Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы

КІРІСПЕ
1 ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ІЗДЕНІС БАСТАУЛАРЫ
1.1 Б. Аманшиннің шығармашылық ғұмырнамасы
1.2 Б. Аманшин лирикасының тақырыптық арналары
1.3 Б. Аманшин поэмаларының тарихи, сюжеттік негіздері
2 Б. АМАНШИН ПРОЗАСЫНДАҒЫ КӨРКЕМДІК ЖӘНЕ ТАНЫМДЫҚ СИПАТ
2.1 Әңгіме.повестеріндегі көркемдік ізденістер
2.2 Тарихи тұлға және әдеби кейіпкер болмысы
3 ӘДЕБИЕТТАНУДАҒЫ ТАЛҒАМ МЕН ТАНЫМ ТАРАЗЫСЫ
3.1 Әдеби.сыни зерттеулеріндегі әдебиеттің өзекті мәселелері
3.2 Махамбеттанудағы жаңашыл бағыт.бағдар
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Туған әдебиетіміздің ең бір өркен жайған алтын ғасыры – ХХ ғасырдың елуінші жылдарынан бастап, қазақ әдебиетінің дамуына өз үлесін қоса білген, шығармашылық мұрасы мол әрі сан салалы қаламгерлік тұлғаның бірі – Берқайыр Аманшин. Ол төл әдебиетімізге түрлі жанрдағы еңбектері арқылы өз мүмкіндігін толығымен танытып, талант дарынын жан-жақты аша алды. Ақындық арқылы поэзия әлеміне із тастаса, проза арқылы көркем сөзде өз орнын айқындай алды. Оның аударма арқылы түрлі ұлттар арасындағы әдеби байланысты бекіте түсуі де үлгі аларлық шығармашылық ұмтылыс деп білеміз. Ал енді әдеби-сыни еңбектері осы саладағы талғам мен танымды қалыптастыруға елеулі үлес қосты. Әсіресе, зерттеушінің ұлтымыздың ұлы ақыны, азаттық жолында қайсар күрескер Махамбет жайлы зерттеулері – ХІХ ғасыр әдебиетінің ең айбынды тұлғасының әдеби мұрасын танып білудегі көшбасшы ізденістер деп бағалауға тұрарлық еңбектер. Ендеше бір басына бірнеше шығармашылық бағытты тоғыстырған творчестволық тұлғаның әдеби мұрасын зерттеу ХХ ғасырдың екінші жартысынан бергі әдебиетіміздің өсу жолдары мен кейбір кемшін тұстарын саралауға мүмкіндік туғызады. Демек, бір ғана Берқайыр Аманшин әдеби мұрасын зерттеу арқылы төл әдебиетіміздегі қилы құбылыстардың болмысына бойлау мүмкіндіктері ашылады. Осы тұрғыдан алғанда зерттеу еңбекте көрнекті қаламгердің әдеби мұрасы, оның ақындық, зерттеушілік, жазушылық қырлары шығармашылық тұлға ретіндегі шеберлік, әдеби танымға үлес болып қосылған зерттеушілік қабілет-қарым тұрғысынан сараланады. Оның ақын ретіндегі суреткерлік болмысы, жазушы ретіндегі өзіне ғана тән қолтаңбасы айқындалады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тәуелсіздікке қол жеткізіп, ата-бабаларымыздың арманы болған егемендікке ие болып, өткен күндер тарихы мен мұрасына назар аудара бастаған тұстан бері әдебиет тарихының кеңестік аталатын 70 жылдық кезеңіне де жаңаша қарай бастадық. Кеңестік дәуірдегі әдеби-шығармашылықпен сол кезең туындыларына қайта бір жаңаша көзқарас тұрғысынан назар салу, уақыт талабына сай бағалау замана талабы. Өйткені бүгінгі ой-сана өзгеріп, өткенге ұлттық мүдде биігінен назар салуға бет бұрдық. Әйтсе де, төл жазба әдебиетіміздің, негізінен кеңес заманында өркендеп, нығайғанын естен әсте шығаруға болмайды. Ендеше әдебиет тарихынан кеңестік кезеңді қамтитын 1970-1975 жылды да сызып тастай алмайсыз. Осы кезең әдебиетін жетік білетін академик З. Қабдолов: «Кеңес әдебиеті кеңес дәуіріндегі шым-шытырық шытырман шындықтың шежіресі және жай емес көркем шежіресі. Сол үшін кеңес жазушылары өз ғасырындағы өмір шындығын өнер шындығына айналдырып, шыңдап қана қоймай, келер ғасырлардың жады үшін шегелеп қойды. Сол шегелеген шындықты танып білмесек, біз өз басымыздан өтіп жатқан осы ғасырымыздың шырғалаң сыры мен сипатын танып біле алмаған болар едік» [1, 140-141 бб.], – дейді бұл туралы.
1 Қабдолов З. Талдаулар мен толғаныстар. – Алматы: Рауан, 1996. –
116 б.
2 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. –
288 б.
3 Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1983. – 359 б.
4 Ысмайлов С. Сын мен шығарма. – Алматы: 1960. – 160 б.
5 Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы (оқу құралы). – Алматы: Санат, 1994. – 448 б.
6 Құнанбаев Абай (Ибрагим). Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1977. – 1 т. – 454 б.
7 Байтұрсынов А. Ақ жол: Өлеңдер және тәржімелер, публицистикалық мақалалар және әдеби зерттеу // құраст. Р. Нұрғалиев. – Алматы: Жалын, 1991. – 644 б.
8 Қазақстан жазушылары. Анықтамалық. – Алматы: Жазушы, 1968. –
319 б.
9 Аманшин Б. Өлеңім – өмірім. – Алматы: Арыс, 2002. – 224 б.
10 Аманшин Б. Жайық желі. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1974. – 296 б.
11 Бекхожин Қ. Білгір де сыршыл қаламгер // Коммунистік еңбек. – 1974. – 17 октябрь.
12 Ерғалиев Х. Грани творчества // Вечерняя Алма-Ата. – 1984. –
14 октябрь.
13 Мұстай Кәрім. Салауат туралы сөз // Юлаев С. Жорық жырлары. – Алматы: Жазушы, 1983. – 40-41 бб.
14 Юлаев С. Жорық жырлары (Башқұрт тілінен аударған Б. Аманшин). – Алматы: Жазушы, 1983. – 44 б.
15 Аманшин Б. Батыр, ақын Салауат // Юлаев С. Жорық жырлары. – Алматы: Жазушы, 1983. – 3-8 бб.
16 Литературная критика 1800-1820-х годов. – М., 1987. – 275 с.
17 Махамбет. Ерулі атқа ер салмай. Өлеңдер // Баспаға әзірлеген, кіріспе мақала мен түсініктерін жазған Берқайыр Аманшин. – Алматы: Жазушы, 1974. – 140 б.
18 Қорқытов Б. Менің бар өлең деген жүйрік атым... // Коммунистік еңбек. – 1984. – 31 октябрь.
19 Тілегенов Т. Туған дала жыршысы // Атамекен. – 2001. – 26 қыркүйек.
20 Аманшин Б. Жыр – семсер. – Алматы: Арыс, 2004. – 280 б.
21 Нысанов М. Ақын ағамен сырласқан күндер // Орал өңірі. – 1994. –
19 наурыз.
22 Неталиев М. Сегіз қырлы жазушы // Коммунизм жолы. – 1984. –
5 декабрь.
23 Неталиев М. Ол қайырымды жан еді // Жас Алаш. – 1995. – 14 ақпан.
24 Ерғалиев Х. Өнегелі өмір // Орал өңірі. – 1984. – 8 қараша.
25 Белинский В.Г. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: ҚБМБ, 1948. –
216 б.
26 Шапай Т. Ой түбінде жатқан сөз: Әдеби сыни-мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1989. – 135 б.
27 Аманшин Б. Өлеңдер. – Алматы: ҚМКӘБ, 1954. – 96 б.
28 Дәдебаев Ж. Өлеңдегі сөз // Уақыт және қаламгер. – Алматы: Жазушы, 11-кітап. – 1985. – 456 б.
29 Ордалиев С. Үстірт жинақ // Қазақ әдебиеті. – 1955. – 1 апрель.
30 Аманжолов Ш. Алғашқы жинақ // Әдебиет және искусство. – 1955. – №8. – 125-127 бб.
31 Нәжімеденов Ж. Аспан шақырады. – Алматы: Жазушы, 2005. – 215 б.
32 Аманшин Б. Бұтақтағы бұлбұлдар. – Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 94 б.
33 Шәріпов Ә. Бұтақтағы бұлбұлдар // Советтік Қарағанды. – 1959. –
30 май.
34 Тілеулин І. Екінші кітапты оқығанда // Жұлдыз. – 1959. – №9. – 125 б.
35 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Санат, 1995. – 456 б.
36 Мәуленов С. Өлең үйінің өз ұлы // Коммунистік жол. – 1984. –
10 қараша.
37 Аманшин Б. Жетісу – Жайық. – Алматы: ҚМКӘБ, 1961. – 86 б.
38 Аманшин Б. Менің өмірбаяным. – Алматы: Жазушы, 1965. –
87 б.
39 Аманшин Б. Маңғыстауым менің. – Алматы: Жазушы, 1972. – 88 б.
40 Аманшин Б. Құттыхана. Поэма мен өлеңдер. – Алматы: Жазушы, 1983. – 108 б.
41 Мәуленов С. Қаламгердің кемел шағы // Ленин жолы. – 1984. –
13 ноябрь.
42 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: Білім, 2000. –
355 б.
43 Мақатаев М. Соғады жүрек. – Алматы: Рауан, 1991. – 144 б.
44 Әбдіғазиұлы Б. Асыл арна. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 126 б.
45 Ысқақов Б. Сан қырлы санаткер // Октябрь туы. – 1984. – 21 ноябрь.
46 Ахметов Ә. Табысты дастан, тартымды жырлар // Оңтүстік Қазақстан. – 1983. – 13 сентябрь.
47 Неталиев М. Еңбеккер жазушы, зерттеуші // Коммунистік жол. – 1984. – 3 ноябрь.
48 Алпысбаев Қ. Поэма және сюжет. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.
– 121 б.
49 Шөреков Ы. Исатай-Махамбет. Дастандар мен өлеңдер (құраст. Б.Аманшин). – Алматы: Жазушы, 1976. – 162 б.
50 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана, Күлтегін 2002. – 526 б.
51 Оспанов С. Сәулелі ақынның сандуғаш үні // Қазақ әдебиеті. – 1994. –
25 қараша.
52 Аманшин Б. Майдандас дос // Жар Мұңы (повестер мен әңгімелер). – Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 5-17 бб.
53 Аманшин Б. Ақ үйрек // Жар мұңы (повестер мен әңгімелер). – Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 18-24 бб.
54 Әлімбаев М. Қалам қайраты. Эсселер, сын мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1976. – 122 б.
55 Аманшин Б. Бұйырмаған алма // Жар мұңы (повестер мен әңгімелер). – Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 25-37 бб.
56 Аманшин Б. Болашақ келін // Жар мұңы (повестер мен әңгімелер). – Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 39-45 бб.
57 Аманшин Б. Алтын сақина // Ақ жүректер. Таңдамалы повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1975. – 190-197 бб.
58 Нұрғалиев Р. Өнер алды – қызыл тіл. – Алматы: Мектеп, 1974. – 172 б.
59 Аманшин Б. Ел ішінде // Ақ жүректер. Таңдамалы повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1975. – 96-118 бб.
60 Аманшин Б. Ақтайдың хикаялары // Ақ жүректер. Таңдамалы повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1975. – 211-232 бб.
61 Балтабаева Т. Қазіргі қазақ әңгімесі (1980-1990): филол. ғыл. канд. дисс. – Алматы, 1999. – 120 б.
62 Хасенов М. Уақыт тынысы және замандас бейнесі // Көркемдік кілті – шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
63 Байтұрсынов А. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
64 Аманшин Б. Жар мұңы. – Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 93-163 бб.
65 Бердібай Р. Кәусар бұлақ. – Алматы: Жазушы, 1989. – 357 б.
66 Аманшин Б. Көкжар // Ақ жүректер. Таңдамалы повестер мен әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1975. – 7-96 бб.
67 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік шешім. – Алматы: Ғылым, 1991. – 208 б.
68 Қайырбеков Ғ. Берқайыр Аманшин // Махамбеттің тағдыры: Роман және әдеби зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 3-6 бб.
69 Әлімжанов Ә. Махамбеттің жебесі. – Алматы: Жазушы, 1976. – 364 б.
70 Әлімқұлов Т. Кертолғау. – Алматы: Жазушы, 1973. – 269 б.
71 Әбуталиев Н. Қайран Нарын. – Алматы: Жалын, 1978. – 217 б.
72 Мұханбетқалиев Қ. Бас жұтқан бас. – Алматы: Жазушы,1984. – 246 б.
73 Мәжитов М. Барлыбай түбіндегі ән. – Алматы: Жазушы, 1979. – 168 б.
74 Бердібаев Б. Қазақ тарихи романы. – Алматы: Ғылым, 1982. – 283 б.
75 Тоқбергенов Т. Тәкен Әлімқұлов. – Алматы: Рауан, 1992. – 186 б.
76 Әбдезұлы Қ. Т. Әлімқұлов шығармашылығы және 60-80-ші жылдардағы қазақ прозасы (дәстүр және жалғастық): Монография. – Алматы: Ғылым, 2001. – 270 б.
77 Аманшин Б. Махамбеттің тағдыры: Роман және әдеби зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 7-257 бб.
78 Бисенғали З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. – Алматы: Мектеп, 1989. – 136 б.
79 Қозыбаев М. Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған көтеріліс // Махамбет поэзиясындағы ерлік пен елдік рухы және қазіргі дәуір: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 51-57 бб.
80 Серікқалиұлы З. Тағдыр және біз. Әдеби сыншылдық көзқарастар, толғаныстар, эсселер. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 320 б.
81 Аманшин Б. Мөлдір махаббат // Октябрь туы. – 1960. – 30 март.
82 Ергөбек Қ. «Адасқандардан» «Мөлдір махаббатқа» дейін // Арыстар мен ағыстар. Шеберлік шеберханасы. – Астана: Фолиант, 2004. – 103-209 бб.
83 Ергобеков Қ. Адасқандар ақиқаты // Жақсыдан қалған сөз. – Алматы: Жалын, 1991. – 219-280 бб.
84 Аманшин Б. Өлеңге қояр талап // Қазақ әдебиеті. – 1976. – 13 шілде.
85 Аманшин Б. Мазмұн мен түр // Қазақ әдебиеті. – 1974. – 7 қаңтар.
86 Аманшин Б. Махамбеттің жебесі // Қазақ әдебиеті. – 1969. – 14 июнь.
87 Аманшин Б. Жүріп жатады (яки ғылыми кітаптар мәдениеті жайынан) // Қазақ әдебиеті. – 1966. – 1 июль.
88 Аманшин Б. Отансыздар трагедиясы // Лениншіл жас. – 1968. –
25 қаңтар.
89 Аманшин Б. Бір жоқты бір жоқ табады // Қазақ әдебиеті. – 1984. –
2 ноябрь.
90 Аманшин Б. Ақын бейіті табылды // Қазақ әдебиеті. – 1977. –
21 октябрь.
91 Аманшин Б. Әнші Мұхит нешеу? // Қазақ әдебиеті. – 1984. – 6 январь.
92 Рязанов А.Ф. Восстание Исатая Тайманова (1836 – 1838 гг.). – Кзыл-орда, 1927. – С. 247.
93 Шахматов В.Ф. Внутренняя орда и восстание Исатая Тайманова. – Алма-Ата, 1946. – С. 248.
94 Россия и Букеевское ханство. – Алма-Ата: Наука,1982. – С.171.
95 Қабдолов З. Ерлік пен елдіктің өшпес рухы // Махамбет поэзиясындағы елдік пен ерлік рухы және қазіргі дәуір: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 126-139 бб.
96 Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (Избранное). – Алматы: Ана тілі, 1998. –384 б.
97 Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Мектеп, 1967. – 430 б.
98 Жұмалиев Қ.Ж. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. –Алматы: ҚМКӘБ, 1952. – 402 б.
99 Әуезов М. Әдебиет тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
100 Мұқанов С. Қазақтың ХVІІI-ХІХ ғасырдағы әдебиетінен очерктер. – Алматы: Қазақтың біріккен мемлекеттік баспасы, 1942. – 248 б.
101 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1997. –
928 б.
102 Сыздықова Р. Абайдың сөз өнері: Монография. – Алматы: Санат, 1995. – 225 б.
103 Дербісалин Ә. Дауылпаз ақын // Махамбет поэзиясындағы ерлік пен ел-діктің рухы және қазіргі дәуір: халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 57-61 бб.
104 Аманшин Б. Махамбеттің балалары мен ұрпақтары (әдеби зерттеулер) // Аманшин Б. Махамбеттің тағдыры: Роман және әдеби зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 257-397 бб.
105 Аманшин Б. Махамбет қашан қаза тапты? // Қазақ әдебиеті. – 1956. –
25 май.
106 Аманшин Б. Махамбет Өтемісовтің тұңғыш басылған өлеңі // Әдебиет және искусство. –1956. – № 11. – 50-59 бб.
107 Тұржан О. Теңіздер де шөлдейді. – Астана: Елорда, 2003. – 200 б.
108 Аманшин Б. Махамбет мұрасы төңірегінде // Қазақ әдебиеті. – 1956. – 25 октябрь.
109 Аманшин Б. Махамбет өлеңдері орыс тілінде // Қазақ әдебиеті. – 1958. – 11 апрель.
110 Аманшин Б. Махамбет өмірінің соңғы жылдары // Жыр-семсер. – Алматы: Арыс, 2004. – 61-70 бб.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Туған әдебиетіміздің ең бір өркен ... ... – ХХ ... ... жылдарынан бастап, қазақ әдебиетінің
дамуына өз үлесін қоса білген, шығармашылық мұрасы мол әрі сан ... ... бірі – ... ... Ол төл әдебиетімізге түрлі
жанрдағы еңбектері арқылы өз мүмкіндігін толығымен танытып, талант дарынын
жан-жақты аша ... ... ... ... әлеміне із тастаса, проза арқылы
көркем сөзде өз орнын айқындай алды. Оның аударма ... ... ... ... ... ... түсуі де үлгі аларлық шығармашылық
ұмтылыс деп білеміз. Ал енді әдеби-сыни еңбектері осы ... ... ... қалыптастыруға елеулі үлес қосты. Әсіресе, зерттеушінің ұлтымыздың
ұлы ақыны, азаттық жолында қайсар күрескер Махамбет жайлы зерттеулері – ... ... ең ... ... әдеби мұрасын танып білудегі
көшбасшы ізденістер деп бағалауға тұрарлық ... ... бір ... ... ... ... творчестволық тұлғаның әдеби
мұрасын зерттеу ХХ ғасырдың екінші жартысынан бергі ... ... мен ... ... ... саралауға мүмкіндік туғызады. Демек, бір
ғана Берқайыр ... ... ... ... ... төл әдебиетіміздегі қилы
құбылыстардың болмысына бойлау мүмкіндіктері ашылады. Осы тұрғыдан алғанда
зерттеу ... ... ... ... мұрасы, оның ақындық,
зерттеушілік, жазушылық қырлары шығармашылық ... ... ... ... үлес ... қосылған зерттеушілік қабілет-қарым тұрғысынан
сараланады. Оның ақын ретіндегі суреткерлік болмысы, жазушы ретіндегі өзіне
ғана тән ... ... ... өзектілігі. Тәуелсіздікке қол жеткізіп, ... ... ... егемендікке ие болып, өткен күндер тарихы мен
мұрасына назар аудара бастаған тұстан бері ... ... ... 70 ... ... де ... қарай бастадық. Кеңестік дәуірдегі
әдеби-шығармашылықпен сол ... ... ... бір жаңаша көзқарас
тұрғысынан назар салу, уақыт талабына сай бағалау замана ... ... ... ... өткенге ұлттық мүдде биігінен назар салуға бет
бұрдық. Әйтсе де, төл ... ... ... ... ... ... естен әсте шығаруға болмайды. Ендеше әдебиет тарихынан
кеңестік кезеңді қамтитын 1970-1975 жылды да ... ... ... ... әдебиетін жетік білетін академик З. Қабдолов: «Кеңес әдебиеті кеңес
дәуіріндегі шым-шытырық шытырман шындықтың шежіресі және жай емес ... Сол үшін ... ... өз ғасырындағы өмір шындығын ... ... ... қана ... ... ... жады ... қойды. Сол шегелеген шындықты танып білмесек, біз өз ... ... осы ... ... сыры мен сипатын танып біле алмаған
болар едік» [1, 140-141 бб.], – ... бұл ... Шыны ... ... ... елуінші жылдарынан кейін әдебиет ерекше бір сілкініс пен жаңаруды
бастан кешірген сынды. Ол социалистік қоғамның ұлы ... ... ел ... сол тұстағы қоғамдық дамудың шындығын, белгі бедерін
бейнелеуге ... ... ... ... ойдың елегінен өткізіп,
болашақтың бағдарын сол өнері ... ... ... ... ... ... ұлттық сананы оятуға деген құштарлық
ХХ ғасырдың әр кезеңіне белгі беріп қалып ... ... ол ХХ ... ... жаңа ... ... ... сөз өнерінің құдіретін
асқақтатқан ХХ ... ... ... ... ... ... үлкен
өзгерістер жасаған рухани өрлеу дәуірі ... ... ... еш ... ... ... ХХ ғасырдың басында ұлттық оянуды ұран ете келген
әдебиет не бары отыз жыл ... ... ... бір ... тіреліп,
замананың қатыгезіне душар болып, «өртеңге шыққан» өрендердің арқасында
елуінші жылдардан кейін қайта ... ... осы ... ... «қан ... ... тұстары ту ұстаушы шығармашылық
тұлғалардың бірі – Берқайыр Аманшин. Ол әдебиетке ... ... ... Қ.
Аманжолов,
Ж. Саин, Ә. Сәрсенбаев, Қ. Бекқожин, Д. Әбілев, Ә. Әбішев, Ә. Тәжібаев,
Ғ. Сланов, Т. ... т.б. аға ... ізін баса ... ... ... ақын-жазушылар жөнінде академик С. Қирабаев:
«...таланттардың ешқайсысы бірін-бірі басып кетпей, біріне бірі ... ... өсер ... тән әр ... және ... ... құрайды. Әркім өз бетінше ізденеді, біреулері, заман ... ... ... ... жырларымен дүрілдете жырласа, екіншілері, өмірдің
өзіндей баяу ағысымен реализмнің толымды жолын қарастырды» [2, 82 б.], ... ... тән ... ... нақтылай көрсетеді. Біз зерттеуге
құлықты болып отырған Б. Аманшин – ... ... баяу ... ... жолын қарастыруды» құп көрген қаламгер. Ол өзіндік
іздену өрісін байытып, қазақ әдебиетінің жаңа өмір ... ... ... ... ... тұлға.
Берқайыр Аманшин ақын ретінде өзі өмір сүрген ... ... ... өткен жолын, соғыс кезіндегі патриотизмнің үлгісін көрсете
білген үлкен жүректі адамдардың қаһармандық ерлігін, ... ... ... ... ... ... табиғатын көркемдікпен суреттеп,
ақындық шабытпен жырлай білді. Өзі ... ... ... ретінде
қалыптастырған қоғамға ақын көзбен қарап, өмір ... ... ой ... сезімдік шабытпен өрістес ете біліп, өз өлең-жырына өзек, ... ... ... тоқи ... ... сыр мен ... тоғысынан
жаралған тамаша жырлар туғызды. ... да ақын ... ... туындыларға айналып, ұлттық оқырман жүрегінен өз орнын таба
алды.
Б. Аманшин қырық ... ... ... ... ... ... ... жанр
лирикадан бастап, үлкен эпикалық жырлар жазып, поэзиядағы тұғырын ... ақын ... ... ... бар. ... қазақ поэзиясының дамуын,
ондағы көркемдік ізденіс жолдарын тану үшін сол ... ... ... ... ... ... ... тынысын сезінуге, ақындық дәстүрді
дамытуға белгілі дәрежеде қызмет еткен Берқайыр ... ... ... ... ... ... ... үшін маңызы аса зор. Жазушы ретінде Б.
Аманшин өзі өмір ... ... ... психологиялық жай-күйін адам
өміріне, тіршілігіне, асыл мұраттарға байланыстыра бейнеледі. Сол ... ... ... ... Оның көркем прозасынан адам болмысының қоғам
мүддесімен тығыз ... ... тану қиын ... Б. Аманшиннің
прозаик ретіндегі басты ерекшелігі өзі өмір ... ... ... кетпей, ондағы алуан түрлі құбылыстарды «көкірек көзімен» көре
біліп, суреткерлік түйсікпен қабылдап, ... ... ... ... жіті ... оны өз ... өзегіне айналдырып,
оқырманға ой сала алған қаламгерлік дарынында. Жазушы шеберлік мектебінің
көрігі ... ... ... ... ... ... Оның ... идеясымен де, көркемдік құнарлығымен де қызықтырады. Қаламгердің
көптеген әңгімелері қарапайым оқиғалардан ... ... ой ... ... ... ... және оны өзінің азаматтық мақсат-мұраты
биік кейіпкерлерінің ... шаша алар ... ... ... оқырман
санасына орнықты жеткізетіндігімен ерекшеленеді. Оған, әрине, ... Бұл ... ... ... оның ... табу ... өйткені
суреткер ғұмырын тек шеберлік жолына сарп ... [3, 359 б.], – ... ... әрі ... З. ... Рас сөз, Б. ... де шеберлікті
игеруге шығармашылық ғұмырын сарп еткен жазушы.
Жалпы алғанда, Б. Аманшин қаламынан қазақ әдебиетінің қорына ... ... ... ... ... ... оның суреткерлік қолтаңбасының
белгісін, жазушылық дарыны мен көркемдік танымын танытатын біршама жақсы
туындылар бар. Атап айтсақ, ... «Жар ... т.б. ... мен ... ... ... ... танытқан «Махамбеттің тағдыры» атты
романы. ... ... ... ... басылымдар беттерінде ара-
кідік сөз болғанымен де, олардың көркемдік эстетикалық деңгейлері туралы
пікір қалыптаса ... жоқ. ... да ... ... ... ... ... әдебиетінен алар орнын айқындау үшін олардың бүгінгі
әдебиеттану ғылымының зерттеу нысанына, таным өзегіне айналуы аса ... ... ... ... бір ... әдеби сын және әдеби
зерттеу құрайды. Ол өз ... ... ... бар ... топтастырған
жан-жақты дарын ретінде бұл салада қомақты істер атқарды. Аса көрнекті
әдебиетші ғалым Е. ... ... ... қызу ... сырт ... ... ... ең көкейкесті творчестволық мәселелеріне күнбе-
күн араласу жауынгер сыншының басты міндеті» [4, 6 б.], – десе, ... ... ... ... қызу ... бас ... ... шығармаға деген талап талғамын еш төмендетпеген талғампаз ... ... бір ... мол, ... зор, рахметі аз істе де ... ... ... Сын ... ... ... ... қазақ әдебиеті сынының тарихын үш кезеңге бөліп: «Бірінші кезең
... ... ... туу ... ... ... ... туу процесі
қазан төңкерісіне дейін созылған. Екінші ...... ... ... ретінде қалыптасу және әдебиеттану ғылымының қалыптасу, туу ... ... ... ... ... ... Үшінші кезең – қазақ
әдебиеті сынының өсіп-өркендеу және әдебиеттану ғылымының ... ... ... ... [5, 30 б.], – деп ... ... осы ... елеулі еңбек еткен сыншылардың бірі – Берқайыр Аманшин. Көп ... ... ... ... ... сыни ... ... қалмайды. Ол қазақ әдебиеті тарихынан алар орны айқын Шернияз
Жарылғасұлы, Ығылман Шөреков, т.б. шығармашылықтарын ... ... ... ... ... ақын ... ... поэзиясын зерттеуге, жалпы
махамбеттануға өлшеусіз үлес қосты. Зерттеушінің Махамбеттің ... ... ... күрес басшысы ретіндегі қайраткерлігін, ақындық
құдіретін танудағы өлең-жырларының мәтіндік негіздерін ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетіндегі ұлт-азаттық
идеяның дәстүрін қалыптастырған ұлы ақын ... ... ... ... ... негізде зерделеу, байыптау ісін жалғастыра беру қажеттігін
танытады. Махамбеттану кеше мен бүгіннің ғана емес ... де ... ... ғалымдардың осы саладағы атқарған, зерттеген
еңбектеріне уақыт, қоғам тұрғысынан баға беріп ... ... ... ... жыл ... ... түбегейлі айналысып, осы саланың
көрнекті ... ... ... Б. ... Махамбеттің
азаматтық, ақындық тұлғасын ашқан еңбектерін ғылыми тұрғыдан ... ... ... аса ... ... айқындай түседі.
Жоғарыда айтылғандардың бәрін қорытындылай ... Б. ... ... ақындық үнімен, жазушы суреткерлік қолтаңбасымен, әдебиеттанудағы
жаңашыл ізденістерімен төл әдебиетімізде өз орнын төрден алған ... ... ... өте бай. Оның ... ... ... талай тамаша
туындылар туып, олар өз кезегінде қазақ әдебиетінің дамуына елеулі үлес
қосты. Осы ... 50-80 ... ... ... ... көркемдік
биігін байыптау үшін өзге де ақын-жазушы, зерттеушілерімізбен қатар Б.
Аманшиннің ... ... ... ... ... ... Сан қырлы
саңлақ дарынның артында қалған әдеби мұрасын екшеп, сұрыптап, талдап
тарамдап, ... ... ... оның ... ... ... ... бүгінгі тәуелсіз ел атанып, етек-
жеңімізді ... ... аса ... ... ... ... ... табады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Б. Аманшиннің әдеби мұрасы – ... ... ... да, әр ... ... ... жекеленген әдеби-сыни мақалаларда сөз болып жүрген ғылыми мәселе.
Шығармашылық тұлғаның рухани мұрасының көркемдік деңгейі, ... ... ... ... ... туралы баспасөз бетінде бір
қатар әдеби ... ... ... Ол ... ... ... қырлары сөз болып, байыпты толғамдар айтылған.
Олардың бастылары ретінде Х. Ерғалиевтің, Ғ. ... З. ... ... Б. ... т.б. ... атап ... орынды.
Дегенмен, Б. Аманшиннің шығармашылық мұрасы жүйелі ... ... ... ... ... ... ... зерттеу объектісіне
айналған жоқ. Поэзиясының поэтикалық қуаты, прозасының сыр сипаты, зерттеу
еңбектерінің ғылыми бағалығы жеке-дара да, ... ... де ... жоқ. Оның ... ... қазақ жазба әдебиетінің қол жеткізген
биігінің бірі ретінде ғана емес, жалпы көркем ... ... ... ие ... ... ... ... елеусіз қалдыруға
болмайды.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың басты мақсаты –Б.Аманшин
әдеби мұрасының жалпы ... ... ... ... ... идеялық-
эстетикалық ізденістерін, өзіне тән шығармашылық болмысын, әдеби-сыни
еңбектерінің әдебиеттану ғылымындағы үлес ... ... Осы ... ... ... ... ... Аманшиннің шығармашылық ғұмырнамасын жүйелей отыра жалпы көркем
шығармашылықтағы ізденіс жолын саралау;
- Б. Аманшин ... ... ... ... ... ... ... ой-танымның мән-мағынасын ашу;
- Б. Аманшин поэмаларының жанрлық ерекшеліктерін, саяси-қоғамдық,
тарихи-тақырыптық, идеялық-эстетикалық құндылықтарын ... Б. ... ... ... ... мен өмір
шындығын бейнелеудегі өзіндік шығармашылық болмысын анықтау;
- «Махамбеттің тағдыры» романындағы тарихи ... пен ... ... саралау;
- Б. Аманшиннің сыни еңбектерінің 50-80-жылдардағы сын жанрының
дамуына қосқан үлесін, кейбір жекеленген шығармашылық ... ... Ы. ... т.б.) ... ... ... ізденістерінің мән-маңызын зерделеу;
- Б. Аманшиннің Махамбет шығармашылығына қатысты өзіндік ... ... және ... ... ... ... мен желілі арналарын жүйелеу.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ... ... Б. ... ... ... тұңғыш рет зерттеу нысаны болып отыр.
Сондықтан ... ... ... көтерілген мәселелердің
көкейкестілігімен айқындалады:
- жұмыста тұңғыш рет ... ... ... ... ... түрлі жанрларындағы жемісті ізденістері ... ... Б. ... ... идеялық-тақырыптық тұрғыда алғаш жүйелі түрде
негізделіп, оған бүгінгі көзқарас тұрғысынан баға берілді;
- жазушының ... ... мен сөз ... ... ... ... тұрғыдан алғаш рет дәйектелді;
- Б. Аманшин шығармаларының көркемдік-эстетикалық сипаты замана
шындығымен байланысы ... ... ... ... ... ... қызықтырған тақырыптар мен идеялық ізденістер аясы толық
қамтылып, оның шығармашылық шеберлігін танытатын көркем дүниелерді талдау
барысында ... ... ғана тән ... ... қаламгердің өзіне тән шығармашылық әдіс-тәсілдері, эстетикалық әлемі,
философиялық танымы, көркемдік ... ... ... ... ... тұжырымдалды;
- Берқайыр Аманшиннің ХХ ғасырдың екінші жартысындағы қазақ әдебиетінің
дамуына қосқан үлесі айқындалды.
Зерттеу жұмысының нысанасы ... Б. ... ... ... ... топтастырылып, әр жылдары жарық көрген «Өлеңдер» (1954),
«Бұтақтағы ... (1958), ... (1961), ... өмірбаяным»
(1965), «Маңғыстауым менің» (1972), «Жайық желі» (1978), «Құттыхана» (1983)
өлең жинақтары, әңгімелері мен «Жар мұңы», «Көкжар» ... ... ... және әрі ... әрі ... ... ... әдеби-
сыни мақалалары мен соңғы жылдары жарық көрген іргелі зерттеулері алынды.
Зерттеу жұмысының теориялық және ... ... ... ... жан-жақты ашу үшін қазақ әдебиеттануы ... ... да ... ... ... ... алынды. Атап айтсақ, А.
Байтұрсынов, М. Әуезов, З. Қабдолов, С. ... Т. ... ... Р. ... Ж. Тілепов, Ж. Дәдебаев, С. Негимов, ... ... С. ... Ө. ... З. ... Д. Ысқақұлы,
Н. Сағындықова, Т. Есембеков, Н. Жуанышбеков, Ө. Әбдиманұлы,
Қ. Мәдібаева, Д. Қамзабекұлы, А. Шәріп, Б. Әбдіғазиев, А. ... ... ... ... ... бар ... ... ұстанымдар зерттеу тақырыбымыздың мақсатына орай пайдаланылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... көркем
шығармалары, сыни мақалалары мен әдеби ... ... пәні ... ... ... ... жинақтау, жүйелеу,
кешенді дәйектеу, салыстырмалы талдау, қорыту ... ... ... ... ... нәтижелері мен негізгі
тұжырымдарын болашақ ғылыми жұмыстарда, орта, арнайы мектептер мен ... ... ... ... оқу ... жазуда, сондай-ақ, жоғары
оқу орындарында қазақ әдебиетінің ... ... ... ... мен семинарлар жүргізгенде пайдалануға болады.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу ... ... ... ұсынуға болады:
- Б. Аманшин шығармашылығы – алғаш рет зерттеу нысанына айналған, ... ... кең ... ... арқау болмаған әдеби мұра;
- Б. Аманшин поэзиясы – өзіне дейінгі қалыптасқан дәстүрден жалғасын
тауып, оны жаңашылдықпен дамыта ... ... ... ... орны ... өнер ... Б. Аманшин – шағын жанрдан бастап, повесть, ... ... ... ... байқап, шеберлік мектебінен өткен, өз заманының көркемдік шындығын
жасап, ... сай ... ... ... алған жазушы;
- Б. Аманшиннің әдеби-сыни шығармашылығынан көрініс ... ... ... ... ... ізденіс белгісі болып
табылады;
- Б. Аманшиннің «Махамбеттің ... ...... ... пен ... ... ... тарихи тұлғаның көркем образын сомдаудағы
қазақ әдебиетінің биік белесі;
- Б. Аманшиннің ... ... ...... әдебиеттану
ғылымындағы махамбеттану саласының даму үдерісінің нақты көрінісі.
Жұмыстың жариялануы мен ... ... ... ... негізгі
нәтижелері мен мазмұны «Әдеби мұра және қазақ әдебиеті тарихын оқыту мен
зерттеу мәселелері» халықаралық ... ... ... «ХІХ ... ... ... мен ... өзекті мәселелері және
Шернияз Жарылғасұлының әдеби ... ... ... ... 2007), «ХХ ... ... зерттеу мен оқыту
мәселелері» халықаралық ... ... ... 2008),
З. Қабдоловтың 80 жылдығына арналған ... ... ... 2007) баяндалып, «ҚазҰУ Хабаршысы», «Ақиқат», «Қазақ
тілі мен әдебиеті» ... ... ... ... ғылыми басылымдар мен ғылыми жинақтарда зерттеу тақырыбы
бойынша 9 мақала жарияланып, бір ғылыми ... ... ... ... Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан
және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... атты ұлы ... құпиясына құмартып, сөз өнерінің сырларына
елтушілер көп те, соның жаратушысына айналған шығармашылық тұлғалар өте аз.
Асыл сөздің ... ... ... ... ... ... ... шаршап-шалдықпай, жасқанып-жасымай, тауы шағылмай еңбегінің
нәтижесі ел сүйсінерліктей деңгейге ... ... ... ... сөз ... сөз ... меңгеруді талап еткенді өзгені тәркі етіп,
ұлы Абай айтқандай:
Өзгеге көңлім тоярсың,
Өлеңді қайтіп қоярсың?
Оны айтқанда толғанып,
Іштегі ... ... [6, 152 б.], ... бас ... ... зор ... билеп алуы тиіс. Ондай шынайы талант
иесіне ғана тән ерекше бір ... ... ... ... ... ... құр ермек қана болып қала бермек. Сондықтан да мыңның бірі ақын,
жүздің бірі жазушы, онның бірі ... ... бірі ... бола ... ... әрқайсысы бір хас талантты қажет ететін өнерпаздық ... ... ... оның ... ... еңбек етер дарын тіптен сирек.
Ондайлар ұлы А. Байтұрсыновтан бастап, кешегі М. Әуезов, С. ... ... ... тұлғалар ғана. Әрине, талант дарыны тұрғысынан жоғарыда
аталған ұлылардай бүтін бітім ... да, өз ... ... ... ... ... ... етіп, жарқ етіп танылып, жарқырап ... ... ... және ... Солардың бірі де бірегейі – біздің
зерттеуімізге арқау болып отырған Б. Аманшин.
Белгілі әдебиет қайраткерлерінің ... ... ... ... ... оның ... ... шолып шығып, әдебиетке біржолата
бет бұрып, ... ... ... ... ... ашып, талғам-
танымының өркен жайған кезеңдерін айқындауға тиістіміз. Ендеше ... ... баса ... ... Б. ... шығармашылық өмір жолы мен
ақындық әлемі.
Әрбір ... ... ... тану үшін оның өмір жолын,
өскен ортасын, қалыптасу кезеңдерін саралаудан бастау ... ұлы ... ... жазған, жалпы шығармашылық ғұмыр туралы толыққанды зерттеу
жүргізген Ахмет Байтұрсынұлынан бастау алады. Ол ... ... ... атты ... ... Абай ақындығын оның өмірімен тығыз
байланыста алып қарастырады. ... ол Абай ... ... ... бұрын: «Абай сөзі заманындағы ақындар сөзінен оқшау,
олардың сөзінен үздік, артық. Ол ... ... ... ... ... ... ғана ... өзінде де болған. Абайдың қандай
болғанын көрмесек те, көргендердің айтуынан білеміз. ... ... ... соң, ... ... екендігін айтып білдіріп өткеніміз
артық болмас» [7, 217 б.], – деп ақын өмір ... ... ... ой
жүгіртудің аса қажеттігін атап өтеді. Бұл қашан да, жеке ... ... ... ... ... ... біз де осы тәжірибеден тәлім алып, өз ізденісіміздің нысаны
болып отырған Б. ... ... ... зерттеуді оның шығармашылық
ғұмырнамасынан бастауды жөн санадық.
1.1 Б. Аманшиннің шығармашылық ғұмырнамасы
Кейбір кездерде белгілі бір ... ... ... ... ... оза ... еді» деп жатамыз. Кейде мұны ғылыми дәйектемеге де
айналдырып жібереміз. Әсіресе, бұл сөз ... ... ... ... айтылады. Дегенмен, осындай пікірлерде артық айтып, кем түсіп жатқан
тұстар баршылық. Себебі, ... ... оза тууы ... жайт емес. Адам
өзі туған заманның заңдылығына, ... ... ... ... ... ортаға орай қалыптасып, өсіп жетіледі. Осылардың бәрінен
алған жан-жақты тәлім-тәрбие, ілім-білім ... ... ... ... өз ... ... заманның озығы мен тозығына ой жіберіп,
уақыт қатынасын ... ... ... алғы өмір ... ... ... ол ... еңбек жолы болар немесе белгілі бір саланың
қоғамдық ортада мойындалған деңгейі болар, әлде ол ... ... ... ... ... ... ... да, Алла жаратқан адам-
пенденің сол жаратушы дарытқан ... да бір ... ... танылуына
жол ашқан өмір жолдарының кезеңдері мен тағдырдың алға ... ... да ... ... белгі береді. Бұл, әсіресе, шығармашылық
тұлғаға тән болып келеді. Оны зейіндеп, зерделеп өту, ... ... ... ... ... ... өсу, өркендеу кезеңдерін нақтылай
тануға қызмет етеді. Біз ... да, ... ... ... өмір жолы мен ... тұлға ретінде қалыптасу кезеңдеріне,
өсірген әдеби ортасына арнайы тоқталып отырмыз.
Ақын, жазушы, драматург, ... ... ... ... «1924 жылы 11 қарашада ... ... ... Қаратөбе
ауданындағы Батпақкөл ауылында туған» [8, 27 б.]. Ол өзінің ... ... ... ... ... оятқан балалық кезеңі туралы: «Мен
ертеректің өзінде орысша-қазақша мектеп бітірген қызметкер әкенің арқасында
жоқшылық көрмей, мәдениетті семьяда ... [9, 5 б.], – ... ... ... ... ... ... әкенің тәрбиесінде болып, оқу-
білімнің қадір-қасиетін ерте байыптап, әдеби ... ... ... Ал бұл ... ... ... бет бұрысының, соның
ішінде ақындық «дертіне» шалдығуының жолашары болғандығы шындық. Оның ... ... ... реальное училищені орысша бітірген, сауатты жан
болған. Ал анасы үй шаруашылығындағы әйел болғанмен, бала ... ... ... жан ... ... мектептегі білім алу ... ... ... ... береді. Ол алғаш Астраханьдағы татар мектебіне ... ... ... ... ... ... ... алдындағы жылдары
Орынборда орыс мектебінде оқиды. ... ... ... ... ... оқыған Иван Рудольфович Матцкий ... ... ... ... ... ... жазушының орыс тілін меңгеруге сол
кісінің көп көмегі тиеді. Бала ... әсер ... ... ... шығарма
«Игорь полкы туралы сөз» атты жырдағы әйел зары өзі өмірінде көрген ауыл
әйелдерін елестетіп, ... әсер ... ... ... ... ... ... бір сырды оятқан жырды кейін түгел аударып, Алматыға,
Ғылым академиясына жібереді. Жыр М. Әуезов ... ... оң баға ... ... қаламгер: «...сәті түсейін дегенде Мұхтар Әуезовтың қолына ... ... бір ... ... ... ол кісі мақұлдап
сөйлепті» [9, 7 б.], – деп ... Сол ... 1951 жылы жеке ... ... ... Б. ...... осылай қадам басқан қаламгер. Оның
сөз өнеріне деген сүйіспеншілігі мектептен басталып, бірте-бірте еліктеуден
еркіндікке қанат ... бір ... ... ... ... ... әсері жайлы кейін
қаламгер ерекше жылылықпен былай деп еске алады: «1940 жылы «Игорь полкы
туралы ... ... онда ... жоқтау» деген тарау бар екен. Бұл
Дон ... ... ... қолға түскен күйеуі ... ... ... жоқтаған зары. Осыны мұғалимамыз алғаш дауыстап
оқығанда, жесір ... ... ... ... әсерлі сөздеріне көңілім
босағаны сонша, класта ... ... ... ... есімде. Жасымызда
ауылда жоқтау айтып, дауыс салған ... ... ... Ярославаның
зары тап сондай, сөздерінен бұрын ырғағы, әуені де қазақтың жылауына ... ... ... сол ... ... үстінде Ярославаның жылауын қазақшаға
аудара бастағаным, менің әдебиетке алғаш ұмтылысым еді» [9, 6 б.].
Қаламгер сол тұстан бастап аударып ... 1951 жылы ... ... ... ... ... әдебиеттегі тырнақалды дүнием осы деп бағалайды.
Оның бұл шығарманы атап көрсететін себебі де бар. Бұл оның ... ... ... ... ... аударма төл туынды емес, бірақ оған бүкіл
болмысыңмен беріліп аударсаң, өз ... кем тер ... ... жүгі, жауапкершілігінің үстіне, өнер туындысы халықтың қазынасы
болып есептелгендіктен, екінші халықтың қазынасына айналдырғанда да өзінің
түпкі мәні мен ... ... ... ... ... бала ... ... қанат қағып ұшпай жатып-ақ, орыс әдебиетінің асыл ... ... ... және оның ... Әуезов сияқты ғұлама
жазушының көзіне түсуі кездейсоқ емес. Онда ... тыс ... бір ... арқылы байланысқан тылсым сыр бар. ... ... ... ... ... ... жақын, батыс классиктерін Шекспирден
бастап, Дюмаға дейінгі біразын оқып ... ... ... деп ... мол білік алдым, көп нәрсеге ерте көзім ашылды» [9, 7 б.], – деуі
өзіне ұнаған ... ... ... ... ... қиялдан емес,
көкірекпен ұғынған зерделілігінің нәтижесі екендігі даусыз. Талапты жас екі
тілді жетік білгендіктен де, екі ... тел ... ... ... ... қазақ әдебиетіндегі шығармаларды оқуы туралы ол былай дейді:
«Өзіміздің қазақ жазушыларынан алғаш ... ... мен ... ... Сәбит Мұқанов. Сәбиттің «Сұлушашы», «Адасқандары» мен «Жұмбақ
жалауы» оқиға байлығы, ... ... ... ... ... ... келе ... Махамбетті де бертінде білдім. Жаңа поэзиядан
әсер еткені Қасым Аманжоловтың «Советтік менің өз ... Төрт ... ... мүше мүшесі түгел мінсіз, нағыз мәдениетті өлең деп әуелі сол
өлеңді танып едім» [9, 7 ... ... ... ... ... ... атты ... осы
сәтті әдемі жеткізген екен:
Біргемін көппен қашанда,
Не көрсем бірге жадымда...
Өмірге қадам басарда
Ағалар болды алдымда.
Соларға ... ... құба тал ем ... ... үйреніп,
Сырластым жұмбақ әлеммен [10, 13 б.]
Мұндағы «алдымда болды ағалар», «соларша сөйлеп үйреніп, сырластым
жұмбақ әлеммен» деген ақын ... ... тек ... ... ... «көңілін көкке өрлеткен» қаламгер ағаларының да шарапаты
жатқандығы еш ... Ақын ... ... арқылы соларды меңзеп отыр.
Сонымен ... ... ... әдебиет дүниесіне «кірпіш боп қалануына»
әлем әдебиетінің ғибраты, ықпалы тигені даусыз шындық.
Дарынды ұлдың алғашқы қадамын Қалижан Бекхожиннің: ... ... мол ... ... ... деген қағиданы мойындау бар да, орындау ... ... ... келе ... Ал, ол ... ... ... орыс тілімен келеді. Әлгідей білімдарлыққа Берқайыр да, алдымен,
орыс тіліне ... ... ... болмаса керек. Әдебиетке ол алғаш
«Игорь полкы туралы ... ... ... ... де ... куәсі.
Бұны аудару үстінде Берқайыр орыс тілінің арғы төркіні көне ... ... ... ... тура келеді» [11]. Сынды пікір толықтырады, әрі бекіте
түседі.
Берқайыр Аманшиннің 60 жылдығына орай «Вечерняя ... ... ... ... ... ... мақаласында да қаламгердің
әдебиетке келуі жайлы сөз етілген: «Берхаир Аманшин пришел в казахскую
литературу с ... на ... язык ... о ... ... Это было ... году. Поражала творческая энергия и ... ... еще ... Тем ... что до него этот ... памятник древнерусской
поэзии был переведен таким авторитетом, как Сабит Муканов.
И спустя тридцать с лишним лет с той ... в год ... ... ... ... ... В следующем 1985 ... 800 лет ... ... ... ... ... решением
ЮНЕСКО намечается широко отметить эту дату. В связи с этим Берхаир ... ... ... ... ... ... Аманшинді жетелеп әкеп қосқан «Игорь полкы
туралы сөз» атты ... жыр ... Мұны ... өзі де ... келу қашанда құмартудан басталатыны белгілі, мен де бұл жолдан
аттап өте алмадым» [9, 6 б.], – ... өзін ... ... ... ол. Бұл шындық. Құмарту мен қызығудан еліктеу, ал еліктеуден өзіндік
бет-перде айқындауға деген ұмтылыс ... ... ... ... ... ... болашақ ақын өлең жазуға ден қояды. Олар алғашқы талпыныстар
болғанмен, сол алғашқы жырлардан-ақ ... ... ... ... ... жас ... ... танимыз. Оның қашанда әр өлеңге ... ... ... ... ... өзінің тұңғыш өлеңінің жарық
көргені туралы естігенде: «Тұңғыш баспа бетін көрген ... ... ... жылы ... ... газетінің Бірінші майға арналған ... Оны ... май» ... «Биылғы май» деуімнің мәні бар еді.
Жылдағы кейбір кездегідей емес, бұл ... ... бері ... ... ... Май ғой. ... ... гүлденгенмен жылдағыдай сәні жоқ,
көңілдер солық, мереке өңсіздеу. Өйткені, батыста майдан қызған, ... ... ... ... кез. ... ... мен ... майдың осы
ерекшелігін жырласам керек» [9, 8 б.], – деп еске алады. Қарап отырсақ, ... ... ... өлең ... естеліктен ақын болмақ талапты жастың өлең
өнеріне жауапкершілігін танимыз. Ол жырламақ тақырыбының ... ... ... да, ... ... ... ... ашуды өлең атауына
мән беруден бастайды. Өлең ... іші мен ... ... ... мына ... іш ... қоймайды. Бұл ақынға керек қасиет.
Мақсат жазуда, жариялауда, шығаруда емес, жазған сөзің жұрт ... ... ... ақын ... ... ... сынды. Тіпті, оның балалық
дәуренінің қызығынан арыла алмай жүргенде жазған өлеңінде ... ... ... ... ... бір ... мына бір үзінді:
Таң шапағы арайланып,
Шолпан жұлдыз туды анық.
Өзен суы майланып,
Мұнар тартты ... ... ойым ... ... бір ... ... ... [10, 26 б.]...
Бұл бала Берқайырдың он үш жасында жазған алғашқы өлеңдерінің бірі.
Өлең жолдарынан табиғаттың сұлу ... ... ... ... әлдебір
алаңдаушылығы сезіледі. Бірақ, мұнда ... гөрі ... пен ... ... үміт басым. Балаң көңіл неге алаң десеңіз, мезгілге
назар аударыңыз. Бұл әйгілі 37-нің тұсы ғой. Отбасындағы ... ... ... ... бір ... жырлайды. Алаш пен қызыл ұстасқан
тұста екі ... ... ... әке ... оңай ... ... бе?! ... қудаланып, тағдыры талқыға түскен сәттер аз болмаған-ды. Сол бір
аумалы-төкпелі заманның кінәмшіл ... ... ... ме, бұл ... ... ... болмағанмен, үзіндіден оны аңғару қиын емес.
Ақынның жақсы өлең жазуға ұмтылысы өлең танудан бастау алады. Ол ... ақын ... ... ... Оның өз ... ... ... ағалар поэзиясы туралы бала кездегі таным түсінігі осының куәсіндей.
Ол өзін ынтықтырған жаңа поэзия ... айта ... ... ... ... да: ... Ғали ... кішкене ғана «Емені» үйіріп алды.
Артынша, Хамит Ерғалиевтің ... ... ... ... ... ақын сөзімен мәнерленген көркем бейнесі қатты ... ... ... ... «ойынынан» біраз ғибрат алдым»
[9, 7 б.], – деп өлең өнеріндегі тәлімгерлерін ... ... өлең ... ... ... арқылы татып көрген жас талап бұл
өнерден кейін де қол үзіп қалған емес. Бұл жолда біраз тындырымды жұмыстар
атқарды. ... ... ... ... ол ... ... аудармалар жасады. Әсіресе, оның А.С. Пушкин, М.Ю.
Лермонтовтың өлеңдерін аударуы бұл салада да ... ... ... Ал ... ... қазақша сөйлетіп, ұлы жазушының «Балалық»,
«Жастық», «Жігіттік ... атты ... және тағы ... ... ұлы ... ұлт оқырмандарымен тілдестіре алды.
Ол шетел ақындары мен туысқан халықтар өкілдерінің де ... үлес ... Атап ... ... Джордж Байрон, татар Ғабдолла
Тоқай, ... ... ... ... ... Кугультинов, т.б. туындыларын
қазақша сөйлетіп, халықтар достығының нығаюына хал қадырынша еңбек етті.
Б. Аманшиннің назар ... бір ...... ... ... ... ... Салауат жырлары Берқайыр аудармасымен 1983 жылы
«Жорық жырлары» деген атпен «Жазушы» баспасынан ... ... ... жыр ... екі ақын аударған. Оның бірі – Бүркіт Ысқақов. ... ... ... деген бес өлеңін аударған. Ал жинақтың алғы сөзін
жазып, оның ... ... ... ... ... ... Б.
Аманшин.
Салауат Юлаевтың есімі башқұрт халқы үшін қаншалықты қадірлі екенін
кезінде КСРО-дағы ұлт әдебиеті өкілдерінің ... ... ... ... КСРО ... ... иегері Мұстай Кәрімнің мына
сөзінен пайымдауға болады: «Башқұрт көтерілісінің көсемі Салауат Юлаев ... ... ... түскенде не бары жиырма ... ... ... кезі ... Өзінің ұлы ерлігімен тым ерте мәңгі өлместік даңққа
бөленгенімен, ол ... ... ... ... ... бірге, сұрғыл
Балтық теңізі жағасындағы қамалда тұтқында ол тағы да ондаған жылдар өмір
кешті. Бірақ, кейінгі ... ... оның ... ... ... сол
ноябрь күніне дейінгі қалпында сақталуы» [13, 40 ... ... ... ... ... ... боз ... төсек болмаған?
Жағасына құс ұялап,
Жағына шыбын шіркей балалап,
Ер жігіттің басы қайда қалмаған?
Батпандай жүктен белің бүгілмей,
Қып-қызыл қан түкірмей,
Өткелектен өтпей, от ... ... бір ... ерік тиер ... ... ... талпынып торда өлер.
Жақсы атаның баласы
Жорықты күні жауда өлер.
Қаршыға өтпес орманнан
Лашын өтер әрі ... боп, тірі ... ... ... [14, 22 б.], ... жырлаған Салауат жырларын аударуға Берқайыр ақынның неге қызыққанының
мәні белгілі. Башқұрт ... қол ... ... сөз бастаған ақыны
Салауат рухы оның өмірінің мәніне айналған Махамбет жыраумен үндес болатын.
Махамбет ақынды ерте ... ... ... ... ... империясының
отаршылдық езгісінің қасіретін тартқан қос халықтың айбынды ұлдарының
істері мен тағдырынан тамырластық ... ... өте ... зерттей
бастаған-ды. Міне, соның нәтижесі Салауаттай сардар ... ... отты ... бәсеңдетпей жеткізуге ұмтылдырды. Ұмтылдырып қана
қойған жоқ қол жеткіздірді.
Біз аударманың ... ... ... сөз етуден аулақпыз.
Ол бұл тараушаның мақсатына да ... ... ... ... ... Ал, оның алғашқы баспалдағы осы ... Б. ... ... ... ... ... ... Бұл да оның аударма саласындағы құп аларлық көрінісі болып табылады.
Көбіне біз орысшадан ... ... ... ... ... ... осылай жасаймыз. Берқайыр ақын осы қалыптасқан дәстүрді бұзушылардың
бірі десек те болады. Өйткені, «... Салауаттың ... ... ... мен әсем әуені қазақ жырына өте жақын»... [14], – деп, ... ... рухы да, сөз ... да, екпін ырғағы да,
түр өрнегі де ... ... төл ... ... ... ... басқа тілден аудару обал-ды.
Берқайыр Аманшин Махамбетті қалай терең түсінсе, ... да ... Оған ... ақын ... ... мына ... «Салауат Юлаев
башқұрт халқының ардагер ұлы, ұлттық қаһарманы. Ол ... ... ... ... ... ... батыр сардары, жауынгер
жыршысы. Бүгінде, әлемнің қай қиырына ... да ... ... ... аты аталады. Ерді ел туғызады, елдің атын ер шығарады ... ... 3 б.], ... дәлел.
Жинаққа енген жырлардан Б. Аманшин аудармасымен басылғандары «Туған
елім», ... ... ... ... ... «Киіз үйім»,
«Зылиха» өлеңдері мен «Бугәшәумен (Пугачевпен – А.Е.) қос ... ... дос ... ... және ... ... атты ... дастан. Олардың
бәрі де өте көркем, өзіндік әсем әуезі ... ... Бұл ... ... ... жырау Салауаттың майдан даласында жеңіс ... ... ... ... ... ... серіктерінің
намысын көкке көтеріп, ұлы айқасқа үндеген ақынның ... ... ... ... ... бір ... кемімей жеткені күмәнсіз.
Жинақтағы жыр жолдары соның айғағы. Міне, «Соғыс» атты өлеңі:
Бұл заман нені көрмеген,
Ерлер де ... ... биік ... ... өрлеген.
Жорықта аттан түспеген,
Жұртына пайда істеген,
Дұшпанға тізе бүктіріп
Тажалды жеңген күшпенен.
Ақ дауыл ... ... ... ... пері ... ... де көңіл тынбаған.
Ардагер өтті ау талай ер!
Аруағың мені қолдай ... ... ... ... ... ... аңсаған,
Үш жүз жау тиді қарсы алдан.
Жайраттым жалғыз талайын, –
Қан жоса болды қанша ... ... жау ... ... ... өзен ... дұға антымды:
Дес бермен жауға,
жеңілмен,
Аллама аян көңілмен
Азаттық үшін айқаста
Аламын ... ... [14, 12-13 ... ... ... шағындығынан емес, Берқайыр тәржімасы
арқылы жеткен өлеңдегі ... ... ... сіз ... жырларының
башқұртшасына аудармашыдай терең бойлай алмаймыз, сондықтан да түпнұсқаны
тәржімамен салыстыра қарай алмаймыз. ... де, ... өлең ... ... лебі есіп-ақ тұр.
Жалпы, Салауат жырын түпнұсқаға санаудың өзі қисынсыздау. Себебі, оның
жырлары башқұрттарға орысшадан тәржімаланып ... ... соң ... жүз жыл ... оның ... аты ... тиым салынды. ... Салауаттың
өлеңдерін отқа өртеді, ол үшін айып таңып, қамшының астына да ... [13, ...... ... ... ... ... ақын жырларын жинап, ел жадында
қалдырудың жолдарын қарастыру мүмкін емес-ті. Ақын жырларын ХІХ ... ... орыс ... ел ... ... алып, орысша аударып
бастырған. Одан қайыра башқұрт ... ... ... ... Осынау екі қайтара ... ... Б. ... қазақ
оқырмандарына Салауаттың ақындық рухын сақтай ... ... ... ... ... ақын ... ... в прозе есть раб;
переводчик в стихах соперник» [16, 75 б.], – ... еске алар ... ақын ... ... ... ... оның өлеңдеріндегі азатшыл
сарын дәстүрін сақтай алған. Тағы қайталап айтамыз, Махамбеттей өр ... ... ... ... ... ақын ... ... жырларын ұға алды. Аудармашының төмендегі ойлары бұған дәлел.
«Салауат өлеңдері, – дейді ... ... осы ... ... ...... қазақтың ақыны Махамбет Өтемісовтің (1803-1846 жж.)
өлеңдерімен өте ... ... ... екі ... ... бірлігінде –
екеуі де патша үкіметінің, ... ... ... ... ... ... ... Халық поэзиясының тұнығынан нәрленген, халықтың
елдігі мен ... ... ... ... асыл арманын толғаған
Салауат пен Махамбет – етене туыс елдердің егіз ... ... ... ... поэзиясының Махамбет жырларымен үндестігі тіпті
айқындала түскендей. Екі ақынның ... сөз қолданыстары ұқсас келеді. Екеуі
де башқұрт пен ... ... ... тұрақты бейнелеу құралдарын мол
пайдаланған, бірақ, оларды жаңа тарихи кезеңге, күрес мүддесіне ыңғайлап,
жаңғыртып, жаңаша ... [15, 8 б.]. ... ... ойларына
көп мысал іздемей-ақ мына бір «Оқ» атты өлеңге көз салсақ жеткілікті:
Қаңғыған көкте бір оғым,
Қарлығашқа тиді ... ... ... мерт боп жатқанда.
Аспанға атқан оқтарым,
Орман-тау асып кетсе-ші, –
Қарлығаш құсқа тигенше,
Қас дұшпанды мерт етсейші! [14, 13 б.]
Махамбетте қалай еді?! ... ... ... ... ... ... жарылса,
Бақыраш жамап болар ма?
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге бір ... ... ... ... ... туғанша,
Қарадан бір ақ тусайшы,
Артымыздан біздердің,
Ақырып теңдік сұрарға! [17, 47 б.] –
деп толғамай ма? Тереңге бармай-ақ ой ... өлең ... ... сөз ... ... ұқсастығына қарап-ақ, екі
ақынның өлеңіндегі ... ... ... қиын ... Осыған қарап отырып,
Салауат жырларын Б. Аманшиннің аударуы себеп-салдарын ұғып, творчестволық
ізденісінің құпиясын шешкендейміз.
Біздің ... ... ... ... көп қырлы қаламгердің
шығармашылық еңбегінің бір саласы болып кеткен ... ... ... ... ... ... ... себебі, басы «Игорь
полкы туралы сөзден» басталып, Салауат жырларымен аяқталған ... ... ... Аманшиннің мектептен соңғы өмірі мен ... ... ... ... жж. партия-кеңес қызметінде»
болғандығы жұтаң ғана аталады. ... ... ... ... ... ... бет ... белгілі. Аталмыш он шақты жылдың кейбір
тұсын естеліктерде жазылған жайттармен толықтыруға болады.
Ақын, драматург, жазушы, ... ... ... ... танымал
зерттеушісі Берік Қорқытов өз естелігінде Б. Аманшиннің балалық шағын былай
деп еске алып, шығармашылығының бастау кезеңіне де ... ... ... жыл. ... ... ... ... бүгінгі Индер ауданының
«Правда» совхозы орналасқан Кулагино поселкесінде ... ... та, ... ... ... ... ... оқитын мектебіміз бір болды.
Сол кездің өзінде ойынымыз да, ойымыз да бірге ... Ол ... ... да, ... да ... Осы ... Берқайыр кейіннен жазған
«Есболым» деген өлеңінде:
Балаңның балғын шақта бір көктемі,
Есболым, есіңде ме, сенде өткені?
Жайықта жұпар желге тосқам кеуде,
Жас ... ... ... тербеп мені!
Әр бұта таныс маған, тал да мұнда,
Я көше мен кезбеген бар ма ... үй бала ... ... ... тұр сақтық касса шарбағында... –
деп жырлады» [18]. Біз, тай ... ... ... ... жазған осынау
жолдан бала Берқайырдың болашағынан үміт күттірген жас ... ... ары Б. ... ... деп ... «1938 ... аяқ кезінде
әкелеріміздің жұмыс бабына байланысты жан-жаққа кетіп, бір-бірімізден жазып
қалдық.
1943 жыл. Облыстық «Социалистік ... (Осы ... ... ... ... аттаған алғашқы айларым. Бір күні редакцияға
«Мұнайшы қыз» атты өлең келіп түсті. ...... ... Б. ... оттай басылды, қол таңбасын бірден тани кеттім.
Албырт көңілің жаудан жеріп,
Кеудеңе ыза ... ... ... ... сен де ... ... басталатын осы шағын өлең газетке басылды» [18].
Берқайыр Аманшиннің жастық шағының кезеңдерін ... ... ... ... Бұл ... иесі өткен ғасырдың сексенінші жылдары ... ... ... партия комитетінің хатшысы болған Төлеп Тілегенов
деген азамат. Ол былай деп жазады: ... ... ... ... ... ... ... «Бақсай» қаракөл қой совхозынан бөлінген. Бас ... кіл орыс ... ... ... сол ... ... ... малшылармен екі ортада аудармашылық ... ... Біз ... ... жүрсек те, соғыс жылдары осы кісінің осындай да ... ... ек» [19]. Бұл ... ... екі ... Алдымен,
аудармашылыққа ауызекі болса да, ертеден етене төселе ... ел ... ... ... ... ... күндерде ел-жұрт
қайғысын бірге бөлісіп, ел шаруасына жастайынан араласып, ерте ... ... ... ... Оны да осы ... аңғаруға болады. Жас
кезінде Б. Аманшин елде түрлі деңгейде жауапты қызметтер атқарған. Соның
бір дерегі осы ... бар. «Ол ... ... (1944-1946 жылдар – А.Е.)
аудандық ... ... ... ... ... ... жағып исполкомде,
Исполком қырық мәселе қарап күнде.
Сартылдап уәкіл боп мен де жүрдім,
Баққаным карта ойыны мен арақ күнде, –
деп еске ... [19]. Сол ... ... сандалбай тіршілігі мен
мәнсіз міндетінен хабар ... ме, бұл ... Оның ... ... жолдан бұрылып, шығармашылыққа күштеуіне, осы мәнсіз тірліктің
мезі етер міндеттері себеп болса ... Ол – сол ... ... мен ... қарымын қатар таныта білген азамат. Бұл ... ... ... ... ... ... «Осы жылы (1943 жыл – А.Е.),
– деп жазады ол өз ...... ... ... жабық әдеби
конкурс өткізді. Сонда Берқайырдың екі актылы «Мұнайшылар» пьесасы бәйгі
алды» [18]. Міне, Берағаңның тағы бір қыры жарқ ете ... Оның ... ... қойылып, көрермендер көз айымы бола білген
драматургиялық ... ... сол ... ... ... ... да ... көңіл бұрайық. Өйткені, бұл шығармашылық ... ... көп ... ... «Соғыстың қаһарлы жылдарында елдегі
халықты жеңіс жолындағы жігерлі де екпінді еңбекке жұмылдыруға үгіттің ... ... ...... ... ... Берқайыр осы айтыстарға құлшына
араласып, ақындық ... ... ... ... Берқайырдың әдебиетке келу
жолы осылай басталды» [18], – дейді Б. ... ... ... ... еске ала ... Ал ... сол кезде Берқайыр Аманшин айтысқан
ақынның бірі ... ... ... ... ... Зейнолла
Қабдолов болатын.
Мектепте 6-сыныпқа дейін қазақша оқып, одан соң орысша білім алған
Берқайыр Аманшин өмірбаяндық «Өлеңім – ... ... ... ... деген тәжірибелі қарт мұғалімнің класына тап болып, ... сол ... көп ... тиді. Бұл оқуларды ҚазПИ-дің тіл-әдебиет
факультетінде сырттай оқып жалғастырдым» [9, 6 б.], – деп жазады.
1953 жылы ... ... ... ... ... Қызылқоға
ауданында қызмет істейді» [20, 8 б]. Жалпы, Берқайыр Аманшин ... ... ... ... ... Орал ... – А.Е.) ... ауданы
болса да, Жетісу жеріне, көрікті Алматыға ... ... ... ... ... мен ... ... ортасы, алғаш еңбекке араласып,
үйленіп, отбасын құрған жері Атырау облысы (бұрынғы Гурьев облысы – А.Е.).
Атырау – ... ... Бұл ... ол ... ... атты ... емен Жайық сырын көп аңдаған,
Сонда да сен ыстықсың, Орал маған.
Тусам да топырағыңда, жастай кетіп,
Мен саған ұзақ жылдар оралмағам...
Ер ... ... ... қыр ... елге ... бақи ... да.
Еңбекке, ең жақсыға бөлеп жастай,
Жанымды бөлеген сол жыр жалынға.
Жыр жалын қанат қақты, қалықтады,
Қалқытып, ... алып ... да өз ... өз ... екен жаны ... халық бары [10, 213 б.], –
деп жырлаған болатын.
Ол 1948-1952 жылдары Алматы ... ... ... ... ... комитетінде, 1952-1953 жылдары Қазақстан КПОК-інде жауапты
қызметтер атқарды. Елуінші жылдардың орта шенінен бастап әдеби ортаға жақын
шығармашылыққа қатысты орындарда ... ... ... ... жылдары
қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында, ... ... ... ... ... қызметкерлікпен шұғылданды.
Берқайыр Аманшин – жергілікті жердегі әдеби ... ... ... ... ісіне, әдебиеттің ел ішіне кеңінен
қанат жаюына елеулі еңбек сіңірген азамат. Ол 1959-1965 жылдары ... ... ... ... бөлімшесінде жауапты хатшы қызметін
атқарды. Туған жеріне ұзақ жылдардан кейін оралған ақын, бойындағы ... ... ... ... ... ... ... сәті туралы ақын былайша
тебіренген екен:
... Жылы жүз, жаны ... ... ... ... баласы боп,
Шыр етіп жерге түскен жерін сондадағы,
Адамның аңсамасқа шарасы жоқ.
Сол жердің есімде еді суреттері,
Байғұтты, Шолаққамыс қыр ... ... ... жер, бар ... үйрет мені [10, 213 б.].
Қаламгер Батыс Қазақстан өңіріндегі әдебиетті ... ... ... ірі ... келбетін танытты. Атырау –Жайықтың
талантты жас талапкерлеріне ағалық қамқорлығын жасап, ақыл ... ... ... жастың әдебиет босағасын аттап, белгілі қаламгер қатарына
қосылуына ... ... Олар ... ... ... ... атап
отырды. Бұл оған көрсетілген үлкен құрмет деп білеміз» [18], – ... ... ... көзі ... ... ... ... Аманшиннің осы кезеңдегі өмірінің бір сәтін М. Нысанов былай деп ... «1960 ... ... ... ... Батыс Қазақстан
облысаралық бөлімшесін басқарған Берқайыр ағамен ... Бұл ... ... ... ... ... ... үйде болды. ...Әнге арналған бірнеше
өлеңдерінің текстерін оқып ... ... ... ... ... сөз ... барған – А.Е.). Бәкеңнің маған алғаш берген сондай өлеңі «Қазақстан
жастарының әні» еді. Ол ... мен әуен ... ол Орал ... ... үйі даярлаған репертуарға ілікті. Сөйтіп, көркем өнерпаздар
ұжымына жолдама алдым» [21].
Берқайыр Аманшин осы жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... толықтыра түседі: «Жастау тұсым еді. Атырау
аймағындағы облыстардың жас қаламгерлердің кеңесі ... ... ... әлі де ... ... таныла қоймаған үлкенді-кішілі бір
топ адам Гурьев қаласында бас қостық. Күн тәртібіндегі ... ... ... және ... ... істеу міндеттері туралы еді.
Бұл жөнінде бұрын өңі-түсі таныс ... ... ... шашы қара, орта
бойлы, жас жігіт баяндама жасады. ... келе ... сол жылы ... Қазақстан жазушылар одағы облыс аралық бөлімшенің жетекшісі
болып ... ақын ... ... ... [22]. Сол жиылыстағы 35-ке
толмаған жас жігіт жасаған баяндамаға тәнті ... жас ... ... сол бір асыл ... ... ... ... рухани
жақындасып кетеді.
Ол тағы бірде, 1959 жылдың төртінші желтоқсанында Берқайыр Аманшин
баяндама жасаған ... ... ... ... өткен күнді «Бұл күн
атыраулық жас ақын-жазушылардың жадынан шықпақ емес» деп ... Және ... ... ... сол бір ... Атырау аймағынан жас таланттардың
қаулап өсуіне, атап айтсақ, бүгіндері есімдері елге ... ... ... ... ... ... одағының мүшелері Берік Қорқытов, Жәрдем
Тоғашев, ... ... ... ... Жұмекен Нәжімеденов, Меңдекеш
Сатыбалдиев, Аманқос Ершуов, Амангелді Жылқышиев, Қырықбай Бекбаев, Нұралы
Әжіғалиев, Күзембай Әміров, Зұлқарнай Дабылов, Көпжасар ... ... және осы ... ... сондай-ақ, баспасөз арқылы көрініп
жүрген ондаған талапкер жастардың әдебиет әлеміне енуіне зор ұйытқы ... ... ... ... еске алмауға болмас еді» [23], – деп
емірене, ... ... ... соң сол ... аға ... ... жасқа жасаған қайырымды істерін, тәлімгерлік тағылымын, жас
ақын-жазушылардың кәсіби шеберлігін арттыру жолындағы ... ... ... ризашылық көңілден еске алады. «Берқайыр Сәлімұлы
үлкенге де, кішіге де аса мейірімді, әрі қайырымды жан болатын. Ол жоғарыда
жазылған ... қай ... ... шығару жөнінде орасан
үлкен көмек көрсетті. Біздер – Меңдекеш, Фариза, ... ... ... Сол ... ... ... ... кеңестерге алып келіп,
қолжазбаларымызды талқылап, хатшы Жұбағаңа кіргізіп, өзге де ақындармен
таныстырып дегендей, ерінбестен еңбек етті. Мұны көзі ... ... ... ... ... ... ... Берағаң Орал қаласынан Атырау қаласына
қоныс аударды. Нақ осы тұста ... ... ... ... ... ... Әбу Сәрсенбаев, Ғабдол Сланов, Хамит ... ... ... ... ақын-жазушылар ағылып келе бастаған-ды. Солардың
барлығымен кездестіріп, сөйлестіріп, шығармашылық көкжиегімізді ... осы ... ... [23]. ... ... ұзақтау болған шығар,
бірақ ел үшін еңбек еткен азаматтың ел ішінде ... игі ... ... үшін ... көрсету басты мақсатымыз болғандықтан
да, біз көз ... ... ... әңгімесін қысқартуды жөн деп таппадық.
Орал барып, одан Атырау (бұрынғы Гурьев ... – А.Е.) ... ... араға 6 жыл салып, Алматыға ... ... ... ... ... ... ... қызметті де қоса атқарады. 1965-1971
жылдары «Жұлдыз журналында» бөлім меңгерушісі, ... ... ... ... министрлігінде өнер жөніндегі басқарма бастығының орынбасары, 1973-
1979 жылдары «Мәдениет және тұрмыс» ... ... ... ... Одағында кеңесші қызметтерін атқарады.
Өзінің саналы ғұмырында шығармашылық тазалыққа, «ардың ... ... ... өткен қаламгер «Өлеңім – өмірім» атты жазбасында өзінің
тұңғыш кітаптары жайында мынадай ойлар айтыпты: ... ... ... жылы ... кейінгі «Жайық желі» атты таңдамалы өлеңдеріме одан ... өлең ... ... ... ... ... одан едәуір
әрлілеу, нәрлілеу шықты, мені әдебиет әлеміне танытқан осы кітабым ғой
деймін. ... онда да, одан ... өлең ... да осы ... ... өзім ... толмайтын біраз дүниеліктер жүр» [9, 8 б.].
Адамға қарапайымдылық жарасады, дегенмен өз туындылары ... ... ... оны шын айту ... ... ісі ... 1954 жылы ... жинағынан
бастау алған шығармашылық шабыт қазақ әдебиетіне жиырма кітаптан астам олжа
салыпты. Олардың биігіндегі ... ... жыр ... ... «Бұтақтағы
бұлбұлдар» (1958), «Жетісу-Жайық» (1961), «Менің өмірбаяным» ... ... (1972), ... желі» (1978), «Құттыхана» (1983).
Сондай-ақ, жайсаң жазушы қаламынан шыққан «Жар мұңы» (1968), «Көкжар»
(1971), «Ақ жүректер» (1975), «Гүл ... (1982) ... мен ... ... ... ... ғұмырлық дүниесі болған Махамбет жайлы
«Махамбеттің тағдыры» романы өзі дүниеден өткен соң 1987 жылы ... ... ... ... драматургия жанрында қалам сілтеген-ді. ... ... ... ... ... «Жақия», «Жылама, Дәмеш»,
(М. Грешпен бірігіп жазған – А.Е.) «Маңқыстау оқиғасы», т.б. ... және ... ... сахналарында қойылды. Жоғарыда атап
айтып кеткеніміздей, оның алғашқы пьесасы «Мұнайшылар» 1943 жылы ... ... бұл ... да ерте ... ... байқаймыз.
Драматург қаламынан жаралып, сахнада түлеген спектакльдері тарихи және
өз заманының сан салалы мәселелерін қамтып, уақытпен үндесіп жататын. Өткен
мен ... сан ... ... ел ... ... ... ... тартыс пен характерлер қақтығысының шындығы әдеби ... ... ... ... да ... және ... өнер
ордалары бұл драматургиялық шығармаларды жылы ... өз ... орын ... ... Сөйтіп, драматург таланты мен театр ұжымдарының
шығармашылық бірлігінен көрермен көңілінен шығар дүниелер жасалды.
Кезінде қазақтың көрнекті ... ... ... «Біз ... ... ... ... талант танытқан төрт Аманшинді көрдік. Ақын
Аманшин, прозаик ... ... ... ... ... Ал ... ... Аманшин бар ма?» – деп сұрап алып, – «Бар!» [24], – деп
жауап ... ... ... інісінің 60 жылдық мерейтойына орай жазған
мақаласында. Шынында да ол – түрлі жанрларда қилы шығармалар ... сол ... ... жанр ... сай ... ... ... көтере
алған тұғырлы тұлға. Берқайыр өлеңнен бастап, прозаға ... оны ... ... қуып ... ... ... жан ... Оның өлеңінде,
қарасөзінде, драматургиясында, зерттеуінде «жазбауға болмайтын» (З.
Қабдолов) тынымсыз ... ... ... ... ... деп ... Олардың біразын алдағы бөлімдер мен тараушаларда зерттеушілік құлық,
ғылыми сараптау арқылы байыпты түрде жан-жақты қарастыратын боламыз.
Бұл тараушаның ... көп ... ... ... өмір ... болғандықтан да, ендігі бір аз-кем сөзі зерттеушілік ізденістері
жайлы болмақ.
Берқайыр Аманшин дәстүрлі сипаттағы өз зерттеулерін ... ... оны ... ... ... ... ... ғылыми атақ, дәреже,
даңқ алған ғалым емес. Әйтсе де, ... тән ... ... «ақырын жүріп,
анық басып» (Абай) әдебиеттану тарихына қатысты бір емес, бірнеше ғалымға
жүк боларлық толайым іс ... ... Оның өз ... ... еткен тақырыбы бойынша өзгелерден оқ бойы озық ... ... сыры бар. Ол ... мәні кеңестік тұстағы ғылыми жұмысқа
қойылған талаптар шеңбері мен шектеулерге Берқайыр зерттеуші көзқарастары
мен ... сия ... ... бұл ... ... ... Жоғарыда айтылған өз бетінше жазған соң, ол еркін болды.
Ғылыми жұмыстарға қойылар талаптар ... ана ... ... мына ... ойып алып тастайын, жасырып, жауып тастайын, тігісін жатқызайын ... ... ... идеологиясының «үтіктеуінен» өткізу тәсілі оның
зерттеулерінен тыс қалды. Мүмкіндігінше еркін жазды, ерікті ... ... ... ... ... Атырау аймағының әдебиет тұлғаларын
зерттеуге, ... ... ... ... ерекше еңбек етті. Ақындар
Ығылман ... ... ... ... ... тарихи тұлға
Исатай, т.б. туралы тың деректерді тірілтіп, мұрағаттарда көзден тыс жатқан
құжаттарды тауып, ғылыми айналымға қосты. Бұл, ... оның ... ... ... ... ... ... Махамбет Өтемісұлына
байланысты еңбектерді екі бағытта жазылды десек болады. Оның біріншісі ... ... мәні ... бағыт. Атап айтқанда, Исатай-Махамбет бастаған
ұлт-азаттық көтерілістің тарихнамасын жасау, көтеріліс ... ... ... ... тұлғалардың ғұмырнамасына деректік сенімді
түзетулер енгізу. ...... ... ... ашу, ... жолын жүйелеу және өлең-мәтіндеріне текстологиялық ... ... ... ... ... ... ... ұстаным
тұрғысынан түсіндіріп, Махамбет ақынның өзіне ғана тән ... ... өзі ... өткеннен кейін «Махамбеттің бабалары
мен ұрпақтары» деген атпен топтастырылып басылған (1991 ж.) ... ... ұлы ақын ... мен ... ғылыми тұрғыда байсалды, байыпты
талдап таразылауымен өте құнды еңбек ретінде бағаланады. Ол кейіннен, 2004
жылы «Арыс» ... ... ... ... атты жеке ... негіз қалады.
Берқайыр Аманшиннің Махамбетке қатысты еңбектері ... ... ... ... ... ... ... тарихи тұлғалық,
ақын ретінде шығармашылық қасиет-қадірін ... ... ... ... ... Қ. ... сынды ғалымдар еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың тарихи
ізденістеріне жөн сілтеуші сенімді таным көзі ... ... ... ... ... ... ... сайын Махамбет жайлы терең ... Б. ... ... ... арта ... ... ... өткен ғұмырдың сан салалы қыры осындай. Саналы ғұмырын
шығармашылық шабытқа бөлеп өткен ... иесі ... ... қилы
саласында, түрлі жанрында ерінбей еңбек етіп, ел сүйіспеншілігіне бөленген
елеулі туындылар берді. ... жан ... ... ... ... ... ... бақыты осында деп білеміз.
1.2 Б. Аманшин лирикасының тақырыптық арналары
Қазақ халқына өлең өнері жақын ғой. «Қазақта екінің бірі ақын, екі ... ірі ... ... әзіл-қалжыңы аралас сөз тегін шықпаса керек.
Поэзияның ... ... ... оны оқырман санасына ұйыта, жүрегіне
орнықтыра білген талай тарланбоз дүлдүл ақындар болған бұл қазақта, ... де. Тағы бір ... ... жайт, ұлтымыздың ұлы творчестволық
тұлғаларының көбі әуелгі сөз өнеріне талабын осы «сөз патшасы» өлең ... ... ... Алдымен өнердің осы бір «асыл түрін» игеріп ... ... ... ... ... ашқан. Бұл қазақ сөз өнерінде
орныққан құбылыс. Поэзияны өмірдің бүлкілдеген тамыр соғысы ... соны ... ...... ... ... қазақ ақындарының өлең туындылары
өмірмен өзектес шығып жатады. Міне, сондай ақынның бірі – ... ... ... ... отырған Берқайыр Аманшин.
Ақындық өнерді, ақындықты орта тудырады. Халық руханиятынан сусындап
өскен жан ғана ақындыққа бой ұрып, көкейдегі тұнған ... ... ... Сол ... ... ... көзқарасын айқындайды. Орыстың ұлы
сыншысы В.Г. Белинский ақынға ел ... ... ... ... ... ... ең алдымен өз елінің азаматы, өз заманының ұлы. Халықтың рухы, заман
рухы оған басқа адамнан кем әсер етуі ... ... [25, 150 ... ... рухының құдіретінен жаралып, ақындықтан туатын поэзия –
ең алдымен, ішкі ... рух ... ... ... ... ... ... деп бөліп қойған орын жоғы белгілі. Ол –
сұлулық пен ақиқат, жақсылық пен парасат, ... ... ... ... рух майданы. Әйтсе де, жазылмаған заңдай уақыт әмірі мұнда да өз
үстемдігін жүргізеді. Белгілі бір кезеңде ... ... даму ... тауқымет жүгін талмай тартып, өрге сүйреген шығармашылық
тұлғалар сол бағдар ... ... ... тұра ... ... Замана
өзгерісіне қарай талай жүйріктер мен тұлғалар шығуы заңды. Олар уақытына
сай өлең өрнегін ... ақын ... өз ... ... ... кейіпкері арқылы береді.
Сол арқылы сездіреді. Лирикалық тұлға көзқарасының дәуір ... ... бір сыры ... ... ... ... ... ақынның бүкіл
шығармашылық ғұмырында айқындалатын бейне болса, лирикалық кейіпкер жеке
кез ... ... ... және ... өлеңде көрініс тапқан авторлық
дербес сананың көркемдік тұрпаты.
Бұл тұрғыдан алғанда Б. ... ... оның ... ... ... ... ... адамгершілікті жоғары бағалаған өзіне тән
қолтаңбасын ... біз ... да ... ... баға бергенде тақырып аясы тар
дейміз. Оның дүние танымын, өмірлік ... еске ... [26, 58 б.] ... сыншы Т. Шапай. Шынында да, ... ... – оның ... ... ... ... деген көзқарасы, түсінігі, танымы.
50-жылдардың басында «Игорь полкы туралы сөз» атты аудармасымен ... ... ... Аманшиннің тұңғыш баспа бетін көрген өлеңі 1942 жылы
Гурьев ... ... ... ... ... ... жарияланған.
Өлеңнің мазмұны, жазылу себебін ақын өзі туралы жазылған ... біз ... атап ... ... Онда былай делінген:
«... Оны «Бірінші Май» емес, «Биылғы май» деп ... мәні бар ... ... ... ... бұл ... басталғаннан кейін бірінші рет
тойланып отырған Май ғой. Көктем қанша ... ... сәні ... ... мереке өңсіздеу. Өйткені батыста майдан қызған, фашист
жауыздар Еділге тақап ... кез. ... ... мен биылғы Майдан осы
ерекшелігін жырласам керек». Отанға деген сенімнің, ... ... ... бұл өлең ... үндескен туынды.
Жалпы, қазақ әдебиетінің тарихында бұл ... ... ... ... тыныстап, қоғамдағы бар құбылысқа баға беруге
атсалысты. Оған, жалғыз ... ... ... кінәлауға
болмайтындығын қоғам әлдеқашан мойындаған. Себеп – заман талабы. «Сананы
тұрмыс биледі». Нақтырақ айтқанда, замана ...... ... күрес көрігінде шыңдалған.
Ұраныңа үнін қосқан балаңмын, –
Зор абырой, зор мақтаныш бұл маған [27, 3 б.].
Төрт аяғы тең ... осы ... ... ... ... ... сезімнің
лебі есіп ғана қоймай, уақыт табы да айқын сезіледі. Бұл сол кезеңдегі
барлық ... тән ... ... аясы еді ... ... ... емес.
Мезгіл талабы солай.
Ол уақытта ортақ тақырыптан ауытқып, рух тәуелсіздігін әйгілеген, ұлт
еркіндігін ... ... ... ... ... тырнақ астынан
кір іздегенде, тіпті бір сөйлемнің өзінен қанша астар тауып, ақындар ... ... Б. ... де осы дәуір өкілі болғандықтан, қоғам ұсынған
тақырыпқа тәуелді еді. Ол кейіннен, ... ... ... ... атқарам деп жүріп, көп уақытын соған арнап, көркем әдебиетке аз
мән бергеніне өкінеді.
Көркем әдебиет қашан да тек еңбекті, ... ... ... Өйткені
Алла тағаланың бір-біріне ұқсатпай жаратқан пендесі сияқты табиғаты ... ... ... ... ... ... қорытып, пайымдай алатын
өнер иелері ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе ... ... ... ... енгізеді.
Әдебиеттегі дәстүр мен жалғастық, дәстүр мен жаңашылдық биігінен көз
салғанда, Б. Аманшин шығармашылығын ... ... ... бір өнер саласы болмасын, дәстүр мен жаңашылдық ешқашан маңызын
жоймайтын мәселе. Уақыт пен ... ... ... ... алынған
пәлсапалық танымы терең ғасырларға жететін құбылыстар, ... ... ... ... ... отырады. Ол уақыт өте келе дәстүрлі,
нағыз бастау бұлаққа айналады. Өзгелер осы ... ... ... өзге де бір жаңа ... дүниеге алып келеді. Дәуірдің
талабына қарай ол ең озық, ... ... ... ... ... ... ... бір логика, заңдылық бар.
Кәсіби ақын өзінен алдыңғылардың тәжірибесіне «тұтынушылық» ... ... яғни оны ... ... ... ... қарастыруы қажет. Ол
үшін өнер ... ... ... ... және отандық мәдениеттің
жетістіктерін абстрактылап, жалпы білім деңгейінде меңгеру маңызды ... ... өз ... ойлау және сезім арқылы қайта өңдеуден өткізуі
тиіс. Өткен дәуір тәжірибелерін меңгеру жолында ... ... ... күтіп тұрады. Ал өз дарынына үйлеспейтін әсерлер мен дәстүрлер
қаншалықты ғажайып құбылыс болса да, ол ... ... қоюы ... ... ... ... араласпайтыны сияқты, суреткердің шығармашылық «мені» мен ... ... ... ... де ... бір-бірімен байланыспай
жатады. Соңғысы, көбіне ұлттық әдебиет пен өнер бұрмаланатын немесе ... ... орын ... ... ...... ... негіздерінен бөлек қабылданады. Таланттың туған топырақтан тамыр үзуі
осылай жүріп отырады. Көп ғасырлық өнер ... ... ... ... өзіндік болмысқа ие болған ірі ақынды табу мүмкін
емес.
Жалпы, ... ...... ... ... ... ... Оның алғашқы өлеңдер жинағы 1954 жылы «Өлеңдер» деген ... ... ... ... екі ... ақынның өз өлеңдері
берілген де, үшінші бөлімі аудармаларына арналған.
Ақынның алғашқы кітабы жөнінде ақын Х. ... ... ... көркем қалам иесі қашанда өз тұсындағы әдебиеттің бір
орталау жерін толтырып, өзіндік ... ... ... ... ... ... байқалады. Ал, өз басым, Б. Аманшинді бірінші
кітабынан ақын ретінде танығым келмеді» [24], – ... ... ...... ... ... екі ... себебі бар секілді.
Біріншісі, бұрын поэзия әлеміне еркін араласа қоймағандығы болса, ... «ой ... ... ... ... ... себеп
болса керек.
Тегінде, әдебиет дүниесін кім қалай сынаймын десе де, ... ... десе де ... Оған ... ... ақынның жеке басы емес, шығармасы
екені тағы түсінікті. «Жақсы авторды жазғаны билейді» деп ақын ... оның ... ... ... беру, бермеуі де өз жауапкершілігінде.
Ақынның шаң басқан архивімен танысу барысында ... ойға ... ... ... ... ... пікірлерге құлай жығылмай, өзіндік ... Оны ... ... ... ... ... ... теректер гүл төккен,
Жайқалады ақырын.
Мені де сондай көркейткен,
Ажарым – менің ақ гүлім.
Қолыма алып көтерсем,
Талпынасың күнге сен.
Сағынасың көрмесең,
«Папа» дейсің үндесең.
Маңдайыңнан әр ... ... бір ... ... ... ... тұрғандай [27, 15 б.].
Бұл ақынның «Өлеңдер» жинағынан алынып отырған «Ажарға» деп аталатын
өлеңі. Өлең қарапайым ... ... де онда ... сыр ... ... ... ... болсын өз баласын «бауыр еті» санайды. Өз қанынан жаралған
ұрпағын сүюге кім кім де ... Ол – ... ... ... Осы бір жол бала мен әке ... ... сырын ашып тұрғандай. Шындығында, әке мен бала арасында тілмен
айтып жеткізгісіз ... ... бар. ... Ақын ... аша ... ... балаға деген ыстық ықыласының сырын ұғынып, періште сәбидің
тілінің тәттілігін ғана емес, жанарынан жарып ұшқан ... ... ... шығармаға ақын өмірден, айналасынан көргені мен білгендерін
ғана жадына ... ... сол өзі ... ... ... өмір
құбылыстарының лирикаға арқау боларлықтай асыл қасиеттерін тани ... [28, 151 б.], – ... ... Ж. ... Осы ... ... біз жоғарғы өлеңнен көре аламыз. Онда «бір сәттік» сезім күйін
тәтті әуенге айналдыра алу бар. Жас ақын өз ... ... ... ... ... ... әр түрлі сырларына үңіліп, әр жайды
өлеңіне арқау ... ... ... ... ... ... да әр ... Табиғаттың дүлей күшіне төтеп беріп, қарлы
құздарға шабуыл жасап ... ... де ... ... ... Ол енді ... тың ... игеріп жатқан дала ерлерін жырласа,
кезекті сәтті Алматыдағы өз ортасын жыр ... ... ... ... ... ... ел, ... жерді шарлап өз қаһармандарын табады. Ақынды
ауылдағы өмір ... де таң ... Өз ... ... шын ... ұжымшар бастығының кейпін көз алдымызға елестетеміз. «Жылқышы
ауылдағы» бір көрініс тәп-тәуір жырланған. Асау ... ... ... ... ... да ... Сондай-ақ, «Ажарға», «Аяз», «Қайықта»
деген өлеңдерде өз міндетін атқарып, ... ... ... ... ... көзге шалынатын бір ерекшелік – Б. ... ... ... оның осы ... ізденістері кейін біршама
шеберлікке қол жеткізгендігінің куәсі боламыз. Оның «Америка үйінде» деген
өлеңінде американ солдатының өзі ... ... ... ... ... ... одан солдаттың өз баласының шошуы баяндалады.
Қатыгездік пен ... ... бұл өлең өте ... ... Бұл
жинақта Б. Аманшиннің лирикалық тебіреніске бейімділігін танытатын өлеңдері
көп болмағынымен, баршылық.
Мәселен табиғат ... ... ... атты ... ... ... киім ... шық мөлдіреп,
Жапырақтар иілді [27, 31 б.], –
деп, көктем суретін бейнелі береді. Сонымен қатар ойға құрылған шумақтар да
кездесіп қалып ... ... ... ... ... ... ала сап ... оралып.
Келсем шыбық жайқалып тұр ақырын,
Біреу жөндеп кетіпті ... ... ... үлкен тәрбиелік, өнегелік мән жатыр [27, 52 б.].
Сонау 1954 жылы ... ... бұл ... ... ... сын ... Мұның өзі алғашқы жинақтың әдеби орта назарынан тыс қалмағанын ... ... ... ... ... жылы пікірлер білдіріліп,
сонымен қатар ақынның болашақ шығармашылық жолына қажетті сыни ... ... ... С. ... ... ... жақтарын айта
келе: «Мәселе ақынның жақсы идеялар көтеруінде ғана ... сол ... ... етіп ... білуінде ғой.
Б. Аманшин көп өлеңдерінде образбен сөйлейді, соның салдарынан асқақ идеясы
әсерсіз болып шығады» [29] деген сын ... ... ... ... ... емес пе? Керісінше ол жетістік емес пе?! Сыншы пікірінде
қарама-қайшылық бар.
Осы ... ... ... ... ... ... А. Шамкенов
негізінен ақын жинағының жетістіктерін көрсете отырып, төмендегідей
кемшіліктерін атай ... «Б. ... ... кей ... ... ... - ол ... болған ойын жеріне жеткізіп түйіндей алмай,
жарым жолда ыдыратып алады» [30, 125 ... Х. ... бұл ... ... тани алмауымен» келісуге тура
келеді. Өйткені бұл жинақта Б. Аманшиннің ... ... ... ... Осы орайда өлең сыры туралы: «Поэзияда ғылымдағы сияқты
«сайрап жатқан жол» жоқ. ... ... ... әр ... көз үйреніп,
әлгіндей ну орманның көп түкпірлерінің көріне бастауы табиғи жай, көркем
творчествода мұның атын ... ... ... деп ... ... бір қалтарыстан жалғыз аяқ жол кезіксе, адам қуанып қалады, өлеңде
басқаша: ақын әрбір оңай ... ... ... ... ... ... ... болмауы мүмкін. Міне, нағыз ... ... ... құны да осында жатыр» [31, 16 б.], – ... Ж. ... ... алмасқа болмайды. Б. Аманшиннің «Өлеңдерінен» «жалғыз аяқ» жол көрініс
бермейді. Өзінің өткір үні естіледі.
Берқайыр Аманшиннің Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет ... ... ... атты екінші өлеңдер жинағы оның ... ... ... таныта түсті. Жинаққа алғашқы кітаптан кейінгі төрт жыл
ішіндегі өлеңдері, поэмалардан үзінділері және сол ... сөз ... ... ... ... кеңестік республикалар ақындарының
аудармалары кірген. Осыған сәйкес, ... ... ... ... және
«Ұстаз достар» деген үш бөлімнен тұрады. Жинақтың бірінші бетінде оқушыға
таныстық ретінде жазылған «Беташар» дейтін өлеңін:
Оқушым, күн ... ... көп ... үйренбеп ем,
Мархабат айта отырдым сапарымды.
Тағы сол өлең деген үйден келем [32, 3 б.], –
деген ... ... ... ... ... көп әр ... дыбыс пен үн.
Алтын, мыс, көрдім жырдың күмістерін.
Ол үйде не бір шебер зергерлер бар,
Мен сонда жәй ... ... үйде не бір ... ... ... ... жәй әншейін жұмыскермін [32, 4 б.], –
дейтін қарапайым, кішіпейіл ... ... ... ... өзі де ... ... ондағы сыпайы пікірінде. Бас-аяғы осы
екі шумақтан тұрған бұл өлеңнің оқушысына ақын сезімін жеткізіп бере алғаны
сезіледі.
Жинақтағы ... ... ... ... ... ... ... бейнеленді. Бұған «Кремльдегі бөлмеде»,
«Василий Блаженный шіркеуінде», «Оралдан өтерде», «Қырым жырлары» ... бола ... ... бұл ... нәзік те ізгі сезімталдық, өмірде
жиі кездесетін елеусіз нәрселерден ой туғызып, оның қоғамдық мәнін ... ... ... тән ... ... ... ұштасып жатады.
«Кремльдегі бөлмеде» деген өлеңде В.И. Ленин отыратын бөлмені ... ... ... таң жарығын.
Ұлы Ленин ер есім,
Ортасында бәрінің [32, 17 б.], –
деп аз сөзбен ой түйеді. ... ... ... үндесіп, «ұлы көсемнің»
бейнесін сомдауға талпынуының еш ... жоқ, ... ... үн ... міндеті.
Ақын табиғаттың сұлу бейнесін суреттеп көрсетуге де шебер. «Су жағасы»
деген өлеңде:
Көктен сәуле ... ... ... ай ... [32, 14 б.], ... ... әсем көрінісін көркем тілмен дәл береді.
Сәкен, Ілияс және Қасым жырларында ... ... ... ол ... ... асқақ шабытпен толғанады.
Көкшетау көрінуші ең қия маған,
Көңілімде жастай отың ұялаған.
Өр кеуде Оқжетпесің, ... ... бір ... деп ... [32, 21 б.].
Берқайыр Аманшин шағын өлеңдерін сюжетке шебер құрады. Тың ... ... ... танылады. Сондықтан, оның өлеңдері көбіне жатық болып
келеді. В.И. ... ... ... ... көрсету үшін «Алаңда» деген
өлеңін әдемі, әрі ... ... ... В.И. Лениннің жалынды сөзін
Оралдың бір қазағы да тыңдайды. Көсемнің қырағы көзі шет ... ... сол ... да ... қалады. Ақын бұл өлеңде «сол қазақ ... деп ... ... сүйіспеншілігін білдіреді.
«Бұл жүрісің – қай жүрісің?», «Қызғаншаққа» деген өлеңдерінде орынсыз
қылықтары үшін кейбір құрбыларын қатты сынға ... ... ... ... етеді. Жинақта «Арзы аңызы» және «Аманды сөз» деген ұзақ өлеңдер ... ... ... ел аузында келе жатқан Арзы қыз туралы халық
аңызының негізінде жазылған. Ал «Аманды ... ... мал ... ... ... соғысына қатысып, саналы большевик дәрежесіне дейін
көтеріледі, майданда ерлік көрсетіп, ақ ... ... қаза ... – дейді Ә. Шәріпов бұл өлеңдер туралы.
Жоғарыда айтқандай, Берқайырдың бұл жинағы үш бөлімнен ... ... әр ... ... ... өлеңдері, екіншісінде, «Даладағы
дауыл» поэмасының фрагменттері, ... ... ... ... ... толғанудан туған тәуір өлеңдер бір сыпыра бар.
«Бір кезде балғын едік», «Трамвай күткен ... «Су ... ... жырлар оқушыға ой салып, жүрегін селт еткізіп, әсер ететіні ақиқат.
Соңғы өлеңде күйеуіне ... ... ... ... ... семья ішіне лаң салған ойсыз әйелдің қылығын әшкере етеді.
Жараспады ... емес ... ...
Осынау түндер ызғарын
Ұмытар ма екен балалар?! [32, 16 б.]
Рас, әке-шеше арасындағы кикілжің, ұрыс-керіс жас балалардың ... ... кері ... ... ... не көрсең, ұшқанда соны аларсыңның»
керін келтіреді.
Б. Аманшиннің алғашқы ... ... ... ... ... ... ал сөз ... отырған соңғы кітапта ... ... ... ... «Берқайырдың «Бұтақтағы бұлбұлдар» атты
жинағы ... ... ... бір адым ... ... болып
табылады» [34, 25 б.], – дейді І. Тілеулин осы кітап туралы.
Әрбір кітап оқушысының қайбір шығарма туралы болмасын өз ... ... өз сыны бары ... ... қалам иесінің өзіндік өмір өлшемі,
өзіндік ой өрісі, ... қиял ... ... ... ... ... ... бұлбұлдар» атты өлеңдер жинағы оқушылар алдына
құлағына жағымды, тілге жеңіл үнін тарта ... ... ... ... ... тың лебі еседі, ақын қаламының жатық ырғақ жорғасы байқалады.
Тегінде, оның қай өлеңін ... да ... ... ... ... ... ұтымды шешім, соны пікір, образды сөз қолданысқа орайлас
келетінін ... Осы ... бір ... кететін жай бар. Берқайыр
Аманшиннің жинағындағы өлеңдері тақырып байлығы жағынан ... ... Ол ... жаңалыққа кезінде үн қосып отырған, ақын өз міндетін айқын
түсінген.
Жинақтың негізгі ұйтқылы, сүбелі бөлімі – ... ... ... ... да, ... ... ... да, ондағы тарихи
ескерткіштер де оқушы көз ... ... ... келеді, оқушы жүрегіне жылы
сезіммен жетеді. «Қара теңіз жағасы», «Гурзуф», «Түн», ... ... ... ... ... досымның хаттары», «Алаңда»,
«Көкшетау», т.б. өлеңдер жылы ... ... ... нәрі ... ... жырлар.
Берқайыр ақынның айналадағы құбылысты тез аңғарғыш жайы бар. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сүйсіндірері
шындық.
Жағада өндір жас құрақ,
Айдыннан өзін көреді.
Өзен де жүзі жарқырап,
Жағаға шырай береді.
Білемін сыршы жаратпай,
Мұны бір аулақ өмір – ... ... ... ... [32, 23 ... ғана жолмен біткен осы өлеңде ақынның көңіл пікірі айқын ... десе ... еді. Осы ... оның әр ... де ... ... сөз
көркемдігі, тіл жатықтығы жымдаса келіп, сыршыл әуен-сазын алға тартады.
Әрине «Бұтақтағы бұлбұлдар» жинағы түгелдей жақсы ... ... ... тұщына оқып отырғанда, ара-тұра «әттеген-айға» бой ұрып
қаласыз. Жап-жақсы өлеңдер ... ... ... ... ... ... жеке өлеңдер ұшырасып қалуы, әрине, көңіл қынжылтады. Бірақ ... ... ... ... мына өлең ... ... ... жарасы бар жұрт білмеген
Ауыртты кей ақымақ түртуменен.
Күнәм не – шеккен осы азабымнан
Көктесе жыр бақшамда бір түп өлең.
Айттым ғой, ... ... сол ... шат ... ... ба, ... ... қадалады,
Еш зілсіз досымның да қылжалаңы [32, 28 б.], –
дейтін күңгірт ... ... ... өлең ... ... ... бірақ ой салады. Ал, ой салған өлең – ойлы өлең екеніне ешкімнің
таласы болмауға тиіс. Бұл өлең ... ... ... IV ... баяндамада қатты сынға іліккен-ді. Өйткені мұнда көңілдің ... ол ... ... ... келе ... ... «Бұтақтағы
бұлбұлдар» ақынның жақсы қадамын, өсіп келе жатқанын бір байқатып тастаған
жинақ болды.
Жоғарыда талданған екі жинаққа кемшіліктеріне ... ... ... ... ...... ақын өзі жете ... білетін, өзі
көрген, өз жүрегімен ... ... ғана ... ... ... ... ... жоқ. Әңгіме сол құбылыстың ішіне үңіле қарап,
сырын ашу ... қой. ... ... ... ... ... бар. Берқайыр
Аманшиннің лирикасы өмір шындығын сол бір табиғи қалпында бейнелейтін
өмірдің ... көше ... ... ... ... ... Ол өзі ... өзі
жақсы білетін жайларды ғана тереңнен толғайды. Өзін ... ... ... ... оны ... жаңа ... арқылы әсерлі етіп
беру – оның басты ақындық шеберлік қасиеттерінің бірі. Оның «Жасыма» деген
жырындағы өлең жолдары осының ... ақ ... ... өмір түгіл өмірімді.
Елімнің дауылпазы болмасам да,
Мен де бір қоңыраумын қоңыр үнді [32, 14 ... тағы ... ... бар. ... ... ... ол қай тақырыпты
жырласа да, жан тәнімен ақтарыла айтты. Кішігірім дүниенің өзінен үлкен-
үлкен ... ... ... Оны ... айтпай, ақындық тілмен өрнектеуге
талпынды.
«Лириканы тақырыбына қарай топтап толғау оны ... ... ... пайымдау үшін айрықша мәні бар нәрсе. Әр түрлі
ақынның әр ... ... ... [35, 146 б.], – ... академик З. Қабдолов.
Осы тұрғыдан алғанда, Б. ... оның ... ... басты тақырыптары – өз заманының әуендері, халқымыздың ерлік
істері мен еңбек адамдарының, өз замандастарының сыр сипаты. Олар әр ... ... үшін ... ... достығы тақырыбы, туған жер, оның
табиғаты мен жасампаз ... ...... мен ... ... Ақынның өз өлеңіне арқау еткен тақырыптарын игеру
жайлы замандасы, ... ... ... ... Мәуленов былайша нақты
бағасын береді: «Аманшин ... ... ... ... ... өз
тұрғыластарымен бірге тарихты жасаушы халық бейнесі де кең өріс, ... ... ... [36]. Бұл ... ... берілген айқын баға деп
есептейміз.
Дүниеге келген шығарманың өзі адамға бірдемені үйретуі, танытуы керек
дейтін талап, сол ... ... ... ... ... ... емес
пе?
Берқайыр Аманшиннің «Жетісу-Жайық» атты 1961 жылы шыққан жаңа ... ... ... ... Қаламгердің бар арманы – ... ... сыры ғой. Б. ... осы ... өткен жинақтан кейінгі екі-
үш жылдағы бергені – өзінің көргені, сезгені, ... ... күйі ... ... ... ашатын «Қызыл алаңда» атты өлеңі:
Адам – толқын қанша мың,
Ағылды кең алаңмен.
Бір ... ... ... ... мен [37, 3 б.] ... ... басталады.
«Ленинді бір көру, барлығының арманы» боп тұрған неше түрлі халықтың
«мүддесі осы арада тоғысқандай» деуі әркімнің көңілі ... ... ... ... өмір ... ... дау болмаса керек. Жинақтағы
өлеңдердің басым көпшілігі ойшылдығымен, ... ... ... ... көше» де жолаушының адамға жақындығы, адамға ыстық көрінер
бауырмал ... жарқ ете ... ... жатқа мен,
Қалай сынар ел мейлі –
Қонақ үйде жатқанмен,
Қонақ ... ... [37, 14 б.], ... ... Сондай-ақ:
Көп еді бұл Мақатта жолдастарым,
Бірі жоқ енді келсем сол достардың.
Сағынып орындарын сипаласам,
Сарғайған суреті тек қолға ұстарым [37, 19 б.], ... ... ... ... атты ... ... жан сырының дәлме-дәл
көшірмесі жатыр.
«Военком өзін алмай, шашын алып, әр жолы ауылға қайтарған» ... ... ... ... Ақын ... ... ... да біраз шеберлігін
танытады. «Жар ... атты ... осы ... ... ... ... май ... қаздар жүзе берші кең айдында.
... Отырам қыбыр етпей, жазғы таңның,
Бұзуға тыныштығын аяймын да, –
деген жолдар сезгіш көңілдің ғана сала ... ... [37, 24 ... ... бір ... ... «Жігіт болсаң» деп аталатын өлең.
Көлгірсіп құр бықсымай, іштен бұқпай,
Азамат, ашық келші жігіт ... [37, 26 б.], ... ... ... орынды айтылған нәрсе. Ақынның «Есімде», «Дала
қандай, ауа ... ... ... «16 ... «Кентауда», «Жүрегіме ең
ыстық», «Бұрыштағы үй» сияқты өлеңдері де ұтымды, ұнамды дер едік.
Б. Аманшиннің бір ...... асты ... ... түйе
салуға, оқушыға жеткізе қоятын шеберлігі. Ақыннан байқалатын екінші бір
қасиет – өлеңнен ... ... ... оттылық мінезі мен байсалды
да сыпайы келетін, аптығып, асықпай жететін ой ағысы. Ақындағы осындай
мүмкіндіктер ... ... ... ... ... Қаншама асқар тау, биік белес, шалқар теңіз, айдын көл,
ұзақ жол ... екі ... ... ... ұшар ... ... қар ұяласа,
Каспий төсі, Жайық ... ... ... ... ... бұл ұзақ, қиялға сыймас қашықтық еді. Сондықтан да екі өлке ... ... ... тұйық жатпады ма?! Ал бүгінде жол ғана қысқарып қойған
жоқ, сонымен бірге туған жер, өскен өлке ... да ... ... ... қай ... де әр ... өз ... ыстық болып алды.
Сондықтан да ақын ... кең ... ... ... ... ... Ақын
Берқайыр Аманшиннің «Жетісу-Жайық» осындай ойға жетелейді.
Жинақтың өн-бойында жібі үзілмейтін бір ұзын желі, тұтас идея бар. Ол
ақынның ... ... ... ... ол қай қала, қай жерді
жырламасын «қайда да өз бесігім, өз үйімдей, жақсы екен жаны ... ... ... тұжырымға тоқтайды. Ақынды со тұстағы өзгерген жаңа қала
сипаты, дала келбеті ғана тебірентіп ... ол сол ... ... ... ... ескі қорған, көне зиратын, жар жағасы, орман-көлін
көріп, әрқайсысынан ғибрат алады, ... ойлы өлең ... ... ... топ өлеңдер бірін-бірі толықтырып, ақын идеясын айқындай
түседі. Әрбір өлеңде өзіндік нақыш бар. Әр ... сұлу ... ... ... Ақын ... өмір ... ұлы өзгерістер саналуан
суреттер арқылы ашылады. Кешегі мен бүгінгі өмір көз ... ... ... ... ... ... әдісін жарата бермейді. Бұл ... ... келе ... әдіс ... талас жоқ. Бірақ әңгіме
суреттеу әдісінің ескі не ... ғана ... оны ... ... ... ... бұл суреттемелерді әдеттегіше «кеше жаман еді, бүгін жақсы»
деген сияқты жеңіл түйінмен шешпейді. Ұсақ та ... ... әсер ... таба ... ... да ақын ... өлең оқырманды тез баурап,
көңілге қона қалады. Осындай өлеңдердің қатарына «Гурьев», «Есболым»,
«Аңыздар», «Бұрыштағы үй», тағы да ... бір топ ... ... ... ... беруге де шебер. Сезінуі мол, түюі күшті. Автор
әркім күнде көріп жүрсе де, әрдайым аңғара ... ... ... ... ... ... ... Ал өлеңнің басты қасиетінің
бірі – оның эстетикалық әсерінде екені даусыз. Осы орайда ... ... ... ... ... ... атын суғаруға келген жас жігіт ... ... ... ... ... бейне мөлдір мұз.
Шелегіне қараса,
Шапырлаған көп жұлдыз.
Қалай қиып төгерсің?!
Жігіт бұған шат қандай!
Көктің алтын шегесін,
Күреп алып жатқандай [37, 22 ... ... ... ... ашық ... ... түн суреті көз
алдыңа келіп тұр.
Немесе «ақ үйдің туырлығын тарсылдатып, ақ шеге буын-буын ... ... ... сол ... ... суда ... ... қағаз қайық лақтырысып
ойнап жүрген балаларды көз алдыңызға келтіріңізші. Жаның жадырап, ... да ... ... ... ... сұлу суреті мен өмір тынысы тоғысып, ауыл көркі
барлық қырымен алдыңда тұрады. ... ... ... келе жатқан кемпір,
қыстан қалған шөп үстінде шақшасын көбесіне ... ... ... оқып ... шал, парткомдегі келелі мәселе қозғаған кеңес,
көшемен көк ... ... ... ... ... сұқтана қарап қалған
қыз жанары – осының бәрі «Көктемгі ауыл» ... ... ... табиғат сұлулығы сол көріністің понорамасы секілді.
«Қорғандар» деген ... ... ... ... көш ... одан ... ... сол даланы,
Заулап поезд барады асып [37, 58 б.], –
деп түйеді. ... ... ... ... өмір ... ... ... өлеңдері ұйқас, үндестік жағынан ән тілеп тұрғандай
сезіледі. Ондай өлеңдердің қатарына «Түркістан қыздары», «Қайықшы ... ... ... жатқызуға болады. Бұл өлеңдегі ішкі ұқсастықтардың
өзі музыкалық саз туғызып тұр. Бұл өлеңнің сыршылдығын танытса керек.
Кітап «Жетісу-Жайық» ... ... осы екі ... ... әсем суреттері, ондағы адамдардың кескін-кейпі, жан дүниесінің жаңа
құбылыстары бейнеленген болар деп үміттену әбден орынды ғой. Осы ... ... ... ... ... атты ... бөліміне топтасқан жырлардың
көпшілігінде «Жайық», ... ... көп ... да, осы ... өзеннің,
оның өңірінің өзіндік суреті, өзгеше табиғаты, Жайық жұртының қазіргі ... ... ісі мен ... ... бірегей өлеңдер баршылық. Олардың
қайсыбірінде Жайық, Гурьев жерлерінің көне тарихын көзге елестететін жайлар
жырланған ... ... ... Жинақтағы біршама өлеңдер – ақынның
туған жерге перзенттік сүйіспеншілігін ... ... ... ... ... ... жерге деген сағыныш, ... ... да ... жырланған. Ал кейбіреулерінде ақын жалпыға ортақ ой
түймей, жеке басының көңіл ... ... ... ... Осы ... ең сәттісі деп «Көңілді көше» атты өлеңді атауға болады.
Қайдасыңдар, қайда ... ... ... ... ... ... ... жарайын,
Ең қиынға сал мені.
Жүрегімнің самғайын,
Жеткенінше пәрмені [37, 14 б.].
Міне, бұл ... ... ... ... ... шыққан сөз. Адамға
деген құрмет-сүйіспеншілікті арттыратын, қайрат беретін осындай жыр.
Б. Аманшиннің 1965 жылы жарық көрген «Менің ... ... ... атты өлеңі бар. Оны біз осы кітаптың атына ... ... деп ... ... ... өз ... адам болып қалыптасу үрдісі,
өмірден алған сабағы негіз ... ... ... ... ... айтсам, досқа айтам,
Өзіңмен қандас, мұраттас.
Сыр дейтін не бар пәлендей,
Және жоқ жұмбақ ... ... ... ... жан ... ... ниет те,
Қонған жоқ маған уәйім боп.
Өзгеден кейін ең шетте,
Тағы да қалар ... жоқ [38, 59-60 ... ... пен ... ... машықтанып қалғаны бірден
көзге шалынады. Өлеңде асқақ сөз де, ... ... де жоқ, ... ... парасаттылық мол. Қарапайым суреттеудің ... ... ... ... Оны ... ... ... түгел дерлік
баяндап береді. Мұндағы ең ... идея – ... ... ... ... ... Оның өз халқына деген махаббаты дүниенің қай әсемдігінен
болса да сұлу. Мәселен, ... Этна ... ... ... шамы,
шетелдік көрмеден ауылының түндері ақынға мың есе артық.
Атап ... бір ... бар: ол – ... ... осы ... ... ... өзіндік ерекшелігімен өскендігі; бұрынғы бір айтылып
жүрген кемшіліктерді батыл ... ... ... ... бір ... ... шебер құра білгендігі және осы сапарда сөз талғамының артқанында.
Сондықтан болса керек, жинаққа енген өлеңдердің ... ... ... әлгі ... ... өмірбаяныма» дейін де ақынның кім екенін, ой-
мүддесін біліп алады. Сөзді Берқайырдың өзіне ... ... адал ... ... боп,
Ешкімді өз көзінше алдағам жоқ.
Бөтеннің бақшасынан алма алғам жоқ,
Досымды тұзақ құрып ... жоқ ... [38, ... ... өтіп ... ... оқшау жүріп үйренбеп ем!.. [37, 12 б.] –
дейтін ақын Берқайыр Аманшин осы ... ... ... ... ... ... да өмірде алуан түрлі оқиғаны басынан кешіреді; жақсы ... ... ... ... екіншісіне үңіледі. Талай-талай
соқпақтардан өтеді. Демек, Берқайыр да ... өмір ... ... ақын ... ... үшін осы бір ... кітапшаға байыппен көз
жүгіртесің. Жинақ «Расым» ... екі ... ... ... Дүниеге келдім неге, кетем неге.
Деп кейде, ойға шомсам бекер деме.
Бола алман штаттан тыс қызметкер
Ең биік өмір деген ... [38, 3 б.], ... ... ... ... ... жоқ, шындық сөз! Адам ... ... бола білу ... ... ... ... сыры ... өлеңдердің біразы Гурьев топырағында туған. Мұнда Құлсарының
мұнайы да, мұнайшысы да, ... құла ... да, ... ... ... бала шабытын оятқан Миялы да – бәрі-бәрі бар. Бірде мұнайшы, ... ... ... ақын енді ... Айқаспай Ақтөбеде астық үшін,
Мен қалай Гурьевте босқа жүрем?! [38, 43 б.] –
деп қырманға ... ... ... ... бұл жинағы негізінен автордың өскен
дәрежесін танытатын, бүгінгі талап тұрғысынан алғанда оқырман тілегін
қанағаттандыратын, жұрт ... ... ... ... ... ... ... сан алуан тақырыпқа арналған өлеңдер ақынның
басты табысы – тақырып байлығы деп тұрғандай. Қара ... ... ... ... ... жырлар да, ақындық толғаныстар мен топшылаулар да,
түркімен топырағында туған ыстық әуендер де ... ойын ... ... ... кең орын ... Ақын өлеңінің қайсысы болмасын ділмарлықтан
аулақ, салмақты ой қорытындылары түйінді, әр өлең ... ... ... ... ... ... жалынды айтылады.
... Бар екен алда көп өткел,
Бар екен гүлде тікендер
Ұға алмайды екен ... екен ... [38, 7 б.], ... ... «Ой ... ... мазасыз» деген өлеңінде.
Берқайыр өткенге ой жүгіртіп, келешекке көз жіберуге шебер. Бұған оның
«Махамбеттің монологы», «Жазира шақта жаз ... «Сақ ... ... ... ... ... ну алған
Көгілдір көлдер, көк көлдер
Батырлар атын суарған
Жарқырап жатыр ... [38, 24 ... ... ... ... шумақтың өзі-ақ оқушыны ойландырса
керек-ті.
Ақын көбіне, ойды ... ... ... Сондықтан да өлең
қарапайым құралса да, әсерлі сезіледі. Абзалы сурет ақын қаламының ... ... ... ... ... мына ... осының куәсі:
Ән болып ессе бір сарын,
Қосылып кейде кетеміз...
Армансыз-ақ айтарын
Айтып жатыр бұл теңіз [38, 21 б.].
Ақынның ... ... ... ... ... ... атты жырлары тереңнен толғап, тебірене ой ... ... ... артық емес.
Әйтсе де, мүмкіндіктен төмен тұрған өлеңдер жинаққа өз көлеңкесін
түсірмей тұрған жоқ. «Махамбет ... ... ... оның өз
тынысымен, өз екпінімен жырлағанымен жігерлілігі жетіңкіремей ... ... ... ... сырларына арналғандықтан, автор көбіне
әуенділікке ден қойса ... «Ой ... ... ... ... ... үні ... т.б. өлеңдері оқушы ойын тапқыр шумақтарымен ... ... ... ... ... мен салмақты ойы оқушысын қайта ойландырып,
сенім биігіне шығарады да үміт ... ... ... ... ... оқушы
қауым жалтақсыз сенеді. Оған дәлел Берқайырдың осынау ... да, ... ... ... өлеңге деген сенімді бағыты. Сонан соң да біз оның:
Оқушым қызса ерегес,
Ойланып маған мін таққын.
Аяқтанбаған бала емес,
Аяқталмаған кітаппын [38, 6 б.], ... адал ... шын ... ... ... ... ... жалғай
түсеміз.
Табиғат – Берқайыр Аманшиннің лирикасының ең бір өзекті тақырыптарының
бірі. Адамзат ... ... да ... ... ... ғой. ... объектісі ғана емес, оның бойына қуат бітіретін, өңін кіргізетін
сұлулықтың символы тәрізді. Тіпті, ... ... ... ... ақындардың табиғаттан алатыны белгілі. Осы сипатты біз Б.
Аманшин лирикасынан таба аламыз.
Берқайыр Аманшин «Түнгі ... ... түн ... адам ... ... Табиғатқа адам баласының кіршіксіз үміті, талабы,
мінезі, іс-әрекеті ... онан ... ... жеке ... ... мағына алып, аса жарасымды, идеялы болып шығар еді. Ал ... ... бір ғана ... алып ... ... келтірейік:
Бір түндер бар бір күннен де артық,
Жүректі ерітіп жарығы.
Үн ... ... ... ... бетіңді аймаласа,
Оған жастық үн қосар.
Тек екі жас оп-оңаша,
Сансыз минут сырласар [38, 28 б.].
Айлы түннің бір қалтарысында, оңаша сұлу ... ... екі ... ... сыр ... ... бұл ... сезім күйлері
оқырман жүрегіне қаншама нұр құяды десеңізші!.. Біз мұны: ақындықтың қиыр
алысқа, оқшау ... ... ... жеке ... сырын айтқан сәтті
табысы деп білеміз. Құмарлық пен екпін – пафостың екі түрі. ... ... осы ... пен ... ... ... ... айыра
алмай, араластырып алады. Осы бір, ақында болар құмарлық пен ... ... ... ... өте толымды пікір айтқан еді: «Ақындық пікірдің
ұрығын ол, нәресте ішінде сақтап жетілдірген ... ... ... ... табу ... бұл да, әрине, бейнетсіз, азапсыз
болмайды. ... ақын ... ... еңбекке бел байласа, демек,
әлденендей айбарлы күштің, өшпес құмарлықтың оны ... ... ... ... Бұл күш – пафос, ... ... ... сүйкімді жанға ғашық болғандай, идеяға ғашық болады, соған жан
тәнімен құмартады» [25, 110 б.]. Міне, бұл ... ... әрі ... ... ... ... баспасынан 1972 жылы жарық көрген ақын ... ... ... ... менің» деп аталады.
Ақынның бұдан бұрынғы жинақтарында да еңбек туралы, еңбекпен келген
бақыт туралы ойы осы ... одан ары ... ... ... басты
кейіпкері – еңбек адамы. Бақытты өмірді жасаушылар – ... ... ... ... шыжыған ыстығына күйіп жүрген абзал ... ... кім үшін ... ... етіп жүр, әлде өзге бір
бақыт іздеп жүр ме? Жоқ. Олар ... ... ... үшін ... ... күн түн қатып буровойда,
Бұлт шалған қорқа тағы қарап айға:
От ұстап су ... көк ... ми ... пен ... Қиын да әзір ... таппақ жатқа?
Айта алмас ең ақылды автомат та,
Халқына қызмет ... ... ... адал соны ақтамақ та [39, 18-19 бб.], –
деп көптеген ... ... ... ... ... пен ... жақсылық пен жамандықтың кездесіп
отыратынын жасырмайды. Мансапқорлыққа «жердегіні менсінбей, көктен ... ... ... әділ де ... ... оның ... көресің.
Бұл жинаққа енген жаңа өлеңдердің әрқайсысы бір бөлек туынды ... бір жігі ... ... ... ... көрінеді. Бірінде айқындалған
ой екіншісінде жаңа шешімімен толықтырылып, үшіншісінде кесімді тұжырыммен
түйінделіп жатады. Мысалы, Берқайыр Аманшин кітаптың ... ... ... алдамшы бақыты мен аянышты өмірі туралы сөз қозғаса, оның шын
бақытын еңбекте, жақсы ... ... ... ... «Қараой»,
«Маңғыстау моншақтары», «Мұнара – орман», «Барлаушы», «Дөкей Құлсары»
өлеңдерінде жырлап береді.
1978 жылы ... ... ... ... ... атты ... ... ұзақ жылдардағы ақындық өнерінің жұртшылық ... ... ... ... ... ... ... өлеңдердің тақырыптық өрісі кең
поэтикалық шешімі әр алуан. Алайда бұл өлеңдерді шартты түрде ... ... ... ... еді. ... ең бастысы – ақынның туған жерге,
қасиетті Отанына, өмірге деген ... ... ... ... ... ... ... барымды салайын [10, 18 б.], –
дейді ақын өмірінің мақсат-мүддесін сөз ете келіп. Осы ... ... тобы өзі ... ... өсіп ... ... қажырлы еңбегі,
ақжарқын жан дүниесінің әсемдігі жайлы жырлар. Әсіресе, бұл ... ... ... «Жайық вальсі», «Айша қыз», «Дөкей Құлсары»,
«Есболым» және «Түлеген түбек Маңғыстау» туралы ... ... ... ... ... ... өлеңдердің тағы бір тобы – ақын сапарынан туған жырлар.
Ақын ... ... ... әр ... ... ... ... жинақтай
келіп, соған өз көңіл сүйіспеншілігін ... Бұл ... ... ... Сыр, Арқа ... аралаудан түйген түйіндері мен алған
әсерлері, сол жерлердің табиғат көріністері, бүгінгісі мен тарихы ... сан ... ... ... Ақын қай ... де ... үйде
жатқанмен, қонақ болғым келмейді» деп, сән-салтанат, дыр-думанға бой ұрмай,
салмақты да сабырлы ой ... ... осы ... нұр кеңістік,
Өз Отаным, осы қалпым,
Жүрегіме ең ыстық [10, 214 б.], –
деп қорытынды жасайды. ... ... елге ... сүйіспеншілігі ыстық
ықыласы түпсіз терең. Ақын бұл кітапта өмір туралы, адамгершілік, ... ... ... түйіндейді, оқушысымен ашық сырласады. ... ... ... ... жылтырақ болғанымен, мәні мағынасыз күйкі
тіршілік әрекеттерін ... ... ... пен орынсыз
өрліктен, менмендіктен ... Өмір ... ... деп ... ... өзім ... өз жайымды», – деп Қасым Аманжолов ағамыз
айтқандай, Б. Аманшин өзі ... «Жас ... ... ... әр ... ... өмір ... қайырыла бір қарап, көз тоқтату заңды. Не үшін өмір
сүрдім, не істеп, не тындырдым? Алдымен өз ... ... асса ... еліме қызмет ете алдым ба, пайдам тиді ме? Әлде құр ... ... өтті ме?» [9, 8 б.] – деп, ... есеп ... Столымның үстінде баспадан бүгін ғана шыққан кітабым жатыр. Ол –
туысқан башқұрт халқының ақыны әрі батыры Салауат ... өзім ... ... Оның ... ... ... көрінуі, сондықтан оны қазақшаға
аударған себебім – Салауат менің «пірім» Махамбетпен тағдырлас, ... ... ... ... ... қара ... дүр көтерген, патшаның
алтын тағын шайқалтып, атып ұруға шақ ... ... ... ... оң
қолы, бір жағында көтерілісші сарбаздардың бригадирі, полковнигі болған
Салауат та, Махамбет құсап, осы ... азат ... ... ... ... ... жырлары қалды. Салауат жырлары Махамбет жырларымен үндес,
кейбір тұстарында тіпті ұқсас, ұйқас келеді.
Сонда о баста орыстың қаһармандық ... ... ... ... ... бабам, одан кейін Салауат жырлары – осылай үзілмей келе ... ... ... бір ... ақындар мен жазушылық өмірімнің үлкен бір
бөлігі болып ... бір ... ... мен өзім де ... [9, 7 б.].
Қызығушылық ақынды өлеңге әкелді. Жай әкелген жоқ, ақын етіп әкелді.
Сондықтан ол өлең ... ... ... ... ... ... деген адалдығы мен тазалығын кір шалдырмайтынын жүректен ... ... ашып ... Бұл тақырыпқа жазылған бірнеше өлеңі осының
нақты куәсі. Б. Аманшиннің «Сөз патшасы – ... ... ... ... ... ... ... әсте қиын емес. Соның бірі
–«Ақын ... ... Өлең ақын ... аша ... ... қағазға жүгірді,
Ақын қолы бейнеткер.
Кей бетінде күн күлді,
Жасқа толды кей беттер.
Қайран ақын ағайын,
Атағы жоқ ұлы есім!
Жылайсың да жол ... ... мың ... да жоқ қой ... ... ұнаттың.
Өзің кешіп бейнетін,
Өзгелерді қуанттың.
Бейнетсіз жоқ бір күнің,
Бақытым сол деп тіледің.
Қабысқанша кірпігің,
Қалғымайды жүрегің [10, 42 б.].
Ақын бағасы осы екені рас. Сезімталдық ... ... адам ... ... ... ... көңілден өріп, көзден тізіп, санада ... ... ... ... күй ... ақын ... ... Ақынның сонау 1954 жылы шыққан алғашқы «Өлеңдері» мен одан кейінгі
1956 жылы шығып, өзін поэзияның қан базарына ... ... ... ... ... жинағы қаламгердің өлмес өмірі, ол ешқашанда өшпек
емес. Оның бәрі тер төккен еңбектің, тебіренген толғаныстың, шығармашылық
қиналыстың ... ... ... үшін ақынның соңғы өлеңдер жинағы
«Құттыхана» кітабына назар салайық:
Ұқсас қылмай бір күнімді бір күнмен,
Ойнап күлдім көңілі тату ... ... ... ... ... үйімде өзгелерге құлмын мен.
Дұрыспын-ау, кейде бірақ бұрыспын –
Бір ғасырға бітпейтұғын жұмыспын,
Кеңге салсам кейде арқамды, ал кейде,
Суық ... ... ... ... алтындарын тек бердім,
Мысық табан мимыртықты жек көрдім.
Жылу тердім, жарқылдаған көздерден,
Лапылдаған жүректерден от тердім [40, 80 б.].
Өлең «Ащы ... деп ... ... ... жылу жию,
лапылдаған жүректерден от теру!» ізденіс пен тебіреністің көрінісі емес
пе?! Ол ақын ... ... ... ... ... болғандықтан да, «көңілде
ғана көрікті, ауыздан шықса көркі қашар» ойын ... ... «бар ... басы» тіл құдіретімен артына мол мұра қалдыра ... ... ... құл ... ... ақын ... «Құйрық атып
құлия, түлкідейін жымия, қараңды үзіп барасың, қайран да бізден ... ... ... ... ... ... ... қанбаққа
ұмтылар адамзаттың пешенесіне жазылған ... ... ... еді. Осы ... ол өлең өнері, ... ... ... ... ... түседі.
Болса өлеңде әйелге хас сұлулық,
Сиқырлайтын, ала тұғын құлы ғып!
Болса өлеңде ерлерге хас ірілік,
Ақылдылық, асса – ... ... ... ... ма бір ... деп ... кім босқа?
Әдемі өлең – ақылсыздау, саяздау,
Ақылды өлең – ажарсыздау бір қасқа.
Ал көбінде ақыл да жоқ, ажар ... оның ... ... жазар ма ек?)
Поэзия! Махамбеттің майданы,
Кеткенің бе әркім келген базар боп?! [40, 97-98 ... жазу ... ... емес. Сөз қадірін түсінгенге өлең астарында
«мен жазбаймын өлеңді ермек үшін, жоқ-барды, ... ... ... деген
Абай данамыздың текті ойы бар. Халықтың ғасырдан-ғасырға ... ... келе ... ... есепті сөзді қор қылуға, ермекке
айналдыру күнә ... ... еді. ... ... ән едің сен, жыр ... сөз ... ірі ... төбе бидің тілі едің,
Егескенде оқтан өткір мір едің.
Домбырамның пернесі ... қылы ... ... бірі ... сол сымбатың да, сол сапаң,
Сымбат емес, өзгерген тек пәлсапаң.
Сұлулықтар санатында ... ... ... зілзаладан қорғансың,
Атомнан да құдіретті қарусың…
Құлың көп те, о падишам, ұлың аз,
Махамбет пен ... ... [40, 98 ... ... ... осылайша толғанар ма?! Жанын жай таптырмайтыны
– қара өлеңнің «Махамбет пен ... ... ... ... ... қара ... күпі ... қайтаратындардың» аздығы.
Көріп отырғанымыздай, ақын поэзиясында азаматтық сарындар басым. Ол
адалдық, шыншылдық ... ... ... ... ардақ
тұтады. Поэзиялық бағытта өзіне шарттар қояды. Өлеңінің өлмес, өшпес, тот
басып һәм мұқалмас жыр болып, ел ... ... ... ... бар. ... ... қинай жыр жазамыз нөпір көп,
Жырға құмар жұртым бәлкім оқыр деп.
Жүрсе-ау жырым ғашықтардың қойнында,
Бір жүректен бір жүрекке ... ... ... биік ... ... ... ... күшім көп.
Жырлар, жырлар! Ұшып-ұшып түссе екен,
Біз көздерден бір көздерге ұшқын боп! [40, 97 ... ... ... ... ... өзінің қаламы тиген қағаз беттерінде сайрап-ақ жатыр.
Оқушысын ойлантқан өлең – мәнді, әрлі өлең. Яғни, ... ... ... ... өлеңдерді айтады.
Ондайға өзім қатты-ақпын,
Өзгермес бақи қаз-қалпым,
Үлкені дер ем атақтың,
Өзге емес сүйсе өз халқым! [10, 15 ... ... ... біте ... көңілінің жыртығын жамауды
уақыттың бәсіресіне байлайды.
Кешегісіз – бүгінгі, бүгінгісіз – ертеңгі жоқ екені ... ... ... тынысы, ұрпақтар байланысы, өз тұрғыластарымен бірге
тарихты жасаушы халық бейнесі де кең ... мол ... ... ... ... күннің келбетін елестете отырып, бүгінгі күннің бейнесін суреттейді.
Ертеңгіні өрнекті келісіммен өреді:
Халқым!
Кімсің сен сонда?
Бір де дана боласың да,
Бірде ... ... ... ... ... мәңгілік
Ақ аспанның астында,
Атың жүрсін жаңғырып! [40, 70 б.]
«Құттыхана» атты осы өлеңінде ол майда қоңыр ... ... ... ... ойын ... шым-шымдап жеткізеді. Берқайыр асылы сөзді
үнемді пайдаланып, әр сөзге салмақты ой салуға тырысады. Оның ... ... ... ... ... жазу ... да ... болса керек.
Жалпы, ұзақтық заты өлеңге жат. Ақындық сөз барынша ... ... ... ... ерекше екпінмен аяқталса ғана творчестволық ... Көп сөз, ... ... ығыр ... ... қатқыл жол, дайын
үлгі үйреншікті машық – өлеңнің жауы. ... ... ... ауа ... ... өкпені қысып, аяқты аттатпайды.
Берқайыр өлеңдеріне мұндай жетімсіз қасиеттер жат. Ол өлең өзенінде
еркін жүзуге ... ... ... ... ... ... өлеңдері
афоризмге айналып жатады. «Бабам сөзі» деген өлеңнің алғашқы ... ... ... ... сәл ... ... қасқайып,
Ашық шапқан жау артық [40, 78 б.].
Аманшин «Отызда едім» деген ... ... ... жас ... ... ... ... замана дамуының сырын сездіреді. Ел өмірінің үлкенді-
кішілі істеріне араласып, жүрегінің әмірімен үнемі жол үстінде ... ... ... тым ... ... ... ... де сусын тасып ем
Жүрегімді жаулапты
Командировкасымен [40, 72 б.].
«Жолдар, ... атты ... – ойы ... ... ... дүние.
Шыға алмаймын шетіне,
Шым-шытырық иректер.
Жазық дала бетіне
Жұртым салған ... жол ... айға ... кіл ... ... айналып,
Бірі қалар құм қауып.
Мен жүретін жол кәні
Көңілім таңдап алғаны.
Даңғыл емес демеймін,
Дұрыс болса болғаны! [10, 59 б.]
Ақынның «Түнгі теңіз», ... «Көл ... ... ... да ... ... деңгейінде қалмай, лирикалық кейіпкердің көңіл
күйімен ортақтасып, ой дүниесімен орайласады [41], – ... ... ... ... ... ... ... күннің сәби шағы, саф шағы.
Таң алдында талып жеткен ақ желдің,
Уіліндей нәрестенің жақсы әні.
Көлдің төсін бір аймалап сүйіп тек,
Кетті, Кетті күн ... ... тағы ... жөнелді,
Жер мен көктен жаңа бояу жиып кеп [10, 221
б.].
Сырбай ақын ... ... осы «Көл ... ... табиғат лирикасы
емес деп кім айта алар?! Сан түрлі бояу астасқан сәнді ... ... ... ... ... ... ... поэзиясында ең көп жырланған екі ... ... бірі ... жер ... [42, 66 б.], – дейді ғалым А. Шәріп.
Оның нақты көрінісін біз осы Б. ... ... көре ... ... жыры да ... ... ... Қызылқоғам,
Жайдары жаздай ыстық жүзің маған.
Сыйлады азаматың ықыласын,
Сыйлады махаббатын қызың маған.
Ақселеу, алабота, көк жусаның
Жамырап жұпар атқан жазға салым.
Таң алды алтын перде ақ ... ... ... қарағайдай биік-биік,
Тағыпты күміс шашақ күнге күйіп.
Астында алтын аспан, ... ... бар деп, ... ... көкке тиіп [40, 77-
78 бб.].
Қазақтың көрнекті ақыны Хамит Ерғалиев: «Берқайыр ақынды мен бірінші
кітабында танығым келмеді. «Бұтақтағы ... атты ... ... ... елең еткізді. Басқаларды да сондай күйге келтірген болу ... 1958 жылы ... ... ... іріктеліп, екшеліп барған
кітаптардың тізіміне кірмеген ... еді. ... ... ... ... өмірге құштарлығы, достығы мен махаббаты, өзінің адамдық ... ... ... ... ... ... ... сөйлеп отырып,
өзіне керегін қалтарыстан қақшып ала қою ... ... ... оның
жастар өмірінен жазылған «Мүслима», Қазақстанның өз еркімен ... ... ... ... мен ... ... аңыз» дастандарында
шебер дамиды. Аманшин поэзия жанрында – әрі эпик, әрі лирик. Лирикаларында
интимдік ... ... ... ... ... ... үн үстем шығып жатады» [24], – дейді.
Шындығында ақынның көп өлеңі ойлы келеді. Мысалы:
Қанжарларға қындағы қол ... қара жер, ... ... едің дүниеде бақытсыздар,
Бір адамға тек бір адам қорған болса!? [10, 111 б.]
Немесе:
Кей ... ... емес ... ... ... ... емес есеп шот! [10, 61 б.]
Философия! Тұнған философия! Өзгеге жақсылық жасау – адамгершілік.
Және ол дана ... ... ... ... Ақын соны
дәріптейді. Біреуге жақсылық жасамаған жанды адам құрлы көрмейді. Көргісі
де келмейді. «Ауылыңда ... ... ... ... ... тең» ... еді
қазақ халқы. Жасында көргені көптің, ... ... ... ... Ол ... ма ... ... қырғында қалу ма аман жан сақтап?
... Бақыт деуге микроннан ол аз тым, ... ... ... ... ... – атың бар да өзің ... – өзің бар да жоқ атың?
Әнші құстай ақ көңілім ... ... ... кей ... соны, бір сүрініп, бір тұрып,
Жетпесем де қуа ... сол ... [10, 215 ... мәні де сол! ... ... қысқа ғұмыр деп те, жалған фәни
деп те жатамыз «өзі бар да, аты жоқ» ... ... Ақын ... ... ... деп тәңірді жақсы сипаттайды. Сол арқылы бақыт ұғымының сырын ... де, өлең ... ... ... ... «сүрініп,
жығылып» ертеңге тартқан тіршілігін бақыт санайтынын айтады. ... ... ... ... ... ... ... беру де «аты ... ... заңы ... кешем шексіз мазасыз,
Мүсірке мейлі, ұрысыңдар.
Көңілімнің мөлдір тазасын,
Ылайлап кетті бір ... ... қос ... ... сол түні.
Талайды алдым дос қылып,
Талайдан көңілім толқыды [10, 34 б.].
Бұл – ақынның «Ой ... ... ... пен ... о ... ... ... де, адамға жақсы, жаман деп қарабайыр баға беру
орынсыз. Періште ешкім жоқ. ... да ... ... да ... ... ... Жырға оны «сұм» күйінде енгізу орынсыз.
Қанша жерден сұм болса да, ол да ет пен ... ... ... пенде.
Ақын одан да әлгінің «көңіл лайлаған» мінезінің сырын ашса, ... ой ... ... ... еді. ... бір ... басындағы мінез жалпы
адамзат баласына ортақ мінез болуы әбден кәдік.
Соғыс тақырыбы соғыстан кейінгі қазақ ... ... ... ... соғыс зардабын тартқан халық зары ... ... ... өз ... салып кеткен еді. Тақырып бір болғанмен, қазақ
ақындары сан түрлі мазмұнда жырлады. Сол көп ... бірі Б. ... ... болады.
Қырық бірінші жылдың июні,
Күндердің ең бір қиыны.
Тарқатты елдің базарын,
Соқты да соғыс құйыны...
Ауылға жетті атқан оқ,
Халқымды ... ... ... жайды шаштарын,
Жетімдер қалды қасқа боп! [10, 49 б.] –
деген ... ... ... ұрып ... өлең ... ... жүрегіне
ой салады, сөз құнарымен тұшындырады, шындығымен жан түршіктіреді. Ақын
тарих тағылымын, табиғи өмірді ... ... ... мәнерлей білетіндігі
көрініп тұр.
Әрине, ақын ойлануға тиіс. Кешегіні көзден өткерді, бүгінгінің бел
ортасында жүр. ... ... ... ... көп ойланған ақынның жас буынға,
келер ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ... болмақ?
Нені айту керек, қалай айту керек? Ақын мұны көп ... ... Өз ... ... ... ... те, ... де, адалдық,
адамдық та қанат қағады:
Арпалыс майдан, ақ шапқын,
Теңселіп кетті халайық,
Ауылда ... ... ... ... ... ... ... қалдым маңайды,
Ерттеулі кетті балалық,
Ерттеулі жетті қам-қайғы.
Шот қақтым, кешке шөп ... ... ... ... төрт ... мен азаматымын [10, 14 б.].
Бұл – бүкіл халқымыз бастан кешкен ауыр хал. Бұл – Әбу мен ... ... ... ... ... Қасымдар қан кешкен жол.
Өлеңде бейнелік бар. Иә, балалық қызығын ерте қайырып, өмірге ертерек
араласып, ... ... ... ... ... Және төрт үйге ортақ азамат
есебінде олардың ауыртпалығын жауапкершілігіне алып, ... ... ... ... ... ... ... өскіннің шерменде көңіл
өксігін сезінеміз. Өлеңнің соңғы жолындағы азамат деген жалғыз сөз ... ... да ... төзе ... ... Ақын ... ... ешкімге міндет етіп бұлдамайды, да бұлданбайды. Көкірегінде сыз
табы болса да, оның рухы асқақ.
Б. Аманшин поэзиясының негізгі ... бірі – ... ... бағалай білу, оның өмірлік ұстанымы.
Төменде жүрдім тірлікте,
Жанбадым жалған жарқырап.
Жатырмын бүгін биікте,
Ажалдан орын тартып ап! [40, 78 б.] ... ... сөз ... ... ... ... бола ... да, ет
пен сүйектен жаралған пенде ретінде кішіпейілділік, қарапайымдылығынан
таймайды.
Ақын шумақтары ... ... ... арзан ұйқас емес, тәлімді, тәрбиелі,
мәдениетті, айшықты теңеулермен әсем өрнектелген.
Байлық қонба тірімде,
Қонбай-ақ қой ... ... ... уақытқа.
Сен жақсысын жасап бақ,
Уақыт, досым бол,
кәні:
Жасартпасаң – жасартпа,
Қартайтпасаң болғаны [10, 107 б.].
Тегінде, рас: уақытты сыйлаған ... ... ... ... емес.
Онсыз да жалған дүние де жусаң сумен, ұшырсаң желмен ... ... ... ... ... ... тілейді.
Бұл енді өнерден мансап, атақ, дәреже іздеген алаяққа жат, өнерді ... ... ... ... арманы. Өмірбойы шығармашылығының өркендеуі,
тамыр жаюы үшін тек өз үніңді табу ... ... ... ... ... ... бағытыңды тапқан қандай бақыт? Екінің бірінің қолынан келе бермес
іс қой ол. Сонда ақын айтқандай, «қартаймайсың» емес пе? ... ... ... ... ... шын.
Арман жүйрік,
Адам өзі шабандау.
Деме мұны –
Адамзатты жамандау.
Өмір – бір көш,
Ілесе алмай қалдың деп,
Кейінгілер
Айтпағай тек ... ... [10, 32 ... ... көп ... ... оның өмір ... қалғысы
келмей, жан дүниесінің аласұратыны. Осы екі-ақ шумақта қаншама пәлсапа,
қаншама ой ... тұр ... ... бір ... ... ... ... келеді. Олар С. Мұқанов,
Ғ. Мүсіреповтен бастап, талай жайсаңдар мен қасқаларға арналған. Ақынның
арнау өлеңдерінің ішінде Қ. ... ... ... мен ... ... ... маңызы зор, келісімі керемет. Олай дейтін ... ... ... ... ... ... сонымен бағалаған:
Алтын бір заман өзіме,
Алыста қалған жас шағым.
Бейнем де, балғын кезімде,
Биіктеу еді аспаным.
Ажары күннің айдың ... еді, о, ... еді ... еді ... [10, 33 ... ... ... қаруы әлсіз мектеп қабырғасы жасындағы бала
бейнесі. Әлсіз адам қиялды сүйеді, яки қиялшыл келеді. Бұл да ... ... ... рух, ... жеткізбегенмен, жақындатады. Бірақ көңіл
сәби, пәк. Сол үшін де ... ... ... ... ұғынбайды.
Ал кейін ше? Міне:
Ал қазір күннің, айдың ... ... ... ... ... алдымда,
Жалтақтай берем кейінге.
Осы күні енді сұраса,
Білмеймін кімге керекпін?
Құрбылар басы құралса,
Біргемін әрі бөлекпін.
Әуені бөлек әнімнің,
Жараспай әзіл оспағым.
Бірде жас, бірде кәрімін,
Білмеймін неше ... [10, 33 ... бұл ... сөз ... адам ғана ... Оның ... ... біргемін, әрі бөлекпін» дегені не? ... ... қол ... ендігі арманы – жерде қалу емес, ғарыштағы ... ... ... ... сол, көңілінде жер беті тірлігі. Ал ойлаңыз, ойы екіге жарылған
адам, бақытын іздеуге жолға шыққан жолаушы уақытын көңіл ... ... ... ... ол Жұмекен айтқандай, «мен кідірсем, терім сүртіп бір
сәтке, бүкіл дүние тоқтап қалар секілді» деп, ... ... ... ... ... өмірдегі бір бақытты:
Білмеймін қанша жыл өтті,
Алдымда қанша жыл қалды?
Әйтеуір уақыт жүдетті,
Көзімнің нұрын бірге алды.
Бақ тілеп мұны айтқам жоқ,
Өкпелеп яки заманға,
Бақытсыз ... ... ... өзі аманда [10, 33 б.], –
деп, халқының амандығына шүкіршілік ... ... ... ... ... ... ... тұр. Бақытқа жетудің
жолын білген ақын, ... ... ... ... ... қалмаса
дейді. Жанашыр пейілін жасыра алмайды.
Берқайыр лирикасының ерекше орны, өзіндік өрнегі бар асыл ... бұл ... ... Оның ... ... әуен, шынайы
сезімнің жібек арқауы секілді желі салғанына, мәуелі жеміс бере бастағанына
«Жайық ... шыға ... ... ... ... ... уақыт өтіпті.
Берқайыр ақынның жырлары дүниеге келген кезі – елуінші жылдардың орта тұсы,
соғыстан кейінгі ... ... ... жаңа ... ... қадам
жасап жатқан уақыт еді. Күні кеше ғана соғыс зардабын ... ... ... ... бал ... көре алмай, бірден есейген ... ... бар еді ол ... Сол алғашқы адымның өзінен-ақ
ақынның асар биігін, творчестволық ... ... қиын ... ... ... ... шынайы шындықтың мән-мағынасын ақын
поэтикасындағы тарихи дәстүр мен ... ... бай ... ... ... арқылы көрсек, екіншіден, өлеңдегі қарапайымдылық
пен табиғилықтың тамаша келісім табуынан, үшінші, өмірдегі ... ... ... ... бір ... ... шығармай бере білу шеберлігінде.
Ақын жырларының ең басты ерекшелігі – оның жүректі ... ... ... ... да ол ... ... ... Ақынның қай өлеңін алсаңыз да, өзінің сөз сәулесі ... ... ... ... қабылдап, нәзік те жұмсақ айтып
жеткізеді. Ал осы сезіну, қабылдау, оның көрінуі үшін де дәл бере ... ... ... ... табу ... Ал ... ақын өлеңдерінің
бір ғажабы – келісімі келіп, қиысуы табысқан туындылар. Қазақтың ... ... ... ... тұтып, жалғастырып келе жатқан ақын
өлеңдерінің рационалдық поэзия ... ... ... айту ... ... татардың, өзіміздің халық өлеңдеріміз де, батыс ... да ... ... ... ... ... Берқайыр жырларының
жұртшылықтың жақын қабылдауының бірқатар ерекшеліктерінің бірі де ... әуез ... ... ... ... пен ... Өлеңі
де өзіне ұқсаған жуас, салмақты да сабырлы кейпінен таймайды.
Қазіргі қазақ поэзиясының өміріміздің қаһармандық сипатын ... ... ... ... ... ... ... берудің нәтижесінде оқушыға эстетикалық әсер қалдыратын
туындылары көңілге ... ... ... ... ... сыршылдық, яғни мерзімнің
жыл қуаты өлеңдерінің шағын түрінен басталып, үлкенді-кішілі дастандарының
да өзегін құрайды. Өмірдегі қым-қуат тірліктің ... мен ... ... ... ақын көкірегінен нәзік сезіммен өріліп, шынайы шабытпен ширатылып
беріледі. Ақынның лирикалық өлеңдерінде ғана ... ... ... ... ... ... нәзіктікті, сыршылдықты, жылы мейірімді
тануға болады.
Жалпы, Берқайыр Аманшин лирикасы – эстетикалық талғамы жоғары, белгілі
ойдан шашау шықпас әдеміліктің жаратылысы. Оның ... ... ... ... ... ... бай азаматтық парасат пен биік адамгершілік
жұртшылықты игі істерге ... ... ... ... ... ... жеткізу арқылы ақын өз шеберлігін танытып жатады.
Сондықтан да Берқайыр ...... ... келіп, шындықты шымырлата
жеткізетін эстетикалық қуаты мол құнарлы шығармашылық. Ақынның лирикалық
кейіпкері де ... ... ... ... ... ... ... Берқайыр өлеңдері өмірмен өзектес түсіп жататындығымен
бағалы. Кезінде ақиық ақын М. Мақатаев: ... біз ... ... ... десек, ақынның жыры, алдымен, өз өмірінен басталатынын ... Ақын ... ... ... – оның ... лейтмотиві.
Себебі, өз жүрегінің құпиясын, өз ... ... ... ... ма, ... ағынан жарылып, нанымды түрде айта алмаған
ақынның басқа жүрекке жол тауып, басқа ғұмырды ... оның ... ... ашуға шамасы келмек емес. Ақын ... да, ... да – өзі. Ақын өз ... ... ... ... ... адамдық биік парасатқа, ... ... ... оның
азаматтық үні халықтың арман-тілегімен бір арнада тоғыспақ. Сонда барып,
ақындық «мен» ... ... ... ... ... зерттегені алдымен
өзін зерттегені. Ақынның құдіреті өмірден өзін, өзінен ... ... [43, 26 б.], – деп ... ... ... ... ... танытатын бұл пікірдің дұрыстығына ешкім де шүбә келтірмесе
керек.
Ендеше, Б. Аманшиннің өлеңдері де оның өз ... ... жан ... ... толғаныстары. Ол өзі поэзияға араласқан жарты ғасырға жуық
уақытта ... ... ... ... ... ... міндетін адал
атқарды. Оның өміршең жырлары ұмытылмақ емес, тәуелсіздік алып, жаңа қоғам
құруға бет алған ұрпақпен бірге жасап, жаңа ... ... ... ... ... ... ... бермек.
1.3 Б. Аманшин поэмаларының тарихи, сюжеттік негіздері
Берқайыр Аманшин – поэма-дастандар жазып, эпикалық жанрда да ... ... ... ... Б. ... ... ... қабілетті,
дамылсыз дайындықты талап ететін, кең тынысты поэма жанрына 1972 жылы ... ... Бұл ... өз шама ... ... алып ... ... келгені айқын. Аманшиннің ұзақ дайындықтан өту себебі, ол поэмаға
келуге дейін сюжетті ... ... ... шеберлік шыңдады. Осылай
сатылай көтерілудің сипатын профессор Б. ... «Көп ... ... түп ... лирикалық сипаттар, дәлірек айтқанда, белгілі
бір оқиға желісін сипаттау процесі үстінде автордың сезім ... ... ... ... жатады» [44, 84-85 бб.].
Поэзия есігін махаббат жырларымен қағып, махаббат жырымен жабатын
ақындар да ... Б. ... ... ақындар қатарынан саналмайды. Өйткені
Б. Аманшин ... ... сан ... кең тынысты. Көкжиегі ауқымды.
Бұл ақынның мол білімін, парасатты ақындық қуатын ... ... ... бір ... ... ... ... дауыл», «Соңғы сөз»,
«Мүслима») құрайды. Олардың тақырыптары сан алуан.
Ақынның поэмалары туралы өз ... ... ... ... ... ... ең тәуір көретіні бары сияқты, менің де өлеңдерімнің
ішінде өзіме ... ... бар. ... ... ... тек соңғы
«Елші» атты поэмамды атағым келеді. Мұнда бір ескерерлік ... ... мен ... көп ғасырлық тарихындағы ең биік ... ... өз ... ... мұрындық болған белгілі
тұлғалардың қызметі мен ... ... ... ... мақсат етіп қойған
жоқпын» [9, 9 б.], – деп, өзге дастандарынан «Елші» поэмасын жоғары қояды.
Онда өзі ... етіп ... ... ... жете ... алдым деп біледі.
Әрине, бұл поэма туралы сөз кейінірек, алдымен «Мүслима» поэмасына ... ... ... ... ... 1972 жылы «Жазушы» баспасынан
шыққан «Маңғыстауым менің» кітабына енген.
Бұл поэма диалогқа құрыла жазылған ірі ... Б. ... ... ... Ақын мақсаты айқын. Мұнда тағдыр ... ... ... ... ... ... мен ... өзінің адамдық
борышын, парызын сезінуі секілді ... ... ... ... ... ... ... тану бар. Өткінші қыз ... ... адал ... ... өзек ... ... кешегі кеңестік
тәрбиенің тағлым-тәлімінен есейген жастардың ой өрісі көрініс тапқанмен,
мұндағы басты мәселе – адам ... ... қыз ... қиын да «жіңішке
жолына» адами-азаматтық пейілмен үңіліп, ішкі мұңлы сезімнің сырын жарыққа
шығаруға ұмтылады.
Сапарлас жандардың ... ... ... әйел жанының небір
қалтарыс құпиясын ашып, екі жанның ағынан жарыла сырласуына ... ... ... хаттар арқылы ой түйілген бұл поэма – эпикалық
жанрдағы ізденіс бастауы деуге тұрарлық.
Қазақ әдебиетінде ... хат ... ... жазу дәстүрі бұрыннан
бар. Көп болмаса да кездесіп тұрады. Мұндай поэманың мысалына ХХ ... ... ... ... ... айтсақ та болады.
Уақыт өткенмен бұл үрдістің өміршеңдігі ... ... тағы бір ... Екі ... түр ... ғана ... ішкі ... жағынан да өте жақын.
Осыған қарай отырып, дәстүрдің жалғасын тапқаны іш жылытады.
Поэманың бас кейіпкері – Мүслима. Ол институтта ... ... ... биік ... ... абзал да албырт жас болатын. Бірақ ол өзінің
өмір жолында алаяқ және мансапқор бір ... ... ... ... ... ... өмір ... оралғы болған алаяқ күйеуінен
құтылып, алыстағы Маңғыстауға аттанады.
Бұл кезде Маңғышлақ түбегінің кен байлықтары игеріліп, онда ... қызу ... ... еді. Қыз бұл ... ерлік еңбекке араласады,
тәжірибелі әрі іскер маманға ... ... ... әрі ... мүшесі
болады.
Мүслима сонда жүріп көптеген абзал жанды адамдармен танысады. Олар тек
өз қара басының ... ғана ... ... ... ... ел ... ... еңбек етіп жүрген мемлекет адамдары, халық қызметшілері еді. Олар тек
баю үшін, бастық болу үшін ғана емес, ... ... ... ... өркені
өскен, гүлденген өлкеге айналдыру үшін еңбек етіп, тер төгіп жүрген Отанның
от жүректі ұлдары мен ... ... ... ... ... Мүслиманың іс-әрекеттері мен ой
пікірлерінде өзгеріс ... ... ... ол да ерен ... ел
құрметіне бөленеді. Поэманың соңында Мүслима бұрынғысынан іштей де, ... ... ... ... ... ... Ол ... кірбің аңғарып,
жайын сұрап, жылылық білдірген адал көңіл, ақ ниетті сапарлас ақынға ... ... ... ... мұңның сыры – баянсыз ... ... ... ... ... диалогынан басталған поэма,
өмірдің мәні, адам бақыты, адалдық, азаматтық жайлы сыр толғауға айналады.
Поэма ақын бейнесінде ... ... ... ... ... едің, қарындасым мұнша қалай?
Серпілші ақ жүзіңді тұмшаламай.
Думанды, даңдамада селк етпейсің,
Көңіліңді қара суық құрсағандай [39, 3 б.], ... ... ... ... сауалына қыз:
Аға-еке айыбы не хал білгеннің?
Сыбағам қайда да осы әр күн менің.
Ой қамап, оқшау қалсам өз қайғыммен,
Бетіме сұқтанғыш-ақ әркім ... ... ... ... кімді?)
Жайымды жұртқа әйгілеп мазақ қылды.
Біреуге көңіл шымшыр қызық керек,
Ол қайтсін басыңдағы азап-мұңды?
Сізді де ... жоқ ... ... ... қапелімде қалар жәй боп.
Ағат сөз, артық мінез көргенім жоқ,
Келесіз сыйлас, жақсы ағамдай боп.
... Жар таңдар жастан және асқандайсыз,
Бар ма әлде бір ... ... ... мені ... ... сөз ал ... ... сіз [39, 4-5 бб.].
Осылай бастап, Мүслима өзінің ойнап жүріп от басқан күйін ... ... ... ... атты жігіт жас қыздың жүрегін ... ... ... Оның ... ... іші түтін» жан екенін Мүслима ... ... тұра ... кезден байқайды. Ақырында адамның жүрегін
айнытар пендауи қылықтарынан жадаған адами болмысы бүтін жас қыз ... ... бұл ... ... ... ал жаны ... ... бұл
қаншалықты психологиялық күш десеңізші. Міне, қыз ... ... ... ... шығады. Қыз диалогы:
Сөкті ме, сөкпеді ме достар мені,
Жүректің жеткені осы-ақ жас дәрмені.
Білемін – бұраңы көп ... да қай ... ... мені?! [39, 14 б.] –
деп аяқталады. Мүслиманың соңғы сөзінде өмірге үрке ... ... Бір ... ерке де, ... ... айналаға, ортаға күдікпен қарауына
не себеп? Әрине, сенгенінің сырты жылтыраған түлкі болып шыққаны. Оны ... ... ... ... жұрт біткеннің бәрінен Асылбекті көріп, танып
тұруы өмір шындығы. Өйткені ол Асылбекті шын ... еді. Оны ... ... ... ... ... ... баяндаған сәттерінде ... ... ол да ... ... алқа ... ... ... бір қарасаң жылылық бар,
Көктемнің көңіл тербер мезгіліндей.
Әдемі аппақ беті, қыр мұрынды,
Қойғандай қолмен меңі құрғырыңды...
... Бақтарда гүл күрсінді, терек терлеп,
Ай туды, мен ... ... ... ме еді, ... пе еді ... түн ... ... түн деп?!
Кеттім бе күрт үгіліп, бойым балқып?
Қолынан ала алмадым, қолым тартып,
Үрікпей қуанышымды күле ... осы күні оным да ... [39, 6-7 ... ... ... махаббат неге баянсыз болды. Оқырманды
тебірентетін де, поэманы оқуға ... да осы. ... сыр ... ... ... қыз қызық, бозбалада ой бұзықта» жатыр. Қыздағы
таза, пәк сезімді, ... «ой ... ... Ақын ... екі ... ... сезім билеген, Шәкәрімше айтқанда, «Аһ, дүние, ... ... кім ... ... ... де ... суреттейді. Оған қыз аузынан
айтылған мына жолдар куә:
Көктемде Алатаудың гүл бағында,
Қалтырап, құшағында тұрғаныңда.
Жер, аспан, жаһан бүкіл бұлбұл ... ... күй ... ме ... ... бір ... бүкіл денең,
Жүректің алысасың лүпілімен.
Әр сөзін сүйгеніңнің сан қайталап,
Арықта сылдырлайды су ... [39, 7-8 ... ... ... қыз «қу ... ... жігіттің ішкі жан
дүниесін бойлауға мұршасы жетпейді. Өйткені ол «тым ... ... басы ... жан ... ... ... арасынан қарайды.
Өмір тәжірибесі аз, балалықтан арыла қоймаған жас қыз ... сол ... ... ... ... ... ... сеніп едім,
(Білемін бұған енді ел күлерін)
Бақытты ем, және бақыт аңсап едім,
Сол бүгін Асылбек боп келді дедім.
... Қайтесің-ау, ... ... ... ... ... ... қандай кісің?
Оқу ма – өмірімді де қисам деуші ем!
Оның тек ... ... үшін [39, 7 ... ... ... ... ... шошынтқан не нәрсе? Ол ... оның ... ... («Сол екен жалбалақтап «маймылға»да
жатқаны қолын сүйіп айрыларда»), ... ... ... ... емес ... жаңылып, жақсы сөзден, жар тайғанын»), өтірікшілдік («Ағасы
келгіштесе, үйге ... ... бар ... да үйде жоқ, – ... секілді
қасиетсіздіктерден жиренуі. Асылбектің бойындағы осындай адамға емес,
азғынға тән ... ... ... Әйтпесе өзі айтқандай:
Үй жақсы, жиһазы мол, көп жаны жоқ,
Күйеуі күреп жүрсе ақшаны көп.
Ішпесе, қорламаса ұрып-соғып,
Не керек тілеп бұдан ... деп [39, 12 ... ... ... бір болғанмен, тіршілік бөлек еді. Ой бөлек, арман
бөлек, ұстаным бөлек болған соң, қосақталған ... сәні жоқ. ... ... ... ғана болып көрінетін әлгідей қасиетсіздіктерді үлкен
әлеуметтік мәселе деңгейіне алып ... ... ... ... ішкі бірлік жоқтықтан тәрк еткізуінің тағылымы аса зор. ... ... ... ... ... бар. Оның қайсар мінезі мен күрескерлік
белсенділігі күйкі тірліктің тұсауын ... алып ... Оның бір ...... ... ... ... Ол сол арқылы жүрек
қалауын ақылға салып шешеді. Сырт көзге «жұмақ» болып ... ... ... ... дегеніне көніп, тастап шығады.
Менің де қызыққан көп бұл жайыма,
Жазған дер таудай бақыт маңдайына.
Астында бір көрпенің екі ... не, ... ... ... ... қаяу мен ... ... айсыз бейне енді аспаным.
Астында бір шатырдың екі қоспыз,
Ол басқа өз қамында, мен ... [39, 12-13 ... ... ... жоқ ... бас ... болуы мүмкін емес. Ақынның
айтпағы да, тұжырымы да осы. Ол ... ... ... ... шыққан арудың
жүрек әмірін тыңдауын құптайды. Өмір ... ... ... ... – осы жүрек деп біледі. Аруға айтар ақылын:
Сонда да, қарындасым, түңілме тым,
Енді алған ... ... ... ... ... жол ... – жалғыз пірің жүгінетін [39, 15 б.], –
деген жолдармен түйіндейді. Осы «ақыл» Мүслиманың өмір ... ... ... Ол өз ... ... ... ... көңілді «қулыққа,
өтірікке олақ өңшең» еңбеккерлер ортасынан сезінеді. «Ол адал, оған ... ... деп жаны ... ... ... білдіреді өз хатында. Күзде
солған жапырақ, көктемде қайта бүр жарары ... ... ... жан саясын тапқан Мүслима көңіл ... гүл аша ... ... да ... Ол ... ағасына жолдаған хатта бұл
жайды сөз арасында ... ... ... бар ...... ... тең жарымы кітапхана)
Мен бірде бәйтеректей гүлдедім де,
Қалғандай содан титтей бұтақ ... гүл ме ... әлде бір ... ... ... ... ... бір инженер бар...
Жоқ, жоқ, аға!
Әңгімем осы әзірге айта тұрар [39, 20 б.].
Автор осы жолдар арқылы адал арудың ақ ... ... ... енді ... ... ... Поэма әйел жанының тылсым
сырының шымылдығын көтергендей терең сыршылдыққа толы. Мүслима ... ... ... Мен ... күн ... ... ... әлде бағым жарқ етер ме,
Маңғыстау – аспанында кең өлкенің?
Бата алман, барлай алман енді ар жағын,
Жолы емес ... сөз және ... ... аян құпияның ең құпиясы –
Қапысыз хатша оқисыз әйел ... ... бір ... жолы ... бір ғана рет.
Жанымды жақсы сөзбен жұбатып ең,
Көңілімді ... ... ... [39, 20-21 ... қос ... ақын мен ... ... осынау көңіл
ризашылығымен ғана шектелмейтін жарастық – адалдық, сезімшілдік, сыршылдық
сынды арды тұтқа еткен ... ... ... ... Жаны ... ... ақын қатынасы арқылы автор ар тазалығы мен жан ... ... Осы «екі ... қай ... қиынынан болса да оларды
алып шығатынына біз кәміл сенеміз.
Бұл поэма туралы ... Б. ... ... Б. ... ... мен ... ... жазған туындысы («Мүслима»
поэмасы – А.Е.) өзінің өмір ... ... ... ... ... ... алады» [45], – деп жазған-ды, бұған толық қосылуға
болады.
Бұл поэма Б. ... ірі ... ... ... ... ақын ... әттеген-айларға жол беріп алады. Алдымен,
поэманың шағындығы айтар ойдың ауқымды жүгін ... ... ... ... керек.
Бос қиял – боз тұман сейілді де
Бетпе-бет өмірменен өзім ... [39, 18 ... ... ... ... ... тілге әбден сұрыпталып,
талғам, талант таразысынан өтіп енетіні белгілі. Айтылған күнде ... ... ... айырады. Поэмада мынадай жолдар бар:
Сол маған көрген ... ... ... ... бір қайнағамыз...
Дыр-думан бөтен үйде мені ұмытып,
Қасынан бір сұмырайдың қойды кетіп ей... [39, 6-7 бб.]
«Әйда ... ... ... ... ала ма? ... ... болсын,
әйтеуір бір сәттік болса да ол сезім ғой. Сезімді ... ... ... тұр. Сезім емес, басқа-басқа көріністер келеді көз алдыңа.
Сол түні қайта туды ол мен ... ... ... ... ... анық ... өзім ... ақылға ермей, сезімге еріп.
Махаббат бақшасында бір гүл ... ... ... өзі ... [39, 10 ...... ішкі тебіренісі, өзекті өртеген өкініші. Жеңіл ... ... ... ... жөн ... ... ... жан
жылуын іздейді. Өзін тапқысы келеді. Шындықты көргісі келеді. ... ... ... ... талап етеді.
Қалтада қос диплом, өзі лектор,
Өзі әрең, артық айтсам – хат таниды.
Өмірде он ... ... ... ... бір ... [39, 11-12 бб.].
Бұл тұста ақын қоғам адамының бейнесін ашқысы келеді. ... ... ... ... ... ... сонысымен қоймай, өскісі
келіп, жаны ... ... ... ... оны ... елге ... ... дәл жеткізген. Ой-өрісі тар, ақыл жүгіртіп, өзін
танымас адамның бейнесін ... ... ақын ... өз ... ... да, ... ... тым,
Енді алған қайда апармақ бүгін бетің.
Жаңылмай лайымда жол сілтегей,
Жүрегің – жалғыз пірің жүгінетін [39, 15 ... ... өмір ... өз ... ... өлең ... ... арта
түсері сөзсіз еді деген тәрізді пікірлер кезінде көп айтылған еді. Біздің
ойымызша, ... ... ... көп ... ... ... болмаса
керек. Б. Аманшин «Мүслима» атты поэмасында әйел тағдырының арашасы ретінде
әйел махаббаты тақырыбын арқау ете ... ... ... өзіндік
мәнерін, эпикалық жанрды игеруге мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... ... ... ақын өз бақытын іздеген
нәзік жанның ішкі рухының биіктігін көрсетіп, қарапайым қыздың жан ... ... ... ... оны ішкі жан ... құбылысымен, көңіл
күйдің толғанысымен сабақтастыра бейнелейді. Жоғарыдағы айтылған кемшін
тұстарға ... ақын ... ... ... ... ... Аманшиннің «Даладағы дауыл», «Елші» поэмалары ... ... ... ... 1983 жылы ... «Құттыхана» жинағының тең жартысын алып
жатыр. «Елші» қазақтың өткен-кеткен тарихы жағдайынан көп ... ... сол ... ... жағдайын сөз еткен автор Ресейге
қосылмаса, алып елге арқа сүйемесе қазақ халқының ... ... ... ... ... ел ... азаттық аңсаған
қалың бұқараның қаһарман халықтың ерлік істері, ... ... ... ... ... ... ... Дастанның негізгі идеясы да
осы.
Дастан кіріспеден басталып, ... ... ... ... ... тұрады. Кіріспеде жоңғар шапқыншылығына дейінгі кезең тарихи
суреттеледі. Кие қонған ... ... ... ... ... ... ... мақтанышын жасырып қала алмайды:
Жерде бейне Құс жолы, ... ... ... құс ... ... ... ... базары,
Қырда қала қаптады,
Қос-қос темір қақпалы.
Адақ пенен Отырар,
Шаш, Сығанақ, Сарайшық,
Тағы талай аты бар,
Аты жоқ та ... ... ... ... жан ... әлемдей даланың
Төрт бұрышында шам жағып.
Отырғанда бір заман,
Ордалы ел отаулы ... [40, 7-8 бб.]
Осылай бейбіт, «боз даланы ... ... ... – мал ... ... ... ... малша бірге өсіп», «майқаралы елсізде елпі-селпі
күн кешіп» отырған елге жау ... ... бұл ... ... ... кестеленеді. Әрине, шығарма аясына идея, пікір де көп ... ... ... ... ... жағдай жасайды. Мәселен, жау
әскерімен болған шабуылды ... ... ... ... деген
жеккөрісі бадырайып көрініп тұрады.
...Жау қаптады құбыладан,
Шыңғыс, Жошы ... ... ... ... ... сайын үдеген.
Жүрген жерін өрт қылған,
Жау қарасы көп еді
Ақи көзді ... толы оқ еді [40, 8 б.], ... ... ... шабуыл соңында бірліксіздіктің арқасында Отырардың ... ... Жер ... ... құмырсқаша қаптап келе жатқан жаудың
сұсын, елді жаулап, малды талап, қалаларды талқан еткен жаудың ... одан ... тағы да, сол ... ... ... ... ... тұрғыдан әділ бағалайды. Дәл суреттейді:
Оқты қардай боратып,
Қанды ауыздан ... ... ... ... елі үстімен,
Күнбатысқа шұбапты.
Қорқынышты түсінен,
Қатын бала жылапты.
Батыр қыпшақ ... ... ... тастапты,
Отырардың қамалын...
Уақыт тоқтап қалғандай? [40, 8-9 бб.]
Поэмада жағдайдың шиеленісуі осылайша суреттеле кеп, ... ... ... ... ... ... бақталастық жайы қозғалады.
Тарихтың өзінен белгілі әу баста Ресей патшалығына бодан болуға кіші ... ... ... ... ... ... өзге екі ... көрсеткені былай тұрсын, кіші жүз ішіндегі ... ... ... ... Оған қоса ... ... ... келе
қоймаған-ды.
Ақыры қазақтың ер жүрек ұлы Әбілқайырдың:
Құран сүйіп,
Қол қойды,
Ант-қағаздың астына,
Орныққандай енді ойы,
Ісі айналып жақсыға...
Патшасының атымен,
Пейіл беріп, ұлы орыс,
Күллі қазақ атымен,
Хан ... ... ол ... ... тең ... күн ... ... [40, 63-64 бб.], –
елшілікті аяқтап, елдің бейбіт күнге жетуімен поэма нүктесі де қойылады:
Орыс, қазақ ... ... бір іс ... ... ... ... [40, 64 б.].
Жалпы поэмада жырланар тақырыптың мән-мағынасын ұғыну үшін біз поэманың
сүбелі жерлерінен, мәнді де мағыналы ... ... ... ... осы ... арқылы поэмаға арқау болған тақырыпты толықтай тану.
Енді поэманы көркемдік тұрғыдан талдап көрелік. Бұл ... ... ... ... ең бір ... ...... өз еркімен енуін бейнелейді. Өзінің атамекен сақарасында мал бағып,
күн кешкен момын қазақтың ол тұстағы ең қауіпті жауы ... ... Олар ... ... ... өздері де қазақ батырларынан талай соққы
жеді. Бірақ сол кезде ел басқару ... ... ... хандар мен төрелер
өз жеке бастарының мансабын ... ел ... ... ... халқымыз көп жәбір-жапа шекті, «ақтабан шұбырынды, алқа ... ... ... Жоңғар шапқыншылығының үстіне өзінің осы ішкі
халінің ауырлығы қабаттасқаннан қазақ елі ... ... ... ... ... ... ... боп көл қалды,
Қу мола боп жер қалды.
Көзге қамшы тигендей
Қазекең шыр айналды [40, 13 ... ... ... ... ... озық ойлы ... басшылары бірден-
бір дұрыс жол тауып, өзінің ұлы көршісі орыс халқымен тағдырын қосуға бел
буғаны белгілі. Алыс емес ... ... көз ... ... ... жылы ... ... қосылуының 250 жылдық мерекесін қадірлеп,
атап өттік. Б. Аманшиннің «Елшісі» осы кезеңде дүниеге келді. Алдымен, ... ... ... ... ... ... ... түгел
қалпында «Құттыхана жинағында» (1983) жарық көрді.
Тарихты білу бар да, оны көркем ... бар. ... ... ... ұйқасқан сылдыр сөздермен сыдырта баяндап шығуға болар еді. Жоқ, ақын
бүкіл бір халық ... ұлы ... осы ... қолма-қол қатысушы
адамдардың тағдыры арқылы бейнелейді. Олар әр таптың, әр түрлі әлеуметтік
ортаның өкілдері: кіші ... ханы ... ... ... ... ... ... Мәмбет Тәуекелов, Сегізбайдағы жетім қыз Гүлбадан
(Бану), башқұрттың батыры Таймас, тағы басқалар. ... ... ... ... ... Баба-би, байбақты Сырлыбайлар. Әрқайсысының мақсат-
мұраттары, ой-армандары, мінез-құлықтары, ... әр ... ... ... ... өмірдің қатал заңы мен тезі оларды біріне-бірі ... ... ... Бірі – ... ... ... да, ... көнбейтін Барақ сұлтандардың тобы. Осылардың қақтығысы, бітіспес
күресі дастанның ... ... ... ақын ... көне ... ... өтіп, Әбілқайыр өз қатарынан
ойының оқ бойы ... ... ... тұсқа кеп тоқтайды:
Өске-ханнан өргеннің,
Әбілқайыр белдісі.
Арда емген жас төренің
Адам болар белгісі –
Жұртқа үйірімді, жүзі игі,
Наршадай түр-бітімі,
Алқа топта түзу-ді,
Ауызының түтіні...
Ақылы биік әрі ... ... бар ... бесінде қол бастап,
Ойран салды Жоңғарға [40, 12 б.].
Осы Әбілқайырды оқушы шет Ырғызға көшіп кеп, туу алыс ... ... ... ... ... дөң ... ... қалпында
көреді. Елшінің келуі дастандағы ең көркем суреттердің бірі:
Дүр ете ... ел ... ... нән ... ... ... ... дейді нәсілі,
Кірес сүйіп шоқынған,
Оқумен көзі ашулы,
Пәлен тілде оқыған...
– Жанап кеткен жандарға
Жүзі жылы, қолы әзір.
Патша бізге хан дағы
Бізше, сірә, бұл – ... [40, 23 ... ... ... ... ... ... елшімен жасырын
сұхбаттасып жүруімен екі көш – ханның көші мен елшінің көші сонау ... ... ... ... ... ... де әдемі бейнеленген:
Түу Аралға
Ырғыздан
Үш ай жүріп араға,
Тасбақаша жылжыған
Киіз-қала далада –
Жетті екі көш күз ... – хан да, бірі – ... екеу де, күш ... тіресі [40, 33 б.] ...
Үшінші күш қара да емес, хан да емес ол:
Балуан-ды аруақты
Бесті ... ... ... ... ... шығатын.
Қырық жарық басынан,
Қыста буы бұрқырап,
Топар сайлап астыртын
Түрікменнен жылқы ұрлап [40, 35 б.], ... ... ... ... құсағандар Әбілқайырдың, оны қолдаушы
ел азаматтарының игі ниеті, ізгі ... ... ... ... ... ... бағады. Елшінің жанындағы салықшылардың бастығы, башқұрттың бастығы
Таймасты ұстап, алып қашып, азаптағандарында ... ... қызы Бану ... ... ... осы ... ... тарау бастан-аяғы тап-
тұйнақтай жеке новелла сияқты әсер ... ... хан ... ... ... өкілдерінің Россияға өз
еріктерімен қосылуға ант беруін суреттеген аса әсерлі көрініспен аяқталады:
Мәмбеттейін дәтімен
Әбілқайыр тең шығып,
Бұйырған күн сәтімен,
Аяқталды елшілік...
Қан ... гүл ... ... пен ... [ 40, 63 ... ... серіппелі, екпінді, яғни оқушы назарын ... ... ... Рас, ... тарау Хантөбедегі ант беру
кезеңі шолақтау қайырылғандай әсер қалдырады. Бірақ, мұны ары қарай өрбіту,
бұл ... ... тыс ... ... ... оқушы авторға мұны
кешіреді.
«Елшіде» бұдан екі жарым ғасыр бұрынғы ... ... ... ... ... бедері мен аспанның өңі сол кездегі қалпында көз алдыңа
келеді, тіліңді ... ... ел ... сыры мен ... ... ретін, ру мен тайпалардың жіктелуін, әр өңірдің өзгешелігін жетік
біледі. Әбілқайыр хан өз саясатын ... о ... кіші ... ... ... оның табын руын басқарған Бөкенбай батырға ... ... Осы ... ақын ... суреттейді:
Батырда да Бөкенбай –
Нардай жалғыз өркеш бұл,
Және ділмар, жоқ ондай,
Жеңдірмейтін сөзге ешбір.
Жасанып кеп ... ... ... келген жұмыспен,
Қараң бұдан аспайды.
Көп күпілдек ішінде,
Ақылды да салмақты,
Атан нардай күші ... ... ... ... ... ... сайлап сойдауыт,
Жалау байлап көшке ерген.
Жауда шеру бастаған,
Жетірудың батыры,
Дауда сөзін ... әрі ... еді ... [40, 41-42 ... бір ... ақынның көркемдік құралдарының ... ... ... ... болғандай. Оқиғаны сол ... ... ... ... күн ... ... ... бояулы сөз
қолданыстарымен суреттей білген.
Б. Аманшиннің бұл поэмасы кезінде ... жылы ... ие ... ақын Ә. Ахметов: ««Елші» – әдебиетімізде соңғы жылдары дүниеге
келген поэмалардың ішінде шабытты жазылған көркем ... ... ... ... қол қояр деп ... [46], – деп ... Ал ... туралы біраз мақала жазған жерлес ақын М. Неталиев: ... ... ... ... ... көркемдігі анық белгі
береді. Жалпы, «Елші» поэмасын Б. Аманшин творчествосының үлкен табысы деп
бағалаған жөн» [47], – ... ... ... түйіндерді негізге ала отырып айтқанда, Берқайыр Аманшин өзінің
«Елші» атты ... ... ... тұлға болмысын шабыт қуатымен
бірге тарихшы, зерттеуші, ойшыл ретінде ... ... ... ... ... ... ... заман шындығымен біте қайнасқан
көркемдік шындық туғыза алды.
«Даладағы дауыл» Исатай – Махамбет бастаған ... ... Бұл ... поэма. Онда ақын Исатай – Махамбет ... ... ... ... арқау етіп, «Князьдағы қараңғы үй», «Кездесу»,
«Үбі келгенде», «Махамбет пен Қарауыл», «Балқының үйін ... ... ... ... атты жеті ... құралған, әр бөлімі
Махамбет өмірінің белгілі бір кезеңін қамтып, көтерілістің ... ... ... ... ... ... поэма жазып шыққан. ... ... ... келе ... ... шығарманың көне түрі. Бұл
жанрға профессор Қ. ... ... ...... ... ең ... ... дәстүрлі түрі» [48, 11 б.], – деген анықтама береді.
Б. Аманшин поэмасынан аталмыш жанрдың көне үлгілерінің әсері байқалады.
Бұл көтеріліс ... ... ... ... ақындар өлең-жыр жазған-ды.
Бұлардың ішінде ерекше көзге түсері – әйгілі ақын ... ... атты ... ... «Исатай-Махамбеттің» бірінші бөлімі
Ташкенттегі Қазақстан мемлекет баспасының күн шығыс ... 1925 ... ... ... ... ... ... сол баспадан жарық
көрген «Аламан» деген жинақта басылды. Бұл шығарма одан ... ... (1939), ... (1960) ... ... 1976 жылы ... құрастыруымен (кіріспе мақала мен түсініктерін жазып) ... ... ... жарық көрді. Ығылман Шөреков дастанының Б. Аманшин
поэмасынан басты айырмашылығы онда ... ... ... ... ... Эпикалық шығарма сюжеті Исатайдың басынан өткен оқиғалар мен
болып жатқан іс-қимыл ... ... ... ... Жырдағы Жәңгір мен
Исатай арасындағы сөз қағысулар, ... өз ... ... – осының нақты дәлелі.
Жыр оқиғасының өрістеуі, шарықтау шегі Исатайдың жау қоршауында қалып,
қаптаған сансыз әскермен айқасы арқылы дамытылуы эпикалық құлашты ... ... хан мен оның ... Балқы би, ... т.б. ... ... ... ... ... ... халықтың
ашу ызасын тудырып, кек алуға ұмтылдырады. Жәңгір ... ... ... мен ... берген билігінен, негізгі жауына айналған Исатаймен,
ханымы Фатима және Шыман төремен сөйлесудегі диалогтардан толық ... ... ... ... ... де ... ... есімдердің ішінде эпикалық шығармада Жәңгір – халықты
ата қонысынан айырып, бүтін бір әлеуметтік ... әр қилы ... ... тип. Оған ... тұрушы күш – қарауындағы халық. ...... мен ... ... ерекше даралап, Жәңгірдің өзіне қарата сөйлейтін Исатай
батырдың диалогтары арқылы қаһарманның ... ... ... де ... ... екендігін жан-жақты ашады.
Күн бір бүгін болғанда,
Байтақ елден бездіріп,
Аяғымнан тоздырып,
Сарғалдаңға түсірдің,
Сарыарқаны ... қор ... ... ... [49, 51 б.].
Жырда ақын Исатайдың үгіт-насихат сөздеріне келгенде, ... ... ... ... біліп, қалауынша монолог-диалогтарында
сарынын сақтап, мазмұнын беруге тырысқан. Сондықтан да дастанда Махамбеттің
өлең жолдары, шумақтары жиі ұшырасады.
Исатай мен ... ... ... ... Үбі, ... ... ... ақылшы-қариялар Сүйін, Қабыл, Есет, Төлегендердің
шешен де көсем екендіктері көрсетілген. Көтеріліс туралы ... ... таза ... ... де бар. Шындығында да, эпос тарихи
оқиғаға негізделген. Алайда болған оқиға жырға айналғанда, эпос өз ... ... ... ... мен ... ... қалдырмайды.
ХІХ ғасырдағы реалды-тарихи эпостың ең бір көлемді де көркемі «Исатай-
Махамбет» жырындағы қаһармандардың іс-әрекетіне қатысты оқиғаларда ... ... ... ... ... ... оны көрсетуде ұлттық
ұғым-түсінікке сай берген. Жырдағы мезгіл мен ... ... ... ... ... жыл мен айлары ретімен берілуі
шығарманың реалистік сипатын танытады. Замана уақыты тынышсыз, ... ... ... сай ... ... Басты қаһармандар әрекеті
тоқтаусыз күрес арқылы ... ... олар сол ... құрбанына
айналады.
Поэмада ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетіне тән дәстүрлер бір-біріне
сіңісіп кеткен. Біздіңше ... ... ... бар. Олар ... ақын Ы. ... өмір ... дәуірде ХVIIІ ғасырдағы оқиғаларға
қатысты жырлар айтылып, ел арасындағы тұрақты тақырыпқа айналып үлгерген
еді. Жас ақын ... ... ... шеберлік мектебінен өтіп, Исатай,
Махамбет секілді қаһармандарды жырлауға ... ... Оған ... ... ... ... Нұрым, Бала Ораз, Мұрат ақындардың өнеге-
үлгісі дәстүр болды. ... ... ... болған аймақта
туып өскен Ығылман Шөреков (1976-1932) көтеріліс жайындағы деректерді ... ... ... негізгі арқауын Махамбет ақыннан алған. Оның
дәлелі – ... ... ... толғауларының молынан ұшырасуы.
Кезінде бұл шығарманы Б. Аманшиннің өзі: ... ... пен ... ... мадақтаған бұл дастан – қазақ халқының ерлік тарихының
ең жарқын кезеңінен саналатын сол қозғалыстың сұлу шежіресі» [20, 183 ... деп ... ... ... ... ... Ығылманның «Исатай-Махамбет»
дастаны – оны жете зерттеген Берқайыр Аманшиннің «Даладағы дабыл» поэмасына
өзек тартар арна болғандығын байқаймыз. Ақын алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... отырып, негізгі образ Махамбет
тұлғасын шынайы түрде сомдауға күш салады.
Б. Аманшиннің «Даладағы дабыл» ... ... ... және ... ... өрлеп отырады. Әр оқиғаның тұсында көзге түсетін ... есте ... ... ... Ақын ... ... ... мініп, қол бастап, топқа кіріп, сөз ... ... ... ... ... ... ... Біз поэмадан оқырман
халық көсеміндей қабылдар Махамбетті танимыз:
«Аллалап» басым көтердім,
Әдіра қалып қу тақтай,
Арқама тастай ... та ... не ... ... ... ноқта кигесін.
Аш өзегім күйгесін, –
Сөйлеп те Махаң не десін? [10, 236 б.]
Бұл жолдар Махамбеттің өз монологын еске түсіреді:
Айтып-айтпай не керек,
Құсалықпен өтті ... көп ... [17, 61 ... ... ұшқан тарланға теңеген Исатайы өлгесін Махамбетті
қолдаушы ... ... ... мұң шақтырған батыр жанына тисе де, оның
алдына қойған ... ... ... Ойға алғаным болмады,
Қара өткелде қол қалды.
Алғаным мен балаларым –
Дендерде жылап ол қалды.
Қайтесің мені сөйлетіп,
Жеңілген күні қол кетіп?
Еркімде жүрсем сөйлеуші ... ... ... ... ... ... ... досым-ау, ей досым,
Кете ме сол күн енді өтіп?! [10, 238 б.]
Өзін танып, сөзін танып өткен ... ... бар ма? Қара ... ... қамы үшін от ... ошақ ... ... түн қатып жүріп, түс қашқан
жорықтардан жанын аямаған Махамбет келеді көз алдыңызға. ... ... ... ... ... ... Р. ... «Тұрпайы
социализмнің кемшілігінің бірі – әрбір тұлға бойынан тек таптық белгіні
іздеу еді» [50, 325 б.], – деп ащы ... ... өз ... ... үшін ... ... ел азаттығы жолындағы, патшалық Ресейдің отаршылдық
саясатына қарсы күрескер ретінде ... Бұл ... ... ... оны ... ... ... түсірмей өркештендіріп тұр. Поэманың
негізгі түп қазығы да, идеясы да осы. ... ... ... бір ... ... ... ... тарихи тұлғалар өмірін арқау еткендіктен,
туындыда ұлттық сыр-сипатқа үңілу басым және автордың ... ... ... ... келеді. Әсіресе, бұл поэмадағы Махамбет атынан айтылар
толғауларда айқын ... ... ... ... ауыл ... мен ... ... қап,
Күнің не боп барады?
Қайран ерлер қайдасың?
Ардагерлер қайдасың?
Сырым батыр шеруі,
Сондағы ерлер қайдасың?
Аламанды қорғарға,
Ақырып теңдік сұрарға!
Әлгідей егес болғанда,
Шарт кетпей нәмәрт ... ма? [10, 256 ... өлең ... ... мінезді поэзия» белгі беріп тұрған
жоқ па?! Мұндай құбылыстардың белгі-бедерін ғалым А. Шәріп: ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ақындық
«мен», лирикалық кейіпкер, лирикалық тұлға, лирикалық қаһарман ... ... ... [42, 275 б.], – деп ... ... бірі – ұлт-азаттық қозғалыс тұсындағы Махамбеттің батырлық,
ақындық, көсемдік көшбасшылығын романтикалық леппен жарлауында. Поэманың өн
бойынан Махамбет пен ... ... ... ... ... тұлғасын көреміз.
…Сынық құлақ астында
Махамбет еді бұл жеткен.
Жолдасы жалғыз ... досы Үбі ... ... ... ... он ... сынды мінкен ер,
Бұл қорлыққа көнер ме?
Шегір көзі ... жүзі ... қарс ... ... [10, 253 б.], ... ... ... Қарауылмен кездескен тұсын ақын. Біз осы жолдардан
Махамбет батыр бейнесін айқын ... ... ... ... серіктерінің бейнелері де көркем
берілген. Поэмада ақын дастан кейіпкерлері ... ... ішкі ... ... ... ... ашық білдіріп отырады.
Өз жеріңе өзіңнен,
Өзіңнен ақы сұрайды.
Ұшырар хан да тезіне,
Ұмытқан екен құдайды! ... ... ер ... ... шамданды.
Боп-боз болып еріні,
Бетінде қан қалмады.
Жаурыны кең, мойны ұзын,
Оң тартарға қолы ұзын
Ашық жүзді ат ... ... ... ... ... ... ... екен жігіттің.
Бесқасқа Беріш бір ауыл,
Артқандай арман-үмітін [10, 47 б.].
Поэманың басты құндылығы – Махамбет пен Исатайдың ел азаттығы жолындағы
ерлікті істерін көркемдік-эстетикалық ... ... ... ... ... ... ... ұрыстарды, жаугершілік өмірді ғана көрсетпей,
әлеуметтік ... сол ... ... ... ... осы қыс,
Әйтеуір әр үй, әр ауыл –
Малдарын ... ... ... ... ... ... жолға шығады.
От жаққанша шақ шыдап,
Жөргекте бала бұғады [10, 244-245 бб.].
Мұндай бейнелі суреттер ... ... сол ... шындығын
танытқандай. Ауыл суретінен дүбірлі кезеңнің сыры аңғарылғандай.
Қазақ поэзиясына өзіндік үн, өзіндік қолтаңбасын қалдырып, жаңалық ала
келмегенімен, Б. ... ... ... ... ... Алайда Б. Аманшиннің өзіне ғана тән бейне, көркем тіркестердің
бар екендігін де байқауға болады.
Мәселен, ақынның ... ... ... ғана тән ... де,
бейнелі суретті танимыз.
Қабағы дөңес, қой көзді,
Қараса тура – көзі оқтай.
Қадала қалса, бір өзі,
Қоярдай көпті қозғалтпай.
Бағзыда қасын ... ... ... бес ... ... бөз ... иық, ... бейнесі,
Атымен бірге біткендей... [10, 243 б.].
Әрине, Берқайыр Аманшиннің «Даладағы дауыл» поэмасы – дәуір сипатын аша
алған, ХІХ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... суреттей алған толыққанды туынды. Алайда
поэманың басты кейіпкері Махамбет тұлғасының қыр-сыры ... ... ... Сондай-ақ, Исатай-Махамбет көтерілісінің шығу кезеңіндегі
саяси-экономикалық жағдай толығынан көрініс таппаған. ... ... ... ... серіктестері, оған деген қастандықтан аянбаған
жаулары іспетті ... ... ... ақын ... тыс қалып қойған.
Поэманың тілі жатық болғанымен, кейбір кедір-бұдыр жерлер кездесіп қалады.
Мысалы:
Қараша үйлер домалақ...
Көгенде ақсақ ақ ... ... ... жатыр аһлап [10, 248 б.], –
деген жолдардан қандай көркемдік танып, не түсінуге болады.
«Жазушы ағамыздың әдебиет саласында қай жолды қаламасын, ... ... түп ... ... ... тірелетіні анық. Өйткені, ақындық әрқашан
да азаматтық көкірегінің күмбірлеген ... ... ... ... ... алар зереңі екендігі әмбеге аян. Сондықтан да біз,
Берқайыр ақынның бүкіл ... ... ... осы ... екендігін ұмытпағанымыз жөн» [51], – дейді ғалым С. Оспанов.
Берқайыр ... ... ... ... қорыта келе айтарымыз, оның
өлең-жырларының негізгі тақырыбы сүйікті Отан, туған өлке ... ... ... қарапайым еңбеккер адамдардың іс-әрекеттері мен ой-
сезімдері, белгілі бір қоғам ... ... өмір ... ... адамдар
арасындағы қарым-қатынастардың тазалығы, азаматтық адамгершілік, махаббат
шынайылығы ... ... Бұл оның ... ... ғана емес, ірі
жанрдағы поэмаларына да тән. Ақын ... ... ... ... мәні ... ... көтермесін, ол ең алдымен өзінің
сезімталдығын, лиризмін танытады. Сонан соң, өмірдің реалистік шындығын ... ... ... айналдырады. Бұған біз поэмаларын талдай
отыра көз жеткіздік. Түйіндей айтқанда, Б. Аманшин – шыншыл ақын, шын ... Б. ... ... ... ЖӘНЕ ... СИПАТ
Б. Аманшин – негізінен кеңестік дәуірде өмір сүріп, өзінің ... сол ... ... ... Өзінің 70 жылдан астам уақыт-тарихын
социализм дәуірінде өткерген ... ... ... ... ... көңілмен қарап, көп нәрсені жоққа шығарып жатырмыз. Бірақ өнер қай
кезде де өзінің өнери болмысын сақтап қалатындығын әсте ... ... ... тек ... ... ... оның ... танымдық
рөлі де үлкен. Егер бүгінді танып, болашақты болжай білу үшін ... ... ... ... ... тиіспіз. Ал тарихты
айқындайтын уақыт бедері сол ... ... ... ... еншісінде.
Оларда заман шындығы жатыр. Сондықтан да өмір шындығын көркемдік ... ... ... ...... өткен сайын кейінгінің
зияткерлік, әсемдік пайымын кеңейтуге игілікті әсер ... ете ... ... тұрғыдан алғанда, ХХ ғасырдың екінші жартысынан, атап айтқанда,
1960 жылдардан кейінгі әдебиет, оның ішінде қазақ ... тың ... ... шындық. Сол алпысыншы жылдардан тоқсаныншы жылдарға дейінгі
аралықта қазақ ... ең бір ... ... ... мен ... айналған Т. Ахтанов, І. Есенберлин, Ә. Нұрпейісов,
Ә. Нұршайықов ... ... ... ... ... ... әлемінің
көркін ашқан Ә. Кекілбаев, С. ... Қ. ... М. ... ... А. ... Ө. Бөкеев, т.б. қазақ көркемсөзінің көсегесін
көгертіп, шаңырағын биікке ... ... ... Олар қазақ
прозасына тақырып, өміршең идеялар, жаңа типті ... ғана ... жоқ, сөз ... ... ... байытып, оның көркемдік кеңістігін
түрлендірді. Сөйтіп, қазақ оқырмандарына кеңестік ... ... ... ... жеткізуге тырысты. Міне, осынау буынның ... сан ... ... ... иесі ... ... де қосуға болады.
Ол өзінің әңгіме-повестерінде өзі өмір ... ... ... ... ... ... атты романында тарихи тұлғаны әдеби кейіпкерге
айналдыра отырып, ХІХ ... ... ... ұлт-азаттық күресінің мәні
мен маңызын көрсетіп, ұлт ... ... ... ... ... ... бөлімнің арқауы Б. Аманшиннің әдеби мұрасының үлкен бір саласы
болып ... ... ... ... ... ... ... орны бар суреткердің заманауи мәселелерін көтерген өз уақытының
шындығын ... ... ... ... мен ... ... жол тартқан
тарихи романын талдап, сараптау болып табылады. Негізгі ...... ... ... мен ... романдағы өмір шындығы мен
көркемдік шындықтың арақатынасын ... оның ... ... ... ... ... ізденістердің табиғатын
ашып көрсету. Сөйтіп, Берқайыр Аманшиннің ... ... ... ... айқындау.
2.1 Әңгіме-повестеріндегі көркемдік ізденістер
Жалпы шығармашылық процесс – күрделі әрі ... ... ... Ал ... ... психологиясы – шығармашылық қызметтегі
психологиялық тұрғыдағы зерттеудің саласы. Оның әдістемелік арқауы ретінде
тарихилық принцип ... ... ... ... процесінде көрініс беретін елестетудің, ойлаудың, түсініктің,
шабыттың, қабілеттің, таланттың, дарындылықтың рөлін зерттеу жатады. ... ... Б. ... ... ... шебері ретінде көрсетуде осы
принциптерді назарда ... ...... бөлімде көз жеткізгендей дарынды ақын болуымен
бірге, өзінің сан қырлы талант иесі ... ... ... қара ... да хас ... Ол ... әңгімелерінде адамдардың ішкі жан-
дүниесін көрсетуге баса назар аударады. Ел ортасындағы қарапайым адамдардың
тіршіліктің түрлі болмысындағы адами ... ... ... мен ... адам
мен орта қатынасындағы қиыны мол жайлардың шындығын шебер ... «Ел ... ... ... ... «Алтын сақина»,
«Тамшы», «Базарлық», «Майдандас дос», «Ақ ... ... ... ... «Шай ... «Бекжанның таныстары», «Ақтайдың хикаялары»
топтамасы, т.б. әңгімелері сан қилы тақырыптарды қамтып, ... ... ... бір ... өмір күйін көрсету арқылы адам атты құпия құбылыстың
әлемін ашуға ... ... ... ... әр ... қамтиды. Берқайыр Аманшин
әңгімелерінде алынған тақырыптың әрқилы ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Өмір шындығын көркем
шындыққа айналдыруда жазушы түрлі бейнелеу тәсілдерін ... ... ... ... көркемдік деталь шығарманың шырайын аша түседі.
Шығармаға негіз болатын тақырып пен идеяны ... ... ... ... ... ... ... туындының эстетикалық әсерін
күшейтеді. Жазушы өзі өмір ... ... ... ... ең ... ... да саналай білген. Қаламгер шағын ... ... ... бейнесін, тартыс желісін жүйелеп әкеліп терең ойларға
жетелейді.
Сан алуан өмір құбылысын ... де ... ... ... жұмсай біледі. Қысқа әңгіме шеңберіне көл-көсір мән-мазмұн
сыйғызуға болатындығын Аманшиннің ... ... ... ... ... ... Жазушы өзі суреттеп отырған ең ұсақ оқиғаның өзіне
әлеуметтік мән ... ... ... ... нұры мен ... ... ... зерттейді. Өзін де, ... де ... ... ... Шығарманың көркемдік сапасы, ... ... ... қыры ... шындықтарды көтерумен байланысты. Байыпты ойлар мен
түйіндер осы мазмұннан туындайды. Аманшиннің бұл бағыттағы жетістігінің
көрінісі ретінде ... дос» ... ... болады.
Шығарманың басты кейіпкері төрінен көрі жақын қалған Мұқан қарт үшін
бәрі де кеш. Туындыдағы басты авторлық ұстанымның бұлақ-бастауы да, ... ... ... ... ... шақыруымен келген Мұқан қарт өз ұл-қызының
тұрмыс тірлігін көріп қатты шошынады. Ұлы кет әрі ... ... әке қамы ... ... ... ... Қызы күйеуі ғылым докторы,
мансапқор, тоғышар Уәлиханның ырқынан шыға ... ... ... ... қарт ... ... ... екі бірдей ұрпағы тұрған Алматыда өзін-өзі
таба алмай, майдандас досы Федька Малининнің үйінен жылылық табады.
Жазушы ... ой ... ... ... өрістетіп, көркем
тәсілдерді орынды ... ... ... эстетикалық, әлеуметтік-
философиялық жүк артып қояды. Қарияның ұл-қызының ... ... ... ... жан ... ішкі ... арқылы шынайы жеткізілген.
Қарттың жан дүниесі, ішкі ой ... ... ... ... ... ... ... тапқан. Б.Аманшин аталмыш әңгімеде
әрбір кейіпкерін кескіндеп, ... ... оның ... ... ... ... ... береді. Сондықтан да оқырман олардың ... ... ... ең ... ... ... тани ... әлдеқашан үйлі-күйлі. Одан бері күйеуімен, балаларымен ауылға
бір-екі рет ... ... ... ... ... бір рет ... ... – бәріміз сиректеу болса да хат жазысып ... жаңа ... ... ... Өз ... ... іштерінде не
барын қайдан білейік?..
...Неден шығып кетті осы? Е, ... ... жүзі ... ... ғой. Екі ... ... ... қызым емес пе, ештеңеден қолын
қақпай, үлде мен ... ... ерке ... едім ... Аяп ... [52, 10 ... жазушының адамның қартайған шағын суреттеуі арқылы өткен мен
бүгіннің арасын, ұрпақтар арасындағы байланыс ... ... ... те, ... мәні мен айтар ой астары үндесіп жатады. Бұл туралы
академик З.Қабдолов былай деп ой ... ... ... ... үшін шығарма
арқауы ғана емес, өмірді танудың өзгеше тәсілі де: ... ... ... ... ... ... ... туралы тебірене, толғана
ойланудан көбіне ... сол ... өмір ... ... ... көзқарасы
қалыптасады, нәтижесінде сол қоғамдық шындықты ... ... ... ... ... ... [35, 78 ... Аманшиннің осындай өмірдің тұңғиығына үңіліп, ішкі ... ... ... жазған шағын туындысы – «Ақ үйрек» ... ... ... ... ... мазмұны мен сюжеті жоғарыда біз сөз еткен шығармаға ... ... әйел ... өзі ... достасқан жасы келген Өтегенді ... Бұл да, ол да ... ... ... басы бос ... ... ... кездеседі. Біріне-бірі кет әрі емес. ... бір ... ұл, ерде қыз бар. ... ... бір ... ... сөз салған
ерге, әйел жауабын ақ үйрек шешеді. Әйелдің ақ ... ... ... ... ақ үйрегін Өтеген қызық үшін ұстап алып, ... ... ... үйректі ашу-ыза үстінде өлтіріп тастайды. Жазықсыз киелі ... ... ... жек ... ... жүректің соңғы жауабы
«жоқ» болады. Әдемі сезімге құрылған, символдық ... ие, ... ... ... психологиялық талдаумен шебер қиюластыра білген
жазушы тағдыр тауқыметін көп көрген әйелдің өмірге көзқарасын, ... мен ... ... ... ... адамгершілік мәселесін
көркем иіріммен бедерлейді. Кейіпкердің ... ... ... ... ... отырып, ішкі монологпен қабыстырады. Жалғызілікті
әйелдің өз серігін іздеп, ... жан ... ... ... «Өй, ... ... ей?! – деп, ... шалқақтата берген Өтеген ақ
үйректің мойнынан қос қолдап ұстағандай болып еді, бір ... әлгі ... ... ... сылқ ете түсті. Қасына жетіп барсам, табан ... ... ... екі ұшы ғана ... ... ... боп ... сол жерде қанша тұрғанымды білмеймін, жүрегім мұздай
боп, көзім қарайып кетті білем. Бір уақыттарда есімді ... ақ ... ... екі ұшы тек ... ғана қыбырлайды. Сосын… сосын көзіндегі
жасты ... ... өзі ... ... ... ба, ... ... жасы
маған қап-қара болып көрінді. Және, ол осы соңғы демі ... ... я ... ... тек ... ... жаутаңдап жатқандай. Ет жүрегім
езіліп жүре берді. Жұдырықтай аппақ өңірде мөлтілдеген көз ... Ана ... тап ... ... мына ақ ... ... ... бейшараның көзінде мөлтілдеген
жасты көргенімде тап сондағыдай, Жексенғалиымның басында ... ... ғой, ет ... ... жүре ... [53, 23-24 ... ... әйелінің сана-сезімі, көзқарасы арқылы ұлттың жан
дүниесін таразылай түседі. Әйел адамның жарына деген ерекше ... ... ... ... ... ... жазушы қазақ әйелінің
ұлттық сипаттағы типтік характерін сомдаған.
Аталған екі ... ... ... мен ... ... ... түрде
жымдасып, оқырманын баурап, шығарманың әсерін көтере түседі. Заман шындығын
көркем шындыққа айналдыру үшін жазушы ауқымды ... мән ... да ... мол ... ... ... Терең ізденістерге
барады. Бірақ уақыт тынысын көркем шындыққа айналдыруда бір тақырыптың өзі
алуан ... ... ие ... ... Бұл ... сол шындықты өз
көзқарасы тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ортақ өз кезінің таза моральдық атмосферасын рухани бейнелеушісі
болумен қатар, өмірдегі ... ... ... ... адамзатқа
ортақ гуманистік моральдің насихатшысы, әрі берік қалыптастырушы қайраткер
екенін ұмытпаған жөн. Сонда ғана заман мен ... ... ... ... [54, 76 б.], – деп
М. Әлімбаев тұжырымдағандай, Берқайыр Аманшин әңгімелеріндегі жасы ... ... мен ... ... ... ... ... дәйектеуі
екені айқын.
Б. Аманшин әңгімелерінің ең бір көркемдік табысы – онда өмірдің қалт
еткен әлдебір сәттерінен ... мәні бар ой түйе ... Ол ... ... қана ... әлгі бір ... ... сәттік көріністі
мәңгілік мәнге айналдыра тереңдетіп жіберіп, одан көз алдыңнан кетпейтін
образ жасай алатындығы. Мәселен, оның ... ... ...... ... шыға ... ... Мұнда заманымыздың заңғар жазушысы
Шыңғыс Айтматовтың «Қызыл алмасының» әсері бар. ... ...... ... ... болса, мұнда алма адамдық ардың айқындамасы.
Оқиға өрісі ауруханада дамиды. Кейіпкер өзімен бірге жатқан екі адамның
бір-біріне ұқсамас ... ... ... замандастарының қилы
бейнелерін жасайды. Оның бірі өмірге енді қадам басқан мінезі ... ...... ... ... ... өмір атты асқардың талай
белдеуінен асса да ... ... ... ... ... енді ғана ... қадам басқан ауыл баласы Райымның ерсі
қылықтарын әсерлі ете суреттейді.
«Сол күні кешкісін егу ... ... жаңа ... ... қас
қылғандай әуелі ана Дүйсен ағадан иә менен бастамай:
– Жұмабаев кім? – деп ... алып ... ... ... ... Жігітім
түскі тамақтан кейінгі екі сағаттық тыныстан аяқ-қолын ... ... ... ... іш ... ғана ... ... жақындаған қыздың
қолындағы сорайған инені көргенде, өңі ... боп жүре ... ... – деп, ... дауысы құраққа шыға бақырып, төсегінен
атып түрегелді. Сөйтті де, кереуеттің бас жағынан ... ... ... жып ... ... көрпемнің астына кіріп кетті. Манағыдан да жаман:
– Аға-еке-ай! Аға-еке! – деп қалтырап ұшып ...... ... ... ... деп, ... ... кетті, салмақты-ақ екен – езіп
жіберді.
Арпалысып отырып, азар көнгіздік. Біраздан кейін жігітімнің көзіне нұр
оралып, тығыншықтай денесіне толып ... ұсақ ... ... адам ... деді [55, 26 ... күлкі жоқ, кейіпкерінің ерсі қылықтарын жазушы қайта оның ... ... ... ... ... ... аты ... биыл мектеп бітіріп, онша қашық түкпір емес бір
ауданнан оқуға түсем деген ... ... ... ... ғой. Оның орнына
ойда жоқта мыннан шыққан. Ауруының түрі қызық, қызық ... ... ... оны! Көп ... ... ... ішіне тастай қатып, қақ
тұрады ғой. Туғаннан қыр далада кеңдікте, таза ... ... ... ... ... арақ та, темекі де тартпаған науша Райымның
жұдырықтай ... ... ... қақ құрсап үлгеріпті. Қалған
жартысын басса, жүрек тоқтамақ.
– Топырақ жегенім жоқ, бұл қайдан қаңғырып ... тас? – деп ... ... Бала ... де ... ... ... қазандықтың балшығын
шұқылап қоймағанда, менде ол жоқ, мамамдар жегізбепті. Мамам айтады, өзім
білмеймін ғой...
Ана ағамыз әлгідей болса, ... мен үшін жан ... осы ... ... ... тәрбие алып, я алмай, бұлай болғанын, әйтеуір бұның әр
ісі, сөзі, қылығының бәрі дұрыс та, бұрыс та ... ... тыс, ... ... да ... ... ... шығады. Және, осынысы да өзіне ... ... оның әлі ... ... ... өтпеген балғын жастығынан
деуге болмас еді. Жастардың да түрі бар. ... ... бұны ... өзім әбден жақсы танып-біліп алғасын тек маған ғана осылай ... ... ... екі ... ... әлі ... өмірінде аурып түсіп, ауру
қияметін бастан кешпек ... ... ... ... ... мұндай мүкі, оқыс деуге де анайы ерсі деуге де ... ... тыс ... жүре ме? Жоқ, ... мына ... ... яки жасанды емес, о бастағы тумыстан мінезі екеніне көзім жетейін»,
– деді [56, 27 ... ... ... ... ... Ол өмір ... адам, бірақ өмір
оны адамдыққа емес, арамдыққа үйреткен ... ... ... ... ... оның іші де сондай бықсық жан. Алғаш кездесуден-ақ оның
қимылдамай ... ... ... ... ... ... сағатын
тығып, жанталасуы көңілге ілкі күдік ұялатады. Осы ... ... ... – ол ... – орыс кемпірі саяжайдан әкелген ... ... ... ... ... бастағандарын алып қалып, бүтіндерін
сақтап қоюға беріп жібереді.
«– Что ты ... – деді тағы да, ... ... ... ... шолақ мұрнына тақағыштап. Сөйткенше өзі ентігіп, қиқылдап жөтеліп
қалды, көзінен жас парлады.
– Сколько раз ... ... Не надо мне ... положи обратно, –
деп, Дүйсекең әлгі помидорды әйеліне қайтып берді. Помидордың, ... ... ... ... әр жері ... шірігендерін өзіне таман
тартып қойды.
– Мына жерін кесіп тастаса, мына ... ... ... бе... ... - деп, ... бір помидордың томпиған бүтін бүйірін кесіп алып,
аузына салды. Тағы да, анада Райымға ... ... ... ... жұқа ... астында шықшыт сүйегі сырт-сырт етті. Сөйтсе, ... ... ... әр ... ... екен ғой. Өзгесі өзге, ең ... ... ... алма ... ... де дені ... ... дымын қоймай бәрін жинап-теріп, көк ... ... ... ... ... мен екі ортаға қатынауға қолы тимейді,
Дүйсекеңе аптасына бір-ақ рет дүйсенбі күні тамақ әкелетіні де сол ... [55, 34-35 ... ол ... ... ... одан қалғанын Алтайға апарып сатпақ.
Оның өлмеші халде ... ... ... ... ... досының қызынан,
әйелінен сұрайтыны алып-сатарлық жағдайы, соның қамы. Жазушы дүниеқоңыздық
қанына сіңіп кеткен азғын ... ... ... жан ... ... Оның әр ... ... астасып жатады. Әр ісі оқырманға
жиіркеніш сезімін туғызады. ... досы ... қызы ... ... ... ... оның іш мерездігін автор өз сөзі арқылы ашып,
адамшылығы жоқ ... жан ... ... ... ... ... ... айт, – деді ол сөзін дақпа-дақтап, Клараның көзіне көзін
қадап, – өзі таба ... ... Петр ... ... ... ... бір рессор тапсын деп айтты десін. Ертең, енді мен ... ... ... бір күн ... болмайды. Машинамды тез
шығарып, жүріп кетуім керек қой. Алтай деген, ол оңай жер емес... Барнаул,
Бийск... ... ... ... алма арзандап кетеді...
...Клара Дүйсекең берген бір десте хат-қағаздың ішінен әлденені іздеп
отыр екен, ақыры тапты. Бұл ... ... ... мен ... ... майданда бірге болған әскери бөлімнің ардагерлері алдағы ... ... ... ... бас қосу ... сөз ... ... Төлепке айт, – деді Дүйсекең орнынан қозғалып, ... ...... хат ... ... ... қонақ үйі, тамағы тағы несі? ... ... ... ... ... ... тастай шегелеп алсын. Төлептің
өзіне салса бәрі бір – «согласен» деп, ұра ... ... ... күн ... ... мен ... шыға ... күнде де...
сезонның кезі – Алтайға баруым ... ... да ... [55, ... өтіп бара ... ... де, ... көзі тоймай, ойлағаны
сауда болып жатқан сол Дүйсекеңе ақыры сол «жыланып жүріп тапқан» мол ... ... ... ... ... қойып кеткен, өзінен-өзі аяған
қызыл алма да бұйырмайды. ... ... ...... ... ... де қалдым
дегендей, үстелдің үстінде қызылына адам ... ... ... ... Александровна шығып бара жатып, есікке жете бере кері
бұрылып қарады. Дүйсекең көзі ... ... ... сәл кібіртіктеп тұрды
да, қолындағы сумкасынан кішігірім ... ... бір ... ... ... ... ... келіп күйеуінің тумбочкасының үстіне қойды...
Біреу ұрып жыққандай-ақ қатып қалған екемін, таң атып келе ... ... ... мен ... ... ... кеттім.
Басымды көтеріп алып ем, бөлменің шамы жағусыз, дәліздің жарығында ... ақ ... ... ... ... біреуі Дүйсекеңнің төсегінің бас
жағынан тақау үстелде ары қарап, еңкейіп отыр ... Мен ... ... ... ... ... ... Үзіліп кетті, – деп орнынан түрегелді. Дүйсекеңнің бетін басынан
асыра ақ жаймамен жауып тастапты...
...Ақыры ол алыс ... ... ... барып қайтатынын, бар шығынын
бұрынғы майдандас қанды көйлек жолдастары көтермек ... өз ... ... ... ... ана тумбочканың үстінде қалған жақсы алманың тым
болмаса жартысын жеп үлгермеді» [55, 36-37 бб.].
Ұзақ өмір сүріп, өмір тағдырдың қызығы мен ... ... мен ... ... пәни ... ... ұқпаған «кісәпір мінезінен» құрты қызыл
алманы өзіне ... ... ... ... ... мол, ... әңгіме. Қарапайым ғана тірліктен үлкен өмір шындығын шығарып, ... ... ... ... жазушы шеберлігі танылады.
Б. Аманшин «Болашақ келін», «Алтын сақина» атты әңгімелерінде адами
күйбең тірліктің көп байқала ... ... ... ... ... ... тірліктен аршып алып, алға шығарады.
«Болашақ келінде» ауылдағы адами тәрбиенің берік тұтқасындай Нәдия
шешей ... ... ... ... ... Алматыға шақырған соң жолға
шығады. Мақсат – ... ... ... ... ... ақ батасын беріп
қайту. Жиеннің де сұрауы осы. Жол үстінде бір ... ... жас қыз ... өзі ... шығады. Жол бойы «қамырдан қыл суырғандай» қыз ... ... ... ... ... ... тап басып таниды.
Жазушы әңгіме қалай бітуін оқушылардың өз талғамына қалдырады.
«Ертеңіне сол айтқан кешкі мезгілінде Шұғайыптың бір бөлмелі ... ... ... ... ... үйге ... дәлізде Шұғайыпқа
әлдене деп жатқан даусынан таныды. Кешегі курсқа келе жатқан қыз екен.
...Сонымен бұл әңгіменің аяғы немен ... ... ғой? – ... бітті
екен? Сұрап білу керек екен» [56, 45 б.].
Оқиға немен бітпек. Үлкенді қадірлей білмейтін, шайпау мінез, ... ... ... қыз келін болып оңдырар ма?! Шешімнің иесі – Нәдия
шешей. Әйтсе де, оқушы ... ... ... Нәдия шешей келін етпесіне
жығылары кәдік. Ал Шұғайып ше?.. ... көп, ... ... өз ... ... ... ... әңгімесі нәзік сезімнің қылын шерткен лирикалық сипаты
басым келетін шығарма. Онда өзінің адал, адамгершілік ... ... ... ... ... жүріп тауып алған сақинаның иесін
таппақ болып жүріп, өзінің бала махаббатына ... ... ... ... ... жаңғырады, бүгінгі күндегі бірсыдыра тіршіліктің
мәні ұлғаяды. Кездейсоқ табылған ... ... ... ... қос ... бар ... ... кейіпкерге қайтару әлегін
әкеледі. Ол ... ... біз ... ... кейіпкер жаны бізді
соған сендіреді. Міне, қараңыз:
«Естігенді көзің көреді, көзің көргенді қолың ұстайды» ... ... ... «мен – ... мен – ... мен сөйтемін, мен
бүйтемін» деп, өз мінезін айтқыштағанда, ішімнен ерсі ... ... ... мына ... мен де ... бір ... айтпасыма амалым жоқ.
Әйтпесе, сіздерге мына алтын сақина оқиғасы ойдан суырып шығарылған ... ... ... ... бір ... ... алсам, «ол солай-ау, солай болуы мүмкін-ау»
дегенге ... осы ой ... ... ... енді одан ... да ... да, сол ... әрдайым ап-айқын бейне-бедерімен көз алдыма
тұрады да қояды. Оның айдай анық елестейтіндігі сонша, тіпті қасына ... ... ... болатындай көрінеді, маған...
...Тағы да осы әдетіме баспайын ба?! Әлгі жерде алтын сақина ... ... ең ... ... иесі ... ... екен?!» деген ой келді
басыма. Сол сол-ақ екен сақинаның ... ... ... ... ол ... ... қалай алатынын, я болмаса менің оны іздеп барып, сақинасын
қалай тапсыратыным, ... оның ... ... ... айтатын алғыс
сөздері – бәрі-бәрі көз алдыма, құлағыма келіп тұра қалды да, жатсам-тұрсам
осыны ойлаудан ... ... [57, 191-192 ... бір ... біз ... ... ... танимыз. Оның
адалдық болмысын танимыз. Әдеби шығармада көрініс тапқан адам ... ... ... ... ... сол образдың өзіне ... ... ол ... ... ... ... айналады. «Алтын
сақина» әңгімесіндегі жазушы бейнесінен біз осыны танимыз. Өйткені, ол –
көркем шығармаға жан ... ... ... ... бір ... ... негіз болатын басты көркемдік ... ... ... ... ... іс-әрекетін суреттеп қоймай, оның өзіне ғана
тән ішкі ерекшеліктерін де анық байқалатындай етіп ... ... ... жан ... ... әңгіменің екінші кейіпкері
Бердібек айтқандай, ... ... көп ... «қатынына апарып
береді де...» дейтіннің керін келтірер еді. Бірақ, ол ондай емес. Өйткені
онда ар ... ... ... ... ... еміс-еміс еститін әңгімелерден
әнебір жылдары алтын сақинасын ... әйел ... ... екен ... ... ... бар. Оны іздеуді мен енді осы ... ... Бас ... ... ... он ... осында демалғандарды
тіркеген журналдарды қарап шығуға, үш күнге сұрап, ... ... ... жұрт ... ... мен сол журналдарды зерлеумен көзім майын
сарқатын болдым» [57, 193 б.], – деп ... ... ... ... ... кейіпкерінің өмірге деген көзқарасы, дүниетанымы, мінезі
арқылы оның ... ... ... аша ... ... ... құны, негізгі қасиеті – ... ... көп ... ... айқындалмайды. Өнер
құбылыстарын философиялық тұрғыдан ... ... үшін адам ... зер ... Әдеби ұғымдағы характер – белгілі бір ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, жанды өміршең
қалыптағы бөлек сипаты» [58, 15 б.], – дейді академик Р. ... ... ... ... кейіпкер даралығы оның айналадағылардан өзіндік
ерекшелігі арқылы танылады.
Осы даралық оны ... ескі ... ... Бірақ
көрген көңіл тынши ма? Жоқ. Мәриямның өміріне риза емес күйі оны ... ... ... ... ... ... ... аттағанда-ақ осы үйдің ішін жайлаған, ... ... ... бір ... ... ... енді мұным әбден аныққа
шыққандай. Ерлі-зайыптыларда қайткенде бір кірбің бар. Күндегі тағдырлары
осы ма? Әлде менің мына келуім бе бұл ... ... ... ... ... Мені ғайбаттап, әйелін менен қызғанғаны ма әлде? Қызғанатындай мен
не бүлдіріппін? Баяғыда бір жыл бір ... ... ба? ... ... ... ... – алтын сақинасын тауып әкеп бергенім бе
жазығым? Кейбіреулердің о ... ... ... ...... ... сол өзіне жамандық болып жабысады. Мен олай емес ем ғой.
Әлде маған тақымы толмай, делдиіп отыр ма?
Не керек, бұл үйде ... ... мәні ... ... ... ... ... өз қолымнан салып жатқанымда, Мәриям жүзікке
қарамай, маған сынай, ... көз ... ... де сездім» [58, 197
б.].
Түйер ой – ... ... ... ... ... Оған тек өз бақытын
аялаған ғана жетеді. Ертеңгі жарқын болашақтан үміткер арудың ... ... Не? ... ... ... ... ... баяғы бақытты тұсты санасына
мәңгілік сақтап қалғысы келеді. Оның құтқарушысы, арының ... ... ... күндер.
«Менен ескерткішке мынаны ал, көзімдей көр, – деп ол кетерде маған
ақықпен тыстаған сопақша қол айна ... ... ... ... ... айна ... ... деген ой келгенімен осы күні өзім үйде жазу
столымның үстінде ... сол бір ... ... әспеттеп, ардақ тұтам.
Оған қараған сайын ар жағынан Мәриямды көргендеймін. Бірақ, ол маған ... ... ... ... ... ... ... емес, о бастағы
қиялымдағы келіншек ... – ақ ... ... қара көз қара ... ... ... [57, 176 ... елес болып қалуына не себеп? Мүмкін бұған аяулы махаббатын
алдыңғы күндердің бақытына бөлей ... бас ... өзі ... ... ... ол сондықтан да өткен күндер елесіне ... ... ... ... мен ішкі ... бір-бірімен үйлесіп жатады. ... жан ... ... ... жеткізуде жазушы лирикалық
сарынмен қатар психологиялық тереңдікке де ... Бұл бас ... ... ... кездесуіндегі қатынастар сәтінде анық байқалады.
Б. Аманшиннің «Ел ішінде», «Базар басында» әңгімелерінде өзінің көзі
көрген, қанына сіңген өмір ... ... ... ... Ел ... мен бүгінін желілес ала отырып, ол шағын ... ... ... ... адам ... ... ... сәттер мен иірімдерді бейнелейді. Өмірдің өз ... ойып ... мәні зор ойлы ... ... ... шығармашылығының бір
қыры болғаны даусыз.
Осынау бір-бірімен жалғасын тауып ... екі ... де ... ... айналған «Жар мұңы» повесіндегі Мейірманның атынан
баяндалады. Әңгіменің басты арнасы бүгіннен өткенге ... ... ... ... отырады. Өткенге қызыға ой жіберіп, бүгінгі азаматтық
биік асқарынан сабырлы да салмақты ой ... ... ... ... оның ... жайлы елжірей еске алуы – аса
әсерлі ... Әке мен бала ... ... ғана ... ... ... атты ... ұғымдардың үдесінен шығар азаматтықты танимыз.
«Менің өз білуімде әкем Мейірман біршама ақылды, аңғарымпаз адам ... ... ... ... ... ... Дене ... мығым,
мұрнының ұшы имектеу, қияқ мұртты, кең маңдайлы, көзі үлкен, қара ... көп ... да, ... ... білген-тергені көп. Әңгімешіл,
әдемі әзілі бар, алқа-топта тойдың тамызығындай, жұрт назарын аударып,
өзгеден озық ... ... ... ... ... «Бала әкеге де сыншы» дер едім ... ... ғой? ... сана ... ... ... күннен бала әуелі әке-
шешесіне еліктейді. Солардан ... ... ... ... ... ... ... кейін есейе келе пайдаға ... ... ... ... ұят көрінеді. Өйткені, кешегінің өлшемі, машығы
бүгінгіге я тар, я кең. ... ... ... ... ... бір ... тұра
ма?
Осыны баласы білгенмен, әкесі баяғыдан миына сіңіп, ойына орнап қалған
түсінік-түйсіктерден ... шыға ... ... ... ... тұсы осы» ... бб.].
Меңдештің әкесі Мейірман – орыс мектебінде оқып сауат ашқан, ... ... ... білмейтін, бірбеткейлілігінен көп опық жеген, соған
мойымаған жан. Ең бастысы ол – ... ... Және әр істі ол ... атқарады.
«Не болса соған иланатын әпенде емес, ақымақ та емес ... ... ... келе мен өзім ... ... ... ... деп
атадым. Әкем бұл өмірдегінің бәрі ... өз ... ... ... ... еді. Оның ойынша: дағдылы күнелтіс, белгі-
бедерсіз қам-қарекет бар; ... ... ... құр ... ... ... ... күнелтіске әр беретін, көңіліңнің
көрігін ... ... ... бар. Ол – ... де ... да ... әркімнің өз қолында, өз үйімізде. Тек ... ... сену ... те, соны таба білу ... Осы күні ой ... бала ... біздің үйдің бір ... көп ... ... ... ... кеп жүруі бір ... ... ... ... бе екен? «Андрейдің базарында ақ арзан дейді»,
деп Жайық ... орыс ... ... ... Үй ... бір
жаз іш аурудан шықпады. «Балықшыларға рулон деген қағазбен көп ... ... – деп одан бір ... ... ... ... Орынбор тарттық» [59, 103 б.].
Екі ғасыр ... ... шарқ ... әке отбасын
апаттан аман алып қалу ... ... ... да ... ... елге білек сыбана еңбек етсе, қызыл ... ... ... күн кешу ... ... тоғызыншы жылы күзге салым ... ... ... ... сары ... сүзектен тұрған әкем ... ... ... ... басына байлап алып, отрядтың ... ... ... ... ... полкінің саяси бөлімі
берген мандатпен Жарыпшыққанда болыстық советтің сайлауын ... ... ... ... ... ... Осы ... соның бәрін әкем өз ақылымен біліп ... ме, ... ... қиысты ма? Әйтпесе, көлденең бір ... бар ... ... бәрі де бар. ... ... ... хабардар,
көзі ашық, көңілі ... ... ... ... ... ... әбден мүмкін. Өйткені, жеті жасынан бері жалшылық
басынан ... ... ... ... келе өз басы ... адам болғанда,
Махмұттың Мейірманы атанғанда да үріп ішіп, ... ... ... ... жоқ, ... әкім ... жоқ. Жаналы балалары құсаған
жуан тұқым дүмділер әлі ... ... Әлі ... ... Тек ... іс басында. Сосын орысшаға жетік, ... ... ... жоқ, ... ... ... жеуге бар. Совет
үкіметі бай мен ... әлді мен ... ... дейді, «Жаналы
балаларымен бір теңесе екен, талай ... ... ... қайтарар
едім!» Әкемнің ойында әлде осы болды ма? Әлде...» [59, 100-101 бб.].
Осы ... Б. ... ... ... ... шеберлігін
айқын байқауға болады. Меңдеш анасының бейнесі осы сөзімізге дәлел.
«Шешеміз өне бойы ... ... ... ... ... ... өзіне сөз бағыштамаса, тірі пендемен титтей ісі жоқ, ылғи ... ... ... қара ... дейін үй түйтігімен жүрген. Ат
жақты, қыр мұрын, ... ... ... ... жоқ. ... ... ... әрдайым мұңайа қарайды. ... ... ақ ... жіңішке жеңі қарына кептеліп, ... ... ... ... иығынан түспейді.
Шешемнің біздерді – өз балаларын аналық мейіріммен емірене ... ... мен өз ... ... ... ... да
қаперімде жоқ» [59, 96 б.].
Амал не. ... ... ... қамы үшін ... ... ... қызу ... қадір білмес заманда сарп ... ... ел ... ... суретімен қызықты.
«Аштық жылы Орынбор маңындағы Ноғай Қарғалысына босып барған алыс
жекжат, жақын-жұрағатымыз бір ауыл ... ... ... үй. ... өзенінің
жар қабағында ... ... ... Төбе-төбе сұр топырақ.
Терезесі жоқ, шатыры жоқ, үлкенді-кішілі, ... ... ... ... ... ... ... Біздер күз түсе көшіп барғанбыз. Ол жақтың
бедері ... ... ... ... ұқсамайды. Айнала егіндік.
Жері ойлы-қырлы, о жер бұ жерде үйілген шоқ ... көк ... ну. ... ... өзен мен жарқыраған қара су, шүңейт.
Шүңейттің жиегі ертеңгілік ... ... ... ... ... бүріскен шөп басы аппақ қырау.
Ауылдың ... көбі ... ... көбі жұмыс
істемейді. Өңкей саудагер, карташы. Зіңгіттей ... ... үйде ... ... ... ... да, көз ... ойға-қырға жортуылға
аттанады. ... ... ... ... айғыр, зырлаған көк
арба. Қырманнан астық, қырдан ... ... Алыс ... ... Оны ... ... орманға апарып сояды да, ... ... ет ... ... ... келеді. Күздей солай
жинаған етті қыс ортасында ... ... ... ... бұзық, тентектері бар. Аузы ... ... қолы ... ... ... боп, шырт ... томпақ төбелеске басады» [59, 104
б.].
Шағын әңгімеде үш ... ... ... елес беріп өтеді. Меңдештің
атасы Махмұт етікшінің ... ... ... мен барлардың
көзтүрткісі болып, елеусіз ғана ғұмыр кешкен-ді. Оның ұтқаны – жоқты-барға
жалғап, баласы ... ... Сол ... ... ... ... ... оянып, жаңа ғасырға қадам басқан уақытқа тура келді. Әрлі-берлі
әрекет етті, ... ... жол ... ... өмір ағысына
қарсы жүзе алмасын біліп ... ... ... жаңа ... ... еді. Ол жаңа ... ұмтылған азамат болып
өсіп, айналаға байыппен қараған жас болып шықты. Өз ... өмір ... ... ... адалдық, ізгілік, шыншылдық, әділеттік
қасиеттер жаңа ... ... ... ... жаңа ... көрініс берді.
Оның ең үлкен мақтанышы – ананың ақ ... ... ана ... ... ... ... Сенің жасың пәленге келген екен. Осы өмірдің ішінде
не бітірдің, кәне айтшы!» – десе, мен еш ... «Мен ... ... ... – дер едім. Бұдан артық абырой бар деп ұқпаймын
өз басым» [59, 111 б.].
Әңгімеде өткен күндер елесі ... ... ... ... Онда
кейіпкердің туған жерге деген сағынышы, балалық шақтың тәтті елесі,
кейіпкердің ішкі ... ... ... Б. ... өз ... ... ... сан қилы тағдырына көз ... ... ... ... ой ... ... жоғарыда талданған әңгімелерінде өмір ... ... ... бір ... ... адам ... ... күлкі-әжуа тезіне алынады. Б. Аманшин ... бір қыры ... юмор ... мен ... ... көз ... ... мұндай туындыларында ... ... ... әдіс ... ... ... бұл бағыттағы жетістігінің көрінісі ретінде
«Ақтайдың ... ... ... ... ... Шығарманың
басты кейіпкері – Ақтай. Аталмыш туындыда ... ... ... қарым-қатынасындағы көрінетін кейбір жағымсыз мінездерді, ... мен ... ... ... ... ... сөз қылады.
Адам баласының ішкі ... ... ... шарпуларды сатиралық
тәсілмен шебер көркемдейді. Адам баласы мен оның тағдырын, характерін жан-
жақты зерттейді. Әңгімеде ... ... ... ... әр қырынан
аша түсіп, мінездерін әр ... ... ... әрекет үстінде
көрсетіп, ішкі жан ... ... ... нақты характерге
айналдырады. Кейіпкерлер ... және ... жан ... ... негізгі оқиғалармен ... ... ... да көмекші
құрал ... ... ... ... әңгімесі күлдіре
отырып, көңілге ой ... жеті ... ... ... ... ... қоймай бара жатқан
қомағай Ақтайдың тамақсаулығын ... ... ... досы мынадай қулық
жасайды. «Үшінші күні кешқұрым ... ... ... ... ... ... ... түсіп, газет қайда сатылады деп
сұрадым ... келе ... бір ... ... тек ... ... ... мұнда қанша тұрады?» дедім бе-ау, еріккеннен жаңағыдан
тағы да бірдеңелерді ... Ол да ... ... ... ... ... ... тұрып қалдық.
Ақтай – белгілі ғой ...... ... барғанымда әуелі қолыма
қарады. Ештеңе ... ... соң ... ... оған ... Жаңағы кім? Екеуің тұрып алдыңдар ғой әңгімелесіп, – деп сұрады
ол қаннен-қаперсіз.
Ақтайдың «рә» деп өзі ... рә дөбі ... ... ... бір ... ... адамша, теріс қарап күйбеңдей бердім. ... кім ... – деп ... ... ... Жұмабек. Ие, сол... кәдімгі жиенің өзіңнің.
Аққыстаудағы ... ... ... ... ... бара ... ойда жоқта ұшыраса ... ... ... ... күтіп қайтесіңдер, қыруар баланы шулатып... Шәңгерей де ... ... ... сол ... ... – деп еді ... жақсы болды, мен көрінбей-ақ қояйын, ... ... Дос ... дос, ... әрі, өзің-ақ естірт», – деді маған
Жұмабек. Қайтсін жас бала ғой. Үлкендер ... айта ма... – ... да ... келе ... едім, Ақтай өзі:
– Кім, ойбай, өлген? Әкем бе, апам ба? ... ол апа ...... болғасын, мен де қойып қалдым:
– Қарттар аман да, Алма ... ... ... – деп салдым.
Сол-ақ екен, Ақтайым мені ... ... жас ... ... ... ... ... балпылдап сөйлеп жылайды екен ... ... ... ... ... ... ет, Ақтай... сабыр ет. Болмас іске бүлінбе. Қайтерсің енді,
уақыт солай болды да. Біреуге ... ... кеш ... не ... ... – деп ... ... бір жағынан күлкі қысып өліп барам.
Құшақтап айрылмаған Ақтайдың ... басы екі ... ... ... ... ... Мен не жеп өндірем? Бір тамақтың басын
бір тамаққа қоса алмаймын. Сонымен ... ... ... мұрты да
мұжылмастан Гурьевке жеттік.
Онда екеуміздің түсетін ... ... бар. Ол үйде ... кеп ... ... ... қалмайды. Онда ... ... хақ. Соны ... ... ... ... сен пәтерге баратын ... Мен ... ... ... ... бар еді, ... ... соны беріп келе
қояйын», – ... де ... шыға бере ... жаяу ... дөп ... ... айнала таныс біреулерден барғасын ... ... ... ... ұштым да кеттім.
Ақтай үйге екі күннен кейін ... Мен сол үйде ... шай ішіп отыр ... ... ... орнымнан түрегеліп:
– Е, бала жеттің бе ... Ал, ... – дей ... екі езуі ... ... маған бар болғаны:
– О, ит-ай, ... ... Тұра тұр, ... ... өз ... бе! – деді де ... [60, 217-221 бб.].
Образдың сыртқы келбетін де күлкілі суреттеу ... оның ... ... ... қорытындылар жасайды. Қаламгер
оқырманына кейіпкердің ... ... ... ... Бұл ... сөз ... ... жұмсалған бейнелеу
құралдарын, образ сомдаудың ұтымды ... ... ... ... ... ... ... оқырман тек оның сыртқы
келбетін ғана ... ... да ... ... жасаудағы, адам мінезін ашудағы сатиралық өткірлік шығарма
бойынан үнемі аңғарылып отырылады. Б.Аманшиннің осындай әдемі юмор ... толы ... бірі осы ... ... ... келесі
әңгімесі. Екі құрдас арасындағы қызықты оқиғалар желісі ... ... ... ... сөз ... шығармаларындағыдай ащы сынау, дәстүрлі
тартыс пен жағымсыз кейіпкер кездеспейді. ... ... ... ... ... ... ... айналдырады. Ұлттық
қасиеттерді, астарында еш сыры жоқ күлкі, халықтық юмормен суреттейді. Бұл
шығармада кейіпкерлердің келбеті де ... ... ... ... ... ... Ақтай мен оның баяндаушы құрдасының арасында
өрбиді. Кейде құрдастардың арасындағы қалжың ... соңы ... ... ұласады.
Енді біраздан кейін Алма мен Әбіл милиционер келсе, бұрынғы өлген
Ақтайдың үстіне, көзі ... қара ... тағы өліп ... ... Ақтайды қолға алды. Қайтсін, пәлембай жылдан бері ... ... ... ... еді. Енді ... қас пен ... арасында о
дүниеге кете барыпты, бишара!
Әбіл жаңағы әбдірені тігінен қойып, соған шығып, ... ... ... деп ... ... енді өлмек түгіл сайтаны да жоқ. Ақтай
қорқайын деді. «Мына милиция арқанды қиып ... ... ... бұның
ештеңесі кетпес. Цемент еденге құлап аяғымды сындырып я басымды жарып алып
жүрер ма екем?» деп ... ... ... ... жоқ. Әбіл бәкісімен
арқанды қиып кеп жібергенде, өліп қалған Ақтай оны мойынынан құшақтай алды!
Әбілдің ... ... көзі ... есі ауып жүре ... ... ... ... жерге гүрс құлады. Алма жан даусы шыға шыңғырып жіберді.
Сөйтсе, Ақтай арқанды шалбарының ішінен екі шабынан ... ... ... ... ... Біреу келе жатса, көзін жұмып, ... ... ... ... мен Әбіл ... өліп ... ... сасайын деді. Кісі өлтіріп, сотталып кетуі қалып еді ... ... ... Сорлы-ау, құрисың ғой! Тірілтсеңші мыналарды! – деп тепсінді Ақтайға.
Ақтай екі ... су ... ... да, ана екеуінің басына.
Екеуі бірақ ауруханаға апарғанша есін жимады. Қазір Әбіл тәуір де қара
кемпір тым нашар дейді.
Сонда кім ... ... ... ... ... ... ... Демек, қаламгер бұл шығармасына
да бірінші жақтан әңгімеленетін баяндау ... ... ... Осы ... ... ... оқырман Ақтай туралы біраз әңгімеге қанық болады.
Әңгімедегі адам характерін ... ... ... ... ... психологияға тән сипатталады.
Аузын ашса көмекейі көрінетін аңқау, өзгенікін өз көңіліндей көретін
ауыл адамының ... ... ... ... да ... ... ... аңқаулығын баяндау арқылы оның болмысын ашып ... ... ... олардың жан дүниесін көрсетуде оқиғалар мен әрбір
ұсақ детальдарға ерекше көркемдік жүк арқалатады. Кейіпкер іс-әрекетін ... сай ... Осы ... жазушы – терең философиялық ой ... ... ауыл ... ... ... ... ... қабылдау,
баяндау арқылы жазылған. «Кейіпкер сөзі – ... ... ... ... ... [62, 132 б.], – деп ... Г. Балтабаеваша
ой түйіндесек, қаламгердің кейіпкерін «өз ... ... ... аша ... ... ... ... тілі де қоғам тынысын
танытуға сәйкес ... ... ... ... ...... ... жағынан жоғары деңгейде жазылған көркем дүние. Бұл – ... ... ... ... ... бітімі мүлде бөлек
шығарма. Уақиға, ... ... ... табиғи тұрмыстық қатынастармен
көмкерілген әрбір диалогтың астарынан ұлттық қасиетті, ұлттық психологияны
дөп басып, ... ... Атап ... ... ... ... ... болмысы, сөйлеу мәнерімен ерекшеленеді. Бұл нақты образдың табиғи
жаратылысын бейнелеуге ... ... ... ... ... келгенде, Б. Аманшиннің шағын әңгімелеріндегі замандас бейнесі
сан түрлі тұрғыдан бейнеленген. Әңгіме жанрының көркемдік шарттарын еркін
меңгерген жазушы ... ... ... ... ... ... ... заман тынысын дәл бағамдап, замандас келбетін айқын бейнелейді.
«Әдетте, эстетикалық мұрат, өмірге деген көзқарас ашық бояуын ... ... жол ... ... ... ... ... мәні де арта
түспек», [62, 26 б.] – дейді М. ... Адам ... ... ... ... шағындағы көңіл күй психологиясын дәл көрсететін ғасырлар
бойы қалыптасқан ұлт мінезіндегі ең асыл ... ... ... сезімдерінің жұтаңдауы мен рухани ... ... ... ... ... ... ... перзентіне бір ауыз сөз
айтуға жасқанатын Мұқан тағдыры оқырманын ойлантары анық. Оны ... ...... ... ... ... жас пен ... мен оның балалары арасындағы әрекеттерді суреттеу барысында адамдар
арасындағы салқындыққа жауап іздейді. «Ақ ... ... ... әйел ... тән ұлы ... ... паш ... талпынады.
Жеңіл әзілге құрылғанымен, «Ақтайдың хикаяларында» салдыр-салақ мінездің
адам абыройын арттырмайтынына ой салу ... ... Б. ... ... жанр ... өзіне ғана тән
ерекшеліктері мен шығармашылық жолындағы идеялық-көркемдік ізденістерін
саралай келе, ... ... ... ... ... ... ... психологиялық ойлармен түйінделіп,
адамгершілік мәселелерін қозғайды. Қаламгер ... ... ... ... ... ... ... ирониялық баяндаумен астасып жатады.
Жазушының бүгінгі күн тынысын бейнелеген қысқа туындыларында шағын
жанрға қажетті көркемдік ... ... ... Оның ... философиялық ойға толы. Б. Аманшин – орта буын сөз ... М. ... Б. ... ... ... тақырыптас. Кейбір
шығармаларының айтар ойы жағынан ұқсас болғанымен, жазушының дербес
қолтаңбасы, ... ... ... ... ... Аманшиннің проза саласындағы еңбегінің тың ізденістер
көрінісі екенін танытатын оның ... ... ... ... ... А. ... ... «ұзақ әңгіме» [63, 283 б.], ... деп ... орта ... ол ... ... ... ... – мұнайшылар өмірінен алып жазған, студенттер өмірінен де
сыр шертетін «Жар мұңы», тарихи тақырыпқа ... ... ... ... ... ... ... ірі қайраткерін тұлғалаған «Көкжар», т.б.
повестердің авторы.
Оның «Жар ... ...... ... ... жанрындағы алғашқы
туындысы. Шығарманы қалың оқырман, әсіресе жастар жылы ... ... ... ... жастар өмірі суреттеліп, адамгершілік
мәселелері биік образдылыққа арқау ... ... ... ... ... ... ... кімді де болса бей-жай қалдыра
қоймайды. Өзіне ... ... ... Ол ... ... ... жөн ... Әсіресе, оның адамгершілік қасиеті, асқақ та
биік. Кір талмас жан ... оның ... ... ... ... ... Меңдеш Махмұдовтың институтты бітіріп, мұнай айыру
заводына жұмысқа барғаннан кейінгі ... сөз ... Оның ... ... Үміт ... ... ... екі көзінен айырылады да, ... ... ... ... емдеткеніне қарамастан, өмір бақи зағип болып
қалады. Үмітті емдетем деп арпаласумен Меңдеш өзі ... ... ... қол ... дейін барады. Осыны білген Үміт Меңдештің болашағы
үшін енді өзінің кедергі болғысы келмей, әрі басқа жар ... ... ... еді, ... ... ма еді деген оймен Меңдешке «сен енді мені таста»
дегенді айтады. Повестегі ең жан ... ... ... де осы тұс.
Меңдеш бірақ Үміттің бұл ұсынысына көнбейді, оны қаріп күйінде далаға
тастап, жаңа ... ... ... жаңа ... іздемейді. Бірақ ол
командировкаға кеткенде, Үміт Алматыдағы (Шелектегі) мүгедектер үйіне ... тату ... досы ... Шәңгерей (автордың прототипі) бұл
кезде «өсіп» Алматыға ауысқан. Әйелі Шекер – ... ... ... соңынан қуып, солардың үйіне келеді, сосын Шәңгерей ... ... ... үйінде Үміт неге екенін өзі де білмей кешкісін жол бетке
шығып, әлдене күткендей халде жүреді. Өзі талақ еткен ... бір ... ма, ... ... мұны өзі ... келмейді. Сондай күндердің
бірінде жол бойында жалғыз қойтастың үстінде отырғанда машина ... ... көп ... бірі ... ... ... ... бұл келген Меңдеш екен. Қасында досы – Шәңгерей.
Меңдештің жылағанын көріп тұрған сол жерде ... ... қара бала ... неге ... түсіне алмайды. Қуанған Меңдеш ол ... ... ... өн ... романтикалық көтеріңкі леп бар. Бақытсыздықты
жеңген махаббат! Бұл ақынның бір өлеңіндегі:
Қанжарларға қындағы қол ... қара жер, ... ... болмас еді бақытсыздар
Бір адам тек бір адамға қорған болса! –
деген ойын дәлелдейтіндей.
Қаламгер Б. Аманшин қызықты сюжет қисындарын құра білуге, ... ... жаңа ... ... ... өте ... Ол өз хикаяттарын
қандай мәселеге құрса да, нағыз заманалық рухани, ... ... ... ... Оның ... ... мұнайшы инженер Меңдеш, жаны
адал әйел Ольга Отарбаева болсын («Жар мұңы») – ... ... ... ... ... ... ... да олардың тағдыры, жеңісі,
өкініші, үміті мен арманы оқырман көңіліне жақын. Өмірдің ... ... ... ... көрініп тұрған қалпында кесек ойып ... бұл ... ... ... ... ... байсалды прозалары ерекше бағалы өрнекке ие ... ... ... ... ... ... ... болар едік. Олар
уақыт бедеріне өзіндік өрнегі, қарапайым адами қасиеттерін сала ... ... ... де, ... ... бар, ... байламды
азамат, азаматшалар. Олар жаңаша ойлайды. Ал жаңаша ойлайтын қаһарман қашан
да шығарманың идеялық-көркемдік қызметіне, құрылысына, ... ... ... ... ... табиғи нәрсе. Міне, Б. ... ... ... осы ... мен шарттылықтарға
толығымен сай деп білеміз.
Б. Аманшиннің «Жар мұңы» повесі – оң қаламның қажыры мен ... ... ... ... ... Бұл ... өмір
құбылыстары құрғақ баяндалмай, кейіпкерлердің ... күй ... ... ... ... ... ... Бұларда күнделікті
адам тіршілігі, өндіріс мәселелері сыртқы фон ... ... ... адал ... ... алдыңғы қатарға шығарылады. Б. Аманшин аталмыш
шығармасында өз ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі, өзгешелігі бар жаңа кейіпкерлердің
соны образдарын жасап кеткен. Түйіп айтсақ, Б. ... осы ... ... ... ... ... онда ... тынысы айқын
сезіліп, заман келбеті нақты ... ... ... ... сан ... тағдырын, өмірдің қиын да қилы, соқпақты жолдарындағы
айнымаған адамдық, азаматтық принциптерді биік көркемдік деңгейде ... ... ... келген Меңдеш, Шәңгерей сынды биік ... ... ... ... еткен, ұрпақ үшін тағылымы мен тәлімі мол
кейіпкерлерімен қатар психологиялық тұрғыдан күрделі ... ... ... сондай-ақ тоғышарлық пен мансапқорлық жолында адамдықтың адал
жолынан аттап, ... ... ... ... типтік бейнелері оқырман
есінде қалатыны шындық.
Меңдеш – ХХ ғасыр басында өсіп ... ... ... ... ... ... сыпайы, ірет-ізет білгіш. Жалған, арамдық, айла дегеннің ... ... ... ... ... еш айнымаған, адалдық пен
азаматтықты биік ... ар ісін алға ... жан. ... ... ... жарының ойда жоқта екі көзінен айырылып, зағип болып қалғанда, жаны
қиналса да, оның көңіліне қаяу түсірмеуге тырысып, ... бар ... ...... революционер Бақытжан Қаратаевтың алыс тумаларының
семьясынан шыққан, бірақ жастай жетім қалып, детдомда ... Жаңа ... ... жар ... ... ... ... көргені әлгі екі көзінен
айырылып, қараңғыны сипалап қалады. Мұндай адамдар шамшыл, секемшіл ... ... ... ... ... ... білдіргісі келмей,
көңілін аулап бағады. Бірақ жұрттың бәрі сондай ма? ... ... ... ... ... бір ... ... «Ей, немене, көзің жоқ
па?» деп ... ... ... білмейді ғой). Мұндай жайттар Үмітке де,
Меңдешке де оңай соқпайды. Осындай оқиғалардың және отбасылық қиындықтардың
нәтижесінде Үміт Меңдештен ... ... ... ... мұңы» повесінде бүгінгі күнгі замандастардың (60-70 жылдардың)
сан алуан бейнелері ... ... өз ... лайық білім алған,
өзіндік талғамы мен көзқарасын қалыптастырып, болашаққа батыл қадам ... ... ... ... ... таза сезімін әдемі ашады.
Бұл повестегі автордың стильдік шеберлігі айқынырақ. Ол ... ... ... ... ... Өйткені мұнда адам тағдыры,
сол тағдыр басқа салған адам жанын толғандырар өмір шындықтары бар.
«Жар мұңының» басты ...... ... ... ... ... уақыт шындығынан артық-кем түспей орнықты сомдалуы. Повестегі
осы кейіпкерлер ... сол ... ... ... ... тани ... ... әрқайсысына тән дара мінездері бар. Осы ... көз ... үшін ... ... ... ... ... бөліктен тұратын жеке-жеке атауларға бөлінуі және сол бөліктердің
белгілі бір кейіпкердің атынан ... әлгі ... ... ... түсе ... жалпыға байқала бермейтін мінез ... ... ... үшін ... әдіс деп ... ... ... «Шәңгерей мен Меңдештің әңгімесі» деп ... ... ... ... ... әңгімесі», «Ақлиманың
әңгімесі» деп аталып, әр бөлік басты кейіпкердің ... ... ... ... ... біз бөліктердің әрқайсысынан басты тұлға
Меңдешті әр қырынан танимыз, танып қана ... оның ... ... ... үшін жаңа ... аша түсеміз.
Повестің «Ольганың әңгімесі» атты бөлігіне Меңдешке қатысы бар Қыздар
педагогикалық институтында оқыған ... ... ... ... Ол ... тез тұтанғыш, қиялшыл, арманшыл болады да онысы өзінің сорына
шығады. Екінші курста-ақ ол ... ... ... тұрмысқа шығады. Алтын
дегені мыс шығады. Меңдешті айырбастағаны арам, ... ... ... ... ... ол ... өз жары Ольганың көрер көзге кереметтей
сұлулығын сатуға бар. Сосын Ольга одан тез ... ... ... ... ... «Жар ... оқиғалардан бұрынырақ
өтеді. Ольга Алматыда оқыған Меңдешпен табысып, біраз күн ... ... ... ... ... ... ... әлі студент). Сол екі арада
Ольга Нариманмен кездесіп, оның ... ... ... да, Меңдештен
тайсақтай бастайды. Бір ... бір ... ... ... ... бар» деп ... ... қалған, Ольга сол тойға Нариманмен барады.
Меңдеш те келеді. Меңдеш бірақ ол жерде ... ... саяз ... ... ... Өзін мұндай пенделік жайдан ... ... Сол ... Ольганың бетінен оты шыға ұялған халі қандай еді.
«Асфальтпен сызылта ... ... ... бәрі жапырлай бізге
қарады. Нариман мені ... ... ... ... ... әлгі
айтқан дәу қызыл букет. Жоғары қарап басқышпен ... бір ... ... ... ... қақ маңдайымнан бірдеңе тақ еткендей сілейдім де
қалдым.
Қарасам... қарсы алдымда Меңдеш тұр...
Меңдеш оң жақ қанатта терезе алдындағы ұзын ... орта ... ... Сол ... ... ... жүзін байыптап көре алмадым. Көзімдегі әлгі
тұман әлі сейілмеген ғой деймін. Ендігі ойым – одан ... ... ... ... Кешір бір жолға» дейін, әлде басқа бір сылтау тапсам ба
екен? Ол үшін тағы ... айту ... ... мен үшін енді ... мәні ... ... ат-көпір
тарелкадан бірер шұқыған болдым да қойдым. Біреулер келіп биге шақырып еді
шықпадым. Бір кездерде ... ... жұрт ... ... ... ... Сүйретіле мен де шықтым фойеге. У-шу қапырық
көк түтіннің ішінен салқынға шыққасын ... ... ... бұлыңғыр
серпілейін деді...» [64, 127-128 бб.].
Нариман бірде Ольганың сауалына «Менің арманым – әке ... ... ... ... ... ... ерсі естіледі. Өйткені адамның өмірдегі
орны оның арманы туралы биік, көтеріңкі категориялармен ойлайтын ... ... ... ... алуы ... ... аяғы ... ажырасумен тынады.
Ольга редакцияға Шәңгерейді әдейі іздеп келеді. ... ... дос ... ... Меңдештің бұл кезде Гурьевте жұмыста екенін
біледі. Онда Үміт деген қызға үйленгенін естиді. Үмітті бақытты жан ... оған ... ... ... өзі ... ... Шәңгерейге осының
бәрін айтып, шерін тарқатпаққа келген екен. Әңгімедегі осы ... ... жаңа ... ... Оның ... аса бір мерейлі шағы студенттік
өмірінің алғашқы ... ... ... Ол ... ... арқылы
адалдыққа тақ тұрған, намысшыл, өмірлік ұстанымдары айқын жас ... ... ... ... ... жазушы тереңде жатқан астарлы
шындықты ... ... ... да Меңдеш пен Үміттің, Меңдеш пен
Ольганың ... ... ... ... ... ... бейнесінен әр адам өзінің талай танысын таниды. Бұл мәселенің
қиындығы Наримандар сырттай кәдімгі бәріміз ... ... ... ... патриот, т.т. Оларды тану үшін ішіне кіру ... ... ... айналдыру керек. Наримандар жай сөзге танытпайды, ... ... ... жолы болғыш. Сол күйде өрлей ... ... тек адам ... ... ... ... бейнелейтін жазушының
қолынан ғана келеді.
«Жігіттің басынан бақайына ... бар ... ... ... ... ... нағыз пасық екен. Онысын бүркемелеуге шебер-ақ.
Ішіндегі ... ... ... сездірмейді. Жұрттың бәріне жақсы
көрінгіш. Қайдан білсін көлденең жұрт! ...... ... ... Білдім де, безіп шықтым. Жоқ, ажырасып кеткеніміз жоқ, ... ... ... ... Тек оған ... ... су сепкендей
суығанын айтам.
Өзге құрбыларымның күйеулерін көрсем олар – ... ... ... ешкімді алдамайды. Жақсы ма, жаман ба, дұрыс ... па, не ... де, ... – шыны. Іштерінде небір мінезсіз
жамандары да бар ... ... сол ... да ... ... ... ... Оны олар жасырмайды да, ... ... ... ... ... – тағы сол. ... жігіттікіндей қолмен
өбістірген жасанды жақсылық емес, шын ... ... ... ... болмас па! Сырты қапысыз, іші қап-қара емес. Сырты
күйкі ... да, іші – ... ... кір ... жаны таза ... [64, 151-152 ... осы ... ішкі ойы арқылы жазушы бізге Нариманның «жан
сырын» ашып береді.
Ендеше, ... адам ... ... оның ... ... ... ... пайдакүнемдік, қулық пен сұмдық, ... ... ... эстетикалық заңдылықтарына сүйене отырып, көркемдік
тұрғыдан ... ... ... ... ... бар. ... тер ... емес, қулық, сұмдық, айла-шарт, пасықтық, ... ... ... ... ... қол ... Нариман характерін сомдауға сатиралық
көркемдік тәсілдер ... бір ... ... ... Ленинград, Қырым, Кавказ жайынан
тағы бір ұзын-шұбақ әңгімеге кетті.
– Тамаша ғой ... ... – деп, ... түймелерін ағытып
жіберіп, орындықта шалқая түсті.
Институтта ... ... ... ... ... құлағымда бар: компанияда отырғанда әйелдердің көзінше
ерлер сырт ... ... ... ... ... көзім түсіп
кетті – Нариманның пиджагының ... ... ... фасон әдемі
жемпірі бар екен. Әлде ... ... ... ... ... болмаған адам – адам ба? – дейді сөйтіп отырып тағы да,
Нариман. Осы сәт ... пен ... ... ... сәл ... тұсы ... Неге олай ... Мәселен, мына мен болғаным жоқ Москвада.
– Онда тұрған не бар, деп ... ... ... ... өкпе, я
басқалай көнде пиғыл жоқ. Бұл – оның тек ... ... ... ... бұл ... айтпай қалса – жасырған, жалған болғаны емес ... тек осы ... ... ғой, – ... әлгі ... ащы ... мырс етіп:
– Сіз немене, мақтанасыз ба сонда осыңызға? – деді Меңдешке.
– Шынын айтқан мақтанғандық емес ... ... ... көйлегімді
көрсетіп отырғаным жоқ қой қыздарға, – деп ... ... те ... бүйі ... алғандай атып түрегеліп, апыл-ғұпыл түймесіне
жармасты» [64, 135-137 бб.].
Автор Меңдеш пен ... ... ... арқылы адалдық пен
арамдық, парасаттылық пен ... ... пен ... атты
қасиеттерді салыстырып, қай жағының салмағының басым екендігін танытады.
Жалпы «Жар мұңы» повесі ар-иман тазалығына, ... пен ... пен ... ... пен ... таза сезім мен
опасыздық арасындағы тайталасқа құрылған. ... таза ... ... ... ... адам ... ... тағдыр-тауқыметі мен
машақаты, яғни адам тағдыры, оның сан ... өмір жолы ... ... ... ... Р. Бердібай: «Көркем шығармалар өмір
шындығынан туады, бірақ тіршілік бетінде шашырай жатқан құбылыс ... бас ... ... ... мүлкі саналатын туындылар өмір
байланыстарын жан-жақты зерттеудің, жеке адамдар тағдырын үлкен қоғамның
даму заңдылықтарымен ... ... ... ... болмақ. Бұл
мәселенің сыртқы объективтік жағы болса, болмыстың фактілерін ... жан ... ... қуат ... ...... ... толқытқан аңсар, идея» [65, 357 б.], – деп ой ... ... «Жар ... ... ... көздеген мақсаты, құнды
ойлары, ... де ... ... өмірлік танымы барынша айқын көрініс
тапқан. Сонымен қатар, жоғарыда атап ... ... ... ден қоюы ... байқалады. Жазушы адам жанының
терең иірімдеріне бойлағысы келеді. Осы жерде ... ар ... ... жан ... ... сезімінің мөлдірлігін
қалыптастырудағы әдебиеттің қызметін ешқандай да сыртқы күштердің ... Б. ... «Жар ... дәлелдеп бергендей.
Қоғамның дамуына орай әдебиеттің тақырыптық ауқымы да кеңейеді. Соған
байланысты қоғам әдебиетінің алған шептері мен ... ... аз ... бір ...... аяғы мен ... басынан бастап
тарихи тақырыптардың игеріле бастауы. Әдебиеттегі осы ... ... да тыс ... жоқ. Оның ... ... осы ... ... алғашқы қадам болатын.
«Көкжар» повесі туған өлкенің өткен тарихына бойлап, тарихтың терең
қатпарында қалып қойған, ел зердесін елең ... ... ... ... Шығарма ғасыр басындағы қазақ ... ... ... ... биыл ... ... Осы жолы ... күрп еткелі
тұрған тиімді сауданың елірткіш буына бәрі де ... ... ... ... жерлерінде – оты, суы мол ... ... ... оппа ... ... құйыла кеп тоғысқан жақын
жекжат, алыс ... ... биыл аса ... шыраймен көрісті. Бары
бүрулі ет, бітеу қазысын бір-ақ көтере асып, жоғы қап түбіндегі қақпышқа
дейін ... жеп, жол бойы ... ... ... былтыр күзекке
кеткеннен бері бір-бірімен хабар қатынассыз ауылдардың адамдары алты ай қыс
бойында өз тарапында болған ірілі-ұсақты жаңалықтарды ... ... ... қыза ... Мұндай әңгімеде, әсіресе, алдында ғана жат ... ... я ... ... ... ... адамдары жаңа туысқандарының
амандығын ... ... ... ... ... ... ... тырысып бағады» [66, 7-8 бб.].
Осы «Көкжар» жәрмеңкесіне келуден басталған оқиға бірте-бірте іріленіп,
қазақ даласына келе жатқан өзгерістерден елес бергендей. ... ел ... ене ... ... ... батысындағы әйгілі «Көкжар»
жәрмеңкесіне қатысты оқиғалар арқылы ...... ... ... ... ... қамтиды.
Маңғыстаудың адайлары көктемгі жәрмеңкеге Көкжарға мал айдап бара жатыр.
Іштерінде елге ... әрі ... әрі әнші ... және ... ... іспетті
ел ұғымында алғыр жігіттер бар. Сонымен бірге момын етікші Махмұд та көзге
еріксіз шалына ... Оның ... сыры бар. ... кейінгі
шығармаларында осы Махмұдтың өзі және оның ұрпақтары ... ... аты ... ... ... да ... ... Солардың
бірі – Бақытжан Қаратаев. Ол ... ... ... ... ... кадет партиясының белді мүшесі, Мемлекеттік думаның депутаты болған
Б. Қаратаевтың отаршылдыққа қарсы күресінің бір ... осы ... ... ... Бақытжанның адай жігіттеріне айтқан мына әңгімесі куә:
«Алдыңғы жылы Самның адайлары ұсталатында өз бастарыңнан кештіңдер...
Кім кінәлі, ... ... осы ... ... Сайткулов, Бареевтердің
приказчиктері кінәлі. Сендердің надандықтарыңызды ... тал ... ... ... ақы, ... ... жиған малыңды судай арзанға алып,
ол арзанның да ақшасын ырым-жырым ... ... ... ... ноғайдың
дүкенін өртеп жіберді. Дыңдай он екі кісің қамалды. Сол қамалуымен суық
Сібірден бір-ақ шығар ма еді, ... ... ... ... тірлік істеп,
қуынып, аман алып қалдың емес пе? ... адам ... әлгі ... ... ... заң ... бармас па еді? Айтпас па еді,
осылай да осылай, деп? Онда приказчиктер ... еді. ... ... ... ... деп, бикүнә күйіп кете жаздадыңдар» [66, 42-43 бб.].
Көкжар жәрмеңкесіне келген елге еңбегі сіңген Бақытжан Қаратаевты адай
жігіттері қонаққа ... ... ... ... Арам
саудагерлердің қылмыстарын жарқыратып салады. Солардың әбден ызасы өткесін,
алдыңғы жылы ер ... адай ... ... саудагердің лавкелерін атпен
кіріп барып, ... ... Сол үшін ол ... ... ... Бақытжан Қаратаев жоғары жаққа арыз жазып, әлгі ... ... ... ... ... ... адай шаруаларын бірлікке (яғни,
астыртын күреске) үндейді. Мұны патша әкімшілігінің Ғазез ... ... ... ... ... ... Махмұд деген кедей етікші өліп-талып
басын құраған он қойын айдай келген. ... ... ... ... ... ... сол он ... пұлынан қағылады. Бұл
Махмұд жоғарыдағы «Жар ... ... ... ... ... ... бұл екі шығармасында өзге жазушыларда бола ... ... ... ... көп ... ... ... әріден
(хронологиялық) беріге қарай өрбісе, мұнда керісінше беріден әріге қарай
тереңдейді. «Жар ... ... ... мұнай заводында инженер болып
жүрген кезі бейнеленсе, енді мына ... одан ... ...... ... өмірі бейнеленген.
«Көкжардың» бас кейіпкері Бақытжан Қаратаев болғанымен, шығармада сол
кездегі ел өмірі кең қамтылған. ...... ... адамы. Бұларға
қарсы күш – болыс, би Нармағамбет, Ақшолақ құсаған дала жыртқыштары. Бұл
соңғыларда ... ... ... ... ... зорлықтың адамы болса,
Нармағамбет сұм, айлакер.
Жазушы кейіпкерлерінің есте қаларлық ... ... ... көркем
тұлғасын айқын сомдай алған. Мәселен, жазушы Бақытжанды: «Бақытжан Қаратаев
– Қаратөбенің аузындағы Ақбақайдың төресі. ... ... ... Жантөре
ханды жиырма сегіз жерден пышақтап өлтіретін Қаратай ханның ... ... ... ... ... университетінің заң
факультетін бітірген юрист. Үкімет сенатында, одан ... ... ... ... ... әкім ... ... қазақ жұрты атынан
Мемлекеттік думаға депутат болып сайланған. Қазір губернеде қызметте тұр.
Ақбақайда орыс ... мол ... ... ... бар. Азын-
аулақ малы сонда, ағайынның қолында. ... ... ... ... ... ірі ... ... жүргенмен де ондағы өзі нәсілді, өзімен иықтас
зиялы ортамен ... ... ... Хан ... бола тұра ... Қыр ... ... кедей-кепшік пен қаріп-қасірдің сөзін
сөйлегіш, жоғын ... Ел ... ... ... ... ... ... сол жамандарды жақтап сөйлеп, ауылдың старшын, ... ... уезд ... ... ... ... Өз ... әлденеден жәбір
көрген қазақ Қаратаевқа салып жетіп барады. Төре оның ... өз ... ... да ... ... қазақшылық жағымен айтысса – қара билікке
жеттік-ақ. Қалса, бар ... тағы өз ... ... да ... ... ... ... мен зорлығы бастан-аяқ баяндап, ... ... ... ... ... жоғарыға қағазды бұрқыратады. Сосын
аяғына: «Пәлен ... хат ... ... ... первого класса
султан тархан Бахиджан Қаратаев» деп, шиырып қол қояды. Ондай қағаз ... да ... ... Төренің қаламына іліккен адам қайткенде де жазаға
тартылмақ. Төреге барып жүгініп, осылай теңдік тапқан қазағың сосын қит ... тағы ... ... ... ... ... ... өзгелер де төреге
қағаз жаздырып, қуынып, қырық жылғы дауына қанағат алып қайтады. Сонымен
төренің ел ... ... ... ... ... ... жер жарып тұрған
кезі» [66, 42-43 бб.], – деп ... ... Оның ... істеген
жақсылықты істерін көрсете кетуге бейім тұрады. Ал Нармағамбет правительді
бейнелегенде оның қу, сұм, озбыр адам екендігін ... ... ... ... ...... ... правителі Нармағамбет Карабалин
еді. Жасы елулердің мол ішінде, қалың ақ сары жүзді, дөңес ... ... ... сәукеле сақалды, бойшаң кісі. Жасылқара ... ... ... ... алтын зермен оқалаған ақ шұға шекпенді желбегей
жамылып отыр. Қостың сыртында ұзынды қысқалы қаздиып ... ... ... ... төңкеріп, жәй мойнын бұрып, тағы бір қарады да, міз
бақпастан отыра берді. Қасында сәл ... ... ... көсе, семіз
қара жігіт: «Тоқта!» дер ме екен деген оймен қожасына қарап еді, оның бұл
ыңғайын ... де, ... жоқ. ... өз ... ... ... ... екенін әккі көзі әлгіде сонадайдан-ақ
таныған» [66, 9 б.]. Оның ... ... ... адам екенін жазушы осылай
көрсетеді. Осы бір ... ... адам ... де, ... ... да ... береді.
Сол Нармағамбеттің етегіне оралып жүрген Жаналы ше: «Қостың үлкені –
екінші ауылдың старшыны ... ... ... ... алаң көз, майлы қара
кісі» [66, 8 б.]. Сөйтіп жүріп ол елдің ақысын ... ... жан ... қос ... ... мен ... малын үптегенде есесін
жібермейді-ақ. Ел сенген атқамінер түрі осындай болған соң, жұрт ... ... ... ... көз ... ... ұйыры да Бақытжан Қаратаев. Жазушының
Бақытжанды «Көкжарға» әкелерге дейін мал айдаушылар арқылы ел ... ... ... деп ... Ел ... базардағы жұрт арқылы
қаныққан Бақытжан елді ұлы күреске ұйымдастыру уақыты жеткенін түсінеді.
Ертеңге деген бір ... ... ол ... ... ... ... аяқталады.
Профессор Ж. Дәдебаев: «Шығарманың материалдық болмысын, өзегін тарихи
белгілі, ақиқат құрмайынша, белгілі тарихи дәуірдің ... ... тағы да ... [67, 12 б.], – ... осы ... шығу ... өз шығармаларында өзі куә ... ... ... ... да аша біліп, өткен кезеңдерін тереңдегі дүниелерін тарихи дерек
пен жазушы қиялын астастыра отырып бүгінгі күнге ... ... ... ... ... әңгіме-повестері – уақыттың шындығын
ашып, тарихтың тереңіне бойлап, ... алға ... ... ... ... ... ... Бұдан жазушының ... ... әрі ... ... ... жауапкершілікпен
түсініп, «ардың ісіне» адал ... ... ... ... ... және ... ... болмысы
Берқайыр Аманшин – прозаның іргелі жанры романда да өз қолтаңбасын
қалдырып кеткен жазушы. Оның ... ... ... ... ... ... ... зерттеу еңбектері құраса, сол мол материалға сүйене
отырып, ол өзінің ғұмырлық ізденісінің тірек көзі – Махамбет жайлы ... ... да ... ... алға ... ... жетіп, Махамбеттей
тарихи тұлғаның әдеби образын сомдап кетті.
«Өзінің поэзия саласындағы еңбегін, көркем аудармадағы ... ... ... ... сөз ... ... оның ... жылдарындағы бірыңғай проза, оның ішінде тарихи прозаға бет ... ... ... ... ... ... тың ... тауып, әдеби-тарихи қорымызға
енгізді. ... ... ... ... Махамбеттің образын сомдап,
қалдырды.
«Махамбеттің тағдыры» романын жазу үшін ол адам айтқысыз мол уақыт ... ... Ол тек қана осы ... – өз ... ... ... деп санады да, соған сандаған жылдарын сарп етті» [68, 4-5 бб.], –
дейді қазақтың ақиық ... Ғафу ... ... ... ... алғы ... ғалым боларлықтай қасиеттен жаратылған, соған орай, өзі
де көп ізденген Б. ... ... ... ... үлес ... ... ... мен хан өктемдігіне қарсы көтерілген қара ... ірі ... әрі ... ... ... ... ... Махамбет Өтемісұлының өмірі мен шығармашылығын зерттеуде Қажым
Жұмалиевке ілесе, одан кейін де қыруар жұмыстар тындырды. Әсіресе, ... ... ... ... табыла қоймаған талай мәтіндерді тауып, оларды ... ... ... тұрғыда екшеп, ұлы ақынның баға жетпес ... ... ... ... ... оның ... ... жаңа
деректердің бетін ашты. «Махамбеттің тағдыры» романы – Б. ... ... ... ізденген ізденістерінің нәтижесі. Өйткені «Махамбеттің
тағдырынан» ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... болғаны байқалып-ақ тұр.
«Махамбеттің тағдырынан» «елдік пен ерліктің жыршысына» айналған,
«қара қазан, сары бала қамы ... ... үшін ... ... үшін
қырылып, Еділ үшін егескен» азаткерлік күрестің азаматтық тұлғасы, ұлы ... ... ... мен ... ... Аманшиннің бүкіл
ғұмырлық шығармашылық жұмысының негізгі күретамыры ... ... ... – тек ... ғана ... ... жылдардағы
халқымыздың басынан өткен ірі тарихи кезеңді, яки ел басындағы әлеуметтік
жағдайларды көтере ... ... ... ... кең ... шығарма.
Әрине, біз бұған дейін қазақ прозасында Махамбеттің нар тұлғасын арқау
еткен бірнеше ... ... ... ... ... ... Ә.Әлімжановтың «Махамбеттің жебесі» романы [69], Т.Әлімқұловтың
«Қараой» әңгімесі (шындығында бұл шығарма ... ... ... ... ... «Қайран Нарын» [71], Қ.Мұханбетқалиевтің «Бас жұтқан
бас» [72], Н.Мәжитовтің «Барлыбай түбіндегі ән» [73], т.б. ... ... ... ... ұқсамайтын, әрқайсысы өзіндік көркемдік
шешімін тапқан шығармалар.
Ә.Әлімжановтың «Махамбеттің жебесі» тарихи романында қамтылған ... ... ... біте ... ... сипатталған. Ғалым
Р.Бердібай жазушының бірнеше ерекшеліктерін атап өтеді: «Ең алдымен, бұл
шығарма автордың публицист жазушы екенін ... Ойын ... ... өз ... немесе кейіпкер лебізімен айтып тастағыштық, суреттеуден
гөрі, ақылмен сендіру жағына баса ... ... ... ... ... да ... мұның бәрі публицистикалық
әдебиетке тән қас белгілер ... Осы ... біз ... кең ... және жиі ... [74, 160 ... қазақ хандығының ақырғы демі, орыс отарлауының жойқын күш ... ұлы ... ... хан мен қара ... ... барысында
көрініс беріп, осы тартыс шығарманың алтын қазығына айналады.
Тартыстың бір басында хан Жәңгір тұрса, халықтың жоғын ... ...... ... ... ... ... кеңестік танымнан хан
Жәңгірді арашалап алды. Дегенмен, тарихи кезеңдегі ... ... ... ... ... ара жігін ештеңемен жаба ... ... ... Махамбет – ханға қарсы шыққан от ауызды, орақ ... ақын ғана ... ... ... ... ... батыр да.
Жәңгірдің романда бір жақты жағымсыз бейнеленуі – ... ... тән ... ... ... Бұл ... ... хан бейнесін де
Абылай, Кенесары, Құнанбай, ... ... ... образдардың тізіміне
қосуға болады. Бір айта кететін жайт, романда ... ... ... кетіп,
ол көбіне тарихи дерекпен жанаса бермейді. Мәселен, романдағы Құрманғазының
Исатай ... ... Хиуа ханы ... ... және тағы да
басқа оқиғалар тарихи дерек көзіне емес, автордың ... ... ... ... ... бірі – Исатаймен автор оқырманды
бірден жүздестірмей, атын алыстан естіртіп, айбынын асқақтата ... да ... да ... ... ... ... ... соңында нақты іс-
әрекетімен көрінеді. Басқаға илікпейтін Махамбет Исатайдың алдын кеспейді.
Шындығында, Исатай – романда ... ... ... ... ... ақыны Мунис, көтерілісте қасында ... ... ... ... Құрманғазылар Махамбеттің ақындық тұлғасын кемелдендіріп ... ... ... ... және оның ... батырлары
романтикалық пафоспен бейнеленгендей әсер береді. Әйтсе де, жазушы шындықты
да ... ... қол ... ... те ... батыр, қанша ақын ... ... ... ... жан. Оның ... кейіпкер ретіндегі егілген ішкі
толғаныстарын берер эпизодтар аз емес. Нұрбалға деген іңкәрлік, ... ... ... ... ... бейнесін аша түсер нәзік
штрихтар.
Жазушы Махамбет-Исатай көтерілісін ... ете ... ... ... ең бір ... ... ... баяндап, көркем суреттеген.
Кезінде ХІХ ғасырдың бірінші жартысында қазақтың сахара ... ... ... ... ... отаршылдығына қарсы
көтерілістің шын мәнін кеңестік кезінде ... ... ... ... ... ... ... келе бермеді. Сондықтан да Ә.Әлімжановтың
«Махамбеттің жебесі» романын «қылышқа қарсы зеңбірек, көк найзаға қарсы ... ... ... ... ... ... Еділдің бойына ел
қондыруды арман еткен есіл ер, ... ... иесі ... ... ... ... салмақты туынды деп бағалаған ләзім.
Аталмыш шығармадағы ... ... ... ... ... сынында (мақалаға келесі бөлімде кеңінен тоқталамыз
–А.Е.) Б. Аманшин дәл басып таныған. Оның негізгісі автордың көбіне ... ... ел ... ... ... ... ... көрсетуге саяды. Сонымен бірге оның мына пікірі «Махамбеттің
жебесі» романының ең басты кемшілігін ... ... ... ... ... қайғылы түрде қаза табуын суреттеуге
арналған соңғы тарау үстірт жазылған. Әлі күнге ... ... ... ... ... ... лайық, трагизмге толы осы оқиғаны баяндауда
асығыстық ізі сайрап жатыр» [20, 182 б.]. Б. ... өз ... ... ... ... ескерген.
Махамбетке арналған келесі бір көркемдік деңгейі жоғары шығарма – Тәкен
Әлімқұловтың «Қараой» әңгімесі. «Қараой» әңгіме болғанымен, көтерген жүгі
көлемді ... ... ... ... ауыр ... ... Мұнда Т.
Әлімқұлов Махамбет бейнесін ... ... ... ... мен ... ... ... алыс кетпей суреттеп шыққан.
«Қараой» әңгімесінде Махамбет өмірінің соңғы сәті бейнеленген. Әңгімеде
Махамбеттің ішкі ой-сезімдері сыртқы табиғат көріністерімен ... ... ... – Махамбеттің соңғы тоқтаған жері. Соңғы тұрақтан ол
өткен өмір ... ойша ... ... ... ... баға беруге
тырысады.
Жазушы Қараойдағы қаралы қазаны бүкіл қазақ ... ... ... ... Қазақ халқының басындағы ауыр халді ... ... ... ... түскен тұрмыс-тіршілігін толығынан қамти отырып
көрсетеді. Махамбет өмір ... ... ... пен ... ... ... адалдық пен сатқындықтың текетірес аумалы-төкпелі уақыты ... ... ... сөз, ... ... ... ... арқылы
тарихи дәуір шындығын ақын өлімімен сабақтастыра отырып, сәтті ... ... ... ... ... ... сюжетіне,
композициялық шешімінің мүлтіксіз екеніне Т. Тоқбергенов мынадай сарабдал
пікір айтқан: «Тәкен өзінің ... мен ... ... ... ұрды.
Шағын әңгіменің шалымдылығы, сурет бояуының анық-қанықтығы сондай, бұл өз
алдына бөлек бір ... ... ... тұнып тұрған ойға жетелейтін
парасатты, көркем ... [75, 46 б.]. Осы ...... ... ... ... дәл берілген баға.
Әңгімеде Махамбеттің трагедиялық ... ... ... ... әсер ... ... ... деген аяушылық емес,
адамгершілік ... ... ... озып ... ұлы ... ... ... қаһарман күрескерді адамдық сезімнен жұрдай, айтаққа ерген тобыр
айуандықпен мерт етеді. «Қараой» ... ... сол ... тарихи
шындығынан ауытқымай, сөз өнерінің көркемдік құдіреті ... ақын ... ... биік ... шындықты суреттеген. Әңгіменің
соңында ақынның өзімен-өзі сұхбаттасуы ... ... ... ... ... ... әңгімесінде Махамбеттей өршіл рухы асқақ ақынға
өлмес ескерткіш соғып кетті. Сөз ... сан ... ... ... шындықпен астасқан шығармалар арқылы жететіндігіне «Қараой» әңгімесі
арқылы көз жеткізуімізге болады. Бұл ... ... Қ. ... өмірінің ақырғы сәтінің көркем суретін жасауда Т. ... ... ... оның ... ... ... шығарманы табу қиын»
[76, 115 б.], – деп, аса ... ... ... Ә. ... ... ... ... шешімін таппай
қалғандығын жіті байқаған Б. Аманшиннің ой-пікірін Т. Әлімқұлов жүзеге
асырғандай. Ол бір ғана ... күн ... ... ... өмір ... ... тағдыр-талайының сырын ашып береді.
Махамбет жайлы ендігі бір туынды – Қ. ... «Бас ... ... ... Махамбеттің опасыздықпен өлтірілуімен басталады.
Қараойдағы үйге досша кірген Ықылас бастаған жауыз топ батырдың басын ... ... ары ... ... ... басын алдырған сұлтанның өз ойынан
өзі шошынған күйін суреттеуге ауысады. Сұлтан өзі жауласқан адамның ... ... ... ... бір ... ... ... бос
қуыс болып қалған әрекетсіздікті байқайды. Ол өмірінің ... ... ... ... белгісіз бір қасиетсіздік орап алғандай күй
кешеді. Жазушы кейіпкерінің осы сезімін жеткізу ... ... ... ... табысқа қол жеткізген.
Шығарманың «Бас жұтқан бас» аталуында да белгілі бір мән бар. ... ... ... ел азаттығы үшін күрескен күндерін суреттеуге
мүлде назар аудармайды. Шығарманың ... ... бір ... ... ... ... ... Мұндағы желі сұлтан мен Махамбет арасындағы
өзара қарсылықтың сыртқы және ішкі тартысына құрылған. ... ... ел ... қолға алғанда ғана, елдің басына азаттық, болашағына
тәуелсіздік беруге болатынына титтәй күмәні жоқ. Махамбет сол үшін ... ... ... хан ... ... ... де басқаға да бергісі
келмеді. Ол өз ... ... ... үшін қарсыластарына соғыс ашты.
Мемлекет билігін пайдаланып, көтерілісшілерді қанға батырды. Сұлтан ... ... ... ... ол хан ... ... Өз қадірін де, қарсының
қадірін де ... ... ... арасындағы жаулық екеуінің бірінің
өлімімен ... ... Өз ... өз ... ... ... басын алмай тынбауға бекінетіні осындай жағдаймен байланысты.
Жазушы сұлтанды баскесер ретінде танудан ... ... ... ... де көрсеткісі келмейді. Шығармада сұлтан Махамбеттің ... ... үшін ... ... іштей бағалайды. Осы баға оның
жанын жегідей ... ... ... көзін ашады. Автордың түпкі нысанасы да
осы. ... ... ... ... өз ... ... азапты ақырын толық
бастан өткерген сұлтан өлі мен тірінің арасында күй кешеді. Сол ... ... ... бір ... ... өлім ... ... қат-қабат қалың оқиға жоқ. ... ... ішкі ... арпалысына баса үңіліп, оларға талдау жасау
арқылы шығарманың парасаттылық деңгейін, ой мен идея ... ... күш ... ... ... тұсы да ... енді ... Әбуталиевтің «Қайран нарын» туындысы Махамбеттің өмірі
мен ... оның хан ... ... ... бір кезеңін бейнелейді.
Жазушы Махамбет жырларының туу ... ... ... ... ... ашады. Махамбет өз күресінің маңыз-мақсатын «қара қазан, сары бала
қамы үшін ... ... деп ... ... екі арада келіссөз жүргізген бір ... және ... ... ... ... ... Махамбет отбасының, бала-
шағасының қамын, кейінгі өмірін қатты ойлап толғанған. Осы Махамбеттің
алған ... ... ... ... ... жан ... ... уақыт. Алайда
дәуір қайшылығы ақынның мұндай қадам жасауына мүмкіншілік ... ... ... ... ... мен ... ... Н. Әбуталиевтің шығармаларында терең көрініс тапқан. Күрес рухына
толы сол шығармалардың жігерлі де элегиялы ... ... ... ... ... ... толық және терең ашқаны жөн еді. Мүлт кеткен жер
осы тұста.
М. Мәжитовтің ... ... ән» атты ... ... ... кейін Исатай мен Махамбеттің Жайықтың арғы бетіне
өтіп, уақытша бой ... ... ... Туынды Исатай мен Махамбет
бастаған қырық жігіттің қыстыгүні Жайықтан өтіп, Құдайберген деген кісінің
үйіне келіп ... ... да, ... ... ... ... ... үлкен, елеулі оқиға, шытырман тартыс жоқ. Исатай мен
Махамбет тобының бір қысқы бейбіт, ... ... ... ... ... ... енді осынау шығармалардан көп кейін дүниеге келген ... атты ... ... ... ... ... кемшіліктерді қайталамасқа күш салып, Махамбеттің көтеріліс
алдындағы және көтеріліс тұсындағы өмір ... түп ... ... ... ... біз ... Махамбетті де, ақын Махамбетті де ... ... ... – ХІХ ... бірінші жартысындағы Ішкі Бөкей
ордасындағы патшалық Ресей мен жергілікті хан-сұлтандардың екі жақты ... ... ... ... болған қара халықтың қыл үстіндегі азалы
тағдыры. Романның негізгі идеясы – ел ... күн ... ... ... атқа мініп, қарашаның хан ұлында немесе хан ... ... ... ... ... ... Исатай мен Махамбет сынды ел
ырысына ... ... ... мәрттік қасиеттерін, қара басы үшін адам
құқын аяқ асты қылған Жәңгір хан ... ... ... ... ... ел ... қатыгездігін, аярлығын көрсетіп, келер
ұрпаққа тарих шындығын ашып кету. ... ... ... сол ... айналған орыс отаршылдарына қарсы күрестің ... рухы ... ... жете ... ... Ж. ... «...белгілі бір
тарихи кезең туралы шығарма жазғанда, сол дәуірдің ең басты ... ... ... ... ... ... ... дәуір сипатын
толық жеткізу қиын» [67, 6 б.], – дейді. Осы пікірге ден қойсақ, Берқайыр
Аманшиннің дәуір ... ... ... ... өз ... негіз
еткенін байқаймыз. Солар арқылы Махамбеттің тарихи тұлғасын көркем образға
айналдыра алған.
Берқайыр Аманшин ... ... ... шығармашылық ізденіс,
мықты дайындықпен келгені шығарманы оқу үстінде аңғарылады. Роман тілінің
ұлттық бояуы қанық және ... ... ... ...... ... ... кессең де, кесірткелік қауқары бар» деген қанатты сөздер
орынды қолданылғандықтан, шығарма ажарын келтіріп тұр.
Романның алғашқы ... ... ... Ол ... Құбай атты
кедей жігіт Жайықтан рұқсатсыз өтем деп, екі ... ... ... хан ... ... ... ... шағыну арқылы
қайтаруды көздеуіне қатысты оқиғаларға құрылған. Бұл негізгі ... ... ел ... ... ... ... ... он тараудан тұрады, негізінен баяндау түрінде жазылған, яғни
жазушы оқиға қалай болды, қатысушылар не ... соны ... ... ... ... бірге Берқайыр Аманшин романында отарлық езгі ... ... ... ... ... кезі ... шешімін тауып
суреттелген. Авторлық идея – ... ... ... ... ... ашу. Жазушы қазақ тарихында өшпестей із қалдырған
Исатай-Махамбет көтерілісінің оқиғасын суреттеу ... ... ... хас талантқа тән шеберлікпен бейнелей алған. ... ... ең бір ... күресті кезең тарихының басты белгісі етіп, сол
ұлы оқиғаны тудырған заман талқысы мен талабын ... ... ... кестелеген «Махамбеттің тағдыры» романы қазақ прозасының салмағы
мол, көркем ... ... ... адам ... оны мінездеу, күйініш-сүйініш тұстарын ашу,
табиғат көрінісі өзгеше суреттеледі. Романда заман шындығы, ... ... ... ... ... ... тарауында Тайсойған өңірінен Жайықтағы Нарын
құмына, ондағы Толыбай ... ... ... етіп келе ... ... мен ... қамалдары аралығындағы паромда тоқтатып, ... ... ... билет тексеруі, кейде ... ... ... елді ... ... ...... емін-
еркін көшіп-қонуына үлкен тосқауыл екендігі баяндалады. Жазушы ... ... де, ... ... де ... ... старшындары
малға сататынын баяндай отырып, басынан еркі тая бастаған ... ... ... ... ... ... айналған қазақтарға арқа сүйеп, ақшаға қағаз сатып, ... ... ... ... ... ... ... жоқ Құбай сияқты адамдар Жайықтан ... ... ... ... ... ... күні осы ... жазушы Құбай
ісімен дәлелдегендей болады.
Жергілікті үстем тап өкілдерінің елге ... ... ... ... ... ханның қайын атасы Қарауылқожа ... ... ... ... ... Төре) Жантелі Жүніс ауылына келіп,
оларды Айғырқұмнан қуып шықпақ болады.
Романда дәуір адамдарының бейнесін ... ... ... ... диалог, портрет, пейзаж ... ... ... поэтикасын ажарлай түседі. Диалогтың кейіпкер характерімен
байланысын, монологтың ... ой ... ... ... ... жазушы жақсы ескереді. Оны кейінгі келтірер ... ... ... өзі Жүніс аулының жайбарақатын – бақай қимыл, баяу қалпын тосын
бұзған күн ... ... мына ... ... келді – соңына дау
шұбатылып отыр. Ішке ... ... ... ... ... ... соза бергендері сол еді – үй сыртынан ат дүбірі ... ... ... ... ... салт атты тұр. Ең ... ... Оның оң жағындағы Қарауылқожа Бабажанұлы. Қожа – тау ... ... көз, ... қабақ, мұрыны көсіктей, қалың қарасұр
өңді, ... да ... ... ... мол. Үстінде Орал атты казагы
есаулының мундирі. Қастарында ... ...... ... көп ... қара ... Киімдері қазақша мен орысша аралас –
тар шалбар, үстінен кең қара ... ... ... Тек біреуі – кете
Көпен дегені алқа-салқа салақ киінген.
– Жол болсын, төре. Өһәм да, ... – деді ... мен қожа көз ... ғана бір-біріне қарасып, үнсіз
қалды. Осының өзінен бұл ... жай ... емес ... ... ... бұны ... ... түрмен:
– Оу, төре, қожеке. Қонағымыз жаңа, қазақтың «қоныс ... ... ... ба, әлде бір ауыз ... ...... Қонысын тапқанға айтпаушы ма еді оны, ... ... – деді ... ... ... ... тағы да ... болды.
– Хан жарлығын алмап па едің? Алсаң, мұның қалай? ... ... ... ... ... пе еді хан ие? – деп ... ... кетті.
Жүніс те шыдап тұра алмады, шарт ете түсті енді:
– «Атасының басы», – деп айтты де хан ... Жеті ... ... ... ... ... емес, Шыңғыс хан тіріліп келсе де ешқайда
кетпен өз жерімнен. Бұл әңгіменің ... ... ... қасындағы Шыңғалиға қарады.
– Хан жарлығын аяқасты ... ... ... ...... ... Хан болса, әділіне жүрсін, – деп Жүніс іркілген жоқ.
– Төре ... ... ... ... ... ... ма? ... ала-бөле өші, ала алмай ... құны бар ма? ... ... Жасқұстағы ағаңа. Күркелі жынды көп төрені ... ... ... ... ... істегені маған жүрмейді. Өз басын
ойласын әрі-беріден соң » [77, 40-41 ... ... ... ... топ сол ... ... ... байталын
сұрағаны үшін Құбайды қамшының ... ... ... ... ... ... Ұса көшін шауып, азаматтарын соққыға шығып, ... ... ... (кейін өледі), әкеле жатқан азығы – құрт-
ірімшігін, тарысын төгіп ... ... ... ... басталады.
Романдағы бар бәленің бастауы Қарауылқожаның бейбіт ауылдарға тыныштық
бермейтін ұрлықшылдығы мен қарақшылығы, ... ... ... ... ... мен ... да романда шынайы
суреттеледі. Тосқауыл көрмей әбден күшейіп алған ... ... ... ... сала алмайтындығы, әділетсіздігі романнан айқын аңғарылады.
Жәңгірдің ордасын Нарындағы Жасқұс ... ... да ... ... еді. ... ... терісін бермедің» деп адай
адамын соққыға ... ... ... «су бермедің» деп жас қызды қамшының
астына алып, өлімші етуінен, халық мұңын айтып ... ... рет ... мен ... ... ... аспай, қайта олардың өзін кінәлі ... 60 атан айып ... мен ... ... түрмесіне
қаматуынан, өз ордасында офицер Дяглов ... 120 атты ... ... бас ... ... елге ... ... мен мейірімсіздігі
әрі жанаярлығы көрінеді. Ақыры халық ... ... ... ... тоқтамай, Патша ханзадасымен кездесуге ... бара ... ... «губернаторға жеткіз» деп арыз айтып
барған ... ... ... ... қайта губернаторға сөз салып, К.К.
Геке бастаған әскер алмақ болып қайтады. Осы ... ... ... ... ... күшейіп, тасыған тұсы Исатай-Махамбет
сынды батырларға мұңын шағып, солардың қол ... ... ... мен ... халық талабын хан алдына ... ... де, ... ... ұғып, ақыры үлкен тоқтамға келеді.
Бұл романда Қарауылқожамен қақтығыс, кейін Қарауылқожа мен ... ... ... хан ... шаппақ болып, ... ... ... ... ... ... көрінеді.
Көркем шығарма Исатай тобының жеңіліске ... ... ... нені ... ... ... ойға жетектегені роман эпилогынан
көрінеді. Романның Махамбеттің ер Исатайды ... ... ... ... ... ұл туса игі еді. Ата жолын қуса игі ... ... ... ... ... жазушы ойының халқын үлкен
үмітке жетелеген ақын ... ... ... ... З. ... ... ... әдіс пен түр, бейнелеу
тәсілдері өмірдің өз талабынан ... ... ... ... сананың
белгілі даму дәрежесіне сай келеді» [78, 76 б.], – ... ... ... алға ... ... жазушының қаламгерлік қасиеті,
шеберлігі, Махамбеттің жан дүниесін ашуда қолданған көркем әдіс-тәсілдері
оның ақындық рухымен ... ... ... ... образдар түрлі топтарға жіктеледі. Қарауылқожа, Шыман төре,
Жәңгір хан – қарапайым ... ... ... ... ... қатыгез
үстем тап өкілдерінің бейнесін танытатын типтік образдар болса, Жүніс төре,
Көпен бейнесі – жауыздық әрі ... күн ... өз ... еркі жоқ
адамдардың типтік образдары. Оларға қарама-қарсы образдар Махамбет, ... және ... ... жоқ, ... ... күн кешіп
жүрген қарапайым жандар – ... ... ... Қоныс шал қара халық
өкілдері.
Романда ел ішіндегі келеңсіздіктер де ... ... ... ... ... жан ... ... жоқ қаражүрек Есіркепке
қоңсы ... сол ... ... ма. Осы күні ... ... ... ... сайын ағайыншылық та ... бара ма, ... ... келіп, Тайсойған қыстаған Ұсаның өзі де мұндағы ағайындарынан көңілі
қалып, биыл жаз ... азар ... емес ... ол ... желкемнің шұқыры көрсін. Қойдың жасындай жасым
қалғанда, енді өзімнің ... ... ... – деп ... ... Ұса бұл ... ... Ұса ұзақ сапарға аттанар бұрын ылғи да ауылдың
балаларының не айтып ... ... ... Осы жолы да ... амандық болса аттанамыз деген күннің кешқұрым шағында ауылдың желке
тұсындағы жол жиегіндегі тақырда ойнап жүрген ... ... ... ... ... ... сөзін ұнатпады:
– Қай ауылсың?
– Наршамыз. Өзің қай ... ... Ұса ... – о, найсап... Шық бері.
– Өзің найсап!
– Жаумысың, доспысың?
– Жаумын!
– Жау! Жау! Жау шапты!
– Аттан! Аттан! – деп екі ... ... ... ... ... кетіп, сосын ызғытып, бірін-бірі қуып ала ... ... ... бір көзінің етегі жыбырлап қоймай ... Ұса ... ... жүдеп қайтқан» [77, 31 б.].
Жоғарыдағы үзіндіде ... ... ... қарияның толғамы және
балалар ойыны арқылы ел ішіндегі ... ... бере ... ... алғаш көрініс тапқан жері – хан жәрмеңкесіне ... ... ... келуі, сол қоста түс көруі. Романда Махамбеттің күні
бұрын не болатынын сезетін қасиеті, ... ... оның түсі ... Түсінде Махамбет: «...Үйдің іші секілді. Астындағы кілемнің ... ... ... ... ... ... Масқара-ай, Исатай мен
Қабыланбай көзірдің балтасынша бірінің басы бірінің ... ...... тас қып таңулы жатыр. Исатайдың көзіне көзі түсіп еді, енді ол
Исатай емес, өзі болып ... ... ... ... жоқ, тек басы ... ... ... Кіндігін төмен түсіріп, жүзін жылытып, өзінің басы
өзіне сәлем берген ишаратын істеді. Бұл не ғаламат?..» [77, 84 ... ... ... төмендегіше сипаттап, портретін
былайша береді: ... ... ... ... ... көз, мұрны жуандау,
еріні қалың, қаба сақал кеспірсіздеу ... ... орыс ... ... басында қара елтірі кереге бөрік. Бірден назарыңа шалынатыны, көзі
кісіге ... Ұясы ... екі көзі ... ... өтіп ... өткір»
[77,
86 б.]. Ал Махамбеттің жан дүниесін, парасат пайымын, ой ... ... ... ... ... Жәңгірге қатысты тарихи деректердің орайымен
байланыстырып, роман желісінде келісті ... ... ... ... ... ойы осының бір дәлелі бола алады: «Жай қазағың, ... бірі емес ... ... істеген зорлығыңды оған жүргізе
алмайсың. Тіл мен жақты берген-ақ, құдай тағала. Жай сөйлей алмайды, ... ... ... жүре ... Сөзі ... ... ... делебеңізді қоздырмай қоймайды. Көңіліңе не келсе де ... ... ... бар ... [77, 201 ... мен жандайшаптарының тарапынан көрген халық қиянаттары романның
екінші, үшінші тарауларына өзек ... ... ... ... ... айып тартқызуы; арғы беттен елім деп еңіреп келгенде Есенғұлдардың
Нұрғали ... ... ... ... ... ауылын ата қонысы
Айғырқұмнан қуып, інісі Шыңғалиға әпермек пиғылы; сол ... ... ... ... ... тапа тал түсте адай Бату бидің інісі Құлтудың басын
жаруы; Махамбетке жала жауып, ... үйге ... ... хан қайнысы
Қарауылдың Отарбай ауылын шауып, Ұса ақсақалға ... ... ... ... ... әлекті әрекеттер ел арасындағы ызалы ... ... ... ... ... ... ауылдары бағытынан ен
Нарыннан есіп, бір леп соқты. Леп – ... ... ... ... Исатайдың
антты сөз айтуына дейінгі ілкі дүние Махамбеттің ел жайын ... де ... өрт ... ... жеткізіп, елді көтеріліске үндеуі болып
табылады.
«Глининдегі қараңғы үйден ... ... ... ... ... ... ... келіп отырған Махамбет: «Исеке, мені тыңдаңыз, - деген ол
қараңғыда екі көзінің жарқылы ... ... ұшып ... ... ... ... ойлап, айналаңызға көз салыңызшы. Мына жұрт
еріккеннен, желіккеннен жүр деп пе ... ... ... ... ... ... ... бастан асқасын, әбден төзімі таусылғасын, ашынып та,
шашылып, енді оған көнбеске шешініп кеп ... Мені ...... Асылыққа жазбасын – мен өзім бір құдайдан басқадан ... ... ... ... ... ... қыла ... Нақақ бәлелеп,
қараңғы үйге қамап қойып еді, онысынан не шықты? Хан әділеттіліктен безді,
қараға ... ... ... ерік, малына иелік етуден қалды бұл жұрт.
Қашанғы шыдасын? Дүр ... атқа ... ... тек. Айтыңыз ақтық
сөзіңізді. Айтыңыз да, ертіңіз! Ертіңіз де ... ... ... ... [77, 157 ... ... Махамбеттің сауатты, алдыңғы қатарлы, көзі ашық, білімді
адам екенін, сол кезеңде орысша сөйлеп, өз ойын ... ... ... ... ... Даль мен ... диалогы арқылы аңғартады.
Автор Даль көзқарасымен: ... ... жай ... ... ылғи да ... ... ... соңғы тіркестерінің
дыбыстары ұйқасып шығатынын бірден ... ... Ал ... ... ... ... ұсынғандығымен көрінеді. Романда бұл
жайтты автор былай көрсетеді: «Даль Махамбетке бір кітап ұсынды. ... ... ... ... ... ... орыс жыршысы Владимир Дальден
достық ескерткіш 1836 жылғы апрель, хан Ордасы» деп ... ... ... ... ... – деп Махамбет шүңірек көз, орақ мұрын,
ілмиген арық Дальдің қолын қысты. Кітаптың сыртына көзі ... еді, ... ... ... ... А.С. Пушкина» деген жазуды оқыды»
[77, 95 б.]. Бұл эпизодтың символикалық мәні бар. Ол ... ... ... ... шығармаларымен таныс болғанын, Е. Пугачев бастаған
көтерілістен хабардар ... ... Бұл ... ... ... ... ... Қозыбаев Махамбеттің В.И. Дальмен таныс болғанын ... ... ... «М. ... орыс жазушысы әрі этнограф В.И. Дальмен
таныс болды. Сол жылдары ол Орынбор генерал-губернаторы ... ... ... шенеуніктік қызмет атқарған» [79, 52 б.].
Романда Ресей әкімшілігінің отар елді басқарудағы әккі айлакерлігі мен
зымиян ... ... ... ... ... Мұның бір көрінісі
Даль мен губернатор ... ... ... ашық берілген.
«Губернатор қазір ішкі ... ханы ... ... ... ... ... ... бастаған күшті партия бар екенін айтты. Екі
жақтан да губернатор кеңсесінде арыз, ... көп. ... жақ хан мен ... ... ру ... елге ... ... кінәласа, хан өзінің бір кездегі дос старшынның бұл ... енді ... ... ... ... ... тақытымды тартып алмақ зұлым
пиғылы бар деп ... ... ... ... Иванович, бұл таласқа араласудың қажеті
жоқ. Мен өз басым да, шынымды айтсам, бұл төңіректі әңгімеге ... ... ... ... ... ... ... көріп отырмын.
Өйткені біз қолма-қол араласып, Ордадағы талас-тартыстың ақиқатына
жетсек, онда біз ... ... шара ... ... әділ деп
тапқан жағына болысып, қол ұшын беруімізге тура келеді. Онда
біздер, яғни ... ... ... ... ... бел алып, күшейіп
кетері хақ. Ол хан ба, қарсы жағы ма – ... Ал, ... ... халықтарда біреулердің ала-бөле күшейіп,
биіктеп кеткені пайдалы емес, бара-бара дандайсып, ырық бермей,
ықпалымыздан шығып кетуі ... ... олар ... ... ... ... – сол пайдалы. Сізге ғана ... ... ... жөн, ... ... ... – деп, ... түрегелді» [77,
133 б.]. Алпауыт империяның астыртын қитұрқы қарау ойын Махамбеттің
жолдасы Даль түсінеді, әрине. Ол үшін, ... ... ... Бұл ... тарихи маңызы бар. Ол біздің тарихымыздағы
ақтаңдақ парақтардағы шындықтарды ашады.
«Даль әбден түсінді: Нева жағасындағы ... ... шұға ... басынан өнетін биік саясаттың ұшығы. Бұл қашаннан бар саясат ... ... ... «екі ... ... қойып, таудың басында
қызығына қарап отыру» [77, 139 б.], – ... ... ... ... ... осылай бойлайды
Осынау саясаттың құрбанына айналып отырған ел мен хан тұқымы арасындағы
теке тірес те ... ... ... Тақсыр! – деп, енді Махамбет өңі сұрланып, орнынан ұшып түрегелді.
– Тақсыр, байқап сөйле. Тек тұрған ... ... Мен ... ... боларын кім білер, Исекем дұрыс айтады.
Хан аузын ашып үлгермеді, әңгіменің насырға ... ... ... Шыңғали ханның құлақ тұсына келіп:
– Мұхтаррәм хан ие. Хазірет тақсыр мешітке жүрді, бесін намазы болды
білем, – деді.
Осыны ... ... ... ... ... қарай беттеді.
– Хан қазылығы тәмәм, мырзалар, – деп жариялады Мүшеғали.
Жұрт есікке қарай жапырлады.
Қатты толқыған Махамбет өзін-өзі ... ... ... бәрін
ұмытқандай, орнында әлі тұр. Жүзінде кезек алмасқан күрт ашу, мысқыл күлкі
бар.
Кішкене столдың ... ... ... ... ... ... тұр ... Махамбетке қарағыштай берді. Көрнеу тиіспек ойы бар.
– Ә, сіз намазға бармаушы ма едіңіз, Махамбет мырза? – деп ... ... соң, ... ... іліп ... Ә, Шыңғали мырза. Намаз дедіңіз бе? Сіз, немене, мешітке азаншылыққа
шыққансыз ба енді?
– Шықса несі бар? ... ... ... Хақ тағалаға біртабан жақын
жүргім келген ... Пау ...... ... ащы күлкі енді анық ойнап шыға
келді. – ... ... бәрі ... ... не ... ... Одан да
басқа құсап бұтқа табынбайсың ба? Сен екеуміз қайтеміз шариғат салыстырып?
– деп Шыңғали сөз ... бұра ... Е, ... кел онда.
– Намазға әлі ертерек. Ханға тағы тік кеп ... ... ... ханның қаһарын аулақ бұрып жібергенімді байқадың ба, жоқ па?
Махамбет:
– Түу! – деп бір ... ... ...... бар ма ... ... да айтарым осы. Құл-құтаның, қоңсың жоқ, қойша айдауыңа
көнетін. Қайнысы Қарауылды тап осы жолы ... ... бар ғой ... [77, 127 ... ... ... дейтін Махамбеттің хан баласы ақсүйек алдында
тайынбай ойын айта алар ... – бұл. Ал ... ... ... ... Махамбеттің қаһарынан қаймыққан ханның жәдігөй кейпі танылмай ма,
бұл қақтығыстан. Махамбетті ашынтқан ... ... ... ... айналасындағы аз тобырдың қамы. Бір кезде бұл екеуі де ... ой ... ... ... ... елге деген екі ұдай көзқарас.
«Исатаймен суыспай тұрған кезде ... ... ... тартып
көрген. Екеуі құрдас, Махамбеттің де әйелі шеркештің қызы – бажамыз деп те
қалжыңдасатын. Онысынан да бұрын қызыл тілге ... ... ... ... бір жылы ... ... келгенінде қасына алып
жүріп, «Қырымның қырық батырын» бір ай жырлатқаны бар. Ақысына дөнен ... еді, ... ... Сол жылы ... ... өзі ... деп ... тұңғышы Ескендірді Орынборға оқуға жібергенде,
Махамбетті қасына қосқан. Кітаптан ... ... ... де айтып
отыратын: әзәлиәтта ұлуғы фадишахтар өздерінің найыб бассолтанын құлағдар
қылу үшін, ... ... үшін ... ... қадим ұстаздыққа елінің
фазыл ғұламаларын, шежіре, тарихшы, жыршы, ақындарын ... ... ... ... патша ағзам Николай Первыйдың мирасқоры ханзада
Александрдың да тәрбиешісі ... ... ... ... ... туған
Жуковский деген кісі көрінеді. Жәңгір осыны ғибат еткен ... [77, 142 ... ел ... қабырғасы қайысып, тереңнен толғанып жүрген ер
екені Исатай ағасына ... ... ... ... ... я құр
желіккеннен жүрмегенін, шаруалары далада, бала-шағалары соңында ... ... ... жәбірі, жеген таяғы бастан асып, ... ... ... енді оған ... ... кеп ... ханның
әділдіктен безіп, қараға қайырымнан қалғанын, ордасы толы төре төлеңгіт,
қайын жұрты мен ... ... обыр биі он екі ... ... ... басына
әңгір таяқ ойнатып, күн бермей, елді әбден титықтатып, басына ерік малына
иелік етуден қалдырғанын да ... отты ... ... осы ... ... кедейге жанашырлығы, мейірімділігі қара бура ... ... ... ... малын әпермек болуынан ... яғни ... тура ... ... Қарауылға
«– Төреден теңдік алған қазақты көрсем... Ханның қайнысын, сұлтаныңды
күшікше шұбыртып ертіп жүрсің ... Өзің ... ... әпер ... өзім ... Қайда өзі...» деген сөздерінен аңғарылса, енді
бірде өзін ... ... ... «Пау ... Хан ба ... құбыжығың
қорқатын? Ендеше екі келсе бірін-қыл. Қоқаңдама босқа. Өзгеге істегенің
маған өтпейді. ... бе, әй, ... [77, 94 б.] ... ... екі көзі ... ... ... етуі, Сыныққұлағының
мінер жағына қисайып, оң жақ тақымының астынан найзасын суырып алуы, әуелі
білегі ... ... ... да, ... ... ... отырып,
найзасын ырғап-ырғап қалғанда найзасының жеп-жеңіл ойнап кетуі Махамбеттің
жаужүрек батыр екендігінің белгісі ретіндегі суреттер. «Уа, ... ... ... Хан ... ... ... ... дұшпанның... Қасында
әне, қосыны-қайдағы мен жайдағы, қырдағы мен ойдағы, хан тұқымы ақсүйек,
төресі мен қожасы, ел ... ... ... ... ... ... ... Өзіңе де өтпеп пе еді? Не қылмап еді берішке хан ... ... ... де, ... он екі ата бай ... деп ... от ... жалындап тұрған Махамбет бейнесін көз алдыңа әкеледі. Айнала
ақ топалаң шаңмен алысқан, шабысқан айқастың бел ортасында ... ... ... ойнап жүрген әрекеті, бұрқанған ызасы, буырқанған ... ... көз ... ... екі қасы ... ... жауына... «Кел! Кел! Қапта!» деп иек қағуы Махамбеттің соғыстағы
келбетін ... етіп ... ... ... ... ... тұрып, бұл көк бөрінің көбен
қараңғыдағы жортуы, яғни хан ... ... ... аярлығы деп сескенуі,
оның аламан елдің атқа мінгенінен қорқып, артын қысып, азуын басып бара
жатқанынан, ... ... ... хан ... ... батып, бізді
шауып, қарымын қайтармаққа губернатордан әскер ... бара ... ... Махамбеттің күдігін расқа шығарады. «Қолыңа есе тиіп тұрғанда,
бір жайлы қыл, аға, Шабалық ханның көшін, өйтпесек опық ... ... ... бас ... ... ... деп ... қайрайды.
Махамбеттің романда ауқымды көрінетін қыры – ақындығы мен өнерпаздығы.
Қазақ арасында ... ... ... ... ... ... ... өзінің өнерпаздығын хан жәрмеңкесінде танытады. Махамбеттің елді
еліктіре тыңдататын термеші, дауласкер ... ... ... ... ... ... ... әуелі, сосын Жиембетке
ауысты. Қоңыр даусы қоңыр ашық. Енді шатырдағы жұрттың көбі сол ... ...... ... ... ... шырағым, мынаны сенің күйің деп тартады біздің балалар, –
деп төлеңгіт шал сабырлы тұйық бір әуенге ... ... сол ... ... ... он ... жыл ... Хиуадан қайтып келе жатып,
жазықтан жасырын ... ... ... ... ... ... ... торыққан бір шақтарында домбыраның шегіне өзі оралған көңіл сыры
еді. Өзі бір-екі тартып, ұмытып кеткен сияқты еді, ел ... ... ... ... алып келе ... десеңізші», – деген эпизодтарда
Махамбеттің иен даланы ... ... ... ... және ... ... де ... дәріптеуші халық екені басты назарда ұсталады.
Көркем туындыда Махамбет кедейлерге ... ... ... ... ал хан ... бетпе-бет өзінің өжеттігін, шыншылдығын,
бірбеткейлігін танытады.
– «Әй, ... – деп ... суық ... ... ... ... әлей еді, ... жаңа жарасқан екен, дамбалшаң қалысыпсың ғой! Ал,
сөйлеші, кәне... Жарықсыз ... ... а? ... – деп ... қолы қылышына бара бергенде, төре құлындағы дауысы құраққа шыға
ойбай салды.
– Әке, көке! Жаздым, жаңылдым! Енді шыбындай ... ... гөр, ... ... Махамбет.
– Отыр, кәззап! – деп ақырды Махамбет. Шыңғали төренің бұл жердегі бар
тілеуі: ... да ... ... енді ... ... ... – болды» [77, 115-116 бб.].
Романның басты кейіпкері Махамбеттің батырлығын танытатын ... толы ... ... ... ... ... ... екі көзі жайнап сала берді, екі ... ... ... ... мінер жағына қисайып, артқы айылын қатайтып
алды. Оң жақ ... ... ... ... ... ... ауырлап бара жатқан секілді еді, қайта тіктеніп отырып, найзасын
ырғып-ырғып қалғанда найзасы құдды қолмен ... ... ... ...... хан ордасындағы ұрыста Махамбеттің аз ... ... ... ... мінген қалпы мен жаужүрек батырлығы ерекше
танылады: «Айнала ақ топалаң шаң, ... ... ... бел ... ... ... ... жүргендей шыр айналады. Оң ... ... сол ... ... ... шоқпар. Бұрқыраған ызасы, буырқанған
қайратты қоңырқай жүзінде көзқаратпастай ... ... ... ... пен ... [77, 120 ... берілген осы көріністер арқылы Махамбет пен қасындағы сенімді
серіктерінің бейнесі көз алдымызға оралады. «Екі құстың ... ... ... ... ерен ... әрекет қалпы анық аңғарылар жері:
«– Кел! Кел! Қашпа! Қашпа, – деп иек ... ... торы ... қара бір ... қаша ... Махамбеттің қан майдандағы
суретін анағұрлым әсерлі етіп ... Б. ... ... туындыда Махамбеттің алдағы мақсатын,
көңілінің түкпіріндегі арманын ... ... ... ... келтіреді:
«...Еділдің бойы ен тоғайға ел қонғандай, ... ... сол елге ... қара да жоқ – мал да ... жан да ... үш сиықтың
баласы бір үйдің адамындай бір ауыздан сөз, бір ... қол ... ... ... ... қой ... бозторғай жұмыртқалаған заман
туса ғой» [77,
117 б.].
Махамбеттің аға ... ... ... ... ... өлімнен қорықпас
жан екенін ... ... жау ... ... ... атынан ырғып
түсіп:
«– Исеке! Мін мынаған, ... тез. Мен ... сен ... [77, 255 б.] –
дегенінен танысақ, Исатайдың мерт ... ... көзі ... ... Хош ... ... бол, ... Есіл ағам! Арыстаным! Ардагерім!» –
деп тебіренді де, ... ... ... жөнелді» [77, 256 б.], – деп
ыза мен кек қос-қабат келіп, батырлық пен ... ... ... дәл ... бейнелі көріністерден айқын байқаймыз.
Көркем шығармаға негіз болған Исатай мен ... ... ... аяқталса да, осы романның ... ... ... ... сөзі өнегелі де, салиқалы ой тастайды. Ол ... ... ... ... ... ... түспеуін көздеп,
жігіттерге дем береді:
«– Уай, жігіттер, мұңайма! Атадан ұл туса игі еді, ата ... ... еді! ... ... сабынан әлі ... жоқ, ... ... ... арғы ... ел дабылын естіп, даңқына шөлдеп отыр.
Жайықтың бойы көк шалғын
Күзерміз де ... ... ... ... ... істі ... сан алаш қозғалса,
Хан төрені әлі де
Қайран ғып тағы айдармыз!
Тарттық ... [77, 256 ... ... ... арманы жетелеп, ата жауына деген ... ... ... ұлы ... ... ... бірге
аттанып бара жатқан Махамбет ... ... ... ... бір ... – ол ... ... өткен
тарихы мен қазіргі өмір арнасына салынған рухани өткел ... ... б.], - ... З. ... ... ... ... Махамбет
ақын бел ортасында жүрген көтерілісте туған жауынгер жырлардың ... ... ... ... бейбіт өміріміздегі елдік рухымызды
көтерсе, тарихи көркем ... ... ... ... ... ... ... мол болмақ.
Жалпы алғанда, Б. ... ... және ... ... ... қазақ прозасын «Махамбеттің тағдыры» тарихи романымен
толықтырды. Бұл туынды – елдің елдігі мен ердің ерлігі сынға ... ... ... ... ... пен ... қос-қабат келетін
бейнесін шынайылықпен сомдаған, тарихи тұлғадан әдеби ... ... ... ... кең ... ... ... тарихи дерек пен жазушы
қиялы кереметтей қиюласа бірлік тапқан. Өйткені ... ... ... ... сипатын тереңнен қозғап, заман ... ... ... ... уақыт бедерін көркем суреттей алған. Романда
көрініс тапқан ... ... ... ... беріліп, әсіресе, әрі ақын,
әрі батыр Махамбет образын тарихи тұлғаның ұлы ... ... ... ашқан. «Махамбеттің тағдыры» романына өзек ... ... желі ... ақын ... тағдыры. Ал Махамбеттің тағдыры – Б. Аманшиннің
өзі айтқандай, «Әрі қиын, әрі сұлу тағдыр». Ал сұлу ... ... ... ... қиыны. Бірақ жазушы қиындықты жеңе біліп, Махамбеттің көркем
образын тарихи деректерге, ел аузынан алынған аңыздарға, Махамбеттің ... ... ... ... ... романды жазу барысында тарихи
оқиғалар желісін бір ... ... бір ... ... ... Исатай
мен Махамбет бастаған көтерілістің ұлы мәні мен ... ... ... ... халқы тарихында айрықша орны бар ұлт-азаттық
көтерілістің тарихи шындығы мен көркемдік ... ... ... ... ... ... бейнесін көркем кескіндеу арқылы туындыгер ... ... ... ... ... ... жасады.
Қорыта айтқанда, «Махамбеттің тағдыры» романы – ... ... ғана ... ... ... өзіндік орны бар іргелі
туынды.
3 ӘДЕБИЕТТАНУДАҒЫ ТАЛҒАМ МЕН ... ... ... даму тарихында шығармашылық еңбекті зерттеушілік
ізденімпаздыққа ұштастыра білген адамдар көптеп кездеседі. Тіпті, сонау
А. Байтұрсынов, М. ... С. ... ... ... ... ... де болады. Солардың бергі легіндегі қаламгерлер ішінде әдеби
зерттеудегі ... ... орны ... ... шығармашылық адамы ретінде әдеби зерттеушіліктің әр саласында
ізденіп, өзінің білікті сыншы, білімдар зерттеуші екенін ... ... ... ... оның ... ұлы ... Махамбет Өтемісұлын зерттеуге
сіңірген еңбегі ... ... ұзақ ... ... ... ... сүбелі үлес болып табылады.
Зерттеу жұмысымыздың осы бөлімінде Б. Аманшиннің әдеби-сыни еңбектерін
екіге бөліп ... ... ... ... ... бір
топтастырып, сонан соң махамбеттануға қосқан үлесін жеке алып сөз ... ... де, осы ... Б. Аманшиннің әдеби зерттеудегі ізденістерін
жан-жақты ашып ... ... ... ... ... өзекті мәселелері
Берқайыр Аманшин сын жанрында айтарлықтай еңбек етіп, әдебиет әлеміне
қатысты ой-пікірлерін білдіріп отырған. Бұған қаламгердің артына ... ... бір ... ... ... сыни мақалалары дәлел. Оның сын
тақырыбынан сыр шертетін ой-толғамдары ... ... көп ... ... көп ... ... ... арнаған мақалалары
құрайды. Ал драма, театр төңірегінде айтқан пікірлері де ... ... ... ... кейбірі қаламгер мұрасында қолжазба
күйінде ғана қалған. Кітап болып ... ... ... ... ... ... биіктігі,
ойының салмақтылығы, танымының тереңдігі танылады.
Жоғарыда Б. ... сын ... ... ... тек ... баспасөзде жарық көріп отырғанын айттық. Енді қаламгердің ... ... ... ... ойымызды сол мақалалар төңірегінен өрбітеміз.
Б. Аманшин ойының алғырлығын біз оның алғашқылардың бірі ... ... ... махаббат» романына өз көзқарасын білдіруінен байқаймыз.
Мақаламен танысу барысында ... ... ... ... көңілімізге
қонғаны: «Біздің әдебиетімізде ... ... тууы да ... ... ... ... ... С. Көбеевтің «Қалың мал» атты
шығармасын роман дегенімізде шартты түрде ... ... ... ... ... ... ... компоненттерінің бірсыпырасы (мәселен,
кейіпкерлердің ішкі ой-дүниесін суреттеу арқылы кесек ... ... ... ... оқиға және характерлер шындығын күшейту) тиісті
дәрежеде сақталмағаны мәлім. Ол шығарманың әдебиетіміздің тарихында алатын
өз ... еш шүбә ... те, ... ... ... жазған Сәбит
Мұқанов екеніне бүгін кім-кімде қуана қол қояды» [81], – ... нық ... ... ... мақала жазылған тұста, алғашқы қазақ романы «Бақытсыз Жамал»,
«Мөлдір махаббаттан» бұрынғы Ж. Аймауытовтың ... ... ... күйінде болатын. Б. Аманшиннің «мәселен кейіпкерлердің ішкі ... ... деп ... ... ... ... ішкі
психологиясы дендеу мәселесі. Автор С. Көбеевтің ... ... ... осындай талабына сай келмейтінін тап басып ... ... ... қазақ романындағы психологизмнің айқын көрінісі Ж.
Аймауытовтың «Ақбілегінде» ... ... ... ... оны атауға
болмайтындығын айттық. Ендеше жазушы ретіндегі С. Мұқанов ... ... ... оның ... құқы ... көтерген жүгі, идеясына қатысты: «Мөлдір махаббат» –шынында да
халықтық шығарма. Мұнда қазақ елінің тарихи дамуының ең бір ... бай, ... ... және ... ... ... болып жатқан белесті кезеңі суреттелген. Ол кезең – 17 ... ... ... ... ... кедейлер мен байлар арасындағы тап
күресі – бітіспес майдан қызған шақ. Сәбит ... ... ... бел ... жүр. Олар ... ... ... көңіліне
тоқып, көп толғанып жүрген, ақыр аяғында өз үзеңгілестері, мұның ғашық жары
сүйген ... ... жара ... өзге ... ... өз ... ... кесіп, безіп шыққан бай баласы Бүркіт; адал көңілмен асыл жанға
берілген, ақырында арам ниет ... ... ... ... ... ... ауыл ... басшысы, жақынына қандай қамқор болса,
жауына сондай әділ Еркін; елді жеп ... ... ... ... Мәмбет
қожалар; кедей қазақтың оңына емес, сорына ... ақ жаға ... ... ... ... ... Мүсәпір, ауылдағы ақ жеңге
Қалиса; өмірде өз ... таба ... әлі де ... ... ... қамшысын
соғып жүрген аңқау, адал Қайрақбай, тағы тағылар» [81], – деп, шығарманың
өзекті мәселені арқау еткен өміршең ... ... сан ... ... да тап ... ... ... қазіргі кезде бұл ойлар бір жақты
болып ... ... ... ... ... аңдап қарасақ, сыншы
шығарманың төл табиғатына шығара ой ... ... жоқ па?! ... ... ... ... ... және шығарманың ішкі болмысына бойлай ... ... ... дөп келмейтін жайт болса, оған жазушы да, сыншы ... ... ... ... қалай ашылғаны, яғни оқиғаның ... ... ... ... ... ... Мазмұнды баяндау басымдау
екендігі ескертіледі. Романдағы оқиға негізінен Бүркіт пен Бәтестің бір-
біріне ғашықтық ... ... ... бұл жай ғана бір ... ... ... ... әңгіме қалпында емес, автордың қозғайтыны
бүкіл халқымыздың сол кездегі хал-ахуалы мен келешегіне қатысты мәселелер
екендігі нақты ... ... ... ... бір-біріне ғашық
болуы құбылыс және тек шын сүйіп қосылған жастар ғана бақытты бола ... ол үшін ... бар ... ... ерік ... әділ ... тиіс. Ондай өкімет – совет өкіметі, елімізде орнатып жатқан жаңа
қоғам. Міне, автордың ... – осы» [81]. ... еске ... бұл ... тұрған еш жаттық жоқ. Қайта орынды ой бар, ... ... емді сөз ... ... оқиға өрісі, образ сомдауға қатысты өзіндік
пікірлері көшелі ойға ... ... ... ... ... ... тартымды ой дүниесінде еркін жүзіп келе жатқан, кітаптың
кейбір жерлерінде «әттеген-ай» дегізетін ақаулар кезіккеннің өкініші жаман-
ақ. Бұл ... ең ... ...... ... еш ... жоқ,
адам образдарын толтыруға да пайдасы аз ... ... ... ... ... бала кезінде екі рет (бірінде далада, бірінде
шахтада) адасуы, Майлыбай ауылындағы түн (бұл ... ... ... ... ... ... сот ... бір есебі, тағы
сол сияқты ... ... ... ... ұстағаннан басқа
негізгі идеяны ашуға, ... ... ... ... ... [81].
Б. Аманшиннің бұл мақаласы сәбиттанушылардың назарынан тыс ... ... ... сәбиттанушы ғалым, профессор Қ. ... ... ... ... ... ... әдебиетші, жазушыны кездестіру қиын.
Роман 1959 жылы жарық көрген тұста ғана Б. ... ... ... роман жөнінде арнайы мақалалары бір ... ... ... [ 82, 194-195 бб.], – деп, ... Б. ... есімін
ауызға алады. Және оның жай мақала ... ... ... [83, 278 ... екенін атап өтеді.
Берқайыр Аманшин ақын, жазушы, драматург ретіндегі қаламгерлігімен
қоса, сын жанрында да қарымды ... ... көп ... ... ... Оның ... ... үздіксіз әм талмай іздену үстінде
болғандығын түрлі басылымдар бетінде ... ... да ... ... әр ... ... ... шығармаларына
білдірген сыни мақалаларынан үлкен-үлкен ой-таным, толғақты пікірлер
белгі ... ... ... байқаймыз. Мысалы, поэзияға қатысты
«Өлеңге қояр талап» мақаласында өлеңге қояр ... ... ... жылы ... ... талабын: «Тілге жеңіл болса, түрі жақсы
болғаны, ... жылы ... ... ... [84], – деп ... да сөзбен жасалады. Мазмұнға кейде лайықты, кейде лайықсыз
түр ... де сөз. ... ... мен түр ... ... ... ең алдымен, сөзге бек мұқият қарауды талап етеді. Идеясы, мазмұны
жақсы ... ... сырт ... ... оған сай ... ... ... оқушы күткенін таппайды» [84]. Бұл – ... ... қояр ... ... сыни көзқарасы.
«Осыдан біраз жыл бұрын менің де өз түсінігім де дәл ... ... ... ой ... жақсы өлең шығады ғой ... ... ... ... бір ... ... ... суреттемек болып:
Жазғытұрым жайлауға,
Елді бастап кетеді,
Күзде алыс отарға
Түнделетіп жетеді.
Күнге күйген «газикпен»
Малды аралап жүргені,
Қойшылармен ... ... ... ... Осында колхоз председателінің ... ... оның ... ... ... ... түр, яғни көркемдік
жоқ. Сондықтан да бұл өлең оқушының сезіміне әсер етпеді» [84]. Ақын ... ... ... ... тұстары мен мінін ... ... Ол ... ... ... ... етуден де қымсынбайды.
«Поэзия – Белинский сөзімен айтқанда, «образбен ... ... ... ... ... сол сияқты табиғат
көріністері мейлінше айқын әрі ... ... ... Бұл озық
идеямен қаруланған, білімді, байқағыш, сөз өнеріне жіті ... ... ... ғана ... ... ... біздер, жастар, көркем
әдебиеттің ... ... ... ... ... ... ... – көркем әдебиеттің негізгі шарты. Бейнелеп суреттеу жоқ ... ... ... ... бәрі ... хабары бар адамға белгілі жай. ... ... ... ... де, кейбір ақындарымыз, әсіресе жас ... ... ... жете ... келеді. Осы ... ... ... ... газет мақаласы деңгейіндегі жансыз,
сұрықсыз өлеңдердің қаптап жүргені де ... тек ... ... ... ... әлі ... ... алмай
келе жатқандықтан ғана айтып отырмыз, әйтпесе қырық жылға таяу тарихында
қазақ совет ... да ... ... ... ... өзінде, Ұлы Отан
соғысы қарсаңындағы өлең, поэмаларымызбен қазіргі поэзиямыздың арасы жер
мен көктей. ... ... ... ... жастар тұрсын, кексе ақындарымыздың өздерінен де әлі ... ... ... кездесіп қалады. Мәселен, көптеген жақсы
өлеңдердің авторы Х. Ерғалиев «Москва», ... ... ... нашар
өлеңдер жазды. Т. Жароковтың Биылғы май айында жазған өлеңінде:
Жалғыз да оған солдаттар мүлт ... ... ... ... жауды да, –
деген сияқты әлсіз жолдар бар.
Бұл не? Әлде бұлар жақсы өлең жаза алмай ма? Олай ... ... ... белгілі жақсы өлеңдері мен поэмалары дәлел. Әңгіме өзгеде.
Кейбір ақындар өз творчествасына жауапсыз қарайды, шеберлігін ... ... ... ұсына салады. Енді біреулері асықпай-ақ айналдырса
да ештеңе өндіре алмайды. Өйткені бұлардың шын ... ... ... ой ... поэзияны жанымен түсінетін, оның ішкі ... ... ене ... ... ... жан айқайын сезінеміз.
Б. Аманшин ақын Жұбан Молдағалиевтің «Мазмұн мен түр тұтастығы» деген
мақаласын талдай отырып, оның біраз пайдалы ... атап ... ... ... жаңа ... ... жолмен зорлап енгізуге болмайтынын, жаңа түр
поэзияның байырғы ... ... ... ... ғана ... керек екенін
жазды» [85], – дейді ол. Содан өзі ... ... ашып ... автордың түр деген ұғымды тым тар түсінетіндігі байқалады. ... тек ... ... танылады дегенді меңзейді. Мазмұн мен түр
тұтастығы, ... ... ... ... ... гөрі кеңірек қарауды
қалайды. Мәселен, мынадай мысал алайық, Қ. Бекхожин «Мәриям Жагорқызы»
деген поэма жазды. Он бір ... қара өлең ... ... Бұл ... кең ... ... ... мүмкіндік беретін бұл сияқты баяу
ырғақты неге таңдап алды? Өйткені ... ... ... соны ... ... баяу атқан өмірді, бұйыққан ауылдарды, ... ... ... ... ... ... ... үшін осы баяу ырғақ керек болды.
Яки мынадай мысал. Құрыш ... ... ... өлең ... ... ... сол «құрыш» сөзіне дыбыстық жағынан сай ... ... ... ... мазмұнға сай дыбыс ассосациясын да сақтау ... ... түрі ... осы ... ... жөн» [85].
Автор өлең табиғатындағы мазмұн мен форманың бірлігі ішкі сұраныстан,
алған тақырыптың ... мен ... ... ... ... орай
табысатындығына назар аударады. Жаңа түр енгізу, ең алдымен сұранысқа сай
болуы керектігін ескертеді.
Б. ... өмір ... мен ... ... сай ... ... сол
күйінде көшіріп алуы емес ... ... ... ... Ол ... ... ашық білдіреді. «Р.Бердібаев жолдастың табиғилық дегені
нанымдылық болса керек. Бірақ, біздіңше, өлеңнің нанымды болуы жеткіліксіз,
мазмұны нанымды өлеңнің бәрі ... төрт ... тік баса ... ... ... ... ... болсын. Оқырманға алдымен керегі көркемдік
шындық екені анық нәрсе» [85]. Сыншы өлең ... ... ... ... ... ... көбіне ашық білдіреді. Мәселен: «Ақындық шеберлік
жайын қозғағанда, кейбір сыншылар өлеңнің, ең алдымен, өлең ... ... ... эмоциялық әсер етуінің ең бір басты талап екенін
ескермейді. Олар ... адам ... ... ... ... ... ... әр өлеңде әр кейіпкердің бастан-аяқ өмірбаяны, кейде тіпті
қызметтік мінездемесі болсын деп ... ... А. ... ... деген мақаласы дәлел. «...Белгісіз біреулердің бойлары балқып,
сүйісіп тұрғаны оқушыға қаншалықты әсер етпек? Қаншалықты ... ... – деп ... ол. ... ... ... сыншының ойынша, өлеңде жігіттің
аты-жөні, жасы, мамандығы, қызмет орны, тіпті үйінің ... ... ... ... Шамкенов мақаласында М. Исаковский, С. Шипачев сияқты ақындардың
шығармаларының бұл қасиетін «ешқандай әсірелеусіз, өмірдегі ... ... ... деп ... сөйтіп көркем әдебиетте әсірелеудің
қажеті жоқ деген тоқтамға келеді. Мұның ... ... ... ... ... ... өлеңдерімен де дәлелдеуге болады. М. Исаковскийде:
...Выходила, песню заводила,
Про степного сизого орла... –
деген жолдар бар. Ақын егер өлеңін, А. Шамкенов ... ... ... шекарашыны «сизый орел» демей-ақ «Ваня Петров» дей салар еді» ... ... ... ғана емес ... прозаға да сын жазған. Солардың
ішінде оның Ә. Әлімжановтың ... ... ... ... сыны
айрықша ерекшеленеді. Өйткені онда Б. Аманшин тек сыншы ғана ... ... де ... түседі. Өзінің Махамбет турасындағы
біліктілігін сыншылдық көзқарасына қару да ете ... ... бет ... ... құр бейтарап бақыламақ,
я қайталамақ мақсаты жоқ. Тарихқа ол өткендегінің ... я ... ... заманның көкейкесті мәселелерімен байланыстырмақ
ниетпен, жалпы адамзаттық, гуманистік мұраттар ... ... ... ол көп ... ... ... ... ден қояды.
Нәзік психологизмге тереңдемейді, өз ... ... ой, ... ірі де анық ... ... ... [86].
Міне, осындай ойлармен Б. Аманшин ... ... ... атты ... талдап, осыған орай жетістік, ... ... ... ... ауқымы кең, тарихи процестің шытырман жайлары
айқын ажыратылған, бейнелеу құралдары ұтқыр» [86], – деп сыншы, ең ... ... ... ... Одан соң романға жүк болған тақырып
ауқымын жүйелейді. ... ... ішкі ... ... 1836-1837 жылдары
Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов басқарған қазақ ... ... ... Сондықтан да, Ә. Әлімжанов алып отырған
тақырыптың өте ауқымдылығы ол тек ... ... ... ... сол ... ХІХ ... алғашқы жартысындағы қазақ қоғамының
кең панорамасын жасауға ... ... ... ... ... ... ... табысы ретінде: Көтерілістің қозғаушы ... ... оның ... ... қалай аяқталғаны, ең соңында Махамбет ақын
айуандықпен өлтірілетін қаралы күнге ... ... ... тұрғысында
бейнеленгенін атап өтеді.
Ал шығармадағы басты кейіпкерлер қалай сомдалғандығына: «Шығармада
әсіресе, оқшау көзге түсетіндер – ... ... ... мен ... ...... бітімі, мінез-құлқымен біріне-бірі қарама-қарсы адамдар.
Көтерілістің бұйдагері, «ердің ері» Исатай егестің ең ... ... ... ... ... Ханнан әділдік күтеді, «әділ хан» аспан
астында болмайтынын, хан атаулының бәрі тек өз ... ... ... білмейді, әйтпесе, білгісі келмейді. Сонда да ешкім ... ... ... ... ... «аға ... іні ... жоқ». Хан
келсе де қыңбаған, қиып-сал ақын Махамбет те ...... мен ... аса ... мен Махамбет екеуінің бұл романда осылайша мінездері екі түрлі
адамдар етіп суреттелуі ол екі ... ... ... олар ... ... ел ... өшпей сақталып келе жатқан аңыз-әңгімелерге сай келеді»
[86], – деп тарихи тұлға, ... ... ... ... ашып береді.
Махамбет бейнесінің тұлғалануына: «Романның алғашқы бөлімінде Хиуа ханы
Аллақұлдың ... ... ... ... ... ақын Хиуа ... ... мадақтаушы келімсек жыршы емес. Ол мұнда да
әділетсіздікке, теңсіздікке қарсы ... ... ... өз еркіне
берілген тұтқын қыз Нұрбалаға бас бостандығын беріп, оны ... ... ақын үшін аз да ... ... Ол жат ... ... ортада өз
халқының атағын, ақын намысын биік ұстайды» [86], – деп образ сомдаудағы
жазушы шеберлігін атап ... ... ... ... жасалу жолдарын да лайықты
бағалайды. «Шығарманың екінші бөлімінде Жиделі құмындағы ... ... ... жас ... ... ... ... оқиғалары
бейнеленген. Махамбеттің жыры мен Құрманғазының күйінің төркіні, табиғаты
бір. Екеуі де азаткер, асау жүректің серпіні, жыр мен ... ... ... ... ... Мүніс шежірешіге Махамбет қандай
ұқсамаса, көпті көрген, көпке көнген қария Ұзақ ... ... ... да ... дара ... [86], – деп шынайы ризашылығын білдіреді.
Ә. Әлімжановтың оқиға сюжеттерін өрісті дамытуын: «Исатай-Махамбет
көтерілісінің ең шиеленісті ... ... ... ... ... үшін ... ұтымды әдіс қолданған: тараудың бас ... ... мен ... ... жырлап отырған бір аты белгісіз ақынды
көрсетеді. Ақын сол арада Исатай мен ханның ... ... о ... ... көтерілісші сарбаздарды көкке көтере мақтайды. Автор оның
жырына Махамбеттің жалынды жолдарын ... ... ... тиер ... одан
сайын күшейте түседі» [86], – деп жазушының ақынның ішкі әлемін ашуға деген
ұмтылысын ... ... Бұл ... ... ... ... ... өзіндік
ұстанымын да нақтылап тұр. Тарихи шығарманың арқау ... ... ал бас ... ... тұлғалар. Олай болса мұнда тарихи
дерек пен жазушы қиялының ... ... болу ... ... ... да
өзіндік көзқарасын білдіреді.
«Өткен замандарда я, мейлі, осы өз тұсымызда нақты өмірде ... өз ... ... етіп ... ... ... шындықтан
ауытқып кету қаупінен аман құтылуы қиын. Ал ... ... өзі біле ... ... ол – ... өнер заңдарын орындаушы, атқарушы. Ал,
өнердің қатал ... ... ... ... ... тізе бер, ... ... демейді. Сан алуан оқиға мен құбылыстардың ішінен солардың о бастағы
мазмұны мен түрін айқын ... ... ... ... ... ... жаса ... Мына романда да автор сол бір қилы
кезеңнің ... ... күн ... ... ... дәлдікпен суреттеуге міндетті емес. Ол ... ... ... ... ... алмастырады, кейде көп жылдар, тіпті
ғасырдан аттап өтеді, адам ... ... ... ... батыл қиялдағыш болмасын, жазудың қандайына еркін
мәнерін қолданбасын – ешбір ... ... ... ... ... сіңісті
фактілерін бұрмалай алмайды. Сол сияқты әдебиетте жергілікті колорит деп
атап ... ... ... де ... ... ауытқуға
болмайды. Шығармада сол өлкенің табиғат ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... ... шарт» [86].
Сыншы жазушының қате басқан қадамын осы тұстан табады. «Махамбеттің
жебесі» романындағы «автор сол ... ... ... ... ... ... ... біраз жаңылған. ... ... ... ... ол ... ... ... кете,
шөмекейді атайды. Шындығында, о заман да бұ заман, Ішкі Орданы, яғни Еділ
мен Жайық арасындағы ... құм, маң ... бұл ... ... емес.
Найман мен шапырашты Ұлы жүз, қыпшақтар Орта жүз, кете мен ... ... ... ... әрі оны қанға тұншықтырушы жауыздың бірі, ханның
қайын атасы Қарауылқожа шығармада ... ... ... ... деп
аталған. Шындығында, оның нәсілі қожа ... да ... тұр). ... атақ тек ... әулетіндегі төрелерге ғана қолданылатын.
Исатай-Махамбет көтерілісіне қатысушылар секілді халық жасақтары ... ... ... ... ... тарихтан белгілі. Олар бұл
романдағыдай жүздіктерге бөлінбеген, қос-қосқа бөлінген ... ... ... ... Әр ... тек бір ... жігіттері
болған және олар жауға шапқанда өз руларының ұранымен ... ... бәрі ... ... Адайлап!» шабады. Шындығында, «Адай» тек бір
рудың аты, адайлардың ұраны – «Бекет!».
Романда тұтқынға түскен сарбаздардың «шаштары желмен желп-желп ... ... ... заңында еркектердің жалбыраған шаш қоюы ... ... ... Сол сияқты, еш мұсылман баласы «аяғының астына аттың
терлігін жайып салып» намаз оқымайды. Өйткені ... тек таза ... ғой. ... ... ... «жерлеген күннің кешінде» ас беруі
де қате.
Махамбеттің әйелінің аты Мақпал емес Ұлтуған және ақынның Иса ... ... ... ... көтеріліс кезінде полковник емес, войсковой
старшина деген шені болатын. Романда генерал-губернатор деп қате аталған,
дұрысы – ... ... ... Перовский де ол жылдар граф ... ... оған 1855 жылы ... ... ... ... ... [85].
Осынау тізбеленген кемшіліктерден тарихи дерек пен көркем қиялдың өзара
қатынасында мүлт кеткен жерлер ... ... ... ... тұр емес ... сыншы тарихи шығармадағы жазушы қиялы тарихи шындықтан тым ... ... аса ... ... деп ... Ол ... дәлдік пен
нақтылық көрініс таппаған тұста тарихи шығарманың құны кемірін ... ... етіп ... ... ... жебесінде» ақынның қайғылы түрде қаза табуын суреттеуге
арналған соңғы тарау үстірт ... Әлі ... ... ... ... ... ... жазуға лайық, трагизмге толы осы оқиғаны баяндауда
асығыстықтың ізі сайрап жатыр» [86], – ... ... ... ... қалған тұстың тамырын дәл тауып.
«Автор жақсы шығармасының келесі басылымында және ... осы ... ... ... [85], – деп ... ... ойын ... бұл сыни талаптың орындалу сипатын Б. Аманшиннің жоғарыда
талданған ... ... ... ... сөз жоқ ... Бұдан
Б. Аманшиннің махамбеттану тақырыбын терең меңгергендігі байқалады.
Б. Аманшиннің көлемді сыни ... бірі ... ... ... ... ... ... деп аталады. Онда ол «соңғы уақытта
әдебиеттанудың, әдебиет сынының әр ... ... ... ... ... ... бастады. Біз осы кітаптардың кейбіреулерінің ... ... ... ... ... тіліндегі кейбір
орашолақтық, асса – сауатсыздыққа ұласатын қарадүрсіндік, үстірттік жайлы
әңгімелемекпіз» [87], – деп ... ... ... ... алып ... ... ... «тайға таңба басқандай етіп» ... ...... ... ... ... ... сол жаңалықты
дәлелдеудегі ақиқат шындық, сол шындықты баяндаудағы шынайы дәлдік ... ... ... ... да өзі ... жаңа ... я қағиданың
ақиқат шындығын бұлтартпас дәлелдермен баяндап ... ... ... ... мен ... ... ... түсінік тумастай айқын да ... ... ... ... ... әдеби зерттеулер авторларының
ғылымның осы әліпбиінен жаза ... ... ... [87], – деп ... ... зерттеулерге жанашырлық пейіл танытады. Сонан соң
М. Дүйсенов, С. Ордалиев, т.б. еңбектерін тілге тиек ... ... ... ... ... мен форманың бірлігі» деген кітабында
әдебиет теориясының маңызды мәселесі ... ... мен ... – шығарма көркемдігінің бірден-бір шарты. Қоғам ілгері дамыған
сайын ... озық ... ... ... бір ...... әдебиет те жаңа
мазмұнға ие болады. Бұл жаңа мазмұн жаңа ... ... ... де, соны
тудырады.
М. Дүйсенов өзінің кітабында «осы қағиданы қазақ әдебиеті ... ... ... Алайда теориялық төсегі дұрыс болғанымен, ... өз ... ... ... ... ... – деп ғалымның мүлт кеткен ... дәл ... ... ... ... ... автор Сәкен Сейфуллиннің
«Советстан» поэмасынан бір үзіндіні ... [20-183 бб.] ... ... бұл ... ... ... жаңа? Сәкеннен келтірілген
үзіндінің «... формасынан ... ... ... формасына келмейтін
/?/ жаңа екпін, жаңа ырғақ, жаңа түрді /?/ көреміз» дейді ... ... ... жоқ. Ал ... жаңа ... ... ... өйткені:
Советстан, біздің стан – Советстан,
Экспресс, талма екпінді шабыстан, –
қазақтың көне әдебиетінде баяғыдан бар ырғақ / мәселен ... ... наз ... беліне, сұңқар шүйдім айдын шалқар көліне»/. ... С. ... ... ... ... ... өлеңінде де «жаңа ырғақ» деу де дәл ... ... ... ... да ... «Айттым сәлем, қаламқас», т.б. өлеңдерімен
бірдей» [87].
Бұдан әрі сыншы: «Қазақ ... ... Абай – ... ... ... Ал ... Сейфуллиннің поэзиядағы
жаңашылдығын оның өлең ... (М. ... ... ... ... ... ... ақынның революциялық оқиғаларға
жедел үн қосып, жаңа шабыттана ... ... ...... түйін
жасайды.
С. Қирабаев Сәкен туралы монографиясында: «Сәкен творчествасының басты
белгісі – оның ... ... жаңа ... адаммен берік
байланысы» [87], – деп, ... ... ... ... келеді.
«Сәкеннің әдебиеттік жаңашылдығы шығармаларының ... ... ... ... ... дау ... ... мүмкін.
Түрді мазмұннан бөліп қарағандаймыз. ... олай ... М. ... деп ... ... форма бір дегеннен туа қалмайтындықтан ... ... жаңа ... өзі ... ... да ескі ... ... отырады. Осы кезде мазмұн мен форма арасында ... тууы ... [35, 13 б.]. ... ... ...... кейбір
шығармаларының мазмұны мен формасы арасындағы осы ... ... ... ... ... биік орны еш төмендемейді. Біздің
көздегеніміз – мәселенің дәлдігі, әр нәрсенің өз ... ... М. ... бұл ... ... жаңа түр ... жігін ажырата алмаған» [87], – деп түйеді ... бұл ... ... ... ... ... яғни ғылыми тұжырымдар мен
дәлелдердің жаңалық, шындық, дәлдік сапаларының жетіспеуі тағы да талай
кітаптарда кездеседі» [87], – ... ... ойын ... түсіп, мысалға
Х. Бекхожиннің «Қазақ баспасөзінің даму жолдары» деген монографиясын алады.
«Қазақстан» ... тілі мен ... ... ... ... тілінде
шығарылған газеттерден анағұрлым жатық, айқын», – деп ... ... ... ... ... ... анықтамалар газеттің тілі жөнінде орынды да,
стилі турасында еш мағынасыз, орынсыз екенін былай ... ... ... енді ... стилі жағына келетін болсақ, онда оның идеялық мазмұны
/?/ негізгі мақсатқа – «кәсіп ету, ғылым ... ... ... қорытындыға келеді. Сонда бұл газеттің стилі – ... ... ма әлде ... ... ... ... бағындырылуы ма?
«Газет проблемалық мәселелерді көтергенде қай ... ... ашық ...... автор [85 б.]. Сөйте тұра, келесі бетте
«Қазақстан» баспасөзінің ... ... ... ... орын ... – деп ашық ... нәрседен ашық қорытынды жасайды»
[87], – деп, аталмыш ... ... ... ... ... ... алады.
С. Ордалиевтің «Қазақ драматургиясының очеркі» атты кітабын да автор
біршама ащы сынайды. Мәселен: ... ... ... ... сөз етер ... автор трагедияның көне заманнан бергі даму
белестерін қысқаша шолып өтеді. Қысқаша ... ... ... ... ... тереңдеу автор зерттеуінің нысанасы емес. Алайда, осы ... ... С. ... ... езу ... ... қолданады:
«Мұнда (әңгіме Шекспир трагедиялары туралы. Б.А.) белгілі ... ... ... ... тұру ... өзін-өзі өлімге байлайтын геройлар
туды». Немесе: «көне грек трагедиясы мен ... ... ... ала ... Шиллер жаңа үлгі жасады, онда/?/ көбінесе тарихи
адамдардың мораль айтуымен ... ... ... ... М. ... ... ... келіп: «Сырымның
Қаракөзге деген махаббаты адал, кіршіксіз таза, шексіз мөлдір, сондықтан да
ол Қаракөз үшін ежелгі салт, дәстүр атаулының ... ... ...... да іле-шала өз сөзін өзі жоққа шығарады. «Онда... әлеуметтік,
қоғамдық құрылысқа, сол ... ... ... ... ... те
пьесадан байқалмайды», – деп жазады ол [86, 42-43 бб.]. ... осы ... ... ... [87]. ... ... ... пікірінде шындық бар.
Ғылыми еңбекте бір-біріне қарама-қайшы пікір болмауға тиіс.
Ғылыми еңбектер туралы өз ойын ... ... Б. ... ойын ... ... М. Дүйсеновтің кітабында тағы да мынадай сөйлемдер
ұшырасады:
«Орыс халқының ... ... ... көзқарастағы адамдардың көзқарастары бірдей ... [86, 39 ... ... ... ... ... болады. Мектеп оқушыларының
шығармаларында емес, ғылыми еңбектерде бұл сияқты жаңсақ тұжырымдардың,
жаңылтпаш сөйлемдердің шұбырып ... ... ... әдебиет сынымыз
осыларды уақытында көрмейді, елемейді. Сол себепті де ғылыми кітаптарда бұл
сияқты өрескелдіктер М. Дүйсенов айтқандай, «жүріп ... жүре ... ... ... алғанда автор өз мақаласында ... ... ... ... ... ой ... Оны ... мен сыншылар
ортасына пікірталас ретінде тастаған.
Сыншы Б. ... ... ... да сын ... ... бірі –
«Отансыздар трагедиясы» деген тақырыппен Қалтай Мұхамеджановтың үш ... ... атты ... жазған сыны.
«Жат елде» атты үш бөлімді драма – Қалтай Мұхамеджановтың ... ... ... бөлек дүние. Әуелі тарихи экскурсия жасауға
тура келеді. Неміс ... ... Ұлы Отан ... ... ... аса
зұлым да, қауіпті жаумен ұстасты. Осы күресте герман фашизмі ашық ... ... да ... ... ... ... бәрін қолданды.
Соның бірі совет Одағы халықтарының атын бүркенген түрлі ұлттық легиондар
құрып, ... ... ... ... [88], – деп тарих тереңіне ... ... ... ... ... ... ... өзіндік
міндеттері болғаны. Олардың негізгі мақсаты ... ... ... ... ... белең алып келеді. Алайда сыншының трагедия
табиғатын тап басып ... ... ... орай ... тереңінде сыр
бүккен тақырыптың сан қатпар сұрағына жауап табуға тырысқаны ... ... ... ... ... ... Оның тікелей қожасы –
неміс вермахтының Бас штабының «Шығыс шетелдік армиялары» бөлімінің ... ... [88], – ... ... ... ... мақаласын. Одан
әрі ол өз жерлестерінің іс-әрекетінің ... ... ... ... «1944 жылы көктемде Гурьев облысына фашистік десант бастап ... ... ... та осы ... ... «Алаш» отрядын басқарды» [78],
– деп, дәйекті бір ... алға ... ... ... онда ... ... ... қалған, жараланып қолға түскен, амалсыздан легионға
түскендер де жоқ емес-ті. Соңғылары легионның өз ішінде астыртын ... ... ... қарсы күресті. Қиын тағдырдың адамдары ... ... осы ... ... ... ерлікпен қаза тапты. Енді
біреулері Отан алдындағы ... ... ... ... азаматтық
құқына ие болып, еңбекке араласты» [88], – деп, ... ... ... ... ... ... ... Мұхамеджановтың «Жат елде» пьесасы – осы ... ... ... ... ... жазылған шығарма» [88], – деп
аяқтайды өз ойын ... ... тек сыни ... ... ... ... зерттеу мақалаларды
жазды. Әсіресе, Б. Аманшин қазақ тарихнамасының қалтарысында жатқан тарихи
тұлғалардың өмірбаяндық деректерін, шығармашылық ... ... ... ... ... үлес ... ... Қазақстан, Атырау аймағын аралап,
көнекөз, көкірегі шежіре адамдардан ... ... ... Шөрекұлы,
Шернияз Жарылғасұлы, Исатай-Махамбет және олардың жорықтас жолдастары
жөнінде тың деректердің көзін ... ... ... ... ... ... ... ғылыми ақпараттық айналымға қосты.
Қазақ қоғамдық санасы мен әдебиет тарихында азды-көпті еңбегі бар
қаламгер өмірбаяны мен ... ... Б. ... ... аз емес. Ол тек қана архивтік деректерді табумен ғана шектелмей,
қолына түскен әдеби ... ... да ... ... ... 1976
жылы Ығылман Шөрековтің 100 жылдығына орай оның дастандары мен өлеңдерін
құрастырып, «Исатай-Махамбет» ... ... ... ... ... үшінші тараушасында айтып өткен едік. Ол жинаққа кіріспе мақала
жазып, түсініктер ... Б. ... «Ер ... ... ... эпик ақын ... ... ашқан көлемді мақала да жазған.
Онда «Исатай-Махамбет» дастанын терең де жан-жақты талдайды. Ол мақала 2004
жылы «Арыс» баспасы ... ... атты Б. ... ... ... ... «Махамбеттің ізбасары» деген атпен енді. Зерттеуші
өз мақаласында: «Ығылман Шөреков – соңғы екі ғасыр тоғысында қазақтың ... ... ... ... ... ... [20, 183 б.], – ... әдебиетімізден үлкен орын алатынын атап көрсетеді. Ал оның «Исатай-
Махамбет» дастаны туралы: «Бұл кезеңдегі (ХХ ғасырдың басы – А. Е.) ... ... ... ... ... «Исатай-Махамбет» дастанымен тепе-тең түсетін ... ... [20, 183 б.], – ... ... ... ... ол: «Ығылманның өмірінде тындырған ең үлкен азаматтық ісі – ... ... ... жеткізуі», – деп, оның Махамбет шығармашылығын
ұрпаққа аманат еткен еңбегін де ... тыс ... ... ... ... даярлау кезінде Ығылман өлеңдерін ел аузынан жинастыруға
еңбек сіңіргенін де осы ... ... атап ... [20, 198 ... ... «Бір жоқты, бір жоқ табады» деген мақаласында ХХғасыр
басындағы әдебиет үшін айтарлықтай құбылысқа айналған
А.С. Пушкиннің «Капитан ... атты ... ... ... ... ... өмірбаяндық мәліметтерін келтірумен қатар ... ... де ... баға ... Пушкин тәрізді поэзия тарланының көркем туындысын қазақша
сөйлеткен аудармашы шеберлігінің кейбір ерекшеліктерін ашып ... ... ... басында тұрған жан екендігінің басты белгісі
ретінде қаламгердің сол кездегі қазақ даласына белгілі «Айқап», «Тургайская
газета», ... ... ... т.б. ... түрлі сипатты
мақалаларын жариялап тұрғанын дәлел ... Бұл ... ... ... алдында тұрған келелі мәселелерді: оқу ағарту, ... ... ... ... т.б. сөз етумен қатар оның өткен тарихына жүйелі
түрде шолу ... атап ... М. ... ... ... мен ... ... қатысты
тарихи-этнография материалдарын жан-жақты талдаумен қатар, әсіресе, ... тек қана ... табу ... ретінде қолданбай өнер, рухани күш
философияға, ептілікке, табиғатпен үндестікке айналдыра ... ... ... ден қоюын жақсы қасиет ретінде бағалайды.
«М. Бекімов бұл мақалаларына қазақтың қалың бұқарасының ауыр тірлігіне
іш тарта жазып, ара-тұра ... ... та үн ... ... ... ... ... орыс армиясының офицері үшін мұндай ой ... ... де ... ... өзі қаламгердің демократтық көзқараста
болғандығын аңғартып қана қоймай, ... ... ... да хабар
береді» [89], – деп атап ... ... ... қатар қазақ арасынан
шығып орыс армиясының жоғарғы шеніне (штабс-капитаны) дейін өскен, рота
командирі ... ... ... М. Бекімовтің өмірбаяны, қызметі мен
шығармашылығы зерттеушілер назарынан қағыс келе ... ... ... ... орта тұсында айтылған бұл пікір бүгінгі күні де ... ... жоқ деп ... ... ... ... шығармашылығы, оның
өмір жолы әлі де кең көлемде зерттеле қойған жоқ.
Берқайыр Аманшин қазақ ... ... ... ... өмірбаяндық деректерін, шығармашылық мұраларын зерттеп, талдау,
жариялау ісіне қомақты үлес қосқан. Батыс Қазақстан, Атырау аймағын аралап,
көне көз ... ... ... ... жүріп, Ығылман Шөрекұлы,
Исатай-Махамбет және Шернияз Жарылғасұлы және ... ... ... ... тың деректердің көзін ашқан. Оларды архив папкелеріндегі
ресми мәліметтермен салыстыра талдап, ғылыми-ақпараттық айналымға қосты.
Ізденіс нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... ата-қоныстары мен зираттарын, ... 1976 жылы ... ... ... ... облыстарын
аралаған сапары сәтті болды. Жазушы ақын ... ... ... мекені болған Ойылдың Тосағаш, Сүрелі, Алакөл деген жерлерінде
болып, ағайын-туыстарының айтуымен ... ... ... ... Елек,
Қобда маңында жоқ екендігіне көзі жетеді. Бірақ ертеректе ата-бабалары жаз
жоғары Елек, Қобда бойын жайлап, ... ... ... көшетін. Осындай
көшіп-қонып жүргенінде Шернияз өз ата-мекенінен жырақта дүние салуы мүмкін
екендігіне өзіндік жорамал жасайды. ... ... ... Сол ... – деді үзілді-кесілді – іздегеніңді таптым дей ... әлгі ... ... он бес ... ... ... Қырқа алыстан
ағарып көрінеді, етегі бор ма, топырақ па әйтеуір ақ түсті. Сондықтан ... ... ... ағы» деп ... ... ... қасына жақын
барғанда, оның ақын Шернияз Жарылғасұлының бейіті екеніне күмәнім ...... ... ақын ... табылуы туралы.
«Ескерткіш таудың гранит тектес берік ... ... ... – 1,36 ... ені – 0,31 ... ... – 0,20 ... [90].
Құлпытастың екі бетінде сегіз жолдан ескі арабша жазу бар, әрбір жол жеке
ұяға ... ... ... ... ... ... бұл құлпытастан
«кете руының айдар тапасы, малай бөлімі Шернияз Жарылғасұлы 60 жасында 1867
жылы» деген цифрлардың анық ... ... ... ... болды» [90], –
дейді өзінің табандылығымен, ізденімпаздығына сүйсінген ... ... ... ... тарихын қарастырған еңбектерде, түрлі
оқулықтар мен хрестоматияларда Шернияз Жарылғасұлы 1817 жылы ... ... ... ... жүрген болса, Б. Аманшин тапқан құлпытастағы жазу
бойынша ақын 1807 жылы ... да, 1867 жылы ... ... ... ... ... ... зерттеуші мұрағат құжаттарын да куәға тартады.
Мәселен, зерттеуші ... ... ... «Мен ... кете би ... ... Шекара комиссиясының маған жолдаған мақтау қағазын 1838
жылғы 8 ноябрь күні ... ... қол ... [90], – деп ... ... ... қолхаты сақтаулы екені айтылған. 1838 жылы 21 жасында ол ... ие бола ... ... ал мына жаңа дата ... ... ол жылы ... әбден кеуделенген, би болса, би атанған кезі. Ендеше ХІХ ғасырдағы
қазақ әдебиетінің ... ... өмір ... кезеңді нақты анықтау үлкен
табыс деп білеміз.
«Табылған құлпытас арада 110 жыл өткеніне қарамастан жақсы ... ... ... ... ... әріптері терең (саусақтың бір буыны
болатындай етіп) ойылған және ойған кісінің жазуы өте әдемі. Ол ... ... ... ... ... ... ... қанша
уақыт кеткенін түсіну қиын емес. ... ... ... қараға түсетін
қымбат белгі тек Шернияз ақындай атақты, аса қадірлі ... ... ... [90], – деп ... ол ... ... аса көрнекті
ақынының бейітін ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... әрине,
зерттеуші үшін зор абырой, ел үшін аса зор қуаныш! ... ... ... жаңалық! Бұл туралы ғалымның өзі: «Әдебиет ... 30 ... ... ... ... пәлендей көрнекті де, қомақты да емес шығар.
Сөйте тұра шүкіршілік етемін: әр түрлі жанрда өз жазғанын өзге ... бар 30 ... ... шығардым, театрларда 5-6 пьесам қойылды.
Ұлы қаһарман ақын бабамыз ... ... ... ... мен
творчествасының бұрын белгісіз жақтарын анықтағаным, ұзақ жыл ізденіс
соңында Шернияз ... ... ... да ... ... ... шығар деп үміттенемін» [90], – деп осы ойымызды бекіте түседі.
Б. Аманшиннің шығармашылығын зерделеу барысында шығармашылық қуатының
бір ғана тақырып ... сарп ... ... Ол өмірден көргені мен
түйгенін, жалпы ... ... ... ... мақала ретінде
жариялап отырған. Осыған қарап, ғалымның ғұмыр бойы ізденіс ... ... біле ... ... «Қазақ әдебиеті» газетінде «Әнші Мұхит
нешеу?» деген тақырыппен зерттеу мақаласын жариялаған. Шағын ғана мақаланың
өзінен ғалымның білімдарлығы ... ... ... ... ... ... ... Хақанұлы Марғұланның
«Күйді ерттеп, әнді мінген» деген еңбегінде бұрын көзге түспеген жаңалық
көп. Алдымен, мұнда қазақта көне ... бері көп ... ... ... ... ... келген САЛ, СЕРІ дегендер кімдер ... ... ... ... ... ... Сал мен сері өнерінің айырмашылықтары
қарастырылады, олардың табиғи өзгешеліктері, сырт ... ... Бұл ... ... дәл де, ... бұны ... соңғы тұжырым, жаңа сөз деп ұққан жөн» [90], – ... ... ... ... ... айналған сал-серілер, жалпы
өнерпаздық жайлы өрелі ойлар өрілген.
Мақалада Әлкей ... сал, ... ... ... ... не ... қалып келген Шегегей, Қотан, Баян, Тайлақбай, Өтепбай
туралы мол дерек келтіргені. Осы ... ... өз ... ... ... да
қызықты материалдар бергені, сосын, әрине, салдықтың, серіліктің туын
көтерген белгілі әнші, күйші композиторлар ... ... ... ... Біржан сал, Ақан сері, т.б. майталмандарға жеке-жеке тоқталғаны,
бұларды өздері өмір ... өнер ... ... өлкесіне қарай топтап
әрқайсысының өнерпаздық мектебінің қыры мен сырын айқындай ала түскені ... ... ... да ... ... бой ұратындығын былай
көрсетіп: «Осы ретпен Әлекең Қазақстанның күнбатыс өңірінің сал, серілері
Дәулеткерей, Құрманғазы, Сарамалай, ... ... де ... дәл ... творчестволық мінездеме берген. Бұл төңіректе де ... ... ... тың ... ... Алайда осы тұста, дәлін
айтқанда, Мұхитқа келгенде автор өкінішке орай жаңсақ басқанын аңдамапты.
Журналдың 178-ші ... ... ... «Жайық бойында атақты
серілерден ХІХ ғасырда екі ... ... ... ... ... ... (1806 жылы туған). Халық аузында аңызға ... ... ... ... 200 ... ... ... болды…
Екінші Мұхит Қаратаев (1843-1918) белгілі сері, әрі әнші, әрі ... ... ... ... ... ел ... өте көп, ... Затаевичтің бақылауынша ол өзінің көп шығармаларымен бүтіндей бір мектеп
ашқан кісі ... [90], – деп ... ... Мералиев пен Мұхит Қаратаев
екеуі бір ... ... әнші ... ... ... ... айтуындағы
«Оралдан ән оздырған Мұхит төре». Екінші Мұхит еш уақытта болған емес»
[91], – деп, ... Мұны ол ... ... ... бастап еңкеңдеген
кәрісіне дейін білетіндігін тілге тиек етеді.
Қателіктің ... «Бұл ... ... ... ... ... 1000 ... деген кітабында (екінші басылуы –
1963 ж., 482 б.) Мұхит Қаратаев деп ... ал ... ... ... ... атымен Мералиев деп жазылып жүр (дұрысы да осы)», – деп түйіп,
Б. Аманшин одан ары ойын: «А.В. ... әлгі ... ... жөнінде
былай деп жазған: «Происходил из султанского рода потомков ... ... и был ... ... султана Каратая». Расында да солай:
Әбілқайырдан Нұралы, оның 30 ұлының бесеуі «бес ... ... Ырыс ... ... ... Сол бесеудің біреуі Қаратай, одан Еркін, одан Мералы
мен Құмаш туады. Мералыдан Мұхит (шын аты ... ... Оның ... ... ... ... ... содан. Мұхиттан Шоң мен Нәу туады
(елде «Нәудің әні» деген әдемі ән де бар). ... ... ... күйші Қазақ СССР-нің халық артисі Лұхпан Мұхитов – ... ... ... еді» [91], – деген деректерді алға тартып, Мұхит ата-
бабасының тарихын таратып ... ... соң ... ... ... ... ... мақаласын даярлаған «Жұлдыз» журналындағы
жолдастар Затаевичтің бір ... ашып ... ... ... болар еді» [91], – деп ескерту жасап алып, ... әнші ... ... ... Ол – Мұхит Мералиев. Кәдімгі «Айнамкөз», «Ақиіс», ... ... ... ... ... атақты әнші, күйші, сері» [90], – деп
қорытындылайды мақаланы.
Жоғарыда сөз болған әдеби-сыни мақалалар туралы ойымызды қорыта ... ... ... ... ... үлгі ... ... зор деп білеміз. Олардың болашақ ... жөн ... ... ... Махамбеттанудағы жаңашыл бағыт-бағдар
ХХ ғасыр ақындарының арасынан жарқ етіп жалын ... ... ... өр
жырын тудырған тұлға – Махамбет Өтемісұлы. Бұл ... ... ... ... ... бас ... ерліктің белгісі болып қалған
Махамбет поэзиясының азаттық сарындағы жыр көшіндегі орны ерекше.
Ұлт-азаттық ... ... ... ... өмір жолы ... ХХ ... ... бергі уақытта біршама зерттеліп келеді.
Махамбет өлеңдері ... ... ... Ғұмар Қазыұғылына айтқаны»
(Қазан, 1908) жинағында, «Шайыр» (Орынбор, 1910), ... 1925), ... (1926) ... ... ... ... ... Махамбет өмірбаянын тұңғыш рет берді. Махамбеттің
шығармашылғы, көтеріліс себептері мен ... ... ... ... қолдана, пайдалана отырып жазып шықты. Ол Махамбет ақындығының әр
қырынан сөз қозғады. Махамбеттің жыраулығы мықты деген байлам ... ... ... ... «Исатай-Махамбет» жинағын құрастырып, ... еді. ... ... ... ... ... ... айтқан сөзі», «Ереулі атқа ер салмай», «Махамбет батырдың Шернияз
шешенге айтқан жұмбағы», «Махамбет батырдың ... ... ... ... ... Кітаптағы түсінікке қарағанда, Махамбет өлеңдерінің
көбі ұмытылған, жинаққа ... ақын ... бір ... ... М. ... ... 1927 ... «Әдебиет тарихында» зар заман әдебиеті
аясында қарастырды. ... ... ... ... атады. 1933 жылғы
«Махамбет Өтемісұлы» зерттеуінде (7-кл. «Әдебиет тарихының оқулығы») ақын
шығармашылығын әр қырынан қарастырып, кең ... ... ... ... ... ... 1942 ... «Қазақтың XVIII-ХІХ ғасырлардағы әдебиет
тарихынан очерктер» еңбегінде арнайы кеңінен ... ... ... ... атады.
Махамбет өлеңдерін жинау, жариялау, зерттеу ісінде белгілі ғалым Қажым
Жұмалиев елеулі еңбек етті. Ол ... ... 1939, 1948, 1958, ... басылымдарын жариялады. Ақын мұрасы хақында мерзімді баспасөз
беттеріне, оқулықтар мен ... ... ... ... ... ... ақындығы мен күрескерлік тұлғасын зерттеу
жөнінен Е. ... Х. ... М. ... С. ... ... ... ... толымды тұжырымдар жасады.
Әсіресе, мұнда академик С. ... ... ... ... ... ... және ... көтерілісін жан-жақты зерттей
бастаған Халел Досмұхамедұлының еңбектері ол репрессияға ұшыраған ... бен ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдарындағы зерттеулерден тәркіленбеген жалғыз А.Ф.
Рязановтың ғана ... ... Олар 1926 ... ... ... көре ... Сондай-ақ В.Ф. Шахматов [93], т.б. еңбектері жарық көрді. Қалай
болғанда да Исатай-Махамбет көтерілісі туралы көп ... ... да, ... ... ... ... қалған еді. Міне, осы ақтаңдақтың орнын
толтыруға үлкен еңбек сіңірген академик
С. Зиманов болды.
С. Зиманов Исатай-Махамбет ... және оның ... жері ... ... және ... ... 1979 жылы жарық көрген Қазақ СССР
тарихының үшінші томында жариялады. Ол кейін жеке ... ... ... [94].
Бұл ізденістерге біздің зерттеуімізге арқау болып ... ... ... үлес қосты.
Академик Зейнолла Қабдолов: «Махамбет! Бұл есім – өмірдегі қасіреттің
синониміне, өнердегі қасиеттің символына айналған аса ... әрі ... ... ашық, көкірегі ояу қазақтың бір де бірі бұл есімге бейтарап қарай
алмайды» [95, 126 б.], – ... ... ... атты әлемнің бар болмысын
танып айтқандық деп ... ... ... ... ... ... ... жалпы
сипаты туралы: «Он сегізінші һәм он тоғызыншы ғасырдағы патша үкіметінің
саясаты қазақты ... ... алу ... ... ... ... орыстан
құтылу болды. Өткен жүз жарым жылдардағы Кіші ... ... ... деп ... ... [96, 29 б.], – депті. Дәл берілген анықтама.
Бұл тарихты ... ... ... ... Ресей империясының
қанқұйлы саясаты мен сол ... ... ... болған қазақ хан-
сұлтандарына қарсы көтерілістер тарихы десе де боларлық. Кіші жүз ... ... ... ... ... Х. ... өзінің
«Тайманұлы Исатайдың қозғалысы турасында қысқаша ... атты ... ... ... ... ... ... батырдың көтерілісі. Сырым
Нұралы ханды тақтан түсіріп қуды, Есім ... ... ... ... ... ақырында жеңілді.
Екінші, 1830-1345-інші жылдардағы байұлы беріш руынан шыққан Тайманұлы
Исатай мен ... ... ... ... ... ... шекті руынан шыққан
Нұрмағамбетұлы Жанғожа мен Көтібарұлы ... ... Есет ... ... ... ... өлтірді. Есеттің інісі Бекет ұсталды.
Төртінші, 1869-1870 жылдардағы Орал, Торғай қазақтарының жаңа шыққан
дала низамына көнбейміз деп ... ... Бұл ... ... ... [96, 34 ... жүз ... өткен осынау көтерілістердің ішінде ел есінде ...... мен ... ... ... ... себебі – ел
жадында жатталып қалған ... ... бірі ... ... ... дер ... Осы ... рухтандырушысы Махамбет өзінің жалынды
жырлары арқылы ел ісі деп бас ... ... ... ... қана ... ... өткен қиын-қыстау күндердің шежіре тарихын жыр жолдарының өзегі ете
білген. Сөйтіп, Махамбет азаттық күрестің ұраншысы ғана ... ... ... ... тарихын зерттеушілер түрлі құжаттағы ... ... ... ... өн ... ... керегін тауып
отыруының себебі осында.
Әдебиеттің тарихилығын терең зерттеген ғалым Ж. Тілепов: «Махамбеттің
біраз толғауларының мазмұнына ... ... қай жыл, қай ... ... ... Мұндағы біздің тірек етер уәжіміз –
шаруалар ... ... ... ... ізін ... ... ғана емес, сол ұлы оқиғалардың мезгілі мен ... ... ... кейінгі оқиғалардан үзіле көрсетілетіндігі» [97, 178 б.], ... ... ... ... табиғатын айқындап өтеді.
Ендігі бір махамбеттануға қатысты ізденісте ... ... қояр ... Қ. ... ... ғұлама ғалым Махамбеттің көтеріліс жыршысы
екендігін былайша нақтылаған: «Бұл ... өз ... де, ... ... аз ... жоқ. ... ... шын мәнінде айнасы
болған және оның ... ... дәл ... ... ... ... кім ... не үшін күресті – осылардың бәрін де ... ... ... ... ақын – Махамбет. Оның ұрпағына қалдырып кеткен ... ... зор ... нақтылы сәулесі...» [98, 302 б.].
Шынында да, Исатай-Махамбет көтерілісі – қазақ тарихында ерекше сипатқа
ие болған орасан зор тарихи ... Бұл ... ... бергі халық
жүрегінде қоздап жатқан еркіндікке ұмтылыстың, қарсылықты күш ... ... ... ... жалынға айналған кезі. Иіле, иіле жерге ... ... ... ... кесердің кері еді бұл. Бұл ... ... ... М. ... ... ... ... саяси бағыт Сырым, Исатай,
Кенесары тұсында іс ... ... ... ел ... асты-үстіне келтірді. Сол
заманның пікір жолындағы басшысы, табалдырығы ... ... ... ... ... ой ... ... бағытын артқы дәуірден алды» [99, 207
б.], – деген нақты тұжырым жасайды. ... ... ... ... ... ... ... басы Махамбет деп біледі.
Махамбетті зар заман ақындары қатарына ... М. ... ... отты ... мен ... ... ... сипатта екендігін тап басып
тани алды дейміз. Ғалымның төменгі сөздері осы ойымыздың дәлелі бола алады:
«Жырау өсиет пен ... ... адам ... ...... үлгісімен
жаңа заманда, тар заманда шыққандықтан, үгіт пен істің соңына түскен адам.
Сондықтан ... елді ... ... ... үкіметке қара қайратпен қарсылық
етеді. Көтеріліс жасайды. Соғысады. Сөз сөйлесе, жалпы қазақтың ... ... осы ... ертпек болады. Өлеңіне қарасақ, өздері
істеген істің алғашқы кезінде Махамбет, осы пішінімен айқын көрінеді» ... б.]. Осы ... ... ... ... ... ... та
бірегей ашылған. Іс және сөз бірлігінің болмысы айқындалған. Махамбеттің
ісін сөзі, сөзін ісі жалғап, жаңғыртып, олар ... ... ... ... хан ... ... ... билік басындағы би де емес. Ол – ұлт
азаттығы жолында қоңыраулы найза қолға алып, толғаулы жырмен толғанып ... ... мен ... ... ... ... Махамбет ақындығының әдебиетіміз үшін ғана емес, бүкіл рухани
байлығымыздың көрсеткіші ретіндегі орны ... бұл ... ... ... ... ... тарихты тану үшін де, ХІХ ғасырдағы ... тану үшін де өте ... ... зор» [100, 117 б.], – деп ... ... ... ... Махамбет жырларын бүтін күйінде алып,
«Көтеріліс поэмасы» деп ... өзі ... ... ... жаңа сөз
болатын. Шындығында да, Махамбет толғауларының ... ... тек ... ... ... бір ... ... уақытта ұлт-азаттық күрестің
рухын асқақтатқан бүтін дүниеге ... ... ... ... – өзгелерден гөрі халыққа біртабан жақын ақын. Ол барлығын
сырттай бақылаушы, кешегі естігенін, бүгінгі ... ғана ... ... ... ... болжаушы емес, халықпен бірге жүрген,
не көрсе де ... ... ... ... тұшынар жыр тудырған жампоз ақын.
Профессор Ханғали Сүйіншәлиев: «Ол халық үшін бар ... сарп ... ... туған ер ақын. Ол – ақындық мақсатын ел мүддесімен ұштастыра білген
азамат ақын» [101, 488 б.], – деп, ... ... ... ... ... ... жырларында халықпен қатарласа жырланар тақырып – жер тағдыры.
«Кіндік кесіп, кір жуған», түгінен «жанының садағасы – ... нәр ... жер – ... үшін киелі түсінік. Ата-баба қанын төге қорғап, ұрпақтан-
ұрпаққа мирас болып келе ... ... ... азат ету, ... ... деген сенім мен сезімді орнықтыру – туған жерін сүйе алған
ердің ғана межелер мақсаты. Махамбет – осындай ер ғана ... сол ... ... ... білген ақын да. Оның туған жер туралы ... ... ... «Нарын құмы», «Бекетай құмы» сияқты төсінде ойнап,
төскейінде ... ... ... ... ... Олар – ... үшін
еркіндіктің символы. Бұл туралы көрнекті тілші ғалым, ... ... ... ... – Ө.Ә): ... бойы ен ... ел ... едім. Жайықтың бойы көк шалғын, күзерміз де жайлармыз» деген өлең
жолдарында айтпақ идеясы – Еділ мен ... ... ... ел ... жаз ... күз ... емес, нақты осы әрекетте емес, басқа, яғни ... ... өмір ... ... [102, 90 б.], – деп ... ... поэзиясы ұлттық әдебиетімізге аса зор мән-мағына үстеп, оны
қоғамдық-әлеуметтік мазмұнмен, ... ... ... Ол ... ... бастауын салып, азатшыл рухтағы күрескер поэзияның ... жол ... ... толғаулары ұлттық поэзиямызға азаматтық әуен
мен ... үн біте ... ... ... ... оның кейінгі поэзияда
өрістеуіне жол ашты.
Әдебиет зерттеушісі Ә. ... ... ... ... ... өзіне дейін өмір сүріп келген ... ... ... ... ... бұрынғы толғауларға тек атымен ғана ұқсас, затымен
мүлде бөлек. Махамбет толғау табиғатын түбірімен өзгертіп, тыңнан ... ... мен ... ғана ... оған ... ... оғындай
өжет те өткір сипат берді. Сондықтан ақынның әрбір толғауы жауына ... ... ажал ... ... де ... [103, 59 б.], – деп ... ... Шындығында, Махамбет толғауға жаңаша әр беріп, оған күресшіл
рух сипатын дарытты. Мұны біз, ... оның ... ... пен ... ер ... сомдаған толғауларынан ... ... асы ... ғалымдардың Махамбет жайлы зерттеулеріне шолу жасай
кеткенде, ақын туралы айтылмаған нәрсе ... ... ... ... ... ... ... жол ашқан Берқайыр Аманшиннің де
махамбеттануда бір кісідей еңбегі бар.
Б. Аманшин өзінің ... ... ... ... ... те
болады. Б. Аманшиннің табанды ізденістері мен зерттеулері 1836-1838 жылдары
Исатай-Махамбет бастаған ... ... ... ... жол ... орайда Берқайыр Аманшиннің Халелдей (Халел Досмұхамедов) арыс
бастаған, Қажымдай ... ... ... іргелі ізденіс арнасы –
махамбеттану ісіне қосқан үлесі аса зор екенін ... жөн. Оның ... ... мен ... ... ... ... бала
кезінде, мектеп қабырғасында жүргенде оянған. «Махамбеттің бабалары мен
ұрпақтары» атты еңбегінде: ... ... олар ... ... тасқа тимеген»
тұлпар мінген, шапса қылыш, атса оқ өтпейтін ... Ер ... ... Бірде менімен бірге оқитын Рахметов Халықберген деген бала
былай дегені: ... мен ... руы – ... мен де ... ... ... соғыста жеңіліп, бергі бетке өткенде Жайықтың тас кешу деген
жерінен өтіпті». Халықбергеннің мына сөзі мені ... ... ... Өзімше қиял жетпес бір ғаламат, алып ... ... ... ... ... ... ... де... Жайықтың мұзының үстімен бергі бетке өтеді.
Кәдімгі өзім жазда шомылып, қыста мұзында коньки тебетін ... ... мен ... қиссалардағыдай құс қанатты тұлпар мініп, айдаһарлармен
айқасатын, мыстан кемпірлермен арбасатын дәупірімдер емес, кәдімгідей адам
... мына мен ... ... секілді екі аяқты пенде болғаны да.
Исатай мен Махамбетке ... ден ... олар ... ... ... ... басы осы ғой деймін, бірақ ол кезде мен бұл құмартуымның не ... неге ... ... ... [104, 258 б.], – ... ... сол ... бастаған ол М. Өтемісұлының өмірі ... және ... ... ... ... небір жіктеріне жіті
көзін салып, жеріне жеткізе зерттейді. Әуелі сонау–сонау жастық ... ... ... ... ... ... ... мерзімі
мен мекенін анықтаудан бастады. Ол туралы бір сала ... ... Одан сол ... ... ... ... көшті.
Көптеген талдаулық, пікірталастық мақалалар жазды. Одан ... ... ... ... ... сандаған ру, тайпа аттары,
олардың жайлау, ... ... ... секілді географиялық,
этникалық, тарихтық мағлұматтармен айналысып, олардың картотекасын ... кез, сол ... сол ... ... сол ... орыс, шетел
ғалымдарының жазған еңбектерін ... ... ... ... ... ... ... Махамбет жайлы алғашқы зерттеу ретінде 1940 жылы Мақат мұнай
кәсіпшілігінің мектеп кітапханасындағы ... ... ... ... ... ... ... жинағын еске алады.
Кітаптың алғы ... ... ... мен ... ... 1936-1938 жылдарда Батыс Қазақстан өңірін жаппай шарпыған ұлт-
азаттық ... ... ... ... ... ... әлем
және орыс әдебиетіндегі тарихи тұлғалардың шығармашылық, қоғамдық ... ... ... ... ... т.б. толыққанды
бейнелейтін шығармаларды көп оқыған Берқайыр ... ... ... ... ... ... ... «1939 жылғы кітапта
Махамбеттің өмірбаяны маған жалаң, тым ... ... ... ... ... Пушкин жайындағы кітабындағыдай нақты деректер мол-мол
келтірілмейді, ... ... ... ... жоққа тән.
Өмірбаянда, әрине, көтеріліс оқиғалары тексеріледі, қалай басталып, қалай
аяқталғаны баяндалады. Бірақ бұл ... ... ... ... жеке ... оның ... ұйымдастырғыштық, үгітшілдік
қызметінің нақты фактілерін келтірмейді» [104, 261 б.], – деген қорытынды
жасайды.
«Текстологиялық зерттеу, ... ... ... ... ... ... аса қажетті жұмысты Махамбетті редакциялау деп ... ... де ... үшін, я Абай үшін өлең жазбайды (ол ... де!). Ал ... қай ... да, ... ... ... қате ... жүрген сөздерді түзету қашан да ... ... ... ... бұл ... бар, ... кенже қалып келе
жатса, оған кінәлі тағы да сол әдебиетші ғалымдардың өздері, ... ... ... ... ... ... беруі тиіс» [104, 267
б.] – деген байламға тоқтайды.
Зерттеушінің нағыз мінезі осы ... ... ... ... ... тың шешімдерін батыл айта біледі. Қаламгердің Махамбет туралы
зерттеулері, ең ... ... ... ... ... әдебиетінде» (1955
ж., 20 май, № 20) ... ... ... атты ... көп ... хабардар етеді. Содан бастап Б. Аманшин өзіне
дейінгі махамбеттану саласында ... ... ... ... ... ... сырлардың көмбесін аша бастайды. Махамбеттің ... ... оның хан ... ... Исатаймен дүрдараздығы, соған қарамастан,
Өтемістің баласы Махамбеттің жанқияр досы болғандығын алғаш болып айтқан да
Б. Аманшин еді. Бұл ғалымның зертханасының ... ... бай ... ... ... Ішкі ... (қазіргі Батыс Қазақстан облысында)
болған шаруалар көтерілісі ... ... ... ақын Махамбет
Өтемісовтің өмірі мен творчествасы әлі күнге дейін жете ... ... ... 1939, 1948, 1951 ... ... алғы сөздер
негізінен ақынның өлеңдерін талдауға ғана арналған. Ақын өмірінің кейбір
кезеңдері үстірт баяндалып келді. ... да ... ... жазылмаған
жағдайда, ақынның өмірі мен творчествасына ... бар ... ... ... назарын аударады.
Соңғы уақытқа дейін Махамбеттің әкесі Өтеміс туралы ешқандай мәлімет
болған жоқ. Ол ... ... ... ... деп ... ... бұлай емес, Өтемістің әкесі ... ... ... ... бірге туған ағасы. Бұдан А.Ф. Рязановтың кітабында айтылатын
Өтеміс Құлманиязовтің кім ... ... ... ... 1817 жылы ... шапқан ауылы Махамбеттің әкесі Өтемістің ауылы болып шығады.
Біз бұдан ілкі дәуірде ханды ... ... ... бірі ... ... пен Өтемістің арасында мықты келіспестік болғанын көреміз.
Бірақ, осыған қарамастан, Өтемістің баласы Махамбет көтеріліс қарсаңында
да, ... ... де ... жанқияр дос болып, оның бұхара ... ... ... де, қаһармандық жырымен де толық жақтаған».
Осы газеттің 1956 жылғы №34 санында ... ... Б. ... қашан қаза тапты?» деген мақаласында Махамбеттің қаза болуына
байланысты бұрын белгісіз жайттардың беті ... жылы ... ... қаза тапқанына 110 жыл толады.
Әдетте халыққа еңбегі сіңген қайраткерлердің өміріне байланысты мұндай
даталар мәдениетті ... ... да ... ... Бұл ... ең ... ... қашан қаза тапқанын анықтап алған жөн» [105], ... ... одан ары ... ... «1846 ... ... ... ұстап әкел деп өзінің 20 жендетін жібереді. Олар ақынның үйіне
алдап еніп, жанжал шығарып, оны сол өз ... ... ... ... ... 1846 ... ... қаза тапты дейік. Сонда қай
күні?
Бұл оқиға жөнінде жоғарыда ... ... ... ... біз ... комиссиясының 1846 жылғы 15 ноябрьдегі отырысының протоколын таптық.
Бұл протоколда Махамбеттің өлімі жөнінде Баймағамбеттің сол жылы 5 ноябрьде
Шекара ... ... ... ... келтірілген. Сонымен
бірге бұл оқиға жөнінде Махамбеттің ... ... 4 ... ... ... ... ... тіркелген. Бізге қажет мәлімет осы
Хасеннің жауабынан табылды. ... ... ... 1846 жылы ... ... ... ... 20 күндей бұрын өлді деген. Егер анық
20 күн болса, бұл 16 октябрьге дәл келеді. Тап басып айтылмағаны ... ... ... ... ... ... білетін адам болғандықтан
есебінен аса алшақтап ... ... ... бір ... әрі бір ... ... Махамбет 1846 жылдың 15-16-17 октябріндегі күннің бірінде
қаза тапты деп тұжырымдауға ... ... ... ... ... шындығы ашылмайынша басынан дауы
арылмайтыны жасырын емес. Б. Аманшиннің ... ... ... ... пайдалана отырып айтқан болжамдарына ешқандай қарсы
мақала кездестіре алмадық.
Зерттеуші Махамбеттің өмір ... ғана ... ... ... ... дарыны жайлы да салиқалы пікір, көшелі ойлар айта алды.
Оған ... ... ... ... деп білеміз: «Махамбет Өтемісовтің
творчествасы XIX ғасырдың ... ... ... әдебиетінен ерекше
орын алады. 1836-1837 жылдары Ішкі Орда ... ... ... ... көсемдерінің бірі болған ол өзінің жорық күндері шығарған
жалынды өлеңдерінде халықтың ... ... ... ... ... ... ... дәуірде Махамбет жырлары елдің ... ... ... ... құбылыс болды. Оның жырлары қазіргі жазба
әдебиет өкілдерінің белгілі заңдылықтағы шығармаларынан қаншама алыс ... ... ... одан ... де!) ауыз ... дәстүрінен де соншалық
озық жатыр. Бұл ретте оның өлеңдерінің биік ... ... ... Бұл идеясын халыққа жеткізу үшін оған халық әдебиетінің бұған
дейінгі дәстүрлі әдістері, образ шеңбері тар ... ... ол ... бар ... пайдалана отырып, қазақ өлеңін мазмұн, түр жағынан
мықтап байытты. Көңілдегісін дәл бере алатын отты, жігерлі жаңа ... ... ... ... және ... (1956, №8) ... ... өлең
өлкесінде қол жеткізген табыстарына мән бере отырып, «Бұрын-соңды ... ... ... ... Бірақ олардың ешқайсысы:
Әй тақсыр-ау, әй, тақсыр!
Бойың жетпес биікпін,
Бұлтқа жетпей, шарт сынбан.
Айта келген сөзім бар,
Неғылсаңда жасырман.
Шамдансам шығар асаумын,
Шамырқансам сынар ... ... деп, ... бас ұрман.
Байеке сұлтан ақсүйек,
Қыларың болса қылып қал,-
Күндердің күні болғанда,
Бас кесермін-жасырман, –
дей алған жоқ. Мұны тек Махамбет айтты. Және ол мұны көп ... ... ... тұлпары, қырып сал семсері болғандықтан айтқан жоқ
еді. Жоғарыда айтылғандай Махамбеттің ... ... көш ... бір ... осы болса керек», – деген пікірге тоқтайды.
Қазақтың өлең өнерінің ... аша түсу үшін ... ... ... бай материал табады. Әрине, бұл зерттеулер табысты
болуы үшін ұлы ақынның шығармалары ... ... ... нұр ... ... ... ... тікелей не жанама қатынасы бар
мәліметтердің бәрі ... ... Бұл ... Б. Аманшин былай дейді:
«Жуырда қазақтың А.С. Пушкин атындағы ... ... ... ... ескі ... қарастыра отырып, бір қызық
материал таптық.
Бұған дейін мектеп оқулықтарында Махамбет өлеңдерінің 1939, 1948 ... ... алғы ... ... ... тұңғыш рет 1923 жылы
Ташкентте басылды делініп келді. Қазір Махамбеттің бір өлеңі одан көп ... ... ... ... Бұл оның ... ... атқа ер салмай»
деген өлеңі. Бұл өлең октябрь революциясынан бұрын ... ... ... ... ... ... ішінен табылды. Ескі араб (қадим)
әрпімен бұл кітаптың ... ... аты: ... яки ... ... жырлары. Жиюшысы Ғабдолла Мұштақ (Бөкейлік). Орынбор. Харимов-
Хұсайнов компаниясының паровой типографиясы». ... қай жылы ... ... ішіндегі бір дерекке қарағанда 1909 жылдан кейін, 1912-
1913 жылдар ... ... ... Осы ... ... ... Махамбет жыраудың сөзі» деген атпен «Ереулі атқа ер салмай» өлеңі
басылған.
...Сөйтіп, Махамбеттің бұл өлеңінің жаңа ... ... ... Мазмұн
логикасы, көркемдігі жағынан, негізінен алғанда, соңғысы ... ... ... ... ... мұнда да әсерлі, тың жолдар (әсіресе 10-
13-ші) бар. Мағынасы ұқсас ... ... ... төл сөзі ... алу ... екені, әрине, үңіле зерттеуді, ойланып-толғануды ... [106, 50 б.], – деп, ... ... ... тарихнамасына да
тың деректер бере алды. Махамбет шығармашылығын зерттеуші О. Тұржан ... мұң» ... ... туралы толғаныс) атты еңбегінде ондағы «жырау»
ұғымына назар аударып: «Кезінде Берқайыр Аманшин «Көне кітаптардың бірінде
ақын ылғи да ... ... ... ... ... Қазақтың халық
поэзиясының дәстүрінде өз жанынан сөз (өлең) ... адам сол ... ... ... ... ... ... білмейінше ақындығын
таныта алмағандығы белгілі. Махамбетте бастапқы да ... ... ... толғайтын жырау ретінде көзге түссе керек» («Жыр-
семсер» ... деп ... еді» [107, 51 б.], – деп, ... ... ден ... ... ... тілі мен текстологиясына да мейлінше
қатты назар аударған: «Махамбет өлеңдерінің тілі бай. ... ... ... ... онда топ-тобымен кездеседі. Ертеректегі қазақ ауылы
салтына, ескі қару-жарақ атауларына, жер ... ... ... ... ... әсіресе жастар түсінбеуі мүмкін. Сондықтан ақын
өлеңдеріндегі ондай сөздерге түсінік беру ... ... ... 1939, 1948 ... ... ... түсініктер оқушы
жұртшылықты қанағаттандырмайды. Мұнда кейбір жер-су (Сағыз, ... ... ... түсінік берілмеген. Кейбір сөздер жаңсақ ... ... ... ... ... бір ... «Хан ... – ылаңсың»
деген. Осындағы «ылаң» деген cөзі: «лан» деген сөзден шыққан. Лан – ... ... деп ... ... ...... бір ... Махамбет
Жәңгір ханды бұғы сияқты асыл аңға теңей қоймаған шығар. Мұндағы «ылаңсың»
– кәдімгі ... ... ... ... ... ... Енді бір өлеңдегі
«Алғай» деген сөз «Таловка ... ... бір ... аты» ... Дұрысында Алғайдың бұл өлеңге еш қатысы жоқ. Бұл – қате
жазылған «алаға» деген сөз ... ... ... шыға ... ... ... идеялық-көркемдік қасиетін төл қалпында сақтау үшін
мұндай жаңсақ түсініктерді түзеткен жөн» [108].
«Қазақ әдебиетінде» жарияланған бұл мақаласында ... ... ... ... ... мағынасы күңгірт сөздерге өз болжамын
айтқанын көріп отырмыз. Дәл және орынды. Әсіресе ... ... ... ... ... ... сөзін түсіндіруі ойға қонымды-
ақ. Өлеңдердің ... ... ... ... қою керектігін кесіп
айтқаны – шындық ... ... ... ... ... не ... келген мәліметтерге наразылығы жай ... ... ... ... ... нәтижесі.
Қазақ көркем өнері мен әдебиетінің 1958 жылы ... ... ... ... ... өлеңдерінің орыс тілінде басылып шығуы қалың
жұртшылықтың, соның ішінде орыс оқушыларының ұлы ... ... ... айғағындай болғаны шындық.
Бұл Махамбет өлеңдерінің орыс тілінде үшінші рет басылуы еді.
А. Никольскаяның аударуында ақынның 28 өлеңі ... рет орыс ... ... ... XIX ... ... ... (1936 жылы, Алматы)
жарияланған болатын. Екінші рет 1948 жылы басылып шықты. Ол жолы ... 32 өлең ( оның ... 13-і ... табылған) қосылған.
Осы үшінші басылымда да жаңадан тағы да екі өлең ... ... М. ... ... ... ... 1 июнь, 1955, № 26)
«Елмен қоштасу». Б. Аманшин екіншісінің ( ... ... ... я был» ... Махамбеттің қай өлеңі екенін анықтай алмаған. Бұл ... ... ақын В. ... аударғанына сенімді. Ал енді осы соңғы басылымға
Махамбет өлеңдерінің сол уақытқа ... ... ... ... ... міне, осы, 1958 жылғы басылымдағы орыс тіліне
аударылуын құптай ... ... ... ... қателігін табады.
Қорытындысында: «Махамбет өлеңдерінің орыс тілінде басылып шығуы – біздің
мәдени өміріміздегі ... ... ... ... ... ... ... сорған хан-сұлтандарға қарсы көтерілісті басқарған жаужүрек
батыр, майталман ақынның мұрасымен енді орыс ... осы ... ... ... ... да кең әрі ... таныса алды. Сонымен бірге,
Махамбет өлеңдерінің орыс тіліндегі аудармасын жетілдіре беру ісі де ... ... ... [109], – деп ... ... ... ... одан тараған ұрпақтарды анықтауға,
жеке басына қатысты деректерді нақтылауға көп ... ... ... ... ... дәлелі:
«Әзірге белгілі деректерде Өтемістің аты тұңғыш рет 1804 ... ... ... Сол жылы ... ... ... қысым көрген бір топ
ауылды бастап, старшина Өтеміс пен Жүніс батыр Ішкі Ордадан Жайықтың бергі
бетіне ... ... ... ... Шанасалған деген жерді қыстаған беріш,
шеркеш ауылдары дүр көтеріледі. Жайық бойындағы Топайлы мен ... ... ... оқ ... ... ... ... бергі бетке өтеді. Осы жөнінде Орынбордың генерал-губернаторы Г.С.
Волконский, Сыртқы істер министрінің ... А.А. ... ... 12 ... ... хат ... («Материалы по истории Казахской
ССР. Том IV. Ленинград, 1940»).
Жәңгір ... ... бір ... ... ... ... көзі көрді ғой –
Менің атым Өтеміс
Елдің қамын жеді ғой, –
деуі де ... ... көш ... ел ... адам ... ... ...Махамбеттің өз басы дәулетті адам болғанға ұқсайды.
Көтеріліс өршіген, егес қызған кезде, 1836 жылғы 13 декабрьде ... 70-80 ... ... ... ... ... келуші Төлеген
Тыныштықов деген старшина. Махамбеттің өзі ол күні ауылында жоқ екен. Кейін
осы оқиға жөнінде Орал атты – ... ... ... атаманы Покотиловке
шағым берген Махамбет шапқыншылардың талап алып кеткен мал-мүлкін тізеді.
Осы тізімде аталған нәрселер: екі ... ... үш ... тон, алты ... ... ... екі жібек көйлек, екі ... 27 ... (567 сом ... бір ... астық, үш түйе, бір жылқы (Қаз.
ССР Орталық тарихи архиві. 4-қор, ... ... [110, 62-63 ... ... ... 1955 ... бастап дүниеден өткенге дейінгі
өзінің ... ... ... арнады. Өзі пір тұтқан ақынның
шығармашылығы мен өмірбаянына ... ... ... ... ... ... оны махамбеттану ілімін байытуға еш іркілместен қосып
отырған. Ол ... ... ... ... да ... үлес ... ... 1974 ж. «Ереулі атқа ер салмай» жинағын шығарса, 1979 ж.
«Жыр ... ... ... көрді. Мұндағы Махамбет өлеңдерінің
текстологиясына өзіндік өзгертулер ... ... ... ... ... ... көңіл бөлер бір қасиеті – ол ел ... жиі ... ... оған ... ... өрбіген өңірдің көнекөздерінен Исатай-
Махамбет туралы, көтеріліс тарихы, ... ... ... ... т.б. ... ... керекті пікір мәліметтерді
молынан жинауы. Оларды сол табылған ... дер ... ... ... ... пен ... ғалымдар назарына ұсынып
отырды. Бұл материалдар махамбеттанушыларға көп ... ... ... көзі ... ... Осы ... ол өзінің махамбеттанудағы
орнын айқындады десек болады.
Ізденімпаз ... ... ... тапқан деректері, жазған-
сызғандары мен артында ... ... ... мұрасының аса молдығына
бүгінде көзіміз жетіп отыр. 2004 жылы «Арыс» баспасы шығарған
Б. Аманшиннің «Жыр-семсер» атты ... ... ... ... 276 беттен тұратындығы бұған нақты дәлел болса керек.
ҚОРЫТЫНДЫ
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы сан алуан. Ол – ... әр ... ... ... ... ... дәлелдей алған
қаламгер. Біз жазушының бүкіл ... ... ... ... Б. ... шығармашылығы, ондағы қаламгер еңбегі, ізденіс арналары,
дерек көздері мен мол ... ... ... ... қиын да ... көз ... Ондағы шығармашылық ізденістер, көркемдік-рухани
мұраттар көңіл көрігінде, ой ... жіті ... ... салыстыру-
салғастырулар жасалып, жүйелі өріс алғанының куәсі де болдық.
Б. Аманшин өзінің творчестволық жолын ақын ... ... ... бір ... ол өмір бойы ақындыққа адал күйінде қалды. Өз өлеңдерінде
Отанға, туған жерге, халқына деген ... ... ... ... ... ... ... үндерге толы болып келді. Ол алғашқы
өлеңдерінде тым қарабайыр ойлар айтқанымен, бірте-бірте олар ой мен ... әсем де ... жыр ... айнала бастады.
Б. Аманшин – лирикалық жанрда да, эпикалық жанрда да ... ... ... Оның «Жүрегім далам», «Ой кету», «Кеше ... ... ... ... ... ... т.б. ... әсем лирика
үлгілері болса, «Мүслима», «Даладағы дабыл», «Елші», т.б. поэма-дастандары
– эпикалық жанрдағы жетістіктері деп ... ... ... ... ... ең алдымен, өзіндік жолымен, өзіндік мәнерімен
келген Б. Аманшин өр үнді отты жырларымен де, нәзік те ... ... ... ... ... ... ... шығармаларында да осы қасиетті
құт тұтқан өзіне ғана тән ақындық қолтаңбасы ... ... ... ішкі ... ... ... белгі беріп қалатыны да
сондықтан болса керек.
Жұмыста, сонымен қатар Б. Аманшиннің проза ... ... ... ... ең ... ... ... соң күрделі
жанрға да жеткен биігі – «Махамбеттің тағдыры» романы ... ... ... ашылып, тарихи шығарма ретіндегі құндылықтары ... сан ... ... ... ... біз өз ... ... прозалық шығармаларын қарастырған сәтте ... ... ... қаламгердің көркемдік ізденістерін тануға
ұмтылдық.
Әдебиетте өзіндік суреттеу тәсілімен дараланған ... сөз ... ... тың ... ... Қаламгер өз шығармаларында
сомдаған замандас ... – өмір ... ... ... атты киелі отаудың шаңырағына имене енген жазушы шынайылықтан
танбай, адам жайлы, ... ... ... ... ... асыл мұраттарды,
таза сезімді жырлап, ұлы сезімнің шынайылығын аялап, оның жан дүниесіндегі
нәзік те ... ... ... ... алды.
Жазушы шығармаларының ұлттық сөз өнерінің дамуындағы орны айқын. Оның
көркемдік ізденістері мол. ... ... ... ... жан ... ... психологиясына енудегі көркемдік ... ... ... ... ... Бұл, ... «Жар мұңы» повесі мен
«Махамбеттің тағдыры» романында анық байқалады. Осы ... ... ... қазақ әдебиетінде алар орны, оны дамытуға сіңірген еңбегі орасан
зор.
Б. Аманшин шығармашылығының үлкен бір саласы – ... сын мен ... ... ... ... оның ... ағымдағы өткір де, өтімді сын
мақалалары. Ол ... ... ... ... ... ... бастап,
бүгінгі Әбдіжәміл Нұрпейісовке дейінгі аралықта олардың әрбір шығармасын
терең талдаудан өткізіп отырды. Кезінде ... ... ... ... естісе
де, өзінің көркем шығармаға деген адалдығын ғұмыр бойы сақтап қалды. Адалын
айтты, өтірік көзге мақтамады, кемшілікті нақты көрсетті. Осы ... ... да ... ... ... Бірақ мойымады. Өмірден әдебиет атты
қасиетті өнерге деген тазалығына кір шалдырмай өтті.
Б. Аманшиннің әдеби шығармашылықтағы ендігі бір ... ...... Бұл ... да ол кәсіби зерттеушілерден бір мысқал кем
түспеген күйі қазақ әдебиетінің ... ... ... ... ... ... ... Атап айтқанда, Шернияз ... ... ... ... ... Шөреков сынды қазақ әдебиеті
тарихының әр кезеңіндегі тұлғаларының өмір-ғұмыры, ... ... тың ... ... ... ... айналымға қосқан еңбегін атап
айтуға болады.
Әрине, Б. Аманшиннің Махамбет туралы зерттеулері өз ... бір ... ... ол ... ... үлес қосты десек, ... ... ... ... ... оның бұл еңбегі жан-жақты қаралды
деп нық сеніммен айта ... ... ... ... Б. Аманшиндей сан қырлы ... ... ... ... ... ... Атап ... шығармашылық ғұмырнамасы жүйеге түсіріліп, нақтыланды.
Оның өмір жолы шығармашылығымен өзектес екендігі нақты ... ... ... Б. ... әр кезде атқарған қоғамдық-қайраткерлік
қызметтерінің мәні мен маңызы көрсетіліп, олардың әдеби іске ... ақын ... ... ... ... ... «Бұтақтағы бұлбұлдар», «Жайық желі», «Маңғыстауым менің»,
«Құттыхана», т.б. ... ... ... ... ... ... көркемдік ізденістегі жетістіктері терең талданып,
ақын лирикасының қазақ поэзиясынан алар орны айқындалды.
3. Б. Аманшиннің эпик ақын ... ... ... ... ... ... ... олардың тақырыптық ауқымын, эпикалық кеңдігін,
образдық жүйесінің күрделілігін сараптау арқылы дәлелденді.
4. Қаламгердің жазушы ретіндегі ... ... ... ... ... ... «Махамбеттің тағдыры»
романындағы терең қатпарлы ... ... ... ... ... шеберлік
қырлары байыпталды. «Махамбеттің тағдырындағы» тарихи деректен авторлық
қиялдың жарысуынан туған өмір ... ... ... ... ... ... өтті.
5. Б. Аманшиннің әдеби-сыни еңбектері мен әдеби зерттеулері сарапталып,
олардың қазақ әдебиеттануына қосқан үлесі ғылыми тұрғыдан нақтыланды.
6. Зерттеушінің махамбеттануға ... ... ... рет ... ... Б. ... орны ... алғанда, жұмыс барысында Берқайыр Аманшиндей сан қырлы ... ... ... ... ашылды. Бұрын шығармашылығы тек сыни
пікірлер мен мерейтойлық мақалаларда ғана атүсті сөз ... ... ... ... ... ... қадам жасалды. Үлкен ізденістер
әлі алда, берқайыртану енді басталды деп білеміз.
Сонымен қатар қойылған мақсатқа сәйкес ... ... ... ... Б. Аманшиннің әдеби мұрасын саралау, жүйелеу, сараптау барысында әр
бағыттағы шығармашылық ... және ... ... ... мәні ашылды.
– Б. Аманшин лирикасындағы кезең ... ... ... ... ... ... ... философиялық түйін-
тұжырымдарының мән-мағынасы ашылды.
– Б. ... ... ... ... ... олардың поэма жанрын дамытудағы орны айқындалды.
– Б. Аманшиннің әңгіме-хикаяттарындағы көркемдік ізденістер мен өмір
шындығын бейнелеудегі ... ... ... ... ... атты тарихи тақырыпқа жазылған романындағы
тарихи дерекпен жазушы қиялы бірлігінен жаралған ... ... ... ... ... ... ... айналдырудағы жазушының басты
көркемдік ұстанымдарын айқындау жүзеге асырылды.
– Б. ... сыни ... 50-80 ... ... ... ... шығармашылық тұлғалардың қазақ әдебиетіндегі орнын айқындаудағы
ізденістерінің мән-маңызы жан-жақты пайымдалды.
– Б. Аманшиннің Махамбет шығармашылығына қарым-қатынасы, ... ... ... ... ... бағыттары мен
желілі арналары жүйеленді.
Зерттеу жұмысының нәтижелерін ХХ ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерді орта, жоғары
мектептерге арналған оқулықтар, оқу ... ... ... жоғары оқу
орындарында қазақ әдебиетінің қазіргі ... ... ... курстар
мен семинарлар жүргізгенде пайдалануға болады.
Зерттеу жұмысы Б. Аманшиннің түрлі саладағы еңбектерін, шығармашылық
бағыттарын негізге ала ... ... ... ... Т. ... Ә.
Нұрпейісов, Ж. Молдағалиев, т.б. ақын-жазушылар әдеби мұрасын зерттеуге
арналған еңбектер, ... ... З. ... С. ... Т. ... ... ... арналған зерттеулер басшылыққа алынып, олардағы озық
үлгілі өрнектер тиісті дәрежеде пайдаланылып ... ... ... ... тану мен ... ... мол, ... еңбек жазылды
деген ойдамыз.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Қабдолов З. Талдаулар мен толғаныстар. – Алматы: Рауан, 1996. –
116 б.
2 Қирабаев С. ... ... ...... ... 1995. –
288 б.
3 Қабдолов З. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Жазушы, 1983. – 359 б.
4 Ысмайлов С. Сын мен ...... 1960. – 160 ... Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы (оқу құралы). – ... 1994. – 448 ... ... Абай ... ... екі ... ... жинағы. –
Алматы: Қазақ ССР-нің «Ғылым» баспасы, 1977. – 1 т. – 454 ... А. Ақ жол: ... және ... ... және ... ... // құраст. Р. Нұрғалиев. – ... ... – 644 ... ... жазушылары. Анықтамалық. – Алматы: Жазушы, 1968. –
319 б.
9 Аманшин Б. Өлеңім – өмірім. – ... ... 2002. – 224 ... Б. Жайық желі. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1974. – 296 б.
11 Бекхожин Қ. ... де ... ... // ... ...... 17 октябрь.
12 Ерғалиев Х. Грани творчества // Вечерняя Алма-Ата. – 1984. –
14 октябрь.
13 Мұстай Кәрім. Салауат туралы сөз // ... С. ... ... ... ... 1983. – 40-41 ... С. Жорық жырлары (Башқұрт тілінен аударған Б. ... ... ... 1983. – 44 б.
15 Аманшин Б. Батыр, ақын Салауат // Юлаев С. Жорық жырлары. – Алматы:
Жазушы, 1983. – 3-8 ... ... ... ... годов. – М., 1987. – 275 с.
17 Махамбет. Ерулі атқа ер салмай. Өлеңдер // ... ... ... мен ... ... ... Аманшин. – Алматы: Жазушы,
1974. – 140 б.
18 Қорқытов Б. Менің бар өлең ... ... ... // ... – 1984. – 31 ... Т. Туған дала жыршысы // Атамекен. – 2001. – 26 ... Б. Жыр – ...... ... 2004. – 280 ... М. Ақын ... сырласқан күндер // Орал өңірі. – 1994. –
19 наурыз.
22  Неталиев М. Сегіз қырлы жазушы // Коммунизм жолы. – 1984. ... ... М. Ол ... жан еді // Жас Алаш. – 1995. – 14 ақпан.
24 Ерғалиев Х. Өнегелі өмір // Орал ... – 1984. – 8 ... В.Г. ... ... – Алматы: ҚБМБ, 1948. –
216 б.
26 Шапай Т. Ой түбінде ... сөз: ... ...... 1989. – 135 ... Б. Өлеңдер. – Алматы: ҚМКӘБ, 1954. – 96 б.
28 Дәдебаев Ж. ... сөз // ... және ...... ... – 1985. – 456 б.
29 Ордалиев С. Үстірт жинақ // Қазақ ... – 1955. – 1 ... ... Ш. ... жинақ // Әдебиет және искусство. – 1955. – №8.
– 125-127 бб.
31 Нәжімеденов Ж. Аспан шақырады. – Алматы: Жазушы, 2005. – 215 ... ... Б. ... ... – Алматы: ҚМКӘБ, 1958. – 94 б.
33 Шәріпов Ә. Бұтақтағы бұлбұлдар // Советтік Қарағанды. – 1959. ... ... ... І. Екінші кітапты оқығанда // Жұлдыз. – 1959. – №9. – ... ... З. Сөз ...... ... 1995. – 456 ... С. Өлең ... өз ұлы // Коммунистік жол. – 1984. –
10 қараша.
37 Аманшин Б. Жетісу – Жайық. – Алматы: ҚМКӘБ, 1961. – 86 ... Б. ... ...... Жазушы, 1965. –
87 б.
39 Аманшин Б. Маңғыстауым менің. – Алматы: Жазушы, 1972. – 88 б.
40 Аманшин Б. ... ... мен ...... ... 1983. ... б.
41 Мәуленов С. Қаламгердің кемел шағы // Ленин жолы. – 1984. –
13 ноябрь.
42 Шәріп А. Қазақ поэзиясы және ұлттық идея. – Алматы: ... 2000. ... ... ... М. Соғады жүрек. – Алматы: Рауан, 1991. – 144 б.
44 Әбдіғазиұлы Б. Асыл ...... ... ... 1992. – ... Ысқақов Б. Сан қырлы санаткер // Октябрь туы. – 1984. – 21 ... ... Ә. ... ... тартымды жырлар // Оңтүстік Қазақстан. –
1983. – 13 сентябрь.
47 Неталиев М. Еңбеккер жазушы, зерттеуші // ... жол. – 1984. ... ... Қ. Поэма және сюжет. – Алматы: Қазақ университеті, 1992.
– 121 б.
49 Шөреков Ы. ... ... мен ... ...... ... 1976. – 162 б.
50 Нұрғали Р. Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры. – Астана, Күлтегін 2002.
– 526 б.
51 Оспанов С. Сәулелі ... ... үні // ... ... – 1994. ... ... Аманшин Б. Майдандас дос // Жар Мұңы (повестер мен әңгімелер). –
Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 5-17 ... ... Б. Ақ ... // Жар мұңы ... мен ...... ЖШС, 2004. – 18-24 бб.
54 Әлімбаев М. Қалам қайраты. Эсселер, сын мақалалар. – ... ... – 122 ... ... Б. Бұйырмаған алма // Жар мұңы (повестер мен ... ... ... ЖШС, 2004. – 25-37 ... Б. ... ... // Жар мұңы ... мен әңгімелер). –
Ақтөбе: «А-Полиграфия» ЖШС, 2004. – 39-45 ... ... Б. ... ... // Ақ ... Таңдамалы повестер мен
әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1975. – 190-197 бб.
58 ... Р. Өнер алды – ... тіл. – ... ... 1974. – 172 ... ... Б. Ел ... // Ақ жүректер. Таңдамалы ... ...... ... 1975. – 96-118 ... Аманшин Б. Ақтайдың хикаялары // Ақ жүректер. Таңдамалы повестер мен
әңгімелер. – Алматы: Жазушы, 1975. – 211-232 ... ... Т. ... ... ... ... ... ғыл. канд.
дисс. – Алматы, 1999. – 120 ... ... М. ... ... және ... ... // Көркемдік кілті –
шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1985. – 348 б.
63 ... А. ...... Жазушы, 1989. – 320 б.
64 Аманшин Б. Жар мұңы. – ... ... ЖШС, 2004. – ... ... Р. ... ...... Жазушы, 1989. – 357 б.
66 Аманшин Б. Көкжар // Ақ жүректер. Таңдамалы ... мен ... ... ... 1975. – 7-96 бб.
67 Дәдебаев Ж. Өмір шындығы және көркемдік ...... ... – 208 ... Ғ. ... ... // Махамбеттің тағдыры: Роман және
әдеби зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1991. – 3-6 бб.
69 Әлімжанов Ә. Махамбеттің жебесі. – ... ... 1976. – 364 ... Әлімқұлов Т. Кертолғау. – Алматы: Жазушы, 1973. – 269 б.
71 Әбуталиев Н. Қайран Нарын. – Алматы: ... 1978. – 217 ... ... Қ. Бас ... бас. – ... Жазушы,1984. – 246 б.
73 Мәжитов М. Барлыбай түбіндегі ән. – Алматы: Жазушы, 1979. – 168 б.
74 ... Б. ... ... ...... ... 1982. – 283 ... Тоқбергенов Т. Тәкен Әлімқұлов. – Алматы: Рауан, 1992. – 186 б.
76 Әбдезұлы Қ. Т. ... ... және ... ... прозасы (дәстүр және жалғастық): Монография. – Алматы: Ғылым, 2001. –
270 б.
77 Аманшин Б. ... ... ... және ... ... ... ... 1991. – 7-257 бб.
78 Бисенғали З. ХХ ғасыр басындағы қазақ ...... ... – 136 ... Қозыбаев М. Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған көтеріліс
// Махамбет поэзиясындағы ерлік пен ... рухы және ... ... ... ... ...... Қазақ
университеті, 2003. – 51-57 бб.
80 Серікқалиұлы З. ... және біз. ... ... көзқарастар,
толғаныстар, эсселер. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 320 б.
81 Аманшин Б. Мөлдір ... // ... туы. – 1960. – 30 ... ... Қ. ... ... ... дейін // Арыстар мен
ағыстар. Шеберлік шеберханасы. – Астана: Фолиант, 2004. – 103-209 бб.
83 Ергобеков Қ. Адасқандар ақиқаты // ... ... сөз. – ... 1991. – 219-280 ... ... Б. ... қояр ... // Қазақ әдебиеті. – 1976. – 13 шілде.
85 Аманшин Б. Мазмұн мен түр // Қазақ әдебиеті. – 1974. – 7 ... ... Б. ... ... // ... ... – 1969. – 14 ... Аманшин Б. Жүріп жатады (яки ғылыми кітаптар мәдениеті жайынан) //
Қазақ әдебиеті. – 1966. – 1 ... Б. ... ... // ... жас. – 1968. ... ... Б. Бір жоқты бір жоқ табады // Қазақ әдебиеті. – 1984. –
2 ноябрь.
90 Аманшин Б. Ақын бейіті ... // ... ... – 1977. ... октябрь.
91 Аманшин Б. Әнші Мұхит нешеу? // Қазақ әдебиеті. – 1984. – 6 ... ... А.Ф. ... ... ... (1836 – 1838 гг.). – ... 1927. – С. 247.
93 Шахматов В.Ф. Внутренняя орда и восстание Исатая Тайманова. – Алма-
Ата, 1946. – С. 248.
94 ... и ... ...... ...... Қабдолов З. Ерлік пен елдіктің өшпес рухы // Махамбет поэзиясындағы
елдік пен ... рухы және ... ... ... ғылыми-теориялық
конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 126-139 бб.
96 Досмұхамедұлы Х. Таңдамалы (Избранное). – Алматы: Ана ... ... ... Тілепов Ж. Тарих және әдебиет. – Алматы: Мектеп, 1967. – 430 б.
98 Жұмалиев Қ.Ж. Қазақ эпосы мен ... ... ... ... 1952. – 402 ... ... М. ... тарихы. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 240 б.
100 Мұқанов С. Қазақтың ... ... ... ... ... ... біріккен мемлекеттік баспасы, 1942. – 248 б.
101 Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: ... 1997. ... ... Сыздықова Р. Абайдың сөз өнері: Монография. – Алматы: Санат, 1995. ... ... ... Ә. ... ақын // ... ... ерлік пен ел-
діктің рухы және қазіргі дәуір: халықаралық ғылыми-теориялық конференция
материалдары. – ... ... ... 2003. – 57-61 ... Б. Махамбеттің балалары мен ұрпақтары (әдеби зерттеулер) //
Аманшин Б. Махамбеттің тағдыры: Роман және әдеби зерттеулер. – ... 1991. – 257-397 ... Б. ... ... қаза ... // ... ... – 1956. –
25 май.
106 Аманшин Б. Махамбет Өтемісовтің тұңғыш басылған ... // ... ... –1956. – № 11. – 50-59 ... ... О. ... де шөлдейді. – Астана: Елорда, 2003. – 200 б.
108 Аманшин Б. Махамбет мұрасы төңірегінде // Қазақ әдебиеті. – 1956. ... ... ... Б. ... өлеңдері орыс тілінде // Қазақ әдебиеті. ... – 11 ... ... Б. Махамбет өмірінің соңғы жылдары // Жыр-семсер. – Алматы:
Арыс, 2004. – 61-70 бб.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 188 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
60-90 жылдардағы қазақ поэзиясындағы көркемдік ізденістер29 бет
7 -арна: кәсіби деңгейі мен шығармашылық шеберлігі50 бет
«Бекмаханов ісі» ХХ ғасырдың 40-50 жылдардың ортасындағы республикадағы шығармашылық интеллигенция26 бет
«Информатика сабағында оқушылардың шығармашылық белсенділігін дамыту »57 бет
«Қазақстан» және «Хабар» телеарналарындағы адамзатқа тән құндылықтарды насихаттайтын бағдарламалардың шығармашылық сипаты45 бет
Абай және Ахмет шығармашылық үндестігі37 бет
Ахмет байтұрсыновтың шығармашылық ғұмырбаяны6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь