Әдеби басылымдардағы сын: тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктері

КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕБИ СЫНЫНЫҢ ДАМУЫ
1.1. Әдеби баспасөздегі сынның қалыптасу сипаты
1.2. Сын мен сыншыға қойылатын талаптар мен міндеттер
ІІ ТАРАУ. БАСЫЛЫМДАРДАҒЫ ӘДЕБИ СЫННЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ, МАЗМҰНДЫҚ, ПРОБЛЕМАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. Басылымдардағы сын жанрларының табиғаты және ерекшелігі
2.2. Әдеби басылымдардағы әдеби сын
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қоғамдық өмірдің жетіле, өркендей түсуі сын мен өзара сынның дамуымен қатысты болса,
Зерттеудің өзектілігі: Жауынгер жанр саналатын әдеби сын қазақ әдебиеттану ғылымының ғана емес, журналистикада саласында да атқарар маңызы зор. Осы мақсатта біз қазақ әдеби басылымдарындағы әдеби сынның тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктерін түбегейлі зерттеуді басты міндет етіп алдық.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
1. Қазақ әдеби басылымдарындағы әдеби сынның тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктерін жаңаша көзқараспен зерттеу;
2. Бүгінгі әдеби сынның жетістіктері мен кемшіліктерін жүйелі түрде сараптау;
3. Қазақ публицистикасына әдеби сынның қосқан үлесін байыптау;



Негізгі бөлім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар тізімі:

Сын тарихымен журналистика тарихы да көп ретте тоғысып жатады. Оның мәнісі – кәсіби сынның негізгі өмір сүру ортасы – баспасөз беті. Ол ең алдымен мерзімді баспасөз беттерінде көрініс тауып, өз оқырмандарына жол тартады. Өз қарсыластары мен жақтаушыларын табады, сұхбаттасу, пікір алысу, талқылау мәселелеріне кең жол ашады. Осыдан келіп журналистика тарихының сын тарихын елеулі түрде ығыстыру қаупі бой көрсетеді. Бұл көзқарас төрт томдық «История русской советской литературы» (1969-1971) атты академиялық еңбекте айқын байқалады. Осы секілді еңбектердің арқасында алғаш рет әр кезеңнің әдебиет сыны және журналистикасы бірге, қатар әңгімелену тәжірибесі қолданыс тапты.
1. Кекілбаев.Ә. Дәуірмен бетпе -бет. – А., 1972.
2. Серікқалиұлы.З. Сын кітабы. Алматы. Раритет, 2008.
3. Көпен Ә. Із. –Алматы: Білім, 2005, 18-19 бб.
4. Скуленко М.И. Журналистская пропаганда. – Киев, 1998.
5. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. Алматы: 1988.
6. Амандосов Т. Журналист және өмір. - Алматы: Қазақстан, 1967.- 280.
7. Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968.- 244б.
8. Амандосов Т. Публицистика-дәуір үні. – Алматы: Қазақстан, 1974. 118б.
9. Ахметов З. Өлең - сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп, 1973.
10. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1993. – 534б.
11. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы: Қазкемкөркемәдеб, 1964. -264б.
12. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: 1989.
13. Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы. – Алматы.
14. Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005.
15. Барманқұлов М. Телевидение: деньги или власть? – Алматы: Санат, 1997 – 272б.
16. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. - Алматы: Санат, 1994. - 448б.
17. Кольцов М. Писатель в газете. – Мәскеу, 1961.
18. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері.- Алматы: Мектеп, 1970. - 380б.
19. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 357б.
20. Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 237б.
21. Прохоров Е. Публицист и действительность. - Мәскеу: МГУ, 1973.
22. Ысқақұлы Д. Әдеби сын тарихы, Алматы: Таңбалы, 2012
        
        ҚАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ЖУРНАЛИСТИКА ФАКУЛЬТЕТІ
БАСПАСӨЗ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРОНДЫ БАҚ
КАФЕДРАСЫ
ДИССЕРТАЦИЯЛЫҚ ... ... СЫН: ... ... ... ... ... «ЖҰЛДЫЗ», «ЖАЛЫН» БАСЫЛЫМДАРЫНЫҢ 2005 – 2011 ЖЫЛДАР
МАТЕРИАЛДАРЫ БОЙЫНША)
ОРЫНДАҒАН: ҚАСЫМ Олжас,
1 курс магистранты
ҒЫЛЫМИ ЖЕТЕКШІСІ:
ЖАҚСЫЛЫҚБАЕВА Р.С
ф.ғ.к., ... ... ... ... ... ... Әдеби баспасөздегі сынның қалыптасу сипаты
1.2. Сын мен ... ... ... мен міндеттер
ІІ ТАРАУ. БАСЫЛЫМДАРДАҒЫ ӘДЕБИ СЫННЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ, МАЗМҰНДЫҚ,
ПРОБЛЕМАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. Басылымдардағы сын ... ... және ... ... ... әдеби сын
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Қоғамдық өмірдің жетіле, өркендей ... сын мен ... ... дамуымен
қатысты болса,
Зерттеудің өзектілігі: Жауынгер жанр саналатын әдеби сын ... ... ғана ... ... ... да атқарар
маңызы зор. Осы мақсатта біз қазақ әдеби басылымдарындағы ... ... ... ... ... ... ... басты
міндет етіп алдық.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
1. Қазақ әдеби басылымдарындағы әдеби сынның тақырыптық, ... ... ... ... ... Бүгінгі әдеби сынның жетістіктері мен ... ... ... Қазақ публицистикасына әдеби сынның қосқан үлесін байыптау;
Негізгі бөлім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар тізімі:
Сын тарихымен журналистика тарихы да көп ... ... ... Оның ... ... ... негізгі өмір сүру ортасы – баспасөз беті. Ол ең алдымен
мерзімді баспасөз беттерінде көрініс тауып, өз оқырмандарына жол ... ... мен ... ... ... пікір алысу, талқылау
мәселелеріне кең жол ашады. Осыдан келіп журналистика тарихының сын тарихын
елеулі түрде ығыстыру қаупі бой ... Бұл ... төрт ... русской советской литературы» (1969-1971) атты академиялық еңбекте
айқын байқалады. Осы секілді еңбектердің арқасында алғаш рет әр кезеңнің
әдебиет сыны және ... ... ... ... тәжірибесі
қолданыс тапты. Бұнда әдеби сын тарихын журналистика тарихының ішінен
шығару тенденциясы ... ... ... әдеби сынының алғашқы нышандары ертедегі ауыз әдебиет үлгілерінде
көрініс бергенімен, шын мәніндегі сынның жалпы жұртшылыққа жол тартуы
мерзімді баспасөзге ... ... Осы ... сынның жанрлық тұрғыдан
жіктелуі, кәсіби сипатының анықталуы, маман кадрларының бой көрсетуі
процесі жүріп, шындап қалыптасып, ... бет ... Сөз ... ... қауымы пайда бола бастады.
Бұл орайда ақын – жазушы, қаламгерлеріміздің кәсіби сынның өрісін кеңейтуге
қосқан үлесі ерекше. Әрине, мұнда ауыз толтырып ... ... ... Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, С.Торайғыров, М.Дулатов,
С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, М.Жолдыбаев, ... ... ... ... ... ... ... т.б.
Бұлардың әдеби сынның даму тарихына қосқан үлестері зор.
20 жылдары дүр ете түскен әдеби ... ... ... ... мен қияс көзқарастар аз болмады. Солардың бәрін естіген
зерттеуші «қазақ сынының сол ... ... ... бір ... ... ... талас тартысы мен дау – дамайының молдығы еді. »
дегеніне қосылмауға болмайды.
Т.Кәкішұлы өз еңбектерінде 20 – жылдарда ... ... ... жазылған
шығармаларға көбірек назар, аударып, Б.Майлин, Ж.Тілепбергенов,
С.Сейфуллин, М.Дәулетбаев шығармаларындағы суреттеу амалдарына, қолданған
көркемдік әдістерінің қасиеттеріне айрықша тоқталған.
Бұл орайда басқа да ... ... ... өз ... ... алғашқысы болып Б.Кенжебаев «Бұл дәуірдегі қазақ әдебиетінің
негізгі әдісі сыншыл реализм болды. (1917-1920 жылдар ). Бұрынғы осы
кездегі демократтық – ... ... ақын – ... да ... ... ... ... Себебі, сыншыл реализм әдісінің негізгі
қасиеті – әшкерелеу, сынау. ... Б. ... ... ... ...... 1961. – 46 б). ... М.Қаратаев шығармаларды
талдай отырып, пікірін былай түйген: «Ол кезде өнімді жазған Б.Майлин мен
М.Әуезов ... ... ғана ... ... идеялық көркемдік
дәрежесін алсақ, бұл ретте олар бұқарашыл жазушылар жеткен ... ... ... жоқ еді. Ол сыншыл реализм деңгейі» (Қаратаев М. Таңдамалы
шығармалар. 3 томдық. – Алматы. Жазушы, 1974.2 Т – 148 -149 б.б) ...... ... сын ... ... ... ... бірі сыншы –
Е.Ысмайылов болды. Ол сол тұстағы әдеби ... ... ... айта ... «сын өсіп, өркендесін десек, алдымен
сыншылдықтың өзіне айрықша маңыз беру керек, сыншылық жұмысты творчество
деп қарау керек, сыншы кадрларын ... ... ... ... ... күшейту керек, қазақтың мәдениет қызметкерлері сын жұмысына араласуы
керек, сын ... ... ... ... ... Міне, сонда ғана
сынды барлық жағынан көрсетеміз» (Ысмайылов Е. Келелі үш мәселе. \\ Соц.
Қазақстан. – 1939. 16. 06 ) ... ... ... ... ... 1937 жылы ... ... сын туралы арнайы
пленумы өтті. М.Қаратаевтың «Қазақ әдебиетіндегі сынның міндеттері» деген
баяндамасы
1.1. ӘДЕБИ БАСПАСӨЗДЕГІ СЫННЫҢ ҚАЛЫПТАСУ СИПАТЫ
«Түркістан ... ... ... ... шығып тұрған «Түркістанские
ведомости» газетіне қосымшасы ретінде , ... жеке ... ... ... қазақша жарық көріп тұрды. Газет бетінде қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігіне қатысты түрлі тақырыптағы мақалалармен қатар әдебиетке , тілге
байланысты бірсыпыра ... ... ... ... ... ... Л.Н.Толстойдың, И.А.Крыловтың аудармалары қазақ тілінде
жарияланды. ... ... ... туралы алғашқы мақала осы газет бетінде жарық көрді. ... ... ... ... ... Шоқанның
қабірінің басында болғаны, басына белгі орнатуға бұйрық бергені айтылған.
1876 жылғы 29 санында «Қисса и Қожа-
Ғаффанвәһәм ... ... ... ... Мұфтахиддиннің өз қаражатына
бастырып шығарғанын хабарлап, оған біраз сын айтқан. Кітап қазақ тілінде
басылып шыққан болса тілінің көбі ... ... ... ... түсініп
болмайды. Қазақ тілін бұзып басып шығарыпты. Енді оқыған адам қазақ тілі
осы деп ойласа керек. Қазақ тілі ... ... бір ... ... ... ... бір екі ауыз сөз жазалық деп мысалға Орынбай ақынның
өлеңдерінен екі шумақ ұсынылған.
«Түркістан уалаятының газеті» әртүрлі ... ауыз ... ... отырған. Әсіресе мақал мәтелдер мол кездеседі. «Көп сөздің
азы жақсы, аз сөздің өзі жақсы», «ашу – дұшпан, ақыл - ... «ай – ...... ... - ... ... жалынғанша жат та жаныңды қарман»
секілді мақалдарды оқимыз.
Қазақ мақал – мәтелдерін жинап бастырушы Қожа Садық Бабажанов туралы
мәлімет берілген. (1877, №10). Қ. ... «... ... ... ... ... ... еңбек сіңірген адам. Қазақтың мақал «Түркістан
уәлаятының газетінде» 28 жариялауына қарай ... осы ... ... ... деп ... деп ... беттерінде жұмбақтар, айтыстар, өлең жырлар, аңыз әңгімелер,
ертегілер үзбей жарияланып отырған. Шығыстық қисса – дастандар, әсіресе
«Мың бір түннің ... араб – ... ... келген қисса дастандар
едәуір орын алған.
Сөйтіп қазақ баспасөзінің тұңғышы саналатын «Түркістан уәлаятының ... ... ауыз ... ... тілге, жекелеген ақындарға қатысты
материалдар алғаш рет тасқа басылып, оқырман қауымға тарады. Бұл шын
мәніндегі кәсіби жазба әдеби сынның алғашқы ... ... ... ... ... «Акмолинские областные, ведомости» газетіне
қосымша ретінде Омбыда 1888 жылдан 1893 ... ... орыс және ... шығып тұрған. Соның орыс тіліндегі «Особое прибавление к
Акмолинским областным ... атты ... 1894 ... ... ... ... степная газета» ал қазақ тіліндегісі «дала уәлаятының
газеті » деген атпен жарық көре бастады. Газетте негізінен патша үкіметінің
бұйрық – жарлықтары, заңдары, ... ... ... ... Сонмен
бірге жергілікті қазақ халқының тұрмыс – тіршілігіне, мәдениеті мен
әдебиетіне қатысты материалдар да жиі берілді. Орыстың Г.Потанин, А.
Алекторов, А. ... А. ... В. ... Н. ... Н.
Ильминский сияқты зерттеушілерінің қазақтардың тарихына, мәдениетіне,
әдебиетіне қатысты мақалалары жарық көрді.
А.С. Пушкин, Л.Н. Толстой, М.Ю. Лермонтов, Д.Н. Мамин – Сибиряк, Г.И.
Успенский, И.А. ... ... ... ... басылды. Атап айтар
болсақ, Л.Н. Толстойдың «Дұрыс әзілдескені», (Старик сажал яблони), «Бақыт
пен мужик», (Мужик пошел косить луга и ... ... мен ... и голубка), «Бұғы» (Олень), «Бұғы мен қарақаттың сабағы» (Олень и
виноградник), сияқты шығармаларының аудармалары басылған. Газетке
жарияланған «Қазақтың тәуір адамдарының ... ісі» ... атты ... ... ... һәм өзгелердің шығарған кітаптарын
Өскенбайұлы еркін перуад қылып ... ... ... оқимыз. Бұл жерде
әңгіме Абайдың туысы Халиулла Өскенбаев жайында болып отыр.
Аударма шығармалар беріп тұрумен бірге газет бетінде оның мәселелерді
көтерген мақалаларды да ... ... ... ... ... бас аудармашысы Д. Сұлтанғазин «келістіріп, ұғымды анық қылып
перуаттау бір зор жұмыс. Қиын сөздер келгенде қазақша балама ... ... ... ... ... орыс сөздерінің өзін қалдыру керек я қазақша екі ... ... айту ... Сол ... ... переуат қылғанда тұп – тура сөз
қалдырмай, орысша ретімен переуат қыламын деп әуре болу ... », - ... ... аса бір ... мәселесіне өз пікірін білдіреді. Ол «қазақ
тілінде жазу турадан», «Біздің қазақ тілі туралы бес – алты ауыз сөз» деген
мақалаларында ... күн үшін де ... ... ... «Қазақ тіліне
кірген сөздерді жазғанда сөздердің қазаққа қанша ұғымдылығына қарау ... ... ... ... орыстардың өз сөйлегеніне ұқсатып жазуға тырысу
керек. Мәселен қазақтар «жандарал», «жанарал» дейді, һәм ... ... ... ... сол ... ... деп жазу керек» (1896 № 31, 32)
дейді. Жалпы газеттің аударма ісіне қатысты мәселелерді біршама дұрыс шешіп
отырғаны байқалады. ... ... ... сырттан енген сөздерді екіге
жіктеп, бұрындары еніп қазақ тілінің заңдылықтарына сай айтылып жүрген
сөздерді сол ... ал ... келе әлі ... ... ... сол
тілдегі тұлғасын сақтап жазуды ұсынады.
Газеттің қазақ тіліндегі негізгі шығарушылары әрі аудармашылары Дінмұхаммед
Сұлтанғазин, Асылқожа Құрманбаев, Рахымжан Дүйсенбаев болды. «Үшеуі де
кезінде ... ... ... ... орын ... білімді ғалым,
аудармашы болуымен қатар, газет бетінде халқымыздың мәдениеті, әдебиеті,
тілі, тарихы, шаруашылық мәселелері жөнінде сауатты да ... ... Екі ... бірдей аударма жасап, қазақ халқының әдет – ғұрып,
заңы, дәстүрі туралы көптеген мақала – хабарлардың авторы болған»
Ү.Сұбханбердина. «Дала уәлаятының газеті». А., 1996, 45 - ... ... ... ... авторлары да осы үшеуі болатын.
Сондай мақаланың «Мемлекеттік тіл» ... ... ... онда әр халық
алдымен өзінің ана тілін, екінші билеуші тілін, үшінші сол кезден білім ... тілі ... ... ... ... ... газет аудармашыларының бірі Асылқожа Құрманбаев та маңызды
пікірлерді айта ... ... «Тіл қай ... ... да ... мен
өнерге жетілуіне қажетті ең күшті құралдың бірі болып табылады. Тек ... таза ... ... және ... ... ... қана ... болашағынан
үміт күте алады және құрметке бөленеді» деп жазады. Ол «Қазақ тілі хақында»
атты көлемді мақала жазып, онда тіл тазалығын ... ... ... ... татар тілдерімен шұбарлауға қарсы шығып, сол кезде қалам
ұстағандарды бай қазақ тілінде жазуға үндеді. Дәлел ретінде «әйгілі
Алтынсарин қазақ тілін ... бай тіл ... ол ... қандай кітап болса
да жазып шығуға болады деген» (1894, №27) деп, оның шығармашылығын үлгі
етеді. Автор өз ойларын «Алтынсарин ... ... ... ... ... іс жүзінде дәлелдеді. Ол мысалы таза қазақ тілінде үп үлкен «Қазақ
хрестоматиясын» жазды»... Қазақ халқын және оның тілін сүюшілер марқұм
Алтынсарин ... ... ... ... ... және ол ... кеткен істі,
қазақ тілінің ережелерін жүйелеп, тәртіпке келтіру ісін жүргізе берулері
керек... «Сөз басы», «Түлкі мен қарға», «Жаз» және басқа ... ... ... ... ғана ... ... оның үстіне қазақ тілінің,
қазақ өлеңі мен қазақ ... ... ... ... де қадірлі» деп
түйінді ойларын тұжырымдаған.
Қазақтың ұлы ақыны Абайдың өлеңі алғаш рет осы газет бетінде жарық көрді.
Абайдың ... ... ... оязы ... ... қазағы Ибраһим Құнанбай
аулының Бақанас өзенінде Көпбейіт деген жерге қонып жатқандағы түрі» (1889,
№7) деген атпен, «Кісіден ... ... ... ... Жанатайұлының
қолымен жарияланған. Ал «Күлембайға» атты өлеңі авторы көрсетілмей, «1888
жылда май айында Ақшатау деген ... ... ... ... ... ... ... болғанда бір уездің ел билеушілерінің съездегі түрі»
деген атпен ... (1889, №12). ... көзі ... ... ... осы екеу ақ. ... ... өзі оқуы әбден мүмкін. «Өйткені «Абай
«Дала уәлаятының ... 1895 жылы 3 ... ... ... ... турасында» деген аңыз әңгіменің сюжетін өзінің «Ескендір»поэмасында
өзек етіп, дамыта жырлады дей аламыз» Ү.Сұбханбердина. «Дала уәлаятының
газеті». А., 1996, 607 - бет. Деп ... ... ... ... Ү.Сұбханбердина.
Абайдың өлеңдері осы газтте жарияланған соң, ол туралы тұңғыш ... ... ... ... М.Ж.Көпеевтің мақаласы тікелей Абайға арналмағанымен,
ол туралы айта кетеді. Мәшһүр Жүсіп Абайды Құнанбайға ас бермедің деп
кінәлай отырғанымен де оның ... жылы ... ... ... бір
тоқпақ өлең Құнанбай баласынікі деп естіген едік. Біз Ыбырай мырзаның
өнерін Құнанбайдан артық деп естіген едік»... (1889, №48) Сөйтіп «Дала
уәлаятының ... ... ... сүрлеуі осылайша салынды.
«Дала уәлаятының газетінде» жаңа шыққан кітаптар туралы мақалалардың дені
«Жаңа кітап», «Басылып шыққан кітап туралы», «Жаңа кітап ... ... бір ... ... деген сияқты тақырыптармен беріліп тұрған. Мұндай
материалдар көлемі жағынан көбіне шағын келіп, жаңа шыққан кітаптың не
жайында, пайдалы немес пайдасыз ... ... мен ... ... отырды. Сондай бір мақаланы Асылқожа Құрманбаев
Неклюдовтың орыс – татар сөздігі туралы жазды. «Бір жаңа кітап турасынан»
атты мақалада ... ... ... ... ... қазақ тіліне жақын
орыс тілін үйренемін деген қазақтар осы орыс ... ... алып ... ... ... ... уәлаяты газеті» қазақша газетін алып
тұрғандарға күн бұрын сақтандырып жазамыз. Осы Неклюдовтың кітабын сатып
алып, ақшаларыңды шығарып, уақыттарыңды ... ... оқып ... ақ ... Осы Неклюдовтың шығарған бұл переуаттай переуат
болмағанын» айта келіп «қазақша тілінің ноғай тілінен онша бөлектігі ... ... ... соң ... тілін үйренбесе де болады, неге
десеңіз қазақтар ноғайдың тілін де ұғады» деген. Ү.Сұбханбердина. «Дала
уәлаятының газеті». А., 1996, 41 - бет. Осы ... ...... ... «Киргиз - казахи», А. Кенесариннің «Султани
Кенесары и Сыздық» деген сияқты кітаптарға пікірлер берілген.
Газетте ... ауыз ... ... ... орын ... ... ...
Баян сұлу», «Нәрік батырдың» ертегілік нұсқасы, «Ақсақ құлан Жошы хан»,
«Қожанасыр» секілді аңыздар орын ... ... ... ... қазақ әдеби тілінің қалыптасуына, әдеби
сыншыл ойлардың дамуына мол еңбек сіңірді.
Жиырмасыншы ғасырдың бас кезінде қазақ кітаптарының шыға бастауы ... ояна ... ... ... ... 1909 жылы үш ... кітаптың
- Абай өлеңдерінің, Ахметтің «Қырық мысалының» және Міржақыптың «Оян,
қазағының!» ... ... ... ғана емес, сыншыл ойлар өрісін де
кеңейте түскен айтулы оқиғаға айналды. Арғы бергі әдебиет ... ... ... соқпай өтпейтін болды. Тіпті әлеуметтік мәдени өмірдің
түрлі мәселелеріне арналғандардың өзінде де ойға дәйек ретінде Абайға
жүгіну жиі ... ... ой ... ... ... журналы мен «Қазақ» газетінің
шығып тұруы тарихи роль атқарды. Осы басылымдар арқылы әдеби сынның да аясы
кеңейіп, көптің көкейінде жүрген өзекжарды ... ... ... ... ... ... «Әй, қап» демейтұғын қай ісі бар?!
... Жеңілгеніміз жеңген жағымызға, «ендігі сайлауда көрерміз, қап, бәлем-
ай» дедік. ... ... ... ... ... ... деп қапы ... көп. «Қап» дегізген қапияда өткен істеріміз көп болған соң
журналымыз өкінішімізге лайық «Айқап» болды» деген «Айқап» журналы, 1911
жыл. 1-ші нөмір журналды ... ... ... ... ... ақ
сыншыл ойдағы мақалалар жариялана бастады. Мысалы Ахмет Байтұрсынов
«Қазақтың өкпесі» атты ... ... ерге ... ... кеңдік, азды
көпке теңгеретін ғылым мен өнерді, елсізді елдіге теңгеретін, жоқты ... ... мен ... ... қылатын қазақ аз. Теңдікке қолы қалай
жетсін? Қатерлі жерде қаперсіз отырдық. Өзімізге өкпелемесек, өзгеге
өкпелер бет жоқ» [«Айқап». А., 1995,  ... деп Ахаң осы жолы ... ... ... сол ... тағдыры туралы толғанды.
Кейіннен қанатты сөзге айналып кеткен «Біздің заманымыз - ... ... ... заманның атасы», «Талап жоқ, үміт мол бip халықпыз»,
«Еңбексіз егін шықпайды, терлесең, терің ... ... ... ... тер ... тиын ... «Ата ... – надандық» тәрізді
орамды ойларын осы мақаласына сыйдырды.
Басылымның  бұдан кейінгі нөмірлеріне де қызу атсалысқан Ахаңмен 6ipгe
Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов қоғамдық-саяси ... ... ... ... Әcipece ... осы үш ... ... жер
мәселесіне, отырықшылық тұрмысқа көшу жайына, қазақ жазуын тәртіпке
келтіруге қатысты жарияланымдар ... ... сан ... ... ... ... ... Сералинмен бipre сол тұстағы
танымал ақын, жазушы, драматург Әкірам Ғалымов, белгілі ақын, журналист
Мұхамедсәлім Кәшімов, көрнекті ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров еңбек етіп, ... ... ... ... Жұмабаевтың, Сәбит Дөнентаевтың, Сәкен
Сейфуллиннің, Taйыp Жомартбаевтың, Міржақып Дулатовтың, Қошке
Кемеңгеровтің, Ахмет Мәметовтің, Мұстақым Малдыбаевтың, Кенжеғали
Ғабдуллиннің, Самат Әбішевтің, Байбатыр Ержановтың ... ... ... көрді.
Зерттеуші, филология ғылымдарының докторы Серікқали Байменше
«Әсіресе жаңа журналды құмарта оқыған сол кездегі көзі ашық жастар  ... ... ... ... ... саралап, қоршаған әлемнің
тынысын ұғынды, өзіндік түсініктерін түзіп, нақты   ... ... деп ... ... ... газеті
Сол тұста-ақ отты жырларымен танылып қалған ақын ... ... ... жұрт аспан-көкке асып жатыр,
Кілтін өнер-білім ашып жатыр.
Бipi ай, бipi жұлдыз, бipi күн боп,
Жалтырай көктен нұрын шашып жатыр...
Ойламай біздің ... ... ... іске ... алмай текке жатыр.
Азырақ көз жүгіртіп қарап тұрсаң,
Қазағың таңқаларлық кепте жатыр.
Байларың  мыңды айдаған шалқып жатыр,
Бар малын болыстыққа ... ... ... кici ... ... ... қалкып жатыр...
(«Жатыр»  өлеңінен);
Қазақта сорлы ұрғашы,
Ерден теңдік көрер ме?
Тиылып, кұрғап көз жасы,
Бipгe дәурен сүрер ме?
( ... ... ... ... надандықта өткен босқа,
Оқымай, өнер қумай жазы, қыста.
Білімнен ат-тонымен  қашқан қазақ,
Сайлауға таласуға қандай ұста...
Қор болдық,  білім қумай, кайран ... ... ... ... ... көрім,
Сұлық боп жан шыққалы тұр таяулап,
Маңдайдан шып-шығып өлім терің.
(«Күз  күні»  ... ащы да ... ашық ... жүрекжарды сырлары, Сәбит Дөнентаевтың: Бұл
заман осы күні күштінікі,
Азулы, ... мен  ... ... ... ... ... естінікі.. .
(«Заман кімдікі?»  өлеңінен), - деп толғануы және басқа да ұлт ұландарының
заман мен қазақ баласын қатар қойып қозғаған ... ... ... ... санасына соны ой салды. Халық тұрмысындағы кейбір  келеңсіз
әдет-ғұрыптардан  арылу қажеттігін алға тартқан  танымдық жарияланымдардың
бірі  ретінде Бейімбет Майлиннің «Қостана үйезі, ... ... (1913) ... тырнақалды туындысын атап өтуге болады.
«Бipaқ біздің қазақ халқының ежелден пайдасын біле тұра аяқ ... емес пе?- ... ... жазушы.- Бірсыпыра жарамсыз әдеттерін ата
ғұрпымыз деп айырылмай бұл уақытқа шейін ... ... ... Ол ... бipi қыз ... қыз беру турасында, онан соң 6ipeyi  өлік
турасында».
Журналдың жас авторы бұдан кейін  өлікке мүше берудің, молдалардың адам
қайтыс ... ... мал ... деп ... қынжыла келіп, осы
ғұрыптың  өрескелдігінен сын айтады.  Сөйтіп, 19 жастағы ауыл баласы «нәпіл-
садақалардың   ... ... неге ... ... неге оны білім беру
жолына жұмсамаймыз» деп сол заманның  табиғатына сіңісе қоймайтын  тың ... ... ... бұл ... ... ... әрине.
Осы тұстағы журнал авторларының басылым  мұратымен бірліктегі  ортақ
көзқарас-ойларын   Бейімбет Майлиннің  «Айқапта» жарияланған  тағы бір
маңызды мұрасымен байланыстыра баяндауға болады. Ол - 1915 ... ... атты ... әңгімесі. Бұл турасында зерттеуші-ғалым Үшкілтай
Сұбханбердина: «Б.Майлиннің алғашқы әңгімелерінің бipi. Автор сол кездегі
етек жайған жер сату iciн, орыс пен ... ... ... ... тап
тұрғысынан сынай жазған» (Әдеби мұра. А., 1970, ... ... ... ... бірінде жас қаламгердің  шығармашылық қолтаңбасын
көрсете отырып, жер сату сынды сорақылықтың соңы кімнің маңдайына ... ... ... ала ... білгендігі таң қалдырады. Шығармада көшіп
келген орыстарға жер ... ... ... ... ... ... ... бар. Жанпейістің пысықтығына Қажыбай ақсақал  тәнті  болып, одан 
менің де жерімді орысқа өткізіп  бер деп  өтінеді...
Ақыры переселен Меколай сатқан жеріңді ... бер, ... ... деп ... ... жығады. Қажыбайдың жылқысы үйренген өpiciнe
жайылып барғанда, өзi сатқан жердегі орыстың егініне  түседі. Меколай
жылқының бәрін  айдап ... ... ... ... ... ... екі
ту  биесі мен аты аштан өледі.  Қажыбай приставқа барып, қалған ... ... ... ... ... Байтұрсыновтың  «Қазақ жерінің екі ұшы екі қолда: бip ұшы
қазақта, бip ұшы ... Әдіс ... жағы ... алып ... бос ұстаған
жағы айырылып қалып жатыр. Жерді қолында қатты ұстау, бос ... ... ... А. Ақ  жол. ... ... деген сөздерінің сол
жылдары тегін айтылмағанын тағы да мойындауға ... ... ... ... ... ... да ... сездіреді. Азын-
аулақ қаржыға малданып, ата-бабадан қалған қара жерді саудаға салып жүрген
ағайынның қылығын қоштауға бола ма? Егер сол ... ... ... ... жаны ... көз алдында болып жатқан сорақылықты сезіне
алмаса, дәл осы құбылыс ... ... ... ма ... ... әдеби сын «Айқаптың» жарияланымдарын кедей тап мүддесі
тұрғысынан бір ... ... ... ... ... XX ... ... бастан кешірген қитұрқы заманның мұрағат қабаттарында қаттаулы
жатқан бip ... ... ... ... ... тектес басылымдарға
қарағанда, кезінде біршама зерттеліп, зейінделген, оқып, танысуға мүмкіндік
болған  да осы «Айқап». ... ... ... ... ... кезінде
толық айтылмады;  ал бұрынғыдай ақ пен қызылға бөлмей, «Айқапқа» шын
мәнінде бет бұрылған кезең еліміздің тәуелсіздік алуымен бірге басталды.
Журнал ... жеке ... ... ... шығуын осы орайдағы
үлкен әдеби-ғылыми жетістік  ретінде бағалаған жөн. ... ... ... ... ... ... сезе алмаған өзгеше
леп - алаш ұлы мекендеген атамекенге ... ... ... еседі.
ХХ ғасырдың бас кезінде «Айқаппен» қатар «Қазақ» газеті жарық көрді.  Біраз
уақыт екі ... ... ... ... ... Кейіннен кеңестік
ғылым бұлардың біреуін қоштап, біреуін мошқап, біреуін демкоратияшыл,
екіншісін ұлтшыл деп ... ... ... ... ... 90-
жылдардың бас кезіне дейін мүлде жабық жатты.
Бірақ кезінде «Айқап» жазғандай, «Тұңғыш ұлы «Айқапты» сүйген қазақ
«Қазақты» да сүйе ... [5] еді. Осы екі ... ... әңгімеде
Бейімбет Майлиннің «Қазақ» газетіне шыққан  «Айқап» ойларыңда бар ... ... сол ... бір ... ... ... мынада еді: «Қазақ» газетіне жазған бір мақаласында
Шәкәрім Құдайбердіұлы «білімсіз ел жас бала ... бір жаңа ... ... ... ... ... дей келіп, біздің қазақ
«Қазақ» газеті шыққан соң, «Айқап» журналын тастап кетпей ме деген күдігін
білдірген еді. Міне, ... ... орай ... ... алады. «Айқаптың»
алғашқы шыққан кезінде,- дейді ол,- түйменің тана моншағы оның үстінде
болды. Әрине, ол енді ... ... ... да, ... ... ... бір құрмет шығар деуге жақындап қалдық. Болмаса жазушыларының
бұрынғыдан кемитін реті бар ма? Рас, «Қазақ» ... ... ... орны жоғалғаны. Оның есебіне ескі жазушылар ысылмақшы, жаңадан
бірен-саран жас жазушылар да қосылмақшы. Сөйтіп, ... ... ... емес пе еді? ... олай ... Жазушылардың жазғаны «Қазаққа»
ғана жазатын болып, жазбағаны мүлде қойды...». ... ... ... ... «Айқап» қаламдарыңызды тістей ме? «Қазақ»
көзіміздің қарасы болғанда, «Айқап» ағы емес пе еді» деген ойын ұсынады.
Сонымен бірге, Бейімбеттің бұл ... ұзақ ... ... ... шет ... келгенін де айта өткен жөн. «Айқап» журналының
мазмұнды, оқырман үшін ... ... аз ... ... 1914 ... санында оқырманға бірнеше жұмбақтар ұсынғаны бар. Байбатыр Ержанов
жолдаған сол ... бірі ... ... ... ... ... ... Бұл көтеріп тұрған бала өзіңізге  қай жағынан ... ... - ... ... ... баласы, байымның інісі деп жауап береді, бұл қалай?». Осы
жұмбақты Бимұхамет Майлин шешіпті. ... ... ... ... бip ... тұл ... бip күңді ержеткен баласымен сатып алады. Содан соң күңнің
баласын азат қылып, өзі соған тиеді. Қожа қатынның баласы күңіне ... ... ... бала – ... баласы, байының ініci болып табылады».
«Айқап» журналы 1915 жылғы 14-нөмірінен соң  ... ... ... ... ... болып жатқан соғыстың салдарынан туған күрт қымбатшылық
айтарлықтай әсер етті. Қағаз  бағасы мен баспахана шығындары өстi. Екінші
жағынан, журналға жазылушылар азайып, ... ... ... ... Осы ... нөмірінде журнал басшылығы оқырмандарына мынадай сөз
арнады: «Ал енді алаш азаматтары!.. Біз қолымыздан келген ... ... ... тартынбай қазақ жұртымызға аз да болса бip соқпақ жол
болсын деп бастап журнал шығардық, мақсұтымыз дүние жиып байымақ,
пайдаланбақ ... тек қана ... ... құлағы болмақ еді. Білгенімізді
жаздық, айттық... не жазсақ та таза жүрек, таза ... ... ... ... жол ... еді. Газеташылық, журналшылық қазақ
жігіттерінің қолынан келетін жұмыс екендігін сыпат етпек едік. Біз сол
мақсұтымызға ... ... ... ... ... ... ... 228-бет).
«Қазақ халқының жазба ескерткішінің бірі болып саналатын «Айқап»
журналынан бүгінде Ресей жерінде қандай белгі бар? Өкінішке қарай, ... ... жүз ... ... ... ... ... орналасқан үй қайдан
сақталсын?! Бірақ қазақтың алғашқы ұлттық кәсіби журналының бір кезде Ресей
аумағында шыққанын бүгінгі ұрпақтарға білдіру екі ел ... ... ... байыта түсетіндігі сөзсіз. Соған орай біз қазақтың
көзінің ағындай «Айқап» журналы ... ... ... бір ... орынды болар еді деп санаймыз. Бұл бәрімізге, соның ... ... да сын» С. ... ... ... ... Орынборда
шыққан «Қазақ» газетінің жарық көргеніне де жүз жыл толды). М.Сералин, А.
Байтұрсынов, М.Дулатов сынды ұлтжанды ... ... ... ... ... халқының тұрмыс тіршілігіне, болашағына қатысты
көтерілмеген мәселе болмады. ... ... пен ... ... назарда
тұрды. Ұлттық бағыттағы өлеңдер жиі жарияланды. Қазақ әдебиетінің жай-
күйін, ... ... сол ... ұлт ... ... қазақ
қаламгерлерінің дені қатысты.
ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕБИ СЫНЫНЫҢ ДАМУЫ
1.1. Әдеби баспасөздегі сынның қалыптасу ... ... ... ... ... айнасы. Ар
мен адамгершіліктің, жаңа мен жақсының жаршысы. Баспасөз –насихаттаушы 
және ұйымдастырушы. Осы міндеттерге  сәйкес, газеттердің күнделікті ісінде
өмірдегі ең прогресшіл игі құбылыстың бәрінің де өркен ... кең ... ... Бұл ... ... ... үнемі арттыра беруді, дәлірек
айтқанда түрін мейлінше байытып, тіл байлығын ... ... ... ... ... ... да баспасөз материалдарын шебер
ұйымдастырудың, оны барынша ұғымды етіп жазудың тәсілдері мен ... ... ... айқындалуы тиіс.  Бұл міндеттерді жүзеге асыру
газет жанрларының әрқайсысына тән ерекшеліктерді сақтай ... ... ... ... - әр ... ... ... мәнер
машығын жетілдіру, сөйтіп әр жанрда талай әсем туындылар беру ... ... ... әр ... соған сәйкес олардың ерекшеліктері
де сан алуан екені мәлім. Ал ... ... ... ... ... ... журналистің баспасөз жанрының әрқайсысына тән сол
ерекшеліктерін жете айыра ... оны ... жаза ... ... ... ... ... теориясын жақсы біліп, оны өз ісінде жемісті
қолдана білсе, газет материалдары бір-біріне егіздің сыңарындай ұқсап
тұрмай, бірін-бірі қайталамай, әрқайсысы өз жақсылығымен ... ... ... ... түрі соны сипат табады, мазмұны тереңдейді,
нәтижесінде ондай газет ... ... ... ... оқитын
болады. Сайып келгенде,  газет , журнал материалдарының сапасын
жақсартудың, журналистердің қалам шеберлігін арттырудың негізгі бір тиімді
тәсілі, нақты жолы осы деп ... ... ... – оңай ... емес. Ол – аса бір құрметті еңбек. Бұл
еңбекті көпшілік ... ... ... еңбегі – үнемі ізденіп,
шығармашылық жаңалықтарды талап ететін еңбек. Сондықтан да журналист өмірді
жай ғана қызықтыра көркем суретші немесе өмір ... жай ғана ... ... ол сол өмірдің нағыз белсенді күрескері. Демек, ол
–қоғамдық пікірдің ұйытқысы мен ұйымдастырушысы; қоғамдық пікірдің қожасы
мен иесі. Сондықтан да оның ... ... жете ... ... ... ... қолдана білуі қажет.
Осындай жауапты қызметті иеленуші журналистер қауымының еңбек ететін бір
саласы бұл - әдеби басылымдар. Әдеби басылымдар әрине елімізде қазір ... Ал аға ... - ... ... ... әдебиеті» баспасөз
құралдарының орны бір бөлек. Бұл басылымдардың тарихы әріден басталады.
«Жұлдыз» - алаш жұртының әдеби, әлеуметтік журналы. Қазіргі бұл әдеби
басылымның құрылтайшы және ... ... ... орталығы. Орталықтың
директоры – журналист, ақын Жанарбек Әшімжан. Бас редактор – Ұлықбек
Есдәулет. Жауапты хатшы – ???. Бөлім меңгерушілер: ??? . Редакция ... ... ... ... ... ... қаласында, Алматы,
Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарында, Маңғыстау ... ... мен ... облысы, Қарағанды облыстарында. Редакцияға түскен
шығармалар рецензияланбайды. Қолжазба қайтарылмайды. ... ... ... ... жасау міндетті.
Жарияланған дүниелердегі деректердің нақтылығына авторлар жауап береді.
Пікір-толғамдар редакция көзқарасымен сәйкес келе бермеуі мүмкін. ... ... ... құқы ... ... тиесілі, жарнаманың тілі мен мәтініне редакция жауапты емес.
Сын ...... ... Сын мен ... сын – ... ... бір кепілі. Әдеби атмосфераның сауыға түсуі үшін де шығармашылық
пікір алысулардың маңызы зор. Жетпісінші жылдардағы қазақ әдеби сынында ... ... ... бөліп, ол өз жемісін берді де. «Қазақ әдебиеті»
газеті ... ... мен ... ... ... ... ... әңгімелейміз», «Жазушы жазушы туралы», «Әңгіме туралы
әңгіме», «Аударма: өре мен ... ... ... ... тіл» деген сияқты
айдарлар ашылды. Онда қазіргі қазақ әдебиетінің аса ... ... ... ... қызу ... алмасулар туындап, қаламгерлер өз байламдарын
халыққа ұсынды. Әсіресе поэзиядағы, прозадағы поэтикалық жаңалықтар,
қаламгердің шығармашылық шеберлігі, көркем әдебиеттің болашағы туралы
тұшымды ойлар ортаға ... «Жас ... ... атты ... бір
қауым жас сыншыларға сын мінберін ұсынып, олардың шығармашылық жағынан
толысып, өркендеуіне жағдай ... «Жас ... – жас ... ... айдарда да әдебиетсүйер оқырманға өз пайдасын тигізді.
«Жұлдыз» журналында «Тіл өнері дертпен тең», «Өлең, қайда барасың?»,
«Қазіргі қазақ ... ... ... өріс бар, өсу ... ... ... деңгейінен төмен бе, тең бе, биік пе?», «Өркен жайған өнер
өрісі», «Оқырман хаттарымен сырласа ... ... ... аударма?»
мәселелері бойынша талқылаулар жүргізілді. Оған елге есімі белгілі
сыншылар, ғалым-қайраткерлер, қаламгерлер тартылды. Бұл ортақ
пікірлесулерде әдеби өміріміздің толғамды тұстары, зәру ... ... ... ... салынды. Баспасөз бетінде әр түрлі
тақырыптар, проблемалар бойынша өткізілген пікір алысулардың әдеби өмірдің
жандана түсіп, дұрыс бағытта ... ... ... ... жылдардың әдеби сынында қазақ әдебиетінің жеткен
жетістіктері мен ... ... ... ... ... ... ... және әдебиеттің басқа да салаларының
көркемдік мәселелеріне арналған пікір алысулар жиі ... ... ... ... ... ... ... ол қандай?», (Қазақ
әдебиеті» 27.Х.1972), Ә.Кекілбаевтың «Өлең көкжиегі» («Жұлдыз», 1972, №1),
Ә. Атаниязовтың «Математика және поэзия», («Жалын», 1971, №1),
Ж.Сомжүрековтің «Өлең неге ... ... 1972, №5), ... ... неге тар?» («Қазақ әдебиеті», 16.02.1973), Ұ.Доспанбеттің «Өлең
өлкесін шолғанда», («Қазақ әдебиеті», 23.ХI.1973), М.Қаратаевтың «Ән
қанатына – асыл сөз» («Қазақ ... 28. ... Ә. ... ... ... бірер сөз», («Жалын», 1973, №1 ), Б. Сарбалаевтың
«Өлең өресі неге өспейді?» («Жалын», 1973, №6 ), Қ.М.Жүсіповтің ... ... ... 1975, №10), ... ... ... 14.07.1975), Б.Ыбырайымовтың «Сен де түзел, ақыным», («Жалын»,
1977, №8), Қ.Мырзалиевтің «Өлең жыр және ақын парызы», («Қазақ әдебиеті»,
29,03.1974), ... ... боп ... соң өмірге», («Қазақ әдебиеті»,
6.12.1974), Ә.Табылдиевтің «Балаларға жыр керек» («Жұлдыз», 1974, №8 ),
Т.Рақымжановтың «Поэма және уақыт» ... 1974, №11), ... ... деп ... ... ... ... «Өлеңге бұлардың да бар таласы» («Қазақ әдебиеті», 1.07.1975)
т.б мақалалар жарияланды. Бұлардың дені шолулық, проблемалық ыңғайда
жазылып, қамту аясының ауқымдылығымен ... ... ... бірлі-жарым прозашылар, негізінен ақындар құраған.
«Жалын» (1971, №1) «Зерттелу» айдарымен жарияланған Ә.Атаниязовтың
«Математика және поэзия» атты мақаласы тақырып сонылығымен назар ... ... ... ...... ... ... дә, математикалық әдістерді қолданғанда ғана ғылым бола ... ... алға ... ... оны ... ... болатынын түсіндіреді.
«Абай өлеңдері «құлақтан кіріп бойды алады», - деген бір жөн де, ... ... ... ... заңдылықтарын зерттеп, санап
алынған цифрларды салыстырып, Абай өлеңдерінің не себепті «құлақтан кіріп
бойды алатындығын», ақын мұраларының өз замандастарына тигізген әсерін ... ... ... поэзиясына қосқан үлесін цифрлар шежіресі арқылы көрсеткен
бір жөн емес ... ... ... кең ... ... ... ... талдау арқылы информациялық мінездемелерін көрсетуге
мүмкіндік тудырады дей келіп, өлең үлгілерін математикалық тәсілмен
зерттеудің жолдарын ұсынады.
Жұмаш ... ... неге ... ... 1972, №5 ) ... аса маңызды мәселелер көтеріледі. «Бір кезде ақындарын төбесіне
көтеріп қадірлейтін ел қазір сол ... ... ... өлеңдерін
оқымайтын болып барады» - деп дабыл қағады. «Ол үшін алдымен, жыр мерейін
өсірмей болмайды. Ал жыр мерейі ... ... ... осы бір аса ... жауап іздейді. Жыр мерейін өсіру үшін оған деген талапты күшейту
керек. Яғни нашар өлеңдер басылмауы тиіс; «... бірде бір нашар ... ... жол ... ... иесі емес, өзін сөйлету», «... өзінің
нашар өлеңімен бір ақын мың ... ... ... ... ... Ол үшін ... ... қарсы күресті күшейтіп,
әдебиетті насихаттау жұмыстарын барынша қолға алу керек.
Жастар альманағы «Жалында» негізінен жастар шығармашылығына қатысты
сын мақалалары жарық көріп ... ... ... ... 1973, ... ... «Суреткер мұраты және жаңа адам», («Жалын», 1973, №3),
Т.Молдағалиевтің «Сапар алдында» (Жалын», 1975, №5), А.Нысаналиннің «Алтын
арқау» (Жалын», 1975, №1) , ... ... ... ... ... 1975, №6), Ә.Мархабаевтың «Тапқандарымыз бен
жоғалтқандарымыз» (Жалын», 1976, №3), ... «Ат ... тай ... 1980, №1) ... мақалаларында жас әдебиеттің түрлі мәселелері
жан жақты сөз болды.
«Жалындағы» сын мақалалар көбіне «Әдеби сын» айдарымен жарияланып
отырды. Сонымен бірге оқта – ... ... да тағы да ... ... ... ... бірі – «Жас сыншылар трибунасы». Мұнда әдеби сынға енді ғана
қалам тарта бастаған жас сыншылардың көрінуіне жол ашылды. Осы ... ... ... ... «Сен де түзел ақыным» атты мақаласы
өзіндік формасымен де, батыл сындарымен де көзге түседі.
Мақаланың құрылымы да өзгеше. Бүкіл ... екі ... ... ... «... ойда ... өзім куә болған астаналық сыншы Сәкең мен
астанаға ауыл шаруашылық озаттары кеңесіне келген механизатор Мәкеңнің
әңгімесін жұртшылық назарына ұсынуды жөн көрдім» дейді де ... ... ... осы ... аузымен айтқызып, әңгімелестіреді. Оқырманның
өкілі ретінде көрінетін «Механизатор Мәкеңнің» кейбір ақындардың жырларына
көңілі ... ... ... ... ... Т.Сүлейменовтің
«Бұлақ», Ж.Амановтың «Ынтызар жүрек», С.Оразаевтың «Шырқау биік»,
Ж.Боранбаевтың «Жанартаулар» жинақтары «оқырман Мәкеңнің» ... ... ... ... ... нақтылы, сынды батыл айту басым. Соңында
автор «Аққудайын ақын даңқы аспандап бара ... жоқ па?»- деп ... ... ... ... мақаласында («Қазақ әдебиеті»,
11.05.1979) қазақ поэзиясындағы Абай дәстүрі жайлы толғанады. Өз ... ... ... ... ... ... Абай ... әдеби
дәстүрді шығармашылықпен жалғастырып келе жатқан ақын ретінде М.Мақатаевқа
тоқталып, оның поэзиясын ... ... ... ойлы да өткір сындарымен жарқырай көрінген Б.Сарбалаев
қазақ прозасындағы ... ... ... 1978 жылы ... ... 25 роман жарық көріпті. Автор романдардың сан жағынан
көп ... сапа ... ... ... ... ... ... көбейіп бара жатқанына қынжылады. Сан үшін емес, сапа үшін
күресу қажет екендігін еске салады.
Шешімін күткен көркемдік проблемалардың туындап отыруы ... ... ... ... Көркемдік мәселелері уақытында дұрыс шешіліп
отырса, әдебиеттің даму жолдары ашылып отырады. Б.Алдамжаровтың
«Аудармадағы жолайырық» мақаласында қазақ әдебиетіндегі аударманың
теориялық, практикалық мәселелері қозғалады. ... ... ... ... ... айта ... оның дәлме-дәл және еркін
аударма түрлеріне тоқталады. «Бұл екі тенденция ... ... ... ... ... ... ... адевкатты
аудармаға қарағанда көркемдік дәлдікті мұрат тұтқан көркем аударма
тәржімәшіге творчестволық еркіндік, мол ... ... Бұл екі ... өмір сүре ... ... ... өз ... бар» деген жолдарда
автордың негізгі пікірі жатыр.
З.Ақышевтің «Әдептен озбайық» ... жас» ... ... ... прозасында порнографиялық көріністердің етек алып бара
жатқанын үлкен маңызды мәселе ... ... ... ... ... ... мысалдар келтіре отырып, автор «Әдеп қайда? инабат
қайда?»... қай халықтың болса да тамаша қасиеттерінің бірі- жолдастың
көзіне шөп салмау еді ... ... емес деп кім айта ... ... ... ... деген сөздің түп-төркіні әдептілікке,
тәртіптілікке ізгілікке мегзейді» деп ... ... ... ... аса маңызды орнына оқырман назарын тағы да аударады.
Жетпісініші жылдардың әдеби сынындағы ілгерілеулер сандық жағы мен
сапалық жағынан ғана ... ... ... ... ... өзіне
аударып, оқуға оңтайлы болуды көздейтін түрлендіріп беруде де айтарлықтай
ізденістер жасады. Оқырманға қызықты болу үшін материалдарды беру
формаларын өзгертіп, батыл тәжірибелерге ... ... ... ... айтуға болады. Солардың бірі – ... ... «Сын ... ... ... «Жұлдыздың сырласу клубы». Осы клубтың
аясында қазақ әдебиетінің маңызды мәселелері жайлы тұрақты түрде
талқылаулар ұйымдастырылып тұрған. «Сын ... ... ... ... С.Мұқанов, М.Қаратаев, Т.Нұртазин, Т.Әлімқұлов, Р.Бердібаев, Ә.Жәмішев,
Ж.Әбдірашев, С.Жиенбаев, Ф.Оңғарсынова, Ш.Смаханұлы, А.Нысаналин, Ш.Сариев
пікір білдірген. «Қазіргі қазақ драматургиясы» ... 1974, №5), ... ... ... ... бе, биік пе? тең бе? биік пе?» («Жұлдыз»,
1976, №1), «Әңгіме туралы әңгіме» («Жұлдыз», 1976, №8), ... ... ... («Жұлдыз», 1976, №6), «Ахуалың қалай, аударма?»
(«Жұлдыз», 1976, №977, №2), «Көп томды роман. Көкейде жүрген ойлар»
(«Жұлдыз», 1978, №9), ... ... ... ауыл» («Жұлдыз», 1979,
№1) тақырыптарымен өткен пікір алысуларда осы саланың көркемдік әлемі
кеңінен талқыға түсіп, жетістіктері мен кемшіліктері біршама ... ... ... ... ... бе? тең бе? биік ... өткен сырласу көтерген мәселесінің ауқымдылығымен,
өзектілігімен, айтылған пікірлердің алуандығымен көзге түседі. «Сырласудың»
ұйымдастырылу тәртібі де өзгеше. Редакция ... «1. Ең ... ... төл туындыларыңыздың ішінен, жүрегіңізді тербетер, көңіліңізге
жақын деген бір өлеңіңізді ұсынсаңыз.
2. Бұл туындыңыз өзіңізге несімен ұнайтынын дәлелдеңіз?
3. Сіз ... ... бұл өлең ... туды? Ненің әсерімен дүниеге
келді?
4. Өзіңіз ұсынған бұл өлең өзгелерге ұнайды, әсер етеді деп сенесіз
бе?» - деген төрт ... ... ... ... жуық ... ... ғана анкетаға жауап беріпті. Журналда З.Шүкіровтің, Е.Ибрагимнің,
С.Жиенбаевтың, Қ.Мырзалиевтің, С.Асановтың, М.Айтхожинаның, Қ.Баянбайдың,
Ф.Оңғарсынованың, Ж.Әбдірашевтың, С.Иманасовтың осы сауалдарға ... ... Олар ... ең ... деген бір – бір өлеңдерін
ұсынып, несімен ұнайтындығын дәлелдеген. Жүрекжарды сырларды оқи отырып,
поэзия туралы, өлеңнің туу өзгешеліктері ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарын, талғамын байқай аласыз.
Редакция осындай сырласуларды алдағы уақытта да жалғастыратын ойы ... ... ... бір ... оның бір өлеңі, ұнамайтын бір ақын, оның
бір өлеңі туралы пікір білдіруді ұсыныпты. «Жұлдыздың қыркүйектегі
нөмірінде бұл «Оқырман ... ... ... ... ... ... ... «Оқырман хаттарымен сырласа отырыптының»
композициялық құрылымы күрделі. Ш.Сариев пен М.Қаратаевтың әдеби сын ... осы ... ... ... ... ... қазақ әдеби
сыны жайлы Г. Әбілдаева, М.Тоқжігітов, Ө.Мусин, М.Балаханов ... ... ... ... ... сауалдарға келіп түскен жауап
хаттарға орын берілген.
Сонымен, «Оқырман ... ... ... ... ... ... да сын ... талғаммен оқитынына, оқырман сынының
өмір сүріп отырғанына, оның «ұнады» немесе ... дей ... ... ... ұнады, несімен ұнамады деген сұрақтарға жауап бере алатын,
өресі биік, сарабдал сын екенін байқайсыз.
«Көп ... ... ... да ... ... ... Белгілі
сыншылар М.Атымовтың, Р.Бердібаевтың, М.Серғалиевтің, Б.Ыбырайымовтың
ортаға салған ойларында назар салатын тұстар ... ... ... ... 1974, №5) ... ... ... прозашы С.Шәймерденов, драматург Қ.Мұхаметжанов, театр
сыншысы Ә.Сығаев режиссерлер Ә.Мәмбетов пен В.Пұсырманов бас ... әр ... ... ... бөліскен «Әңгіме туралы әңгімеде»
(«Жұлдыз» 1976, №8) прозашылар Т.Әлімқұлов, Қ.Исабаев, Б.Соқпақбаев,
М.Сүндетов, О.Сәрсенбаев, Ә.Сараев пікірлесіпті. ... ... ... ... ... айтқандарында ойланарлық мәселелер жетерлік.
«Қазақ прозасындағы қазіргі ауыл» («Жұлдыз» 1979, №1) тақырыбында
Ж.Ысмағұлов, Қ.Құттыбаев, Б.Сарбалаев, ... ... ... ортаға салыпты.
Бірнеше жыл өткен соң осы тақырыпқа «Қазақ әдебиеті» де (3.02.1978)
газеті де ... ... ... ... ... ... ... биігінен» өткен. Газет редакциясында аға драматургтердің бірі Ә.Әбішев,
режиссер М.Байсәрсенов, жас драматург Н.Оразалин пікірлескен. Әңгімені
Асқар Егеубаев жүргізген. Қорытынды орнына ... ... ... бар. «Иә ... ... жөнінде айтылар сөз де, пікір,
проблемалар да көп. Бәрінен бұрын бүгінгі күн тақырыбы, дәуір сипаты,
өндірістік тақырып ... ... орны ... ... ... ... ... жай-күйін тілге тиек ете отырып, біраз
мәселелер хақында ойларын ортаға ... ... ... «Қазақ прозасындағы қазіргі ауыл»
тақырыбында пікір алысқан Ж.Ысмағұлов, Қ.Құттыбаев, В.Владимиров,
Б.Сарбалаев, М.Жұмағұлов, Т.Ыдырысов, Б.Ыбырайымов та аса ... ... ... ... біліпті. Қазақ халқының ұлт ретінде пісіп, жетілуінің
қара қазаны іспеттес ауыл ... ... ... – аса маңызды мәселе.
Пікірлесу бүкіл қазақ әдебиетіндегі ауыл тақырыбының игерілуін қамтып,
қазіргі қазақ прозасында осы мәселенің шешімін табуы жайлы ... ... ... ... де ... ... сыни ... ұтымды беру ниетіндегі ізденістерінің нәтижесі іспетті. Бұл
айдармен жаңадан шыққан бір шығармаға бірнеше адамның ... ... ... ... ... «Мен де ... жаста едім» өлеңдер
жинағына талқылау «Талантқа талап басқарақ» тақырыбымен берілген. Кітапқа
С.Бақбергенов, Ә.Жәмішев, ... ... ... Ал сол кезде түрліше
пікірлерге ұшыраған Ж.Нәжімеденовтің «Даңқ пен дақпырт» романына талқы
қызықты ұйымдастырылған. «Әр қырынан ... атты ... ... ... ... ... ... тұр. Оқырман Ш.Досмайылов
(«Оқырман не дейді?») романға бірсыпыра сындар айтқан. Оған ... ... не ... ... ... ... авторлық ұстанымын түсіндірген. Сыншы
Т.Тоқбергенов («Сыншы сарабына салсақ») оқырман мен автордың пікіріне
төрелік ... ... ... ... ... ... ... көбіне қазақ әдебиетінің өзекті проблемалары
талқыланса, «Қазақ әдебиеті» газетінде аса зәру, уақыт шешімін шапшң ... ... дер ... ... жылдары қазақ әдебиетінің өзекті мәселелерін талқылаған
түрлі жиындар, пленумдар, құрылтайлар болып тұрды. Осындай ... ... ... ... мен ... ... ... айдарлар
ашылып, материалдар берілді. Мысалы, «Қазақ әдебиеті» (12.09.1975)
«Қазақстан жазушылар Одағы басқармасының пленумы алдында» айдарымен арнайы
бет берген. Онда ... ... ... ... ... ... ... Т.Ыдырысовтың «Жанр өрісі», Ұ.Доспанбетовтың
«Ізденіс өресі аласа» мақалалары көрініс тапты.
«Жалын» альманағы да сын саласында белсенділік танытты. Әсіресе осы
1972 жылғы сын ... ... ... ... ... ... ашылды.
Айдар көркем әдебиеттегі кемшіліктерге қарсы күресті күшейту мақсатын
көздеді. «Тураби трибунасының» ғұмыры ұзақ болған жоқ. Құрғатпай сын ... ... ... ... ... бір ... ғана жетті. Соның
өзінде әдебиетке айтарлықтай із қалдырып үлгерді.
Осы жылдарда әдеби сындағы елеулі жаңалық ретінде «Уақыт және
қаламгер» сын мақалалар жинағы шығып ... ... ... 1973 жылы ... сын ... жыл сайын жарық көріп отырды. Жинақтың 6 томы оқырман
қолына тиді. Жетінші томы 1980 жылы ... ... ... ... ... соңғы кездердегі даму жолы, зәру мәселелері
қарастырылды.
Жетпісінші жылдардағы әдеби сынның басында академик М.Қаратаев тұрды.
Ол қазақ әдебиетінің даму тарихын, теориясын, эстетикалыкмақсат-мұратын
жіті ... ... ... калыптасу проблемаларын зерттеген
ғалымның "Туған әдебиет туралы ойлар" (1958), "Шеберлік шыңына" (1963).
"Социалистік реализмнің қазақ прозасында ... ... (1969), ... ... т.б. ... ... ... «Гүлстанның бұлбұлдары» (1970), «Қазақ совет
әдебиетінің қалыптасуы» (1971), «Дәстүр тағлымы» (1970), ... ... (1971), ... Сейфуллин» (орыс тілінде), «Қазақ совет
әдебиеті», (1973), З.Ахметовтің «Өлең сөздің теориясы» (1973), «Қазақ
әдебиетінің қазіргі дамуы мен ... (1978), ... ... ... (1970), «Жебе» (1977), Т.Кәкішевтің «Сын сапары»,
«Сәкен Сейфуллин» (орыс тілінде Мәскеу, 1972), ... «ХХ ... ... ... бірге, 1970), «Қазақ әдебиеті тарихының
мәселелері» (1973) т.б авторлардың сын кітаптары әдеби сынның көкжиегін
кеңейтті.
Сексенінші жылдары қазақ әдеби сыны партия қаулысынан ... ... ... Баспасөз беттерінде жарияланған әдеби сын сан және сапа
жағынан дами түсті. «Қазақ әдебиеті» газетінде «Проблема: жанр ... ... ... мен іркілістер», «Ақын ақын туралы», «Әңгіме
туралы әңгіме», ... ... ... «Роман туралы әңгімені
жалғастырамыз», «Сын туралы сын», «Толғауы ... ... ... «Проза:
ойлар, толғаныстар», «Аударма: өре мен өріс», «Сіз қалай жазасыз»,
«Қаламдас туралы сөз», «Ауру ... ... ... ... жан ... ... ... «Өнер алды - қызыл тіл», «Мезгіл
мінбесінен», «Шабыттың шаңқай түсі», «Сын туралы сыр» ... ... ... ... ... «сын және ... «Жаңа кітап жайлы»,
«Әдеби сын», «Ашық әңгіме отауы», «Жұлдыздың сырласу клубы», «Қазіргі қазақ
романы», ... ... ... ... ... ... ... поэзиясы», «Қазіргі қазақ лирикасы», «Жұлдыздың дөңгелек столы»,
«Кітап аласы ішінде», «Алтыншы дәптер», «Жалын» альманағында «Рецензия»,
«Зерттеу», «Қаламгер дидары», «Жас ... ... ... ... бола ... «Біздің анкета», «Творчестволық портрет», «Кітап сөресінде»,
«Суреткер.Талғам.Бетбұрыс», «сын», «Қисық кебеже» т.б айдарлары бойынша
әдеби сын материалдары тұрақты жарияланып тұрды.
Осы ... сын ... ... ... ... қатарында
М.Қаратаевпен бірге С.Қирабаев, Т.Кәкішев, Р.Бердібаев, З.Қабдолов,
Т.Қожакеев, З.Ахметов, Н.Ғабдуллин, Х.Әдібаев, М.Базарбаев, Қ.Мұхаметханов,
Ш.Сәтбаева, М.Дүйсенов, Т.Ибрагимов, С.Сейітов, Ә.Жәмішев, Т.Тоқбергенов,
З.Серікқалиев, М.Әуезов, М.Мыпзахметов, Р.Нұрғалиев, ... ... ... ... ... Т.Бейісқұлов т.б әдеби
өмірдің бел ортасында жүрді. Ә.Тәжібаев, Ә.Әбішев, Қ.Бекхожин, Д.Әбілов,
М.Әлімбаев, Х.Ерғалиев, Т.Әлімқұлов, С.Мәуленов, Ж.Молдағалиев,
Т.Молдағалиев, Ә.Нұрпейісов, Ф.Оңғарсынова, Қ.Жұмаділов, Р.Тоқтаров,
М.Мағауин, Ғ.Қайырбеков, ... ... ... ... ... Ә.Кекілбаев, С.Мұратбеков, К.Сегізбаев,
Ә.Сарай, А.Жақсыбаев, А.Егеубаев, Ж.Әбдірашев, С.Еркебаев, Т.Медетбеков,
Қ.Найманбаев, Қ.Мырзалиев қоғамға қозғау салар ... жиі ... ... ... ... сын саласында бірнеше жас сыншыларды ортаға
қосты. Олардың ... ... ... ... Б.Сарбалаев, Ә.Дербісәлиев, Ж.Дәдебаев, Қ.Ергөбеков,
Б.Ыбырайымов, Қ.Керейқұлов, Ғ.Доскенов, Т.Жұртбаев, Ә.Бейсебаев,
Қ.Мәдібаева, ... ... ... ... ... ... жақсарады» мәселесі сексенінші жылдарда да өзекжарды
пікірге арқау болды. Осы мәселе бойынша «Қазақ әдебиеті» газеті «Сын ... атты ... ... ... Оның ... ... ... сынының
қазіргі әдеби процестегі рөлі, сыншы ұстанымы, сыншы-жазушы-оқырман, әдеби
сынның ... да күн ... ... ... деп ... ... ... болып А.Нысаналиннің «Өрісі тар, өресі аласасы»
(18.12.1981). «Әдебиет кездейсоқ, ... ... ... ... Ол
биік болмысты танытар иба-инабаттық, керек болса азаматтық ар-ұжданның
айнасы дегенді бойға жиі ... ... ... жастыққа тимей келе
жатырмыз. Олай боса асыл өнердің хас ... көз ... ... ... ... шық ... үшін ... күресу – сының алғы
шарттарының бірі» деп білетін А.Нысаналин қазақ әдеби сынныа сыншыл көзбен
қарап, ой ... ... ... гөрі ... ой ... Автор Б.Исаевтың, А.Егеубаевтың, Б.Сарбалаевтың, С.Дәуітовтың,
Д.Стамбековтың, Ұ.Есдәулетовтің, С.Негимовтың, С.Әшімбаевтың, М.Әлімбаевтың
сыни еңбектеріндегі артық кем тұстарын батыл ... сын ... ... ... сын» ... ... ... тағы да Т.Жұртбаевтың
(1982, №5), Т.Сыдықовтың (1982, №14), Б.Сарбалаевтың (1982, №2),
А.Егеубаевтың (1982, №44), М.Қаратаевтың (1983, №17), О.Сәрсенбаевтың
(20.05.1983), Қ.Жүсіповтің ... ... ... ... ... түрлі мұқтаждықтарын сөз етті.
Бұларда әдеби сынның күтімін шешіп тұрған нақтылы проблемалары кеңінен
сөз болып, оны шешу ... ... ... ... әдеби сында «Турасын
айту қажет» («Қазақ әдебиеті», 29.01.1982) ... ... ... да ... - ... ... қан ... басып, даму бағдары мен соны
құбылыстарын, әлеуметтік-философиялық астарын бағамдап, оның нышанын
айқындайды» деп бастаған сыншы қазақ әдеби сынының көкжиегіне көз тастайды.
Жеткен ... ... ... жетіспеушіліктеріне үңіледі. Ең бастысы
кемшілікті «сыншының әлеуметтік белсенділігінің жетіспеушілігінен» көреді.
А.Егеубаев болса «Әдеби сынның шолғыншысы – рецензия... Рецензия жағдайы
да, сапасы да ... ... көбі ...... жазылады. Әдебиет
мұраты ескеріліе бермейді... Рецензиялау – баға беру. Сыншыл ойдың нәрі-
рецензияда. Жалпы рецензия жанры – жадау. Шығып жатқан ... ... ... Тіпті принципті рецензиялар жоққа тән. Көбі
штамппен жазылады» - депті. Ары қарайғы ойын «Бүгінгі ... ... келе ... бір міні бар. Ол- тіл, ой ... Көркем жазам деп,
көлбіретіп алу, ойшылдық танытам деп, ... ауа ... кету ... ... ... ... ... эстетикалық ұшқырлық үшін күресі
қасиеттірек. Мақала рецензиялардағы ұшы-қиыры жоқ мазмұндаулар мен
техникалық ақауларды тізбелеулер сынды бірсарындылыққа, ... ... Сын ... сын болу ... ... шын да ... Кез- ... пікір, кез келген рецензия, мақала әдебиет үшін
мүмкіндігінше, проблематикалық болуға міндетті» деп өрбітеді.
«Сын туралы сын» айдарындағы пікір алысуға қатысқан жазушылар
Ә.Тарази, Д.Досжанов, ... ... ... ... ... ... сынының қандай ерекшеліктерін баса
айтар едіңіз?
2. Сын бойынан дәл бүгінде нендей қасиет көргіңіз келеді?
3. Сынның сіздің творчествоңызға тигізген ... бар ма? – ... ... ... ... ... ең қысқа жауап бергені – Ә.Тарази. Ол екінші сұраққа
«Сын бойынан ... ... ... ... ... ... ... айтайын: ол - жалтақтық», үшіншісіне бүгінге дейін «бүгінге
дейін ... мені ... та ... ... ... та жарытқан емес» -
деген жауаптар беріпті.
Әдебиет сынының жазушыға ықпалын айқындайтын соңғы сауалға Д.Досжанов,
Д.Исабеков мандытып ештеңе демесе, М.Қаназов «Ал ... ... ... тигізген ықпалы болды деп айта алман» деп, бұлтақтатпай
турасын айтқан («Қазақ әдебиеті» 29.01.1982).
Осы жылдары әдеби ... ... ... ... мақалалар жарық көріп
жатты: Т.Кәкішевтің «Сыншы мұрасы» («Қазақ әдебиеті» 12.09.1980),
Р.Бердібаевтың «Сын шарты» («Қазақ ... ... ...... мен саған» («Қазақ әдебиеті» 20.02.1981), Ә.Кекілбаевтың
«Ыждаһат жетсе, мүмкіндік мол» («Қазақ әдебиеті» 22.02.1982),
Б.Дәрімбетовтің «Көркем ... ... ... 1982, ... «Көркем сын туралы сыр» («Жалын» 1983, №4), «Сын қандай,
сыншы қандай?» («Жұлдыз», 1987, №6), Б.Сарбалаевтың «Сын шын ... ... ... ... 1985, №1), С.Әшімбаевтың «80 жылдардағы сынға
көзқарас» («Жұлдыз», 1985, №8), «Сын ... мін ... ... ... М.Қаратаевтың «Сынның абыройы – әдебиеттің абыройы»
(«Қазақ әдебиеті», ... «Сын ... ... ... ... ... ... және әдеби процесс» («Жұлдыз», 1987, №6)
т.б.
СОКП Орталық комитетінің «Әдеби-көркем сын туралы» ... 10 жыл ... ... ... ... ... ... «Қазақ әдебиеті» газетінде (22.01.1982) Ә.Кекілбаев сыншы
С.Жұмабекпен сұхбаттасыпты. Әбіш Кекілбайұлы «қаулыдан кейін қазақ әдеби
сынында да серпіліс болды, бірақ сол серпіліс кейін ... ... ... дей ... ... сырқауларды көрсеткен: «Үстірт қалқу,
субъективизм, төзімшілдік, әдейі үндемей қалу, не әдейі көпірте мақтау
қазақ сынының үйреншікті сырқауларына айналып ... Ең ... ... теориялық-көркемдік талапты төмендетіп алғанымыз. Белгілі бір
шығарманың мазмұнын баяндап шығып, бірді-екілі образына жаман-жақсы деп
айдар ... аяқ ... ... ... ... ... ... аннотацияны рецензия деп ұғып жүрміз... Сындағы сұрқайлық
әдебиеттегі сүреңсіздікті өрбітеді... Әдебиеттегі сүреңсіздікпен күресудің
жолы – ... ... ... ... дейді. Ал
Б.Дәрімбетов бұл жағдайы нақты мысалдармен қоса отырып таразыға тартқан. Ол
«Көркем сынның көкжиегін» («Жұлдыз» 1982, №2) осы мерзімде жарық ... ... ... ... ... ... сын жолдарын шолушылық та,
оның өзекті мәселелерін көтерушілік те бар.
Сексенінші жылдардың әдеби сынында көркемдік дамудың өзекті өңірлеріне
батыл барып, салмақты ... ... ... ... бірге тек
кемшілікті нысанаға алған мақалалар аз да болса көрініп отырды. Әдетте «Сын
жоқ» дегенде осындай, яғни сынды қаттырақ айтқан мақалалардың аздығын
айтады. ... ... ... ... жетіспеушіліктерді батыл сынаған
бірсыпыра материалдар жарық көрді. Солардың бірінде жас ақындардың
өлеңдерінде тақырып таяздығы мен өрісінің тарлығы, өмірбаян жұтаңдығы ... ... Ең ... жас ... ... ... елгезек құлақ
түріп, рухани іңкәрлікпен жазу жетіспейтіндей. Жалқыны емес, жалпыға ... жеке бас ... ... ... ... ... асқақ жырлау
жағы кемшін (А.Нысаналин. Өлең – өнер тәжі. «Қазақ әдебиеті» 14.11.1980) –
деп оған ... ... ... ... ... ... Аян ... – өнер тәжі. Қымбат жан қазынасы. Соны
арзандатып алмау суреткерлік те ... та ... ... ынтызарлық,
азаматтық пафос пен асқақ ой жасампаз жырға ыстық қан ... ... ... - деп ... ... ... өткір мақалаларымен ақпарат әлемінде көзге түскен,
жарқырай көрінген ... ... ... ... бірі – Әуез ... ... ... құра білгеннің бәрі ақын ба?» («Қазақ әдебиеті», ... ... ... ... ... ... ... пікірлерімен
ерекшеленеді. Р.Отарбаевтың мақаласы да поэзиядағы кемшіліктерді нысанаға
алған. Әңгіме өзегіне Н.Хасеновтің «Мен сенің ұлыңмын», ... ... ... ... ... ... «Ықылас», өлең
жинақтары айналған. Автордың сыншылық мінезі қатал: «Бұл – поэзияға үш
қайнаса сорпасы қосылмайтын өлеңдер. (Н.Хасеновтің ... ... ... «Не айдарланып тұрған ой жоқ, болмаса ұйқастан мақұрым.
Санамақ секілді сылдыр сөз. («Вокзалда» жайлы)».
Кемшіліктер, «Біріншіден, ... ... ... ... ... кеп өлеңнің көркемдік шешімі ақсап жатыр. Бей-жай, құр ұйқас қуалау
мен шамырқанған шабыттан туған шынайы жырдың арасы жер мен ... ... ... ... контрастар мен эстетикалық екпіннің жоқтығы
шығарманың бас-аяғы жұмыр, құйма болып шығуына кері ... ... ... ... ... ... сыншы бағасымен қорытындыланған.
80- жылдардың қазақ руханиятына салған олжасының бірі – Алаш
арыстарының ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан Коммунистік партиясының Орталық комитеті «Мағжан
Жұмабаевтың, Ахмет Байтұрсыновтың және Жүсіпбек Аймауытовтың творчестволық
мұрасы туралы» қаулы қабылдады. Орталық комитет осы үш ... ... ... ... ... оларды барлық жағынан ақтаған
«қорытындысын» қабыл алды. Қаулыда «Жазықсыз жазаға ұшырап, ... ... орын ... ... ... ... құрбаны болған аса көрнекті қазақ ақыны Мағжан ... ... ... Ахмет Байтұрсыновтың, қазақ романының
негізін салушылардың бірі, белгілі лингвист, ақын-аудармашы ... ... ... ... ... жұмыс
қорытындыларын қарай келіп, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің
Бюросы комиссияның М.Жұмабаевтың, ... және ... ... және ... ... ... ... толық көлемінде қалпына келтіру, олардың жеке шығармаларын,
баспасөзде көрсетілген қателіктері мен уақытша адасуларын сын тұрғыдан
зерделеу жөніндегі тұжырымдарымен келісті» («Қазақ ... ... ... соң, ... Алаш ... ... ... баспасөз
бетінде жарияланып, оларды халыққа кеңінен насихаттау, таныстыру жұмыстары
жүйелі ... ... ... жылдарда 1972 жылғы сын туралы қаулыдан кейін жыл сайын
жарық көре бастаған «Уақыт және қаламгер» жинақтары ... ... ... ... қаламгерлерінің қазіргі әдеби өмірдің өзекті мәселелеріне
арналған, сол кездегі әдеби – сыншылық ой-пікірдің өресін, ... ... ... ... ... ... ... М.Қаратаевтан
бастап жас сыншыларға дейін болды. Қаламгерлердің ой-пікіріне кең орын
берілді. Әр кітап елімізге белгілі бір ... ... ... ... ... (8), Р.Бердібаев (10), С.Әсіпов (11), А.Жақсыбаев (12),
М.Атымов (13), Б.Сарбалаев (14) сын жинақтарын құрастырып, кітап арналған
жылдағы ... ... ... ... етті.
«Уақыт және қаламгер» 1981 жылғы сегізінші кітабынан бастап шыға
бастады. Сын мақалалары ... ... ... ... ... ... «Қаламдастар туралы сыр», «Жанр жайы немесе көркемдік
көкжиегі», «Кіріспе», «Қайта құру қадамдары», «Достық – біздің туымыз»,
«Уақыт және қаламгердің талқылау ... ... ... - 1987»
тарауларына бөлінді. Осы тараулар арқылы жинақтарда мақалалар топтастырылып
беріліп отырды.
Сексенінші жылдардағы тағы бір айта кетер елеулі жаңалық – «Сөзстан»
жинағының ... көре ... ... алып, азат елге айналғаннан кейін рухани
мұраларымызды жаңаша зерттеу-зерделеу жұмыстары күн ... ... ... ... ел ... еңсе ... ... берсе, екіншіден руханият
әлемімізге еркіндік берді. Бұрын Кеңестік империяның саясатымен бұғауланған
қазақ баспасөзінде сөз бостандығы шынайы көрініс таба бастады. Десек ... ... ... ... өзгерістер бар қуатты экономикаға жұмсап,
мәдениет, әдебиет мәселелері екінші ... ... ... ... ... ... дағдарыстар орын алды. 90- жылдарда баспасөз
беттерінде көркем шығармалардың, сыни ... ... ... кеми ... ... бен «Жалын» журналдарының да уақытылы
шығып тұруының өзі қиындап кетті. «Жалын» бұрын ай ... ... ... ... айда бір ... көрді.
Баспасөз бетінде әдебиеттің көркемдік проблемаларынан гөрі оның
әлеуметтік мәселелері көбірек көтерілді. Мысалы, «Жалын» ... (№1), ... (№1), ... (№1), ... (№1) ... ... Ш.Құмарова, (№3), Г.Бельгер (№3), М.Сықақбаев (№3),
С.Адамбеков (№4), Қ.Жұмаділов (№4) ... және ... ... ... ... ортаға салған. Бұларда әдебиетіміздің дамуы, болашағы, ертеңі
ждайлы алаңдаушылық байқалады: ... ... дәл ... ... ... ... яғни ... хал-күйі сөз болудан қалып барады... Қайғымыз
да, жырымыз да күнкөрістің ... ... ... Ақын мен ... ... ... ... ... сұрап қайтесіз... Не істеу керек? ... Ең
алдымен, мемлекет қамқор болып, үкімет қараспаса, әдебиет қана емес,
жалпымәдениетімізді, өнерді, ғылымды құтқарып қалар ... еш ... ... ... жаңа ... ... қатынастар жағдайындағы
әдебиеттің тағдыры қалай болады, өмірдегі орны қандай, қандай бағытта болуы
керек деген сияқты ... ... ... ... осы ... ой толғаған бірсыпыра мақалалар жарық көрді.
Қазақ әдебиетінің өткенін жаңа заман биігінен саралау ҚР Баспасөз және
бұқаралық ақпарат істері ... ... ... мен ... ... ... бірлесіп өткізген жиынның да негізгі мақсаты болды.
Пікір алысуға белгілі ғалымдар, әдебиетшілер, сыншылар, жазушылар қатысты.
Басқосудағы А.Егеубаевтың ... ... елі ... ... және заман
талабы» баяндамасын талқылауға Ш.Ибраев, Т.Кәкішев, М.Ысқақбай, С.Қирабаев,
Ә.Дербісәлиев, Қ.Қайсенов, К.Ахметбеков, ... ... ... қазақ әдебиеті тарихын қайта қарастыру қажеттілігін айта келіп,
«Тәуелсіз Қазақстанның ұлттық әдебиетінің академиялық ... жаңа ... ... ... ... талабына жауап бере алмайтын, ұлттық
көркемдік ой үрдісінің белгілі бір ... ғана ... бір ... ... қарастырған, ұлттық әдебиеттің қазіргісі мен
болашағы концептуалды түрде зерделенбеген әдебиет тарихы кімді
қанағаттандырды? Әр кезең, әр қаламгер тарих алдында өз ... ... ... деді.
Тоқсаныншы жылдары сирек болса да әдеби сынның жай-күйіне арналған
пікірлер үзілген жоқ. Сынсыз әдебиетті алға ... ... ... ... ... ... бөлу ... көтерілді. «Қазақ әдебиеті»
газеті ұйымдастырған «Азат елдің әдебиеті қандай болуы керек?» деген
сауалнаманың бір ... ... ... ... сынның міндеті» хақында
қойылды. Сауалнамаға қатысқандардың ішінде Ә.Таразиден басқасы сын ... ... ... ... ... ... қатысты пікір
алмасқандардың көпшілігі сынға жалпылама, үстірт жауап берген. Олай ... бұл ... сын ... ... ... ... ... әдебиеттің жай-
күйінің өзі теңселмелі ахуалда болды.
Десек те сын туралы ... ... ... да, сөз ... да
тоқтай қойған жоқ. Өйткені, әдебиеттің болашағы туралы әңгімеде сынға
соқпай кету қиын болатын.
«Бізде сынның болуы ... ... ... ... 05,02.1999) атты
мақалада осы мәселенің неге былай болатын себептерін ашып берген. «Бізде
сынның болуы мүмкін емес: соңы бітпейтін дауға, ерегіске ... ... ... ... ... ... жазбаймын» - дейді мақала авторы
Автор. «Сынның жоқ болатыны – бізде бәрі бір қолда. Бізде айтып көр...
жұмысыңнан қуыласың. Белгілі жазушының бәрі - ... дей ... ... М.Мағауин, Ә.Нұрпейісов, Қ.Ысқақов, Ә.Тарази сияқты үлкен
жазушылар ылғи да мақталады, сыналатындар – белгісіздер дейді. Мақала сын
болмаған соң, «әдебиет күні еңкейіп ... деп ... ... жылдарда әдеби сынның мәселелерін түрлі деңгейде
қарастырған Б.Наурызбаевтың «Сын мәдениеті неге төмен?» («Қазақ әдебиеті»
14.02.1992), ... «Сын ... шын ... ... ... ... «Сын ... («Жұлдыз» 1992, №8 ), «Көне
дәуірдегі сыншыл ойлар» («Жұлдыз», 1993, №12 ), ... ... ... сын» («Жұлдыз», 1993, №12), Р.Сағымбекұлының «Сын туралы
бір үзік сыр» («Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... 1996, №6), ... «Сын жоқ, ... ... жоқ»
(«Қазақ әдебиеті» 20.03.1998), Ш.Елеукеновтің «Сын мен сыншы» ... №4), ... ... қауымымен менің тұзым жарасқан емес»
(«Қазақ әдебиеті» 16.07.1999) секілді мақалалар жарық көрді. Осыдан-ақ
әдеби сынның толғақты проблемаларын кеңінен көтерген мақалалардың болмағаны
көзге ұрып ... ... ... «Сын мен ... ... ... әдеби
сынының мәдени, ғылыми сауаттылығын арнайы проблема ретінде ... ... ... ... ... ... саналатын әдеби
сынның теориялық жақтары бізде әлі негізделмеген. Ғалым «Сынтану» ... ... ... ... ... ретінде өз алдына жеке отау құруы
тиіс» дегенді айтады.
«Сынтану» ғылымының құрамдас бөліктеріне төмендегілерді жатқызады:
« - Сынтану негіздері, немесе жалпы ... ... осы ... ... ... ... ... объектісі, пәні, құрылым жүйесін теориялық
жағынан негіздеу. Әдеби сын типологиясы принциптерін талдап шешу. Сын
туралы ... ... және ... ғылымдармен байланысын, арақатынасын
анықтау.
- Сынтану тарихы. Қазақ сыны тарихы. Сын туралы білім тарихы. Сынның
тууы, дамуы, әдіс, формаларының өзгеру ... ... ... Сын жанрлары мен түрлері. Тілі, стилистикасы
(«Ақиқат», 1998, №4 54 - ... аса ... ... Оның ... теориялық негіздері жайлы түрліше
пікірлер күні бүгінге дейін жалғасып келеді. Оны бір зерттеушілер көркем
әдебиеттің жек саласы деп білсе, енді біреулері ... ... т.б ... жүр. ... ... осындай сан сипатты
екенін айта келіп, оған «Сын – көркем әдебиет пен ... ... және ... зерттеу объектісі» деген анықтама береді.
Зерттеуші кеңестік кездегі әдеби сын мен қазіргі самандағы сынды салыстыра
отырып, тәуелсіздік ... ... пен ... ... принциптің алға шығуын
ұсынады. Қазақ әдебиетінде Мағжанның поэзиясында, Ілияс пен Қабдештің
романдарында ұлттық тақырыптың көріністерін әңгіме ете отырып, «сынның
қырғидай іліп ... ... ... мәселелерінен ұлттық ынтымақ
мәселесінің әдебиеттегі көріністерін саралауды бөліп айтар едім» (сонда 59
- бет) – дейді.
Ә.Меңдекенің «Әдебиет! Әдебиет! Әдебиет!» атты мақаласы жазылу ... ... ... де ... ... өзіне аударады. Автордың жалпы
көркем шығармашылық, қазақ әдебиеті, оның кейбір өкілдерінің
шығармашылықтар жайлы пікірлері жекелеген ой үзіктері ... ... ... атты ... ... ... жайлы жазылған эссе
іспеттес. Міне, осы мақаласында Әмірхан Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы»
роман-хамсасы жайлы «аттылы кісінің жанындағы жаяудай, тым жұпыны», «қағыну
жоқ, ... ... ... Әуезовтегідей интеллектуальды конструкция жоқ.
Магиялық қуат жоқ» («Қазақ әдебиеті», 25.05.2000) деп аяусыз сынға алған.
Тоқсаныншы жылдардың соңына қарай баспасөздегі сын ... кеңи ... ... ... беттерінде нарықтық замандағы руханияттың,
әдебиеттің қоғамдағы орнын айқындай көбірек көтерілсе, енді әдебиеттің
көркемдік мәселелерін талқылауға бет бұра бастады. ... ... ... ... ой – ... дамыта түсу үшін біршама
жұмыстар атқарды.
А.Ісмақованың «Ұлт прозасы» атты мақаласы «2000 жылға 1 жыл қалды» деген
айдармен берілді. Жүз ... ... ... ... биігінен көз салған
Айгүл Қазақ әдебиеті дүниежүзілік әдеби процестің ұлы көшімен келе жатыр
(«Қазақ әдебиеті», 24.12.1999) – дейді нық сеніммен. ... ... ... ... ... ... ... көзбен шолып
өтйен ғалым «Осы төңіректе әлі де болса көптеген шығармалардың туары анық
және олар ... ... ... сай жаңа формамен, жаңа мазмұнмен,
жаңа пішінмен дүниеге келеріне күмән жоқ» деген тұжырымда.
Ә.Меңдеке «Қазақ әдебиеті» газетінде соңғы айларда жарияланған
Ә.Кекілбаевтың «Міне, керемет», ... ... ... ... тас ... Ә.Салықбайдың «Түн түнегіндегі екеу» әңгімелерін
оқи отырып, «қазір жазушы болу қиын» деген пікірге тоқталады. Шағын шолуда
Әбіш ... ... сөз ... да, қалғандары жайлы қысқасынан
қайырған.
«Қазақ әдебиеті» газетінде Мемлекеттік сыйлық алғандарға арналған ... ... ... лебіз» айдарлары жұмыс істеді. Қазақтың аса бір
дарынды жазушысы Асқар Сүлейменовтің Мемлекеттік сыйлық алуына орай, Сыншы
З.Серікқалиев әріптесі туралы лебіз ... ... ... ...... рухани ойымыздағы жаңарудың жемісі, барша руханият
әлеміміздің жеңісі» («Қазақ әдебиеті» 07.01.1997). Шағын мақалада Асқардың
шығармашылығын талдау жоқ; ол бізге несімен құнды деген ... ... ... ... ... 1995 ... 3-4 нөмірі бауырлас түркі әдебиетіне арналды.
Түрік Республикасының Қазақстандағы ... және ... ... ... алғы ... Сайым Хакимоғлының «Біздің әдебиетіміздің тамыры-
ортақ, тегі -бір» Ф.Әлидің «Мастафа Кемал Ататүрік» мақалаларымен бірге
Хұсейін Нихал Атсыздың «Көк бөрілердің ... ... ... ... ... құрбандық», Наджати Гунгордың «Кинотеатрдың құсы болған
сүйіктім» шығармалары қазақ оқырмандарымен қауышты. Журнал жариялаған Түрік
әдебиеті үлгілерімен ... ... ... ... әдебиеті бауырлас
түркі жұмхуриеттерінің әдебиетімен қосылып, көркейіп, нығайып, неше ғасыр
бұрын жазылмай қалған қапастан ... ... ... ... ... ... адамгершілігіміз артып, жан-дүниеміздің толысып,
жүректер махаббатпен ізгіленетінін байқайтынымыз хақ» («Жалын» 1995, №3-4 ... ... |
| | |
| ... ... ... әдебиеті» басылымдарындағы әдеби сын.
2000 жылдардан кейін де біздің көптеген басылымдарымызда ... ... ... – дүркін жазылды. Бірақ екімыңжылдыққа дейінгі ... ... ... бар. ... ... ... 2005 – 2011
жылдардағы «Жұлдыз», «Жалын», «Қазақ ... ...... сынын зерттейтінімізді ескерсек, амалсыз осы хронология бойынша
жұмыс жасауға тиіспіз. Өйткені барлығын ... ... ... ... және мұны бір ... сыйдыра алмаймыз. Сондықтан таңдап алған
басылымдарды рет ретімен қарастыруды жөн санадық. Әуелі еліміздегі ... ... ... ... ... беттеріндегі рецензиялық мақалаларға
тоқталайық.
Соның бірі А.Жиенқұлованың «Әуезді жырлар лебі...» [«Жұлдыз» 2005 №6]
атты естелік рәуіштегі мақаласы. Ал ... ... ... ... ... ... ... Сабырхан ақынның өлеңдері туралы жылы пікір
білдірілген. Қаламгер «Сабырхан терең ойлы, жырлары шуақты. Ол ... ... Оның ... ... ... ... ... оқушы жүрегін қуанышқа бөлеп,
сағыныш ұялататын – ды. ... ... оның ... ... ... ден қойды. Соның ішінде: Шәмші ... ... Әсет ... ... ... ... ... жүректі жандар
тамаша әндер тудырды» деп ақынның шалқар шабытын, сыршыл лирикасының қуатын
сөз етеді. Осы ретте ... оның ... әнге ... ... ... келтіреді. Мәселен ақындардың ішінде Төлеген ... ... ... ... ... ... ақыны» болса,
Жұмекен Нәжімеденов, Қадыр Мырза Әлілер терең тынысты ақындар. Ал Сабырхан
Асанов ше? «Сабырханның Көктем – ... ... ... ... менің –
дүрсілдеген жүрегім , - дегеніне сенесің. ... ... ... бір туыстық бар. Ол Алатау бауырында, Қызылқұм ішінде, Сібір
орманында ... де ... ... ... ... 2005 №6 ... деген сөз Сабырхан Асановтың жаны ... ... ақын ... ... ... ... өлең өлкесіндегі өзіндік ерекшелігін
іздейді. Қорыта айтсақ, А. Жиенқұлованың көзімен ... ... ... жыл ... сайын бір жасарып қалатындай. Бедерлі сурет, терең ... ... ... ... – Сабырхан қолтаңбасының ерекшелігі. Ең бастысы –
ешкімге ұқсамайтын өз отауы, өз орны бар ... ... ... ... ... ... орынын, өлеңдегі өршіл қасиетін, қысқасы ақындық
келбетін барынша көрсетуге тырысқан.
«Жұлдыз» журналының «Мәдени ... ... бір саны ... ... ... ... ... аудармашы, көрнекті жазушы, тағылымды ұстаз
Белгібай Шалабаевқа арналды. Б.Шалабаевтың көркемдік ... ... ... ... Аян ... ... ... «аса бір ерен
ынтызарлықпен, бар білімі мен ... ... ... мен әдебиетті
дамытуға қалтқысыз арнағандығын» жазады. Автор ... ... ... ... іздерінің бастауын оның туған жері ... ... ... және ... шағы мен ... ... ... Б.Шалабаевтың биік талғам, мол ізденіс, ... ... ... бөлігі ғылыми зерттеу саласына арналғандығын айта келіп,
«...Отызыншы жылдардың бас кезінде ... ұлы ... ... ... ... екіұшты пікірлер болғаны белгілі. Оның
демократтық бағыт, бағдарын жақтаушылардың ... ... та ... ... тұлғаны іштей жақтап қана қою бір басқа да, сол ойын ... ... және ... ... айта алу бір ... ... бірге өз
пікірінің, пайым, қаруын таныта білер табанды – ... ... етіп ... ... ... керек. Осы орайда Белағаңның ниеті мен
талабы да, ойының мығымдылығы мен байсалдылығы да биік теңгейден ... ... ... бар» ... ... №7, 2005, 158 бет] Рецензия иесі
Белгібай Шалабаевтың тәжірибелі тәржімашы екенін де ... ... ... анықтап берген. «Белинский шығармаларының қазақша
шыққан шығармалары. ... ... ... және ... ... ... ... шығармалары». Сыншының екі еңбегін Б. ... ... ... 1949 жылы ... тағы бір ... аудармасы А.М.
Горкийидің «Жастар мен балалар туралы» публицистикалық мақалалар жинағы
болғандығы сөзсіз». ... ... ... ... еңбегін осылай деп
бағамдайды ол.
Профессор Б.Шалабаевтың зерттеу еңбектерінің ... ... ... ... ... ... қатысты. Б.Шалабаев – роман ... де қиын ... ... ... ... ... ... бірі. Осы пікірімізді А.Қажыбаев «Егер қазақ романы С.Көбеевтің
«Қалың малынан» басталса, бұл шығарманың жазылуының обьективті себебі бар
екенін атап ... ... ... мен ... ... ... ... романына дейінгі аралықтағы көркемдік даму заңдылықтары, оның
басты формалары мен арналары қарастырылады, С.Көбеев пен ... ... ... ... отырып ғалым бұл секілді келіскен
көркемдік үлгілердің кенеттен пайда болмағандығын, халықтың ғасырлар бойы
жасап, жасарып келе ... ... ... және ХVIII ... екінші
жартысы мен ХIХ ғасырдағы жазба әдебиеттің негізінде пісіп жетілген заңды
құбылыс ... ... ... еді» ... ... ... ... аталмыш еңбегінде көрнекті ғалымның кейбір сыншылардың жалған
пікірлер ... ... ... сөз етеді. Сөзімізге дәлел Аян
Қажыбаевтың «Белгібай Шалабаевтың да ... ... ... ғылыми
бағыттары өз ізденістерінде ... ... ... ... ... ... ... телу әділетсіздік әрі сорақылық болар еді»
[«Жұлдыз», №7, 2005, 162 бет] деуі ... дара ... ... ... ... осы мақаласында Б.Шалабаевтың азаматтық бейнесін,
ғалымдық, аудармашылық, сыншылық тағы ... ... ... ... ... білген.
Мақпал Арғынбаеваның жазушы Сайын Мұратбеков ... ... ... ... атты ... ... ... берілген. Қаламгер Сайын
Мұратбеков жайындағы мақаласын «Сонау соғыстан кейін ел есін жия ... ... бір топ жас ... ... ... ... ... батыл
аттаған болатын. Олардың ақ қағазға түсірер өмірден көрген білгені аз емес
– ті. Ол қанды қырғын ... тап ... ... ... аш – жалаңаш тұрмыс
– тіршілігі, соғыстан мүгедек боп қайтып ... ... ... ... ... мұң- ... жетім қалған балалардың аянышты хал- ахуалы,
өмірге жаңа ғана қадам ұрған бозбалалардың тұрмыста көрген ... ... ... Сол үлкен топтың жуан ортасында болған жазушы Сайын
Мұратбеков те өз басынан сондай ...... көп қиын ... ді.» ... №9, 2005, 187 бет] деп ... қиын ... ... соң автор қаламгердің «Жабайы алма» повесіне тоқталады.
«Жазушы осы арада «мен» деп өз ... ... ... ... баяндай
отырып, қаһарманның өсіп-жетілуіне, есеюіне қолдан түзетулер енгізіп
жатпайды, ... ол ... өз ... ... ала отырып, соның
іштей ширыққан ағымын, жүріп жатқан процесіне барынша сол күрделі ... ... ... етіп ... ... ... ... әдісін
қолданған Мақпал Арғынбаева жазушының суреткерлік келбетін, адамдық ажарын
аша түскенмен, осы «Жабайы алма» шығармасының маңын шиырлап ... ... Көп ... оның ... Нәрзираны еңбек армиясына алып кетеді. Соған
күйінген қарт әже енді өзінің үнемі сыйынып жүрген құдайын қарғайды» деген
сияқты повесті құр ... көп бұл ... ... ... ... ... Еңбек иесі белгілі повестің ... ... ғана ... келген. Бірақ біздің ойымызша бұл тек қана ... ... Сөз ... ... «...Алпысыншы жылдары қазақ әдебиетіне
келген бір топ қаламгерлердің ортасынан ... ... ... тақырыбы,
өзінің қозғайтын мәселесі, өз ойы, өз беті бар жазушы ретінде анық көрінді.
Оның қай шығармасын оқысаңыз да одан ... ... ... ... ... анық көрінеді» деп аяқтаған.
Біздің басылымдарда аударма саласы және ... ... ... аз ... ... ... даму ... әдеби
аударманың маңызы зор. Қаламгер Гүлбаһрам ... ... ... ... Әділ ... ... «Аудармашының шығармашылық
жетістігі» атты мақаласында Ахметовтің аудармашық әлемі жайында кеңінен
қозғап ... ... ... Әділ ... ... саласындағы өзгелерден
ерекшелігін бөле-жара қарастырады. «Ә.Ахметовтің ерекшелігі сол -
түпнұсқадағы фразеологизмдерді, тұрақты тіркестерді қазақтағы сөз
тіркестерімен өте сәтті жеткізеді. Бір ... оның тіл ... ... ... ... оқи ... ... бір-бірімен шебер
қиыстырып қана қоймай, үлкен даналықпен ойды дәл жеткізе білгеніне таң
қаласың» деп аудармашының өзіндік стиліне ... ... ... ... білетін көрсетеді. Сонымен бірге
қаламгердің әрбір шығармасын талдап, жіліктеп көрсетуі ... ... жіті ... ... ... ... жазушының Агата
Кристи еңбегі «Куәнің құпиясын» аударудағы шеберлігіне тоқталған. Мысалы:
«Сен екенісің ғой, көкешім»,- деді дауысы ... ... ... ... жоқ
па? Пәле ойлап тұрған жоқсың ба? Дұрыс. Ішке кіруіңе болады, ішке ... екі ойлы боп, ... ... кішкентай, лас, ішінде газ шамы
сығырайған бөлмеге кірді деген жерінде автордың ойынан ауытқымай, дәл сол
күйінде бір де бір ... ... ... ... ... ... бір
күйде ұстайды. Бұл шығармада байқап отырсаңыз, әсіресе сипаттау өте жақсы
шыққан». [«Жұлдыз», №9, 2005, 134 бет] деп ... ... ... ... ... Сондай – ақ, Г.Хошаеваның мақаласында
аудармашы еңбектерінің жетістіктеріне тоқталу мен қатар, пікір ... Оған ... «Бұл ... ... ... ... сол ... әйелдің қаншалықты күйеуін жек көретінін көрсету. (Әрине шығарманың
сюжеті бойынша жағдай мүлдем басқаша, дегенмен кейіпкер адвокатты осылайша
сендіруге ... Сол үшін жек ... жек ... деп ...... Егер ... осы ... дәлме – дәл аудару принципі арқылы
аударған жағдайда, сюжеттің негізгі желісі оқырманға түсінікті болар ма
еді. Немесе, Ә.Ахметов жоғарыда келтіргендегідей, ... ... ... ... Сонымен қатар Ә.Ахметовтің
барлық аударған шығармаларынан байқағанымыз, түпнұсқаның өзінің көңілінен
шықпаған жерін үзіп –кесіп алып ... деуі ... ... осы ... ... көркем аударма саласына сәл де болса үлес қосты деп
айтуымызға болады.
Қазақ әдебиеттану ғылымына ғұмырын арнаған ... аз ... ... ... ... ... Самұратұлы Ысмайылов. Әдебиет әлеміне еркін аттап
енген ол өз күшін әдебиеттану ғылымының ең қиын ... ... ... ... ... ... «Е.Ысмайылов және қазақ әдеби сыны» атты
еңбегінде ғалымның қазақ әдеби сынына қосқан еңбектері жайында, ... ... ... бар «Сын мен ... ... ... ... барлық шығармаларын талдап жатпвайды, тек көлемді еңбектегі
бірді екілі тараушаға өзінің ... ... ... ... ... ... тараушада ойлы мәселелер көп. Әдебиеттің дамуы
барысында дәстүр мен жаңашылдықты қалай дамытып, ілгерілетсек, сынға да
сондай тұрғыдан келу керек деген ... ... ... ол ... ... қалыптасуына үлес қосқан көптеген ғалым – сыншы, әдебиетшілерді
жылы ілтипатпен атап өтеді. С.Сейфуллин, С.Мұқанов, Ғ.Тоғжанов,
Ғ.Мүсірепов, Е.Бекеновтер, кейінгі ... ... Ә. ... т. Б аталады». [«Жұлдыз», №3, 2006, 151 бет] деп ... ... ... сынның тұтас бір кезеңі оның есімімен байланысты екенін
ескере келіп академик Рахманқұл Бердібаевтың, ... ... ... ... ... айшықтау үшін қолданған.
Ғалымнан қалған сыни еңбектердің саны өте көп. ... оның ... ... зерттеуге сыйғыза алмаған. Ол осы еңбегінде әдеби құбылысқа ғалымның
берген бағасы, бағыт бағдары жөніндегі ... ... ... ... ... ... өмірге тигізер ықпалын, қозғаушы,
дамытушы, бастаушы күш екенін дәлелдейтін ойларына кеңірек көңіл ... ... ... ... «Қара кітап» айдары жүріп тұрды. Редакция
алқасы осында Сәкен Сейфуллиннің «Қазақтың көркем әдебиеті туралы» атты
сыни ... ... Алаш ... ... ... ғасырдың басында
айтқан пікірі бүгінгі күнге дейін өзінің өзектілігін жоймағанын көреміз.
Осы мақаласында Сейфуллин:
«Қазақ әдебиетінің көркем жазушылары қандай ... ... да ... қай ... көп ... бұл күнгеше сыншыларының да сол
беттегісі көп. Жазушыларының қай беттегісі көп оқыған, көп тәжірибе алған,
көп ұстарған болса, сыншыларының да сол ... көп ... ... көп ұстарған.
Міне, сол себепті, соңғы бір – екі жылға дейін қазақ әдебиетінде ұлтшылдық,
байшылдық бет зор болып, үстем болып ... Және ... ... ... да ( Ақ дол, Сана, Шолпан, Жаңа мектеп, Ысмағұл тұсындағы
Еңбекші қазақ, тағы басқалар ) орынды бұрынырақ беріп келді. ... ... деу ... ... ... ... ... Расында солай болды.
Бұл қалай?...» деп әдеби шығармашылықтың басқа арнаға бұрылып бара ... сын ... ... ... сол ... ... ... саясаттың соңында тұр деген
ойдың шетін шығарады. Оның «ән, күй, ... ... жәнә ... ... ... ... Адамның құлқын, санасын тарам – тарам қылса,
тізбектеп, бунақтасақ соның ең алдыңғы ... ... ... да, ең ... ән, күй, ... ... көркем шеберлік болады. Бұл – тарихтың
тәжірибесінен шыққан қағида» («Жыл құсы» ... 1927, №1) деп ... ... ... ояна түсуіне түрткі болды. Бір сөзбен қайырсақ,
ақын саясат пәрменді болса да әдебиеттің, мәдениеттің өзіндік ерекшеліктері
ескерілуі тиіс деген пікірге ... ... ... – сопақтың» кері...». Бекділдә Алдамжаровтың сын
мақаласы осылай аталады. Кейінгі «жылдары қазақ баспасөзінде әдеп, ұят,
жалпы баспасөздің жауапкершілігі мен этикасы ... ... ... ... ... ... №2, 2005, 203 бет] деп ... әдебиет
сыншысы. Мақала ақын Мұқағали Мақатаевқа және оның шығармашылығына, сондай
– ақ кейбір қаламгерлерге қатысты. Баршаларыңызға ... болу ... мына бір ... ... ... ... кету ... болмас.
«...Мен «Өмірге өрелі өлең келетін кез» дейтін мақаламда («Жұлдыз», №10,
2003) жалпы қазақ поэзиясына шолу жасай отырып, Мұқағалидың өлеңдеріне,
оның ерекшелігіне т. Б ... кеп оның ... ... ... ... дәлелдеу мақсатымен: «Күпі киген қазақтың қара өлеңін, шекпен
жауып өзіне қайтарамын» деген екі жол өлеңін ... деп ... ... Мені ... ... тіл ... бір ғана ... емес, жалпы
қазақ әдебиетін жоққа шығарды» т.б бүкіл баспасөз шулап қоя берді».
Автордың бұл мақаласы соған жауап ретінде жазылған. Мақаланы жазуға
Мұқағали мұражайының ... ... ... ... ... ... қауымның, түркі әлемінің «Құран Кәримнен» кейінгі
қуатты рухани қазынасына айналғанын шөберелеріміз бен шөпшектеріміз алда
көреді әлі», - дейді мұражай басшысы. ... ... жыл] ... ... бір ... ... ... жоққа шығару қисынындағы дау-
дамайлар белең алды. Б.Алдамжаровтың бұл сынын бір жағынан ... ... ... тосқауыл ретінде қарастыруға болады.
Сынағанын аямайтын жазушы: «Дін мен Шығыс поэзиясының тарихына үңіліп
қарасақ, - мұсылман әлемінде күллі суфизмнің бір атасы деп ... ... ... фарсының ұлы шайырлары, әлем әдебиетінің ең
заңғар шыңдары деп саналатын ұлы Рудаки, Фирдоуси, Хакани, Хәййәм, Хафиз,
Диһләуи, Жәми жәнә басқалардың алтынға бергісіз ... өзін ... ... кәримнің» қатарына еш қоймайды, тіпті олай деп ешкім де
күпіршілік етпейді. ... ... ... ... ұлы құрметті
Мұқағалиға еш ойланбастан бере сап, оны Мұхаммед пайғамбардың дәрежесіне
дейін көтереміз деулерін қалай түсінуге болады?» деп ... ... ... ... дәріптеушілерді осылайша сынайды. Мақала
барысында Мұқағали ақын туралы басқаша пікір білдірген Қадыр Мырзалиев,
Сағат ... ... ... Ж.Әбдірәшевтердің есімдері аталады. Ал
Б.Алдамжаровтың өзі сөз соңында ... ... ашық ... ... ... онда ... менен емес, аяулы ақынды адамдық,
азаматтық қасиеттен жұрдай қылып көрсеткен Қадырдан, «Осыншама құрмет
көрсететіндей ол кім еді» - ... ... оның ... тас ... ... ... ол жөнінде «теріс» пікір айтқан Жарасқаннан,
Мұқағалиды быт –шыт қып сабағаны аздай, оны ... ... ... ... ... алыңдар!» деп түйіндейді. Сөйтіп Бекділдә
Алдамжаров осы кездің әдеби сынында ... ... ... Б. ... ... ойлары туралы айтқан ғалым, филология
ғылымдарының докторы Дандай Ысқақұлының мына бір сөздерімен түйіндесек...
«Жалпы, Б.Алдамжаровтың сын мақалаларына тән ... ... ... ... бар демей, катты айтушылық, кейде туралығын батыл айтамын деп, артық
кетіп қалушылық. Осындай себептерден ... ... арты ... ... дау-дамайлар туындап жатты. Даулылық – оның барлык
мақалаларына тән ... десе де ... ... ... ... ... хақындағы «Өмірге өрелі өлең келетін кезінде» сыналмаған ақын,
қазіргі қазақ хикаялары жайындағы «Жампоз жанр көтерер жүк» сын-зерттеуінде
сынға ұшырамаған прозашы жоқтың қасы. ... ... де болу ... соңында «пікір алмасу ретінде беріліп отыр», «даулы, таласты
пікір ... ... ... ... ... мәселенің жаңсақ айтылуы да
ыктимал» дегенді де ескерте кетіпті». [Д.Ысқақұлы, «Әдеби сын ... ... ... ... өзекті тұстарына барып, сол поэзияның мәселелі жақтарын ... ... ... ... борышы. Бүгінгі қазақ поэзиясы, оның жаңаша даму,
өрістеу ... ... ... ... ... беттерінде жарық көрді.
Соның бірі – ақын Темірхан Медетбектің интернеттен ... ... ... ... ... ... ... «Баян сұлу жүр базарда жан бағып» («Жұлдыз», 2009, №8 ) деп
қойыпты. Ол алдымен
«ЖАЛЫН» ... ... ... ... «Күлдібадам» айдары әдеби өміріміздегі көптеген келеңсіз
жағдайларды сын тезіне салып, сөз ... ... ... ... ... ... орын берді. Сөзімізге дәлел ретінде
сатирик, қаламгер Үміт Зұлхарованың «Шалқар «ақынның» шалқымасы» («Жалын»,
№2, 2005 ) деген сын мақаласын айта кету ... ... ... ... ...... Әбіштің «Қазақпарат» баспасынан жарық көрген «Мән
бергін, жастар, сөзіме!», «Ойланып көрші өзің де!», «Жақсы болу - ... үш ... Үміт ... үш ... ... аяқ мұқият оқып шығып,
оның кемшін тұстарын ашық та әділ сынаған. Әуелі бірінші томына үңілген
қаламгер: ... ... осы бір ... ... бүкіл туған – туыс,
жежат – жұрағатты жілік – жілікке бөліп, талдаған «Бауырға», «Нағашыларға»,
«Құда - құдағиға», «Ата- енеге», «Келіндер мен ... ... ... ... ... бір ... тек баяндау мен үйіп –
төгіп ақыл айтқан «әләуләй мен хәләуләй » жырларын оқығанда, ақын үшін
өзіңіз ұялып, «бетті ... ... ... ... қаша ... келеді.
Мәселен, «Келіндерге» атты өлеңінде:
Атын жойып қыз деген,
Келін болып сен ... ... ... – шығып сол үйден, - деп ұйқассын – ұйқаспасын, келіссін келіспесін
орашолақ ұйқаспен төпелей жөнеледі» [«Жалын», №2, 2005 91-92 бет] ... ... ... ... ... ... төмен өлеңдерді баспаға
жариялаудың өзі ұят екенін айтады. ... ... ... осы ... ... ... ... президенті Қонысбек Ботбайдың
талғамсыздығына, сондай – ақ кітапқа пікір жазған Мұзафар Әлімбаев, Аян
Нысаналин, Мыңбай Рәш сынды белгілі ақын жазушыларымыздың өтірік ... ... ... білдіреді. Сынның қызметі - жазылған дүниенің
кеткен кемшілігі мен артықшылықтарын көрсету болса ... ... ... дөп ... ... ... ғалым, сарабдал сыншы С.Қирабаев
«... Оқырманның эстетикалық білімін көтеру ісіне сыншылар да белсенді
араласуы қажет. Газет – ... ... ... ... ... жаңа
шығармалар жайлы пікірлер бұл салада әлі көмек күтіп отырған мәселелер аз
емес екенін аңдатады. ... көбі ... биік ... қоя білмейді,
кітаптардың көркемдігін төменгі ұғыммен өлшейді. Осыдан ... ... ... ... көп ... абырой – атаққа тезірек ие болу фактылары
кездеседі. Бұл біздің өнерге қоятын талабымыз бен ... ... ... ... ... Көп ... шығармалар жинағы,
Алматы, «Қазығұрт», 2007, 287 бет ] дейді. ... ... ... ... оқырмандардың талғам дәрежесін көтеруге күш салуы тиіс. Сонымен
қатар әрбір еңбектің елеулі немесе сын ... ... ... ... ... ... ... кітаптар мен өресі өлеңдердің саны
азаяр еді. Бірақ қазіргі нарық заманында қаптаған нөпір жазбалар оқырман
қауымды ... ... ала осы ... ... ... Үміт ... ... ретінде
жазған үшбу хаты жарық көрді. Хатта Шалқар Әбішұлы өз өлең – жырларын
кейбір адамдардың түсінбей жүргеніне өкпе-ренішін білдірген. Ол ... ... ... ... адам ... ... Менің жасап жүрген ізгілікті
істеріме көреалмаушылықпен іштарлық жасап жүргендердің іштері ... ... ... у ішіп өліп ... де маған бәрібір, өзімнің шама-шарқымның
келгенінше ешнәрсеге де зер салмай, ешкімдерге қарамай, өлеңдерімді жазып,
кітаптарымды «Қазақпарат» баспаханасынан өз қаражатыма, Құдай қаласа ... ... да ... ... ... кім не десе, о десін. Осы алған
бетімнен қайтпайтыным анық, таза шындық» - дегенді ... ... да ... ... жоқ. Сыншы Шалқар Әбішке өзінің тоқетер
пікірін айтып, бұл мақаласын «Әдебиет – ардың ісі» ... ... ... « Әуел ... – ақ мені ... ... ете ... сол сізге де, маған да беймәлім әлдекімдерді сөгіп,
жерден алып, жерге салыпсыз. Бірақ, менің «айтақтаушым» да, мені «айдап
салып» отырған да ... ... ... жеке пікірім.
Сіз өз сөзіңізде: «ақын болайын, я, болмайын, ... ... ... я
жаман болсын... әйтеуір! Менің өлеңдерім шығып жатыр...» дейсіз. Қазір
осындай ... ... ... ... ма, ... ба, ... ол ... тұрғысыз
ба, оған бас қатырып жатпастан, әйтеуір кітап ... ... ... ... ... ... ... өз деңгейіне, шама – шарқына қарамай,
әйтеуір кітап шығара беретін болса қалың жұрттың талғамын кім тыңдайды?»
[«Жалын», №6, 2006 8-9 бет] деп бұра ... өз ... ... Оның ... жақсы ниеттен туғанын да жасырмайды. Бірақ
қара сөз бен поэзияның құдіретін аяқ асты ете берсе өнерде қасиет
қалмайтынын ... ... ... ... кімнің бұрыс екенін оқырман өзі
таразыға тартты деп ойлаймыз.Бірақ менің ойымша Шалқар Әбіштің
шығармашылығын сынға алған Үміт Зұлхаровпның жазғаны қателік дей алмаймыз.
Сынның ... да сол - ... мен ... арасының дәнекері. Дегенмен
айт кету керек, ХХ ғасырдан қарағанды жаңа ғасырдың әдеби сынының деңгейі
біршама төмендеген. Өйткені бүгінгі таңда талғамнан жұрдай шығармалар ... ... саны ... ... Сол жағы алаңдатады.
Әдеби «Жалын» журналының бүгінгі келбеті мен бағыты ақын М. Шахановтың
есімімен тығыс байланысты. Өйткені Мұхтар Шаханов осы ... ... ... ... ... ой ... ел ... жетуге
айтарлықтай үлес қосты. Ақын Есенғали РАУШАНОВ бұл туралы « Мұхаң сол
кездегі әдеби-көркем басылым «Жалын» альманағына бас редактор болып ... ... ... ауыстыру дегеннің өзі қиямет-қайым бір іс
болатын. Мұхаңның іскерлігінің арқасында «Жалын» журнал болып, толыққанды
басылымға ... ... – бір, ... ... шын мәнінде мазмұны
жағынан өзгерді. Айталық, бұрын онша танылмаған жас ақын-жазушылардың
шығармаларын жариялағанда сонымен қатар талдауды, үлкен қаламгерлердің
пікірлерін қоса беріп отырдық». ... ... ... ]
Мұхтар Шахановтың есімі өзіміздің елде ғана емес, жалпы әлемдегі біршама
мемлекеттерге кеңінен таныс. Өйткені оның шығармаларының дені әлемдік
деңгейде өзінің ... ... ... биік ... Қарымды
қаламгер туралы осы уақытқа дейін көптеген зиялы қауым өкілдері өздерінің
жылы лебіздерін арнады.
Ақын Жұмекен Нәжімеденов ... ... ... ... Шахановты
«...жырды түйдектей, төгіп жазатын алымды ақын. Ол нені болсын күйіп-жанып
айтады, қыза толғап, қызықтыра сөйлейді. Тақырыпты да тапқыш-ақ. Әсіресе,
тарихи ... ... ете ... ... ... ... Өмірді, тұрмысты жақсы білетін ақын кіп-кішкене
детальдардың өзінен үлкен қорытынды жасай алады. Бұл қысқасын айтқанда,
ақынның ақын ретінде де, азамат ретінде де ... ... ] , - ... ... ... ... ... Жүнісұлының «Шаханов
әлемі» шығармашылық портреті де көрініс береді. Шығармада ... ... ... жоғары бағаланған.
Жақсылық Жүнісұлының пайымдауынша, «М.Шахановтың табиғи суреткерлігі
оқшауырақ. Мұхтар үшін адам ...... ... ... ... т.б ... ... түзілген күрделі әрі
шым – шытырық дүние. Қай өлеңінде де жалаң ... ... ... ой ... жоқ. Өзі таза лирик бола тұра, атын жайдақ қамшыламайды.
Үлкен ... ... ... ... ірі ... өлең ... етіп
алады да оған оған дұрыс, әділ жауап іздейді. Сауалдар шешімін толымды бере
отырып, өмірдің аз ғана кезеңінің өзі нендей ... ... ... ... ... ... Және де ол ... тіршілік жайлы мәңгілік
философиялық жүйе негізін алуға атсалысқан ұлы ойшылдар көзқарасымен,
бағамымен сәйкестік табады. Жан дүниесімен осындай ... ... ... ... ... ... ... таза сақтап, эстетикалық нәрлі
туындылар тудыру тек таланты шын табиғи ақынның ғана қолынан келсе керек. ... №6, 2006 8-9 бет ... ... ... ... ... еңбегін айта келіп, оның «Ғасырларды безбендеу», «Адам қанындағы
поэзияны қорғау немесе...», «Құлпытас кепиеті немесе кері тебу заңы»,
«Танакөз» шығармаларының көркем эстетикалық ... мән ... ... ... ... бірге ақынның жасампаз ойшылдығы, ірі
философ екенін көрсету үшін қаламгер көп ізденгені көрініп тұр.
Осы «Жалын» журналында ... ... ... ... ... ... немесе «рухани Элдорадоға» сапар» деген тақырыпта
рецензиясы жарық көрді. Әдеби еңбек жазушы ... ... ... ... ... ... ... Ө.Мұқайдың Н.Қами прозасындағы қалтарыс
–бұлтарыстарды мейлінше тереңірек ашуға талпынғаны байқалады. Автор кейбір
қаламгерлер құсап жазбасын кейіпкерінің өмірбаянынан бастамай, Нұрлан
Қамидың шығармашылығына бірден ... ... ... ... ерекшелігі – социология екенін айтады автор. «Жалпы Нұрлан
шығармашылығында сонылық, жаңалық бар. Әр ... ... ... шығу ... ... та тұр. Қолымызға тиген
Нұрланның алғашқы әңгімесі «Тау қызы » жүрекке бірден жылы тиіп, өз
иіріміне түсіріп, шыркөбелек айналдырды да әкетті. Әлбетте ... ... ... сол ... иірімге бойын батыра да алмақ емес. ...
Экология тақырыбы бүгінгі ағымдағы мәселелердің баршасының төбесіне шықты.
КИОТ бағдарламасы түрінде ықтимал ... ... ... ... ... ... ... көзқарас қандай дәрежеде? Оны ұмытып кеткен
жоқпыз ба? ... ... дәл осы ... ... ... ... - ... жолдардан Н.Қамидың қаламгерлік, жазушылық бағдары айқын
көрінеді. Сыншы жазушының суреткерлік қатпарларын беру үшін оның әңгіме,
новеллаларынан ... ... жөн ... Атап ... ... ... «Тау ... новелласы, «Темірқазық» хикаяты алынған. Әдеби
сынның бір ерекше қасиеті – ол тасада жүрген ... ... ... ... ... ... Сонысымен де бағалы. Дегенмен бір-екі
шығармасын талдау арқылы қаламгердің бүкіл болмысын ... ашып ... бола ... Өмірзақ Мұқай аталмыш мақаласында Н.Қамидың
жинаққа енген барық мақалаларын қысқаша талдап- таразылау керек. ... ... ... ... ... дәмі ... ... негізгі нысана етіп
алғанға ұқсайды.
Журнал басшылығы өткен кезеңдердегі әдеби дәстүрлер турасында қаламгерлер
еңбектерін жариялап тұруды қолға алды. Филология ғылымдарының докторы,
әдебиет сыншысы ... ... ... сынмен көркейеді» атты
Ж.Аймауытовтың сыншылық қызметі хақындағы мақаласы жазушының сын
саласындағы көзқарасын, жазу өнері жайлы ойларын негізге алған. ... ... ... түбі – ... әдебиетке қатысты.
«Әдебиеттің күшеюіне, қаламшыларға азды-көпті еркіндік керек. Мүйіздеп
қысымшылық көрсете бермеу керек» («Еңбекші ... 1927, 8-9 ... - ... Жазушы тек мақалаларында ғана емес, прозалық шығармаларының
ішіндегі ... ... ... ... қарастырып көрген. Ғалымның
пайымдауынша, «Елесте» төңкерістен кейін қазақ әдебиетінде өpic алған
келеңсіз жағдай аяусыз сыналады. Бірінші ... ... ... ... ... өзі бip ... жазып тастау керек болып, столға
отырғанда қаламы жүрмей, не жазарын, қалай жазарын білмей қиналып отырады.
Бip кез қалғып кеткен екен, кез ... ... ... қолтықтап,
аптомобел мінген кеудесіндей кердеңдеп басып, бip жігіт сап ете түсті».
Елес: «Төңкерістен бepi не жазып жүрсіңдер?» – деп ... ... ... ... ... сол кез әдебиетінің тақырыптық, идеялық бағыттары
көрініс тапқан: «Біз төңкерістің берген бостандығын, теңдігін жазамыз.
Төңкеріс жолында құрбан болған ... өлең ... ... ... ... ... тап ... шақырамыз; әйелдер теңдігіне арнап жазамыз.
Жастарды оятамыз, жұртты оқуға үндейміз. Байды, жуан жұдырықты түйрейміз...
Ескі молдаларға, дінге, ескі ... ... ... де жазылады»
(Ж.Аймауытов. Бес томдық шығармалар жинағы. ІІ-том, 67-бет) деп жазған
Дандай Ысқақұлы. Тап осы ... ... ... ... ... ... өз ... жойған жоқ. Ж.Аймауытов төңкерістен кейінгі
пролеткультшылдық бағыттағы тапшыл, ұраншыл ... іш ... ... Ол
ойларын ашық жазып, еркін жариялады.
Мақала авторы Абай әлемін нақтылы туындыларын сөз ету негізінде жан-жақты
ашады. Ақындық өнердің бастау арналарына, ... ... пен ... тіл ... кең орын ... ... алды – ... тіл»
сипаты, көркемдік құпиясы, асыл сөздің құдірет-қасиеттері алуан салыстыру,
талдаулар арқылы жүйелі жеткізіледі. Абай ... ... өмір ... сыры мен ... ... ... тұрғысынан байыпты
сараланады. Абайдың сөз өрнегі, көркемдік әлемі, руханият ісіне қосқан
үлесі жан-жақты айқындалады. ... ... өлең өнер ... ... кең орын ... Абай ... ақын ... ұлт мұраты мен
тарих-таным төңірегіндегі өрнекті ойлар мен толғамды толғаныстар жан-жақты
ашылады.  Қысқасы, Абай ... мен оның өлең ... – ұлт ... ... айрықшақұбылыс екендігі кеңінен көрсетіледі. Таным өлшемі
айқындалады. Ақын әлемі, сөз сыры ашылады. «Көркем әдебиетті саралау» («Ақ
жол». 17.04.1925) ... ... ... ащы ... ... ... кейін қазақ өлеңшілері, жазушылары көркем сөздің не екенін
білмегендіктен, әйтпесе өнері жетпегендіктен не болса соны жазып баспаға
түсіріп, көркем ... ... ... ... ... ... айғай сөз, үгіт жарастықты еді. Сән болып еді. ... ... ... ... ... жүре беру – ... ... нәрсе.
Дәмсіз, кенеусіз сөзбен қандай әдебиет болса да туғыза алмаймыз. Әсіресе,
еңбекшіл әдебиетін жасай алмаймыз... Енді өнер мен жамауды ... ... Өлен ... өлен деп, ... ... тартуымыз ұят. Бұл туралы
өленшілер ойлану керек», – деп мәселені төтесінен қояды. Ойлап ... ... ... ... ... сөзді «тәуелсіздіктен кейінгі»
деп те қолдануға болады. Өйткені бүгінгі әдеби сын да ... ... ... сәл ... ... өрлеп-өркендеді деп айта алмаймыз. Мақалада
Жүсіпбек Аймауытовтың Абай Құнанбаев шығармашылығының ұлтымызға берер
тағылымы, сұлтанмахмұттануға сіңірген еңбегі, ... ... ... аса ... тұлға екендігін ғылыми тұрғыдан дәлелдегені,
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлымен рухани қарым-қатынасы тағы Басқа мәселелерге
шынайы баға ... ... ... Біз осы ... ... туралы бір-екі
мақаланы қарастырып көрдік. Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық
университетінің профессоры, филология ғылымдарының докторы ... те ... ... ... оның Абайтануға, Мағжантануға, Мәшһүр
Жүсіпті тануға, сұлтанмахмұттануға қосқан үлесін ғылыми түрде айқындаған.
Оның жазуынша, «Ж.Аймауытұлының әдеби-сын еңбектерінде ұлттық тарих ... ... ... ... ... ... ... мың сан иірім-сырлары кең орын алады. Танымал тұлғаның
әдеби-сын мұрасы – ... сөз ... ... көкжиегін, мәдени-рухани
деңгейін, танымдық-тағылымдық сипаттарын айқындай түседі. Болмысы бөлек,
дарыны сирек тұлғасы, ерек қаламгерлігі де алуан қырларымен назар
аудартады». [zox.kz ] Алаш ... ... ... ... жоқ. ... ... табиғатын театртанушы, профессор
Б.Құндақбаев терең тебіреністерімен еске түсіреді: «Жүсіпбек Аймауытовтан
қалған мұра рухани қазынаның ұзын-ырғасын ... ... көз ... ... сан қилылығына, әдебиеттің барлық жанрларын түгел
қамтитынына, көтерген мәселелерінің көптігі мен тереңдігіне, сол қисапсыз
көркем дүниенің бәрін бір адам меңгеріп жазып ... ... ... жоқ. Егер ол жазықсыздан жазықсыз жапа шекпегенде ше?.. Иә, ... ... ... ... ... ерте ... өкінішті-ақ!»
[Құндақбаев Б. Жүсіпбек Аймауытов және театр өнері. — Кітапта: Шернияз
//пьесалар ...... ... 1990. -5 ... ... ... ... еңбектері өз уақытының
көкейкесті мәселелерін, ұлттық сөз өнерінің түйінді тұстарын, Абай әлемі
мен оның айналасын өмір шындықтары тұрғысынан терең де байыпты саралайды.
Бұл – бір. ... ... ... мен ... ... ... тұстар – Абай әлеміне еркін еніп, ақындық
өнердің табиғаты мен ... ... ... ... ... жүйесіне
айналдыратыны айқын аңғарылады. Үшіншіден, әдеби мұра мен оны зерттеудің
жай-күйін елдік мұратпен, руханият құндылықтарымен сабақтастықта жүйелі
жеткізеді. ... ... ... ... ... ... шығармашылықтарымен байланыста сөз етіп, өзіндік
өзгешеліктерін, ізденіс арналарын, ... ... ... ... та, ... та көрсетеді. Талант табиғаты мен тағылымын
кең көлемде ашады. Ақындық өнердің дара дарындарда ұшырасатын сирек құбылыс
екендігін Мағжан мұрасымен, елдік мұрат-мүддемен, ... ... ... ... ... «Сын ең ... – дүниеге
азаматтық көзқарастың қазіргі кездегі өмір құбылыстары мен әдебиеттегі
көрінісін ашып, оны жүйелі түрде іске ... ... ... ... мен ... басты құбылыстарды бағалап, содан туатын белгілі бір
көзқарасты үнемі және жүйелі түрде тарату – біздің сын деп ... ... Ең ... ... ... ... еңбектерінде ұлттық
сөз өнері мен оның танымал тұлғаларының туындылары  терең талдау, байыпты
бағалау мен жүйелі сараларға арқау ... ... ... әлі де ... ... халыққа ұсына береді деп ойлаймыз. Тағы да талдап
–талқылауға болар еді. Бірақ, барын бір зерттеу жұмысына сыйдыру мүмкін
емес.
Қазақ әдебиетінің ... ... ... ... насихатталуына елеулі
үлес қосқан «Қазақ әдебиеті» апталық басылымы. ... шығу ... ... ... ... ... Алғашқы редакторы – Б.Майлин. Газетте
І.Жансүгіровтің, Б.Майлиннің, С.Сейфуллиннің, М.Әуезовтің, С.Мұқановтың
классикалық туындылары жарық көрген. ... ... ... ... ... ... ... материалдармен кеңінен таныса алды. Атап айтқанда,
газет беттерінде қазақ ақын-жазушыларының өлең, жыр, дастандары, әңгіме,
очерктері, роман, повестерінен үзінділер, байырғы мәдени ... ... ... асыл ... көне тарихымызға қатысты деректер мен
археологиялық-этнографиялық мұралар, қазақ әдебиетінің өткені мен бүгіні
және келешегі жайлы байыпты әдеби-сын ... ... ... мәселелер –
қоғамдық-саяси, әлеуметтік-мәдени оқиғалар жөнінде публицистік өткір ой-
толғаулар, дүние жүзі ... ... ... ... ... ... оқу-ағарту, білім, ғылым саласындағы әр алуан
көкейкесті мәселелерді сөз етеді. Кино, театр, сымбат, қол өнерінің келелі
тақырыптарын кеңінен толғап, белгілі әдебиет, өнер ... ... ... жаңа ... ... оқырмандарға таныстырып
отырады. Еліміз егемендік алған уақыттан бері қарай бұл ... ... ... ... құралдарының біріне айналды. Заңғар жазушымыз
М.Әуезов «Әдеби сын мен әдебиеттану ғылымын ілгері бастыру ... ... ... ... әсіресе қазіргі әдебиетіміздің жайын
ғылыми тұрғыдан талдап сұрыптап, жүйелеп, оған бүкілодақтық әдебиет
биігінен әділ, терең баға беріп отыру, ... ... ... ... қосу ... Бүкіл совет әдебиетінің шежіресі жасалып жатқан қазіргі
уақытта қазақ әдебиетшілері мен ғалымдарына да зор ... ... ... ой ... ... Қазақстан Жазушылар Одағының органы болған, қазіргі тәуелсіз
Қазақстан Республикасының әдебиет, мәдениет және өнер газеті – «Қазақ
әдебиеті» өзінің жетпіс бес жылдан ... ... ... ... ... отырып, халықтың асыл арманын, көкейіндегі ойын терең ұғына
білді, ақиқат пен әділдіктің төрешісі, ұлттық рух ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру мен дамыту жолын, ұлттық
мәдениеттің жүгін өрге сүйреу мақсатын ұстанды. Республика ... ... ... ... өмірдің қайнаған ортасынан табыла білді.
Газеттің арқасында ел тағдырына байланысты қыруар мәселелер шешімін тапты.
Кешегі кеңестік дәуірде қылышынан қан тамған коммунистік ... ... ұлт ... ... көтеріп, ақ-адал сөйлеуді ең
қасиетті борыш санады. Сонау елуінші жылдардың ортасынан бастап, сексенінші
жылдарға дейін басылымның бас редакторларының тұрақтамағаны ... ... ... ... ... барлығы дерлік өздерін нағыз ұлт
азаматы екендіктерін танытқан асыл жандар, көрнекті ақын-жазушылар,
публицистер болатын. Ұлт басылымында әр ... ... ... ... ... ... халқының жарқын болашағы, ұлттың асыл
мұраттары жолында семсер сөздің құдіретін паш ... ... Осы ... газетінің тарихына тоқтала кету орынды. 1932 жылы 26 ақпанда
кеңестік Қазақстанның жазушылары мен аудандық газет редакторларының тұңғыш
рет басын қосқан жиын ... Онда ... ... ... ... ... пролетариат ұйымы – Қазақ пролетар жазушылар
қауымдастығының (Қаз АПП) жұмысын қайта кұру мәселесі көтерілді. Осы ... ... ... басылым қажеттігі алғаш рет сөз болды.
Кейінірек осы мәселемен Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Бейімбет Майлин,
Ғабит Мүсірепов төртеуі Қазақстанның сол тұстағы ... ... ... ... үгіт-насихат бөлімін басқаратын Жанайдар Садуақасов ... ... ... ... ... толымды сөзіне тоқтаған
Мирзоян Совнарком бастығы Ораз Исаевқа осы мәселемен ... ... ... ... ... ... ... ұлылары ұйытқы
болған. Газеттің тұңғыш редакторлығына 32 жастағы Ғабит ... ... ... оның ... алға ... қазақ әдебиетінің
жоғарыда аталған көрнекті өкілдері қызу атсалысты. Жауапты хатшылығына
Мұхаммеджан Қаратаев ... ... ... ... бір ... ... жүйесі қалыптаспады. Әр
жылдағы саны әртүрлі шығып тұрды. Газеттің 1936 ... ... ... ... маңдайшасына «бес күнде бір рет шығады» деген мәлімет
келтірілген. ... ... ... ... бұл жүйе ... ... 1940 жылғы 16 қаңтардағы санында жарық көрген «Талқылау
мәжілісі» атты шағын мақала назар аудартады /1/. Онда 1940 жылы 5 ... КСРО ... ... ... ... ... ... туралы» Лакуниннің мақаласын /2/ ... жайы ... Бұл ... ... Кенесары көтерілісінің тарихи маңызын жоққа
шығарып, ол ... ... ... ... ... өз
басы және оған ерушілер әшейін бір ел тонаушылар, бұзықтар» деп, ... ... ... ... ... күресін бұрмалаған еді.
Авторы көрсетілмеген шағын мақаланың құндылығы сонда. Сол 30-40 жылдары
«контрреволюционер», ... ... ... ... ... ... ... бетке ұстар азаматтарын жаппай ұстап, атып-асып,
итжеккенге айдап жатқан кез еді. ... ... ... ... ... ... көтерілістің маңызы мен ... ... ... ... ... ... ... қорғап, ақтап жазған мақала
болды. Газеттің бұл санында жауапты редактордың қолы жоқ, тек ... ... ... Олар Ә. Тәжібаев, Ә. ... ... А. ... С. ... Қ. ... Отан соғысы қарсаңында шығуын тоқтатқан «Қазақ әдебиеті» газеті он бес
жылдық ... ... 1955 жылы 14 ... ... жарық көрді. Бұл Сталин
қайтыс болғаннан кейінгі жылымықтың басы еді. Әйтсе де ... ... ... ... XX съезінен кейін әміршіл жүйенің темір
құрсауының сәл ... дер ... ... әдебиетіміздің қос Ғабең,
Мұқаң, Сәбең бастаған көрнекті өкілдері Жазушылар одағы секретариатының
шешімін ... ... ... ... «Қазақ әдебиетін» қайта дүниеге
әкелді. Оған ... ақын ... ... ... қойды. Сонау
отызыншы жылдардан бері ... ... ... мен ... ... әлі қан тамшылап тұрған. Ұлт зиялылары ... ... ... ауызға алудың өзі қылмыс саналатын. Осы
кезеңде «Қазақ әдебиетінің» қайта шығуы халқымыздың ... ... ... ... ... ... Ол бірінші санынан бастап-ақ өзінің бастағы
діттеген бағыты – ... ... ... ... ... ... етіп
алғанын байқатты. «Қазақ әдебиетінің» алғашқы санынан бастап ана ... ... ... ... ... ... ... басылымның алдағы
ұлан-ғайыр міндеттерін белгілеп берді /3/. ... ... ... ... жылы елу алтыншы жыл болды. Дәл осы жылы басылым бетінде қазақ тілі,
тарихы, мәдениеті, ұлт ... ... халі ... аса ... ... ... ... кең көлемде көрініс тапқан еді. Газет
қызметкері Р.Бердібаевтың «Ең үлкен мәдени байлық» атты ... ... дүр ... соң ... ... ... институтының бір топ ғылыми қызметкерлері
– Т.Кәкішев, Р.Сәрсенбаев, Х.Хасенов, Т.Әлішеров, А.Байшин, А.Мұқтаров,
Қ.Әбілдаев, ... қол ... ... /5/ ... ... ... ауру ... емдеу тәсілі жөнінде дүниеде ешбір халықтан кем түспейтін
тәжірибе, білімнің бар ... ... келе ... ... институтта
қазақ бөлімін ашу қажеттігіне айрықша тоқталады.
Көкірегін кернеген асыл сөздерді айта алмай, ... ... ... ... осы ... ... пайдаланып, қазақ әдебиеті тарихын
жасаудағы орын алып отырған ... ... ... салдарынан қалыптасқан теріс көзқарастарды жеріне жеткізе айтып,
ашық сынайды /6/.
Дәл осындай тұрғыда жарияланған ... ... ... 20-жылдарда бірқатар жазушылардың бай мұрасы қағажу көріп
отырғаны, сол асыл ... ... ... ... ... ... мәселелер газет бетінде жарты жылдай уақыт бойы ... ... Бұл ... ... басшылығын бей-жай калдырған жоқ.
ҚКП Орталық Комитеті 1956 жылғы 10 желтоқсанда «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... /8/. ... ... С.Мәуленов
партияның Орталық Комитетінде жазаланып, қара күйе ... ... ... қаралды. Қаулының қарарында газеттің ... ... ... барынша айыпталды.
Осы қаулыдан кейін ұзамай-ақ ... ... ... Комитетінің
органы – «Социалистік Қазақстан» газеті мақаласында /9/ ... ... ... ... қазақ тілін, әдебиетін, өнерін, оқу-ағарту ісін,
баспасөзді дамыту және ұлт ... ... ... ... ... ... қатаң айып тағады. Редактордан бастап, газет қызметкерлері,
авторлар куғынға ... ... ... қызметінен шеттетіліп,
партия қатарынан шығарылды. 1957 жылдың көктемінде «буржуазияшыл, ұлтшыл»
деген айып ... ... ... бас ... ... Молдағалиев
редактордың орынбасарлығынан, Төкен Әбдірахманов жауапты хатшылықтан
босатылады. Осылайша, ұлттың намысына шоқ ... ... ... ... ... ... «Социалистік Қазақстан» газетінде
жарияланған мақала ілікті /10/. Партиялық газеттің дәлелдеуінше, кейінгі
кезде «Қазақ әдебиеті» ... ... ... ... ... ... жеткілікті көңіл бөлінбей отыр. Бірді-екілі суреттемелер мен
очерктер болмаса, газет көбіне, өз ... ... ... ақтаруға», «әдебиет тарихын әңгімелеуге» баса ... ... ... ... ... комиссиясы «Социалистік
Қазақстанның» «Қазақ әдебиеті» газетінің түсініксіз, ... ... ... өз ... ұзатпай-ақ шығарады. Ол екі газетте де
жетеғабыл жарияланады. ... ... ... көркемдік дәрежесінің
мазмұны, кемшілігі жөнінде бір ауыз ... ... Ал, ... ... ... ... алғысыз етіп тасталған. Демек, бұдан
шығатын қорытынды сол, бұл жерде ... ... ... ... рөл
атқарып отырған жоқ. Кейбір партиялық функционерлерге ... ... өзі. ... түптөркінінде сол кезде белең ала бастаған қазақы
жікке, жерге, топқа бөлінушіліктің ... ... анық ... ... бас ... ... ... қатерге тіге отырып, Махамбет
тақырыбын ... ... ... көтеруі әлдекімдердің шымбайына батқан
сыңайлы…
«Қазақ әдебиеті» газетін публицист-жазушы Нығмет Ғабдуллин басқарып отырған
кезеңде елдің, халықтың ... ... ... ... ... ... алған бетінен қайтпаған. Көрнекті ғалым Бейсембай ... ... ... ... ... ... – «Орхон-Енисей» кезеңдерінен
бастау керектігі ... ... ... ... ... ... ... мойындата алмай жүрген еді. Газет осы ... ... ... ... ... ... ... ғылымда орнығуына
мұрындық болды. Мұхтар Әуезовтің қырық жыл бойы идеясы жат саналып, беті
бүркеліп келген «Қилы заман» ... ... ... ... ... басында республика Ғылым Академиясының М.Әуезов
атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... аса ... мәселелері сөз болып отырады. Сондай бейсенбілік
мәжілістердің ... ... ... ... ... ... романның мүмкіндігі» деген мақаласы талқыланды ... мен ... бұл ... айрықша назар аударып,
талқылауының мәнісі ... ... ... ... ... және
Мемлекеттік сыйлықтар берілген, әлемге әйгілі «Абай ... ... ... ... Ол ол ма, ... қазақ халқының бойына біткен асыл
қасиеттерді ғажайып нұрлы ... ... ... суреттеген «Абай жолы»
романын тек аңыздар тізбегі деп ... ... ... ол ... да, ... жебесінде» де «зерттегіштік жоқ… М.Әуезовтің
«Абай жолы» сияқты ... ... ... ... роман деуге
болмайды, бұл ұлы ақын мен ереуілшінің (бунтарь) өмірі мен ... ... ... ол ... аңыз» дейді.
Бұдан өткен шовинистік империялық өктемдік бола қоймас, сірә! ... ... әлем ... ... жолына» ауыз салу дегеніміз, тұтас
қазақ әдебиетінің жетістіктеріне көз жұма қарау, ең ... ... ... ... іске алғысыз етіп, жоққа шығару демеске лажың жоқ. Сонан
соң жалпы Махамбет тақырыбының ... ... ... ... де ... қиын…
Өткен ғасырдың жетпісінші жылдарының ... ... ... ... ... ... еді. ... жыл сайын мемлекет қамбасына
миллиард пұттан астық тапсырып, жалауына орденнен орден қадап, «жүз ... ... ... лабораториясына» айналды. Осының бәрі
газет бетінен лайықты орын алып отыруы тиіс болса, ол жағы ... ... ... Қазақстандағы цензура да әбден күшіне мініп, айрықша қырағы болып
алған. Сол тұста газет ... ... ... ... естелігінде
/12/ мынадай жайтты келтіреді: Ленинград баспасынан ... ... ... ... мен ... ... ... еніп,
газетке сол кітап туралы мақала ... әлгі ... ... ... ... ... ... қойған. «Мейлі, Ленинградта
жарияланса да біз сызып тастаймыз, өйткені бұлар ... қара ... ... олар.
Орталық Комитеттің бөлімдері де газеттің әр қадамын, тынысын қалт жібермей
қадағалап отырған. Газетте ... ... 90 ... орай ... Басылым беттеліп жатқанда Орталық Комитеттің үгіт және ... ... ... ... ... меңгерушісінің бірінші орынбасары:
«Сәтбаев туралы осындай бір бет ... бұл не ... ... Алып ... ... – деп ... төгіп, айғайға басады. Іле-шала баспаханадағы
кезекші редакторға телефон соғып, цензура газеттің әлгі бетіне қол ... ... ... Бірде әдебиетіміздің ақсақалы Ғабиден Мұстафин
жастар алдында тұрып ... ... біз ... ... ... ... – деген пікір айтып қалады. Бұл сөз газетке өзгерместен
жарияланады… Көп ұзамай «Простор» ... өзі ... бір ... ... әлгі сөзі үшін ... де, газетті де көктен алып, жерге салып,
сынға алады. Итжеккенге айдау керек деп тура айтпаса да сынның ... ... ... ... тарихында әрқилы кезеңді бастан өткерген «Қазақ әдебиетінің»
тағы бір өрлеу кезеңі – 80-90 жылдар аралығы деу керек. Ол ... ... ... ... ... Бұған басылымның сол кездегі жарияланымдары
айқын дәлел бола алады. «Қайта құру», «жариялылық» ... ... ... ... «ақтаңдақтар» шындығын халқымыз ең алдымен «Қазақ
әдебиетінен» оқып ... ... ... ... қыс ... басталған
сол үрдіс арқылы «Қазақ әдебиеті» газеті коммунистік темір құрсауды бұзып,
ұлт публицистикасының алтын дәуіріне сара жол ... ... ... ... Оралхан Бөкей «Қазақ әдебиетінің» басшылығына басылым
атаулыны ... ... ... ... ... 1991 ... ... келді. Қоғам дағдарып, есеңгіреп тұрған. Газет-журналдардың жайына
келсек, күрт түскен таралым, сүйікті ... ... ... еңсені езген қымбатшылық, қағаз-бояудың тапшылығы…
Публицист-жазушы О. Бөкейдің өз қаламынан туған мақалалары ұлт ... ... Оның ... ... ... ... дөп басып, өзінің айшықтығымен ерекшеленіп тұрды.
Қазақ халқы ояна ... Оны ... ... ... ... болатын.
Өйткені, бір кездері қазақты оятпақ болған Ахмет, Міржақып, ... ... ... бұл ... ... ... астына көміліп
жатқан еді. XX ғасырдың сексенінші жылдарының бел ортасы тарихи дамудың аса
күрделі кезеңі ... СОКП ... ... 1985 ... ... ... тарихы XXVII съезден кейін кеңестік қоғамның идеология, мәдениет
майданында ... ... ... ... ... жүріп жатты. Арада
екі-үш жылдай уақыт өтсе де қазақ жазушы-публицистері, ... ... ... болды. Іріп-шіріп, ауыр дерт пен ... ... ... ұлт ... ... ... ... ақпарат құралдарының – газет-журналдардың баспалардың ... ... ... қоғамда жаны күйзеліп, кеудесі шер-шеменге толып
жүрген, неден болса да жасқанбауға бекем бел байлап, басын қатерге тіккен
рухы ... ... жоқ ... бар ... ... ... ... ұзамай-ақ
жазушы-публицист Бексұлтан Нұржекеев ... ... ... бен ... ... биік міндеттер төңірегінде
пікір өрбіткен ой-толғамдарын ортаға салды /13/. ... ... ... ... ... біз әлі ... де,
бүгінгімізге де ашық баға беруден тайсақтап, жариялылыққа әлі бел шешіп
батыл кірісе алмай келеміз», – деп, ... үн ... ... ... ... беймәлім болып келген бірқатар жайлардың шетін шығарады. Алдымен
академик-жазушы Сәбит Мұқановтың «Біздің Тұрар» атты ... ... ... соны ... ... ... тағы бір танымал публицист-жазушы
Смағұл Елубаев отыз екінші жылы қазақ басынан ... ... ... ... ... қолдан жасаған аштығының кесапатын терең ашып
көрсетеді /15/. Кезінде ... ... ғана ... күллі әлемді дүр
сілкінткен, қылышынан қан тамған Мәскеу тоталитарлық жүйе алпауыттарының
кесапатымен ғасырдың ... ... ... 1986 жылғы қасіретті Желтоқсан
оқиғасы да бағасын ала алмай жатты. Ұлт намысын алаулатқан бұл тарихи оқиға
жөнінде ... ... ... ... ... ... білдірілген жарияланымдар басылып жатты. Осындай бей-берекеттік
белең алған тұста халықтың адал ұлы, КСРО Жоғарғы ... ... ... ... Мұхтар Шаханов орталықтың адам ... ... ... ... ... /16/. ... КСРО халық депуттарының
бірінші съезінің мінберінен Алматыдағы 1986 жылғы ... ... ... бағаны қайта қарау туралы Мәлімдеме жасады. ... 1986 ... ... оқиғасына байланысты Қазақ КСР Жоғарғы
Кеңесінің Арнаулы ... ... ... ... ... Сондай-ақ осы
тұста Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты Михаил ... ... ... ... ... туралы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің
Прездиумына депутаттық қозғау ... да ... ... іске ... ықпал
тигізгені анық еді. Осы жайлар жөнінде ... ... ... ақын ... ашық ... комиссияның жан-жақты жүргізіп
отырған жұмыстарына қалың бұқараны хабардар етеді /17/. Ұлт мүддесі жолында
еңселерін тіп-тік ұстап, азаматтық ... ... адал ... ... ... ... салтанат құрып, Желтоқсан оқиғасына лайықты баға
берілді. Ұлт намысы үшін ... ... ... ... ... ... ... қазақтың талай-талай ұл-қыздары ақталды.
Желтоқсан ... ... ... ... ... халықтың көзін
шындыққа жеткізді /18/. Ғалым-публицист, ұлттық мүдде тұрғысындағы ой-
пікірлері үшін ... ... ... қуғын, қысастық көрген Тұрсынбек
Кәкішовтың газеттің екі нөмірінде жарияланған ... /19/ ... ... Осы ... ... 1989 ... ... әдебиет пен өнер
мәселелерінде тоқыраушылық тежеу салдарын ... ... жою ... ... құжаттардың күшін жою қажет деп тапты: ВКП (б) Қазақ
өлкелік комитетінің Мәдениет және ... ... мен ... ... ... ... ... хатына байланысты Қазақстан теория
майданындағы күрес міндеттері ... ... хаты ... ... ... КП (б) ... Комитетінің «Қазақ ССР Ғылым академиясы
Тіл және ... ... ... ... ... қателіктер туралы»
(21.01.1947), «Қазақстан Совет Жазушылар Одағының жұмысындағы ... мен ... ... ... жою ... ... туралы»
(17.08.1951), «Социалистік Қазақстан» газетінде «Көпеев – ... ... ... атпен жарияланған мақала туралы» (10.12.1952), «Қазақ ... жаңа ... ... ... және ... ССР ... Тіл және әдебиет институтының ... ... ... құру және халықты демократияландыру, ұлттық сана-сезімнің ... ғана ... ... мен жазушылары «Қазақ ... ... ... ұзақ жылдар бойы ұлт зиялыларының адымын
аштырмай, қуғын-сүргінге ұшыратуға басты себепші ... ... ... ... айыпталып, қаламгерлердің төбесінде «саяси
соқырлықтың» найзағайын жарқылдатқан қаны ... ... ... ... ... ... ... етек жайған, тоқырауға душар болған коғамда көшбасшы саналатын
партияға әділ де лайықты баға берілуі тиіс ... ... ... өздерін
сарсаңға салып қойған партияның кім екеніне айқын көз жеткізуі керек еді.
Халық алдындағы бұл ... ... ... ... ... ... ... басшы органға бірыңғай халық шаруашылығы
саласындағы мамандардың көптеп тартылып келгенін, ... өз ... ғана ... ... ... таяз ... ... істе
шорқақтық көрсеткендіктерін, бұл іске филологтар, журналистер, заңгерлер,
философтар, ғалымдардың аз мөлшерде тартылып ... ашық ... ... ... ... ... тоқсаныншы жылдың басында
қоғам өмірі дүрбелеңге тола болды. Әміршілдік-әкімшілдік жүйенің ... ... өз ... ... өзі ... ... ел ... абырой-беделінен біржолата айырылып тынған еді. Осындай
аса күрделі кезеңде ... ... ... партияның кадр саясаты, оның
халық алдындағы беделі, ... мен ... ... ой-мақсаты
тұрғысындағы сан алуан сауалдарға нақты жауап іздеумен болды.
Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары қазақ ... ... ... ... ... ... Ұзақ жыл адамзат ... көз ... ... ... ... қожалық дегеннің не екенін ұмыта ... ... ... ... ... бұғауынан босап, бостандық әлеміне
шыққанда, қайда бет аларын білмей ... ... ... қиын кезеңде Президент Н.Назарбаевтың жарық көрген «Қазақстанның
болашағы – ... ... ... деп ... тұғырнамасы сол
олқылықтың орнын толтыратын, өтпелі кезеңді ... ... ... ... аса ... ... ... /21/. Осы тұғырнама
тұрғысында жазушы-публицист Қабдеш Жұмаділов тереңнен ой ... ... ... ... ... ортаға салды /22/.
Сол тұстағы Қазақстан туралы ой-тұжырымдарды ... ... ... екі ... жіктеуге болар еді. Бірінші топ – Тәуелсіз ... ... кең ... қазақ жерінің байлығы мен халқымыздың бойындағы
потенциялық қуатқа шексіз ... Ал, ... топ, ... жеке ... ... кеңестік империяның бұғауын үзген Орта
Азиядағы басқа мемлекеттерді де өз алдына ... ... ... болашағы бұлыңғыр, дәрменсіз ... деп ... ... ... ... ... батыл тойтарыс беріп,
мәселенің мәнін қарапайым ... ... ... тәуелсіздік талабы
болатын. Бұл өзекті де ... ... ... ... жан-жүрегімен
берілген қазақ публицистері ғана ... тиіс еді. ... ... ... ... ... ... докторы Нұрболат Масанов
пен философия ғылымының кандидаты Нұрлан Әмірқұловтың ... ... ... ... айғағы бола алады. Мақала авторларының
пайымдауынша, дүние о баста «ядро» деп ... ... мен ... ... ... тізілген екен. Еуропадағы ондай орталықтар –
Атлант мұхитының солтүстік жағалауы, Жерорта теңізі мен Қара теңіз ... ... ... ... мен Петербург төңірегі. Әлемдегі өркениет
пен өнеркәсіп, міне, осы өлкелерде гүлденіп дамиды да, ... ... ... ... шикізат дайындап берумен күн көреді. ... – өз ... өмір сүре ... ... ... түкпірлердің»
бірі. «Караван» газетінде жарияланған мақаланың ... ... ... ... отырып, нақтылы дәлел-пайымдаулармен тойтарыс
береді /24/.
Жоғарыда ... ... ... ... қазақ бола ... ... орыс ... ... сойылын соғатындар кімдер өзі? Бұл
орайда публицист-әдебиетші, академик Рахманқұл Бердібайдың «Көзқамандар
кімдер?» атты ... /25/ ... ... жөн. «Тәуелсіз қазақ елінің
көзқамандары кімдер?» деген сауалға «Бұларға Тәуелсіздік деген ... ... ... ... ... тоқ ... ... мұраты
орындалғандай көрінеді, азаттық, теңдік деген сөздерді көңіл үшін ... ... деп ... ... ... ... ... маңызды міндеттерінің бірі өз арамызда жүрген, ұлт
мұратын қиып жіберетін, елге ... ... ... ... ... жаршылары деп қарайтын осындай көзқамандармен аяусыз күрес ... ... Ұлт ... бұл асқақ парызды «Қазақ әдебиеті» газеті
орындап келеді. Көзқамандармен бітіспес шайқас ... ... Елді ... ... ... ... сондай материалдардың бірі ... де ... деп ... /26/. ... ... Жұмаханұлы
Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы Заңның негізінде қазақ тілін қолдану
аясын ұлғайту жөніндегі өзекті мәселелерді негізге ала отырып, ... ... ... ... ... ... қазақпын деген азаматтардың өз
тілін, салт-санасын мансұқ етуден тайынбайтындықтарын нақтылы дәлелдермен
әшкерелейді. XX ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық хал-ахуал дағдарысы, ұлттық
сана-сезімдегі селкеулік қазақ публицистерінен қалам қарымын ... ... ... ... ұлт мүддесі жолында ештеңеден де тайынбайтын «Қазақ
әдебиеті» газеті ел ... ... ... ... ... биігінде келе жатқанын айту керек. Тәуелсіз мемлекетіміздің іргесі
бекемдене түсуі жолында өз ұстанымы мен өзіндік үнін ... ... ... ... ... ... ... публицистерінің ұстаханасына айналды.
2.1. БАСЫЛЫМДАРДАҒЫ СЫН ЖАНРЛАРЫНЫҢ ТАБИҒАТЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... жанр ... – аса күрделі проблемалардың бірі.
Cондықтан да сын жанрларын әңгіме етпестен бұрын жалпы жанр ... ... ... ... жөн. ... ... ғылымының тарихында жанр
туралы әртүрлі кездерде айтылған ... ... ... ... жанр ... әр ... қырынан әңгімелеп, табиғатын
аша түсушілік бар. ... бола ... да ... дегеніміз не?», «оны жіктеудің
шарттары» деген сияқты ... ... ... ... басы ... туындайды; оларды шешудің түрлі жолдары ұсынылып отырған.
В.Г.Белинский «Поэзияны тегіне және түріне ... ... ... ... ... арнайы тоқталады. Сыншы мақаласын «Поэзия - өнердің жоғарғы ... деп ... да ... үш тегі – ... ... драма – бар екендігін
көрсетеді. [ В.Г.Белинский. Таңдамалы ... ... ... А. 1948, 1-
3 бет] Осында әдеби жанрлар туралы әңгіме ... де ... ... Ол ... (род) ... (вид) ретінде ғана сөз ... ... ... ... ... ... ... келтірілген. «Біздің заманымыздың эпопеясы - роман» (39 - бет)
деген тұрғыда ғана анықталады. Сондай-ақ, ... ең ... тегі ... ...... қарама – қарсы қойылған драмалық поэзияның
соңғы түрі» (51,59) ... ... да ... ... ... ... де жанр ... аса
күрделілігіне назар аударып отырған. Б.Томашевский жанрларға жіктеудің өте
қиындығын, оны әдеби ... ... бір ... кезеңіне ғана қатысты
қарастыру керек екендігін ескертеді. [Б.Томашевский, Теория литературы. М,
1928, 160 ... Ю. ... ... ... ... ... ... беру мүмкін емес дегенді айтады. [Ю. Тынянов. Архаисты и ... 1929, 7 - бет] ... бір ... әлі күнге дейін романның жанрлық
сүйегі бекіген жоқ ... ... ... в ... М,. 1979 286 - бет] тағы ... жанр көркемдік дамумен бірге
өзгеріп отыратын, әрі ескі әрі жаңа ... деп ... ... ... ... Л,. М,. 1972, 178 - бет] ... ... ... ... жанрлардың да өзгеріп отыратындыған, сол
себепті алдымен жанрды емес, жанрды ... ... ... ... Поэтика древнерусской литературы М,. 1979, 55 - бет]
Орыс тіліндегі әдебиеттану ... жанр ... ... ... оны шешу жайлы өз ойларын ұсынған пікірлер көп. ... ... ... ... оқу ... ... ... бұл мәселе төңірегінде ... ... ... ... ... мәскеуде 1966 жылы жарық көрген «Поэтикалық
сөздікте» жанр нақтылы текке жататын әдеби ... ... бір түрі ... «Әдебиеттану терминдерінің сөздігінде» (М,. 1974 ) тіпті анықтама
айтылмай, жалпылама түсініктер берілген. Белгілі әдебиет теоретигі ... ... ... ... ... жанр ... ... ара – жігін
ажырататын жұрт қабылдаған анықтаманың күні ... ... ... жазады.
[Г.Л. Абрамович, Введение и литератураведение 1975, 215 - бет] Л.Шепилова
да жанрды анықтаудың қалыптасқан ... әлі жоқ ... ... , ... и литературоведение 1956, 187 - бет]
Қазақ әдебиетіндегі жанр мәселесінде де түрліше ... ... ... ... ... қалаған А.Байтұрсынов жанр сөзін қолданбаған.
Ол «Шығарманың мазмұны төрт түрде айтылады: 1. Жай ... ... ... ... 3. Хат түрінде, 4. ... ... деп ... , ... А,. 1989 , 144 - бет] ... бұл ... ... (род) тұрғыдан жүзеге асқандығы көрінеді. Қазақ ғылымының
жеткен жетістіктерінің қорытындысы іспеттес ... ... ... 1974 ) ... «өнер шығармаларының тарихи қалыптасқан түрлері» деген
анықтама беріліпті. Мәскеуде шыққан «Әдеби энциклопедиялық ... [ М ... , 106 - бет] де ... ... ... ... деп ... әдебиеттегі түр мен жанр категорияларының ара жігі ажыратылмай бір
бірінің синониміндей ұғымда түсіндірілген.
Академик ... ... жанр ... ... ... екі ... 1 Әдебиеттің тектері – эпос, лирика, драма, 2\ ... ... ... ... баллада» деп көрсетеді.
Әдеби хабар
Сын жанрларының ішіндегі «жасы жағынан ең үлкені де, көлемінен шағыны ... ... да, ең ... «тіл ... да» - ... ... ... әдеби пікірлер ең алғаш рет хабар түрінде көрінді десе
де болғандай. Мәдени өмірдегі ... деп ... ... ... оқырманға
ең алдымен хабар түрінде баспасөз арқылы жетеді. Қандай ... ... етіп ... өзінде де сыншылық бағалаушылық сипат бар. Көбіне
оқырманға пайдасы бар, ұнамды оқыиғалар хабардың объектісіне ... ... аты да ... тұрғандай басты міндет – жаңа болған әдеби
оқиғаны, жаңалықты оқырманға хабардар ету. ... ... - ... жоқ болса, хабар да жоқ.
Әдеби сынның мұндай түрін профессор Т.Кәкішев «Жарнама сын» деп атады. [
Т.Кәкішев, Сын ... А., 1971, 75 – 84 ... аз ... ... ... «Қазақ әдебиеті» газетінде жарияланған
«Әлем әдебиеті туралы оқулық» атты шағын хабарға назар аударайық.
«Қазақ тілінде дүниежүзі әдебиетін жан – ... ... ... ... жоқ еді. Осы ... орны енді ... ... Абай атындағы
қазақ ұлттық педагогикалық ... ... ... докторы Темірхан Тебегеновтің «Әлем әдебиеті» атты еңбегі екі
том болып жуықта «Арыс» баспасынан басылып жарыққа шықты.
«Әлем әдебиеті» оқулығына ... ... оқу ... зәру екені белгілі.
Мемлекеттік тілде оқытуды жүзеге асыру мақсатында тұңғыш рет ... ... бұл ... ... ... құрлықтарындағы халықтар (неміс,
ағылшын, француз, поляк, венгер, чили), ... ақын – ... ... » ... ... анық – ол Темірхан Тебегеновтің
«Әлем әдебиеті» кітабы турасында. Кітаптың шығуына не ... ... ... ... ... ... бар. Сонымен бірге кітапқа қай ... ақын ... ... ... ... ... хабарламалық
қызметі мұнымен тоқтап қалмайды. «Бұл екі томдыққа енген туындылар көркем
аударманың шығармашылық дәстүрінің өркениеттер ... ... Бұл ... ... оқу ... оқулық ретінде пайдалануға
арналғанымен қалың оқырмандарға да аса құнды екені күмәнсіз» деуі ... кең ... ... Ал «Бұл екі ... оқып ... профессор
Темірхан Тебегеновтің көп ізденгенін, әрі көркем тілмен жазғанын аңғару
қиын емес. «Әлем ... ... ... оқу ... ... ... тақырыпта студенттерге терең білім беруге оның пайдасы зор ... ... ... ... ... әдебиеті» газетінің [20.01.2006] тағы бір санында «Аңыз бен ... атты ... ... ... Мақала былай басталады. «...Соны соқпақтарға
із салған «Баянауыл ғажайыптары» кітабының айтары аз емес. ҚР ... ... ... Нұрша Кәкеновтың өзіндік қолтаңбасын
танытқысы келген талпынысты қадамы еңбегін еш ... ... жаны – ... ... , ... басты айтпағы –
«Баянауыл ғажайыптары» кітабының баспа бетін көруі. Хабар аталмыш мақаланың
ерекшелігі неде ... ... ... ... ... ... ... ауыз, бірде ақиқат түрінде кезігіп ... ... өз ... ... көлінің жағасынан бастап, «Бірінші арна»,
«Екінші арна» деген тектес екі үлкен бөлімге бөлініп сыр ... » ... ... ... ... ... емес ... баспасөзде
кейбір әдеби хабарлар тек хабарлап қана қоймай, талдауға ... ... ішкі ... ... үңіледі. Мысалы, «Кітап жай ғана
аңыз бен ақиқат емес, онда адамдық пен ... ... ... ... пен ... ... ... бар. Шошқа
баққан қазақтардың шошқаларының тасқа ... ... азан ... ... ... ... ... мұсылманшылық парызынан
туындағаны белгілі » деген жолдардан ... ... ... ... ... ... байланыстырып тұрған дәнекер екенін аңғарамыз. «Аты айтып
тұрғандай «Баянауыл ғажайыптары » шынында туған жер, ата ... ... ... ... Алып жер қойнауында Баянауыл сынды жер барын, ол
жерде жаратылыс бейнесіндегі әр ... ... ... сізді бей- жай
қалдырғанын қойып, ... ... ... Міне ... біз хабардың
жарнамалық тәсілін көрдік. Тоқ ... ... ... өзінің миссиясын
атқарып шыққан.
Аннотация – сын жанрларының ішіндегі ең ... ... Шын ... ... ... алар ... ... көрінген түрі десе де ... ... бір ғана ... кітап. Мақсаты – кітаптың не
туралы екендігімен таныстыру. Әдеби сынның басқа жанрлары сияқты алдына көп
міндеттер ... ... ... бір ғана ... ... ... ... негізгі жанрлық ерекшелігін айқындайтын өлшем болып
табылады.
«Қазақ Совет энциклопедиясында» [ А., 1 том 1972, 385 бет] ... ... ... ... (лат. Annotatie – ескертпе ) -
кітаптың, мақаланың мазмұнын, ... ... ... ... ... ... Бұл ... сүйенсек, аннотация
дегеніміз – ... ... ... сипаттама. Ал, «Қысқаша ... [ М., 1 том 1962, 238 бет] ... ... қолжазба,
шығарма мазмұнының қысқаша ... ... ... ... М. ... бір мақаласында аннотацияны «қысқаша мазмұндама» деп
атапты. [ М. ... ... би ... ... әдебиеті» 1993, 26
бет] Профессор Т.Амандосов аннотацияны рецензияның «ең шағын да қысқа түрі»
екендігін, ол ... ... ... баяндап береді», «кеңірек
үгіттеуді көздейді» деп ... [ Т.С. ... ... ... мен ... А., 1978, 233 ... «Аннотация – сол шығарманың негізгі мән-маңызын қысқаша
түйіндейді», - ... [ ... Сын ... А., 1971, 124 ... ... ... мен ... сөздерінен келіп ... ... жоқ ... Дегенмен де ғылымның ... ... ... ... келсек, бұл екі сөздің мағыналары
бірдей емес екендігі тағы да ... ... ... ... ... аннотация түрінде қалыптасқан жанр терминіне қазақ тіліндегі
жоғарыдағы екі ... ... сай ... ... ... көз
жеткізейік. Серік Мақпырұлының «Адамтану өнері» [ «Жалын» №3, 2010, 89 ... ... ... ... ... ... оқу ... Алматының «Арыс» баспасынан (2009) жарық
көріп отыр. Оқу ... ... ... мен ... ... ... факультеттері студенттеріне
арналған.
Еңбек «Кіріспе» мен «Қорытындыдан» және ... ... төрт ... ... ... өз жүгі бар. Мәселен, «Көркемөнер табиғаты» аталған ... ... ... мен ... «Сөз өнерінің сипаты»,
«Әдебиет туралы ... деп ... ... түзіліп, мұнда сөз
өнерінің өзіне тән ... ... ... арғы – бергі тарихының
өзге де өнер түрлерімен салыстырыла, байланыстырыла сөз ... ... ... бір ұлттың ақыл – ойын, ... ... ... ... ... ... талант – дарынын танытушы»
дейді ғалым көркемөнер табиғатына қатысты ... ... ... өз ... ... бере ... Жинақтың не жайында екенін,
қандай ортаға арналғанын, автор ізденісінің шеңбері ... ... ... ... төрт тарауында әдеби процесс заңдылықтары әдеби мектеп,
классицизм мен ... ... мен ... ... мәселелері
кеңінен қарастырлған. Кітапты қысқаша сипаттаумен бірге ... ... ... баға ... те ... тапқандығын айтуға тиіспіз.
Рецензия
Рецензия – сын жанрларының ішінде ең көп қолданылатын, өрісі кең жанр.
Бұрын «рецензия» сөзі ... ... ... ... кездері де болған.
Оның да өзіндік себебі бар сияқты. ... сын ... даму ... бастауын осы рецензиядан алғандай. Сынның басты мұраты жаңа
шығармаға пікір ... ... ол ... рет ... ... ... Аннотацияда хабарлаушылық, үгітшілдік ... ... ... там-тұмдап қана белгі берсе, даму ... бұл ... ... баға беру оның басты қасиеттерінің ... ... ... ... ... ... ... революциясына
дейін шыққан өлең жинақтары мен белгілі бір авторлардың шығармаларына назар
аударғанда сын элементі бір ... ... тап ... ... ... ... мәні бар, қай уақытта, қандай себеппен ... ... ... ... алынған, алынбағанын айту, өлеңді шығарушы
автор өзінің кім ... ... ... ... не ... сөз жазу сияқты
материалдардың бәрін жинақтай айтқанда дәйектеме – сын деп ... ... ... мен рецензия аралығындағы ... ... ... атау ... ... Сын ... А., 1971, 124-125-
беттер.] – деп жазады. Бұл ... ... ұзақ ... ... ... алғашындағы жәй жарнамалық, мазмұндамалық,
сипаттамалық сатылардан кейін барып талдаушылық-бағалаушылық қасиеттерді
бойына сіңіріп, қалыптасқандығы көрінеді. Өз ... ... ... басқа
жанрларының пайда болуына негізгі өзек болған секілді.
Рецензия – латын сөзі. Қазақша тексеру, қарастыру, ... ... ... білдіреді. Сонда рецензия дегеніміз – әдеби шығарманы сыни тұрғыдан
талдап қарастырып бағалайтын, пікір білдіретін әдеби сынның ... ... ... 9 том, А., 1976, ... ... литературная
энциклопедия, 6 том, М., 1971, 267-бет.]. Сын жанрларының ішінде аннотация
жақынырақ екендігі айқын көрінеді.
Рецензияның сынның басқа ... оның ... ... ... ... ... ... объектісі жайлы. Рецензияда бір
кітап, немесе ... ... ... ... ... бір-екі кітап
қарастырылады деген де пікір бар [Жанр советской газеті. М., 1972, ... ... қос ... ... ... ... болар, бірақ екнішісіне
келісуге келмейді. Рецензияның зерттеу объектісі нақтылы бір кітап, не
шығарма ... ... ... ... жүр. Сол себепті де
рецензия көлемі жағынан ықшам жанрға жатады. Шағын көлемде бір ... ... әлем ... ... ... ... ... бірінің
қолынан келе бермейді. Сондықтан да кейбір көлемі ... ... да ... ... ... ... ... ұлғаюы оның
жанрлық сипатына сай келіп, осылайша болуын, ақтап тұруы да, ... ... ... да ... ... ... те, ... тарихында көлемі
монография дерлік рецензия да болыпты; 1876 жылы орыстың Н.Тихонравов деген
әдебиетшісі ... орыс ... ... ... үш ... 126 беттік рецензия жазыпты [В.Мильченко, ... ... ... ... 1982, №4, ... ... рецензия
көлемі жағынан аннотациядан қомақты, ... ... ... ... оны ... ... тұр. ... хабарлаушылық,
ұсынушылық қызметтері де – осы жанрмен туыстығының айғағы. Рецензияның
аннотациядан енші ... ... ... жері – ... ... одан қалды бүкіл әдеби сынның басты қасиеті – жаңа ... ... баға ... ... ... ... ... пікір білдірудің орталық жанры ретінде көрініп ... ... ... тікелей байланысты.
Рецензияны аннотациядан бастау алып, оның жетілген, күрделіленген, жаңаша
сыни сипаттарға ие болған ұлғайған түрі деп ... ... ... қазақ
рецензияларында аннотациялық қасиеттермен бірге біртіндеп бағалаушылық
сипаттар да ... ... ... көрінген алғашқы рецензиялардың публицистикалы сипаты
басым болғандығы байқалады. Олардың негізгі мақсаты жаңа ... ... ... ... нашар болса, оқырмандарды сақтандыру
болғандай. Демек, ұсынушылық, үгітшілік, насихатшылық қызметі ... ... ... талдаушылық, бағалаушылық сияқты қасиеттері біртіндеп
қалыптаса бастады. Кейіннен ... ... орай ... ... журналдардың шыға бастауына байланысты рецензияның көркем
шығарманы талдау, бағалау сияқты ... ... ... оның ... ерекшелігіне айналды. Көпшілкке арналған басылымдар бетіндегі
рецензияларда көбіне үгітшілік, насихатшылық ... ... ... арнаулы
әдеби, ғылыми журналдарда ғылыми талдауларға негізделген теориялық-
эстеттикалық рецензиялар ... орын ... ... – аса ... ... Жыл ... ондаған, жүздеген жаңа
кітаптар шығып, әдеби өмірдің есігін қағады. Оларды жаңа шыққан кітаптардың
библиографиялық тізімдерінен, ... оқып ... Бұл ... жаңа
шығарма әлі әдеби айналымға түскен жоқ; соның алдындағы дайындық жұмыстары
ғана жүргізілді. ... сын ... ... ... жаңа шыққан
барлық туындыларды бақылап, електен өткізі отырады ... ... Жаңа ... ... тізімде түгел қамтылса,
аннотацияда аздап іріктеле бастайды. Іріктелу, сұрыпталу процесі рецензия
арқылы ... ... ... ... кез-келген шығармаға жазыла
бермейді. ... ... мәні бар, ... ... ... жаңалығы, үні
бар елеулі, немесе нашар шығармалар ғана рецензия объектісі бола алады.
Рецензия – ... ... ... ең ... қимылдайтын жеңіл де өткір
жанры. Сондықтан да жазушы В.Г.Короленко оны ... ... ... ... ... деп ... Көркемдік процесін жіті
қадағалап отырған сын әдеби өмірдегі жылт еткен ... жаңа ... ... ... осы ... ... дер кезінде танып-біліп, сол
сәтінде қалың оқырманға ... ... ... ... ... ... шығармалардың лайықтыларын ғана саралап, ішке кіргізеді. Өзіне
тиесілі уақытын анықтау үшін пікір айтып, ... ... ... ... көп ... ... ... алмай» сыртта қалады. Олар да жайдан
жай қарап қала салмайды. Кейбіреуі «ішке ену» үшін ... ... ... ... қарсы күрес ашу да – рецензияның міндеті. Кейде түрлі
факторлардың әсерінен рецензияның сапасыздық алдында соңына ... ... ... «майысатын», сөйтіп сөз өнерінің ақ отауына әдебиеттің ... өтіп ... де ... ... ... ... оның артында
тұрған ауыр салмақты жанрлар» көмекке келіп, ертелі-кеш ... ... ... ... ... өміршеңдігі қаптап шығып жатқан
кітаптардың ішіндегі жақсысы қайсы, жасығы ... ... қиын ... ... ... ... ... мұхитында адаспай жүруіне жол
сілтей алуына байланысты. Яғни, жақсының жақсылығын айтып ... ... ... ... ... Әдетте, рецензияның
көпшіліг сәтті делінген туындыларға арналады да, ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күн санында әдебиеттегі
кемшілік атаулыға қарсы күрес жағы сын көтермейді. ... бола ... ... ... ... ... ... сауатсыздыққа қарсы қажырлы
қайрат көрсете білген үлгілерін көптеп көреміз. Қазақ ... ... сыни ... көз ... оның ... осы
міндеттің үдесінен шығып, осы ... ... алып ... ... 2000 ... ... де ... көкжиегін кеңейтті әрі
даму арнасы бір ізге түсті. Оны зерттеп отырған басылымдарда жарық көрген
жарияланымдарға ... ... ... ... ... ... атты айдар жұмыс істейді. Тұрақты түрде беріліп отырмаса да екі
аптада бір кітаптарға, ондағы ... ... ... ... ... бірі – ... ... жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың
лауреаты Әзілхан Нұршайықовтың жазушы ... ... ... ... жазған «Ел өмірін жырлаған» атты рецензиясы. [ ... ... 12, 2005 ... ... ... да, ... да ... Қазақ әдебиетіндегі әлі
түрен түспеген тың тақырып – Столыпин реформасынан ... ... ... ... ... қарым – қатынастан бастау алған роман
жиырмасыншы ғасырдың ... ... кең ... ... ... Нұрдәулет,
Бектас, Асылхан сынды кесек кейіпкерлер арқылы ... ... ...... ... пен Міржақып Дулатовтың роман жанрында
тұңғыш рет әдеби кейіпкер болып бейнеленіп, ... асыл ... ... келуі – жазушының ірі көркемдік табысы.
Сонымен осы жаңа ... ... ... ... ... ... ... оның бастысы – бұл романның ... ... ... келген
тозған бағаларды жаңғыртып, жаңа үлгі ұсынуы дер едік. Аталмыш рецензияда
жанрдың басты белгілері көрініс тапқан. ... өз ... ... ... негізге алсақ роман кітабына берілген «Ел өмірін жырлаған» деп
қойылған тақырып орынды секілді. ... ... ... ... ... сол кезде өмір кешкен тұлғалардың образы көрсетілген. Әзілхан
Нұршайықов романның негізгі ерекшеліктерін де дөп ... тани ... ... да, ... де ... бәрі шетінен жамандалып келсе, бұл роман
байлардың бәрі ... ... емес ... ... «... ... да үсті – ... ... ала беруді мақсат тұтпай, халыққа қызмет
көрсетуді мұрат тұтқандары болғанын айтады», «... Қазақ халқының ... ... ... болмағанын көрсетеді», «... Қазақ халқының поэтикалық
дарынының күшті ... ... мен ... бір – ... ... хат
жазысатын тамаша қабілетін ашып көрсетеді» ... ... ... қалыптасқан қасаң қағиданы бұзғанын, қазақтың орыс көзқарасындағыдай
надан еместігін ... ... ... Ал, ... ... ... боласың. Табиғат суреті жай ғана айтыла салмайды, ... ... жүгі бар. ... ... ... ... қара бұлттар кернеп
жүреді. Арқаңнан аяз өткендей әсер етеді. Кейде жарқырап шыққан күн ... ... ... ... асыл нұр ... Аспан ызғарлы болып басталған
тарауда ажал, өлім ... ауыр ... ... Ал ... ... ... ... тарауда адам жанының қуанышы, қызығы кернейді. ... ... әр ... ... ... ... ... байқаулардан
сыншының автор қолтаңбасын жіті байқағаны ... ... ... пен ... ... Асылхан, Айпара, Бағлан, Гүлбаһрам, Гүлсім,
Гүлайым, Кулагин, Мирзоян, Кутовойлардың болмысы туралы сыншы «... Осындай
ұқыпты ... ішкі ... ... ... сүйсінтіп отырады.
Адамның сырт сұлулығын суреттеу жеңілірек, ал жан ... ... ... ... ... Автордың осы жеңіл емес нәрсені жеңе білгені
қуантады» дейді. Рецензияның белгілі бір ... – оның ... ... ... ... кенде емес. Сонымен қатар мақала ... бір ... тұсы – ... ... ... берілуі,
мысалы Гүлайым айтатын Феодосия мен Ахейя, Қозы шертетін Қиятбегім хан мен
Жауһар бике ... ... ... ... пен ... ... романның көркін кіргізіп, шырайландыра түскенін айтады. Жанрдың
мақсатының бірі ... ... ... қосу ... ескерсек бұл
рецензия Сәбит Досановтың жаңа романын айналымға ... ... ... ... жетістіктерін сөз еткен де, оның ... ... ... ... әдебиетте қазір осындай сыпыра мақтау
рецензияларының қаптап кеткендігі қынжылтады. Осы басылым ... ... ... ... ... ... жарияланды. [
«Жалын», 20, 01, 2006 ] ... емін ... ... ... ... ... «Ұяластар» романы ізденгіш жігіттің тек еңбекқорлығын,
әдебиеттегі жанкештілігін ғана ... ... жоқ, шын ... ... жолдағы алғашқы жеңісі деп бағалауға лайықтығын көрсетті.
Бүгінгі жазу – ... жазу ... ... ... ... алмасты,
қоғамдық құрылым өзгеріске түсті. Қоғамдық қарым – қатынас басқаша ... сана ... ... ... – бітім, дәстүрлі азаматтық құндылықтар
тосын өлшемдермен бағаланатын болды. ... ... ... ... ... Ал, меншік сананың оянуы халықтың мінез –құлқын ... ... жоқ, ... тәрбиеледі. Қалай дегенде мұның бәрі ... ... ... көңіл- күйі мен психологиялық зердесіне, сол арқылы
жазуына да әсер етпей ... Осы ... айта ... ... ... ... ... Асқар Алтай, Нұрғали Ораз, ... ... ... тағы басқа секілді бірен – саран суреткерлер ... ... ... жалпы ауа – райын, нобайын, кейіпкерлердің қайшылықты
типтерін көркем әдебиет тілінде сөйлете білген, ... ұғым ... ... жоқтың қасы. Әділбектің де ұтқан жері осы: негізгі түпкі
концептуальдық ойларында, күретамырында ... қамы үшін неше ... ... иек артып алған, мағынасыздық пен берекесіздік жайлаған
өтпелі кезеңнің шындығын қалтқысыз суреттеуге ұмтылады». Рецензия авторлары
Нұрдәулет Ақыш пен ... ... ... ... Ә.Ыбырайымұлының
көркемдік әлеміне бірден үңілмей оның замандастары ... ... ... Мұны бір ... ... ... бір жазушыға баға беру ... ... ... ... ... ... сүю ... сол ізгі
қасиеттерді кейіпкері Сүлейменнің образы арқылы бергенін, сонымен ... ... ... жауыздық секілді кесірлі қасиеттерге қарсы
күрескеніне оң бағасын береді. ... ... ... ... ... ... ... де айтудан жалтармаған. Мысалы, «... туындының
негізгі арқауы имандылық бола тұра ... ... ... ... адамгершілік пен имандылық параметрлерін саралап жеткізу әлі ... ... ... ... ... ... ... мақсаты шығарманың
жақсы және олпы- солпы тұстарын көрсету болса бұл еңбек өз үдесінен шыққан
деп ойлаймыз.
Қаламгер ... ... ... көш» атты ... ... осы
аттас романы хақында жазылған рецензиясы «Жалында» басылды. [ «Жалын», №5,
2011]
Мұнда ... ... ... ... талданған деуге болады. Автордың
ойынша «Соңғы көш» ... ... ... ... ... Мүсіреповтің «Оянған
өлкесі», Ғабиден Мұстафиннің «Қарағанды» сынды іргелі шығармаларының жолын
жылғаған еңбек ... ... ... ... «Романның өзіне тән
ерекшелігінің бірі – сол ... ... ... сырын, халық өмірін жан –
жақты ... ... ... жүйесін талдағанда олардың әзірше
тындырғандарына, әлі болашақта не істей алатынын, ... кім ... ... ... де ... ... ... жартылай феодалдық, жартылай көшпелі өмірінің ең соңғы көші
– Циньзиян қазақтарының жол айрығындағы қал – жайын арқау ... ... қыры мен сыры ... ... ... сарқыншағы, ескі мен жаңа
арасындағы күрес, ұлттық ... қал ... ... ... ... сөз ... ... пікірден романның маңызы зор
екенін тұжырады. Шығарма кейіпкерлері ... би, ... ... ... ... т.б ... – бітімі талданады. Бір айта ... өзі де ... ... ... Сондықтан да ол
Қ.Жұмаділовтің шығармасын ... ... ... сабақтастыра отырып
берген. Жанр мақсаты шығарманың ішкі һәм ... ... ашу ... ... ... шығуға тырысқан. Туындының негізгі жетістіктерін жоғарыда сөз
еттік. Ал оның міні қандай. Оған Ә. ... ... ... бір мін
деп тапқанымыз, бірінші кітапта өрбіген тұтас ... ... ... ... ... ... шығар тұлғалы кейіпкердің әлі сомдалып
шыға қоймауы, мәреге үйдек – ... ... бір топ ... қайсысына
бәйге беруді білмей бас қататыны сияқты бір жағдай бар. Оқиға барынша баяу
өрбиді, бас кейіпкер өте ... ... ... «Қан мен ... ... бірінші кітапта талай іс тындырып, тіпті момын, ... кісі ... ... ... ... ... ... кітаптардағы
тартыстар жүгін көтеретін арқалы көлік тауып, өзін де оқырманды да ... жөн деп ... ... ... сынымен жауап береді. Рецензия
оқырман ... ... ... ... ... ... Біз
келтірген шығармалар бүгінгі күндегі әдеби ... там ... ... ... ... ... екі ... ұғымы бар. Бірінші, көбіне баспасөз
бетінде жарияланған материалдың жалпы аты ... ... жүр. ... ... ... ол ... да, ... да, шолу да, фельетон да
болуы мүмкін. Екінші, нақтылы баспасөз жанрының атауы. ... ... ... очерк, рецензия сияқты жанрлары бар десек, мақала да
сол секілді осы ... ... орын ... ... ... жанрларының
ішіндегі ең көп қолданылатын және кеңінен қамтып, тереңірек талдайтын
мүмкіндігі молырағы ... ... ... М., 1972, ... Біз
мақаланы осы жанрлық тұрғыдан қарастырмақпыз.
«Үлкен Кеңес энциклопедиясы» (БСЭ) мақаланы сөзінің төрт ... ... ... ... ... шығарма, басылым (газет,
журнал, жинақ, т.б.) бетіндегі материалдың түрі ... ... ... Ал, ... ... ... «публицистикалық жанр:
қоғамдық-әлеуметтік құбылыстар мен оқиғаларды зерттеп, талдау және оларды
жинақтау негізінде идея мен ... ... ... ... ... үн тастайды» [ҚСЭ. 7 том, 1975, 402-бет] деген түсініктер берілген.
Бұл айтылғандар, негізінен, мақаланың баспасөз ... ... ... ... Ал, мақаланың жанрлық ... ... ... ... сөз жоқ. ... ... ... (КЛЭ) мақала
әдеби термин ретінде аталынбаған да.
Мақаланың мақсаты – ... ... ... ... ... құбылыстарды,
оқиғаларды талдап-бағалау, оның заңдылықтарын ашу, оқырмандарға түсіндіріп
отыру. Сондықтан да мақалада әдеби ... ... ... ... ... Мақаланың қай сипатының (ғылыми, публицистикалық) басым
екендігі көп жаңдайда ажыратудың өзі қиын. Әдетте, ... ... ... ... мен пайымның биік өресі көрініс тауып
жатады. Мақаланың осы ... екі ... ... ... ... онда ... аяғын тең баса алмай бірдеңенің жетіспей жатқандығы. Құрғақ ғылыми
талдаулардың оқырман қауымға ... бола ... ... ... ... негізделмеген жалпылама сөздердің де жалықтырып
жіберетіндігі анық. Сондықтан да баспасөз ... ... ... ... ... мен көршілес қонып, аралас-құралас жатады. Мақала ... бір ... ... ... ... жазылып»
[Т.С.Амандосов. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. А., 1975,
203-бет], сол ... ... ... ... ... ... құралады. Көбіне қазіргі әдебиеттің бірі, немесе бірнеше ... ... ... ... ... анық. Демек, мақаланың
зерттеу объектісі – ... ... ... ... ... рецензия
бір кітап туралы ... ... ... сипаттама беріп, бағалауға
ұмтылса, мақаланы бұл кітап тұтас көркем ... ... ... ... ... әлеуметтік, адамгершілік, эстеттикалық проблемалардың
бірі төңірегінде әңгіме қозғалады, немесе шығарманың идеялық-көркемдік
жағының бір ғана қыры сөз ... ... ... ... ... мәслеге
қатысты өз ойларын дәлелдеуге дәйектерді бір кітаптан немесе ... ... ... ... алуы ... ... да ...
әдеби өмірдің өзекті өңірлеріне батыл барып, толымды ... ... да, ... де мол ... ... мұндай кең қамти алатын
қасиеті оны бүкіл әдеби процесс жайлы пікір ... ... ... ... алға ... сынның басқа ... ... ... ... бар. Ең ... ... ... өткеніміздей мақала міндетті
түрде нақтылы бір күн ... ... ... ... ... ұсынған,
қоғамдық маңызы бар зәру мәселеге арналған. Осындай ... орай ... ... ... деп та айтады. Демек, мақалада проблемалық ой
басқа жанрларға қарағанда ... мен ... ... ... ... ... ... бөлімінде, аяқталуында өзіндік
ерекшеліктері болады. Профессор Т.Қожекеев мақаланың бес ... ... ... ... ойды жалпыдан жалқыға қарай өрбітеді», ... ... үшін ... ... ... не ... пікірін
дәлелдеу үшін, соның расталғанына, достығына көз жеткізу үшін ... ... ... қағидаларға, ...жалпы бағыт-бағдарға байланысты
жазылады», «ой-пікірді жалпы саясат жағынан ... ... ... ... ... Онда ... қатарда авторлық пікір айту,
түйін түю, ұсыныс жасау тұрады» ... Жас ... ... ... ... Ойды ... ... болатындығы анық. Сонымен
бірге сыншы ойын нығарлай ... үшін ... ... жасауы да мүмкін.
Әдеби туындыны талдау оған идеялық-көркемдік тұрғыдан баға беру барлық сын
жанрларының өн ... ... ... сын қылып тұрған негізі
қасиеттердің бірі екендігі талассыз. ... ... ... ... ... көрініс табуныда жатыр. Аннотацияда талдау болар-болмас
көрінсе, рецензияда ол барынша ... ... ... ... ... ... қарай бірде аз, бірде мол қолданылуы мүмкін. ... ... ... ... оны сынның талдау (аналитикалық) жанрына
жатқызуына болады.
Мақала жанрын ... ... ... ... ... Қандай басылымда
жарияланғаны, атқаратын қызметі, жазылу ... ... ... ... ... көрсетіп жүр. С.И.Ожеговтың сөздігінде (М.,
1972) мақаланың ... және сыни түрі ғана ... ... ... бас мақала, журналдық мақала, газеттік мақала,
айтыс ... деп ... ... ... (А., 1978, ... ... ... проблемалық тәжірибе ... ... ... ... ... «бас ... насихаттық, проблемалық деген түрлерге бөлген ... ... ... ... мен ... А., ... деп жазса, Т.Қожакеев бас мақала, насихаттық мақала жалпы мақала
түрлері бар деп ... ... Жас ... ... А., 1991, ... ... барлығы да – мақалаға таза ... ... ... Ал, ... ... ... ... біршама тереңдеп зерттеген
мәскеулік ғалымдар А.Г.Бочаров пен ... ... ... ... ... айтыс, заметка шолу ... ... А.Г. ... ... ... – художественная
критика, М., 1982, 167-бет].
Бұл жіктеулердің бәріне ортақ бір кемшілік – негізгі ... ... Әр ... жіктелуде түрліше өлшем басшылыққа алынған. Біреуі
газетте, немесе журналда жарияланғанына ... ... ... ... (бас ... ... енді ... қандай қызмет
атқаратындығына (нұсқаулық, насихаттық, проблемалық) мазмұнына, сипатына,
объектісіне, ... ... ... ... эссе) қарай
жіктеледі. Жіктеу өлшемі тұрақты болмаған жағдайда оның түрлерін анықтау да
нақтылы ... ... ... ... ... де ... ... болсақ,
жоғарыдағы жіктеулердің қайсысы біреулері ғылыми негілделмеген ... ... ... ... сын ... Бұл ... бәрімен
пікір таластырмай-ақ әдеби сынға ... ... ... ... ... ... мақала
Ғылымилық – мақала жанрының өзіндік ... ... ... ... ... ... мақала жазылмайды. Мақалада жазылып
отырған зәру мәселе қандай ... ... ... жетістіктеріне
сүйенбейінше, өз шешімін таппақ емес. Сол себепті де әдеби сынның ғылымилық
сипаты әсіресе мақала жанрында айқын көрінеді. Кей ... ... ... жанрының әдебиеттану ғылымымен шекаралас жататындығы да ... да ... ... ... мақаланы сыни, не ғылыми деп
айырып жатудың өзі қиын. Мақаланы ... сыны мен ... ... ... тұрып, қызмет қылатын жері десе де болғандай.
Мақала жанрының болмыс-пішімін айқындайтын негізгі екі қасиеті – ... мен ... ... ажырамас бірлікте болады. Көтеріліп
отырған проблеманың өзі ғылыми тұрғыдан қарастырылуы тиіс, оның ... өзі ... даму ... ... отырған әдебиеттану ғылымының
проблемасы да болу керек. Қалай десек те ... ... өзі ... өзі ... ... ... Ал, теориялық деп, әсіресе ғылыми жағы
басымдау, ғалымдарға бағышталып, ғылыми ... ... ... ... ... бажалауға арналған мақаланы айтып отырғанымыз ... ... ... ... сын ... беруде өзіндік бағыт – бағдарымен
оқырман назарын аударды. ... ... ... жазған «Абайды тани алдық
па?» [ «Жалын» №7, 2010] атты мақалаға көз жүгіртейік. Автор әлем ... ... аша ... келе ... бірнеше кілтипандарын сөз еткен.
Абайды тану мәселесі жайында Ы.Ожайұлынан ... да ... ... ... ... ... Ықылас Ожайұлының мақаласы өзінше ... ... ... өзге жұрттан сөзі ұзын, «бақас», «бақталас» деп
сынағанмен, жаусың деп бір – біріне жаныстырған ... ... ... ... дос, ... істің бәрі бос» дейді. Бұл жердегі бар құпия
әлгі ... ... ... ... ... керек-жарағымызды Абайдың
ауызымен айтқызып, аяқталмаған ойды белінен үзіп алып «ұлттық ... ... » деп ... ... алға шығарған қоғамдық маңызға ие
мәселені тап басады. Абайдың Абай екені оның шығармаларының ... мен, ... ... сол ... Абай ... ... ағаттықтар жайын сөз етеді. Яғни мақаланың көтерген басты мәселесі –
Абайды тани алып жатырмыз ба ... ... ... Енді ... ... автор. «... 1909 жылы Санкт-Петербургте басылған Абайдың алғашқы
жинағындағы «Қыс» өлеңінің үшінші шумағы бүгінгі кітаптардың ... ... ... ... қасы ... екі көзін,
Басын сілксе қар жауып мазаңды алды.
Борандай бұрқ – сарқ етіп долданғанда,
Алты қанат ақ орда үй ... ... Осы ... ... ... ... бұрқ – сарқ етіп ... ... «бурадай бұрқ – сарқ етіп
долданғанда» болғаны ... Оған ... ... ... ... береді.
Сонымен қатар Ы.Ожайұлы «Қараша, желтоқсан мен сол бір екі ай», ... ... ... ... аяқ», «Жасымда ғылым бар деп
ескермедім» т. Б емлелік ... ... ... ... қоса ... қате ... ... әншілердің ағаттығына тоқталған. Ішкі мазмұны
мен көтерген мәселесіне байланысты біз бұл ... ... ... жатқызамыз. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі жалдарда ... ... ... ... жүзеге аса бастады. Саяси құрылымдар,
әлеуметтік мәселелерден бөлек әдебиеттің келелі дүниелері қоғамдық ... ... Бұл ... «Жалын» журналында көптеген материалдар ... ... ... бірі – ... ... және ... атты сыни
мақала. [«Жалын» №5, 2010, 53 бет ] Қазақ поэзиясының тамаша ...... ... ... идеясы. Қаламгер Өтеген
Оралбаев қазақ поэзиясындағы тәуелсіздік тақырыбын аса маңызды тақырып ... Ол ... ... тақырыбын Күлтегін мен Білге, Тоныкөк,
елтеріс, Мүде мен ... ... мен ... жырларынан бастау
алғанын дәлел ретінде келтіреді. Махамбет пен ... ... ... ... ... кеңестік кезеңдерде Жұбан Молдағалиевтің, Қасым
аманжоловтың, Әбу Сәрсенбаевтың, Дихан ... ... ... ... ... Шаңғытбаев, Тоқаш Бердияров өлеңдерінде өріс тапқандығын
жазады. Автордың пайымдауынша бұл – ... ... ... ... тәуелсіздік поэзиясын дамытқан ақындар ретіндегі тізімді Кәкімбек
Салықов, Мұхтар ... ... ... Нұрлан Оразалин, Күләш
Ахметова, Темірхан Медетбек, Иран – Ғайып ... ... ... ... соң ... бөле – жара ... «... Қараңғы түн...
Көрінеді жол қашан?
(Түсінер ме есті пенде толғасам?
Алай – дүлей ақ түтегі ғасырдың,
Өтермін бе қанатымды қомдасам?!)» өлеңін ... ... мен ... қарсы алудың жарқын көрінісі» деп бағалайды. Біздіңше Н.Оразалиннің
бұл өлеңі тәуелсіздікті қарсы алудың ... ... ... еді. ... ... ... мақаласы Н.Оразалиннің поэзиясын жаппай мақтау –
мадақтаудан аса алмайды. Бұған ақынның Жазушылар ... ... ... ... ... ... мұнан соң тағы да кейінгі буын өкілдерінің
тізімін ... ... ... бейнесін танытатын жырларын талдау,
сараптау жоқ. Сыншы З.Серікқалиұлының ... ... ... ... ... әділ пікір алысу тек қана қаламгердің шығыс-кіріс ... ... ... ... ... үш бөлігін құптама, қолпаштау
сөздермен тығындап, қалған бір ... ... ... ... ... ... ақыл ... жаназа оқу емес. Әлдебір
шығарма жайлы ақтарылып отырып ... әділ ... ... ... ... ... арқылы аңғарылған терең де ойлы сырын, өзіндік дара бейнесін тап
басу; суреткерге деген ... ... ... ... оның ... ... ... көмектесіп, бүкіл жан дүниеңмен шығармасының
мазмұн- байлығына ену; тамаша өмір жырының нәрін ... ... ... ... ... қуанып, салтанат құру, рахатқа бөлену;
өкінішті, жасық, алдамшы бір дүние ұсынған авторға өз ортаңның ... ... ... ... ... ... ашу-ызаңды бар болмысыңмен
ағыңнан жарыла, ақтарылып отырып айту» ... «Сын ... ... деген сөзін ескеруге тиіспіз. Ө.Оралбаевтың аталмыш мақаласы өзінің
мұратын таба алмаған деп ... ... ... ... ... бұл ... дәлел жеткіліксіздігі көзге бірден түседі. Тек
ақындардың ... ... ... ... үлкен ұғымның мағынасын ашу
қиынның қиыны. Автор ... ... әрі ... жазған. Бұл қадам сын
мәртебесін жоғарылатпақ емес. ... ... ... ... ... да өлеңнің өзекті өңірлеріне барып, бүгінгі заманның толғақты
мәселелерін ... Бұл ... ақын ... ... күні»
[«Қазақ әдебиеті» 20, 01, 2006] ... ... ... ... ... өлең –жырдың хал-ахуалы көтеріледі. Қазіргі кезде өзекті мәселеге
айналып отырған қаламақы ... ... тиек ... «... ... ... ... төленетін қаламақы мөлшері дәл қазір кісінің
күлкісін келтіререлік дәрежеде. Аты бар да заты ... ... өлең ... деп ... өз ... лайықты бағалау жоқ. ... Баспа иелері
келісіп алғандай үкімет берген азын-аулақ тиын-тебенді жұлмалап, ... өз ... ғана ... ... деген пікір білдіріпті.
Сонымен қатар қаламгер «... Саңырауқұлақтай қаптап «журналист – ... - ... ... - ... ... - ақын», «зейнеткер - ақын»,
«бейнеткер - ... сөз ... ... ... ... ластап
жүргенін ашына жазады. С.Иманасовтың назарынан сын саласында ... ... ой – ... ... ... ... астынан мін тере шала бүліну,
келеңсіз кекетіп, орынсыз мұқату» басым ... тыс ... ... ... авторлық пікір білдіру, түйін түю, ұсыныс жасау деген
қасиеттеріне аталмыш ... ... бере ... ... ... ... (творчестволық) портрет жанры жайлы пікірлерде
әлі де басы ... ... ... ... ... портрет. Л., 1985; В.И.Баранов, А.Г. Бочаров, Ю.И. Суровцев.
Литературно-художественная критика. М., 1982, ... ... Жанр ... ... в ... А.М. ... «Вопросы
совесткой, русской и зарубежной литературы», Горький, 1967, 39-55-беттер;
А.М. Корокотина. Литературной портрет как жанр критики. ... ... ... литературной критики», Тюмень, 1976, 3-15-беттер; Н.К.Констенчик.
Цикл литературных портретов Б.Полевого ... Жанр и ... ... ... 1976, ... ... В
жанре литературного портрета. «Сибирские огни», 1971, №3, 174-178-беттер].
Қазіргі кездегі жанрлық жіктелуден гөрі ара жіктері бір-бірімен жақындасып,
жымдасып, ... ... ... ... ... портретте де
байқалады. Тіпті, жанрдың терминдік ... да ... ... жүр. Көп
реттерде әдеби портрет, портреттік очерк, биографиялық очерк, шығармашылық
портерт, монографиялық очерк, нақтылы ... ... ... эссе ... ... ... қолдалынып ажыратылмайды. Шынында да бұлардың
мағыналарының жақын екендігі рас, бірақ бір емес. ... ... ... орай, сынның мүмкіндіктері кейде «ұлғайып», кейде «кішірейіп»,
жанрлық түзілуіне тікелей әсер етіп ... ... ... бірге басқалармен аралас-құралас та күшейіп жатады. Жоғарыдағы
түрліше атауларды да осы ... ... ... ... энциклопедияда» әдеби портерттің екі түрін айта келіп,
шығармашылық портертке «жазушы туралы құжатты (документальды) ... ... ... ... литературная энциклопедия. 5 том, М., 1968, 895-
бет]. Мұнда шығармашылық портерт жалпы әдеби (біріншісі көркем әдебиеттегі)
портреттің бір түрі ... онда да ... деп ... ... ... пен очерк екеуі бір нәрсе емес. Араларының, жанрлық
белгілерінің өте жақын ... рас. ... бола тұра ... ... ... ... ... сипаттары болуына орай очерктен
өзгешеленеді. Ал, баспасөз жанры саналатын жай очерк көбіне публицистикалық
сипатта болады. ... ... де ... ... деп ... жөн. Әйтпесе,
көрнекті қаламгер жайлы жазылған шығармашылық портерт пен әдеби портерттің
арасында тұрған «қытай қорғаны» ... де ... ... қараған адамға байқалатын кейбір іштей
жанрлық жіктелістерді ... ... ... айта ... ... ... ... басым болып, негізгі жанрлық
белгіні құраса, эсседе көркемдік тәсілдер қолданылады. Сол сияқты ... ... пен ... портерттің де айырмашылықтары бар. Әдеби
портерттің ауқымы кең. Әдеби портертке көркем ... жеке ... ... бастап, мемуарлық-биографиялық очеркті де, ... аша ... ... ... тұратын естелік эссені де, жазушының
мінез-құлқының кейбір қырларын ... ... да, ... ... да ... болады [В.С.Барахов. Литературный портерт.
Ленинград, 1985, 8-9-беттер.]. біздің қарастырғалы отырғанымыз – ... яғни ... ... ... бір ... ... ... бірге
шығармашылық портертке очерктік, эсселік, суреттемелік сипаттар да жат
емес. Бұлар қажетіне ... ... ... ғана ... ... ... жанрының тиімділігін арттыруға қосымша қызмет етеді.
Бұл жанрда да әр түрлі басылымдарда жарияланымдар жарық ... ... ... Бекен Ыбарайымның «Жұлдыз» журналында басылған «Сыншы
мұраты» [ ... №3, 2007 .] ... ... С.Қирабаевтың жазушылық,
қаламгерлік болмысын саралауға арналады. Ғалымның ғылымдағы қалыптасу, ... ... ... оның үш ...... сын, ... ... арқылы өрістейді. Автор Серік Қирабаевтың осы үш
бағыттағы ... жеке дара ... ... ... ... ... қойылатын биік ... ... мен ... ... ... ... ... пролемалық т.б көптеген
мәселелерге назар аударады. Сыншының ... ... ... жете
білуінен де, көркем шығармаларға қатысты таласты сәттерде ... өз ... ... ... ... ... да көрінеді. Сыншының
пайымдарына ... ... ... ... ... ... ... бірге ортақ мақсат философиялық тереңдікке ден
қойғанын шамалау қиын емес». Сыншы Б.Ыбырайымның ... ... ... ... ... өз кезінде балалар әдебиетінің жай күйі, алуан
мәселелері, көрнекті өкілдері жайында ең өндірте ... осы ... ... ... жасап, күнгейі мен көлеңкесін айқындап берген, әрі
жоқшысы да ... ... ... ... ... еңбектеріндегі қазақ
әдебиеті туындыларының көркемдік белгілері, жекелеген ... ...... ... ... ... өзіндік
эстетикалық әлемі үнемі зерттеу ... ... ... ... шығармашылық портреттің бірнеше озық үлгілері жасалды. ... ... ... 70 жыл ... ... ... докторы Қансейіт Әбдезұлының ... ... [ ... 28, 10, 2005] ... ... өзінің композициялық құрылымымен
ерекшеленеді. Автор сыншы шығармашылығына ... ... оның ... ерен ... ... арқау еткен. Әдебиет саласындағы ... ... ... сыншы ретінде қалыптастырған, әрине өз
заманы. Сол кезеңдегі қазақ әдебиеті, әсіресе қазақ ... ... ... ... ... ... туындыларға жол ашқан тұсқа
тап келді. Сол тұста талантты қазақ жазушыларының сандаған жаңа ... соң бірі ... ... ... Соның ішінде, әсіресе тарихи тақырып,
өнер тақырыбы жаңа белеске көтерілді. Қарап ... ... ... еткен шығармаларға да сыншы бірнеше кітабы мен үлкен – ... ... ... ұстап тұрған орталық кейіпкерлер бейнесі,
олардың көркемдік болмыс – ... ... ... көркем тартыс,
суреткерлік тіл, авторлық баяндау, психологизм т.б ... ... ... ... табиғатымен тамырласып жатады» дей келе ... ... ... мектебінен өткендігін көркем тілмен кестелей
жазады. ... ... ... ... да Т.Тоқбергеновтің өз
жолымен, өз танымымен шынайы бағасын бергенін, кесімді сөз айтқанын ... ... ... ... ... әлемін дендей
зерттеген, сыншыны ... ... ... ... ... Ешқандай
қатқылдық жоқ, Қ.Әбдезұлының қаламынан шыққан еңбек қаламгер ... ... ... ... ... ... ... көрген Жанұзақ Аязбековтің прозашы Қуандық
Түменбай туралы жазған «Рух ... [ ... ... 7, 04, 2006] ... көз ... ... аудартады. Ол мақаласын Қуандықтың не үшін
әдебиетке келгенін топшылаумен бастаған. Оның ... ... ... ... ... ділі мен тілі ... еткеннен келген. Келгені –
қоғамның рухани дерті маза берген жоқ» , - ... ... ... ... ашу үшін тың ... ... жасаған. Ол Қ.Түменбай
шығармашылығын тек тізіп қана бағалап ... оның ішкі ... ... ... болып сөйлейді. «Қуандық әдебиетке өмірден келгенімен де,
әдебиет қандай болуы керек дегенге әлі ... ... ... ... ... Соқпақбаевтың оның тырнақалды дүниесі «Арман қанатындағы» (1978 ж)
«Шоқты көрік» әңгімесіне жылы шырай танытуы Қ.Түменбайдың ... ... ... ... ... ... иесі ... қаламгерлік портретін
ашуда Бердібек Соқпақбаевтың пікірін кірістірген. Бұл да автордың ізденісін
көрсетсе ... ... ... ... ... ... ... қырларын оның кейіпкерлерінің кескін ... ... ... ... ... – жазушының өзі. Автор неге
мақаланы «Рух дерті» деп ... «... ... ... ... ... – рух
дертін көрсету. Жүрек пен мидағы қорғасындай ... ... ... ... қалай сүзуінде. Қ.Түменбай прозасы мен көсемсөзінің тұла бойындағы
тұлпары мен сұңқары – адам рухы. ТӘН - ЖАН – РУХ. ... ... ... ... ... жарылған әңгімесі – «Адам» деп ... ... ... ... «Көз», «Ұры» шығармаларын жоғары
бағалаған қаламгер Қуандық еңбектерінен қазақ рухы, халқымыздың аласапыран
өмірін таниды. ... ... ... ... онда ... ... бар, сонымен қатар көркемдік әлем бар.
«Оның ұраны - шындық». Ақын Темірхан Медетбек шығармалары хақында ... ... ... ... деп ... Сыншының еңбегі бір деммен
оқылады. «Темірхан Медетбектің ақындық өнері өмірдің ... ... ... ... де ... ... ден қойғызады. Ақын қолтаңбасынан
туған жер жайлы ойлар мен толғаныстар, ... ... ... бабаларымыздың өмірі мен өнегесі, ақын –жыраулардың ұлы үрдістері,
әсер ықпалдары кеңінен көрініс береді... Жалпы ... ... ... бүгінгі қоғам, кезең шындығы, өмір – уақыт ... ... бар ...... ... жүйелі түрде жырланады». Оған
ақынның ... ... ... ... дәлел келтіреді. Авторлық
баяндаумен қатар кейіпкердің өз өлеңдері ... ... ... ... ... ... иесі ... абыройын адамның сезімін оятып
ұштаумен, ... ... ... ... ... көмектесумен,
таным көкжиегін кеңейтуге көмектесумен шендестіреді. Десек те, Бақытгүл
Хаменева ақын өлеңдеріне поэтикалық тұрғыдан баға берген, ... ... ... содан түйсінгенін мақалаға түсірген. Ал мұны Есенғали ... ... ... еді деген сауал туындайды көкейде. Басқаша шығар ма ... ... ... сөзді ескерер болсақ, ... ... ... ... ... ... тұрған сияқты. Мұнда публицистикалық сипаттан
гөрі әдеби сипат молырақ көрінген.
Тәуелсiздiк дәуiрiндегi қазақ поэзиясын ... ең ... ... ұлт ... мен ... ... дау ... Бұл тақырыпты арнайы
жырлау шарт емес едi. Бәрi түсiнiктi сияқты жағдайда нәшiне келтiрiп айтам
деп ... ... шыға ... қалу қаупi әрдайым жойылмайды. Бiз кiм ... ... да өлең ... ... ... қашанда сезiлiп тұруына
мегзеймiз. Соңғы жиырма жылдағы қазақ әдебиетi ... ... ... ақын, жазушы шығармашылығында ой ... ... ... ... ... салыстыра алмастай өзгеше еркiндiк қанат
жайғаны анық. Бұл ұлттық сана мен рухтың ертеректегi жасырын ұясынан шығып,
бой жазып, нағыз ... ... ие ... ... екiншi
астары – жеке тұлға феноменi. Жеке тұлғаның өзiн-өзi қадiрлеп, ... ... ... ... ... ... қарап тұрмайды. Ақын яки
жазушы өнердiң ойындық сипатын пайдаланып бағады. Олар өзiн ... ... ... ... де, мүмкiн, саналы, мүмкiн, ырықсыз,
халде үлкен азаматтық мәселелерге ... ... ... жақтарын
түсiнедi. Көркем өнердiң қоғамдық, әлеуметтiк негiздерi өзiнен-өзi iрге
қалай ... идея ... ... үшiн де, ... ... де ... ... жолдарымен табиғи түрде, өзiнен-өзi ... ... ... ... ... ... ... тiршiлiк ету жағдайлары
жеке адамдарды ортақ ... ... ... Ұлттық сезiм сол ұлттың
өкiлдерiне ... ... де ұя ... ... ... ... әсiре сөз,
көрiнiстерге талғамсыз елiктеу арқылы да орнығады. Соңғы топтан ... ... ... ... таң қалдырмайды. Олар келiсiм ... ... ... ... ... ... ... сүюдiң мән-
маңызы мен қажеттiлiгiн өзгелерден нәзiк түсiнедi. Ол өз ... ... ... ... ортақ құндылыққа айналатынын бiледi. Адресат
феноменiнiң беделi де есептестiрмей қоймайды. Сондықтан ақын сөзi ... ... ең ... ... Ол ... бiр ... қозғаса да,
ұлттық мұрат пен мүдде жетекшiлiк ... ... ... ... шолу жанрында зерттеу нысаны
ауқымды. Яғни толғап, таразылайтын тақырыбын ашуға мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... ... тұтастай көз жіберіп,
онда болып жатқан түрлі көркемдік құбылыстарды шолып, ой елегінен өткізуге
шолу ... ... ... бір ... не ... белгілі бір жанрдағы
жүріп жатқан әдеби үрдістің айнасы десе де болғандай. Әдеби өмірді тұтастай
алып, ... ... ... ... ... ... мол», - деп бағалайды. 2005 жылдан кейінгі әдеби сынында
шолулар жеке мақала ... де, ... ... ... орай да
көрініс берді.
«Қазақ әдебиеті» (16.12.2005) газетінде жарияланған ... ... ... ақын, Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының
лауреаты Әділғазы Қайырбеков өткен мүшәйралардың бірнешеуіне көз жіберіпті.
Мақалада мүшәйрада орын алған өлеңдерді сапалық, ... ... ... ... ... ... тұтас болмысына баға береді. Оның ... ... өлең ... қатысуды науқаншылық, атүстілік деп мұрнын
шүйіре ... да, ... ... маржандай қымбат та бағалы өлеңдер өмірге
келіп, қазақ поэзиясының көркемдік қайнарларының да көзі ... ... ... ... ... ... - ... қара нардай
қабырғасын қайыстырып, отқа орап, жалынға шарпып, ыстыққа күйдіріп, суыққа
тоңдырып барып туған ... ... ... байыта түскеніне күмән жоқ»,
- деген сөзінен мүшәйраға деген жақсы көзқарасын аңғардық. Өзі де ... ... ақын ... ... ... ... өз
көзқарасынша баға берген. Мысал ретінде Ғалым Жайлыбай, Есенбай Дүйсенбаев,
Мәди Қайыңбаев, Жүрсін Ерман, ... ... ... ... ... Иран – Ғайып тағы да басқа ақындардың өлеңдері алынған.
Шолудың мақсаты - тек шолып, не бар, не жоғын айту ғана ... шола ... не ... ... ... ақ – ... ажыратып, баға беру. Осыны
ескерсек Ә.Қайырбеков шолу мақаласын тек сыдырта ... ... ... ... ... ... неше алуан пікірлер қалыптасып
үлгерді. Біріншісі, жабық мүшәйра. Онда нағыз таланттардың бағы ... ... бар ... бағы ... ... біреулер. Екінші,
мүшәйрада алдыңғы орындардан көрініп, екшелген өлеңдер сол ... ... ... ... ... ... Оны ... өзі
дәлелдеп отыр. Мүшәйра туралы басқа да авторлар бірнеше ... ... ... ... ... ... ... тұстарымен
қатар кемшін соққан жерлерін де қаперге алған. Мәселен Аbai.kz ... ... ... ... табыс көзі ме?» атты ... ... ... ... ... ... ... «дәстүр бұзушылар»
мен «тіл бұзушылар» көбейіп кетті деп налиды да, қара ... қақ ... ... ... ... бұлағын жастар былғады ... ... ... ... оқып ... ... алмаймыз, кідіруге,
ойланып оқуға мәжбүрленеміз», «Қазіргі жас ақындар поэзияны прозаизмге
айналдырып жіберді.» ... ... өте ... ... кетті» деген
пікірлерт қазір қалыпты түсінікке айнала бастады» деп кемшілігін ... Ал оның ... ... да назардан тыс қалмаған. «Қазақ поэзиясы
әр дәуір сайын өркендеп дамып келеді. ... ... ... ... ... де ... ... десек өтірік емес. Өйткені, азат
ойлы елдің бұғаудан босауы, бабалар аманатының орындалуы ... ... ала ... ... ... ... Ә. Қайырбеков осылай талдауы
керек еді. Өкінішке қарай ... ... ... ... ... ... сөзді
негізге алған ақын сыншылық парызын толық ... ... ...... ... шолу ... тақырыбы «Ақын және азаматтық
поэзия» [ «Жалын» №12, 2010] деп ... ... ... ... ... ... көрінісін сөз етпес бұрын шегініс жасап, оның
өткен ғасырдың соңғы он жылдықтарындағы күй – ... ... ... ... ... Онда ... астам қазiргi айтулы ақындардың
шығармашылығы, ондағы азаматтық лириканың жай-күйi сөз болған. Бұл мақалада
ақындардың ... ... ... ... ... іліккен
болатын. Сыншы ақынның ең биік қасиеті ретінде ... ... ... ... да пікірі осындай. Ол «... Ақын қашан да ... ... пен ... ... пен ... ... оның ... жауынгері» ретінде санайды. Сыншы мақаласында
Ә.Тәжібаев, Қ.Бекхожин, М. ... ... ... С. ... ... ... ... талдау нысанасына алған. Қорыта
айтқанда әдебиет сыншысы «ақын болмасаң болма, бірақ ... болу ... ... ... ... жылдың әдеби қорытындысына арналған материалдар «Қазақ әдебиеті»
басылымында «Әдеби жыл қортындысы - 2004» ... ... ... [
«Қазақ әдебиеті», 29, 04, 2005] ... ... ... ... ... сын ... Асқар Егеубайдың, проза бойынша Адам
Мекебаевтың шолу баяндамалары тұтастай жарияланыпты. А.Кәріпжанәулетінің
жастар поэзиясын барлаған мақаласында ... ... ... ... ... мен ... сөз ... Анар
Шамшаддинова, Алмас Темірбай, Айдос Имантай, Ұлан Сағадиев, ... ... ... ... ... ... ойлау жүйесіндегі
ерекшеліктері назарға алынған.
Сыншы Асқар Егеубайдың көркем сынға жасаған шолуы да назар аудартады. ... ... 29, 04, 2005] Ол ... мақтау-мадақтауға орын бермей
негізгі мәселеге көшкен. Бүгінгі әдебиеттің жай-күйін бағамдаған қаламгер
«әдеби сын ... ... ... ... ... «... ... жарияланымдар да, жанрдың ішкі өзгешеліктеріне қатысты түрлері де
мейлінше азайған. Рецензия, шолу, мақала ... ... ... ... ... сын саласында өнімді де жемісті қызмет етіп жүрген
Зейнолла Серікқалиұлы, Дандай Ысқақов, Тұрсын ... ... ... жылы ... ... ... шолу жасайды. Сонымен берге әдебиет пен
мәдениетке етене «Жұлдыз», ... ... ... ... кейбір ұжымдық автор жинақтарын шолып ... ... ... ... кітабына «... Қара тыспен апталып шыққан
кітаптың ойлы беттері, байсалды толғамдары, әдетте айтыла, сезіле бермейтін
әдеби шындықтарды ... ... ... ... көркемдік әлемі туралы
өткен жылы жарық көрген кітаптардың ең ... деп баға ... ... ... ... автордың пікірінше «Талант тағылымы» кітабында
автор өзі талдап отырған қаламгерлердің ... ... ... ... иірімдеріне де ой жүгіртіп, көзқарас түйіп отырады... Оның кітаптарына
тотастырылған толғамдар ... ... ... ... толымды түрде
үзіп-жұлып шолмай тереңдей талдау арқылы өзіндік қорытынды тұжырымдар
жасауға ұмтылуымен жылы әсер ... ... ... ... ... ... сын саласында өнімді еңбек етіп жүрген Дандай Ысқақұлының да
былтырғы шыққан еңбегіне арнайы тоқталады. Ғалымның мол әдеби ... ... ... ... айта ... ... Д.Ысқақұлының
әдеби сынды тәуелсіздік тұсындағы сипатын талдаған көзқарастары қазіргі
әдеби ... ... ...... ... деп ... Автор әдеби
ортамыздағы кейбір зәру мәселелерді де ... тыс ... «... ... сын ... ... ... ... мен жинақтар жоқтың
қасында екендігін айтқан жөн», «... кейінгі жас толқын арасында да ... ... бел ... аз ба ... деген пікірінен біраз жайтты
аңғаруға болады. Қорыта келгенде автор ... ... ... сын кітаптарын
уақтылы жариялауға арнайы мақсатты түрде ... ... ... ... ... сөз түйіндейді. Ия, бұл тек қана сыншының толғамы емес, бұл
әдебиет майданында жүрген барша қаламгерлердің уәжі деп қабылдауға ... Адам ... ... ... мен ... [ «Қазақ
әдебиеті», 29, 04, 2005] атты шолу мақаласы осы саланың ...... ... ... есте ... ... мақаласын бірден соңғы кезде кітап
пен мақала ... ... ... ... ... ... бастайды. Мұның өзі деректі прозаның аз жазылатынын білдірсе
керек. Жазушы сонымен қатар деректі проза ... ... ... ... ... да, ... да, қайраткерді де ... ... ... ... ... ... ... соң да ауыл –
аймақтың атқамінерлеріне көлдей көлдей мақала арнап, ру – ... ... ... ... ... Сөйтіп әдебиетке де ақша араласқанын
айтады ол. Қаламгер ... ... ... ... ... қана ... прозада жемісті еңбек етіп ... ... ... ... ... ... М.Құлкеновтерді қосады. Ал
Ахат Жақсыбаев, Қалмұқан Исабаев, ... ... ... Тұрысов, Серік
Байхоновтардың осы саладағы шығармаларына арнайы тоқталып өтеді. Бұл шолу
мақаласынан ... ... ... ... ... ... өзгергенін білуге
болады. Бұл шарт алдымен тарихи танымға өзінің ... ... ... сола ... ... ... септігі тиетін, философиялық категория
негізінде ұлттық тәуелсіздіктің қамын жейтін ерекше ... ... ... деп ... ... А.Мекебаевтың еңбегі бірқатар мәселені
көтерген. Жазылған шығармаларға деген талдау да жоқ емес. ... те ... ... ... ... ... ... жастар неге қалам сілтеп жүрген
жоқ, осы ... ... ... ... ... ... алу ... жайлы
сөз қозғамаған. Нұрлан Оразалин мырзаны бір сөзінде ... ... ... ... ... ... ... қамти алмағанын айтуға тиіспіз.
Аталмыш басылымдарда жарық көрген жарияланымдардың мазмұнына көбірек орын
берілуі оқырман қауымның мол ... ... ... ... деп
білеміз. Әр түрлі тақырыпты негізге алып жазылған шолу ... ... ... ... бар, ... ... мәнді маңызды
қорытындылар сөз болды. Әдеби жиындарда қандай мәселелер ... ... не ... қандай да бір қаламгердің ... ... ... бетін көрген кітабына қандай пікір айтылғанын
білгісі келеді. Мұны редакция ұжымы да ... ... ... ... ... ... айналдырмай, оқырманын жалықтырып алмай
оқырманның ойынан шығатындай етіп қысқа да нұсқа қылып берді. Осы ... ... ... мақалалардың өзінен сыншылық, формалық, жанрлық
ізденістер мен ерекшеліктер байқалады.
Әдеби сынның ... сан ... Енді эссе ... ... ... ... ... (exaguim), ағылшынның (essay), француздың (essai) очерк,
мақала деген ұғымын білдіреді [Словарь литературоведческих термино. М.,
1974, 477-бет.]. эссе жанрының ... ...... үлкен гуманист,
философ жазушысы М.Монтень. Ол 1580 жылы «Эссе деген ... ... ... адам тағдырытуралы толғаныстарын ұсынған. Бұл кейіннен орыс тіліне
аударырылып, «Тәжірибелер» («Опыты») деген атпен басылып шықты. 1597 ... да ... ... ... ... Кейіннен бұл жанрда көптеген
жазушылар, философтар, қоғам қайраткерлері қалам тартып, әдебиеттің ерекше
эстетика саласы қалыптасты.
Эссенің өміршеңдік танытуы оның көркем әдебиет пен ғылымның ... ... ... ... ойын ... білуіне байланысты болса
керек. Жүрекке жылы тиетін лиризм – эссенің сипатты қасиеттерінің бірі.
Қайсы бір ... ... ... өмір ... философиялық толғаныстары
дерлік. Эссенің негізгі жанрлық ерекшелігі – оның композициялық құрлымының
еркіндік ... ... ... жанрлар сияқты қалыпты стандарт байқалмайды.
Автор өз ойларын ... ... ... ... ... ... бір ... тақырып, әдеби өмір жайлы нақтылы болуы да, не жалпы әдебиеттің
кейбір мәселелері хақындағы ... ... ... да мүмкін. Кейде
естелік түрінде жазылып, жазушының шығармашылығы жайлы пікірлер оның іс-
әрекетін көрсету, ... ... ... ... да білдіріледі. Кей
эсселер әңгіме-естелік түрінде жазылса, енді біреулері қара сөзді ... ... ... ... ... ... Соңғы жылдарда эссенің әдеби
трактат, әдеби тезис, әдеби күнделік түрлері де бой көрсетіп ... эссе – ... ... ... бола ... оның сыншылық сипаты айқын.
Әдетте әдебиеттің тарихында өзіндік орны бар үлкен ... ... не ... ... ... оған ... ... субъективті
пікірлері айтылады. Эсседе ғылыми талдаулардан гөрі автордың ... ... ... ... ... басым, шағын
көлемді, еркін құрылымды келіп, көркем әдеби стильде жазылады. Біз ... үш ... да ара – тұра ... ... ... ... Ауқымы
мейлінше кең, еркін түрде жазылатын эссе шын мәнінде қаламы қуатты
қаламгерлердің ғана шеберлігінің арқасында өмірге келеді. ... бірі ... ... ... Ол ... Амангелді Кеңшілікұлының «Сыншыл
парасат иесі» [ «Жұлдыз», №4, 2007 .] деп ... ... ... құрылымы да өзгеше. Автор көрнекті сыншы С.Әшімбаев туралы
мақаласына эпиграф қылып Альбер Камюдің «Сизиф туралы ... ... ... ... әдебиетке қосқан өлшеусіз үлесі мен қажыр –
қайратын зілдей тасты өрге сүйреген Сизифтің тағдырына ұқсатады. Міне, бұл
қаламгердің Сағат ... ... ... ... көрсетуде
өзінше, өзгеше тауып алған тың тәсілі. Амангелді Кеңшілікұлы қарымды
қаламгер ... ... үш – ақ ... ... ... ... сол үш ... кездескен кезгі уақытпен өзінше сипаттайды. Автор
Әшімбаевтың асқан ... ... ... ... сарабдалы екенін
тек өзі ғана баяндап бермей Мұхаметжан Қаратаев секілді қаламгерлердің ол
туралы айтқан пікірлерін ... ... ... ... ... ... ... кезін, Кеңшілік ақынның үйге Сағат Әшімбаевты
ертіп әкелген сәтін еске ала ... ... ... ... ... ... білдіреді: «Қазақ сынының қайыспас, қайсар сарбазы
Сағат Әшімбаевтың әдебиет туралы айтқан ойлары, ... ... ... ... ... парасаттылығымен елең еткізген өз заманының
жемісі еді. Әлбетте Сағаттың еңбектерін оқи отырып, сыншының ... де, мүлт ... ... де ... ... ... Алайда, Сағаттың
қаламынан туған мақалаларды оқи отырып, оның өнерге ... ... ... ... өз ойын ... ... ... әділетті
болуға тырысқандығын байқамау мүмкін емес... Сағат Әшімбаев шығарманы
талдау барысында әлемдік ... ұлы ... ... ... саралайды. Қазақ әдебиетінің сол ұлы биікке көтерілуін аңсайды. Және
құнарлы ... ... ... ақын-жазушылардың әлі де талай ұлы дүниелер
туғыза алатындығына кәміл сенеді» деп жоғары бағалайды. Ана тіліміздің
мүшкіл халге түскен кезінде де Әшімбаевтың тілімізге ... ... әлем ... терең оқып, зерделегені мақаланың құндылығын арттырып
тұр. Эссе Кеңшілік Мырзабекұлының Сағатқа арнаған балладасымен түйінделген.
«Нағыз ақын да, жазушы да - ... ... ерік ... алдымен
ұлтына арнайды, содан бастау алады. Ол оған қол жеткізген ... ... ... ... үлес ... қосылады да, содан соң ... ... ... ... айналады», - дейді ақын Аманхан Әлім
http://abai.kz ... ... ... туралы ойларында».
Журналист, ақын Төреғали Тәшеновтің «Шабыт қайнары» атты ақын ... ... ... мақаласы [ «Жалын» №11, 2011] да осы ... ... ... және қызғылықты оқылады. Т.Тәшенов ақын Б.Шарахымбай
туралы ... ... ... Нұх ... ... тоқтаған киелі
Қазығұрт өлкесінен бастаған. Онда да ... ... ерік ... ... ... арқылы кейіпкерінің болмыс-бітімін, ақындық
келбетін айқара аша ... ... ... ... ... ... мынадай
әңгімемен сабақтастырады: «... Бөкең бар бір топ өнер ... ... ... өтіп бара ... ... ... бұрын Оңтүстікте болмаған,
Қазығұртты ауызекі естігені болмаса өз ... ... бір жас ... Қазығұрт дегендерің осы ма?! Мен бір алып тау екен деп жүрсем...»
деп қалыпты менсіңкіремей», Ал Болат болса «... ... ... ... ... ... Анасы. Осыны ұмытпа. Өйткені, Қазығұрт – ... ... ... ... - деп ... ... әлгі жігіт кірерге
тесік таба алмай қайта-қайта кешірім ... ... әрең ... ... Қаламгер осындай киелі жерде туғандықтан ақын болмауға қақысы
жоқ дейді автор.
Стиль - ... ... ... мен ... тануда, көркем
шығармашылықты бағалауда ... орны бар ... ... термині әр түрлі ғылым
саласында (әдебиеттану, ... тіл ... ... ... ... ... ... стиль, Ю. Боревтің пікірінше,
«шығармашылық ... ... ... ... ... ... туындының факторы» [1, 181-182] болып табылады. Стиль ... ... ... ... ... ... ... болмайды.
Өзінің әйгілі «Эстетикасында» Гегель мәнер, стиль, және даралық (манера,
стиль, ... ... ... ... ... ... бір ... келеді. Сондай-ақ көркем туындыдағы ... ... ... ... ... қабілеттің жетпеуі, болмаса
заңды талапқа бағынғаннан гөрі, өзінің ... ... ... ... ... ... болады деп түсіндіреді [2, 304]. Осы
пікірді негізге алған ... ... ... екі ... қолтаңбасын
ажыратып береді. Біреуі – толғау түрінде келетін, жыраулық сарындағы шерлі
шешендік. Екінші қолтаңбасы ретінде сопылық ... ... ... ... ... ақын ... ... туралы айтқан ойын одан
ары қарай тыңдасақ: «... Біз білетін Болат та сөз ... ... өз ... ... ... шайыр.», «Болат бұлыңғыр жыр
жазбайдыкөңіл ... ... ... ... өзін де ... ... ... шығармашылық портретін оның адами қасиеті мен ақындық рухының
бір жерде тоғысуын анық байқайды. Тағы бір бөліп жара айта кетер жайт – ... ... тағы бір қыры – ... ... сөз ... ... әдебиеті» газетінің 70 мерейтойы тұсында (2003 ж) ... қыры ... ... ... Осы жылы ... бетінде «ҚӘ –
70. Шежіре» деген айдар ашылып, айдар аясында жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... тұрды. Бұл тұрғыда Болатты «Қазақ әдебиеті» газетінің ... ... ... ... сөзі ... дәлел. Эссенің елеулі
қасиеттерінің бірі - ... жылы ... ... десек, бұл қасиет осы
еңбектің өне ... ... тұр. ... автор өз ойын қасаң ғылыми формаға
қамамай, емін-еркін көсіле отырып ... ... ішкі ... ... ... ... ... Қара Ертістің өткел бермес асау ... ... ... нұр ... ақ ... ай ... ... ерке
айдыны, Сауыр, Сайқан, Маңырақ тауларының ... ... ... ... құзар шыңдары, әр қарағай түбінен марал ... ... ... ну
ормандары, ат тұяғын қанжосаға бояйтын бүлдіргенді бөктерлері ар жағында
жылты бар жанның көңілін оятпай, ... ... ... » Бұл ... ... ... ... көркем әңгімелерінен емес, Ұлықбек
Есдәулеттің «Қазақ әдебиетінде» [ «Қазақ әдебиеті», 10, 02, ... ақын Аман ... ... ... мақаласынан үзінді келтіріліп
отыр. Ұлықбектің «Алтайда бір ақын бар» деген ... ... ... ... Ақын ... ... сипаты басымырақ, яғни көркем туындыға
жақын болады дегенді ескерсек Ұлықбек Есдәулет жерлес ақыны Аман ... ... ... ... ойларын ақ сезімге толы сырлы сөздермен
барынша ... айта ... ... ... ... көркем эссеге
жататын бұл туындыда ақын Аман ... өмір ... ... ... ақындық, азаматтық қырын танимыз. Бүгінде жырсүйер қауымнан әділ
бағасын алған Ұлықбек Есдәулет аталмыш мақаласында Аман ... ... ... «... Аман ... ... артық - кем түсіп жататын
тұстары да ... ... бұл, ... ... ... жырақ, баспасөзден
шалғай жүріп, шет жайлаған, өзінше жол іздеген саяқ автордың ... ... ... ... ... ... ... ақындардың бірін бірі көре
алмауы, қызғаныш өте кең белең алуда. Сондай қыспақты ... ... Аман ... ... ... көпке үлгі боларлық дәрежеде.
Аяулы ақын Күләш Ахметова 60 жасқа толғанда Қасымхан ... ... пен құт ... ... [ ... ... 19, 05, 2006] деп, ... ақ тілегін білдіріпті. Қ.Бегманов Күләш ақынмен ең алғаш үйіне
іздеп барған ... бері ... ... ... ... ... ... Ахметованың тәуелсіздікке дейінгі шығармашылығын талдап жатпайды,
оның тәуелсіздіктен ... ... ... ... ... ... ... қазіргі уақыттағы қазақ қыздарының тағдырына толғанады.
«Ақын рухы – ұлт ... ... ... ... қазақ болғалы ұрпақ
жадында өзіне өзі сөзден ескерткіш сомдаған біртуар ұлылар бар» ... ... ... ... Жақып. [Baq.kz] Осыны негізге
алсақ Күләш ақынның егемен елі, ұланғайыр ... ... ... ... кезі көп. Қаламгер Қасымхан Бегманов бұл тұрғыда «Күләш ... ... Ол ... ... да даурықпа сөздермен емес, көрікті
ойлармен, көрнекті теңеулермен тебірене жырлай білді. ... ... ... ... ... өзге ... да ... тұрған шығар,
бірақ жыр жолына айналдыру тек Күләштің ғана еншісіне тиіпті» деп ... ақын ... ... тиек ... Кейбір эсселер қара сөзді лирика,
немесе яғни әдебиет жайлы толғаныс болып келеді ... ... ... сөз жоқ бұл ... осы екі ... да ... еніп тұр деуге
болады. Тізе берсек, алуан түрлі көркемдік мұратты көздеген ... ... ... ... Әбдікәрімовтің «Сахна ханшасы» деген
[ «Жұлдыз», №5, 2010 .] ... - ... ... ... ... ... сыр ... үлгілі туындыға жатады. ... аязы ... суық айы еді. Күн ... ... басқан. Дала тұнжырап
тұр. Айналаны тұман басып алыпты. Түнде жауған қырбақ қардан жердің беті
аппақ ... ... ... жолдар бір қарағанда розалық шығарманың
басталуы секілді әсер беретіні рас. ... бұл ... ... ... ... өрелі өнерпаздың бүкіл шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... «Бастау», «Зиялылар диалогы»,
«Із», ... ... ... ... ... ... ... атылған
мылтық», «Үндістанға сапар» атты бөлімдерде өнер десе махаббаты ерек Айгүл
Үлкенбаеваның көркемдік әлемі шынайы ... ... ... ... ... қазақ қызына тән ибалылық, инабаттылығын
жоғары бағайлайтынын жақсы жеткізе ... Эссе ... ... ... ... мейлі Республика Сарайының сахнасында ... ... ... ... ... ... тартса да, радио эфирінен
шеріткен күйлерін тыңдасаңда мол рухани азық аламыз» деп түйінделген.
Шығарма ... ... әрі ... ... ... ... ... көңілге
түйген өмірлік көзқарастар еңбектің алтын арқауына айналып кейіпкердің жан-
дүниесін, ішкі қатпарларын ... ... ... анық та ... ... дей аламыз. Кейінгі жылдардың әдеби ... ... ... ... ... ақындар жазған сын материалдары көптеп көзге
шалынады. Ал жалпы ... ... ... жазғанын сирек
ұшыратамыз. Сыни еңбектерді жариялау, беру жағынан келгенде үш басылымның
ұстанымы үш түрлі. ... ... ... ... ... ... ... қамтылмағанымен (олай ету мүмкін де емес), әдебиетке қатысты
ұтымды пікірлер айтылатын, ... ісі» ... ... ... Мысалы, М.Ысқақбайдың «Әр жазушыны өз орнына қойып бағалайық» деген
ойы орынды деп білеміз. Баспасөздегі әдеби ... ... деп ... ... мен ... журналындағы өзінде жарияланған материалға
қатысты келген пікірді беріп отыру үрдісін мысал ретінде келтіруге ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді.
Ш.Елеукеновтың «Жұлдыз» журналында жарияланған жинақтау мақаласын,
Р.Әбдіғұлдың «Қазақ ... ... ... ... ... ... мақаласы ұнамды.
Соңғы кездері «Қазақ әдебиеті» екі жаңа автор тапты деп ойлаймыз. Бірі ... ... Ә. ... ... ... ... оқуға тырысады. Десек те,
Әлібекті сақтандыратын бір нәрсе бар. Әлем әдебиеті ... ... «Осы ... қазақ әдебиетінде неге жоқ?» деген жалғыз ауыз сөйлем
ғана өзімізге ... ... ... аман болу ... ... есім – ... Азаттың «Қазақ әдебиетінде» бір тұшымды мақаласы жарық көрді. Ол
М.Шаханов, Ө.Айтбаев, Ә.Хайдарилардың ана тілі ... ... ... ... бір-ақ айтып берген Азат Кәрімұлының «Тіл майданы біз үшін ... ... ... ... қос ... ... ... дүниелерге
жаршы болып жатқан жағдайы бар. Ал «Жалын» журналы болса қандай материал
берсе де ... ... ... «Жұлдыздағы» секілді барынша «жомарт»,
мейірімді емес, мейлінше ... ... ... ада
жарияланымдардың жарық көруімен ерекшеленеді. Бір өкініштісі, ... ... ... жанрлары фельетон, фельетон-рецензиялар,
фельетон – ... ...... ... қасы десек те болады.
Алдағы уақыттарда бұл кемшіліктер жойылар деген үміттеміз.
1.2. Сын мен сыншыға ... ... мен ... әдеби сынды әдебиеттен бөліп қарастыра алмаймыз. Бірақ, сынның әдеби,
ғылыми, эстетикалық сипаттары секілді публицистикалық ... да ... ... ... да сынның публицистикалық сипатына байланысты
оны журналистика деп қарайтын пікірлердің бар ... ... ... ... әдебиет сыншысы, филология ғылымдарының докторы ... ...... ... ... оның ... ... Рас, сынның
дамуында баспасөздің рөлі айрықша. Сынның негізгі ролі баспасөзде. Баспасөз
бар жерде әдеби сын да бар. ... ... ... ... ... ... жоқ кезде шын мәніндегі әдеби сын да ... ... өмір сүру ... даму ... деп ... [ ... 2010]
Әдеби сын газет –журналдар бетінде ... өмір ... ... ... ... мүмкіндіктерін де молынан пайдаланатындығы көрінеді.
Сын журналистиканы өз ... ... ... ... ... рецензия, мақала, шолу сияқты баспасөздің жанрлары – ... ... боп ... ... жиі ... ... ... сұхбат,
диалог секілді түрлі формалық әдістер де кейінгі уақыттарда баспасөзден ... ... Сын мен ... да мақсаты ұқсас: қоғамдық
өміріміздің ... ... ... ... ... дер ... халыққа
жеткізіп беру журналистика үшін басты мұрат болса, әдеби өмірдегі ... ... ... – сынның негізгі міндеті. Бұл ... ... кең ... ... Ол ... ... саласын қамтып жазса, әдеби сын оның бір ғана саласын – ... ғана ... ... Бұл ... ... мен ... ... түйісіп, бір жерден көрінеді. Осы реттен келгенде,
Ж.Аймауытұлының ...... ... ... ... – сыншы» деген қағидалы көзқарастарының қазір де мәні зор.
Публицистиканың негізгі мақсаты бүгінгі күннің өзекті мәселелерін ... ... ... да ... мұраты – қазіргі әдеби процестің зәру
проблемаларын көрсету. Бұл ... ... ... ... ... ... тиіс» деген пікір айтады. Бұл тұрғыдан ... мен ... ... ... ... бар. Ол – бүгінгі күннің жырын
жырлау. «Әдебиет - өмір ... Сол ... ... ... ... ... ... оған пікір білдіретін әдеби сын да тек
көркемдікті сөз етіп ... ... ... де ... ... шаруашылығын, өнеркәсіпті, ғылымды, мәдениетті қалай жазса, көркем
әдебиет мәселелерін де ұдайы ... ... ... ... ... талаптар әдеби сынға да ... ... ... ... ... оны әдебиет материалдарына негізделген публицистика деп
атауға болады. Сынның ... ... ... ... мазмұн-түрі
жақтарындағы публицистикалық қасиеттері оның ... ... ... сын журналистикамен бірігіп, кіріккенде ғана өзіне жүктелген үлкен
міндеттерді ... ... ... В.Г ... сынның публицистикалық
сипатын оның ғылыми жағымен байланыстырады: ... сын шын ... ... ғана ... ... ие бола алады. Егер, өнердің
мәңгілік заңдары өмір ... ... ... бір ... ... ... творчество ауылына баса көктей кіріп, өз үйіндегідей іс-
әрекеттер жасайды. Әдеби сын да солай» Өмірде болып жатқан құбылыстарға ... ... ... ... ... ... ... өміршеңдігі мен
өмірімен тығыз байланыстылығының басты ... Ал сын мен ... ... қарасақ онда әдебиетте де ... ... ... ... Бұл ... Сағат Әшімбаевтың мына пікірі
нақтылайды. «Сын мен ... ... ... шынтуайтқа келгенде,
әдебиетіміздің айбындылығы мен ... өмір ... ... ... ... ... сын мен ... бір-бірімен қарсы қоюға немесе
бір-бірінен бөліп қарауға әсте болмайды. Ал, ... ... ... ... бұл тек субъективизмге әкеліп соқтырады. Әдебиетті сын жасамайды,
сын әдебиеттің дамуына, жалпы әдеби процеске ... ... әсер ... шығарманы әсемдік заңдарына жан-жақты сүйене отырып, оқушыға талдап,
түсіндіретін өнердің күрделі түрі». (С.Әшімбаев. 2 ... ... 292 бет. ... сынның жемісті де жеңісті жолда жүріп отыруы үшін оның
жеделдігі, ... ... ... ... ... ... керек.
Себебі, сын қоғамдық мәселелердің әділ қазысы. Өткен ғасырдың соңғы
ширегінде – ақ, ... ... ... Сайлаубек Жұмабекпен сұхбатында
«Біздің қоғамымыздың тіршілік қызметінің табиғи принципі сын мен өзара сын.
Оларсыз даму жоқ. Әдеби көркем ... ... ... ... жейтін,
тоқмейілсушілік пен шенге құлдық ұруды серпіп тастайтын мезгілі жетті, ол
сын – ... ... пен ... ... ету ... емес,
қоғамдық іс екенін есте ұстауы керек» (Сайлаубек Жұмабековтың«Сын пернесі»
кітабынан) деген болатын. Мүсіреповтің ағынан жарыла, ақтарыла ... ... ... ... ... алсақ та аса маңызды талаптың ... бар ... оны ... ... ... ... ... дегеніміз
сол. Жазушы, қаламгер Әбіш ... іске ... ету ... ... жауы ... ... деп біледі. Ә.Кекілбаев «Сын неге сынала
береді?» деген ... ... ... ... ... ... келтіреді. Әдеби атмосферадағы барлық ұнамсыз элементтердің
орын тебер, етек жаяр, бірден – бір топырағы – осы ... ... ... ... жауын – жауынның арасымен күн ... ... де сол. ... ... құрып тұрса, сұрқай шығарманы ... ... ... сыншы «не десеңіздер, о ... бұл ... ... деп құтылады» дейді. [ «Кекілбаев.Ә. Дәуірмен ... ... – А., 1972. ... сыншы М.Қаратаев Қазақ Совет жазушыларының I ... ... ... ... атты ... сынның табиғаты мен негізгі
міндеттері туралы былай дейді: «Сын әдебиеттен ... ... өз ... емес, күйі де, жайы да ... ... ... ... сын
әдебиеттің өсіп – өркендеуінің үлкен, негізгі ... бірі ... ... да сын ... қай күйде тұрғандығынан жалпы
әдебиеттің бетін тануға болады. Тарихта көркем өнер мен ... ... ... да ... ... ... да болса өскелең әдебиет өзінің
биік көркемдік ... сай биік ... ... сын белгісін қалдырып
келген. Қорытып, жаңғыртып айтсақ: жалаң жерде, әдебиет жоқ жерде, құрғақ
қисынға ... сын – сын ... ... ... ... бай
материалына тиянақталып, қисынды, заңды, әдісті ... ... ... сын ғана ... ... сын ... Сын әдебиеттің сиқын
көрсететін құр айнасы, яғни соның не ... ... қана ... ... ... Егер сын шын пайдалы, жанды, әсерлі сын ... ол ... ... ... ... бір ... ... бола тұра, сол әдебиеттің
басындағы барлық құбылыстарын толық зерттеп, терең түсіну арқылы оның алдын
болжайды, жөн сілтейді, ... ... дем ... көтермелейді,
жетектейді. Сөйтіп, әдебиеттің болған бар ... ... ... өзі сол ... жаңа ... ... ... жасайды, құрал
болады». Сыншы айтқандай «сын белгілі бір кезеңнің нәтижесі» болса ... де, ... ... да ... ... Өнер мен ... ... бірден бір шарты саналатын ... ... күн ... ... жоқ. Тіл ... ... ... қоғамда жүріп жатқан өзгерістер, оның ... ... ... ... ... ... барлығы бір бірімен байланысып жатқан
болса, мұның өзі де әдеби сынға әсер ... ... ... ... тұрғысынан қалыптасқан рухани құндылықтар тәуелсіздік алғаннан
кейін ұлттық мүдделерге сай ... ... ... ... Батыста күшейе
түскен жаһандану үдерісі қазақ даласына да жетіп, мүлдем жаңаша жағдай
туды. ... бойы ... ... ... шын ... енді ... ... жаһандану дәуірі жетіп жағаға жармасты. Мұның өзі көркем
әдебиетті эстетикалық – рухани тұрғыдан бағалайтын ... ... да ... ... танудың ұлттық, батыстық жолының ... ... ... сын да ... күй ... әдеби өмірдегі өзінің негізгі
көшбасшылық рөлінен айрыла ... ... ... оның ... ... байқалды. Осы тұста біздің көптеген қаламгерлер өз ойын ашық
білдіріп, ... ... мен ... ... ... ... ... профессор Дандай Ысқақұлының ... ... те ... ол ... ... жоқ. ... дүркіремегенмен де өз
міндетін шама шарқынша атқарып жатты. Сынды жоқтаған, жағдайын ... не ... ... ... ... ... те болса, бой көрсетіп
тұрды». (462 бет. Д. Ысқақұлы. «Әдеби сын тарихы»). Яғни, бұл ретте ... ... ... ... ... ... ... кейін әдебиетімізде үлкен дағдарыс белең алды.
Қаламгерлер арасында туындаған сан ... ... өзек ... да
тәуелсіздік кезеңіндегі сын болды. Әдебиет сыншысы Амангелді Кеңшілікұлының
«Сын» журналының бас редакторы Бақыт ... ... ... қалған сын мәселесінің жағдайы әігіме арқауына айналды. Бақыт
Сарбалаұлының ... ... «Шын ... ... ... өте ... ... Бірақ соған қарамастан, маған дәл бүгінгі ... ... ... ... ... ... ... Олай дейтін себебім, Совет одағы
құлағаннан кейін бәріміз де бетімізбен кеттік. Әсіресе, бүгінгі ... ... өмір ... ... ... ... болған күнде де
жастарымызға темірқазық-нысана болатын, бір идея ... ... ... ... ... кем-кетігімізді толықтыратын бір сала – әдеби сын болуы
мүмкін. Орыстың ұлы сыншысы Белинскийдің «ұлы ... ... ... ... – сол ұлы ... кем ... ... бар. Мысалы,
Пушкиннің заманында ұлы ақын жеке ... ... ... барып оған
Лермонтов ілесті. Бірақ менің бір таң қалатыным, сол уақытта ... ... ... ... ... ... сыншылар шықты.
Әрине, Белинскийдің сынында қоғамды да, әлеуметті де айтып артық ... ... бар. Дей ... та дәл сол кездегі орыс сыншыларының сыны
Ресей қоғамының идеологиясы болған секілді. ... ... ... ... жан-жақты қамтуы, Гогольге жазған хаты да ... деп ... Сол ... нақ ... ... ... жақсы
шығармалар туып жатқанымен, Алашымыздың санасын сілкінтетін, ... ... ... ... ... ... ... делінген.
[http://www.on.kz , 27.07.2010]
Сұхбатта Амангелді Кеңшілікұлының «... Сіздер шығарып ... ... ... ... оқып ... Бірақ, осы басылымдарыңыздан ешқандай
да сын көрмедім. Көбінесе журналдарыңызда ... ... ... ғана ... екен. Алайда өзіңіз жаңа ғана айтқандай
ортанқол туындылардың осалдығын көрсетіп ... ... ... ... ... неге ... ... сауалына Б.Сарбалаұлы
«Ондай дүниелерді басудан біз тартынып, қашқалақтап отырған жоқпыз. ... ... ... ... ... ... ... сыншылар қазір
мүлде жоқтың қасы. Жақында «Сын» ... ... ... ... ... ... Бір ... қазіргі жастардың сынға мүлде
келгісі жоқ. ... ... ... ... Екіншіден жалпы сынға
байланысты көзқарас дұрысталмайынша оның жағдайының жақсара қоюы екіталай.
Ең бастысы, сыншының ... ... ... оның ақысы төленуі қажет»
деген ... ... ... ... сөз жоқ, ... сын – журналистиканың ... ... ... бірі екенін топшылауға ... ... ... ... көркемдік-эстетикалық
құндылықтарын айқындайтын сөз өнерінің қуатты һәм қозғаушы күші. Демек,
«Сынның әдебиет жанрының бірі екені, ал ... да ... ... ... дау ... ... С. Революция және әдебиет. -2 том. -1- том ... ... 1977. -355 б.]. ... ... ... мәселелері –
В.А.Жуковский, В.Г.Белинский, Н.Г.Чернышевский, ... ... ... ... Б.Бурсов,
Ю.Борев, К.М.Долгов, В.Иванов, В.М.Литвинов, П.Г.Якименко т.б. ... ...... ... ... А.С.Бушмин,
Г.А.Абрамович, Н.Анастасьев, ... ... ... ... В.Е.Хализев, Х.Баранов, А.Бочаров, А.Вись, М.Коган,
К.Кожинов, А.Михайлов, Л.Новиченко, В.Сахаров, Ю.Суровцев т.б. еңбектерінен
көрініс тапты. Басты ... ... ... ашылды. Руханият
қозғалысын айқындап, даму арналарын жіті саралап, көркемдік пен шынайылықты
таразы-безбен етіп, ақиқат жайттарға ғана табан ... мың сан ... ... ... Әсіресе, жазушы А.Н.Толстой: «Сын-қаламгер мен
оқырман мәдениетін көтереді» десе [Толстой А.Н О литературе и исскустве. –
Москва: Советский писатель, 1984- стр 99 ], ... ... ... мен сынның әдіснамасы туралы айта ... «Сын - ... ... ... әсер ... - деп ... ... Ю.Б Эстетика
– Москва: Политической литературы, 1981 . С 338, 342 стр]. Сын ... ... ... табиғатын, жанр жауапкершілігін, көркемдік мұратты баса
көрсетеді. Сын мен ... ... ... оқу құралы мен зерттеулерден кең
орын алды.
Әдеби өмірде ... ... оның ... ... ... ... ... қайтсе жаңғыртуға болады деген мәселелер күні бүгінге
дейін күн тәртібінен түспей келеді. ... ... ... болғанда, оның
артта қалуын сыннан, ал ... ... ... ... Енді осы жерде бүгінгі сыншы қандай болуы керек деген заңды
сұрақ туындайды. Қара қылды қақ ... әділ ... ... қасы деген
мәселеден де айналып өте алмайтынымыз анық. Бұл ... ең ... ... ... ... ... болуы қажет. Қазақ халқының кемеңгер ойшылы ... «Сөз ... адам әрi ... әрi ... ... керек. Сөздiң
шырайлы, ажарлы болуына ойдың шеберлiгi керек; ұнамды, орынды, ... ... ... ... ... болуына бiлiм керек» – деп жазған
екен. [А.Байтұрсынов Шығ., А., 1989, 301-6] Ал ... ... ... мен оқырманның екеуіне ортақ – ара дәнекер десе де ... ... бұл аз. ... оқырманның өскелең талабы мен талғамының
жаршысы, ... ... ... ... мүдде тұрғысынан пайымдайтын
қоғамдық ой-пікірдің озғын өкілі... Көркемдік критерий ең ... ... ... ... көре ... ... ең қиын ... өзі – осы. Кез
келген шығармада болатын үлкенді-кішілі кемшілікті табу бәрінен ... ... ... ... ... белгілеу, оның нағыз поэтикалық сұлулығы ... неде ... ... ... ... Бұл ... ... принципін,
зор мәдениетін, нәзік түсінігін, өрелі ойын, терең ... биік ... ... ... З. Сөз ...... Мектеп 1976 – 48-49 бб]
десе, профессор Р.Нұрғали: «...Сыншы - күнделікті ... ... ... ... Ол - ... көркемдік ерекшеліктерін, формасын
талдаушы емес, ең ... ... ... ... ... материалды
саралаушы, ойшыл, көркемдік, сұлулықты ашушы. Бұл тұрғыдан әдебиет сынының
эстетикалық ... мен ... ... қатар жүреді. Сыншы - жазушы
мен оқырман арасын жалғастыратын көпір, көп ... ... ... ... арда би. Әрқашанда әдебиет сыны жеке шығармалардың,
жеке авторлардың төңірегінде тұйықталып қала ... Ол бір ... ... Сын ... артық- кем айтылуы, бір шығармалардың
уақытша ... ... бір ... ... ... ... - деп ... [Нұрғали Р, Арқау- 2-том Алматы: Жазушы 1991 – 91-92
бб]. Белгілі әдебиет сыншысы, қаламгер Зейнолла Серікқалиев сыншы болу ... ... ... ... биік болуы дегенге тоқтайды. Оның
айтуынша, «Әлдебір шығарма жайлы ақтарылып отырып адал, әділ ... ... қана ... ... ... дұрыс есептеп шығару, мақаланың
төрттен үш бөлігін құптама, қолпаштау ... ... ... ... ... ... ... бей-жай, қалғып отырып ақыл
айту, жаназа оқу емес. Әлдебір шығарма жайлы ақтарылып отырып адал, ... ... ... адамының көркем туындысы арқылы аңғарылған терең де ойлы
сырын, ... дара ... тап ... ... деген жарқырап көрінген
сүйіспеншілік, махаббат, оның бар арман-мұраты жүзеге асуына көмектесіп,
бүкіл жан ... ... ... ... ену; тамаша өмір жырының
нәрін бойға сіңіріп, ой-санаң, ақыл-құдіретіңмен жүрегің жарылғанша қуанып,
салтанат құру, рахатқа ... ... ... ... бір ... ұсынған
авторға өз ортаңның наразылығы мен көңіліңнің күйінішін айқара жайып салып,
ашу-ызаңды бар болмысыңмен ағыңнан ... ... ... айту»
(З.Серікқалиұлы. «Сын кітабы», 189 бет) негізгі міндеттің біріне жатады.
ХХI ... ... ... ... ... туралы нешеме пікір ортаға
тасталды. «... Қазақтың осы күнгі ... сыны ... ... атқарып
отыр ма? Жоқ. Тиісті міндеттерін атқармақ түгіл, ол міндеттерін сыншының
ілуде ... ... ... деп санайды. Өзгелерінікі тек далбасалық. Олардың
бұл күнге дейін істеп жүрген қызметтерін басқа бермесін. Бір ... ... ... сал» ... ... ... ... Даниял Ысқақовтың пікірі
сонау Алашорда тұсында өткір көтерілді. Соғыстан ... ... ... сынға, сыншыға қатысты түрлі сипаттағы пікірлер шаң беріп
тұрды. 2000 - ... ... де ... ... ұлттық, батыстық жолының
қайсысына түсерін білмеген әдеби сын еңсе көтере алмағандай күй ... ... жіті ... ... сыншылар қауымында да тоқыраушылық
байқалды. Осыны негізге алған әдеби ... ... ... алысулар
ұйымдастыруды қолға алды. «Қазақ әдебиетіндегі сын жанры не күйде? «Бізде
әдеби сын жоқ, ... жоқ» ... ... жиі ... Сын ... ... табиғатымыз бар ма? Қазіргі сын, талдау ... өзі жеке ... ... орны, әлеуметтік жағдайы ... ... ... ... ... пасық пиғылдың жетегінде жазылып
жататыны жасырын емес. Көңіл үшін жазылған қағаз бен сияның ... ... ... ... ... ... ... жазылмай жатқаны бізде
әдеби құбылыс болмай жатыр ... сөз бе? ... ... ... «Қазақ
әдебиеті» газеті [«Қазақ әдебиеті», 2011. 8-14 ... ] ... ... ... бойы ... ... бары мен ... бағалап, ащы терін
төккен ҰҒА ... ... ... ... сыншы Бекен Ыбырайым,
әдебиеттанушы Болат Мүрсәлім жауап берген. ... ... ... ... өзі сынды талап етті. Ел басшылығы да өзара сын ... ... ... ... ... ... кек тұтпады, «адамға
көмектеседі, алға бастырады» деп түсінетін. Сын ... соң ... ... ... ... ... да болып жатты. Бірақ сол сындардың
барлығын қабылдау бір міндет секілді еді. ... ... ... ... деп ... ... ... белгілі бір тәртіп
болғанын, сол арқылы сынның ... ... ... тиек етеді. Сонымен
қатар академик «... Кейін ол заман кетті, «мен» деген ... ... ... ... Ол ... ұлы ... сөз Абайдан басқа ешкімге айтылмайтын.
Әуезов, Мұқанов, Мүсіреповтер ұлы ... ... ... ... Ал, Алаш
қайраткерлері ондай сөзді естімек түгілі, аттары ... ... ... ... ... ... ... ізетті еді. Қазір бәрі ұлы, бәрі менмен. Атына
бір ауыз сөз айтсаң, көтере ... ... ... Жау көреді.
Қырық пышақ болып кикілжіңдесу осыдан басталатын болды» деп бүгінгі сынның
бет-бейнесін өзінше саралаған. Ал сыншы ... ... әрі ... ... Оның ... ... ... әдеби баспалар жарыққа
шығатын қолжазбаларды ... ... ... ... бiлмейсiз.
Бүйрегiңiз бұрмайды, бейтарап қарайсыз. Қолжазбадағы кемшiлiктердi жiпке
тiзiп, мысалдарды келтiрiп отырып ... ... ... ... ұшырасып қалады да, алғысын жаудырады. «Анадай кемшiлiктер ... да ұят ... ... деп, алда ... ... Егер сол ... баспасөзде айтсаңыз, қыр соңыңнан қалмайтын мың бiрiншi пәле
табасыз. Ендеше, сынды түсiну, қабылдау – оқырманға да, ... де ... ... Болат Мүрсәлім алдыңғы екі қаламгердің пікіріне
мүлдем ... ой ... ... «Сын ... жоқ деп айта
алмаймыз. Сын жоқ деп бұрыннан айтылып келеді, өте ... ... ... ... ... ... ... бола бермейтінін негізгі кемшілік ретінде
қарастырады. Ол сынның, ... ... әлі де бола ... ақындығы туралы Жүсіпбек Аймауытовтың 1926 жылы Ташкентте жасаған
баяндамасын, Ахмет Байтұрсыновтың Абай туралы «Қазақтың бас ақыны» ... ... ... ... жан» ... ... шыққан Абай,
Қасым туралы жазылған эсселерін, Асқар Сүлейменовтің (1961 ... ... ... ... «Тіл ... ... сөз» деген мақаласын, Тұрсынжан
Шапайдың «Шын жүрек – бір жүрек», «Тыныштық метафорасы» ... ... биік ... сын ... ... Б.Мүрсәлім әдеби сын тек бір
ғана шығармаға айтылмайды, әдеби дәуірлерді де ... тиіс ... ... ... деңгейге, өреге аса талғамды, сезімтал, жүректі ... бара ... ... ... ... ... С. ... әдебиеті» (14. 07. 2006 ) газетіне берген сұхбатында «... ... ... ...... ... ... ... ол әдебиетші ғана
емес, философ. Меніңше сыншыда осы ғылымдық және суреткерлік ... ... ... Ал, ... ... ... екі ... талант
тоғысатын адамдар өте сирек ұшырасады. Сондықтан да болар, ... ... өте ... ... деп ... ... ... сын туралы ойын еркін білдіріпті: «Қазақ әдебиеті
сыншысыз қалды... Сыншы жебесі ең әлсіз ... ... өзін ... ... кезең де осы тұс... Үнемі осы бізде сыннан ешкім ... .. ... ... ... ... батагөйлер көбейіп
кетті. Әр автордың өз батагөйі бар. Сондай ақ ... ... да ... ... Ең ... де ... Олар ... жалаңдатып, шығарма
емес, шығарма авторын іздейді. Аямайды, осып- осып тастайды. Шіркіндердің
арасында жалдамалылар да жыртылып айрылады. ... ... ... ... ... осы, ... ... Сағат Әшімбаев, Зейнолла ... ... ... ... сыншылар бел асып кетті. Арамызда
жүрген Тұрсынжан Шапай, Әлия ... ... ... өкпе ... кезеңде өз міндеттерін атқарды. Десек те майдан даласынан ара тұра
болса да хабар алып тұрғандары артық болмас ... ... ... 25.
12. 2008 ) деген тілегін білдірген.
Екімыңыншы жылдардың өн бойында «қазіргі әдебиеттің ... ... оның ... да ... ... құлдырап барады» деген сияқты
пікірлер ... ... ... ... ... ... ... ал
әдебиеттің жалпы руханиятпен байланыстылығы ескеріліп, ... ... орын алуы ... ... соған байланысты рухани
құндылықтардың өзгеруімен деп түсіндірілді; ... жол ... ... ... ... ... іздестірілді. Әдеби сын бұрынғыдай
күшті болмаса да жаңа ... сай ... ... ... ... ... мыңыншы жылдардың әдеби сынында Ә.Нұрпейісов, М.Шаханов,
М.Мағауин, Қ.Жұмаділов ... ... ... ... гөрі ... ... көбірек болғандығы ... ... ... кір ... ... көркем туындыларынан кейбір
кемшіліктерді тауып алып, тасты тасқа ұрып, айқайлатып шу көтеріп оның
аяғын ... жеке ... ... үшін ... сын ... ... керек. Сынаған дұрыс. Бірақ қалай сынау керек? Мәселе
осыған келіп тіреледі. Ол сыншы ... ... ... ... болуы керек.
Ә.Нұрпейісов Қабдешті соттап, енді тынышталды – ау дегенде тағы да ... ... ... «Қан мен тер» ... ... шығарда
редакторы болған Байбота Қошым – Ноғай «Қан мен терге төгілген арам тер»
[«Қазақ ... 15, 02, 2008 ] атты ... ... ... Онда ... ... жазушымен жұмыс барысында орын алған ... ... ... ... болған. Осы кітапты талапқа сай
редакциялаймын деп ... ... ... ... ... ... ... ақынның көлемді мақаласы әдеби ортада үлкен сілкініс тудырды. Қазақ
түгілі ... ... ... танымал, КСРО мемлекеттік сыйлығының
және ... ... ... ... ... ... бас кітабының тіліндегі селкеуліктер жағынан сыналып жатуы
кімнің де болмасын назарын аудармай қоймады. Екі аптадан соң осы ... ... ... газетінің бас редакторы ... ...... ... ... үшін ... ұлтымызға керек»
деп Ә.Нұрпейісовтің алдында кешірім сұрады. Газеттің осы санында С.Елубай
«Әдебиет – ардың ісі» ... ... ... ... жаға жыруға
айналғаны ма?» деп Байботаны Құлагерге шоқпар сілтеген Батырашқа теңеген.
Б.Қошым – Ноғайды ... ... ... ... ... қорғап – қолпаштауымды қажетсінбейді. «Қазақ әдебиеті» ,
[«Қазақ әдебиеті», 15, 02, 2008 ]) тағы ... ... ... ... «Қан мен тер» ... ... сын мақала ақыры оны
жариялаған «Қазақ әдебиеті» газетінің бас редакторы Ұ.Есдәулетовтің ... ҚР ... ... ... ... жасауымен, белгілі
бірнеше қаламгердің наразылық білдіруімен тәмамдалғандай болды.
Осы кезде көпшілікті елең еткізген тағы да ... ... ... ... ... ... «Жан ... атты кітабында Мұхаммед
пайғамбардың сүйікті жары ... ... ... деп ... оған ... ... айтылды. Ө. Махмұт, Қ.Иса, Қ.Маджанов,
Ж.Шойынбет, Қалдыбек ... ... топ «бұл ... ... ... ... да бұл кітап өртеліп, оның авторы Д.Досжан, оны
«Жұлдызда» жариялаған, оның ... ... ... мақұлдап рецензия жазған
М.Мағауин, арнаулы редактор Т.Сәукетай барша мұсылмандардан баспасөз
бетінде ... ... ... етіп ... [«Қазақ әдебиеті», 29, 09, 2006 ]
Ғ. Қабышұлы да Дүкенбайды айыптап, оның өмірде де ... ... оның жеке бас ... ... [«Қазақ әдебиеті», 29, 09,
2006 ] Белгілі дінтанушы Мұртаза ... да ... ... ... өте ... ... өте ... нәрселер, адам ауызға ала
алмайтын, көре алмайтын, көрсе оқи алмайтын, әрбір өзін ... ... ... ... ... деп ... Мағауин бұл жағдай туралы «Дүкенбай Досжановтың абыройсыз «атақ – даңқы»
дәуірлеп тұр» деген сын мақала ... ... осы ... орай
Қ.Құрманәлі қарымта мақала жазды. «Құрметті Мұхтар Мағауин көке!» - деп тіл
қатқан Қалдыбек ... ... ... ... ... ... ... ғана анықтама берудің орнына «Ғайбат пен былық» деп, көлдей ... онда ... ... ... ... ... ...
сілегенін үлкен жазушының этикасына жат ... ... ... алыпты.
«Дүкенбай адам өлтірген жоқ, бар болғаны қателесті» [ Ғайбат па айбат ... ... 13, 10, 2006 ] деп ... ... ... жеке басына соншалықты ауыр сөздер айтатын сіз кімсіз
дегендей, оның ... де ... емес ... ... толып
жатқандығына дәлелдер келтіреді.
Осыдан кейін Д.Досжанов өзі ... ... ... ... жауап жазды.
Ғ.Қабышұлының «Өтірікті жазу – өзіңді өзің сыйламау» » [ «Қазақ әдебиеті»,
13, 10, 2006 ] ... ... ... ... теріске
шығарып, нақтылы айғақтар ұсынады. Ал «Жан ... ... ... Айша ... ... жазғанын өкініш санайды. Өзінің қырық жылдан астам
уақытта ... ... ... 11 ... 20 – дан аса ... 100 – ге ... жазғанын, басты мақсаты – «адамнан ... ... ... ... ... түсіре жүру... ұлтыма жан аямай қызмет ету!» болғанын айта
келіп, «кейіпкерлерді ... деп, ... бояу ... баз ... ... ... мүмкін » деп өзіне тағылған кінәні мойындайды». Осы
мәселеге орай республикалық «Қазақ әдебиеті» (13.10.2006), «Жас ... ... ... ... бас ... Ә.Дербісәлінің
«Дүкенбай бауырымыздың қателігі өзгелерге ғибрат болса екен дейміз» атты
үндеу хаты жарық көрді. Онда ... «Жан ... ... ... жұбайы Айша анамызға білместікпен тұрпайы жала жапқаны, осыған
байланысты кешірім сұрағаны айтыла келе, қазақ ... ... ... түспеуі үшін қаламгерді кешіріп, дауға нүкте қоюға шақырды. ... ... ... сыннан шыққан нәтижені байқаймыз. Яғни, сын аздап ... ... өз ... ... отыр ... ... қозғалысы бәсеңсігенмен бұл сала өз міндетін өз хал қадірінше
атқарды. Сынды ... ... ... алда не ... ... пікірлер сирек те болса, жарияланып ... ... ... ... ... ... әдебиеті» (29.11.2002) газеті оқырмандарын қазіргі сын ... ... ... Онда ... ... ... ... кеңес әдебиеті кезінде жазылған сынға қазір сын айтыла бастады.
Мұның себебі не деп ... ... ...... адвокаты» дейді бұл тұжырымға сіздің
қосарыңыз бар ... ... ... орта сын жоқ деп жүр. ... «сын жоқ» дегеннен бұрын
көркем сын туралы ... ... ... жөн ... ... бе?
4. Сіз – сыншысыз. Кезінде сыныңызға кейіпкер болған қаламгерлермен қазір
қарым – қатынасыңыз қандай?
5. Сіз – ... ... ... ... ... сыналған
кез болды ма? Ол сынды қалай қабылдадыңыз?
Қойылған сауалдар осы ... ... ... ...... ... алады.
Сауалнамаға ғалым – сыншы Бекен ... мен ... ... ... ... ... бұрындары сынның мықты болғандығын айта келіп,
«Добролюбовтың сөзін тура мағынасында түсіну жөнсіз. ... ... ... ... оның ... ... ... бұтарлап
жатса, сын арашаға түседі, ақиқатты айтады. Адвокат дегенде осындай
мағынада түсіну ... Шын ... ...... ... жетілген
ойшыл Тұлға. Ондай тұлғаға заман да, қай қоғам да зәру. Талантты ақын ... көп, ал ... ... ... ... ... сын жазғаным рас.
Бірақ қазір ... ... ... деп ... ... ... басылымы «Сыншыл ойдың деңгейі қандай?» деген тақырыпта
тағы да ... ... Оған ... ... ... пен
журналист, ақын Төреғали Тәшенов қатысып, өз ойын ... ... ... «... Көп адам ... ... ... ... дамып,
тоқырау үстінде тұрғаннан кейін сыншылар да бей -берекет жұмыс ... ... ... жас ... не ... білмей қарап жүр. Яғни,
біздегі сыншылықтың деңгейі әлі төмен. Тенденцияларды ... ... ... ... ... танып – біліп, кімнің не жазып жатқанын
ерінбей қадағалап, елеп – ... ... ... үшін ... ... ... бізде жаңа шыққан кітапқа айтылатын рецензия сияқты күнделікті сындар
болмаса, көпшілікті елең еткізетіндей заманауи сындар жоқ» деп ... ... мән ... ... ... өзге ... де, ... қазақ
партияшылдық сияқты басқа да әрекеттерді әдеби сынның терісіне сыйдырып
жіберетінін» сөзіне ... ... ... да ... ... сын тәрбиелеуші
құрал емес, кейде әділдіктен ... ... жеке ... ... ... таза ... шыққан дүние болмайды. Ал Төреғали Тәшенов «Сынға шындап
араласқан адам теориялық жағынан мықты ... бар, ... ... ... ... қоса, әлемдік әдебиетті де терең білетін жан ... ... ... ... ... жазушыдан гөрі таланттырақ болуы,
интеллект жағынан да биік ... ... ... ғана оның сыны қаламгерге ой
салып, әдеби- эстетикалық ... ... ... ... ... ... бұл
талаптар сыншының іргелі де әділетті сын жазуына мүмкіндік әрі өріс ... күш ... ... меңзейді Т.Тәшенов.
ХIХ ғасырда орыс әдебиетінде «сын әдебиетке де, жазушыға да ешқандай пайда
бермейді» ... ... ... ... Бүгінде бұл пікірлі аракідік қазақ
жазушылары да айтып қалып жатады.
Тағы да осы басылымда бірнеше дүркін сын туралы ... ... Бәрі ... ... ... ... ... табиғаты, беделі қандай болуы керек
деген тақырыпта ... ... «Сын ... жойылып бара жатқан жоқ па?»
атты дөңгелек үстел ұйымдастырылды. («Қазақ әдебиеті», №28, 2008)
Осы төңіректе ой ... ... ... ... ақын ... Сапарбай,
зерттеуші Әмірхан Балқыбек көзқарастарын білдірген. ... ... ... ... сол ... адамының парқын анықтап алмай, диагноз
қою қиын. Бұл реттен келгенде сын жанр ретінде жойылып бара ... жоқ ... ...... да ... ... ... жақында «Егемен
Қазақстан» газетінде (№164-165, 4 – маусым, 2008 ж.) аға қаламгеріміз, абыз
сыншымыз Әбіш кекілбайұлының нақ осы ... да, ... ... ... да дәл жауап беріп, дәрменді ... ... ... жарық көрді. Ендеше, көп халық түсінбей жүрген, бәзбір жұрт бұлдыр
білетін жағдай – жайларды жарқыратып ашып берген суреткер сыншы ... ... ... ... ... әу баста адамдар өздерін өздері терең
түсініп, терең қанығып алуы үшін жаратылған әдебиетіміздің әлжуаз күйіне
қайтіп ... ... ... ... ... ... ертеңіңе
еліге алмайсың. Солай бола тұра әдеби ортада баяғыға бола бас ауыртпайық
дейтін ... пен ... ... ғана жазып, жақтырмайтынды
қалтарыс қалдыра тұрайық дейтін жарыместік әліге ... ... ... ... шамырықпассың?!» деп Әбіш кекілбаевтың өзекті пікірін
алға тарта сөйлейді. Міне, бұл пікірлер бүгінгі кезеңнің ... ... тап ... танып тұрғандай. Жә, бұл бір адамның жеке ... ... Ол ... ... ... ақын ... беттерінде
бірнеше мәрте «Сын өлді» деп жазған болатын. Мына пікірінде де ... ойын ... «... ... сын бір ... ... ... бір
басқа. Кейінгісін баспасөз беттерінен аракідік көріп қалғанымыз ... ... қол ... ... жыл болды. Бір мақаламда
айтқан едім, «Зейнолла Серікқалиев пен ... ...... ... екен – ау» деп. Одан бері де үш – төрт жыл ... ... олай ... бармыз!» деп ешкім бой көрсете қойған жоқ. ... ... ... ... ... заман бұл ащы шындықты ... ... қай ... да ... ... ... сыннан күдер үзуі бекер емес. Ол
да бүгінгі руханият ... ... ... сарабдал сыншыларды
іздейтінін айтып отыр. Ал Әмірхан Балқыбектің сөзіне ... бұл ... ... жауапкершілігі мен салмағын тек ... ... ... қажеті
шамалы екенін айтыды. Яғни, сынға ақыны бар, ... бар, ... ... ... ... ... ... «Айналып келгенде,
біздегі сын жоқ, әдебиет насихатталмайды деген ыңғайдағы байбаламның ...... ... ғана ... көрсетеді. Енді, қазақ
әдебиетін көркейтеміз, әлемдік деңгейге шығарамыз дейтін болса – кез ...... кемі ... ... баға бере ... сыншы болуға
тиіс. Басқалай жол жоқ. Уақыт талабы ақын – ... ... ішер ... ... ... тастайды» деген пікірі орынды. Сынның
өрістемеуінің бір жолын Ә.Балқыбек қаламгерлердің дәрменсіздігінен көреді.
Қаламгер Қасым Аманжолұлының «Біздегі сын неге ... ... ... ... ... ... хал – ... ақпар береді. Қазақ сыншыл
ойының атасы Абай Құнанбайұлының қара сөздерін пәлсапалық, діни пайымдаулар
ретінде ... ... ... ... ... Жүсіпбек
Аймауытовтың «Мағжанның ақындығы ... атты ... ... ... туындылары ретінде үлгі етеді. Одан кейін автор «... Сынның міні
өзіне ғана кесел ... ма? Жоқ, ... ...... ... халтураның дамуына жол берді. Одан да гөрі ауыр қаза –
әдебиеттің ... ... ... ... білектерді – таланттарды әр
уақытта, дер кезінде ... ... ... алмады. Кешегі өткендерге өз
атының, түпкілікті (ағын – ақ, ... – қара деп) ... бере ... ... ... ... сабақ ұсынбады...» деп кешегі сыншыл
реализмнің бүгінгі сын ... ... ... ... зор ... ... пайымдауынша, «Сынның өсуі – әдебиетке әділдіктің
келуі. Яғни, жазушы атаулының бәрі ... ... ... керек». Қасым
Аманжолұлының бұл пікірі бүгінгі сынды дамыту жағдайында кешегі күндерден
қалған сарқыншақ ағымдардан сананы толықтай арылту ... ... ... иесі қоғамдық ойға қозғау салып, бүгінде көп қаламгерлер батып айта
алмаған ойды ... Осы ... ... ... ... ... ... ойдың бүгіні мен ертеңі турасында өрбіте түсті. «Заман ... ... ... ... ... ... сорабын жоғалтып алған
жоқпыз ба?» деген тақырыпты арқау еткен сауалнама жарық көрді. («Заман -
Қазақстан», ... ... ... ... ... тағы бір ...... тыс ғылымилығы еді. Әдеби
сынды әдебиеттанумен шатастыру, сын ... ... ... – сынды қатты әлсіретті. «Сын - ... ... оған ... ... қоймайынша, көркемдік дамудан өтпейінше, өсуі ... ... қана ... ... ... В.Брюсов «жазушы
бейнесін өзінше, меншіктеп сомдайтын – ... сын ... бар, ... ... ... ... жасалуы қандай шынайы болса, ол да сондай
шынайы» деп шығармашыл көркем сынға өз төрелігін айтыпты. ... де ... ... ... жүріп, талдамалы бағасын беруімен қатар, көркем
шығарма дәрежесінде еркін ... ... ... ... ... терең, эссеистика бағытындағы еңбектер керектей... ... ... ... даму ... ... кезеңдерге бөліп
қарастырады. Бірінші дәуір – ... ... Оған 1927 – 1928 ... ... ... 29 – жыл мен 32-33 – ... ... алады. Үшінші
дәуір 32 – 33 жылдардан басталады. Бұл – ... ең ... ... жерде айта кететін тағы бір – екі сөз. Бірі – ... ... ... ...... сын ... ... Екеуі өзара
өте тығыз байланысты. Біздің сын ... ... жас ... ... бола алмай келеді. Аудан, облыстан бастап, өлкелік газет –
журналдарда жас жазушылардың толып жатқан, өлең ... ... ...... ... салып, жасқа жәрдем ету деген, жақсысын жұртшылыққа
таныту деген тіптен жоқтың қасы. Жас жазушылар мұндай ... ... ... ... дер ... көре ... қолтықтан демей білу, сөйтіп одан тағанды
көркем сөз шеберін баулып шығару – әдебиет сынының құрметті ... ... ... сын ... ... қатты қолға алған жөн.
ЖАНР ТУРАЛЫ Сын жұмысының сапасы төмен жатқанын сынның ... ... де ... ... ... ... роман, тағы басқа жанр,
түр проблемаларын ашалап, ... ... ... ... ... – кем ... ... ірі поэмалар мен қазіргі терең бай өмірге
сүңгіп, әлеуметтік үлкен мәні бар тақырыптарды таңдап алып, асыл, ... ... ... жазу поэзияның ең құрметті міндетінен саналады.
«Сын» журналы №1-2, 2009 жыл. 4, 24
СЫНҒА КӨЗҚАРАС ТҮЗЕЛМЕЙ ОТЫР
Бір кездерде ... ... сыны мен ... ... ... ... ... қайраткердің мерейтойлары атап өтіліп, олардың
шығармашылықтарына ... ... ... ... ... М.
Құлмұхаммедтің «Алашұлы», (Р. Нұрғали – 65, «Егемен Қазақстан», 19. 03.
2005), Р. ... ... ... ... (С.Әшімбаев – 60, «Қазақ
әдебиеті», 27. 09. 2007 ), Т. ... ... ... ... ... – 60, «Қазақ әдебиеті» 27, 04, 2007 ), ... ... тура ... ... – 80 07. 12. 2007 ), Т.Жұртбайдың ... іші ... ... еді» ... – 60, 25. 12. 2008 ) т. Б
мақалаларда сыншы ... ... ... ... ... ... ... мағлұматтар баршылық.
Қ. Ергөбектің Б.Кенжебаев жайындағы эссесіне «Ғалым аға рухымен сырласу»
деген қосымша тақырып берілген. Автор еске алу, ... ... ... ... ... ... ... Б.кенжебаевтың азаматтық,
ғалымдық, тұлғасын жарқырата түскен.
«Зейнололла Қабдолов аға өмір сүрудің ... ... ... ... ... еді. Ол адамның қанаты кең жайылған, ... ... ... ... Өмірде бойына шақ келмейтін даңқ қуып, ... ... бар. ... ... ... ... да, атақ даңқ та ... туған
адамшылықтың жанында аласарып қалатын ... бар. ... ... ... ... бәрі бойына сыйымды, бақытты адам» («Қазақ
әдебиеті», 07. 12. 2007 ) деп ... ... ... З.Қабдоловтың рухы
алдында.
СЫННЫҢ КӨРКЕМ ЖАНРЛАРЫ
Әдеби сынға қойылатын басты талаптардың бірі – оның көркем тілмен жазылуы,
оқушысын оқуға тартып ... ... ... ауыз ... ... қасаң
тілмен әркім жазған «мақаласымақтардың» сынға абырой әперіп жүргені шамалы.
Сынның өміршеңдігін, өтімділігін арттыра түсу ... ... ... сын мақалалар әдеби басылым беттерінде сирек болса да ... ... ... ... ... ... 1972
Қосымша:
«Жас қазақ» газеті 14. 10. 2011 Бексұлтан Нұржеке мен Аягүл Мантаеваның
сұхбаты ... ... ... енді ... деп кесіп айтудың астарында
«біз қазақ әдебиетін ... ... ... ... кейін жазушы тумайды»
деген ұғым жатқан секілді. Жастар аға буын мен әлем ... ... ... ... ... ... бәлкім, бізден артық дүние жазатын
шығар?! Тәуелсіздік дәуіріндегі әдебиетті ... ... ... жаңаша жазатынына сенем. Әдебиетте оқырманды елең еткізетін
шығарма жазылмай жатса, оның себебі ... ... ... ... ... ... шетке ығыстырып, оқырманды баурап ... ... тек ... ... ма? ... әлем жазушылары оқырманын іздеп
жатыр. Оқырман көркем ... ... ... ма, жоқ па, болжау қиын.
«Жас қазақ» газеті 14. 10. 2011 Бексұлтан ... мен ... ... ... ... жазылмаған шығармасын күтетін оқырман жоқ.
Әдебиетті оқырман көп болса, қалтасы қалың болса ғана бизнеске ... ... бәрі ... ... қамымен жүрген оқырманнан не талап
етесің? Өзінің жанын әзер бағып жүрген оларды ... ... ... ... бола ма? Жоқ! ... ... оқырманымыздың көпшілігі ауыл
тұрғындары еді. ... ... ... жете бермейді. Жазушының екі мың данамен
шығып жатқан кітабы кітапханалардан артылмайды. ... ... ... ... ... ... дүңгіршекке зәру. Ауыл халқы түгілі, кімнің
не жазып жүргенін жазушы біз де білмейміз. Бұрын кітабы жарық ... ... той ... Ол бір ... ... әдебиеттің тойы еді. Бір-
біріміздің жаңа шығармамызға сын, ... ... ... ашық айтамыз,
кейде ойымызды тұспалдап жеткіземіз. Тіпті қалжыңдап ... ... ... ... ... ... қатесін түзейтін. Әдеби
басылымдарда жаңа кітап талқыланып жататын. Тіпті сын ... ... ... ... пендешілікке салынып, сынады ма, әлде кемшілігін дұрыс
байқады ма?», – деп оқитын. Оқырманға жаңа кітапты ... ... ... сын ... БЕДЕЛІ: «Сынның беделі көркемдік-идеялық үшін ... ... Сын қай ... де ... ойдың жаршысы болған
жағдайда ғана өз беделін биік ұстайды. Сыни ... ... ... ... ... шыңы болған кезде шын мәніндегі өнер
шығармасы қатарынан орын алады. ХIХ ... ... ... сыны,
міне, осы қасиетімен ерекшеленбей ме? Жалпы сынның ... ... ... көркемдік ойлау жүйесінің күрделеніп, сана-сезімнің бұрынғы
қалпынан тым ... ... ... ... ұлы сыншылардың
еңбектері айғақтайды. (С.Әшімбаев. 2 томдық шығармалар жинағы. 292 бет. ... ... ... ... «Сын - журналистика» дейді. МГУ-
дің журналистика факультетінде әдебиеттің сыны кафедрасы ... ... ... ... ... жұмыс жазғандар «Журналистика» мамандығы
бойынша диссертациялар қорғауда. Бұл пікірдегілер әдеби сын баспасөздің
бетінде ғана өмір сүре алады, баспасөз жоқ ... сын да жоқ, ... ... түрлі салаларын қалай қамтып жазса, көркем әдебиет
туралы да солай жазады. Әдебиет туралы жазылғанды әдеби сын дейміз дегенге
жүгінеді.
З. Серікқалиев Байыптап ... , ... ... ... ... бүкіл
сезім дүниесі, көңіл-күйі төгіліп берілген отты, қызулы сындар емес екен.
Керісінше, әлдебір құбылысқа өз ... аса бір ... ... ... ... ... жазғыштардың түсіндірмелеріне көбірек
ұқсаңқырап тұрады екен. Сыншы өзі мақтап ... ... ... ... ... қай ... қандай өлшеммен табынып отыр. Сезім күйі,
көңіл күйі, алған әсері қандай? Өз әдебиетінің тағдырын ... ... ... әділ қазылығы мақаласының әуенінен, қуатынан аңғарыла
ма? Міне, біз көбінесе осындай сұрақтар қойылған кездерде амалсыз ... ... ... жоқ ... ... әлдекімнің бір шығармашылық сәтті
сапарына шын жүрегіңмен қуанып, сол ... ... ... ... ... ... ... ұсынып, сеніміңді алдаған авторға ренішіңді аңғартып
алсаң да бұны саған ... ... күнә ғып ... ... ... ... мен ... мөлшері бір бірінен асырмай таразының басын
тең ұстауға шақыратын арада көлденең төреші біреулер де табылмай ... ... ... ... ... әр ... жырыңнан белгілі бір сәттегі
бүкіл болмыс бітімнің, көңіл күйің ... ... ... ... көкірегіңдегі от лаулап, жалындап жатса деген орынды талап енді тұп ... ... ... де ... кез ... Бұл ... біз ... ешқандай
дәлелсіз бос мадақпен жер көкке сыйғызбай біреулердің бөркін қазандай қылып
бөстіріп, керісінше келесі ... ... бас ... ... әдеби
атмосфераның ойран топырын шығарып жүру ғана керек деген тәрізді ... ... ... ... ... ... пен ... өрісі тар.
Ақтарылып отырып, жан дүниесіни айқара жайып салып пікір айтқан адам – шын
сырын бүкпесіз қалтарыссыз шерткен адам. Адал ... адал ... ... оның ... ... ... бір ... сезініп
айтқаны. Әділ айтса ол – шығарманы танығандығы. Сондықтан да біз ... ... ... Ал ... ... ... ... алып,
қызуымен, жалынымен орап алып сендірген сын әрине тегін сын болмаса керек.
Сыншының ... ... ... ... ... ... ... түйсіну қабілеті, білім парасаты, мәдениеті, дүниеге
өмірге көзқарасы, рухани жан ... ... оты бәрі бәрі қаз ... ... ... мен ... шын мәніндегі туысқандық достығы,
бауырластық – ... ... жер, міне осы ... С. В.. ... ... ... и Г.В. ... М., 1981.
- Қазіргі қазақ әдебиетіндегі сынға қандай баға берер едіңіз? Сынды жиі
айтасыз ба?
- Мен ... ... ... ... ... Сол кездері, яғни 80-
жылдары, әдебиеттегі сын мәселесі көңіл толарлықтай емес еді. ... ... ... ... мүйізі қарағайдай өкілдері  Асқар Сүлейменов, 
Тәкен Әлімқұлов, Төлеген Тоқбергенов секілді ағаларымыздың кезінде ... ... Ал ... ... ... аса ... Мен ... келгенде, жастық жалынмен сыни тұрғыда бір-екі мақала жазғаннан
кейін жұрт маған ... ... ... бар ... ... қаласың»
дейтіндер көбейді. Содан кейін мен сынның әдеби-теориялық түріне көштім.
Сынның ... ... ... оның объективті мақсатын ... емес ... ... ... ... ... ... келетінін, ұлт
әдебиетіне жаның ашитынын ешкім түсінбейді. Көптеген ... ... жеке ... ... Жалпы, сын керек. Бізде  әлі де ... ... ... ... және сынды қабылдау мәдениеті ... ... бұл ... де бізде жоқ. Сондай-ақ сыншының фигурасы әрқашан
дүдәмал күйде тұрады. Біреуді мақтасаң, оның ... ... Ал ... жамандасаң, оның қас жауына айналасың. Сондықтан біздің
қазіргі  мақсатымыз - ... ... ... ана тілінде қалыптастыру,
сынды орнымен айтып, айтылған сынды қабылдай білу.
Айнұр ... ... ... 22 маусым 2009 жыл ақын, аудармашы Әуезхан Қодар
Сыншы Бекен Ыбырайымның ойлары.
«Қолшоқпар сын ... да ... бола ... де... ... ақын да, жазушы
да құдайға шүкір, көп болмаса да, біраз бар... ... сын ... ... ... ... отырған жоқ... Сыншыларды тәрбиелеу
ең алдымен, талғамды өсіруден басталады... Біздегі мадақ сынның ... ... ... ... тағы бір көрінісі... Ал ... ... ... ... өзі ... бола ... ».
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Кекілбаев.Ә. Дәуірмен бетпе -бет. – А., 1972.
2. Серікқалиұлы.З. Сын кітабы. Алматы. ... ... ... Ә. Із. –Алматы: Білім, 2005, 18-19 бб.
4. Скуленко М.И. Журналистская пропаганда. – Киев, 1998.
5. Амандосов Т. ... ... ... мен ... ... ... Т. Журналист және өмір. - Алматы: Қазақстан, 1967.- 280.
7. Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – ... ... ... ... Т. ... үні. – ... ... 1974. 118б.
9. Ахметов З. Өлең - сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп, 1973.
10. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – ... ... 1993. – ... Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму ...... 1964. ... ... А. ... ... – Алматы: 1989.
13. Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы. – Алматы.
14. ... М. ... ... ...... ... ... 2005.
15. Барманқұлов М. Телевидение: деньги или власть? – Алматы: Санат, 1997
– 272б.
16. Кәкішев Т. Қазақ ... ... ... - ... ... 1994. ... Кольцов М. Писатель в газете. – Мәскеу, ... ... З. ... ... ... ... ... 1970. -
380б.
19. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 357б.
20. Қожакеев Т. Жыл құстары. – ... ... 1991. – ... ... Е. Публицист и действительность. - Мәскеу: МГУ, 1973.
22. Ысқақұлы Д. Әдеби сын тарихы, Алматы: Таңбалы, 2012
29.04.2013 ... ... ... алғашқы сөз Міржақып
Дулатұлынікі. Ол сонау 1923 ... ... ... ұлт-тың
өркендеуінде қандай маңызы болатынын ғылыми тұрғыда тұжырымдаған еді.
«Мерзімді баспасөз бізде ... ... ... Әр ... әр мемлекеттің
мәдениет майданында ілгері-кейінгінің қатасыз бір өлшеуіші – ... Қай ... ... ... ... сол ... өзі де күшті, өзі де
өнерлі екендігі көрінеді. Яки қай жұрт өнерлі болса, оның ... ... ... ... ... ... еш ... білмейтін надандар, соқырлар
болмаса, көзі ашық көңілі тетіктер көптен иман келтірген. ... ... ... ... ... деп ат ... .

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 133 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тілінің практикалық курсы — фонетика, лексика, грамматика, орфография, стилистика180 бет
Қазақ әдебиеті сынының тарихы467 бет
Әдеби сын-зерттеу еңбектерінің жалпы теориялық сипаты32 бет
Информатиканы оқытудың мақсатты жүйесі25 бет
Коммуникативтік акт шеңберіндегі төл сөздің семантика - интонациялық сипаты24 бет
Өзін-өзі тану пәні мен өзге оқу пәндерінің инновациялық әдіс-тәсілдер арқылы өзара сабақтасып, ықпалдасуы7 бет
"Банк Центркредит" АҚ-ы мысалының негізінде проблемалық несиелерді талдау және оларды ҚР-да шешу жолдары73 бет
"қазіргі қазақ прозасындағы тақырыптық, жанрлық ізденістері"26 бет
Абайдың қара сөздері: сипаты мен мазмұндық тереңдігі12 бет
Адамға қатысты түсініктер: индивид, жеке тұлға, даралық ұғымдарындағы көлемдік және мазмұндық айырмашылықтар жайлы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь