... сөз ... ішінде зат есімнің қабыса байланысқан есім сөз
тіркесіндегі қызметі басқалармен салыстырғанда белсенді. Ал сын ... ... ... ... көп ... Ал ... жеті
мағыналық тобы ішінен сілтеу есімдігі ғана газет тақырыптары бетінде
ұшырасатынын байқадық. ... әр сөз ... ... ... есім сөз
тіркесі бағыныңқы немесе басыңқы сыңар ретінде өз ... бар ... ... ... типті тақырыптар
2.4.1 «Есімді сөйлем» типті тақырыптар
Сөйлемдердің грамматикалық негізі – баяндауыштың ... не ... ... ... ... есімді және етістікті сөйлем түріне
ажыратылады. Соған байланысты ғалым Р. Әмір сөйлемдерді номинативті ... деп ... ... ... ... ... ... туралы жазған
еңбегінде функционалдық қызметін ескере отырып, номинативті сөйлемдердің 4
түрін берген:
- номинативно-описательные;
- номинативные эмоции;
- номинативные пожелания;
- ... ... [76, 84 ... ... ... ... ... құрылысына қарай: жалаң
және жайылма деп, баяндауыштарының қай сөз таптарынан болу ерекшеліктеріне
қарай тақырып септікті зат ... ... ... сын ... деп ... [75, 88 ... Әмір кейінгі синтаксистік еңбегінде есімді сөйлемдерді тілдік
трансформацияға қатысты қарастырады. ... ... зат ... ... ... ... ... бірінен-бірі әрі грамматикалық сипаты
жағынан, әрі функциясы жағынан ерекшеленеді: Қара көрінді – ... ... ... ... ... ... ... есімшеден болған сөйлемдер
алынған. Автор «бастауышы есімше сөйлемдер – ойдың бір ... ... ... ... тип» деп, актуализациялау
мәселесімен де ұштастырады [75, 62-63 ... тіл ... ... сөйлемдер жеке зерттеу нысаны ретінде
қарастырылып, ... ... ... ... ... есімді
сөйлемдердің түрлері, жасалу жолдары анықталды.
К. Оңалбаева ... ... орыс тіл ... ... ... ... тіл ... зерттелуіне, есімді сөйлемдердің
ерекшелігіне жан-жақты тоқтала келіп, олардың мынадай түрлерін береді:
1) зат ... ... ... сын ... есімді сөйлемдер;
3) сан есімді есімді сөйлемдер;
4) есімдікті есімді сөйлемдер [77, 115 ... ... да ... сөйлемдердің жасалу жолдарын
жоғарыдағыдай жіктеуге болады. Газет бетіндегі «есімді ... ... ... ... ... әр ... тұлғада жұмсалады.
Зат есімді сөйлемдер
Зат есімді есімді сөйлемдердің ерекшелігі ... ... М. ... ... түрлі тұлғада, тіпті кейбір септік жалғауларында тұрып та
баяндауыш қызметінде жұмсала ... ... зат ... ... бастауыштың, негізінде, заттық сапасын кім, не ... ...... ...... ...... тілім –
бал, лебізімнен алған нәр (Ғ. Мұстафин). Ән шырқаған – жылқышы қыз ... ... «Бұл ... ... ... ... түнмін, күнмін
– жіктік жалғаулары арқылы зат есімдерден болған баяндауыштар. Ал жіктік
жалғаусыз III жақта ... ... зат ... ... бал, жылқышы қыз)
сөйлемде тұрған орнына қарай ерекше әуенмен айтылуы ... сол ... ... ... ... ... теңдес келеді.
Сондықтан бұл екі мүшені көп жерде еркін орын ауыстырып айта беруге ... ... да ... ... зат ... ... етіп айтудан
гөрі баяндауыш етіп саралап айтудың мағыналық әсері ерекше ... ... ... ... ... ойды ... түрде дәл
айтудың ерекше стильдік тәсілі ... ... ... ... ... ... есім ... метафоралық теңеу
қызметін ... [74, 133-134 бб.]. Зат ... ... ... ... ... болуға тиіс. Бұл олардың табиғи
қасиеті десек, енді зат ... ... ... ... та, ... ... ... жұмсалып, есімді сөйлем
жасауға негіз болады. Негізінде зат ... ... ... ... тәуелдік, жіктік,
септік ... ... ... ... ... ... романындағы
зат есімді баяндауыштардың дені осы тұлғаларда келеді.
Бірақ романдағы осы ... зат ... ... көп, ... қазақтың ... ... ... ... ... Оның үстіне автордың қолданыс шеберлігіне қарай
олардың дара түрімен ... ... ... де ... ... зат ... баяндауыштар арқылы жасалады:
Математиктердің мақтанышына айналған ұстаз («Айқын», 2005).
Дағдарысты жеңген дара ауыл («Айқын», 2008).
Қара сиямен жазылған ... ... ... ... ... мен Еуропаны жалғастырған форум («Қазақ әдебиеті», 2007).
Уәдесін орындамай кеткен әкім (Виталий Метте мырзаға дұғай ... ... ... жем болған «Көшпенділер» («Қазақ әдебиеті», 2007).
Қала тіршілігіне қан жүгірткен ... ... ... ... қару-жарақ зауыты туралы деректер («Қазақ әдебиеті»,
2008).
Уақыттың, жағдайдың өзі алға ... ... ... ... ... тілі», 2005).
Шәкәрім қажы айтқан шындық («Ана тілі», 2007).
Тәртіп сақшысын тасадан атқан қарақшы («Айқын», 2005).
Серология ғылымының негізін қалаған ... ... ... 2008).
Санаққа ілінбей қалған ауыл («Айқын», 2006).
Болашаққа бастайтын ... ... ... 2006).
Мәңгілік мәселелермен жұмыс істейтін театр («Қазақ әдебиеті», 2006).
Шаршамайтын Шаханов («Айқын», 2007).
Ендігі ...... мен ... ... 2008).
«Балдәурендегі» байқау («Айқын», 2007).
Жақанов жаһанына саяхат («Қазақ әдебиеті», 2008).
Қазақ зиялылары туралы жаңа фильм («Қазақ әдебиеті», 2008).
Демографиямыз «бір ... – сан ... ... ... ... ... кітапқа дейінгі жол («Қазақ әдебиеті», 2006).
Поэзия мен нарық кереғар ұғым ... ... ... ... тудырған зардаптарға қарсы батыл күрес («Қазақ
әдебиеті», ... ... ... ... («Қазақ әдебиеті», 2007).
Астанадағы аламан айтыс («Қазақ әдебиеті», 2005).
Салқын ақылды, ыстық жүректі «Теңізшевройл» («Қазақ ... ... ... ... ... оқиға («Айқын», 2006).
Зат есімдердің тәуелденіп келуі арқылы жасалады:
Пушкинге арналған кітап көрмесі («Қазақ әдебиеті», 2007).
Тұңғыш қазақ авиаинженері – ... өкіл ... ... ... қалалық конференциясы («Айқын», 2006).
Көркемсөз – идеологияның жойқын күші («Қазақ ... ... және ... ... ... ... ... 2005).
Хан Кененің шын бейнесі немесе тарихи сурет сыры («Қазақ әдебиеті»,
2007).
Қытай сөздерін дұрыс жазу жолы («Ана ... ... ... қилы кезеңдері («Ана тілі», 2007).
Жеті кемшілікті түзеудің ... жолы ... ... ... ... зат есім ... жасалады. Зат есімдер жалпы
қолданыста септік жалғауларында: барыс, жатыс, шығыс, ... келе ... ... ... біз ... ... деректер көрсеткендей,
жатыс септік жалғанған зат есімдер мол ұшырайды.
Мысалы: Елдегі қойдың 17,6 пайызы Жетісуда («Айқын», 2007). ... ... ... әдебиеті», 2006).
Берілген мысалдардағы сөйлемдерге субтантивтену құбылысы әсерінің
басымдылығы соншалық, етістіктің ... ... әрі ... ... Бұл сөйлемдер толымсыз немесе ықшамдалған сөйлем. Бұл ... ... «Тiл ... ... ... ... ... эллипсис сөйлемдер деп те атайды) сөйлемдердi ажырату
мәселесiнде қиындықтар ... ... рас. ... бұл ... және ықшамдалған) де, бөлшектелген ... де бiр ...... үнемдеу заңдылығының нәтижесiнде
туындаған», – дей келе [78, 97 б.], ... ... ... ... «Біздің байқауымызша, үнемдеу құбылысы
тілдің бүкіл жүйесін – ... да, ... да, ... ... де ... ... бұл ... тіл білімінде әр түрлі
терминдермен аталып жүр. ... ол ... ... ... деп ... лексикада «метонимия», морфологияда «сіңісу»,
«кіріккен сөздер», синтаксисте «эллипсис», «толымсыз ... ... – дей ... осы ... барлығының басын қосып, «үнемдеу
заңы» деп тақырыпты ұсынады [79, 95 б.].
Мұндай тақырыптар түрінің көп таралуы еркін және ... сөз ... ... ... береді. Ол олардың позициясы ... ... ... ... құрылымы негізінде
айқындалады. Бұл тақырыптардың, біздіңше, газет ... ... ... бірнеше себебі бар:
- тақырыптардағы жаңалық күшін арттыруға ұмтылу;
- тілдік бірліктердің үнемделуі;
- тақырыптардың барынша жанды әрі тез есте жатталуына ұмтылу.
Баяндауыш ... ... айту ... тілде де, ауызекі сөйлеу
тілінде де қалыптасқан тілдік (синтаксистік) норма деп айта ... ... зат ... ... ... ... ... 2005).
Поэзияның көгершіні көз ұшында... («Қазақ әдебиеті», 2006).
«Қазақтелеком» болашағы – мемлекеттік тілде («Ана тілі», 2007).
Біздің ... ... ... ... ... – Біріккен Араб Әмірлігінде («Айқын», 2005).
Қалетаев Қарағандыда («Айқын», 2005).
Елбасы Финляндияда («Айқын», 2008).
Ықшамдалған сөйлемді зерттеушілер ... ... ... ... ететін контекст пен ... ... ... көрсетеді де,
трансформация тәсілі мүлде назардан тыс қап ... Ал ... ... ... ... қарай ығысуы, дәлірек айтсақ, сөйлем құрамынан
етістік баяндауыштың түсіріліп, оның атқаратын қызметі өзінің ... есім ... ... ...... нәтижесі. Ал ол бір
күннің жемісі емес [78, 99 ... ... ... зат ... ... түрі сөйлеу тілімен
байланыста сипатталады. Толымсыз сөйлем ауызекі ... ... тән. ... ... ... газет бетіндегі тақырыптардың синтаксисінде
барынша анық көрініс табады. Оның ... ... ... ... қандай тәсілмен болса да күшейтуге ұмтылуынан
пайда болса керек.
Жүзден ...... ... ... ... ... сөйлемдер. Есімдер деп аталатын сөздердің ішіндегі зат
есімнен кейінгі есесі де, ... де мол сөз табы – сын ... ... зат есім әр алуан заттық ұғымдарды білдіретін ... ... тобы ... сын есім неше ... ... ... білдіретін сөздердің лексика-грамматиқалық тобы ретінде бөлінеді
[74, 166 б.].
Сын есімдер табиғатында затқа қатысты анықтауыштық ... ... ... сын есім ... тек ... ... ... ғана емес,
заттанып толықтауыш, бастауыш, сол сияқты пысықтауыш қызметінде жұмсалады.
Сын есімдердің әсіресе ... ... көп ... түрі – ... ... баяндауыш қызметінде жұмсалуы. Міне оның ... ... оның ... ... ... ... ерекшелігі болып
табылады.
Сонда сын есімдер сөйлемнің соңында келіп, ... ... ... өз ... ... ... құрайды да, есімді
сөйлемнің ... ... ... ... кезде сын есімдер сапалық,
қатыстық, түрлі шырай формаларында да қатысады [80, 87 б.].
Сын есімдер – сөйлемде әсем ... ... ... ... жұмсалатын
сөз табы. Сын есімнің сөйлем соңында баяндауыш қызметінде ... ... ... ерте қалыптасқан сияқты. Басқа сөйлем мүшелері
сияқты сын ... де ... ... жұмсалып, сөйлемді тиянақтауда өзіндік
орын алады. Осының негізінде енді есімді сөйлемдердің аясы ... ... ... ... тақырыптарда да баяндауыш қызметінде келіп,
сөйлемді тиянақтай алады.
Сапалық сын есім арқылы жасалады: Ұстаздыққа орын көп («Ана ... тіл ... ... ... ... тілі», 2006).
Америкада күлкіңді келтіретін заңдар көп («Ана тілі», 2005).
Афиныға аттанар күн жақын («Ана ... ... елде ... ... («Айқын», 2006).
Қазақ теннисінің болашағы зор («Айқын», 2007).
Биылғы Тарландар шетінен мықты («Ана тілі», 2008).
Көже, көже, бетіңе айтайын, сорпам ... ... ... ... ... қолдауға зәру («Айқын», 2005).
Білім бәсекесінен гөрі жағымпаздық ... ... ... ... ... бетіндегі тақырыптарда көп, зәру сөздері жиірек кездеседі.
Журналистер сын ... ... ... ... сөйлем
көмегімен оқырман назарын заттың сапалық қасиетіне аударуға ұмтылады, яғни
дәл сын есімге акцент басымырақ жасалады:
Балық шаруашылығының болашағы ... ... ... ... тілінде оқулыққа зәру («Ана тілі», 2005).
Өңірде қант қымбат («Айқын», 2005). Құл боп ... адам көп ... ... есімнің шырай тұлғасында келуі арқылы жасалады:
Жәрмеңкеде заңгерлерден шопырлар бағалырақ («Айқын», 2005).
«Ортаңда болдым азырақ, көңілде қалсам ... ... ... сын есім ... ... Қатыстық сын есімдердің ішінде
сөйлемнің сөйлем соңында тиянақтауға -ты, -ті, -ды, -ді, -сыз, ... ... ... әділдікті айтуға міндетті («Қазақ әдебиеті», 2005).
Партия әлеуметтік-экономикалық мәселелерді шешуге қабілетті («Айқын»,
2006).
Латын графикасына көшу тиімді («Ана ... ... ... шексіз («Айқын», 2006).
Сан есімді сөйлемдер. Сан есім – есімдер тобына жататын сөз таптарының
бірі. Өзінің мағынасы мен ... ... сан есім өзге сөз ... сын ... біршама жақын. Бірақ сын есім ... ... ... түр-түсін т.б. сыр-сипаттарын білдіретін сөз табы болса,
сан есім – ... сан ... ... шамасын
білдіретін лексика-грамматикалық сөз табы [74, 191 б.]. Сан есімдер ... ... ... ... сөздер болғанымен, олар семантикалық,
морфологиялық және ... ... ... ... жеке ... ... ... топқа бөлінеді.
Сан есімдер есептік, реттік, жинақтық, болжалдық, топтау, бөлшектік сияқты
түрлерге бөлінеді. Сан ... ... ... негізгі қызметі анықтауыш ... сол ... ... бастауыш, толықтауыш, ілік септігінде келуі арқылы анықтауыш
сөйлем мүшесі қызметінде жұмсалуы белгілі. Біз өз ... ... ... ... ... ... ... сөйлемнің соңында да
қолданылып, сөйлемді тиянақтай алатын сан есімді баяндауыш сөйлем түрлерін
« Абай ... ... ... ... сан ... есімді баяндауыш қызметінде жұмсалуы
туралы А. Байтұрсынұлы, С. Аманжолов, Н. Сауранбаев, М. Балақаев, Р. ... ... т.б. ... ... ... мысалмен баяндауыштың есім
сөздерден болатынына тоқталады. Белгілі ғалым М. Балақаев «Қазіргі ... ... ... ... есім сөздердің (зат есім, сын есім, сан
есім, есімдіктердің) қайсысы болса да баяндауыш қызметінде ... ... үшін ... ... ... етістіктің тұруы шарт емес. Сонымен қатар
есімді сөйлемдердің ... ... ... тән ерекшеліктері де бар»
[74, 131-143 бб.] деп есімді баяндауыш түрлерінің ... ... ... сапалық есімдер мен есімдіктерден болған
баяндауыштар, есімдерден болған ... ... және ... ... ... сөйлем» типті тақырыптардың баяндауышы ретінде аз ... табы – сан ... ... Елге ... екеу ... тілі»). Үш арыстың
үні, үш асылдың бірі («Айқын»).
Есімдікті сөйлемдер. Қазақ тіл білімінде қазіргі кезде ғана ... ... ... он жылда сөз бола бастады. Профессор М. Балақаев
өзінің соңғы ... ... ... ... ... ... қарай топтауды мақсат ... Осы ... ... ... ... бәрі бұл ... түрлерін ескермегені белгілі. «Күн жылы. Аспан
ашық. Айнала ... [74] ... ... ... ... ... ... ол сөйлемдердің бастауыштары аспан, ... ... ... ... ... ... жым-жырт сын есімдері. Осы кезге
дейінгі еңбектерде сөйлемдердің осы ... орыс тіл ... ... жүргенімен, түркологияда, соның бірі қазақ тіл білімінде профессор
M. Балақаев еңбегінен басталады.
«Есімді жай ... ... өте көп ... ... ... ... аз қолданылатыны белгілі. Оның басты себебі бар. ... тек ... жай ... ғана ... есімді құрмалас сөйлемге де
қатысты. ... ... осы ... дейін арнайы мәселе етіп көтерілмеуіне
байланысты есімді сөйлемдерді құрайтын сөз ... ... ... айқын. Жалпы есімдерге зат есім, сын есім, сан есім, есімдік
сөз таптары ... ... бұл ... ... ... ... құрамында қарастыру дау туғызбаса керек. Дегенмен осы уақытқа ... ... осы сөз ... ... ... айтылып келеді. Сонда зат есімді баяндауышта оның бір-екі тұлғалық
түрін келтіреді де, оның ... ... ... әр ... ... ескерілмейді. Сол сияқты сын есімнің де ішкі категорияларының
сөйлемді тиянақтауы сөз болған ... Ал, сан ... ... ... ... де ... ... десе болғандай. Есімді
сөйлемдерде ... ... ... сөз ... ... ... есімді
сөйлемдердің жасалуын толық көрсетуге болады» [74].
Сұрау есімдігі: Автокөлік өндірісінің келешегі қандай? («Айқын», 2005).
Талдысайлықтарды тақырға отырғызған кім? ... ... ... демократияландыру деген не? («Қазақ әдебиеті», 2006).
Қазақтың әнін бұзған кім? («Қазақ ... ... «Ана ... ... кім ...... ... («Қазақ
әдебиеті», 2007).
Қарағанды әкімінің қолынан келгені – осы... ... ... ... ... ... тақырыптар. Бөлшектелген сөйлем деп тема
лебізін көрсететін және зат есім мен оның баламалардан жасалған бөлшектен,
ал негізгі ... рема ... ... екі сыңарлы синтаксистік
құрылымнан тұрады. Біз жұмыста бөлшектелген құрылымды ... ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Бөлшектелген құрылымдар негізінен ақпараттық қызметті атқару ... А.В. ... ... ... құрылымдар ауызекі сөйлеу тілінің
жазба тілге кіруімен тікелей байланысты емес, бұл ... ... ... ... даму процестерімен байланысты, сонымен бірге олар мағыналық
жағынан қанық әрі барынша қысқа құрылған.
Орыс газеттерінде мұндай құрылымдар ХХ ... ... ... кең
тарады. Оның қолданысымен бірге құрылымдық түрлері дамыды. А.В. ... ... ... ... ... көрсетеді. Соның алғашқы екеуі
мына сызба бойынша жасалады: кім не айтты.
1. Бірінші түрінде төл сөз ... ... ... ... «Добро!».
2. Екінші түрінде белгілі мемлекет аталып, ондағы басты оқиға ... ... ... ... ... ... ... бұйрықтық, сақтандыру мәнінде келеді: Помните: время
гриппа.
Газет тақырыптарындағы бөлшек туралы мәліметті ғалым
Б. ... ... ... Автор еңбегінде есімді бөлшектелген
сөйлемдер туралы айтпағанымен, тақырыптардың деңгейлігі туралы айтып ... ... ... ... ... ... ... тақырыптарының
синтаксистік құрылысына назар сала отырып, олардың жеке сөз, сөз тіркесі,
сөйлемшелер, ... ... ... келетінін аңғардық. Қазіргі
газеттердің бәрінде дерлік екі ... үш ... ... атап ... Ал әр ... ... ... мына
кесте арқылы байқауға болады:
жалпылама мәселе → жеке мәселе → нақты проблема
Мысалы:
«Емдеу балансын бақылау (1-деңгей)
Дәрігер жауапкершілігін ... ... ... жүйесін реформалау бағытында жүзеге асырылған
басты оқиға – міндетті медициналық сақтандырудың (бұдан әрі ММС) ... бері де екі жыл ... ... да ... өмірге енуі, орнығып кетуі
оңай емес. ... осы екі жыл нені ... ... ... не ... ... ... ММС қорының директоры Амантай Сапарғалиұлы Бұршақбаев
осы төңіректе өз ойын ортаға салады» (3-деңгей) ... ... ... ... ары ... екі деңгейлі тақырыптарға тоқтала келе, олардың
мағыналық сегменттерге бөлінуі ... ... ... ... ашыла түсетіндігін айтады. Ғалым мынадай қорытынды жасайды:
«Құрылысы осындай тақырыптар ... ... де, ... ... де өте
тиімді, әсіресе оқырман назары мен зейінін аударуда ұтымды болып келеді»
[1, 50 ... ... ... тақырыптар қызметіндегі бөлшектелген құрылымдар
екіжақта қарастырылды:
- құрылымдық тұрғыдан;
- функционалдық тұрғыдан.
Құрылымдық жағынан бөлшектелген сөйлем бөлшек (сегмент) пен ... ... ... тұрады: Франкфурт: аспан астындағы әуежай? («Қазақ
әдебиеті», 2006). Бұл сөйлемдегі бөлшекте Франкфурт сөзі тақырып ... ... ... қалаға қатысты оқиға сипатталған. ... ... ... ... құрылымдық-синтаксистік
ұйымдасуын жеңілдетеді.
Мұндай құрылымды тақырыптарды функционалдық ... ... 5 ... бөліп қарастыруға болады.
1. Бөлшекте басылымның тақырыбы туралы айтылады, ал ... ... ... ... туралы оқырман түсінігін кеңейтетін қосымша ақпарат
беріледі.
Мысалы: Тың: не жоғалттық, не таптық? («Қазақ әдебиеті», ... ... ... бөлім
Тың: не ... ... ... ... ... ... баяндалады, ал негізгі
бөлім басылымның қысқаша мазмұны немесе басылымның негізгі ойынан
тұрады.
Мысалы: ... ... ... ... ... 2008). Біздің қоғам: Бай мен
кедей («Ана тілі», 2008).
Бөлшектелген құрылым
Бөлшек ... ... ... Бай мен ... ... ... тақырыбы хабарланады, ал негізгі бөлімде басылымға
деген автордың комментарийі ... ... ... ... мен «ағаның» қарым-қатынасы
бүгінгі уақыт таразысында («Қазақ әдебиеті», 2007).
Бөлшектелген ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасы
бүгінгі уақыт таразысында
4. Бөлшектелген бөлімде автор беріледі, ал негізгі бөлімде автордың
сөзі беріледі.
Мысалы: Мырзатай ... ... ... жерден табылды!..»?
(«Қазақ әдебиеті», 2008).
Болат Атабаев: «Пешенеме жазылғаны – ақын ... ... ... ... ... іске ... болу ... («Қазақ әдебиеті»,
2007).
1. Бөлшектелген құрылым
Бөлшек ... ... ... ... іске ... керек
2. Бөлшектелген құрылым
Бөлшек негізгі ... ... ... ... ... ... пен ... бөлімде материалға комментарий беріледі.
Мысалы: Оқулықтағы жыр: Оқиғада жоқ сұрақ. Бұл ... ... ... құрылым
Бөлшек ... ... жыр: ... жоқ сұрақ. Бұл қалай?
2.4.2 «Етістікті сөйлем» типті тақырыптар
Газет тақырыптарын ... ... ... ... ... осы ... ... сөйлемдердің баяндауышы осы шақта тұрып
сөйлемді тиянақтайды, мұндай сөйлемдердің ... ... ... ... мақсаты болады. Тақырыптардың осы шақта берілуі дәл қазіргі
уақыттағы өзекті мәселені көрсетеді: Ақтөбе ақсап тұр ... ... ... ... ... отыр ... ... 2006).
Берілген етістікті сөйлемдерде етістіктің осы шақ ... ... ... ... үшін ... Бұл ... іс-
әрекет уақыты оқырман оқыған уақытпен дәл келіп жатады, кейде дәлме-дәл
келмейтін ... де ... беру ... жүріп жатыр («Жас Алаш», 2008).
«Қуат» жұмысшыларын қуып ... ... ... ... бетінде шырша жүр («Ана тілі», 2005),
Бір атаның баласы бола алмай жүрміз («Ана тілі», 2005).
Қазақстан ... ... ... буып ... ... ... 2008). Бұл
газеттегі мақала тақырыбы осы шақта берілген. Мәтін былай басталады:
Тіршілігімізде аса қажетті ... ... ... ... ... ... шектеу туралы заң бұйым болып па тәйірі? Нанбасаңыз
айналаңызға бажайлап бір қараңызшы!
Ғимараттар алдын, аялдамаларды, ... ... ... ат ... Оны ... көліктегі жүргізушілердің өзі жаңа ғана сыпырылған
көшелерге темекі қораптарын, тұқылдарын аяусыз лақтырып барады. Оған ... ... ... 8-10 ... ... 10 ... 15-17 ... пайызы, 18-29 жас аралығындағылардың 39 пайызы улы түтін жұтпаса жүре
алмайтын халге жеткен.
Міне осыдан ... ... ... темекі түтіні әлі талай жыл буып
тұратынына күмәніңіз болмасын...
Сонда мақала тақырыбындағы буып тұр ... ... ... (...) тұруының себебі бар. Сөйлемнің баяндауышы осы
шақта ... ... ... ... ... ... ... әрі мәселенің қазіргі күндегі
өзектілігіне назар аударылған.
Етістіктің ... осы ... ... тақырыптар іс-әрекеттің
алдағы уақытта болатынын білдіреді:
Арман мен үміт ... алға ... ... ... 2005).
Мәселелер халықпен бірігіп қарастырылады («Алматы ақшамы», 2006).
Көкейкесті мәселені арнайы комиссия шешеді («Ана тілі», 2005).
Әйтеке биге ескерткіш ... ... ... ... әскерлері қазақша сөйлейді («Алматы ақшамы», 2005).
Ұзынқұлақ нақты ақпарат таратады («Ана тілі», 2005).
Қала әкімі сұрақтарға жауап береді ... ... ... ... ... ... ... санаға сілкініс береді («Ана
тілі», 2006).
Қазақ тілі Францияда ... ... ... ... ... ... ... ақшамы», 2006).
Азық-түлік жәрмеңкелері жалғаса береді («Алматы ақшамы», 2007).
«Қайраттың» мәселесі бүгін шешіледі ... ... ... кешірім сұрады («Ана тілі», 2007).
Көше бойында саудагерлер көбейді («Ана тілі», 2004).
Қытайда бір ғана «жұңғо ұлты» болады («Ана ... ... ... ... ... ... тілі», 2007).
Дағдарысты жеңуге сақинадағы жазудың көмегі тиеді («Алматы ақшамы»,
2008).
Солтүстіктің ... ... ... ... ... 2005).
Сұлтандар сайыста сыналады («Ана тілі», 2008).
Нағыз ақын тарихты жазады («Қазақ әдебиеті», 2005).
Мықтылар қазірден-ақ байқалады («Алматы ақшамы», 2005).
Үлескерлер күрескерлерге ... ... ... ... ... тіл» күні ... ... тілі», 2009).
Тілдің мерейі БАҚ-та өседі («Ана тілі», 2007).
Болымсыздық мағына:
Қадағалаушы өзі орындамайды («Ана тілі»).
Калинин жолдас қателеспейді («Ана ... ... мен ... насихатталмайды («Ана тілі», 2005).
Нағыз жазушы арсыздыққа бармайды («Қазақ ... ... ... журналистерді жақтырмайды («Ана тілі», 2005).
Емханада массажист мамандар жетіспейді («Алматы ақшамы», 2007).
«Халық банкі» теңгемен несие бермейді («Жас Алаш», 2008).
Ту ... шу ... ... ... ... ... ... түрі І жақ: Сүйікті газетімді оқуға асығамын («Ана тілі», 2007),
Қазақтың барлық жақсылығымен мақтанамын («Қазақ әдебиеті», 2008).
Көпше түрі І жақ: ... ... ... ... ... ... ... деп айта алмаймыз («Ана тілі», 2008),
Сол жылдарды да сағынамыз («Ана тілі», 2009).
Етістіктің жедел өткен шақ ... ... ... ... шақ ... келіп, әрекеттің сипатын түрліше сипаттайды.
Жедел өткен шақ ... ... таяу ... ... ... бірге журналистің сол ... ... ... ... етіп ... ... ... талқыланды («Ана тілі», 2008).
Айтыс жауынгерлік сипатынан ... ... ... 2007). ... қайтып келді
(«Ана тілі», 2006). Ұлттық құндылықтарды түгендеді («Алматы ақшамы», 2007).
Тіл фестивалі басталды («Ана тілі», 2007). Ұлттық тест ... ... ... ... ... ... 2006). Ер ... ұл-қыздар ерледі
(«Алматы ақшамы», 2005). Шамның жарығы ... ... ... тілі», 2008).
Дағдарыс сөзжасамға үлес қосты («Алматы ақшамы», 2005).
Берілген мысалдарда оқырманға ... ... ... деректермен
берілуімен құнды.
Ресей жасырғанды Еуропа мойындады («Ана тілі», 2005).
Жас күйшінің шығармашылық кеші өтті («Ана тілі», ... және орта ... саны 92 ... ... («Алматы ақшамы»,
2007).
Марат Бисенғалиевтің Нью-Йоркте концерті өтті ... ... ... ... екі ай ... меңгерді («Ана тілі», 2008).
Мемлекеттік стипендия иегерлері анықталды («Қазақ әдебиеті», 2007).
Көктөбеде футболдан жарыс өтті ... ... ... алты медаль әкелді («Жас Алаш», 2008).
«Амурды» әрең жеңді («Жас Алаш», 2008).
Украиндар орыс ... ... ... ... ... 2007).
Бізді әдебиет жақындатты («Қазақ әдебиеті», 2004).
Тамыз конференциясы өтті («Ана тілі», 2007).
Ел үшін сіңген еңбек ақталды («Ана ... ... ... сарапталды («Ана тілі», 2007).
Қаржы дағдарысына бірлесіп қарсы тұратын болды («Алматы ақшамы», 2007).
Алатауға бес миллиард теңге ... ... ... ... ... жырлады («Ана тілі», 2006).
Ардагер мұнайшылар бас қосты («Айқын апта», ... ... ... ... ... ... ... адам қажылыққа аттанды («Ана тілі», 2007).
Құлекеев теміржолдағы тәртіпті қолға алды ... ... ... ... ... ... ... тілі», 2005).
Талон беру қаңтарға дейін ұзартылды («Алматы ақшамы», 2005).
«Ана тілі» газетіндегі «Ғалымның керегін енді түсінді» («Ана ... ... ... қарастырайық:
Осы отырыста Премьер Индустрия және сауда министрлігі мен ... ... ... ... ... пен ... ... мәліметін
жинақтауды және оны елдегі кәсіпкерлерге дер шағында ... ... ... мен ... ... деген оң қадам. Осыған дейін осы мәселе
еліміздің ірі ... ... ... ... ... ... ескерілмей келеді. Ғалымдар мен тапқырлар ... ... ... іске ... алмай әлі күнге сарсылысумен жүр.
Берілген газет тақырыбы әрекеттің нәтижесі ретінде айтылған. Бұл мақала
соңы осы шақ ... ... Бұл ... журналист өткен шақ пен осы
шақты байланыстыруға ұмтылған.
Хаккерлер 1 ... 200 мың ... ... («Ана тілі», 2006).
Қазақстандық құқық қорғаушылар бұрын ТМД аумағында болмаған үлкен
қылмыстың бетін ашты. ... ... ... ... ... ... есеп-шотынан 1 миллион 200 мың доллар ұшты-күйлі жоғалды.
Қызықтың көкесі енді ... ... ... ... мен ... ... ... болды. Жанталаса іске кіріскен құқық
қорғаушылар ақыры қылмыстың ұры соқпағына ... ... тобы ... болып шықты. Олардың үшеуі Астанада тұратын мәртебелі жоғары оқу
орындарын бітірген жастары 22-23-тегі алаяқтар ... Ал, ... ... ... ... ... ... анықталды. Компьютерлік технологияны
қапысыз меңгерген бұл төрт қылмыскер осы қауіпті іске екі жыл дайындалыпты.
Бүкіл әлемді зар ... ... енді ... да ... ... ... қарақшыларының қазынашылық басқармасында да сыбайластары болуы
әбден мүмкін. Қалай дегенмен де, ... ... қас пен ... ... 1
миллион 200 мың долларды қақшып кетуге де үлкен жүрек керек-ау! ХХІ ғасыр –
аярлық пен зұлымдықтың ғасыры. Ендеше, сақ ... ... әлі ... ... ... ... соңғы сөйлемдерін алмасақ, алдыңғы сөйлемдердің ... ... шақ ... ... Журналист іс-әрекеттің аяқталғанын
баяндап тұр.
Жіктік жалғау арқылы. Жіктік жалғаудың ІІ жағы: ... ... ... ... ... ... ... түрі І жағы:
Жомарттығымызды ғылым жолына жұмсай алмадық («Қазақ әдебиеті», 2006),
Біз қазір ... ... ... ... ... ... ала ... жүрміз («Жас Алаш», 2005),
Біз өз жазушыларымызды іздеп жүрміз («Қазақ әдебиеті», 2005),
Шешім қабылдайтын шекке жеттік («Ана тілі», 2005),
Ауылшаруашылығына ... бет ... ... ... ... көз ... қойдық («Жас Алаш», 2006),
Қола жүлдеге қол жеткіздік («Алматы ақшамы», 2006),
Тойдан тозып қайтамыз («Ана тілі», 2007).
Етістіктің келер ... ... ... ... ... ... 2008).
Биыл Шар-Өскемен желісі аяқталмақ («Айқын апта», 2005).
«Еларна» енді жынойнақты насихаттамақ па? («Ана тілі», 2006).
Австрия соты Рахат Әлиевтің ісін ... ... ... ... Алаш»,
2006).
Араб елдерінің тұтастығы нығая түспек («Қазақ әдебиеті», 2008).
Қалау рай ... ... ... ... ... ... әдебиеті», 2007).
Тіліміздің түбіне термин жетпегей («Ана тілі», 2006).
2.4.3 ... ... ... ... ... «айтылу түрлеріне қарай сөйлем төрт түрлі болады» дейді:
1) сұраулы сөйлем; 2) лепті сөйлем; 3) тілекті сөйлем; 4) жай сөйлем ... б.]. ... жай ... қазіргі хабарлы сөйлем болса керек. ... ... ... ... ... жай ... деген
анықтама берілген.
С. Аманжолов сөйлемді хабарлы, сұраулы, лепті деп жіктейді. Бұйрықты
сөйлем ... ... ... қарастырылған. Автор хабарлы сөйлемнің
баяндауышына ... 8 ... ... ... ... ... сын ... сан хабарлы,
4) мекен хабарлы,
5) мақсат хабарлы,
6) анықтама хабарлы,
7) себеп хабарлы,
8) тақырып хабарлы [82, 164 ... ... ... мәнді сөйлемдердің үш түрін көрсетеді: хабарлы
сөйлем, ... ... ... ... Лепті сөйлемді жеке көрсеткен.
Хабарлы сөйлемді құрамы ... ... ... ... жақты, жанама
жақты («жақсыз»), жалпылама ... ... ... модальдік
сөзді) сөйлем болып, құрылысы жағынан жалаң, ... ... ... ... хабарлы сөйлемдер етістік баяндауышты, ... ... ... ... ... ... [84, 87 ... автор еңбегінде хабарлы сөйлемдердің баяндауышы көбіне ашық
райдың ... ... ... ... ... ... ... мүмкін еместік, керектілік, қалау, болжалдық,
сенімсіздік, сенімділік, күмәнділік, белгісіздік, міндеттілік, ... 88 ... ... ... ... тілі» кітабында хабарлы сөйлемдерді
баяндауыштарының тұлғалық ерекшеліктеріне ... және ... ... ... ... ... бөледі. Баяндауыштардың тұлғалық
ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... баядауыштардың сөз табына қатысына қарай: есімді,
етістікті деп ... Әмір «Жай ... ... ... ... ... ... хабарлы, сұраулы, бұйрықты, лепті сөйлемдер деп топтастырған. Хабарлы
сөйлемнің ... ... ... айта келіп, автор хабарлы сөйлем
екі негізде және бір ... ... атап ... [75, 64 б.].
Жоғарыда ғалымдар көзқарастарына сүйене отырып, хабарлы сөйлемнің газет
бетіндегі тақырып ретіндегі ... ... ... бір ... және екі ... ... сөйлемді тақырыптар;
2) болымды және болымсыз хабарлы сөйлемді тақырыптар;
3) жақты және жақсыз хабарлы сөйлемді тақырыптар;
4) ... және ... ... сөйлемді тақырыптар.
Сөйлем құрамындағы бастауыш, баяндауыш мүше бір негізді, екі негізді
хабарлы ... ... ... ... ... ... тұр.
Құрылымында екі негізгі мүше (бастауыш пен баяндауыш) болса, ол екі ... Бір ... мүше ... бір негізді болады. Мысалы:
Екі негізді хабарлы сөйлемді тақырыптар: ... Ғани ... ... ... ... атанды («Жас Алаш», 2007).
Бір негізді хабарлы сөйлем: Тас қайрақ жол («Ана тілі», 2006).
Хабарлы сөйлемнің ... және ... ... ... ... ... ... хабарлы сөйлем:
Көрмені Алтынбек Сәрсенбайұлы атындағы қор ұйымдастырды («Жас Алаш»,
2005).
Оны тексеру қорытындысы көрсетпек («Жас Алаш», 2004).
Дағдарыс кезінде ... ... ... ... («Жас Алаш», 2005).
Қазақстан құрамасы келесі айналымға өтуі үшін өз тобынан бірінші орын
алуы тиіс ... ... ... мырзаның президент сайлауы кезіндегі әрекетін біраз жұрт соған
балады («Жас Алаш», 2007).
4 ақпан күнгі оқиғалар әсер етті («Жас Алаш», 2005).
Қазақ ... ... ... ... ... ... сақтанғандары жөн
боларын ескертуіміз керек («Жас Алаш», 2008).
Болымсыз хабарлы ... ... ... ... жылы ... ... ... болды («Жас Алаш», 2009).
Е. Сағындықовқа Ақтөбе қаласының ... ... ... ... ... («Жас Алаш», 2009).
Жақты, жақсыз хабарлы сөйлемдердің парадигматикалық қатар ... ... ... мен ... ... ... ... сөйлемнің баяндауышының қай сөз табынан жасалуына байланысты
есімді және етістікті хабарлы сөйлем ... ... ... ... ... ... сөйлем:
Әкімшілік залындағы әдемі көңіл-күйді Астанадан келген қонақтар
бүлдірді («Жас Алаш», ... ... 5 ... ... банк ... техникалық қайта
құрылуына байланысты барлық кредиттік карталар жұмысын уақытша ... ... ... ... ... көрсетпек («Жас Алаш», 2008).
Жұрт төл теңгенің әлсіздігін тұңғыш рет сезінді («Жас Алаш», 2009).
Мектеп директоры мен ауыл әкімі де өзгерді («Жас ... ... ... ... 23 ақпаннан кейін жанданбақ («Жас Алаш»,
2009).
Ұзынқұлақтың айтуынша, екі футболшыға 50 мың ... ... ... ... ... ... ... үштікке Голландия құрамасы енді («Жас Алаш», 2009).
Елордада «Астананың» ... ... өтті ... ... ... сағат сегіз шамасында болды («Жас Алаш», 2008).
Есімді хабарлы сөйлем:
Ғани Қасымов – екінші қосалқы топтың ойыншысы («Жас Алаш», 2009).
4 ақпан оқиғасында ... ... ... ... тек ... ... Сағындықов («Жас Алаш», 2008).
2.4.4 «Сұраулы сөйлем» типті тақырыптар
С. Аманжолов ғой, иә, шығар, ә, -шы, -ші, -ше, ма (ме, па, пе, ба, ... ... ... ... ... ... ... жатқан сұрау
есімдіктері арқылы, есімдік пен есім сөздердің біріккен ... ... пен ... ... түрлері арқылы жасала беретінін» айтып
өткен [82].
М. Балақаев еңбегінде сұраулы сөйлемдердің интонация ... және ... ... ... ... ... етістіктер мен қосымшалардың
қатысуы арқылы жасалуы, мазмұн жағынан ашық сұрақ, қарсы сұрақ, ... ... ... ... ... түрлері берілген [74, 24 б.].
Сұраулы сөйлемдерді Р. Әмір қызметі жағынан үшке бөледі:
- негізгі ... ... ... ... сұрақты білдіретін сөйлемдер,
- анықтаушы сұрақты білдіретін сөйлемдер.
Сұраулы сөйлемдерді мағынасына қарай төртке
- ашық сұрақты білдіретін сұраулы ... ... ... ... ... ... ... сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер,
- түрткі сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдерді топтастырған [75, ... ... ... ... ... ... ... үшке
бөліп көрсетеді:
1) ашық мәнді сұраулы сөйлемдер;
2) демеу мәнді сұраулы сөйлемдер;
3) ... ... ... ... ... еңбегінде сұраулы
сөйлемдердің бірнеше жасалу жолдары берілген:
1) сұраулы сөйлемнің синтаксистік ... ... ... сұраулық
ырғақ және арнаулы бір модальдік сөздер мен демеуліктер жатады;
2) сұраулы сөйлемнің лексикалық-грамматикалық жасалу ... не, ... қай, ... ... ... ... қайдан, қалай, қашан есімдіктері
жатады.
Қазақ тілінде сұраулы сөйлемдердің жасалу жолдарын өз ... ... ... ... ... ... Сұраулы сөйлемдер ма/ме, па/пе, ба/бе сұраулық шылаулары арқылы
жасалады:
– Ертең жиналыста сөйлейсің бе? (Ғ. ... – Әлде сен ... ... да ... ба? – ... ... ... Әбішев).
2. Сұрау есімдіктері (кім, не, қашан, қайдан, қандай, кімді т.б.)
арқылы жасалады:
– Шөпті қанша алдыңдар? (Ғ. ...... ... Ол ... ... деп ... кіші інісін, тентек Оспанды, бірнеше рет ... ... ... Шығар, болар, қайтеді, неғылады, білем сөздері баяндауыштың
құрамында ... ... ... жұмсалады:
– Мүмкін, Сақыш келісетін шығар? – қыз көзі күлім қағып, ойнақшып
тұр, бірақ тереңінде өкпе де ... та жоқ ... (Ә. ... ... ... (Ғ. ... ... құрамында -ау, ғой шылаулары мен одағай айтылып та
сұраулы сөйлем жасалады:
– Өздері отырықшылыққа ерте бейімделген-ау?.. – ... ... ... (Ғ. ... – Шын ғой? – деді. – Шын... – Тым тез ... ... – деді ол (Ғ. ... Ше демеулігі баяндауыштардың құрамына ену арқылы да сұраулы сөйлем
жасалады:
– Машиналар жолды да ... ... ... ... асфальт!.. –
Мәдениет сарайы ше? (Ғ. Мұстафин).
Сұраулы сөйлемдердің мағыналық ... ... ... Ашық ... Біреудің ойын немесе біреудің я бірдеменің ... білу ... ... ... ... ... қойылады: – Қарағым, көп жаса, бойды балқытудай-ақ өнер
айттың! Ал енді осыны айтқан кім? Соны шешіп ... – деп еді ... Әмір ... ... ашық ... ... сұраулы сөйлемдердің
іштей мынадай парадигмаларын көрсетуге болады:
- cубъектінің іздеулі екенін білдіретін ... ... ... ... ... ... сапаның, сынның іздеулі екенін білдіретін
сұраулы сөйлемдер: – Сіз ... ата? – деді ... екеу ... суықтық
аздап сынғандай болған соң (О. Бөкей);
- іс-қимыл объектісінің іздеулі екенін білдіретін сұраулы сөйлемдер: Ас
бере отырып, бойлары үйреніскен ... ... ... ... Елді сағындың ба, кімді сағындың? – деп сұрады (М. Әуезов);
- ... ... ... ... ... ... ... сұраулы сөйлемдер: Неге үндемей қалдыңыз, аға? –
Әншейін, есіме бір оқиға ... (О. ... зат ... ... ... іздеулі екенін білдіретін сұраулы
сөйлемдер: Неше ұя ... ... Неше мың ... ... ... ... алды ... құяды? Қораның іргесін немен көтердің? – деп,
қадай-қадай сұрай бастап еді (М. Әуезов).
2 Альтернативтік ... Ашық ... ... мүше ... ... сұрақ жалпы, ашық түрде қойылса, альтернативтік сұрақта іздеуге
із, жоба болып альтернатив сапа, іс ... Ол ... іс ... ... көрінеді де, олардың сұраулық мағынада ... ма, ме, па, пе, ба, бе ... ... ... Ол ... келе
ме, келмей ... ... ... Кейбір сұраулы сөйлемдер жауап күту мақсатымен
айтылмай, бірдеңенің жайын хабарлау мақсатымен де ... ... ... мән ... ... ... сөйлемдерді
О. Төлегенов екі топқа бөледі:
1) тыңдаушы (оқушы) жақты сендіру мақсатында қолданылатын сөйлемдер.
Мысалы: ...Ар ... іс қой. ... ... ... ... ... ... бар.
Оларға ар не, жанашыр не, әділет не? (М. Әуезов);
2) тыңдаушы (оқушы) жақ ... ... ... ... ... ... ғылым жолына түскен жастарынан менің
тілейтінім не? Алдымен, бір ... ... ... ... ... [75, 115 б.].
«Қазақ тілінің грамматикасында» (1967) «тыңдаушы жаққа болған оқиғаны,
істі мойындату, құптату үшін ой ... ... ... ... ... сұрақтың болымды, болымсыз ... ... осы ... ... дей келіп, екі түрі беріледі [72, 121 б.]:
- болған іске реакция тудыру үшін жұмсалатын риторикалық сұрақтар: Мен
соған ... ... жоқ емес пе! ... көрмедің бе оны! Жап-жас адам осы
іске барушы ма еді! Ол әлі бала емес пе! Мен дәл ... ... емес ... ... іске ... ... үшін жұмсалатын риторикалық сұрақтар:
Сөйлетіп отырсың ба мені! (Майлин). Ол маған көнді ме! ... ... ... Сұрақ көп жағдайда хабар алу үшін емес, ... іске ... ... іске ... үшін ... ... үйі ... азынап кетті ғой, тағы бірдеме тауып
жағасың ба? ... ... ... ... ... ... сұрақ мәнде, сұраулы
сөйлем формасында айтылуы ерекше коммуникативтік мақсатқа байланысты. Ол
мақсат – ... ... ... ... [72, 122 ... ... ... сұраулы сөйлемдер жасалуы жағынан
парадигмалық қатар түзеді:
1. Түрткі сұрақты ... ... ... ... ... ... сөз + ма, ... құралады.
2. Неге сөзінің қатысуымен құралған сұраулы сөйлемдер де түрткі сұрақты
білдіру үшін жұмсалады.
1 Негізгі сұрақты білдіретін ... ... желі ... ... ... ... кезеңінде жұмсалады. Негізгі сұрақ
сұраулы ... (не ... ... ... кім, не, ... ... неге т.б.)
ма, ме, па, пе ... ... ... ... Кел, жоғары шық, отыр. Атың кім, айналайын?
– Сөди.
– Жөн. Менің атым Таутан. Осы үйде ... ... ... ... ... Көрші екенбіз ғой, бала-шаға бар ма?
– Болған... әкесі алып ... ... ... Жоқ, қайтып әкеп береді.
– Ол ... ... ... ... ... шал алып ... ... шешесі әкеп береді
(О. Әубәкіров).
2. Жетек сұрақ негізгі ... ... алу ... ... ... ... ойды білдіреді. Жетек сұрақтар әр уақытта негізгі сұраққа арқа
сүйеп жұмсалады. Мысалы:
... кісі бар ма? – деді ... әлгі ... ... Қопабайдың
үйін көрсетіп.
– Ешкім де жоқ, – деді ол.
– Мынау үйде ше? (С. Мұқанов).
Берілген мысалда сөйлеуші негізгі сұраққа ... ала ... ... сұрақ қойып отыр. Соңғы – жетек сұрақ.
3 Анықтауыш сұрақты білдіретін сөйлемдер екінші ... ... ... үшін ... ... Бір түнде көшіп кетсе, қайтесің?
– Көшіп? Қайда кетеді? (Ғ. Мүсірепов).
... ... ... ... үлеске салу жөнінде!..
– Үлеске?! Оспан ағам жылы толмастан, көзі жасырынып ... ... ... Мұқа, әлгі бізге дайындаған үйіңізді кедей ауылдың қасына таман
қондырып бересіз бе?
– Кедей ауылдың? Ол ... ... (Ғ. ... ... ... ... берілуі де тақырып қоюдың бір
амалы. Себебі тіліміздегі сұраулы сөйлемдер тек сұрақ қоюдың ... ... ... ... ... ойға ... белгілі бір ақпарат беріп
тұруы да мүмкін.
Газет бетінде кездесетін тақырыптардың төмендегідей түрлері кездеседі:
1. Сұраулы сөйлемдердің мағыналық топтары:
1) ашық ... ... ... ... ... Біздің
ауылға қандай жұмыстар жасалынады? («Жас Алаш», 2005);
2) альтернативтік сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер:
Спорт мықты ма, саясат мықты ма? ... ... ... па, ҰБТ ма? ... тілі», 2007);
3) риторикалық сұрақты білдіретін сұраулы сөйлемдер: Сыбырлағанды құдай
естімей ме? («Ана ... ... ... ... ... ... сөйлемдер:
Н. Назарбаев Ресейге неге жалтақтайды? («Жас Алаш», 2007).
Біздің Президент Ющенко мен Саакашвилиден неге үлгі алмайды? ... ... ... ... жолдары:
1. Сұраулы сөйлемдер ма/ме, па/пе, ... ... ... ... бар ... ... бір-ақ күнде ашпай ма? («Жас Алаш», 2005).
Үлескерлердің зар-мұңы құқық қорғау органдарына жеткені ме? ... ... ... ... жақтың алдында әлденеге жазықты болып қалғаны ма?
(«Жас Алаш», 2009).
Шынымен де Ораз Жандосовтың үкімет ... ... ... бе? ... 2009).
Президент әкімшілігі мен үкімет ауыз жаласып отырған жоқ па? ... 2009). ... пен ... таңымыз атпай ма? («Жас Алаш», 2009).
Бізге қазір төңкеріс қажет пе? («Жас Алаш», 2008).
Көлгірлікке ... ... сала алар ма еді? ... ... 2007).
2. Сұрау есімдіктері (кім, не, қашан, қайдан, қандай, кімді т.б.)
арқылы жасалады:
Дағдарыстан кім алып шығады? ... ... ... не ... ... («Жас Алаш», 2008).
Неге рұқсатсыз фотоға түсіресіз? («Жас ... ... кім ... ... ... ... ... не пайда? («Жас Алаш», 2008).
Елді дағдарыстан алып шығады деп кімге сенеміз? («Жас Алаш», ... ... ... ... көргісі келеді? («Жас Алаш», 2007).
Н. Назарбаевтың шанайы қарсыласы ... ... кім ... ... 2007).
5. Ше демеулігі баяндауыштардың құрамына ену арқылы да сұраулы сөйлем
жасалады:
Ал бірер айдан соң Мұқашевтің ... ... ше? ... Алаш», 2005).
Сұраулы сөйлемдердің экспрессивтік қызметі жоғары.
2.4.5 «Бұйрықты сөйлем» ... ... ... туралы кейбір мәліметтерді А. Байтұрсыновтың еңбегінен
алуға болады. Автор бұйрықты сөйлемді тілекті сөйлем құрамында қарастырған,
олардың
- бұйрықты түрдегісі,
- өтініш түрдегісі,
- үгіт ... жай ... ... ... түрлерін ажыратып көрсеткен [81, 297
б.].
А Байтұрсынов бұйрық райды 14 түрге ажыратады:
1) тұйық рай,
2) билік рай,
3) ашық рай,
4) шартты рай,
5) ... ... ... ... қалау рай,
8) сенімді рай,
9) сенімсіз рай,
10) мұң рай,
11) көніс рай,
12) қайрау рай,
13) ... ... ... рай.
Сондай-ақ олардың үш жақта жіктелуін, жекеше және көпше түрін, ... ... ... ... ... ... 1 жақ 2 жақ ... ... жаз ... ... ... ... ... ... ... ... ... жуыныңдар жуынсын
жегілейік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... күреспеңдер
күреспесін
жуынбайық ... ... ... ... ... бб.].
Ғалым М. Балақаев еңбегінде бұйрықты сөйлемнің қалыптасу жолы ретінде
етістіктің бұйрық рай тұлғасы мен ... І ... ... ... аталған.
Оның бәсең, көтеріңкі ырғақпен айтылу ... ... ... ... Одан соң бұйрықты сөйлемнің мазмұнына қарай мынадай төрт түрлі
айырмашылықта жұмсалатыны көрсетілген:
1) ІІ жақтық ... ... ... ... көбіне бұйрық, талап
кейде үндеу мәнді болады;
2) -шы/-ші қосымшасы жалғанған бұйрық ... ... ... ... не ... ... бұйыруды білдіреді;
3) -шы/-ші қосымшасы жалғанған бұйрық етістік баяндауышты ... сес ... ... ... ... ... ... сөйлемдер ұран, үндеу мағынасында
жұмсалады [74, 21-22 бб.].
О. ... ... ... ... қолданылатынын,
публицистикалық стильмен байланысты кейде монологта да кездесетінін
айта келе, ... ... ... мен ... ... береді. Бұйрықты сөйлемдердің мынадай ... ... ... сөйлемдер етістіктің бұйрық рай тұлғасы арқылы құралады;
2) ... ... ... ... қалау, ашық рай тұлғалары
арқылы ... ... ... ... ... ... жақты
(«жақсыз») сөйлем түрінде құралып жұмсалады;
4) белгілі бір ... ... ... ... ... үстеу сөз
құрамды кейбір тұрлаусыз мүшелер арқылы қалыптасады;
5) бұйрықты сөйлемдер ишарат (бұйрық) одағайларынан ... ... ... ... ... ... мағыналарда жұмсалу ерекшеліктерін берген:
1) бұйрықты сөйлемдер тіке бұйрық білдіру, ... ... ... ... ... ... тоқтау салу, тежеу мағынасында жұмсалады;
3) бұйрықты сөйлемдер ұсыныс жасау, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдер кеңес, демеу беру мағынасында жұмсалады;
5) бұйрықты сөйлемдер жалпы ескерту, сақтандыру, сес ... ... ... сөйлемдер тілек, өтініш білдіру, жалыну мағынасында
жұмсалады;
7) бұйрықты ... ... ... іске жол беру мағынасында
жұмсалады;
8) бұйрықты сөйлемдер іске шақыру, үндеу ... ... ... бб.].
Бұйрықты сөйлемдер Р. Әмір еңбегінде ... ... ... ... үшін ... ... білдіру үшін жұмсалатыны; бұйрық
мағынаның сөйлеу үстінде түрліше ... ... ... ... тек ... рай етістік формасында ғана емес, басқа формаларда
жұмсалатыны ескертіле келіп, бұйрықты сөйлемдердің он төрт ... ... ... ... ... ... негізгі тірек форма –
етістіктің жалаң ІІ жақ бұйрық рай тұлғасы арқылы жасалады;
2) І ... ... ... ... ... -айын, -ейін, -айық,
-ейік формалы етістіктерден жасалады;
3) ІІІ жаққа қатысты бұйрықты ... үшін ... ... ... рай етістіктер баяндауыш ретінде жұмсалады;
4) ауызекі тілде бұйрық мағыналы ... ... ... ... ... де құрылады;
5) бұйрықты тұжырымдылау етіп беру үшін алсаңшы, алсаңызшы ... ... ... ... ... ... рай ... етістікті қатыстырып бұйрық мағыналы баяндауыш
жасалады: ашсана;
7) бұйрықты ... гөрі ... ... үзілді-кесілді айту үшін «ІІ жақ
бұйрық форма – деген соң – ІІ жақ ... ... ... ... ... ... соң ал) ... осы қызметте «-уші формалы есімше – болма» ... ... та ... іске жұмсауды, тілек, өтініш ретінде айту үшін алшы, ... ... ... ... ... ... -айық, -ейік ... ... ... сыңар
ретінде жұмсалатын -алық, -елік арқылы жасалған баяндауыш бар:
баралық, келелік;
11) -алықшы, -елікші бұл ... ... ... ... ... үшін айтылған сөйлемде жұмсалады;
12) ауызекі тілде бұйрық мағынаны білдіру үшін ашық райдың ... ... ... ... ретінде жұмсалады;
13) ашық рай формасындағы алушы болмайсың, бұйрық рай ... ... ... ғана ... ... ... да ыңғайлас;
14) іске қосу қызметінде ерекше жұмсалатын тағы бір ... ... ... бір түрі ... шақ ... ... ... ба/бе» болып
құралады: келесің бе? [75, 72-77 бб.].
М. Балақаев пен Р. Әмір бұйрықты сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... ... Р. Әмір бұйрықты
сөйлемдердің жасалуында ауызекі сөйлеуде ... ... мен ... да қоса берген.
Л. Дүйсембекова «Қазақ ... ... ... құрылысы
мен мағынасы» атты кітабында бұйрық ... ... ... ... ... түрде тоқтала келіп, бұйрық
райды қимылға қатысушы элементтерге бөліп қарау арқылы
16 комбинация шығарып, оларды 5 ... ... ... ... бұйрық
райдан ғана жасалған бұйрықты сөйлемнің
парадигмасын анықтаған [85, 58 ... ... ... 28 ... мағыналық реңкін анықтайды:
1) ... 2) ... 3) ... 4) ... ету, 5) тыйым салу, ... 7) ... 8) ... 9) ... 10) ... ... 12) ... 3) өтініш, 14) күштеу, 15) жалыну, 16) жалбарыну,
17) қарғыс, 18) бата, 19) алғыс, 20) ... 21) ... ... 23) ... 24) ... 25) мақұлдау,
26) үгіт-насихат, 27) ұйғарым, 28) бірлескен ... ... ... ... ... Бұйрық тобы. Бұл топқа кіретін мағыналық реңктер: бұйрық, команда,
жарлық, тапсырма.
2. Талап ету тобы. Бұл топқа ... ... ... ... ... қорқыту.
3. Өтіну тобы. Бұл топқа кіретін мағыналық реңктер: өтініш, ... ... ... ... Бұл ... кіретін мағыналық реңктер: бата, тілек, алғыс.
5. Ескерту тобы. Бұл топқа кіретін мағыналық реңктер: ... ... ... Шақыру тобы. Бұл топқа кіретін ... ... ... ... ... іс-қимыл.
7. Келісім тобы. Бұл топқа кіретін мағыналық реңктер: келісім, ... ... ... ... Бұл топқа кіретін мағыналық реңктер: ақыл, кеңес.
9. Қарғыс ... Бұл ... ... ... ... ... ғана ... 70 б.].
Газет тақырыптарында бұйрықты сөйлемдер кездеседі. Көбіне үшінші жақта
жұмсалады. Газеттегі бұйрықты сөйлемдерді ... ... ... ... негізінде сипаттауға болады.
Бұйрықты сөйлемдердің жасалу жолдарына байланысты сипаты:
1 Бұйрықты ... ... ... рай ... ... ... тақырыптарындағы бұйрықты сөйлемдердің мағыналық реңктері де әртүрлі.
Ескерту ... ... ... ... («Ана тілі», 2007).
Журналист пен тергеушіні шатастырмаңыз («Жас Алаш», 2007).
Ең алдымен, билікті олигархтан тазартыңдар («Жас Алаш», 2007).
Ұсыныс мәнді тақырыптар:
Осындай ұсыныс жаса және ... да ... ... Алаш», 2008).
Президентке сайланған уақытында құранға қолын қойсын («Жас ... ... тура ... ... ... шықсын («Жас Алаш», 2009).
Бұйрық мәнді тақырыптар: Президенттің алдына міндетті түрде барсын
(«Жас Алаш», 2006).
Талап ету мәнді ... ... ... және орта ... ... («Жас Алаш», 2009).
Қоғамдық қорғаушы, сізге сұрағым бар, жауап беріңіз («Жас Алаш», 2008).
Оған ... ... ... ... ... ... ... аз ақшадан бастасын («Жас Алаш», 2005).
Республика күніне білім беру саласына еңбек сіңірген ... ... ... («Егемен Қазақстан», 2005).
Олимпиада жеңімпаздарына арнайы сыйақы бөлінсін ... ... ... ... ... ... ... («Егемен
Қазақстан», 2006).
Өрттен зардап шеккен азаматтарға мемлекет тарапынан көмек көрсетілсін
(«Егемен Қазақстан», 2006).
Орыс мектептері үшін ... тілі ... ... ... ... ... («Егемен Қазақстан», 2006).
Білім департаменті мектеп ... ... ... ... ... ... облысында қаза тапқан кеншілердің отбасына жәрдемақы төленсін
(«Егемен Қазақстан», ... оқу ... ... ... несие бөлінсін («Егемен
Қазақстан», 2005).
Өтініш мәнді тақырыптар:
Үкіметке бір мәрте мүмкіндік беріңіз («Жас Алаш», 2008).
Шағын ... ... үшін ... ... ... ... Қазақстан», 2006).
Қарғыс мәнді тақырыптар:
Қазақ елі мұны көре алмай, біле алмай қателісіп ... ... ... ... мамыр айында алсақ деп күтіп отырсын («Жас Алаш», 2006).
Тілек мәнді тақырыптар:
Жаңа премьер ... ... ... («Жас Алаш», 2006).
Осы сұрақтарға жауап бергеннен кейін ғана дағдарысқа ... ... ... ... («Жас Алаш», 2007).
Ауылшаруашылық мамандықтарына берілетін ... ... ... ... Қазақстан», 2007).
Жарлық мәнді тақырыптар:
Сот шешімі жүзеге асырылсын («Айқын», 2006).
Халық санағы 25 ақпан – 6 ... ... ... ... ... заң ... ескеріле отырып, ресми жарияланған күннен бастап
қолданысқа енгізілсін ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізілсін («Егемен
Қазақстан», 2006).
Астананың он жылдығына байланысты мерекелік ... ... ... 2008).
2 Бұйрықты сөйлемдер етістіктің ашық рай тұлғалары арқылы құрылады:
Тілек мәнді тақырыптар:
Тарихқа қиянат жасамайық («Қазақ әдебиеті»).
Барымызды бағалай білейік («Жас Алаш»).
Жоғарыдағы бұйрық ... ... ... ішінде талап ету мәніндегі
тақырыптар басым.
2.4.6 «Лепті сөйлем» типті тақырыптар
Қазақ тілі мамандары лепті сөйлемді ... ... ... өз ... сөйлемнің бір түрі ретінде береді (А. Байтұрсынов, М. Балақаев, Р.
Әмір, т.б.). Дегенмен, кейбір ... оны ... ... ... (С. ... Ғ. Бегалиев, А. Әбілқаев, т.б.). Ал енді бір
ғалымдар лепті сөйлемді өз ... жеке түр ... де ... ... ... 1940 жылы шыққан еңбегінде лепті сөйлемнің он бір ... «1. ... 2. ... 3. ... ... байланысты
айтылған қуаныш-қорқыныш; 4. реніш-аяныш; 5. қарсылық-қошемет; 6. серт ... 7. ... 8. ... 9. кеку-мұқау; 10. арнау; 11.
тілек-қалау» [82].
Лепті сөйлемдерді мағыналық және жасалу ерекшелігі жағынан топтастырған
ғалым М. ... ... ... еңбегінде мынадай топтары берілген:
«1. Қорқу, сескену, аяу, өкіну, таңырқау сияқты ... ... ... ... ... құрамында -ау, -еу демеуліктері
айтылады;
2. а) баяндауышы бұйрық рай тұлғадағы етістік баяндауышты сөйлем кейде
тілек ... ... ... бала бере ... ... етістіктің шартты рай тұлғасында айтылып, бірдеңені
көксеу, арман ету мағынасында ... ... ... күрделі баяндауыштың
негізгі сөзі келер шақтық есімше болып, одан кейін сұраулық ма/ме шылауы
мен еді көмекші ... ... те ... мәнді лепті сөйлем жасалады.
3. Өткенде істелуге тиісті, бірақ ... ... іске ... ... да ... ... ... Ондай сөйлемдердің
баяндауыштары екі түрлі болады:
а) болымсыз тұлғадағы өткен ... ... мен ... тұлғасындағы
көмекше етістік (екен), одан ... ... де ... ... ... бірінші жақ шартты рай тұлғасындағы етістікке -шы/-ші қосымшасы
жалғанады; тұйық райлы етістікке керек еді ғой ... ... ... ... ... ... де ... өкініш мәнді болады;
кейде тұйық етістікке -ың/-ің қосымшасы жалғанып, одан ... ... ... ... ... сөйлемдер де өкініш мәнде
айтылады;
4. Бірдеңені асыра мақтан ету, масаттану, қолпаштау мағынасында да
лепті ... ... ... ... ... қандай, ғажап, неткен,
болғанда қандай, пай-пай, ай деген сөздер болады. Тұлғасы сұраулы сөйлемдер
де кейде экспрессивті ... ... ... жұмсалады: ...қай
мазағың?! ...» [74, 23-25 бб.].
О. Төлегенов ... ... ... кең ... оның ... ... да, ... синтаксистік, лексика-грамматикалық тәсілдер
арқылы да қалыптасатынын айта келіп, оларды екі топқа жіктеп ... ... ... ... ... ... айрықша интонация
арқылы құралғанда айтушының ... ... ... ... баяндауына
үстемелей белгілі бір эмоциялық қатынасын, көңіл күйін білдіреді. Айрықша
немесе лептік интонация ... ... ... ... ... ... ... интонация түрлі мағыналық вариантта
беріледі... Үшіншіден, ... ... ... ... ... да, ... ... мәнді құбылмалы ырғақпен ... ... ... ... сөйлемдер:
- лепті сөйлем шартты рай тұлғасы арқылы құралады. Мұндай сөйлемдер
тілек-сезімді білдіреді;
- лепті сөйлем белгілі бір ... мен ... ... ... лепті сөйлем арнаулы бір есім, етістік сөздер арқылы құралады. Мұндай
сөйлемдер басым интонациямен беріліп, ерекше бір ... ... ... Оның өзі ... ... ... ... баға ретінде, не оның
сипаттамасы ретінде айқындалады;
- лепті ... ... ... ... ретінде құралып
жұмсалады;
- лепті сөйлемге әдет-ғұрыпқа байланысты айтылатын сөйлемдер жатады
(амандасу, қоштасу, қошемет-тілек, алғыс-қарғыс, кешірім ... ... ... ... ... бір ... ... сөздердің мақсат мәнді
сөйлемдерде жұмсалуы арқылы құрылады;
- лепті сөйлем көңіл күй одағайлары арқылы құрылады [84, 155-177 ... Әмір ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай төмендегідей мағыналық-құрылымдық
қатарын саралап көрсеткен:
- субъектіге тән сапаны эмоциялы түрде тақырып үшін ... ... десе ... ... құралған баяндауыштар қызмет етеді;
- субъектіге тән іс-әрекетті ерекше екпін түсіріп, тұжырып айтуда
алғаным алған, ... ... ... айтамын тәрізді құрылған
баяндауыштар жұмсалады;
- эмоциялы баяндауыштың бір түрі келетіні келеді, келуі келді ... ... ... ... да, де ... ... біріккен күрделі
баяндауыштар да (алды да ... ... ... білдіру үшін қызмет етеді;
- эмоциялық баяндауыш «сын есім десеңші», «етістік десеңші» болып
құралады: күшті десеңші;
- ... ... ... «есім сөз деймін» болып құралған
баяндауыштар да іс-әрекетті эмоциямен тақырып үшін ... ... ... ... ... ... бір түрі -тын, -тін ... есімше немесе
есім сөз және өзі есімдігінің бірігуі арқылы жасалады. ... есім ... өз ... ... байланысады: сөйлейтіннің өзі, күлегештің өзі;
- эмоциялы баяндауыштың тағы бір түрі алғанды шығарды тәрізді болып
құралады: -ған, -ген, -тын, -тін ... ... ... ... бір ... форма құрап тұр;
- бір топ баяндауыштар тек өткен шаққа қатысты іс-әрекетті эмоциямен
тақырып ... үшін ... ... ... бірі ... ... есімше мен
бар ма сөзінің тіркесуінен жасалады: келгенім бар ... ... ... ... мына ... ... да құралуы
жағынан ілгері аталған формаға жақын: алмасы бар ма;
- ... шақ ... ... ... ... ... келмесін бе тәрізді жасалған баяндауыштар жұмсалады. Баяндауыш
құрамына бұйрық рай тұлғасындағы болымсыз етістік пен сұраулы
шылау кіріп тұр. Бұл ... ... ... аталған алғаны бар ма,
алмасы бар ма тәрізді формалардың екі ... ... ... ба ілгергілерге қарағанда ... ... ... ... ... ... сай ... талғанатын реті болады. Екіншіден, бұл
форма өткен шақтық істі ... ... ... ... ... де ... де, ... ... ... ... ... ба ... өткен шақта болған іс-әрекетті эмоциямен, әсерлі етіп айту үшін ... ... ... мен ма, ме ... бірігіп жасалған баяндауыш та қызмет
етеді: жетіп келермін бе, ала ... ба, айта қояр ... ... ... ... ... баяндауыштардың бір түрі «болымсыз
шартты райлы етістік – ба (бе)» болып ... ... ба! Бұл ... рай ... ... жасалып тілекті, арманды білдіретін
баяндауыштарға сыңар ретінде пайдаланылады: алсам-алмасам ... ... рай ... ... жасалған баяндауыш тілекті, арманды
эмоциямен білдіру үшін жұмсалады: Оқуды бітірсек! Ел-жұртымызға қолымыздан
келген ... ... ... ... ... ... экспрессивті сыңар ретінде «-
ған, -ген (-қан, -кен) – емес» болып ... ... ... келген
емес, көрген емес;
- экспрессивтігі жоқ болымсыз мағыналы баяндауышқа ... ... ... рай етістіктің болымды түрі ба (бе) ... ... ... айтсам ба (айтпаймын);
- кезінде істелген істі өкінішпен ... үшін ... ... жасалған баяндауыш жұмсалады: алмай, көрмей;
- көсемшенің болымсыз түрінен жасалған баяндауыш (алмай) кезінде
істелмеген істі ... ... үшін ... ... -ып, -іп формалы
көсемше сөз істеген істі, ... ... ... үшін ... ... Әр
нәрсеге ренжіп!;
- ашық рай болымды баяндауыштарға эмоциялы ... ... ... ... ... баяндауыш жұмсалады: уға (-ғанға) формалы етістік – дейін
барды. Ұрысуға дейін барды, ұрысқанға ... ... ашық рай ... ... ... ... ... жұмсалатын зат
есім құрлы көрмейді, субстантивтенген есімше құрлы көрмейді, зат ... ... ... ... болмадым (Күрке құрлы болмады, алған құрлы
болмады) болып құралған баяндауыштар бар [75, 79-86 бб.].
«Қазақ тілінің ... (1967) ... ... ... міндетіне екі жақтан бейімделгені айтылған: а) құрамы жағынан;
ә) баяндауыш ... ... ... ... ... ... лепті
сөйлемнің екі түрі берілген:
1) ренішті білдіретін реплика-сөйлем;
2) сес ... ... [72, 127-130 ... ... ... ... жасалу жолдары, мағыналық типтерін
бөлуде ала-құлалық болғанымен, олар бірін-бірі толықтыра ... ... ... ... ... синтаксисін негізге
алып отырғандықтан, лепті ... ... ... ... ... рай ... арқылы жасалуы. Мұндай сөйлемдер тілек-сезімді
білдіреді. Лепті сөйлемдер баяндауышы І, ІІ, ІІІ ... ... ... ... Сол ... ... шіркін! («Егемен Қазақстан», 2007).
2. Лепті сөйлем белгілі бір ... ... ... ... атуға әкімқаралар шебер-ақ! («Жас Алаш», 2005). Бұл тақырыпқа ... ... ... ... интонация беріле отырып, әкімқараларды кекету
мақсаты жүзеге асқан.
3. Лепті сөйлем арнаулы бір есім, етістік сөздер арқылы ... ... ... күніңмен! («Егемен Қазақстан», 2008).
Тәуелсіздік туың биік болсын, Қазақстан! («Айқын», 2008).
Атамекенге қош келдіңіздер, қандастар! («Атамұра», 2005).
Өркениеттің ... ... ... ... ... 2005).
Тілек: Мәртебең жоғары болсын, Қазақстан! («Айқын», 2008).
Әманда биіктен көріне беріңіздер! («Жас Алаш», 2005).
Үгіт-насихат: Болашаққа сеніммен қарайық, ағайын! («Атамұра», ... ең таза ... ... ... ... ... Жандосов – лайықты тұлға! («Жас Алаш», 2006).
Тек қана алға, тек қана ... ... ... ...... кепілі! («Атамұра», 2007).
Ескерту: Бұл өте ойлантатын жағдай! («Алматы ақшамы», 2005).
Әріптестер, ойланыңдар! («Айқын», ... – өте ... ... ... ... ... абырой-беделімізге шәк келтіріп алмайықшы! («Жас
Алаш», 2006).
Хабарлау: Жемқорлыққа жол жоқ! («Айқын», 2008).
Тәуелсіздік – ел ... ... ... ...... ... ... («Егемен Қазақстан», 2006).
Қашандағыдай қазақ елін сүйеді, қазақ ... ... ... ... оқиғалары әкім есебін түзетті! («Жас Алаш», 2008).
Жарлы-жақыбайларға қаржы ... ... ... ... білдіру: Қазақстан хоккейшілері олимпиада ойындарына қатыспайды!
(«Жас Алаш», ... ... ... ... емес! («Жас Алаш», 2008).
Жантықтар да тарихта қалады! («Жас Алаш», 2008).
Қызылағаштықтар қызыл сөзге сенбейді! («Жас Алаш», ... ... ит жас бала мен ... ... ... («Жас Алаш»,
2006).
Біздің жүйе – ауру жүйе! («Жас Алаш», 2008).
Газет тақырыптары ретінде ... ... ... ... әдіс ... ... ... бойынша тұжырым
Газет тақырыбының құрылымдық ерекшелігі оның негізгі функциясын
көрсететін ... ... ... ... ... ... ... ғылыми әдебиеттерде
қалыптасқан кейбір даулы ... ... ... ... бағалауда біркелкі пікір жоқ; тақырыптардың өзі
туралы, оның құрылымдық шегі туралы да ... ... ... ... ... ... мен типтері сан жағынан ... және ... ... сөйлемдерден еш кем түспейді.
Біз зерттеуімізде ... ... ... тақырыптардың
синтаксистік құрылымының сипатын жоғарыдағы ғалымдар пікіріне ... ... ... ... ... ... ... бөліп
талдадық:
1 «Жеке сөз» типті тақырыптар
2 «Түйдекті тіркес» типті тақырыптар
3 «Сөз ... ... ... ... типті тақырыптар
«Жеке сөз» типті тақырыптар газет бетіндегі ... ... ... аз. Олар ... ... ... ... мақсаттағы
жеке сөздер болып ... ... ... мәні ... мақсатында өзінің алға қойған міндеттерімен бірге логика-
грамматикалық деңгейде арта түседі. Мысалы: Бүркеншек («Ана ... ... ... ... 2005).
Газет бетіндегі «сөз тіркес» ... ... сөз ... ... ... талдау жүргіздік.
Жинастырған тілдік деректерден байқағанымыз, қиыса байланысқан
сөз тіркестері көптеп кездеседі. ... ... ... сыңарлары
әр түрлі сөз таптарынан жасалады. Қиыса байланысқан сөз
тіркестері де ... ... ... ... қарай есімді және
етістікті деп ... ... ... ... ... мол. Оның себебі, біздің ойымызша, олардың тақырыптық
қызметімен байланысты болса, екіншіден, ақпараттық қызметіне ... ... ... сөз ... ... матастырып тұратын
грамматикалық тұлғалар – ілік, ... ... ... ... ... бірінші сыңары ілік жалғауында айтылады да, ... ... ... ... ... ... ... бірінші сыңары жоғарыдағыдай көп
түрлі емес. Кейіпкердің қазасы («Әдебиет ... 2006), Күн ... ... тілі», 2005), Торқалы той («Қазақ әдебиеті», 2005), Мөлтек
мәліметтер («Қазақ әдебиеті», 2005), Жедел сұхбат («Қазақ әдебиеті», 2007),
Бүгінгінің көзі ... ... ... бетіндегі тақырыптарда меңгеріле ... ... ... көп ... және ... ... ... ондай сөз тіркесінің
меңгеруші сыңары бола алмайды.
Газет бетіндегі тақырыптардан да қабыса байланысқан есімді сөз ... ... сөз ... ... ... ... ішінде есімді сөз тіркесі
көп ұшырасады. Оның себебі, есім сөз таптарының тақырып беруге жақындығы.
Түйдекті ... ... ... ... Олар жеке сөз ... (сөйлемнің) құрылыс материалы болып табылады. Түйдекті
тіркестер жеке ... ... ... ... ... тақырып
тақырыптарында түйдекті тіркестер жеке қолданысы аз, көбіне сөз тіркесі
құрамында жұмсалады.
Сөйлемдердің ... ...... ... не ... ... тілде сөйлемдер есімді және етістікті ... ... ... ... да ... ... ... жолдарын
жіктеуге болады. Газет бетіндегі «есімді сөйлем» ... ... ... ... әр ... ... жұмсалады.
Түбір тұлғалы зат есімді баяндауыштар арқылы жасалады: Математиктердің
мақтанышына айналған ... ... ... ... ... ... әдебиеті»).
Баяндауыш мүшелерді түсіріп айту жазба тілде де, ауызекі ... де ... ... ... ... деп айта аламыз. Шәкен
Шекспир елінде ... ... ... Біріккен Араб Әмірлігінде
(«Айқын», 2005).
Жатыс септікті зат ... ... түрі ... тілімен байланыста
сипатталады. Толымсыз сөйлем ауызекі сөйлеу тіліне тән. Бұл тілдік ... ... ... ... ... ... анық көрініс
табады. Оның себебі, біздің пайымдауымызша, журналистердің ақпаратты қандай
тәсілмен болса да ... ... ... болса керек.
Есімдер деп аталатын сөздердің ішіндегі зат есімнен кейінгі есесі ... де мол сөз табы – сын ... Сын ... ... ... ... баяндауыш қызметінде келіп, сөйлемді тиянақтай алады. Сапалық сын есім
арқылы жасалады: Америкада күлкіңді ... ... көп ... тілі»,
2005). Журналистер сын есімнен жасалған баяндауыштық құрылымдағы сөйлем
көмегімен оқырман назарын заттың сапалық қасиетіне аударуға ... ... сын ... ... ... ... Балық шаруашылығының болашағы
бұлыңғыр («Айқын», 2008). Сын есімнің шырай ... ... ... Жәрмеңкеде заңгерлерден шопырлар бағалырақ («Айқын», 2005).
Қатыстық сын есім арқылы жасалады. Қатыстық сын ... ... ... ... ... -ты, -ті, -ды, -ді, -сыз, -сіз
жұрнақты түрлері ... ... ... ... міндетті («Қазақ
әдебиеті»).
«Есімді сөйлем» типті тақырыптардың баяндауышы ретінде аз жұмсалатын
сөз табы – сан ... ... ... Мысалы: Елге жеткен екеу («Ана
тілі»). Үш арыстың үні, үш асылдың бірі ... ... ... баяндауышы қызметін есімдіктер де
атқарады: Автокөлік өндірісінің келешегі қандай? ... ... ... ...... ... ... есімді құрылымды тақырыптар. Бөлшектелген сөйлем деп ... ... және зат есім мен оның ... ... бөлшектен,
ал негізгі бөлігі рема лебізінен құралған екі ... ... ... Біз жұмыста бөлшектелген құрылымды есімді сөйлем
құрамында қарастырдық. Өйткені бөлшекте ... ... ... жағынан бөлшектелген сөйлем бөлшек (сегмент) пен негізгі
бөлімнен (базовая часть) тұрады: Франкфурт: аспан астындағы ... ... Бұл ... бөлшекте Франкфурт сөзі тақырып тұлғасында
тұрса, негізгі бөлімде ... ... ... ... ... құрылымдарды қолдану сөйлемнің ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
5 топқа жіктеліп, мысалдармен дәйектелді.
Газет тақырыптарын зерттеу барысында етістікті сөйлемдердің басымдығын
байқадық.
Етістіктің осы шағы. Етістікті сөйлемдердің ... осы ... ... тиянақтайды, мұндай сөйлемдердің өзіндік мағыналық құрылымы ... ... ... Тақырыптардың осы шақта берілуі дәл қазіргі
уақыттағы өзекті ... ... ... ақсап тұр («Ана тілі»).
Берілген етістікті сөйлемдерде етістіктің осы шақ ... ... ... көрсету үшін қолданылған.
Етістіктің ауыспалы осы шағы. Мұндай ... ... ... ... білдіреді. Арман мен үміт адамдарды алға жетелейді
(«Қазақ әдебиеті»).
Етістіктің жедел өткен шақ ... ... ... баяндауышы
өткен шақ формасында келіп, әрекеттің сипатын түрліше сипаттайды. Жедел
өткен шақ формасы ... таяу ... ... білдіреді. Терминдер
тәржімасы талқыланды («Ана тілі»). Берілген ... ... ... ... ... жетуімен құнды.
Газет бетіндегі тақырыптар болмыстағы қатынастарды білдіру үшін ғана
жұмсалмайды, информация беру үшін немесе басқа біреуді іске ... ... да ... ... онда ... ... да ... тақырыптарындағы осы мақсаттары сөйлемнің хабарлы, бұйрықты, сұраулы,
лепті сияқты формалары арқылы көрінеді.
Жоғарыдағы ғалымдар көзқарастарына сүйене отырып, ... ... ... тақырып ретіндегі төмендегідей қатарларын көрсеттік:
1) бір негізді және екі ... ... ... ... ... және ... хабарлы сөйлемді тақырыптар;
3) жақты және жақсыз хабарлы сөйлемді тақырыптар;
4) есімді және етістікті хабарлы сөйлемді ... ... ... тақырыптардың төмендегідей түрлері кездеседі:
Газет тақырыптарының жасалу жолдары:
1. Сұраулы сөйлемдер ма/ме, па/пе, ба/бе сұраулық шылаулары арқылы
жасалады: Оның бар ... ... ... ... ашпай ма? («Жас Алаш»).
2. Сұрау есімдіктері (кім, не, ... ... ... ... ... жасалады: ... кім алып ... ... ... Ше демеулігі баяндауыштардың құрамына ену арқылы да сұраулы сөйлем
жасалады: Ал бірер ... соң ... ... ... ше? ... ... ... бұйрықты сөйлемдер кездеседі. Көбіне үшінші жақта
жұмсалады. Жаңа премьер шағын және орта ... ... ... ... ... ... жолдары, мағыналық типтерін бөлуде ала-
құлалық болғанымен, олар ... ... ... ... Жұмыс
газет бетіндегі тақырыптардың синтаксисін негізге алып отырғандықтан, лепті
сөйлемдерді ... ... ... ... ... ... бетіндегі атаулардың газет
баспасөзіндегі колданылу ерекшеліктерін қарастырдық. Диссертацияда тақырып
табиғатының зерттелу ... ... ... нысанасы, теориялық
құндылығы мен практикалық мәні анықталды. Қоғамдағы ... ... т.б. ... ... ... жаңалықтар мен
жетістіктер міндетті түрде газет бетіндегі тақырыптарға арқау болады. Газет
тақырыбының оқырманға әсер ете алуы ... ... әр ... ... ... бір ... маманданған тілші болмаса,
басылымдар кез келген оқырманды бейжай қалдырмайды. Сөз, сөз тіркестері мен
сөйлемдердің, ... ... ... ... ... ... ... тақырыбынан бастап, түрлі күрделі трансформацияға
ұшырайтын, журналистердің өз ойын оқырманға тез, ... ... ... ... ... ... бағытындағы тапқан тәсілі бүгінгі
күнде сан қилы ... үшін ... ... ... айналып отыр.
Зерттеу еңбегімізде кездескен газет тақырыптарының барлығы – сөз тіркестері
мен сөйлеммен берілген ... ... ...... ... ... ... Газет тақырыбы – мәтін мен идея арасындағы көпір.
Ғасырдан да ұзақ ғұмыры бар қазақ ... ... әлі де ... ... ... ... ... тұстары баршылық. Алайда, газет тілінің
негізгі ... ... ... ... ... ... тілі – өзінің
пайда болуы, қалыптасқан бүгінгі күнге ... өз ... бар ... ... ... ... зерттеуші ғалымдар М.С. Стам,
И.С. Фоменко, А.Э. Лазерова, Л.А. Коробова, Д.И. Заславскийдің ... ... ... тіл ... ... тілінің ерекшеліктері мен газет
тақырыптары жөніндегі зерттеулерге елеулі үлес қосқан ғалымдар С.М. Исаев,
Б.А. Әбілқасымов, Н.В. Қарашева, Ж.Б. ... ... ... ... ... ... ... құнды дүниелер
болып табылады.
Баспасөз бетінде сөз тіркесі, сөйлемдермен ... ... ... ... ... бар. Газет бетіндегі тақырыптардың тыныс белгілері
дұрыс қойылған сөйлемдерді оқу да, ұғу да ... ... көп ... сұрақ
белгілерімен берілген тақырыптар да, ... мен ... ... да ... ... әсер ету ... ... бетіндегі тақырыптар синтаксисі – терең зерттеуді қажет ететін
тақырыптардың ... ... ... шыға ... ... ... ... тілші, автордың шеберлігінде.
Газет тақырыбының құрылымдық ... оның ... ... ... ... құрылымдармен сипатталады. Жалпы газет
тақырыптарының түрлері мен типтері сан жағынан ... ... және ... сөйлемдерден еш кем түспейді.
Біз зерттеуімізде қазақ газет беттеріндегі тақырыптардың синтаксистік
құрылымының ... ... ... ... ... ... қазақ
тілінің синтаксистік құрылымының сипатына сәйкес бөліп талдадық:
1 «Жеке сөз» типті тақырыптар;
2 «Түйдекті тіркес» типті тақырыптар;
3 «Сөз тіркесі» типті ... ... ... ... сөз» ... ... ... бетіндегі басқа типті сөйлемдерге
қарағанда аз. Олар мәтінді тақырыптағы бірегей коммуникативті ... ... ... ... Мұндай тақырыптардың мәні лебіздің
коммуникативтік мақсатында өзінің алға қойған міндеттерімен бірге ... ... арта ... ... ... ... ... («Ана тілі»).
Түйдекті тіркестер сөйлеу процесінде жасалады. Олар жеке сөз ... ... ... ... ... ... Түйдекті
тіркестер жеке тақырып құрауға қабілетсіз. Газет беттеріндегі тақырыптарда
түйдекті тіркестер жеке қолданысы аз, ... сөз ... ... ... «сөз тіркес» типті тақырыптарға сөз тіркесінің
байланысу ... ... ... ... ... ... ... қиыса байланысқан сөз тіркестері ... ... ... ... ... әр ... сөз таптарынан
жасалады. Қиыса байланысқан сөз тіркестері де ... ... ... ... ... және ... деп бөлінеді. Газет беттеріндегі
тақырыптарда есімді тіркестер мол. Оның ... ... ... ... ... ... болса, екіншіден, ақпараттық ... деп ... ... сөз ... ... ... ... тұлғалар – ілік, тәуелдік жалғаулары. Сонда ондай сөз
тіркестерінің бірінші ... ілік ... ... да, ... ... жалғауда болады. Газет бетіндегі матасу формасының бірінші сыңары
көп түрлі емес. Кейіпкердің қазасы ... ... 2004), ... ... әдебиеті», 2005).
Газет бетіндегі тақырыптарда меңгеріле байланысқан ... ... көп ... және ... ... ... ... сөз тіркесінің
меңгеруші сыңары бола алмайды.
Газет бетіндегі тақырыптардан да қабыса байланысқан есімді сөз ... ... сөз ... ... ... ... ... есімді сөз тіркесі
көп ұшырасады. Оның себебі, есім сөз таптарының тақырып беруге ... ... ... – баяндауыштың есімнен не етістіктен
жасалуына байланысты тілде ... ... және ... ... ... Газет тақырыптарында да есімді сөйлемдердің жасалу жолдарын
жіктеуге болады. ... ... ... сөйлем» типті тақырыптарда есімдер
баяндауыш қызметінде әр түрлі тұлғада жұмсалады.
Түбір тұлғалы зат есімді баяндауыштар арқылы жасалады: Математиктердің
мақтанышына айналған ... ... ... ... ... ... әдебиеті»).
Баяндауыш мүшелерді түсіріп айту жазба тілде де, ауызекі ... де ... ... ... норма деп айта аламыз.
Шәкен Шекспир елінде («Қазақ әдебиеті»). Назарбаев Біріккен Араб
Әмірлігінде («Айқын»). Жатыс ... зат ... ... түрі ... ... ... ... сөйлем ауызекі сөйлеу тіліне тән. Бұл
тілдік үнемдеу заңдылығы газет ... ... ... анық ... табады. Оның себебі, біздің пайымдауымызша,
журналистердің ақпаратты қандай тәсілмен ... да ... ... ... ... деп аталатын сөздердің ішіндегі зат есімнен кейінгі есесі де,
еншісі де мол сөз табы – сын есім. Сын есімдер ... ... ... баяндауыш қызметінде келіп, сөйлемді тиянақтай алады. Сапалық сын ... ... ... ... ... ... көп («Ана тілі»).
Журналистер сын есімнен жасалған баяндауыштық құрылымдағы ... ... ... ... ... қасиетіне аударуға ұмтылады, яғни дәл сын
есімге акцент басымырақ жасалады: Балық ... ... ... Сын ... шырай тұлғасында келуі арқылы жасалады: Жәрмеңкеде
заңгерлерден шопырлар бағалырақ («Айқын»).
Қатыстық сын есім арқылы жасалады. Қатыстық сын ... ... ... ... ... -ты, -ті, -ды, -ді, -сыз, ... ... қатысады. Баспасөз әділдікті айтуға ... ... ... типті тақырыптардың баяндауышы ретінде аз жұмсалатын
сөз табы сан ... ... ... ... Елге ... екеу («Ана
тілі»). Үш арыстың үні, үш ... бірі ... ... ... ... қызметін есімдіктер де
атқарады: Автокөлік өндірісінің келешегі ... ... ... ... келгені – осы... («Қазақ әдебиеті»).
Бөлшектелген есімді құрылымды тақырыптар. Бөлшектелген сөйлем деп тема
лебізін көрсететін және зат есім мен оның ... ... ... ... ... рема ... құралған екі сыңарлы синтаксистік
құрылымнан ... Біз ... ... ... ... сөйлем
құрамында қарастырдық. өйткені бөлшекте (сегментте) есімдер қолданылады.
Құрылымдық жағынан бөлшектелген сөйлем бөлшек ... пен ... ... ... ... ... аспан астындағы әуежай («Қазақ
әдебиеті»). Бұл сөйлемдегі бөлшекте Франкфурт сөзі тақырып тұлғасында
тұрса, ... ... ... ... ... ... Мұндай
бөлшектелген құрылымдарды қолдану сөйлемнің құрылымдық-синтаксистік
ұйымдасуын жеңілдетеді. Мұндай құрылымды тақырыптар ... ... ... ... мысалдармен дәйектелді.
Газет тақырыптарын зерттеу барысында етістікті сөйлемдердің басымдығын
байқадық.
Етістіктің осы шағы. ... ... ... осы ... ... тиянақтайды, мұндай сөйлемдердің өзіндік мағыналық құрылымы мен
коммуникативті мақсаты болады. Тақырыптардың осы шақта берілуі дәл ... ... ... ... ... ... тұр («Ана тілі»).
Берілген етістікті сөйлемдерде етістіктің осы шақ ... ... ... ... үшін ... ... осы ... Мұндай тақырыптар іс-әрекеттің алдағы
уақытта болатынын білдіреді. Арман мен үміт ... алға ... ... ... ... шақ ... ... сөйлемдер баяндауышы
өткен шақ формасында келіп, әрекеттің сипатын түрліше сипаттайды. Жедел
өткен шақ формасы ... таяу ... ... ... ... талқыланды («Ана тілі»). Берілген мысалдарда оқырманға айтылған
ақпарат нақты деректермен жетуімен құнды.
Газет ... ... ... ... ... үшін ғана
жұмсалмайды, информация беру үшін немесе басқа біреуді іске қосу, ... да ... ... онда ... ... да ... тақырыптарындағы осы мақсаттары сөйлемнің хабарлы, бұйрықты, сұраулы,
лепті сияқты формалары арқылы көрінеді.
Жоғарыда ғалымдар көзқарастарына сүйене отырып хабарлы сөйлемнің газет
бетіндегі ... ... төрт ... ... ... ... ... бетінде кездесетін тақырыптардың төмендегідей түрлері кездеседі:
Газет тақырыптарының жасалу жолдары:
1. Сұраулы сөйлемдер ма/ме, па/пе, ба/бе ... ... ... Оның бар ... ... ... ... ашпай ма? («Жас Алаш»).
2. Сұрау есімдіктері (кім, не, қашан, қайдан, қандай, кімді т.б.)
арқылы ... ... кім алып ... ... Алаш»).
3. Ше демеулігі баяндауыштардың құрамына ену арқылы да сұраулы ... Ал ... ... соң Мұқашевтің айтқаны келсе ше? («Жас Алаш»).
Газет ... ... ... ... Көбіне үшінші жақта
жұмсалады. Жаңа премьер шағын және орта ... ... ... ... ... ... жолдарын, мағыналық типтерін бөлуде ала-
құлалық болғанымен, олар бірін-бірі ... ... ... ... ... ... ... негізге алып отырғандықтан, лепті
сөйлемдерді тақырыптардың жасалу жолдары көрсетілді.
Зерттеу жұмысының қорытындысы ретінде ... ... ... ... ... синтаксистік жүйесін қалыптастыруға
қатысатын сөйлем ерекшеліктері, сөз ... ... ... ... байланысу формаларының сипатында ерекшелік бар;
- баспасөз бетіндегі ... ... ... ... ... ... тілдік бірліктер бұқаралық ақпарат құралдарының
құрамдас бөлігі бола ... ... ... ... ... ... ... сана мен өзгерістерді, құбылыстарды бейнелейді;
- газет мақалалары тақырыбы ... ...... ... ... ... ... айқындалады. Газет тақырыбы мәтін мазмұнымен
шығып, ... ... ... ... ... бір ... ... мәтін мазмұнын жеткізеді. Тақырып – коммуникацияға негізделген және
оқырманға бағытталған қажетті қарым-қатынас ... ... ... ... ... онда ... сөйлеу актісі ретінде қызмет етеді;
- баспасөз бетіндегі тақырыптардың өзіндік жұмсалымдық құрылымы бар.
Бұл құрылымдар дербес синтаксистік бірлік ... ... бір ... ... ... ... мүмкіндіктері қалыптасқан;
- газет мақалалары тақырыптары мағына жағынан, құрылым жағынан алғанда
жазбаша және ауызша ... ... ... еш кем ... ... ... тақырыптары қазақ тілінің синтаксистік құрылымының
сипатына сәйкес: «жеке сөз», ... ... «сөз ... ... тақырыптар деп анықталып, тілдік деректермен дәйектелді.
Ғылыми зерттеу нәтижесінде алынған тұжырымдар синтаксис саласы мен тіл
теориясының дамуына ықпалын ... ... ... ТІЗІМІ
1 Момынова Б.Қ. «Қазақ» газетіндегі қоғамдық-саяси лексика: Филол. ғыл.
канд. ғыл. дис.: 10.02.02. – ... 1993. – 131 ... Ф.де ... ... по языкознанию. – М.: Наука, 1977. – 695 с.
3 Будаков Р.А. Проблемы в ... ... – М.: ... 1965. – 17 ... ... А. В. Газетный заголовок и ... ... ... ...... 2001. – 473 ... ... Г.К. Функционально-прагматический анализ заголовков:
Автореф. дис. канд. филол. наук: 10.02.19. – Алматы, 2000. – 26 с.
6 Жақсыбаева Ф.З. ... ... ... тіліндегі бағалауыш сөздер /
Ғылым жолы: ғылыми-теориялық конференция материалдары. – ... 1998. – ... ... ... ... – Алматы, 1998. – 1 т.. – 187 б.
8 Ронгинский В.И. О ... в ... ... ... по ... и ...... 1966. – 159 с.
9 Попов А.С. Синтаксическая структура современных газетных заглавий и
ее развитие / ... ... ... ... ... ... – М.: Наука, 1966. – 100 с.
10 Бойко Л.Ф. Семантика и прагматика заглавия художественного текста. ... ... 1989. – 159 ... ... ... ... / ... З. Ахметов. – Алматы, 1998.

215 б.
12 Бахарев Н.Е. ... ... ... (на
материале из газет-журналов за 1903-1907, 1935-1939, 1965 годов): ... ...... 1971. – 25 ... Газетные жанры. Заголовок / Редколегия: В.И. Власов, Б.Д. Дацюк,
А.З. Окороков, Б.И. Стукалин, В.И. ... – М.: Изд. ... ... 1971. – 135 ... ... Ф.З. ... мәтінінен қабылдау пәрменділігін арттырудың
тиімді құралы / Материалы посвещен. памяти проф. М.М. Копыленко. – Алматы,
1999 – 12-16 ... ... С.Д. ... ... – М.: ... 1931. – 89 ... В.Г. Из наблюдений над языком газеты: газетные
заголовки / Из ... ... ... ... ... – М.: Мысль, –
1965. – 174 ... ... В.П. К ... синтактисческой структуры газетного
заголовка // Искусство публицистики. – 1966. – 84 ... ... А.А. От ... к ... // Русская речь. – 1967. – №1. –
С. 11-15.
19 Брагина А.А. Точки: две, и ... три // ... ... – 1969. – №3. ... ... ... Н.Е. Общие тенденции и некоторые закономерности структурно-
функционального развития ... ... // ... и ... – 1970. – Вып. 4. – ... ... Н.Г. ... // Русская речь. – 1970. –
№ 2. – С. ... ... Н.Е. ... // ... ... – 1970. – №1.

С. 25-28.
23 Әбілқасымов Б. Алғашқы ... ... ...... ... – 166 ... ... Ғ. Қазақ тілінің лексикасы. – Алматы, 1961. – 250 б.
25 Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы (ХV-ХІХ ғасырлар). – ... ... 1993. – 319 ... Момынова Б.Қ. Қазақ газетінің лексикасы (Жүйесі мен құрылымы). –
Алматы: Арыс, 2003. – 228 ... ... ... ... ... / Құраст. Т.С. Амандосов,
Ш. Елеукенов, Т. Қожакеев, Т. Ыдырысов. – Алматы: Мектеп, 1968. – 243 ... Тіл ... және ... / ... ... І. Кеңесбаев,
М. Балақаев, т.б. – Алматы: Ғылым, 1972. – 224 ... ... Ф.З. ... мәтіндерінің прагматикалық функциясы (қазақ
тілінде шығатын газет материалдары бойынша): Филол. ғыл. ... ...... 2000. – 153 ... Қожабекова Р.Т. Баспасөз бетіндегі тақырыптардың фразеологиялық
ерекшеліктері: Филол. ғыл. канд. дис.: 10.02.02. – Алматы, 2002. – 140 ... ... Қ.Ө. ... қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы (қазақ
баспасөз материалдары негізінде): Филол. д-ры ғыл. дис. – Алматы, 2007. ... ... ... И.А. Функционально-семантическая классификация заглавий и их
роль в организации текста // Филологические науки. – 2002. – №3. – С. ... ... ... ... – М.: ... 1954. – Т.1. – Ч.1. – 725 с.
34 Галкина-Федорук Е.М Об экспрессивности и эмоциональности в
языке // Стати по языкознанию: ... – М., 1958. – С. ... ... Н.А. ... ... произведения: структура,
функции, типология: (на материале русской прозы ХІХ-ХХ вв.): ... ... ... ... – М., 1986. – 24 с.
36 Әбілқаев А. Қазіргі қазақ ... жай ... ...... 1983. – 59 ... ... Т.Н. Компоненттер құрылысының құрмалас ... ... ... ... д-ры ғыл. дис. – ... – 269 ... ... В.С. Предложение и слово. Проблема их соотношения в
лингвофилософском плане. – ... 1997. – 155 ... ... Г.Н. ... и ... пежложение // И.А. Бодуен де
Куртенэ и современные проблемы теоретического и прикладного языколзнания:
материалы науч. конф. – Казань, 2006. – С. ... ... Н.Д. ... // ... ... / Под ред. В.Н. ... – М.: Советская энциклопедия, 1990. – ... ... Е.В. ... ... – М., 1996. – 464 с.
42 Балли Ш. Общая лингвистика и ... ... ... – М.: Изд-
во иностранной литературы, 1955. – 416 ... ... З.Ш. ... ... тілі синтаксистік бірліктерінің
прагматикалық негіздері: Филол. ғыл. д-ры дис.: 10.02.02. – Алматы, 2001. ... ... ... Д. ... тілінің прагмастилистикасы. – Алматы: Зият-Пресс,
2007. – 244 б.
45 Ноздрина Л.Я. Заглавие текста // Грамматика и ... ... ... – М., 1985. – С. ... Лазарева Э.А. Заглавие художественного текста. – Свердловск., 1989.
– 261 с.
47 Падучева Е.В. ... и его ... с ... – М.: ... ... 2002. – 283 ... Галкин-Федорчук Е.М. Название всегда важно. – М., 1962. – 150 ... ... В.М. О ... в ... ... ... ... по грамматике и лексикологии: Сб. ст. – Калининград, 1966. –
С. 201-203.
50 Шостак М. Сочиняем заголовок // М. ... ... и ... – М.: ... 1983. – С. ... ... В.Г. Языковой вкус эпохи. Анализ речевой практики: масс-
медиа. – М.: Наука, 1993. – 350 с.
52 Звегинцев В.А. ... о его ... к ... о ...... 1976. – 307 с.
53 Белошапкова В.А. Выражение побужжения к ... ... ... язык за ... – 1994. – №4. – С. ... Кисилева Л.А. Вопросы теории речевого фоздействия. – Л.: ЛГУ,
1978. – 160 с.
55 Бенвенист Э. Общая ... Пер. с ... – М.: ... ... 447 с.
56 Ломов А.М. Типология русского предложения. – Воронеж, 1994. –
276 ... ... Г.Я. ... ... ... ... // Язык и стиль средств
массовой информации и пропаганды: Сб.тр. – М., 1973. – С.5-22.
58 Швец А.В. ... ... ... ... ... ... особенностях стилистического строя современной
газетной речи и тенденциях ее ...... 1971. – 127 ... ... О.В. ... ... дис.канд.филол.наук. – М., 2003.
– 222 с.
60 Костыгина С.И. Функции заголовка в ... ... ... ... // Организация речевого роизведения и его составляющих:
сб.ст. – Челябинск, 1988. – С. ... ... Г.Г. ... ... ... в ... ... – Ростов на Дону, 1984. – 24 с.
62 Белошапкова В.А. Современный русский язык. – М.: ... 1985. ... ... Вырасткова С. Заголовок // Русский язык в школе. – 1997. – №1. – ... ... И.В. ... ... ... для ... художест-
венного текста // Семантика. Стилистика. Интертекстуальность: Сб.ст – Спб.,
1999. – С. ... ... О.И., ... Л.В. ... ... и ... ... в воркутинской городской газете «Заполярье» //
Исследование по ... ...... 1974. – С. ... ... М., ... Т. Қазіргі қазақ тілі. (Сөз тіркесі мен жай
сөйлем синтаксисі) – Алматы, 2004. – 235 б.
67 Балақаев М. ... типы ... в ... ...... Изд. АН ... 1957. – 123 с.
68 Томанов М. Мезгілдік қатынаста жұмсалатын ... ... ... // ... тіл ... мәселелері. – Алматы, 1959. – 1 т. – 122-
128 бб.
69 Томанов М. Мезгілдік қатынаста ... ... ... ... ... // ... ҒА хабарлары. 1-2 шығуы: Филология және
искусствотану сериясы. – 1959. – №8-9. – 171-176 ... ... Р. Жай ... ...... ... 1983. – 182 ... Сайрамбаев Т. Қазақ тіліндегі күрделі сөз ...... 1981. – 197 ... ... тілінің грамматикасы. Синтаксис: І, ІІ бөлім. – Алматы: Ғылым,
1967. – ІІ бөлім. – 236 б.
73 Қазақ грамматикасы: ... ... ... ... ... ред. Е. Жанпейісов. – Астана, 2002. – 784 ... ... М., ... Т. ... ... тілі. Синтаксис. – Алматы:
Мектеп, 1971. – 337 ... Әмір Р., ... Ж. Жай ... ... ... – Алматы: Қазақ
университеті, 2003. – 199 б.
76 Амиров Р.С. ... ... ... ... ... ... Наука, 1972. – 180 с.
77 Сайрамбаев Т., Оңалбаева К. Есімдер синтаксисінің кейбір мәселелері.
– Алматы: Агроуниверситет, 2005. – 175 б.
78 ... Т. ... ... ... сөйлемнің
грамматикалық-семантикалық сипатына қатысы: Филол. ғыл. д-ры ...... 2007. – 269 ... Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы ... ...... ... ... 2001. – 110 ... Серғалиев М., Айғабылов А., Күлкенова О. Қазіргі қазақ әдеби тілі. –
Алматы: Зият-PRES, 2006. – 255 б.
81 Байтұрсынов А. Тіл тағылымы: ... тілі мен ... ... – Алматы: Ана тілі, 1992. – 448 б.
82 Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі ... ... ...... Санат, 1994. – 320 б.
83 Аманжолов С., Сауранбаев Н. ... ... ... ІІ бөлім.
Синтаксис – Алматы, 1939. – 246 б.
84 Дүйсембекова Л. Қазақ тіліндегі бұйрық райдың құрылысы мен ... ...... 1999. – 112 ... ... О. ... модальді және мақсат мәнді жай сөйлем типтері. –
Алматы: ... 1968. – 179 ... ... С. ... тілі ... ... – Алматы: Ғылым,
2002. – 366 б.
87 Балақаев М. ... ...... ... 2007. – 126 ... ... О.С. ... лингвистических терминов. 2-е изд. Стереотип.
– М.: Эдиториал УРРС, 2001. – 606 с.
89 Ысқақов А.Ы. Қазіргі қазақ тілі: Морфология. – ... 1991. – ... ... Ғ., ... Н. ... ... ... (педучилищеге
арналған), 2-рет басылуы. – Алматы, 1948. – 127-128 ... ... С. ... ... тілі синтаксисінің қысқаша курсы. – Алматы:
1994. – 319 б.
92 Насырова А.В. ... ... и ... заголовков. – Пермь,
1992. –
93 Солганик Г.А. Общие особенности языка газеты // Язык и ... ... ... и ... – М., 1988. – С. 5-22.
94 Музыкант В.Л. Газетный заголовок и его ... / ... ... и ... – М.: ... 1995. – С. ... Каримова Т.Ф. К вопросу о ... ... ... ... ... ... ... структура:
Межвуз.сб. – Уфа, 1985. – С. ... ... ... ... ... Қазақстан. – 2000-2009. – қаңтар-желтоқсан.
2. Ана тілі. – 2000-2009. – қаңтар-желтоқсан.
3. Қазақ ......... Жас ... – 2000-2009. – қаңтар-желтоқсан.
5. Жетісу. – 2000-2009. – қаңтар-желтоқсан.
6. Алматы ақшамы. – 2000-2009. – қаңтар-желтоқсан.
7. Айқын. – 2000-2009. – қаңтар-желтоқсан.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 145 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Газет мақалалары тақырыптарының синтаксистік құрылымы35 бет
Газет тiлi - қазақ тiл бiлiмiнде зерттеушiлер назарында жүрген сала57 бет
Газет тілі және прецедентті мәтін81 бет
"баспасөздегі ақпараттық соғыс"7 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Түркістан» газетіндегі мәдени мәселелердің көрінісі51 бет
Мәдениет – ұлт-тіл тұтастығы34 бет
"Жетісу" газеті78 бет
«Ана тілі» газетінде термин мәселесінің жазылуы64 бет
«Ана тілі» газетіндегі қазақ әліпбиінің жазылуы бітіру жұмысы30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь