Әдеби басылымдардағы сын: тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктері


КІРІСПЕ
І ТАРАУ. ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕБИ СЫНЫНЫҢ ДАМУЫ
1.1. Әдеби баспасөздегі сынның қалыптасу сипаты
1.2. Сын мен сыншыға қойылатын талаптар мен міндеттер
ІІ ТАРАУ. БАСЫЛЫМДАРДАҒЫ ӘДЕБИ СЫННЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ, МАЗМҰНДЫҚ, ПРОБЛЕМАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
2.1. Басылымдардағы сын жанрларының табиғаты және ерекшелігі
2.2. Әдеби басылымдардағы әдеби сын
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қоғамдық өмірдің жетіле, өркендей түсуі сын мен өзара сынның дамуымен қатысты болса,
Зерттеудің өзектілігі: Жауынгер жанр саналатын әдеби сын қазақ әдебиеттану ғылымының ғана емес, журналистикада саласында да атқарар маңызы зор. Осы мақсатта біз қазақ әдеби басылымдарындағы әдеби сынның тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктерін түбегейлі зерттеуді басты міндет етіп алдық.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
1. Қазақ әдеби басылымдарындағы әдеби сынның тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктерін жаңаша көзқараспен зерттеу;
2. Бүгінгі әдеби сынның жетістіктері мен кемшіліктерін жүйелі түрде сараптау;
3. Қазақ публицистикасына әдеби сынның қосқан үлесін байыптау;



Негізгі бөлім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар тізімі:

Сын тарихымен журналистика тарихы да көп ретте тоғысып жатады. Оның мәнісі – кәсіби сынның негізгі өмір сүру ортасы – баспасөз беті. Ол ең алдымен мерзімді баспасөз беттерінде көрініс тауып, өз оқырмандарына жол тартады. Өз қарсыластары мен жақтаушыларын табады, сұхбаттасу, пікір алысу, талқылау мәселелеріне кең жол ашады. Осыдан келіп журналистика тарихының сын тарихын елеулі түрде ығыстыру қаупі бой көрсетеді. Бұл көзқарас төрт томдық «История русской советской литературы» (1969-1971) атты академиялық еңбекте айқын байқалады. Осы секілді еңбектердің арқасында алғаш рет әр кезеңнің әдебиет сыны және журналистикасы бірге, қатар әңгімелену тәжірибесі қолданыс тапты.
1. Кекілбаев.Ә. Дәуірмен бетпе -бет. – А., 1972.
2. Серікқалиұлы.З. Сын кітабы. Алматы. Раритет, 2008.
3. Көпен Ә. Із. –Алматы: Білім, 2005, 18-19 бб.
4. Скуленко М.И. Журналистская пропаганда. – Киев, 1998.
5. Амандосов Т. Совет журналистикасының теориясы мен практикасы. Алматы: 1988.
6. Амандосов Т. Журналист және өмір. - Алматы: Қазақстан, 1967.- 280.
7. Амандосов Т. Қазақ совет баспасөзінің жанрлары. – Алматы: Мектеп, 1968.- 244б.
8. Амандосов Т. Публицистика-дәуір үні. – Алматы: Қазақстан, 1974. 118б.
9. Ахметов З. Өлең - сөздің теориясы.- Алматы, Мектеп, 1973.
10. Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1993. – 534б.
11. Бекхожин Х. Қазақ баспасөзінің даму жолдары. – Алматы: Қазкемкөркемәдеб, 1964. -264б.
12. Байтұрсынұлы А. Әдебиет танытқыш. – Алматы: 1989.
13. Бердібаев Р. Қазақ совет әдебиетінің қалыптасуы. – Алматы.
14. Базарбаев М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005.
15. Барманқұлов М. Телевидение: деньги или власть? – Алматы: Санат, 1997 – 272б.
16. Кәкішев Т. Қазақ әдебиеті сынының тарихы. - Алматы: Санат, 1994. - 448б.
17. Кольцов М. Писатель в газете. – Мәскеу, 1961.
18. Қабдолов З. Әдебиет теориясының негіздері.- Алматы: Мектеп, 1970. - 380б.
19. Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 357б.
20. Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 237б.
21. Прохоров Е. Публицист и действительность. - Мәскеу: МГУ, 1973.
22. Ысқақұлы Д. Әдеби сын тарихы, Алматы: Таңбалы, 2012

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 133 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ӘЛ ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ЖУРНАЛИСТИКА ФАКУЛЬТЕТІ

БАСПАСӨЗ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРОНДЫ БАҚ

КАФЕДРАСЫ

ДИССЕРТАЦИЯЛЫҚ ЖҰМЫС

ӘДЕБИ БАСЫЛЫМДАРДАҒЫ СЫН: ТАҚЫРЫПТЫҚ, МАЗМҰНДЫҚ, ПРОБЛЕМАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
(ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ, ЖҰЛДЫЗ, ЖАЛЫН БАСЫЛЫМДАРЫНЫҢ 2005 – 2011 ЖЫЛДАР
МАТЕРИАЛДАРЫ БОЙЫНША)

ОРЫНДАҒАН: ҚАСЫМ Олжас,

1 курс магистранты

ҒЫЛЫМИ ЖЕТЕКШІСІ:

ЖАҚСЫЛЫҚБАЕВА Р.С

ф.ғ.к., доцент

АЛМАТЫ

2012

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

І ТАРАУ. ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕБИ СЫНЫНЫҢ ДАМУЫ

1.1. Әдеби баспасөздегі сынның қалыптасу сипаты

1.2. Сын мен сыншыға қойылатын талаптар мен міндеттер

ІІ ТАРАУ. БАСЫЛЫМДАРДАҒЫ ӘДЕБИ СЫННЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ, МАЗМҰНДЫҚ,
ПРОБЛЕМАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

2.1. Басылымдардағы сын жанрларының табиғаты және ерекшелігі

2.2. Әдеби басылымдардағы әдеби сын

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

КІРІСПЕ

Қоғамдық өмірдің жетіле, өркендей түсуі сын мен өзара сынның дамуымен
қатысты болса,

Зерттеудің өзектілігі: Жауынгер жанр саналатын әдеби сын қазақ
әдебиеттану ғылымының ғана емес, журналистикада саласында да атқарар
маңызы зор. Осы мақсатта біз қазақ әдеби басылымдарындағы әдеби сынның
тақырыптық, мазмұндық, проблемалық ерекшеліктерін түбегейлі зерттеуді басты
міндет етіп алдық.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері:
1. Қазақ әдеби басылымдарындағы әдеби сынның тақырыптық, мазмұндық,
проблемалық ерекшеліктерін жаңаша көзқараспен зерттеу;
2. Бүгінгі әдеби сынның жетістіктері мен кемшіліктерін жүйелі түрде
сараптау;
3. Қазақ публицистикасына әдеби сынның қосқан үлесін байыптау;

Негізгі бөлім
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған мақалалар тізімі:

Сын тарихымен журналистика тарихы да көп ретте тоғысып жатады. Оның мәнісі
– кәсіби сынның негізгі өмір сүру ортасы – баспасөз беті. Ол ең алдымен
мерзімді баспасөз беттерінде көрініс тауып, өз оқырмандарына жол тартады.
Өз қарсыластары мен жақтаушыларын табады, сұхбаттасу, пікір алысу, талқылау
мәселелеріне кең жол ашады. Осыдан келіп журналистика тарихының сын тарихын
елеулі түрде ығыстыру қаупі бой көрсетеді. Бұл көзқарас төрт томдық
История русской советской литературы (1969-1971) атты академиялық еңбекте
айқын байқалады. Осы секілді еңбектердің арқасында алғаш рет әр кезеңнің
әдебиет сыны және журналистикасы бірге, қатар әңгімелену тәжірибесі
қолданыс тапты. Бұнда әдеби сын тарихын журналистика тарихының ішінен
шығару тенденциясы үстем түсіп жатты.

Қазақ әдеби сынының алғашқы нышандары ертедегі ауыз әдебиет үлгілерінде
көрініс бергенімен, шын мәніндегі сынның жалпы жұртшылыққа жол тартуы
мерзімді баспасөзге байланысты болды. Осы кезеңде сынның жанрлық тұрғыдан
жіктелуі, кәсіби сипатының анықталуы, маман кадрларының бой көрсетуі
процесі жүріп, шындап қалыптасып, дамуға бет бұрды. Сөз қадірін түсінетін
сыншылар қауымы пайда бола бастады.
Бұл орайда ақын – жазушы, қаламгерлеріміздің кәсіби сынның өрісін кеңейтуге
қосқан үлесі ерекше. Әрине, мұнда ауыз толтырып айтар ардақты есімдер
қатарында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, С.Торайғыров, М.Дулатов,
С.Сейфуллин, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев, М.Жолдыбаев, Е.Бекенов, Ғ.Тоғжанов,
М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, М.Қаратаев, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов т.б.
Бұлардың әдеби сынның даму тарихына қосқан үлестері зор.

20 жылдары дүр ете түскен әдеби айтыстар, кереғар жазылған мақалалар,
қағытпалар мен қияс көзқарастар аз болмады. Солардың бәрін естіген
зерттеуші қазақ сынының сол кездегі басқа жанрдан бір айырмашылығы –
шығармашылық идеялық талас тартысы мен дау – дамайының молдығы еді.
дегеніне қосылмауға болмайды.
Т.Кәкішұлы өз еңбектерінде 20 – жылдарда сыншыл реализм дәстүрінде жазылған
шығармаларға көбірек назар, аударып, Б.Майлин, Ж.Тілепбергенов,
С.Сейфуллин, М.Дәулетбаев шығармаларындағы суреттеу амалдарына, қолданған
көркемдік әдістерінің қасиеттеріне айрықша тоқталған.
Бұл орайда басқа да қазақ әдебиет зерттеушілері өз пікірлерін білдірді.
Солардың алғашқысы болып Б.Кенжебаев Бұл дәуірдегі қазақ әдебиетінің
негізгі әдісі сыншыл реализм болды. (1917-1920 жылдар ). Бұрынғы осы
кездегі демократтық – ағартушылық бағыттағы ақын – жазушылар да асылында
сыншыл реализм әдісімен жазды. Себебі, сыншыл реализм әдісінің негізгі
қасиеті – әшкерелеу, сынау. (Кенжебаев Б. Жиырмасыншы жылдардағы қазақ
совет әдебиеті. – Алматы: 1961. – 46 б). десе, М.Қаратаев шығармаларды
талдай отырып, пікірін былай түйген: Ол кезде өнімді жазған Б.Майлин мен
М.Әуезов әңгімелерінің тақырыбы ғана емес, тұтас идеялық көркемдік
дәрежесін алсақ, бұл ретте олар бұқарашыл жазушылар жеткен деңгейден асып
кете қойған жоқ еді. Ол сыншыл реализм деңгейі (Қаратаев М. Таңдамалы
шығармалар. 3 томдық. – Алматы. Жазушы, 1974.2 Т – 148 -149 б.б) деп
жазды.

30 – жылдары әдебиет сын саласында аянбай еңбек еткендердің бірі сыншы –
Е.Ысмайылов болды. Ол сол тұстағы әдеби сынның өсуіне кедергі
келтіретіндерді айта келіп, сын өсіп, өркендесін десек, алдымен
сыншылдықтың өзіне айрықша маңыз беру керек, сыншылық жұмысты творчество
деп қарау керек, сыншы кадрларын тәрбиелеп отыру керек, жазушылар арасында
сынды күшейту керек, қазақтың мәдениет қызметкерлері сын жұмысына араласуы
керек, сын еңбектерін бастыру жұмыстарын өңдеу керек. Міне, сонда ғана
сынды барлық жағынан көрсетеміз (Ысмайылов Е. Келелі үш мәселе. \\ Соц.
Қазақстан. – 1939. 16. 06 ) дегенге маңыз берді.
Қазақстан Жазушылар Одағының 1937 жылы мамыр айында сын туралы арнайы
пленумы өтті. М.Қаратаевтың Қазақ әдебиетіндегі сынның міндеттері деген
баяндамасы

1.1. ӘДЕБИ БАСПАСӨЗДЕГІ СЫННЫҢ ҚАЛЫПТАСУ СИПАТЫ

Түркістан Уалаятының газеті алғаш Ташкентте шығып тұрған Түркістанские
ведомости газетіне қосымшасы ретінде , кейіннен жеке бөлініп, айына екі
рет қазақша жарық көріп тұрды. Газет бетінде қазақ халқының тұрмыс-
тіршілігіне қатысты түрлі тақырыптағы мақалалармен қатар әдебиетке , тілге
байланысты бірсыпыра материалдар жарияланды. Газет бетінде алғаш рет
А.С.Пушкиннің, Л.Н.Толстойдың, И.А.Крыловтың аудармалары қазақ тілінде
жарияланды. Қазақтың тұңғыш ғалымы
Ш.Уалиханов туралы алғашқы мақала осы газет бетінде жарық көрді. Онда
Түркістан генерал-губернаторының Жетісуды аралап жүргенде Шоқанның
қабірінің басында болғаны, басына белгі орнатуға бұйрық бергені айтылған.
1876 жылғы 29 санында Қисса и Қожа-
Ғаффанвәһәм Сәдуақас деген кітапты Мұхамеджан Мұфтахиддиннің өз қаражатына
бастырып шығарғанын хабарлап, оған біраз сын айтқан. Кітап қазақ тілінде
басылып шыққан болса тілінің көбі ноғайша, кейбір жерін сөзше түсініп
болмайды. Қазақ тілін бұзып басып шығарыпты. Енді оқыған адам қазақ тілі
осы деп ойласа керек. Қазақ тілі қандай жарасып бір біріне жабысып тұрғанын
білгіңіз келсе, бір екі ауыз сөз жазалық деп мысалға Орынбай ақынның
өлеңдерінен екі шумақ ұсынылған.
Түркістан уалаятының газеті әртүрлі тақырыптағы ауыз әдебиетінің
үлгілерін беріп отырған. Әсіресе мақал мәтелдер мол кездеседі. Көп сөздің
азы жақсы, аз сөздің өзі жақсы, ашу – дұшпан, ақыл - дос, ай – ортақ,
күн – ортақ, жақсы - ортақ, Жаманға жалынғанша жат та жаныңды қарман
секілді мақалдарды оқимыз.
Қазақ мақал – мәтелдерін жинап бастырушы Қожа Садық Бабажанов туралы
мәлімет берілген. (1877, №10). Қ. Бабажанов ... Қазақтың мақал –
мәтелдерін жинауда елеулі еңбек сіңірген адам. Қазақтың мақал Түркістан
уәлаятының газетінде 28 жариялауына қарай бағалап осы саланы зерттеудің
алғашқы бастамасы деп қараймыз деп жазады.
Газет беттерінде жұмбақтар, айтыстар, өлең жырлар, аңыз әңгімелер,
ертегілер үзбей жарияланып отырған. Шығыстық қисса – дастандар, әсіресе
Мың бір түннің хикаялары, араб – парсы әдебиетінен келген қисса дастандар
едәуір орын алған.
Сөйтіп қазақ баспасөзінің тұңғышы саналатын Түркістан уәлаятының газеті
беттерінде қазақ ауыз әдебиетіне, әдеби тілге, жекелеген ақындарға қатысты
материалдар алғаш рет тасқа басылып, оқырман қауымға тарады. Бұл шын
мәніндегі кәсіби жазба әдеби сынның алғашқы көрінісі, бастаулары еді.
Дала уәлаятының газеті, Акмолинские областные, ведомости газетіне
қосымша ретінде Омбыда 1888 жылдан 1893 жылғы дейін орыс және қазақ
тілдерінде шығып тұрған. Соның орыс тіліндегі Особое прибавление к
Акмолинским областным ведомостям атты қосымшасы 1894 жылдан бастап орыс
тілінде Киргизская степная газета ал қазақ тіліндегісі дала уәлаятының
газеті деген атпен жарық көре бастады. Газетте негізінен патша үкіметінің
бұйрық – жарлықтары, заңдары, хабар ошарлары жарияланып тұрды. Сонмен
бірге жергілікті қазақ халқының тұрмыс – тіршілігіне, мәдениеті мен
әдебиетіне қатысты материалдар да жиі берілді. Орыстың Г.Потанин, А.
Алекторов, А. Ивановский, А. Добромыслов, В. Обручев, Н. Пантусов, Н.
Ильминский сияқты зерттеушілерінің қазақтардың тарихына, мәдениетіне,
әдебиетіне қатысты мақалалары жарық көрді.
А.С. Пушкин, Л.Н. Толстой, М.Ю. Лермонтов, Д.Н. Мамин – Сибиряк, Г.И.
Успенский, И.А. Крыловтың шығармалары қазақша аударылып басылды. Атап айтар
болсақ, Л.Н. Толстойдың Дұрыс әзілдескені, (Старик сажал яблони), Бақыт
пен мужик, (Мужик пошел косить луга и заснул), Құмырсқа мен көгершін
(Муравей и голубка), Бұғы (Олень), Бұғы мен қарақаттың сабағы (Олень и
виноградник), сияқты шығармаларының аудармалары басылған. Газетке
жарияланған Қазақтың тәуір адамдарының қылар ісі (1896№43) атты мақаладан
Тургеневтің, Лермонтовтың, Толстойдың һәм өзгелердің шығарған кітаптарын
Өскенбайұлы еркін перуад қылып шығарған деген жолдарды оқимыз. Бұл жерде
әңгіме Абайдың туысы Халиулла Өскенбаев жайында болып отыр.
Аударма шығармалар беріп тұрумен бірге газет бетінде оның мәселелерді
көтерген мақалаларды да кездестіруге болады. Сондай мақаланың бірінде
газеттің бас аудармашысы Д. Сұлтанғазин келістіріп, ұғымды анық қылып
перуаттау бір зор жұмыс. Қиын сөздер келгенде қазақша балама сөздер болмаса
да қазаққа ұғымды болса, орыс сөздерінің өзін қалдыру керек я қазақша екі –
үш сөзбен айту керек. Сол себептен орысшада переуат қылғанда тұп – тура сөз
қалдырмай, орысша ретімен переуат қыламын деп әуре болу жарамайды , - деп
аударма ісінің аса бір маңызды мәселесіне өз пікірін білдіреді. Ол қазақ
тілінде жазу турадан, Біздің қазақ тілі туралы бес – алты ауыз сөз деген
мақалаларында бүгінгі күн үшін де маңызды пікірлер айтып, Қазақ тіліне
кірген сөздерді жазғанда сөздердің қазаққа қанша ұғымдылығына қарау керек.
Егер қазаққа ұғымды болса, орыстардың өз сөйлегеніне ұқсатып жазуға тырысу
керек. Мәселен қазақтар жандарал, жанарал дейді, һәм генерал дегенді
де жақсы пайымдайды, сол себептен генерал деп жазу керек (1896 № 31, 32)
дейді. Жалпы газеттің аударма ісіне қатысты мәселелерді біршама дұрыс шешіп
отырғаны байқалады. Сұлтанғазин қазақ тіліне сырттан енген сөздерді екіге
жіктеп, бұрындары еніп қазақ тілінің заңдылықтарына сай айтылып жүрген
сөздерді сол күйінде, ал кейін келе әлі сіңісе алмаған сөздердің сол
тілдегі тұлғасын сақтап жазуды ұсынады.
Газеттің қазақ тіліндегі негізгі шығарушылары әрі аудармашылары Дінмұхаммед
Сұлтанғазин, Асылқожа Құрманбаев, Рахымжан Дүйсенбаев болды. Үшеуі де
кезінде қазақ баспасөзінің тарихында елеулі орын алған білімді ғалым,
аудармашы болуымен қатар, газет бетінде халқымыздың мәдениеті, әдебиеті,
тілі, тарихы, шаруашылық мәселелері жөнінде сауатты да білімдар мақалалар
жариялаған. Екі тілде бірдей аударма жасап, қазақ халқының әдет – ғұрып,
заңы, дәстүрі туралы көптеген мақала – хабарлардың авторы болған
Ү.Сұбханбердина. Дала уәлаятының газеті. А., 1996, 45 - бет.
Редакцияның атынан жарияланған мақала авторлары да осы үшеуі болатын.
Сондай мақаланың Мемлекеттік тіл деген атпен жарияланып, онда әр халық
алдымен өзінің ана тілін, екінші билеуші тілін, үшінші сол кезден білім мен
ғылым тілі француз тілін білуді ұсынады.
Тіл туралы газет аудармашыларының бірі Асылқожа Құрманбаев та маңызды
пікірлерді айта білді. Асылқожа: Тіл қай халықтың болса да ғылым мен
өнерге жетілуіне қажетті ең күшті құралдың бірі болып табылады. Тек өзінің
тілін таза сақтай білген және дамыта білген халық қана жарқын болашағынан
үміт күте алады және құрметке бөленеді деп жазады. Ол Қазақ тілі хақында
атты көлемді мақала жазып, онда тіл тазалығын көтерді. Қазақ тілін араб,
парсы, татар тілдерімен шұбарлауға қарсы шығып, сол кезде қалам
ұстағандарды бай қазақ тілінде жазуға үндеді. Дәлел ретінде әйгілі
Алтынсарин қазақ тілін мейлінше бай тіл деген, ол тілде қандай кітап болса
да жазып шығуға болады деген (1894, №27) деп, оның шығармашылығын үлгі
етеді. Автор өз ойларын Алтынсарин қазақ тілінің қасиетін сөзбен ғана
емес, іс жүзінде дәлелдеді. Ол мысалы таза қазақ тілінде үп үлкен Қазақ
хрестоматиясын жазды... Қазақ халқын және оның тілін сүюшілер марқұм
Алтынсарин салып кеткен жолмен жүрулері керек және ол бастап кеткен істі,
қазақ тілінің ережелерін жүйелеп, тәртіпке келтіру ісін жүргізе берулері
керек... Сөз басы, Түлкі мен қарға, Жаз және басқа өлеңдері бөтен
тілдерден құлан тазалығымен ғана қадірлі емес, оның үстіне қазақ тілінің,
қазақ өлеңі мен қазақ поэзиясының тамаша үлгісі болуымен де қадірлі деп
түйінді ойларын тұжырымдаған.
Қазақтың ұлы ақыны Абайдың өлеңі алғаш рет осы газет бетінде жарық көрді.
Абайдың Жаз өлеңі Семей оязы Шығыс елінің қазағы Ибраһим Құнанбай
аулының Бақанас өзенінде Көпбейіт деген жерге қонып жатқандағы түрі (1889,
№7) деген атпен, Кісіден үйреніп жаздым деген Көкбай Жанатайұлының
қолымен жарияланған. Ал Күлембайға атты өлеңі авторы көрсетілмей, 1888
жылда май айында Ақшатау деген жерде Семей облысы менен Жетісу облысының
чрезвычайный съезі болғанда бір уездің ел билеушілерінің съездегі түрі
деген атпен басылған (1889, №12). Абайдың көзі тірісінде жарық көрген
өлеңі осы екеу ақ. Бұларды ақынның өзі оқуы әбден мүмкін. Өйткені Абай
Дала уәлаятының газетінде 1895 жылы 3 санында басылған Тәкаппар әскер
басы турасында деген аңыз әңгіменің сюжетін өзінің Ескендірпоэмасында
өзек етіп, дамыта жырлады дей аламыз Ү.Сұбханбердина. Дала уәлаятының
газеті. А., 1996, 607 - бет. Деп жазады қазақ баспасөзі тарихының
білгірі Ү.Сұбханбердина.
Абайдың өлеңдері осы газтте жарияланған соң, ол туралы тұңғыш пікір де
осында жарық көрді. М.Ж.Көпеевтің мақаласы тікелей Абайға арналмағанымен,
ол туралы айта кетеді. Мәшһүр Жүсіп Абайды Құнанбайға ас бермедің деп
кінәлай отырғанымен де оның өлеңдеріне жылы лебіз білдіреді: басылған бір
тоқпақ өлең Құнанбай баласынікі деп естіген едік. Біз Ыбырай мырзаның
өнерін Құнанбайдан артық деп естіген едік... (1889, №48) Сөйтіп Дала
уәлаятының газетінде Абайтанудың алғашқы сүрлеуі осылайша салынды.
Дала уәлаятының газетінде жаңа шыққан кітаптар туралы мақалалардың дені
Жаңа кітап, Басылып шыққан кітап туралы, Жаңа кітап турасынан, Тағы
да бір кітап шықты деген сияқты тақырыптармен беріліп тұрған. Мұндай
материалдар көлемі жағынан көбіне шағын келіп, жаңа шыққан кітаптың не
жайында, пайдалы немес пайдасыз екендігін, жетістіктері мен кемшіліктері
қысқаша тұжырымдалып отырды. Сондай бір мақаланы Асылқожа Құрманбаев
Неклюдовтың орыс – татар сөздігі туралы жазды. Бір жаңа кітап турасынан
атты мақалада автор Неклюдовтың сөздігіне ноғай тілін қазақ тіліне жақын
орыс тілін үйренемін деген қазақтар осы орыс татар сөздігін алып оқысын
дегенін сынай отырып, Дала уәлаяты газеті қазақша газетін алып
тұрғандарға күн бұрын сақтандырып жазамыз. Осы Неклюдовтың кітабын сатып
алып, ақшаларыңды шығарып, уақыттарыңды өткізіп, бейнеттеніп оқып әуре
болмай ақ қойыңыздар. Осы Неклюдовтың шығарған бұл переуаттай переуат
болмағанын айта келіп қазақша тілінің ноғай тілінен онша бөлектігі жоқ,
ноғайдың тілін үйренген соң қазақтың тілін үйренбесе де болады, неге
десеңіз қазақтар ноғайдың тілін де ұғады деген. Ү.Сұбханбердина. Дала
уәлаятының газеті. А., 1996, 41 - бет. Осы сияқты Киргизско – русский
словарь, А.Е.Александровтың Киргиз - казахи, А. Кенесариннің Султани
Кенесары и Сыздық деген сияқты кітаптарға пікірлер берілген.
Газетте қазақ ауыз әдебиетінің үлгілері тұрақты орын алды. Қозы Көрпеш –
Баян сұлу, Нәрік батырдың ертегілік нұсқасы, Ақсақ құлан Жошы хан,
Қожанасыр секілді аңыздар орын алды.
Сөйтіп, Дала уәлаятының газеті қазақ әдеби тілінің қалыптасуына, әдеби
сыншыл ойлардың дамуына мол еңбек сіңірді.

Жиырмасыншы ғасырдың бас кезінде қазақ кітаптарының шыға бастауы сыншыл
ойлардың ояна түсуіне жағдай жасады. Әсіресе 1909 жылы үш бірдей кітаптың
- Абай өлеңдерінің, Ахметтің Қырық мысалының және Міржақыптың Оян,
қазағының! шығуы қазақ әдебиетінің ғана емес, сыншыл ойлар өрісін де
кеңейте түскен айтулы оқиғаға айналды. Арғы бергі әдебиет жайлы жазылған
мақалаларда Абайға соқпай өтпейтін болды. Тіпті әлеуметтік мәдени өмірдің
түрлі мәселелеріне арналғандардың өзінде де ойға дәйек ретінде Абайға
жүгіну жиі кездесті.
Қазақ әдеби ой пікірлерінің дамуында Айқап журналы мен Қазақ газетінің
шығып тұруы тарихи роль атқарды. Осы басылымдар арқылы әдеби сынның да аясы
кеңейіп, көптің көкейінде жүрген өзекжарды мәселелер көтерілді. Айқап
журналының шығарушысы Біздің қазақтың Әй, қап демейтұғын қай ісі бар?!
... Жеңілгеніміз жеңген жағымызға, ендігі сайлауда көрерміз, қап, бәлем-
ай дедік. Осындай біздің қазақтың бірнеше жерде қап деп қапы қалған
істері көп. Қап дегізген қапияда өткен істеріміз көп болған соң
журналымыз өкінішімізге лайық Айқап болды деген Айқап журналы, 1911
жыл. 1-ші нөмір журналды өмірге әкелді. Журналдың алғашқы нөмірінде ақ
сыншыл ойдағы мақалалар жариялана бастады. Мысалы Ахмет Байтұрсынов
Қазақтың өкпесі атты мақаласында Дүнияда ерге теңдік, кемге кеңдік, азды
көпке теңгеретін ғылым мен өнерді, елсізді елдіге теңгеретін, жоқты барға
теңгеретін ғылым мен өнерді керек қылатын қазақ аз. Теңдікке қолы қалай
жетсін? Қатерлі жерде қаперсіз отырдық. Өзімізге өкпелемесек, өзгеге
өкпелер бет жоқ [Айқап. А., 1995,  169-бет] деп Ахаң осы жолы халық
алдында қазақ жерінің  сол кездегі тағдыры туралы толғанды.
Кейіннен қанатты сөзге айналып кеткен Біздің заманымыз - өткен заманның
баласы, келер заманның атасы, Талап жоқ, үміт мол бip халықпыз,
Еңбексіз егін шықпайды, терлесең, терің тегін қалмайды, Телміріп  алған
теңгеден тер сіңірген тиын жұғымды, Ата жолдасы – надандық тәрізді
орамды ойларын осы мақаласына сыйдырды.
Басылымның  бұдан кейінгі нөмірлеріне де қызу атсалысқан Ахаңмен 6ipгe
Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов қоғамдық-саяси құрылым жайындағы
маңызды мақалаларын жариялады. Әcipece алаштың осы үш арысы жазған жер
мәселесіне, отырықшылық тұрмысқа көшу жайына, қазақ жазуын тәртіпке
келтіруге қатысты жарияланымдар оқырмандар тарапынан сан алуан  пікірлер
туындатты.
Айқап журналы басқармасында Мұхаметжан Сералинмен бipre сол тұстағы
танымал ақын, жазушы, драматург Әкірам Ғалымов, белгілі ақын, журналист
Мұхамедсәлім Кәшімов, көрнекті ақын Сұлтанмахмұт Торайғыров еңбек етіп, өз
шығармаларын жариялап тұрды. Мағжан Жұмабаевтың, Сәбит Дөнентаевтың, Сәкен
Сейфуллиннің, Taйыp Жомартбаевтың, Міржақып Дулатовтың, Қошке
Кемеңгеровтің, Ахмет Мәметовтің, Мұстақым Малдыбаевтың, Кенжеғали
Ғабдуллиннің, Самат Әбішевтің, Байбатыр Ержановтың алғашқы өлеңдері
Айқапта жарық көрді.
Зерттеуші, филология ғылымдарының докторы Серікқали Байменше
Әсіресе жаңа журналды құмарта оқыған сол кездегі көзі ашық жастар  басылым
жарияланымдарынан  жалпы қоғамның саяси сарынын саралап, қоршаған әлемнің
тынысын ұғынды, өзіндік түсініктерін түзіп, нақты   көзқарастарын айқындай
бастады деп жазады. "Қазақ тілі" газеті
Сол тұста-ақ отты жырларымен танылып қалған ақын Мағжан Жұмабаевтың Айқап
беттеріндегі:
Басқа жұрт аспан-көкке асып жатыр,
Кілтін өнер-білім ашып жатыр.
Бipi ай, бipi жұлдыз, бipi күн боп,
Жалтырай көктен нұрын шашып жатыр...
Ойламай біздің қазақ текке жатыр,
Бір іске жанаса алмай текке жатыр.
Азырақ көз жүгіртіп қарап тұрсаң,
Қазағың таңқаларлық кепте жатыр.
Байларың  мыңды айдаған шалқып жатыр,
Бар малын болыстыққа сарқып жатыр.
Барымта, ұрыс-керіс, кici өлтіріс,
Ішінде сорлы қазақ қалкып жатыр...
(Жатыр  өлеңінен);
Қазақта сорлы ұрғашы,
Ерден теңдік көрер ме?
Тиылып, кұрғап көз жасы,
Бipгe дәурен сүрер ме?
( Шын  сорлы  өлеңінен);
Жас ғұмыр надандықта өткен босқа,
Оқымай, өнер қумай жазы, қыста.
Білімнен ат-тонымен  қашқан қазақ,
Сайлауға таласуға қандай ұста...
Қор болдық,  білім қумай, кайран елім,
Күш кетіп, талай жаннан көрдік  көрім,
Сұлық боп жан шыққалы тұр таяулап,
Маңдайдан шып-шығып өлім терің.
(Күз  күні  өлеңінен),-
деп ащы да болса ашық айтқан жүрекжарды сырлары, Сәбит Дөнентаевтың: Бұл
заман осы күні күштінікі,
Азулы, тырнақты мен  тістінікі.
Дүниенің патшалығы, батырлығы,
Тыпырлап тыныш жатпаған естінікі.. .
(Заман кімдікі?  өлеңінен), - деп толғануы және басқа да ұлт ұландарының
заман мен қазақ баласын қатар қойып қозғаған қордалы ойлары талайдың 
талабын ұштап, санасына соны ой салды. Халық тұрмысындағы кейбір  келеңсіз
әдет-ғұрыптардан  арылу қажеттігін алға тартқан  танымдық жарияланымдардың
бірі  ретінде Бейімбет Майлиннің Қостана үйезі, Дамбар болысы (1913) деп
аталатын тырнақалды туындысын атап өтуге болады.
Бipaқ біздің қазақ халқының ежелден пайдасын біле тұра аяқ баспайтындығы
бар емес пе?- дейді болашақ жазушы.- Бірсыпыра жарамсыз әдеттерін ата
ғұрпымыз деп айырылмай бұл уақытқа шейін қолына ұстап келді. Ол жарамсыз
әдеттерінің бipi қыз алып, қыз беру турасында, онан соң 6ipeyi  өлік
турасында.
Журналдың жас авторы бұдан кейін  өлікке мүше берудің, молдалардың адам
қайтыс болған кезде мал аламын деп ұмтылатынына қынжыла келіп, осы
ғұрыптың  өрескелдігінен сын айтады.  Сөйтіп, 19 жастағы ауыл баласы нәпіл-
садақалардың   бәрін жиып, неге мешіт-медресе ашпаймыз, неге оны білім беру
жолына жұмсамаймыз деп сол заманның  табиғатына сіңісе қоймайтын  тың ой
ұсынады. Жасөспірім Бейімбеттің бұл ойларымен  келіспеу қиын, әрине.
Осы тұстағы журнал авторларының басылым  мұратымен бірліктегі  ортақ
көзқарас-ойларын   Бейімбет Майлиннің  Айқапта жарияланған  тағы бір
маңызды мұрасымен байланыстыра баяндауға болады. Ол - 1915 жылғы Болған
ic атты деректі әңгімесі. Бұл турасында зерттеуші-ғалым Үшкілтай
Сұбханбердина: Б.Майлиннің алғашқы әңгімелерінің бipi. Автор сол кездегі
етек жайған жер сату iciн, орыс пен қазақ байларының кейпін кедей тап
тұрғысынан сынай жазған (Әдеби мұра. А., 1970, 250-бет) дейді.
Осы алғашқы әңгімелерінің бірінде жас қаламгердің  шығармашылық қолтаңбасын
көрсете отырып, жер сату сынды сорақылықтың соңы кімнің маңдайына соққы
болып тиетінін  алдын ала болжай білгендігі таң қалдырады. Шығармада көшіп
келген орыстарға жер сатып, пайда тауып жүрген Жанпейіс дегеннің жағымсыз
бейнесі бар. Жанпейістің пысықтығына Қажыбай ақсақал  тәнті  болып, одан 
менің де жерімді орысқа өткізіп  бер деп  өтінеді...
Ақыры переселен Меколай сатқан жеріңді толықтырып бер, болмаса ақшамды
қайтар деп Жанпейісті соққыға жығады. Қажыбайдың жылқысы үйренген өpiciнe
жайылып барғанда, өзi сатқан жердегі орыстың егініне  түседі. Меколай
жылқының бәрін  айдап әкеп, қамап тастайды. Қамауда тұрып Қажыбайдың екі
ту  биесі мен аты аштан өледі.  Қажыбай приставқа барып, қалған жылқысын
әрең босатып алады...
Осы ретте Ахмет Байтұрсыновтың  Қазақ жерінің екі ұшы екі қолда: бip ұшы
қазақта, бip ұшы орыста. Әдіс қылған жағы ауыстырып алып жатыр, бос ұстаған
жағы айырылып қалып жатыр. Жерді қолында қатты ұстау, бос ұстау қазақтың
өздерінен (Байтұрсынов А. Ақ  жол. А.,1991, 228-бет) деген сөздерінің сол
жылдары тегін айтылмағанын тағы да мойындауға мәжбүр боламыз.
Аталмыш шығарма жалпы  журнал шығарушылардың да мақсатын сездіреді. Азын-
аулақ қаржыға малданып, ата-бабадан қалған қара жерді саудаға салып жүрген
ағайынның қылығын қоштауға бола ма? Егер сол тұстағы қалам ұстаған жастар
ел-жұртына жаны ашымаса, көз алдында болып жатқан сорақылықты сезіне
алмаса, дәл осы құбылыс әңгіме арқауына айналар ма еді?
Кеңестік замандағы әдеби сын Айқаптың жарияланымдарын кедей тап мүддесі
тұрғысынан бір жақты ұғындырып келгені жасырын емес. XX ғасырдағы қазақ
баласы бастан кешірген қитұрқы заманның мұрағат қабаттарында қаттаулы
жатқан бip бұрылысы осындай. Алайда ғасыр басындағы тектес басылымдарға
қарағанда, кезінде біршама зерттеліп, зейінделген, оқып, танысуға мүмкіндік
болған  да осы Айқап. Бірақ Айқаптың барлық авторлары жайында кезінде
толық айтылмады;  ал бұрынғыдай ақ пен қызылға бөлмей, Айқапқа шын
мәнінде бет бұрылған кезең еліміздің тәуелсіздік алуымен бірге басталды.
Журнал жарияланымдарының жеке кітап болып мазмұндалып шығуын осы орайдағы
үлкен әдеби-ғылыми жетістік  ретінде бағалаған жөн. Жарияланымдар
мазмұнына тереңірек үңілген сайын алдымыздан  бұрын  сезе алмаған өзгеше
леп - алаш ұлы мекендеген атамекенге деген ұлтжандылық  сарын еседі.
ХХ ғасырдың бас кезінде Айқаппен қатар Қазақ газеті жарық көрді.  Біраз
уақыт екі басылым ақпараттық кеңістікте қатар жүрді.  Кейіннен кеңестік
ғылым бұлардың біреуін қоштап, біреуін мошқап, біреуін демкоратияшыл,
екіншісін ұлтшыл деп айдарлады. Соған байланысты  Қазақ газеті  90-
жылдардың бас кезіне дейін мүлде жабық жатты.
Бірақ кезінде Айқап жазғандай, Тұңғыш ұлы Айқапты сүйген қазақ
Қазақты да сүйе бастап [5] еді. Осы екі басылымға байланысты әңгімеде
Бейімбет Майлиннің Қазақ газетіне шыққан  Айқап ойларыңда бар ма?
деген мақаласы сол кезеңнің бір тынысын танытады.
Мәселенің мәнісі мынада еді: Қазақ газетіне жазған бір мақаласында
Шәкәрім Құдайбердіұлы білімсіз ел жас бала сықылды, бір жаңа нәрсе
көрінсе, бұрынғыны тастап, соған ұмтылмақшы дей келіп, біздің қазақ
Қазақ газеті шыққан соң, Айқап журналын тастап кетпей ме деген күдігін
білдірген еді. Міне, Бейімбет осыған орай қолына қалам алады. Айқаптың
алғашқы шыққан кезінде,- дейді ол,- түйменің тана моншағы оның үстінде
болды. Әрине, ол енді Айқаптың жаңалығынан болса да, жалғыздығынан болса
да болған бір құрмет шығар деуге жақындап қалдық. Болмаса жазушыларының
бұрынғыдан кемитін реті бар ма? Рас, Қазақ газетасы шығып, екі-үш 
жазушының орны жоғалғаны. Оның есебіне ескі жазушылар ысылмақшы, жаңадан
бірен-саран жас жазушылар да қосылмақшы. Сөйтіп, Айқаптың асығы түгел
болмақшы емес пе еді? Бірақ олай болмады. Жазушылардың жазғаны Қазаққа
ғана жазатын болып, жазбағаны мүлде қойды.... Осылайша толғана келіп,
газет-журналға жазушыларға Айқап қаламдарыңызды тістей ме? Қазақ
көзіміздің қарасы болғанда, Айқап ағы емес пе еді деген ойын ұсынады.
Сонымен бірге, Бейімбеттің бұл сөздері ұзақ уақытқа дейін әдеби-ғылыми
айналымнан шет қалып келгенін де айта өткен жөн. Айқап журналының
мазмұнды, оқырман үшін қызықты жарияланымдары аз емес. Мысалы, 1914 жылғы
оныншы санында оқырманға бірнеше жұмбақтар ұсынғаны бар. Байбатыр Ержанов
жолдаған сол жұмбақтың бірі мынадай еді:
Бала көтеріп тұрған қатынға бipey:
- Бұл көтеріп тұрған бала өзіңізге  қай жағынан жақын болады? - деп
сұрағанда, қатын:
- Баламның баласы, байымның інісі деп жауап береді, бұл қалай?. Осы
жұмбақты Бимұхамет Майлин шешіпті. Жауабы мынадай екен: Мысалы, бip баласы
бар тұл қатын бip күңді ержеткен баласымен сатып алады. Содан соң күңнің
баласын азат қылып, өзі соған тиеді. Қожа қатынның баласы күңіне жақындық
қылса, содан туған бала – баласының баласы, байының ініci болып табылады.
Айқап журналы 1915 жылғы 14-нөмірінен соң  шығуын тоқтатты. Бұған сол
кездгі Ресейде болып жатқан соғыстың салдарынан туған күрт қымбатшылық
айтарлықтай әсер етті. Қағаз  бағасы мен баспахана шығындары өстi. Екінші
жағынан, журналға жазылушылар азайып, нақты қаржылай көмек берушілер
болмады. Осы соңғы нөмірінде журнал басшылығы оқырмандарына мынадай сөз
арнады: Ал енді алаш азаматтары!.. Біз қолымыздан келген жұмысымызды алаш
пайдасына жұмсаудан тартынбай қазақ жұртымызға аз да болса бip соқпақ жол
болсын деп бастап журнал шығардық, мақсұтымыз дүние жиып байымақ,
пайдаланбақ емес, тек қана жұрттың көзі, құлағы болмақ еді. Білгенімізді
жаздық, айттық... не жазсақ та таза жүрек, таза ниетпен жазып едік,...
мақсұтымыз халыққа жол көрсетпек еді. Газеташылық, журналшылық қазақ
жігіттерінің қолынан келетін жұмыс екендігін сыпат етпек едік. Біз сол
мақсұтымызға жеттік. Ендігі жұмыс оқыған жастардың мойнында... (Қазақ,
А.,1998, 228-бет).
Қазақ халқының жазба ескерткішінің бірі болып саналатын Айқап
журналынан бүгінде Ресей жерінде қандай белгі бар? Өкінішке қарай, ештеңе
жоқ. Бұдан жүз жылдай бұрын шыққан журнал басқармасы орналасқан үй қайдан
сақталсын?! Бірақ қазақтың алғашқы ұлттық кәсіби журналының бір кезде Ресей
аумағында шыққанын бүгінгі ұрпақтарға білдіру екі ел арасындағы мәдени-
рухани байланыстарды байыта түсетіндігі сөзсіз. Соған орай біз қазақтың
көзінің ағындай Айқап журналы туралы Троицк қаласында бір белгі
орнатылғаны орынды болар еді деп санаймыз. Бұл бәрімізге, соның ішінде
Ресей қазақтарына да сын С. Байменше Қазақ тілі (Биыл Орынборда
шыққан Қазақ газетінің жарық көргеніне де жүз жыл толды). М.Сералин, А.
Байтұрсынов, М.Дулатов сынды ұлтжанды азаматтар шығарып тұрған бұл
басылымдарда қазақ халқының тұрмыс тіршілігіне, болашағына қатысты
көтерілмеген мәселе болмады. Әсіресе әдебиет пен мәдениет айрықша назарда
тұрды. Ұлттық бағыттағы өлеңдер жиі жарияланды. Қазақ әдебиетінің жай-
күйін, болашағын айқындауға сол кездегі ұлт азаттық бағыттағы қазақ
қаламгерлерінің дені қатысты.
ҚАЗАҚТЫҢ ӘДЕБИ СЫНЫНЫҢ ДАМУЫ
1.1. Әдеби баспасөздегі сынның қалыптасу сипаты
Баспасөз – жалғаншыл  баспасөзге қарама-қарсы, шынайы шындықтың  айнасы. Ар
мен адамгершіліктің, жаңа мен жақсының жаршысы. Баспасөз –насихаттаушы 
және ұйымдастырушы. Осы міндеттерге  сәйкес, газеттердің күнделікті ісінде
өмірдегі ең прогресшіл игі құбылыстың бәрінің де өркен жаюына кең жол
ашылуға тиіс. Бұл әрине басылымдардың сапасын үнемі арттыра беруді, дәлірек
айтқанда түрін мейлінше байытып, тіл байлығын жетілдіре түсіп, мазмұнын
тереңдетуді талап етеді. Сондықтан да баспасөз материалдарын шебер
ұйымдастырудың, оны барынша ұғымды етіп жазудың тәсілдері мен стильдерін
анағұрлым жақсартуы шарты айқындалуы тиіс.  Бұл міндеттерді жүзеге асыру
газет жанрларының әрқайсысына тән ерекшеліктерді сақтай отырып, олардың
жанрлық мүмкіндіктерін молайту - әр журналистің қаламға жүйріктігін, мәнер
машығын жетілдіру, сөйтіп әр жанрда талай әсем туындылар беру мақсатына
тығыз байланысты. Басылымдар әр түрлі, соған сәйкес олардың ерекшеліктері
де сан алуан екені мәлім. Ал олардағы материалдардың сапалы болуы оларды
жазу үстінде журналистің баспасөз жанрының әрқайсысына тән сол
ерекшеліктерін жете айыра отырып, оны шебер жаза білуіне байланысты. Егер
журналист газет жанрларының теориясын жақсы біліп, оны өз ісінде жемісті
қолдана білсе, газет материалдары бір-біріне егіздің сыңарындай ұқсап
тұрмай, бірін-бірі қайталамай, әрқайсысы өз жақсылығымен жарық көреді,
сапасы жақсарады, жазылу түрі соны сипат табады, мазмұны тереңдейді,
нәтижесінде ондай газет материалдарын оқушылар сүйсініп, қызыға оқитын
болады. Сайып келгенде,  газет , журнал материалдарының сапасын
жақсартудың, журналистердің қалам шеберлігін арттырудың негізгі бір тиімді
тәсілі, нақты жолы осы деп білген жөн.
Журналист еңбегі – оңай еңбек емес. Ол – аса бір құрметті еңбек. Бұл
еңбекті көпшілік сынайды, сыйлайды. Журналист еңбегі – үнемі ізденіп,
шығармашылық жаңалықтарды талап ететін еңбек. Сондықтан да журналист өмірді
жай ғана қызықтыра көркем суретші немесе өмір өзгерістерін жай ғана бір
бақылаушы емес, ол сол өмірдің нағыз белсенді күрескері. Демек, ол
–қоғамдық пікірдің ұйытқысы мен ұйымдастырушысы; қоғамдық пікірдің қожасы
мен иесі. Сондықтан да оның баспасөз жанрларын жете меңгеруі, оларды өз
творчествосында шебер қолдана білуі қажет.
Осындай жауапты қызметті иеленуші журналистер қауымының еңбек ететін бір
саласы бұл - әдеби басылымдар. Әдеби басылымдар әрине елімізде қазір көп-
ақ. Ал аға басылымдар - Жұлдыз, Жалын, Қазақ әдебиеті баспасөз
құралдарының орны бір бөлек. Бұл басылымдардың тарихы әріден басталады.
Жұлдыз - алаш жұртының әдеби, әлеуметтік журналы. Қазіргі бұл әдеби
басылымның құрылтайшы және шығарушы: Қаламгер Медиа орталығы. Орталықтың
директоры – журналист, ақын Жанарбек Әшімжан. Бас редактор – Ұлықбек
Есдәулет. Жауапты хатшы – ???. Бөлім меңгерушілер: ??? . Редакция алқасы:
???. Қазақ газеттері серіктестігінің өкілдері: Алматы қаласында, Алматы,
Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, Қызылорда облыстарында, Маңғыстау облысы,
Астана қаласы мен Ақмола облысы, Қарағанды облыстарында. Редакцияға түскен
шығармалар рецензияланбайды. Қолжазба қайтарылмайды. Көшіріп басқан
жағдайда Жұлдызға сілтеме жасау міндетті.
Жарияланған дүниелердегі деректердің нақтылығына авторлар жауап береді.
Пікір-толғамдар редакция көзқарасымен сәйкес келе бермеуі мүмкін. Жұлдыз
журналында жарияланған материалдардың авторлық құқы Қаламгер медиа
орталығына тиесілі, жарнаманың тілі мен мәтініне редакция жауапты емес.

Сын дегеніміз – пікір, пікірталас. Сын мен өзара сын – сауыға түсудің
бірден бір кепілі. Әдеби атмосфераның сауыға түсуі үшін де шығармашылық
пікір алысулардың маңызы зор. Жетпісінші жылдардағы қазақ әдеби сынында осы
мәселеге біршама көңіл бөліп, ол өз жемісін берді де. Қазақ әдебиеті
газеті Проза: ойлар мен толғаныстар, Поэзия: ізденістер, іркілістер,
Шеберлік туралы әңгімелейміз, Жазушы жазушы туралы, Әңгіме туралы
әңгіме, Аударма: өре мен өріс, Толғауы тоқсан қызыл тіл деген сияқты
айдарлар ашылды. Онда қазіргі қазақ әдебиетінің аса маңызды зәру, маыңызды
мәселелері хақында қызу пікір алмасулар туындап, қаламгерлер өз байламдарын
халыққа ұсынды. Әсіресе поэзиядағы, прозадағы поэтикалық жаңалықтар,
қаламгердің шығармашылық шеберлігі, көркем әдебиеттің болашағы туралы
тұшымды ойлар ортаға тасталды. Жас сыншылар сөйлейді атты айдар бір
қауым жас сыншыларға сын мінберін ұсынып, олардың шығармашылық жағынан
толысып, өркендеуіне жағдай жасады. Жас сыншылар – жас ақындар туралы
деген айдарда да әдебиетсүйер оқырманға өз пайдасын тигізді.
Жұлдыз журналында Тіл өнері дертпен тең, Өлең, қайда барасың?,
Қазіргі қазақ драматургиясы, Өткен жылда өріс бар, өсу қандай?, Өлең
дәрежесі талғам деңгейінен төмен бе, тең бе, биік пе?, Өркен жайған өнер
өрісі, Оқырман хаттарымен сырласа отырып..., Ахуалың қалай аударма?
мәселелері бойынша талқылаулар жүргізілді. Оған елге есімі белгілі
сыншылар, ғалым-қайраткерлер, қаламгерлер тартылды. Бұл ортақ
пікірлесулерде әдеби өміріміздің толғамды тұстары, зәру мәселелері
турасында өзекжарды пікірлер сарапқа салынды. Баспасөз бетінде әр түрлі
тақырыптар, проблемалар бойынша өткізілген пікір алысулардың әдеби өмірдің
жандана түсіп, дұрыс бағытта дамуына септігін тигізгені анық.
Жетпісінші жылдардың әдеби сынында қазақ әдебиетінің жеткен
жетістіктері мен кемшіліктерін саралауға қатысты бірсыпыра жұмыстар
атқарылды. Поэзияның, прозаның және әдебиеттің басқа да салаларының
көркемдік мәселелеріне арналған пікір алысулар жиі өткізілді. Поэзияның
түрлі жақтарын көтерген З.Ахметовтің Еркін өлең, ол қандай?, (Қазақ
әдебиеті 27.Х.1972), Ә.Кекілбаевтың Өлең көкжиегі (Жұлдыз, 1972, №1),
Ә. Атаниязовтың Математика және поэзия, (Жалын, 1971, №1),
Ж.Сомжүрековтің Өлең неге оқылмайды?, (Жалын, 1972, №5), Д.Стамбековтің
Өлең өрісі неге тар? (Қазақ әдебиеті, 16.02.1973), Ұ.Доспанбеттің Өлең
өлкесін шолғанда, (Қазақ әдебиеті, 23.ХI.1973), М.Қаратаевтың Ән
қанатына – асыл сөз (Қазақ әдебиеті, 28. ХI.1973), Ә. Жәмішевтің
Балалар поэзиясы туралы бірер сөз, (Жалын, 1973, №1 ), Б. Сарбалаевтың
Өлең өресі неге өспейді? (Жалын, 1973, №6 ), Қ.М.Жүсіповтің Ақынның
биік мұраты, (Жұлдыз, 1975, №10), Лирикадағы әсемдік, (Қазақ
әдебиеті, 14.07.1975), Б.Ыбырайымовтың Сен де түзел, ақыным, (Жалын,
1977, №8), Қ.Мырзалиевтің Өлең жыр және ақын парызы, (Қазақ әдебиеті,
29,03.1974), А.Егеубаевтың Ақын боп келген соң өмірге, (Қазақ әдебиеті,
6.12.1974), Ә.Табылдиевтің Балаларға жыр керек (Жұлдыз, 1974, №8 ),
Т.Рақымжановтың Поэма және уақыт (Жұлдыз 1974, №11), Т.Рахимовтың
Қамқорлықты талап деп білсек, (Қазақ әдебиеті, 07.02.1975),
М.Неталиевтің Өлеңге бұлардың да бар таласы (Қазақ әдебиеті, 1.07.1975)
т.б мақалалар жарияланды. Бұлардың дені шолулық, проблемалық ыңғайда
жазылып, қамту аясының ауқымдылығымен ерекшеленеді. Авторларды кәсіпқой
сыншылармен, бірлі-жарым прозашылар, негізінен ақындар құраған.
Жалын (1971, №1) Зерттелу айдарымен жарияланған Ә.Атаниязовтың
Математика және поэзия атты мақаласы тақырып сонылығымен назар аудартады.
Поэзияны математикалық айла-тәсілдермен зерттеу – жаңалық. Автор К.Маркстің
ғылым дә, математикалық әдістерді қолданғанда ғана ғылым бола алады деген
сөзін алға тарта отырып, оны қалайша пайдалануға болатынын түсіндіреді.
Абай өлеңдері құлақтан кіріп бойды алады, - деген бір жөн де, Абай
дәуіріндегі қазақ өлеңдерінің объективтілік заңдылықтарын зерттеп, санап
алынған цифрларды салыстырып, Абай өлеңдерінің не себепті құлақтан кіріп
бойды алатындығын, ақын мұраларының өз замандастарына тигізген әсерін және
осы күнгі қазақ поэзиясына қосқан үлесін цифрлар шежіресі арқылы көрсеткен
бір жөн емес пе?
Поэтикалық шығармаларды осындай кең ауқымда қарастырып, сфецификалық
код ретінде талдау арқылы информациялық мінездемелерін көрсетуге
мүмкіндік тудырады дей келіп, өлең үлгілерін математикалық тәсілмен
зерттеудің жолдарын ұсынады.
Жұмаш Сомжүрековтің Өлең неге оқылмайды? (Жалын, 1972, №5 ) атты
мақаласында аса маңызды мәселелер көтеріледі. Бір кезде ақындарын төбесіне
көтеріп қадірлейтін ел қазір сол дәстүрінен жаңылып, олардың өлеңдерін
оқымайтын болып барады - деп дабыл қағады. Ол үшін алдымен, жыр мерейін
өсірмей болмайды. Ал жыр мерейі қайтсе өседі?. Автор осы бір аса маңызды
сауалға жауап іздейді. Жыр мерейін өсіру үшін оған деген талапты күшейту
керек. Яғни нашар өлеңдер басылмауы тиіс; ... бірде бір нашар өлеңнің
жарық көруіне жол бермеу; өлеңнің иесі емес, өзін сөйлету, ... өзінің
нашар өлеңімен бір ақын мың ақынды оқырмандарынан айырып, бақытын ұрлайтын
болмасын. Ол үшін поэзиядағы келеңсіздіктерге қарсы күресті күшейтіп,
әдебиетті насихаттау жұмыстарын барынша қолға алу керек.
Жастар альманағы Жалында негізінен жастар шығармашылығына қатысты
сын мақалалары жарық көріп тұрды. Д.Исабековтың Бастау (Жалын, 1973, №2
), С.Байжановтың Суреткер мұраты және жаңа адам, (Жалын, 1973, №3),
Т.Молдағалиевтің Сапар алдында (Жалын, 1975, №5), А.Нысаналиннің Алтын
арқау (Жалын, 1975, №1) , Б.Кәрібаеваның Замандас сынына тереңірек
үңілсек (Жалын, 1975, №6), Ә.Мархабаевтың Тапқандарымыз бен
жоғалтқандарымыз (Жалын, 1976, №3), Т.Мәмесейіттің Ат тұяғын тай басар
(Жалын, 1980, №1) секілді мақалаларында жас әдебиеттің түрлі мәселелері
жан жақты сөз болды.
Жалындағы сын мақалалар көбіне Әдеби сын айдарымен жарияланып
отырды. Сонымен бірге оқта – текте болса да тағы да бірнеше айдар жұмыс
істеді. Соның бірі – Жас сыншылар трибунасы. Мұнда әдеби сынға енді ғана
қалам тарта бастаған жас сыншылардың көрінуіне жол ашылды. Осы айдарда
жарық көрген Бекен Ыбырайымовтың Сен де түзел ақыным атты мақаласы
өзіндік формасымен де, батыл сындарымен де көзге түседі.
Мақаланың құрылымы да өзгеше. Бүкіл мақала екі адамның диалогына
құрылған. Автор ... ойда жоқта өзім куә болған астаналық сыншы Сәкең мен
астанаға ауыл шаруашылық озаттары кеңесіне келген механизатор Мәкеңнің
әңгімесін жұртшылық назарына ұсынуды жөн көрдім дейді де өзінің бүкіл
айтар ойларын осы екеудің аузымен айтқызып, әңгімелестіреді. Оқырманның
өкілі ретінде көрінетін Механизатор Мәкеңнің кейбір ақындардың жырларына
көңілі толмай Сыншы Сәкеңмен сырласады. Мақалада Т.Сүлейменовтің
Бұлақ, Ж.Амановтың Ынтызар жүрек, С.Оразаевтың Шырқау биік,
Ж.Боранбаевтың Жанартаулар жинақтары оқырман Мәкеңнің пікірі ретінде
қатал сыналады. Көлемді мақалада нақтылы, сынды батыл айту басым. Соңында
автор Аққудайын ақын даңқы аспандап бара жатқан жоқ па?- деп оқырманға
сауал тастайды.
С.Әшімбаев Тағылымды дәстүр мақаласында (Қазақ әдебиеті,
11.05.1979) қазақ поэзиясындағы Абай дәстүрі жайлы толғанады. Өз ойларын
орыс, әлемдік поэзия мысалдарымен тұздықтап отырған. Абай салған әдеби
дәстүрді шығармашылықпен жалғастырып келе жатқан ақын ретінде М.Мақатаевқа
тоқталып, оның поэзиясын жоғары бағалайды.
Осы уақытта ойлы да өткір сындарымен жарқырай көрінген Б.Сарбалаев
қазақ прозасындағы ортақол романдарға тоқталған. 1978 жылы Жазушы,
Жалын баспаларынан 25 роман жарық көріпті. Автор романдардың сан жағынан
көп шығып, сапа жағына келгенде ренішін жасыра алмайды. Ортақол
романдардың көбейіп бара жатқанына қынжылады. Сан үшін емес, сапа үшін
күресу қажет екендігін еске салады.
Шешімін күткен көркемдік проблемалардың туындап отыруы әдебиеттің даму
үстінде екенін көрсетті. Көркемдік мәселелері уақытында дұрыс шешіліп
отырса, әдебиеттің даму жолдары ашылып отырады. Б.Алдамжаровтың
Аудармадағы жолайырық мақаласында қазақ әдебиетіндегі аударманың
теориялық, практикалық мәселелері қозғалады. Көркем шығарманы тәржімалау
барысында туындайтын қиындықтарды айта отырып, оның дәлме-дәл және еркін
аударма түрлеріне тоқталады. Бұл екі тенденция аудармадағы жолайырық.
Тәржімәшіні көшірмешіге айналдырып, қолын тұсап отыратын адевкатты
аудармаға қарағанда көркемдік дәлдікті мұрат тұтқан көркем аударма
тәржімәшіге творчестволық еркіндік, мол мүмкіндік береді. Бұл екі тенденция
қатар өмір сүре алады. Бірақ әрқайсысының өз орыны бар деген жолдарда
автордың негізгі пікірі жатыр.
З.Ақышевтің Әдептен озбайық (Лениншіл жас 5.01.1979) атты
мақаласында қазақ прозасында порнографиялық көріністердің етек алып бара
жатқанын үлкен маңызды мәселе ретінде көтереді. Көркем шығармалардан анайы
көріністерді суреттеген мысалдар келтіре отырып, автор Әдеп қайда? инабат
қайда?... қай халықтың болса да тамаша қасиеттерінің бірі- жолдастың
көзіне шөп салмау еді ғой...Осыны әдепсіздік емес деп кім айта алады? деп
батыл сынайды. Әдебиет деген сөздің түп-төркіні әдептілікке,
тәртіптілікке ізгілікке мегзейді деп білетін автор әдебиеттің тәрбие
мәселесіндегі аса маңызды орнына оқырман назарын тағы да аударады.
Жетпісініші жылдардың әдеби сынындағы ілгерілеулер сандық жағы мен
сапалық жағынан ғана емес, сонымен бірге оқырманның назарын өзіне
аударып, оқуға оңтайлы болуды көздейтін түрлендіріп беруде де айтарлықтай
ізденістер жасады. Оқырманға қызықты болу үшін материалдарды беру
формаларын өзгертіп, батыл тәжірибелерге барды. Бұлары негізінен сәтті
шыққанын айтуға болады. Солардың бірі – Жұлдыз журналының Сын және
библиография айдарында ашылған Жұлдыздың сырласу клубы. Осы клубтың
аясында қазақ әдебиетінің маңызды мәселелері жайлы тұрақты түрде
талқылаулар ұйымдастырылып тұрған. Сын туралы әңгімеге (Жұлдыз, 1973,
№5) С.Мұқанов, М.Қаратаев, Т.Нұртазин, Т.Әлімқұлов, Р.Бердібаев, Ә.Жәмішев,
Ж.Әбдірашев, С.Жиенбаев, Ф.Оңғарсынова, Ш.Смаханұлы, А.Нысаналин, Ш.Сариев
пікір білдірген. Қазіргі қазақ драматургиясы (Жұлдыз, 1974, №5), Өлең
дәрежесі талғам деңгейінен төмен бе, биік пе? тең бе? биік пе? (Жұлдыз,
1976, №1), Әңгіме туралы әңгіме (Жұлдыз, 1976, №8), Оқырман хаттарымен
сырласа отырып... (Жұлдыз, 1976, №6), Ахуалың қалай, аударма?
(Жұлдыз, 1976, №977, №2), Көп томды роман. Көкейде жүрген ойлар
(Жұлдыз, 1978, №9), Қазақ прозасындағы қазіргі ауыл (Жұлдыз, 1979,
№1) тақырыптарымен өткен пікір алысуларда осы саланың көркемдік әлемі
кеңінен талқыға түсіп, жетістіктері мен кемшіліктері біршама сараланды.
Өлең дәрежесі талғам деңгейінен төмен бе? тең бе? биік пе?
тақырыбында өткен сырласу көтерген мәселесінің ауқымдылығымен,
өзектілігімен, айтылған пікірлердің алуандығымен көзге түседі. Сырласудың
ұйымдастырылу тәртібі де өзгеше. Редакция алқасы 1. Ең алдымен, сіз
өзіңіздің төл туындыларыңыздың ішінен, жүрегіңізді тербетер, көңіліңізге
жақын деген бір өлеңіңізді ұсынсаңыз.
2. Бұл туындыңыз өзіңізге несімен ұнайтынын дәлелдеңіз?
3. Сіз өзіңіз ұсынған бұл өлең қалай ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Мұхтар Әуезовтың әдеби-сын еңбектерi
Математика сабағында проблемалық оқытудың ерекшеліктері
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық талдау
Әдеби сын-зерттеу еңбектерінің жалпы теориялық сипаты
Ж.Баласағұн. "Құдағу біліг" шығармасына тақырыптық-идеялық, мазмұндық сипаттамасы
«ҒАЗАУАТ СҰЛТАН» ҚИССАСЫНЫҢ ТАҚЫРЫПТЫҚ, КӨРКЕМДІК ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері
Қошке Кемеңгерұлы және ұлттық әдеби сын мәселелері
Бастауыш білім беруде проблемалық оқыту технологиясын қолданудың ерекшеліктері
Бастауыш сыныпта проблемалық сабақты ұйымдастыру ерекшеліктері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь