Құрсақаяқты моллюскаларды қолдан өсіру

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4
НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1 ӘДЕБИЕТТЕРГЕ ШОЛУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.1 Құрсақаяқты моллюскалардың сыртқы және ішкі құрылысы. 6
1.1.1 Құрсақаяқты моллюскалардың бақалшағының ерекшелігі ... . 10
1.1.2
1.1.3
1.1.4
1.1.5
1.1.6
1.1.7
1.1.8
1.2
1.3 Құрсақаяқты моллюскалардың бұлшықеттеріне сипаттама ...
Құрсақаяқты моллюскалардың асқорыту жүйесі ... ... ... ... ... ..
Құрсақаяқты моллюскалардың тыныс алу жүйесі ... ... ... ... ...
Құрсақаяқты моллюскалардың қанайналу жүйесі ... ... ... ... ...
Құрсақаяқты моллюскалардың зәр шығару жүйесі ... ... ... ... ...
Құрсақаяқты моллюскалардың жүйкежүйесі ... ... ... ... ... ... ...
Құрсақаяқты моллюскалардың көбею жүйесі ... ... ... ... ... ... ...
Құрсақаяқты моллюскалардың экологиясы ... ... ... ... ... ... ... ...
Моллюскалардың маңызы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 11
11
15
17
18
18
20
23
27
2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ ЖӘНЕ ӘДІСТЕРІ ... ... ... ... ... 30
2.1
2.2
2.3 Зерттеу материалдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Құрсақаяқты моллюскаларды жинау әдістері ... ... ... ... ... ... ...
Құрсақаяқты моллюскаларды өңдеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... 30
31
32
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ ... .. 34
3.1


3.2


3.3 Кең таралған моллюскалардың Lymnaeidae, Planorbidae және Physidae тұқымдастарының өкілдерінің табиғи жағдайда өсу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кең таралған моллюскалардың Lymnaeidae, Planorbidae және Physidae тұқымдастарының өкілдерінің тіршілік циклдерінің ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Вегетационды кезеңде популяция құрамындағы моллюскалардың жастық өлшем көрсеткіштері ... ... ... ... ... ...

34


37

44
3.4

3.5
Құрсақаяқты моллюскаларды лабораториялық жағдайда өсіру ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
Лабораториялық жағдайда өсірілген Planorbidae тұқымдасының өкілі Planorbarius corneus . тың морфологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
45


47
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 54
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... .. 57
Құрсақаяқты моллюскалар табиғатта өте кең таралған жануарлар тобы. Теңізде, тұщы суларда және құрлықта мекендей отырып, табиғи биоценоздардың маңызды компоненті болып табылады. Құрсақаяқты моллюскалар, тіпті, өздері өсіп-өндіру объектісі ретінде қолданылуы мүмкін, алайда ауылшарушылық зиянкестері ретінде де белгілі немесе кейбір ауланатын құнды балықтардың қорегі бола тұра үй жануарлары мен адамға қауіпті құрттардың тасымалдаушысы болуы да мүмкін. Сонымен қатар моллюска бақалшақтары биостратиграфиялық жер қойнауын бөлшектеуде маңызды рөл атқарады. Ал бұл қазба байлықтардың көзін табуда негізгі элементтердің бірі.
Біздің елімізде кең таралған және де әр түрлі типті су қоймаларда кездесетін, көптеген тұщы су бассейндері экосистемасының міндетті компоненті – өкпелі моллюскалар болып табылады. Оларды меңгеру практикалық және ғылыми қызығушылықты тудырады.
Жануарлардың бұл тобы өздерінің популяциясының тығыздылығымен, түрлік құрамының алуантүрлілігімен, көптеген организмдермен арақатынаста болуымен ерекшеленеді. Осындай ерекшеліктеріне қарай көптеген экосистеманың құрам бөлігіне жатқызады.
Суқоймаларда құрсақаяқты моллюскалардың биомассасы барлық су түбілік жануарлар биомассасының 70-80%-ын құрайды. Көпшілік құрсақаяқты моллюскалар тұрақты компонент ретінде көптеген балық түрлерінің қоректік рационының құрамына кіреді. Моллюскалар кейбір балықтардың, құстардың және сүтқоректілердің қоректік рационының негізгі компоненті болып табылады [1, 2, 3].
Моллюскалардың практикалық маңызы зор. Адамдарға шаруашылық жағынан моллюскалардың пайдалы және зиянды жақтарын ескеріп отыру қажет. Моллюскалардың әртүрлі типті суқоймалардағы өнімділік процессі олардың дамуы мен көбеюіне, және де экологиялық ерекшеліктеріне негізделу керек. Алайда, моллюскалардың биоөнімділігіне және Қазақстан тұщы су бассейндеріндегі энергия мен жалпы зат айналымындағы рөліне арналған зерттеулер толық емес.
Диплом жұмысының мақсаты:
Қапшағай уылдырық шашу және шабақ өсіру шаруашылығының тоғандарында кең таралған моллюскалардың Lymnaeidae, Planorbidae және Physidae тұқымдастарының өкілдерін лабораториялық жағдайда өсіру.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. кең таралған моллюскалардың Lymnaeidae, Planorbidae және Physidae тұқымдастарының өкілдерінің табиғи жағдайда өсу ерекшеліктерін анықтау;
2. кең таралған моллюскалардың Lymnaeidae, Planorbidae және Physidae тұқымдастарының өкілдерінің тіршілік циклдерінің ерекшеліктерін анықтау;
3. вегетационды кезеңде популяция құрамындағы зерттелінген моллюскалардың жастық өлшем көрсеткіштерін анықтау;
4. құрсақаяқты моллюскаларды лабораториялық жағдайда өсіру ерекшеліктерін анықтау;
5. лабораториялық жағдайда Planorbidae тұқымдасының өкілін Planorbarius corneus – ты өсіру және морфологиялық ерекшеліктерін анықтау [1, 3].
1. Богатов В.В., Затравкин М.Н. Брюхоногие моллюски пресных и солоноватых вод Дальнего Востока СССР. – Владивосток, 1990. – 172 с.
2. Дәуітбаева К.Ә. "Омыртқасыздар зоологиясы". Окулық, ҚР жоғары оқу орындарының Қауымдастығы. Алматы, 1 кітап 2004, 2 кітап 2005 жыл.
3. Жадин В.И. Моллюски пресных и солоноватых вод СССР. –М, Л.: АН СССР, 1952. –376 с.
4. Амитров О.В. Малакологи СССР. –М.:Наука, 1983. – 84 с.
5. Эволюционная морфология моллюсков. – М.: МГУ, 1990. - 223 с.
6. Березкина Г.В., Старобогатов Я.И. Экология размножения и кладки яиц пресноводных легочных моллюсков.-Л, 1988.-306 с.
7. Круглов Н.Д. Биология размножения пресноводных легочных моллюсков (Pulmonata) //Зоол.журн., 1980а. Т.59. В.7. -С.986-995.
8. Старобогатов Я.И. Фауна моллюсков и зоогеографическое районирование континентальных водоемов земного шара.-Л.:Наука, 1970. –372 с.
9. Канаев А., Сатыбалдиева Г. Моллюски Юго-Востока Казахстана (на примере реки Чу). – Saarbrucken, Germany.: LAP LAMBERT AcademicPublishing GmbH & Co. KG, 2012. – 108 с.
10. Патрушева О.И. Экспериментальное изучение осморегуляции у большого прудовика Lymnaea stagnalis L. Автореф. к.б.н. –Казань, 1970. – 25 с.
11. Фролова Е.С. К изучению пресноводных моллюсков Северного Казахстана. В сб. Моллюски и их роль в экосистемах.-Л, 1968. С.16.
12. Увалиева К.К., Лавров Л.И. Экологическая характеристика и распространение прудовиков юга и юго-востока Казахстана – промежуточных хозяев Orienthobilharzia turkestanica (Skrjabin, 1913). В кн.: Паразиты-компоненты водных и наземных биоценозов Казахстана.-Алма-Ата.: Наука, 1981. С. 112-123.
13. Лазарева А.И. К систематике прудовиков (Lymnaeidae, Gastropoda, Pulmonata) Казахстана. – В кн.: Моллюски и их роль в биоценозах и формировании фаун.-Труды Зоол.ин-та. АН СССР, 1967, т.42.
14. Моллюски Белого моря. –Л.: Наука, 1987. – 328 с.
15. Патрушева О.И. Экспериментальное изучение осморегуляции у большого прудовика Lymnaea stagnalis L. Автореф. к.б.н. –Казань, 1970. – 25 с.
16. Цихон – Луканина Е.А. Интенсивность питания и обмена у пресноводных брюхоногих моллюсков. / Моллюски. Вопросы теоретической и прикладной малакологии. Тезисы докладов. –М-Л.: Наука, 1965. С. 42-43.
17. Иванов Д.Л. Кантор Ю.И. Малакологическая коллекция П.Г.Демидова в Зоологическом музее МГУ./ Под ред. Шилейко А.А. – М.: МГУ, 1991.– 95 с.
18. Увалиева К.К. Наземные моллюски Казахстана и сопредельных территорий. –Алма-Ата.: Наука, 1990. – 224 с.
19. Алимов А.Ф., Аракелова Е.С. Плодовитость и развитие пресноводных моллюсков. // Систематика. Экология, закономерности распространения. Сб. 7. –Л.: Наука, 1983. С. 212-213.
20. Юрлова Н.И., Водяницкая С.Н., Попов А.В. Влияние зараженности партенитамии трематод на воспроизводство популяции моллюска Lymnaea stagnalis. // Проблемы сохранения биологического разнообразия Южной Сибири.: 1 Межд. научно-практическая конф., - Кемерово, 19-22 мая, 1997. С.106-107.
21. Супрунович А.В., Макаров Ю.Н. Культивируемые беспозвоночные. –Киев.: Наукова думка, 1990.-264 с.
22. Сатыбалдиева Г.К. Особенности полового и жизненного циклов массовых видов пресноводных моллюсков Южного Казахстана. Фауна Казахстана и сопредельных стран на рубеже веков: морфология, систематика, экология. - Алматы, 2004. – С. 32.
23. Иванов Д.Л. Кантор Ю.И. Малакологическая коллекция П.Г.Демидова в Зоологическом музее МГУ./ Под ред. Шилейко А.А. – М.: МГУ, 1991.– 95 с.
24. Лешко Ю.В. Моллюски. –СПб.: Наука, 1998. – 168 с. Фауна европейского Северо-Востока России. Моллюски. Т.5, ч.1.
25. Круглов Н.Д., Старобогатов Я.И. Моллюски. Результаты и перспективы их исследований. – Л .: Наука., 1987. – 536 с.
26. Гидрогеологические основы оросительных мелиорации в бассейне рек
Чу и Талас. - Л.: Гидрометеоиздат, 1990. - 342 с.
27. Schilder F.A., Schilder M. Die Banderschnecken. Jena. –1953. –92 S.
28. Marcus E. Mesogastropoden von der Kuste Sao Paulos. –Mainz, 1963. –105 S.
29. Mildner P. Zur Okologie von Kartner Landgastropoden. –Klegenfurt, 1981.-93 S.
30. Gutmann W.F. Die Evolution der Mollucken-Konstruktion: ein phylogenetisches Modell. –Frankfurt am Main, 1974. –84 S.
31. Bretschneider L.H. Die spontane parthenogenetische entwicklung der eizelle von Limnaea stagnalis L.-Amsterdam, 1961. – 38 S.
32. Taylor D.W. New data on biogeography, classification and phylogeny of Physidae (Gastropoda: Hygrophila). Вiсник Житомирьского педагогiчного унiверситету, 2002. Випуск 10. С. 24-26.
33. Arndt С. (iiteusiofl U.). Die Molluskeniaiina Buizows neusi rieitragen yi, mecklenburgischen Molluskenfauna.// Arch. Ver. Frde. Naturgesch. Mecklenburo-1906. В. 60. S. 40—66.
34. Baer К. Е. Selbstbefruchtung an einer hermaphroditischen 'Schneckc Lymnaeus auricularius. // Mullers Arch. f. Anat., 1835. S. 224.
35. Baker F. C. The Mollusca of the Chicago area. Part 2 Gastropoda. // Bull Natur. hist. survey Chicago Acad. Sci., 1902. Pt. 2. P. 131—410.
36. Barraud Е. M. The copulatory behaviour of the freshwater snail (Lymnaea stagrialis). II Brithsh journ. anim. behaviour, 1957. V. 5. P. 55—59.
37. Barth R., ]arisen G. Ueber den Begrift «Kinoplasma» in der Spermatogenese von Australorbis glabratus ollvaceus (Mollusc;. Pulmonata Planorbidae). // Mem. Inst. Oswaldo Cruz, 1960. Т. 58. F. 2. Р. 209—228.
38. Benthem jutting T. van. Faun;, van Nederland. Mollusca (I), a. Gastropoda Prosobranchia et Pulmonata, Afl. VII. Leiden, 1953. 387 p.
39. Berrie A. d. Life-cycle of Planorbarius corneus (L.). // Nature. London, 1963. V. 198. P. 805—806.
40. Berrie A. D. On the life cycle of Lymnaea stagnalis (L.) in the west of Scot¬land. // Proc. Malacol. soc. London, 1965. V. 36. N 5. Р. 283—295.
41. Wictor A. Die Nacktschnecken Polens. Warszawa, 1973. –178 S.
42. Shadin W.I. Uber die okologische und geographische Verbreitung der SuBwassermollucken in der UdSSR. Jena, 1935. S. 495-554.
43. Boag D. A., Bentz !. A. The relationship between simulated seasonal temper^ tures and depth distributions in the freshwater pulmontte Lymnaea stagnalis. I Canad. journ. zool., 1980. V. 58. N 2. Р. 198—201.
44. Boer Н. Н., Groot С., long-Brink M. de, Cornelisse C. J. Polyploidy in the freshwater snail Lymnaea stagnalis (Gastropoda Pulmonata). A cytophotometric ^nr lysis of the DNA in neurons and some other cell types. // Netherl. journ. zool., 1977. V. 27. N 3. Р. 245–252.
45. Bolken S., foosse J. The effect of photoperiod on female reproductive activity and growth of the freshwater pulmonate snail Lymnaea stagnalis kept under laboratory breeding conditions. // Int. journ. invertebrate reprod., 1982. V. 4. N 4 Р. 213—222.
46. Bretschneider L. H. The mechanism of oviposition in Lymnaea stagnalis L. // Kon. nederl. acad. wetensch., 1948b. V. 51. N 3. P. 616–626.
47. Стародубцев В.М. Влияние орошения на мелиоративные качества речно¬го стока. - Алма-Ата: Наука, 1985. - 168 с.
48. Проблемы биологии размножения. Прудовик Lymnaea stagnalis. –М.: Наука, 1975. –С. 53.
49. Патрушева О.И. Экспериментальное изучение осморегуляции у большого прудовика Lymnaea stagnalis L. Автореф. к.б.н. –Казань, 1970. – 25 с.
50. Круглов Н.Д. Моллюски семейства Lymnaeidae СССР, особенности их экологии и паразитологическое значение (Gastropoda, Pulmonata). Автореф. д.б.н. –Л.: 1985. –41 с.
        
        
РЕФЕРАТ
Диплом жұмысы 60 бетте жазылған, зерттеу нәтижелері 8 кесте және ... ... ... ... әдебиеттер тізімі 50.
Кілттік сөздер: құрсақаяқты моллюскалар, ... без, ... ... жұмыртқа, бақалшақ.
Диплом жұмысының мақсаты: Қапшағай уылдырық шашу және шабақ өсіру
шаруашылығының ... кең ... ... ... және Physidae ... өкілдерін лабораториялық жағдайда
өсіру.
МАЗМҰНЫ
Б.
| |КІРІСПЕ...................................................|4 |
| |...................................... | |
| ... ... |6 |
| ... |
| |................. | |
|1 ... ... |6 ... ... ... ... және ішкі құрылысы. |6 ... ... ... ... |10 ... ... бұлшықеттеріне сипаттама.... |11 |
|1.1.3|Құрсақаяқты моллюскалардың асқорыту |11 ... |15 ... ... ... алу |17 ... |18 ... ... ... |18 ... |20 ... ... ... зәр ... |23 ... ... |27 |
| ... ... | |
| ... | |
| ... ... ... | |
| ... | |
| ... ... | |
| ... | |
| ... | |
| ... |
| |....... | |
|2 ... ... ЖӘНЕ ... |30 ... |Зерттеу |30 ... ... ... ... |32 |
| ... ... жинау | |
| ... | |
| ... ... ... | |
| ... | |
|3 ... ... ЖӘНЕ ... ... |34 ... |Кең ... ... Lymnaeidae, Planorbidae және | |
| |Physidae тұқымдастарының ... ... ... өсу | |
| ... ... ... | |
| |Кең ... ... ... Planorbidae және | |
| |Physidae тұқымдастарының өкілдерінің тіршілік циклдерінің |37 ... ... |
| ... |44 |
| ... кезеңде популяция құрамындағы моллюскалардың | |
| ... ... ... | ... |Құрсақаяқты моллюскаларды лабораториялық жағдайда өсіру | |
| ... ... ... | |
| ... ... өсірілген Planorbidae тұқымдасының| |
| |өкілі Planorbarius corneus – тың ... |47 |
| ... |
| |....... | |
| ... |
| ... | |
| ... ... |57 |
| ... | ... моллюскалар табиғатта өте кең таралған жануарлар тобы.
Теңізде, тұщы суларда және құрлықта мекендей отырып, табиғи ... ... ... ... ... моллюскалар, тіпті, өздері
өсіп-өндіру объектісі ретінде ... ... ... ... ... де ... немесе кейбір ауланатын құнды балықтардың
қорегі бола тұра үй жануарлары мен адамға қауіпті құрттардың тасымалдаушысы
болуы да ... ... ... ... бақалшақтары биостратиграфиялық жер
қойнауын бөлшектеуде маңызды рөл атқарады. Ал бұл қазба ... ... ... элементтердің бірі.
Біздің елімізде кең таралған және де әр түрлі типті су ... ... тұщы су ... ... ... – өкпелі моллюскалар болып табылады. Оларды меңгеру практикалық
және ғылыми қызығушылықты ... бұл тобы ... ... ... ... ... көптеген организмдермен арақатынаста болуымен
ерекшеленеді. Осындай ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... ... моллюскалардың биомассасы барлық су түбілік
жануарлар биомассасының 70-80%-ын ... ... ... ... ... ретінде көптеген балық түрлерінің қоректік рационының
құрамына кіреді. Моллюскалар ... ... ... ... қоректік рационының негізгі компоненті болып табылады [1,
2, 3].
Моллюскалардың практикалық маңызы зор. Адамдарға ... ... ... және ... ... ... отыру қажет.
Моллюскалардың әртүрлі типті суқоймалардағы өнімділік процессі олардың
дамуы мен ... және де ... ... ... ... моллюскалардың биоөнімділігіне және Қазақстан тұщы ... ... мен ... зат айналымындағы рөліне арналған
зерттеулер толық емес.
Диплом жұмысының мақсаты:
Қапшағай уылдырық шашу және шабақ ... ... ... ... ... ... ... және Physidae
тұқымдастарының өкілдерін лабораториялық жағдайда өсіру.
Диплом жұмысының міндеттері:
1. кең таралған моллюскалардың ... ... және ... ... ... ... өсу ... кең таралған моллюскалардың Lymnaeidae, Planorbidae және ... ... ... ... ... ... ... популяция құрамындағы зерттелінген моллюскалардың
жастық өлшем көрсеткіштерін анықтау;
4. құрсақаяқты моллюскаларды лабораториялық жағдайда ... ... ... ... ... тұқымдасының өкілін Planorbarius
corneus – ты өсіру және морфологиялық ерекшеліктерін анықтау [1, ... ... ... ШОЛУ
Моллюскалар типі түрлерінің саны жағынан буынаяқтылар типінен кейін
екінші тұрған кең таралған жануарлар тобы. Түрлі ... ... ... ... бұл тобы ... тығыздылығымен белгілі.
Көптеген тірі организмдермен қатынаста, байланыста ... ... ... ... ... ... Сондықтан да олардың
көптеген экожүйелердің құрамдас бөлігі ретінде маңызы зор.
Моллюскалар немесе былқылдақ денелілер, олигомерлы көпқылтанды ... ... өз ... жеке ... тип. ... аса ... ... теңіздерде, тұщы су қоймаларында және құрлықта тіршілік
етеді.
Моллюскалардың денесі кутикула қабатымен қапталынған, ал оның ... ... тән, бір ... ... ... ... ... үлкен тері қатпаршағы жауып тұрады. Мантия мен дененің аралығында
мантия қуысы ... ... онда ... ... ... ... ... және бүйрек пен жыныс бездерінің, артқы ішектің
тесіктері ашылады. Осы ... ... пен ... қоса ... ... мантия комплексі деп аталады.
Моллюскалардың тағы бір ерекшелігі – бақалшақтың болуы. Ол мантия
жабынында ... ... ... ... ... секреттерінен
түзіледі. Дененің сыртқы жағында орналасып, қорғаныш ... ... үш ... ... ... ... тұратын сыртқы қабат
немесе конхиолин қабаты; ізбесті – ортаңғы қалың қабат және ... ... – ішкі інжу ... ... ... ... жабыны бақалшақты
астарлап жатады [2, 3].
Басқа омыртқасыздардан ерекшеліктері – ас қорыту жүйесіндегі, жұтқыншақ
бөлімінде, қоректі ... ... ...... деп ... үккіштің
болуы тән [4].
1. Құрсақаяқты моллюскалардың сыртқы және ішкі құрылысы
Құрсақаяқтылардың немесе ұлулардың 90 000-нан астам түрі бар, ... ... тұщы ... мен құрлықта және паразиттік тіршілік
ететін түрлері де бар.
Құрсақаяқтылардың дене ... 2 – 3 ... ... ... дейін
барады. Ең ірісі Hemifusus proboscidiferus, оның ұзындығы бақалшағымен қоса
60 см. Сол сияқты теңіз Aplysia-ның ... 25 см, ... ... ұлулары Achatina да ірі ұлулар қатарына жатады.
Құрсақаяқтылардың ... үш ... ... бас, аяқ, ... ... бөлімінен айқын бөлініп тұрады. Жақсы жетілген аяғында кең жорғалағыш
табаны болады. Тұлғасы дененің жоғарғы ... ... қап ... ... бұны ішкі ... деп те ... ... құрсақаяқтыларға тән
ерекшелік, ол құрылысының асимметриялы болуы.
Бұлардың бақалшағы жақсы дамыған, кейбір кезде редукцияға да ұшырауы
мүмкін.
Құрсақаяқты моллюскалардың ... ... ... ... жақ мантия комплексінің мүшелері жойылып сол жағы ... ... ішкі ... немесе тұлғаның спираль тәрізді оралуы, ... ... ... ... ... ... және ... суларда мекендейтін құрсақаяқты моллюскалардың денесі
бас, аяқ және құрсақ бөлімдерінен тұрады, асимметриялы, ... ... және ... ... ... ... сыртқа қарай ізбесті
бақалшақ бөлетін мантиямен ... ... ... ... ... ... ... басаяқты және т.б. моллюскалардың
ортақ ... ... ... кешенінің (комплекс) болуымен
анықталады. Дене мен ... ішкі ... ... желбезек, асқорыту,
зәр шығару және жыныс мүшелерінің тесіктері ашылатын ... ... ... ... ... алатын моллюскалардың желбезектік
тыныс алуы ... ... ... ... ... ... функциясын
өкпелік қуыс деп аталатын түрөзгерген мантия қуысының бөлігі атқарады.
Өкпемен тыныс алатын моллюскалардың көбісінде аналь, жыныс ... ... ... сол ... ашылады. Мұндай жағдайда моллюскалардың
денесі асимметрия құрылысты ... ... деп ... ал ... ... сағат тіліне қарсы бұралады. Оң жаққа бұралған жағдайда
бақалшақты гиперстрофты деп ... Lymnaea және ... ... ... ... оң симметрия тән. Кейде жұмыртқада қалыптасып
келе жатқан ... ... ... бір ... ... ... бұралады. Бұл кезде эмбриональді бақалшақтың гетерострофтылығы
байқалады [1, 3, 4].
Құрсақаяқтылардың дене пішіні алуан түрлі, көпшілігінің денесі ұзынша
және арқа жағы ... ... ... ... ... ... ... бауыр
жағында аузы, арқа жағында 1-2 жұп қармалауышы мен жұп көздері орналасқан.
Басының алдыңғы бөлігі кейде ұзын ... ... ... ... (1-
сурет).
1 сурет - Құрсақаяқты моллюсканың сыртқы құрылысы: 1 – басы, 2 – ... 3 – көз ... 4 – ... 5 – ауыз ... 6 – аяқ, 7 ... тесігі, 8 – тыныс алу ... 9 – ... ... 10 ... спиральді айналымы, 11 – соңғы айналым, 12 – саға, 13 – сағаның
шеті
Аяғы бұлшықетті және жорғалаушы табаны бар, ол ... ... ... ... да бұл ... ... деп те атайды. Аяғының
жиырылу нәтижесінде жануар субстрат бетінде баяу қозғалып жүреді. Әр ... ... ... аяғы да ... ... ... ... Ең
күшті өзгеріске ұшыраған жүзіп тіршілік ететін Құрсақаяқты класының кейбір
өкілдерінің аяқтары. Мысалы, ... аяғы ... ... ... ... ... ... кейде бүйір жиектерінде екі
жағына өсетін табанының рудименті байқалады. Аяқтың ... ... ... тәрізді тұтқаға созылады. Ал, қанатаяқтылардың аяғының бүйірлік
бөлігі күшті өсіп кетеді де, ... ... ... ... [2, ... ... ішкі ... төменгі сатыдағы ... және ... ... тән аяқ ... айқын
бөлінбеген. Ал, Құрсақаяқтылар ... ... ... ... ... ... ... оралған қапшық түрінде бөлінген. Тұлғаның
төменгі жерінде жабын қатпарлары ... ... ... ал оның ... ... ... бар ... қуысы түзіледі. Қатпар да, ... да ... ... және оң ... ... ... бақалшақты бөліп
шығарады, көбінесе спиральді оралған бақалшақты түзейді (2 сурет).
Бақалшақтың төбе жағы тұйық біткен – ол оның төбесі деп ... ол ... ... ... ... ... ... арқылы жануардың
басы мен аяғы сыртқа шығып тұрады. Тек ... ... ғана ... бір ... жатады.
2 сурет - Тұщы суда тіршілік ететін құрсақаяқты моллюскалардың
бақалшақтары: 1 – ... ... ... 2 – ... 3 – кіші ... ұлуы, 4 –
тірі туатын шалғын ұлуы (лужанка), 5 – битиния
Бақалшақтың спираль ... ... ... (турбоспиральді).
Иірімдерінің диаметрі жануарлардың өсуіне сәйкес төбесінен қарама-қарсы
саңылауына ... ... ... жаңа ... ... ... орап орналасады. Мұндай бақалшақтар инволютты деп аталады.
Көбінесе соңғы орамдар алғашқысына жақын ... ... ... ... Құрсақаяқтылардың арасында бақалшақтың спиральді оралуының
бағыты бойынша бақалшағы екі типті болады: үстінен қараған спираль, ... ... ... онда ... ... оңға ... немесе
дексиотропты деп атайды. Мұндай бақалшақ көпшілігінне тән. ... ... ... ... онда оны ... қарай бұралған немесе лейотропты
бақалшақ деп атайды. Осьтің айналасында спираль ... ... ... ... бағана деп атайды. Ал, иірімдері ішкі қабырғалары арқылы бір-біріне
жанаспаса, ода ... ... ... немесе кіндік түзіледі. Спиральді
бақалшақтың кеңдігі сонша, ұлулар қауіпті жағдайда барлық ... ... ... ... ... ... ... аяғының артқы
бөлігінің арқа жағында мүйізді немесе ізбесті ... ... ... ... ... ... кіргеннен кейін, бақалшақтың тесігін
жауып тастайды.
Құрсақаяқтылардың кейбір түрлерінің ... ... ... және ... ... ... келеді, себебі олардың дернәсілдерінің
дамуында алдымен бұралған бақалшағы пайда болады да, кейінірек ол қалпақ
пішінге көшеді.
Құрсақаяқтылардың ... ... жұқа ... қабаттан тұрады,
оның астыңғы ... ... ... ... ... ... ... тәрізді қабат ... ... ... ... ... ... перламурт қабаты бар.
Құрсақаяқтылардың барлық өкілдерінде бақалшақтың ... ... ... ... ... ... ... жақсы жетілген, бірақ
жануардың денесі жиырылғанда бақалшаққа толығымен орналаспайды; бақалшақ
одан әрі ... ... де екі ... ... ... ... бір-бірімен бақалшақтың үстінде ортаңғы сызық бойымен бірігіп
кетеді, соның нәтижесінде ... ... ішкі ... жұқа тақтаға айналады;
ішкі тақталы бақалшақ жойылып, онын орнын ... ... ... ... денешіктер басады. Мысалы, шырыш – Arion-да, жалағашжелбезектілер ... ал ... ... ізі ... ... ... Бақалшақтың жойылуы көбінесе жүзіп өмір сүретін, құрлықта және
паразит құрсақаяқтыларда байқалады, себебі жүзу және ... үшін ... ... яғни ... ... жоқ [2, 3, ... ... моллюскалар бақалшағының ерекшеліктері
Тұщы және тұзды ... ... ... ... ... ... немесе қалпақша тәрізді болып табылады.
Спиральді ширатылған бақалшақтың ... бір ... ... немесе бірнеше жазықтықтарда (турбоспиральді) болады, сонымен
қоса иірімдердің ұлғаюына қарай ... ... де ... болуы
мүмкін. Бақалшақ, әдетте, сары, мүйізді сары, қоңыз, ... ... ... және т.б. ... ... ... Кейбір түрлерде бақалшақта
әртүрлі жолақтар, дақтар, нүктелер немесе т.б. ... ... [1, ... ең ... ... оның ... ал ... жұмсақ
денесі жиналатын қуыс саңылау деп аталады. Шыңы ... ... ... ... ... ... осінің қай жағында болуына байланысты, ... ... ... ... деп ... Саңылауға қарама-қарсы соңғы
иірімнің беті желке деп аталады. Бақалшақтың пішініне қарай соңғы иірім
ұзындығы әртүрлі болады.
Бақалшақтың ... беті ... ... ... әрең ... ... терең емес ішке қарай майысқан шұңқырлары болады. Кейде иірімдерде
сүйір бұрыш (киль) байқалады және ол ... ... ... ... ... бөлімдердің бойымен өтеді, сиректеу барлық иірімдерде болады.
Турбоспиральді ... ішкі ... ... ... ... ... бар бағана құрайды. Бұл каналдың бақалшақтың астыңғы
жағына ашылатын жерін кіндік деп атайды. Ол ... тар, ... ... келеді немесе толығымен өсіп кеткен саңылау жиегімен жабылып тұрады.
Кейде бақалшақтың астыңғы бетінде сифональді өсінді ... Осы ... ... ... қуысына кіруімен қамтамасыз етеді [5].
Бақалшақ саңылауы домалақ, сопақша, алмұрттәрізді, құлақтәрізді ... ... ... ... бос шеті, бағанаға қатысты шеті, ... ... ... ... соңғы иірім қабырғасынан пайда болған бөліктер
палатальді, колумеллярлы және ... деп ... ... ... ... ... ... деп те атайды. Ал моллюскалардың кейбір
түрлерінде колумеллярлы және ... ... ... ... ... Кейде саңылау шеттерінде қалыңдаған қатпарлар пайда болады.
Бақалшақ қабырғалары жұқа, сынғыш, қалыңдығы орташа немесе өте ... ... ... ... [1, 3, ... ... ... бұлшықеттеріне сипаттама
Құрсақаяқты моллюскалардың бұлшықеттері колумеллярлы бұлшықеттен
тұрады. ... ... ... ... ... осы ... ... асады. Бұлшықеттің жоғарғы ұшы бақалшақ бағанасына
бекітіледі, сол ... ... ... ... да ... ... шашырайды. Дене жиырылған кезде аяқтың табаны бір-біріне ... ... ... ... ... ... Құрсақаяқтылардың
кимыл-қозғалысы негізінен белгілі бір заттың үсті немесе су қабығының
тартылу бетімен сырғуы ... ... ... ... ... ... тәрізді жиырылу нәтижесінде жүзеге асады, сонымен қоса аяқтың
эпителийі және педальді бездер шырыш ... ... ... екі ... ... ... ... қамтамасыз
ететін бұлшықеттер дистальді ұшында колумеллярлы бұлшықетпен қосылады [1,
6].
Жыныс мүшелерінің бұлшық еттері бұл ... ... ... және ... мен ... ... ... табылады. Аналық
жыныс мүшелерінде арнайы бұлшықеттер жоқ.
Жоғарыда айтылған бұлшық еттерден басқа тері бұлшықеттері және әртүрлі
мүшелер қабырғаларындағы бұлшықеттер бар [1, 3, ... ... ... ... жүйесі
Құрсақаяқтылар басының алдыңғы ұшында ауыз тесігі орналасқан, ол ауыз
қуысына ... да әрі ... ... ... Ауыз ... ... ... кейде жақсы дамыған жақтар орналасады. Жұтқыншақ
алдыңғы ілгектің ... ... ... ... ... Оның
вентральді бөлігінде бұлшықетті тіл – ... ... ... ұшы ... ... кіріп тұрады [2, 4, 7].
Жұтқыншақ қуысын астарлап жататын жабынды эпителийде бөлек кешендерге
топтасқан кутикулалы, ... және ... ... ... [4, ... ... қабықшамен қапталған және үстінде көлденеңінен
орналасқан тіс қатарлары – ... бар. ...... ... ... пластинкалары орналасқан склеропротеинді таспа, артқы
ұшында үнемі қалыптасып, алдыңғы ұшында тозып, ... ... ...... ... ... ... базальді тақташа, дене
және коронкадан құралған.
Радулярлы аппарат – радула мен ... ... ... ... табу және ... оны қорыту болып табылады [8].
Өкпемен тыныс алатын ... ... ... ... ... ... орталық тістен тұрады. Осы орталық тістің екі жағынан
латеральді тістер орналасады, ал одан әрі ... ... және ... шеткі тістер орын алады. Әрбір тісте оның негізі және бір ... ... бар ... бөлігі болады [1, 3, 6, 8].
Радула тістерінің химиялық құрамы ... ... ... өзгеріп
отырады. Алғашқы кезеңінде тістер белоктан және ... ... ... ... ... ... Кейіннен амин
топтарының және күміске реакция ... ... ... ... ... тіс ... темір тұздары мен кремний жинақталады [4,
9].
Жұтқыншақтың ... ... ... ... ... бір, кейде екі
жұп сілекей бездерінің түтікшелері ашылады. Әрі қарай жұтқыншақ өңешке
жалғасады. Өңештің өзі гистологиялық ... ... ... ... ... бөлімдерге дифференциацияланған. Бұл бөлімдердің жабын эпителийі
негізінен ... ... ... ... Өңештің ортаңғы
бөліміндегі клеткалар ерекше жоғары сектеторлы қасиетке ие. ... өңеш әрі ... ... ... ... ... ... құрайды. Қарынның басқа бөлігі ортаңғы ... ... ... ... болып табылады. Қарынның осы ... ... безі ... ... ... Лимнеидтерде қарынның бұл бөлігі қалақшалы
бұлшықеттік және созылыңқы пилоритикалық ... ... [1, 4, 5, ... бауыры көлемді, қоңыр түсті, әдетте, жұп емес немесе
егер жұп ... ... ... бір-екі текіспен байланысқан.
Сонымен ... ... ... ... ... ... мен ... клеткалар типінен: секреторлы мен абсорбты заттары бар ... және ... ... ... түсті конкрециялар түрінде
жинақтайтын бөліп шығарғыш клеткалардан ... ... ... безі – бауыр сіңіру, асқорыту және ... бөлу ... [1, 3, 9, ... ... және ... ішек бөлімдерінде өздеріне тән қатпарлануы
және секреторлы, кірпікшелі мен сіңіру ... ... ... ... ... ... тіпті тік ішекке дейін. Осыған орай сіңіру
процессі ішектің барлық бөлімдерінде жүреді [4, 9, 10].
Аузы басының ... ... ... ... ... түрлерінде аузы
ұзарып тұмсық түзеді. Ал, жыртқыш түрлерінде басының алдыңғы ұшы одан да
бетер ұзарып, жиырылатын және ... ... ... ... ... ... ... жұтқыншаққа апаратын ауыз қуысына ... жұқа ... ... әрі қатты тісшелері бар ... ... ... ... ... ... ... ауыз қуысында да бар. Олар мүйізді, ал кейбір кезде ізбесті де
болады. Жақтарының соны мен ... әр ... ... ... ... жұп ... ... өзектері ашылады. Кейбір алдыңғыжелбезектілердің
осындай бездерінің секреттерінде 4% күкірт қышқылы бар. Осы ... ... ұлуы ... ... ... ... сауытын
ерітіп, ішіндегі мүшелерімен қоректенеді.
Жұтқыншағы ұзын өңешке жалғасқан, кейбір түрлерінде өңеш ... ... Осы ... ... ... алдыңғы ішекке жатады
(3-сурет).
Энтодермальді ортаңғы ішектің бас жағы қапшық тәрізді қарынға айналған,
оған «бауыр» тармақтары ... ... ... ... ... ... ... түрлерінде асимметриясына байланысты бір жартысы дамымаған сыңар
мүше ретінде болады. Құрсақаяқтылардың бауыры көптеген бөліктерден ... ... ... жалғасады да қарынға ашылады. Бауырдың
секреттерінің қызметі ... ...... ... ... ... және өзіне май мен гликогенді жинайды.
Көбінесе, төменгі сатыдағы құрсақаяқтылардың қарындағы қоректік заттары
іріктеліп, ... ... ... ... бөліктеріне өтеді де, дәл осы
жерде қоректік заттарды клеткалар қоршап, клетка ішілік ас ... ... ... ... ... ... хрустальді бағаналар бар, олар
амилаза мен целлюлоза ферменттерімен байланысқан ... ... ұшы ... ... ... біртіндеп еріп, қоректі қорытатын
ферменттерді шығарады.
3 сурет - Жүзім ұлуының ішкі құрылысы: 1 – жұтқыншақ, 2 – өңеш, 3 ... ... ... 4 – сілекей бездері, 5 – жемсау, 6 – ... 7 ... 8 – тік ... 9 – ... тесігі, 10 – гермафродитті без, 11 – ... 12 – ... ... 13 – ... жолы, 14 – шағылыс мүшесінің
қапшығы, 15 – шыбыртқы (бич), 16 – ... ... 17 – ... 18 ... ... 19 – ... бездері, 20 – аналық жол, 21 –
тұқымқабылдағыш, 22 – ... ... 23 – ... үсті ...... шеті, 25 – мантия қуысының қақпақшасы
Жалаңашжелбезектілердің бауыр ... өзі бір ... ... ... ... ... ... бағытталған безді түтікшелердің
жүйесін береді, олардың тармақтары арқаны жауып ... ... ... ... желбезектердің ішіне кіріп тұрады, тіпті сыртқы ортамен де
қатыса алады. Бауырдың бұл ... ... оның ... ... ... арқа желбезектерінің ұшында көптеген атқыш капсулалары
болады (мысалы, Aeolididae тұқымдасында). Атқыш капсулаларды организмнің
өзіне тән ... деп ... ... ... ... ... ... моллюска денесіне қорек арқылы түсетіні дәлелденді. Aeolididae
тұқымдасының өкілдері ... ... ... ... атқыш
капсулаларын моллюска қорытпайды, ал ол моллюсканың бауыр өсіндісіне ... ... ... қызметіндегідей жұмысын жалғастырады.
Қарын ары қарай жұқа ортаңғы ішекке ... ол бір ... екі ... да алға ... бағытталып артқы ішекке қосылады. Артқы ішегі
тұлғаның алдыңғы ... ... ... ... ... ... оң
жағында орналасқан қылаулатқышпен аяқталады. Кейбір ... ... ... ... жүрек қарыншасын жарып өтеді [2, 7, 10].
4. ... ... ... алу ... ... ... ... тыныс алу мүшесінің қызметін мантия
қуысының өсіндісі ... ... ... қан ... бар өкпе ... ... Бұл қуыс өкпе ... қызметін тек жануар
атмосфералық ... бар ... ... ... ... алған жағдайда ғана
атқарады. Егер жануар ... ... ... қарай көтерілмесе,
өкпе қуысы суға толады да, өз функциясын желбезек ... ... ... ... мантия қуысы редукцияға ұшыраған және оларда
тыныс алу қызметін көптеген қатпарлар жүйесінен тұратын, қан тамырларының
торлары жақсы ... оң жақ ... ... ... ... үшін тері ... тыныс алу өте маңызды.
Бұндай тыныс алу дененің белгілі-бір бөліктерімен ... ... ... ... ... ... Amphipeplea glutinosa ұлу түрінің ... ... ... ... және ... алу ... де атқарады.
Сондай мақсатпен физа (Physa fontinalis) да өзінің ... ... ... ... ... ... жатады. Кейбір өкпемен тыныс
алатын моллюскаларда адаптивті желбезек болады. Онда өте ... ... ... торлы жүйесі жақсы дамыған. Осындай құрылым, мысалы,
Planorbarius corneus-те ... [1, 3, ... ... ... ... ... ... мысалы Lymnaea
stagnalis-тің ауа алмасу процессі ... ... ... ... ... ... ... қарай өрмелеп шығады да, су қабықшасының тартылу
бетімен жүзіп жүреді. Ауамен тыныс алу үшін ол ... ... ... ... және ... ... шығарып оны ашады. Ауа алмасу жиілігі судағы
оттегінің мөлшеріне және ... ... ... ... ... ... ауамен тыныс алу үшін судың бетіне сирек шығады.
Одан жылырақ суда олар бір сағатта тыныс тесігін 7-9 рет ... ал ... ... 20 ... дейін және тәжірибелік жағдайларда қайнаған
судың ішінде сағатына 40-тан ... ... ... ... ... Lymnaea ... ... ауамен тек жылдың
жылы мерзімінде ғана тыныс алады. Ал ... ... ... ... ... ... көшеді.
Лимнеидтерде атмосфералық ауамен тыныс алу ... ... жас ... тіршілігінің алғашқы он күнінде-ақ суға толған
мантия қуысы (өкпесі) ... ... ... ... ... ... тіршілік циклінде суға толы өкпесі болады; оларда тыныс
алу тері арқылы жүзеге асады, ... ... су да ... тұрады,
сондықтан да өкпе функциясының өзгеруі туралы айтуға болады [11].
Терең суларда мекендейтін ... ... ... ... ... ... ... келетіндігі байқалады. Аквариумдағы
екінші күн тіршілігі ... ... ... ауаны жұту үшін
тыныс тесіктерін ашып, су бетіне шыға бастады. Кейіннен моллюскалар ... ... ... алу үшін ... ... ... ... оларға тегіс
фототаксис тән, сондықтан да олар көбінесе су бетінде болды.
Катушкалар лимнеидтер ... ... ... аса ... ... ... ету орталарында катушкалар лимнеидтерге қарағанда судың
бетіне 6-10 есе аз көтеріледі. Судың ... ... ... ... су ... ... ... етпейді. Судағы оттегілік режим
нашарлаған кезде катушканың жалау сияқты ... ... ... ... ... ... бойынша, катушкалардың
адаптивті желбезегі оттегіні қабылдау функциясын емес, көмірқышқыл газын
шығару функциясын атқарады.
Басқа ... – ұсақ ... ... Armiger – ... мүлдем
су бетіне шықпайды және олардың мантия қуысы суға толы болады. Бірақ ... егер ... ... ... ... ... сияқты
атмосфералық ауамен тыныс алады. Өкпесі ауаға толы катушкалар мантия қуысы
суға толы түрлерден анық өзгешеленеді. Ауаға толы өкпе ... ... ... ... ... ... [3, ... көпшілігі желбезекпен тыныс алады. Алғашқы немесе
нағыз желбезектер – ... жұп мүше ... ... ... ... ... ... Көптеген түрлерінде ол бос
ұшына қарай сүйірленген созылыңқы қос қауырсынды өсінді түрінде болады.
Әрбір ктенидия екі ... ... ... ... ... ... Сонымен
қатар, ктенидияда ерекше сезім мүшесі – осфрадиялары бар. Алғашқысында
ктенидиялар бір жұп ... ... ... ... оң жағы дамымай
қалуына байланысты оң жақ ктенидия семіп, ... ... ... алдыңғыжелбезектілерде ол сол жақтағыдан әлде ... кіші ... ... ... ... ... ... болып дамиды,
себебі қос қауырсынды желбезектің бір жағы мантия қабырғасына ... де бір ... ... ... класының әрбір класс
тармағының өкілдерінің желбезектері ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда суда тіршілік ... ... әр ... ... ... ... өсінділер өсуі
мүмкін, олар физиологиясы жағынан ктенидияға ұқсас. Осы түзіндінің ... ... ... ... желбезектер деп аталады.
Құрлықта тіршілік ететін құрсақаяқтыларда (Pulmonata класс тармағы)
ктенидия жойылған, ал тыныс алу өкпе ... ... Бұл ... ... бір бөлігі жұқарып сыртқа қарай өз алдына қуыспен ... ... өкпе ... деп ... оның ... ... қан ... Кейбір өкпелі моллюскалардың сулы тіршілік ортасына ... ... алу ... өкпе ... ... сақталады. Мұндай түрлер
(кіші, үлкен тоспа ұлуы, катушкалар) су бетіне әлсін-әлсін көтеріліп ... [2, ... ... ... ... ... моллюскалардың қанайналу жүйесі ... ... екі ... ... ... келген қарынша мен жұқа
қабырғалы құлақшыдын тұрады. Қарынша мен ... ... ... ... мен ... ... сағылауда қанды бір бағытта ғана
өткізетін қақпақша болады. Жүрек, әдетте, дененің сол жағында тыныс алу
қуысы мен ... ... ... [5, 7, ... ... ... ... өз бетінде негізгі тамырға және ішкі
тамырға бөлінеді. Негізгі тамыр жұтқыншаққа, өңешке, ... ... ... және ... ... алып ... болса, ішкі тамыр, сонымен
қатар, бауырға, ортаңғы ішекке, жыныс ... қан алып ... ұсақ ... қан ... мен ... да, одан ... венозды жүйеге бағытталады. Мұнда қанның бір бөлігі
алдыңғы синусқа өтеді де ішектің ортаңғы бөліміне барады, ... ... да бір ... ... венозды бөлігіне өтеді. Одан кейін қан
желбезек артериясы, ктедидий, желбезек немесе бүйрек венасы ... ... ... тынс ... ... желбезек тамырларының орнына өкпе
тамырлары болады.
Құрсақаяқты моллюскалар қанының ... алу ... ... мыс бар ... зат) және ... ... Planorbarius
corneus-те). Қанның нағыз пішіні элементтері ретінде ұсақ амебациттерді
айтуға болады. Олар ... және ... рөл ... [1, 3, 13].
Тыныс алу пигменттері (әсіресе гемоглабин) ... ... оны баяу ... ... ... ұзақ уақыт бойы оттегі аз
ортада тіршілік етуге бейімделген [1, 14].
Құрсақаяқтылардың ... ... ... ... ... ... ... (целомның қалдығы) қуысында жатады. Құрсақаяқты моллюскалардың
алуан түрлік жүйелік топтарында орталық мүшенің, яғни жүректің құрылысы әр
түрлі ... ... ... ... ... ... сатыдағы
түрлерінде жүрегі симметриялы болып, қарыншадан және екі жүрекшеден тұрады.
Бірақ, олардың оң жақ желбезектері ... ... ... жүректе
оң жақ жүрекшенің жойылуын ... ... ... ... оң жақ жүрекшелері кішірейіп, тұйық
біткен. Сонымен қатар, жүректің орналасуы да біршама өзгереді, яғни ... ... ... ... ... ... сатыдағы
құрсақаяқтыларда тек сол жақ жүрекшесі сақталып, оң жақ жүрекшесі толығымен
жойылған. Алдыңғыжелбезектілер мен өкпелілерде сол жақ ... ... ал ... ... ... ... орналасқан
күйінде қалады, осы екі жағдайда да жүрек артқы ішектің үстінде жатады.
Жүректің ... ... қан ... ... қанды айдау. Қан
тамырлары құрылысы мен ... ... ... ... ... ... қан ... жүйесі ашық типті, яғни қан тамырлары
үзіліп қан дене қуысына құйылады. Қан ... ... ... ... ірі ... ... ол ... екіге – дененің алдыңғы
жағына бағытталған бас қолқасына және артқы жағына бағытталған – ... ... ... ... тарайды. Өкпелі моллюскалардың
артериялары бірте-бірте капилярлларға ауысады. ... қан ... қан ... ... ... ішкі орта тканьның ұсақ
түтікшелеріне немесе лакуналарына құйылады да, ... ... ... венозды лакунаға жиналады. Осыдан, қан желбезекке немесе өкпеге өтеді,
онда тотығып, енді оттектенген ... қан ... ... қаны ... ... ... қан түйіршіктері бар.
Кейде қан гемоглобинге ұқсас заттар болады, ал ... ... ... ... ... анықталған [2, 5, 15].
6. Құрсақаяқты моллюскалардың зәр шығару жүйесі
Өкпемен тыныс алатын құрсақаяқты моллюскаларда ... ... ... түрөзгерген метанефридий болып табылатын бүйрегі болады және ол безді
және түтікшелі ... ... ... бір ... ... ... жағымен саңылау тәрізді немесе домалақ тесік арқылы мантия ... ... ... ... ... зәр ... түтікшесі болады.
Бүйрек дененің оң жақ жағында орналасады, сонымен ... ол ... ... ... ... өнімдер ретінде зәр және зәр ... [1, 5, ... ... зәр ... ... перикардиальді және асқорыту
бездері, амебоциттер мен Лейдиг клеткалары атқарады. Перикардиальді без ... ... ... ... безді құрылым болып табылады.
Әртүрлі моллюскаларда оның құрылысы әртүрлі болып ... [1, 2, ... ... ... ... ... ... жүйке жүйесі шашыраңқы-түйіндік типі бойынша
құралған. Жоғары дәрежедегі жинақталған ганглийлердің келесідей ... ... ... бас пен ... қызметін қадағалайды; педальді
ганглийлер – аяқты; буккальді ...... ... қарынды;
плевральді ганглийлер – мантияның алдыңғы бөлімін; париентальді ганглийлер
... және ... ... ... ... ...... мүшесінен басқа барлық ішкі мүшелердің жұмысын реттейді. Өкпемен
тыныс ... ... бір жұп ... артық болады (плевральді және
париентальді ганглийлердің арасында орналасқан паллиальді ганглийдің
арқасында). ... ... оң жақ ... және екі ... ... ... кетіп, абдоминальді ганглий құрайды. Аттас ганглийлер
бір-бірімен комиссуралар арқылы, ал атаулары әртүрлі ганглийлер ... ... [1, ... ... ... иіс ... көру және ... сақтайтын
мүшелері болады. Одан басқа дене бетіндегі ... ... ... топтары да сезім мүшелерінің функциясын атқарады. Бұлар эпителийінің
астында орналасқан ... ... деп ... ... иіс сезу және ... сезу ... – қармалауыштар болып
табылады, бірақ бұл мүше суда тіршілік ... ... ... ... ... аса ... ... Тыныс алу қуысына
түскен судың сапасын бақылайтын химиялық сезім мүшесі ... ... ... ... жанында орналасады және ... ... ... ... ... ... не терінің
қарапайым немесе екі бөлімді ішке қарай бүгілуі болып табылады [3, 11, 18].
Тепе-теңдік ... ... ... орналасатын статоцисталар
атқарады. Статоцисталардың қабырғалары кірпікшелі эпителиймен астарланып
жатқан көпіршектер түрінде ... Бұл ... ... қабырғалары бөлетін
түссіз сұйықтыққа толтырылған. Оның ішінде ізбесті конкрециялар – бір ірі
статолит немесе көптеген ұсақ статокониялар ... [4, 5, 13, ... көру ... ... түп ... ... жалған құрылысты болып келетін ... ... ... ... ... ... қапталған шыны тәрізді дене және мөлдір қабық
орналасады. Көздің торлы қабаты ... бір ... және ... ... ... Түссіз клеткалар тітіркенулерді
қабылдайды, ал пигменттелген клеткалар жарыққа аса сезімтал болып ... ... және шыны ... ... ... ... бөледі
[1, 3, 19].
Құрсақаяқтылардың нерв жүйесі шашыранды – түйінді ... ... ... тек ... ... ... ганглиялары нашар жетілген
немесе мүлде болмайды. Мұндай жағдайда нерв клеткалары нерв бағаналары
бойымен ... ... ... нерв ... біртіндеп жиналып
дене бойында түйіндерді ... ... ... Мысалы,
алдыңғыжелбезекті моллюскалардың нерв жүйесі бес жұп ганглияларынан тұрады:
жұтқыншақтың үстінде жұп ... ... бас ... ... ... көлденең церебральді комиссурамен жалғасқан; жұтқыншақтың
астында, аяқтың алдыңғы бөлімінде жұп педальді ... аяқ ... ... ... ... ... ... және олар
церебральді ганглияларымен екі ұзына бойы коннектива ... ... ... ... құрсақаяқтылардың педальді ... ... екі ... ... ... педальді ганглиялардың
қатарында екі плевральді ганглиялар орналасқан, олар ... ... ... мен ... ... ... ... байланысқан;
артқы ішектің астында екі висцеральді немесе ішкі (тұлға) ганглиялары
орналасып бір-бірімен көлденең висцеральді ... ... ... ... ... ... байланысады; ең соңында
плевровисцеральді жолында париетальді комиссурамен қосылған екі ... ... ... ... әрбір жұп ганглиялар өздеріне
тиісті мүшелерді жүйкелендіреді; ... ...... ... және бас ... ... – аяқтың
бқлшықеттерін; плевральді – мантияны, тыныс алу ... ... ... ... ... ... – ктенидияларды (желбезектерді) және
осфрадияларды.
Осы аталған негізгі ганглиялардан басқа жеке мүшелерді жүйкелендіретін
қосымша ганглиялар да ... ... ... ... жұтқыншақ жұп
ганглиясы. Артқыжелбезектілер (Opistobranchia) мен өкпелілер (Pulmonata)
класс тармағының өкілдерінде ганглиялар саны бес емес – жеті жұп ... ... ... ... ... ... олардың
саны азаяды.
Құрсақаяқтылардың нерв жүйесі асимметрияның пайда болуына байланысты
күшті өзгеріске ұшыраған. Оның негізі ... ... ... ... ... ... мен ... класс тармағының
өкілдерінің плевровисцеральді коннективтері айқасады, коннективтің созылып
кетуінің салдарынан сонда орналасқан жұп париетальді ганглиялар ... яғни сол ... ... оң ... ... астына), ал оң
жағындағы – сол жақ денесіне (ішектің үстіне) ауысады. Құрсақаяқтылардың
мұндай нерв ... ... ... ... деп ... ... артқы желбезектілер мен өкпелілер класс тармақтарының ... ... ... ... бірақ оң жақ
плевровисцеральді коннективасы сол ... ... ... ... ... ... ... айқаспаған деп атайды. Көп жағдайда
жағары сатыдағы ... ... ... ... ... ... ... қосылып жұтқыншақтың
айналасында үлкен бір ганглияны құрайды (4-сурет) [20].
8. Құрсақаяқты моллюскалардың көбею жүйесі
Құрсақаяқты моллюскалардың ... ... ... ... ... жыныс безі жұмыртқаларды да, сперматозоидтарды да өндіріп шығарады.
Құрсақаяқты моллюскалардың ... ... ... және ... жыныс
мүшелерінен тұрады. Жыныс жүйесінің негізін тақ болып ... ... ... ... аналық және аталық ... ... ... ... ... ... ... паллиальді, бурсальді
және цефалоподиальді бөлімдер қатысады; өкпемен тыныс ... ... ... дамуы реноперикардиальді құрылымнан тәуелсіз жүреді,
ренальді бөлім болмайды. Lymnaeiformes ... ... ... бөлімі –
гермафродитті өзек шығу тегі жағынан гонадиальді (мезодермальді). Әдетте,
оның проксимальді мен дистальді ... ... ... ... ... және тек қана гаметаларды тасымалдауға қатысады, сондай-
ақ медиальді бөлім кеңейіп кеткен және онда ... ... ... ... да ... Бұл ... ... дейін жетілген
сперматозоидтар сақталады. Безді клеткалар бөлетін ... ... ... ... ... ұзақ уақыт бойы сақталуы үшін ... ... [2, 8, ... ... - ... нерв және сезім мүшелері: 1 – церебральді
(бас) ... 2 – ... (аяқ) ... 3 – ... ... – париетальді ганглиялар, 5 – висцеральді (тұлға) ганглиялар
Бір-бірінен бөлек ... және ... ... ... ... дамиды. Олардың гермафродитті өзектен шығып, бір-бірінен
бөлінетін жерінде құрылысы мен атқаратын функциялары жағынан күрделі мүше –
квадривий ... ... ... ... ... және цефалоподиальді
бөлімдерден тұрады. Паллиальді бөлім тұқым ... ... мүше – ... ... ... Ал цефалоподиальді бөлім тұқым жолының негізгі
бөлігінен және ... ... ... Аталық жыныс безіне
фолликулярлы құрылыс тән; ... ... ... ... ... ... ... мүшеде жиналып тұрады. Аталық жыныс безінің өнімдері
сперматозоидтардың ұрықтандыру қабілеттерін ... ... жолы ... ... ... ... клеткалары кездеседі, сонымен қатар
тұқым жолында кірпікшелі эпителий де болады. ... ... ... ... ... ... мүшесінде кездеседі.
Аналық жыныс бөлімдері паллиальді (мантия қуысының түбінде пайда
болатын овидукт пен оның ... ... және ... ... тұрады. Паллиальді гонодукттің ... ... ... ... Ол жинақы денеге шоғырланған
фолликулдардан тұрады. Белоктық без ... ... ... ... ... ... Көптеген моллюскаларда
овидкттың медиальді бөлігінде нидаментальді без бен «жатыр» байқалады, ал
Lymnaeidae мен ... ... ... лабиринті деп аталатын
қосымша безді бөлім болады. Бұл ... ... ... мен
синкапсулалардың күрделі қабықшалары қалыптасады [6, 21].
Онтогенездік даму барысында тұқымқабылдағыш мантия ... бір ... ... ... ... және ... ... бөліміне сәйкес келеді; осыдан көрініп тұрғандай он бастапқы
функциясы – аллосперманы (копулятивті, шағылысу спермасын) ... ... өте келе бұл ... ... да, ... ... [1, 6, 21].
2-2,5 айға толған лимнеидтер аталық ретінде шағылыса алады. Бұл кезде
олардың аталық ... ... ... ... ал аналық жыныс мүшелері
болса дамуы жағынан артта қалады. Алғашқы копуляциядан кейін шамамен 1 ... соң екі ... ... диспропорциясы жойылады да, гермафродитті
безде сперматогенезбен қатар оогенез де қарқынды жүреді.
Өкпемен тыныс алатын моллюскаларда ... ... ... ... Бондзен терминологиясын қолданып, моллюскалардың сыртқы ... ... ... ... ... ... Бір жақты. Шағылысатын моллюсканың біреуі аталық, ал екіншісі аналық
рөлін атқарады.
2. Реципрокты. Шағылысу кезінде моллюскалар бір ... ... ... да ... ... ... Шағылысу кезінде бірнеше моллюскалар тізбек құрайды.
Шағылысудың бұл түрінде жоғарыда айтылған екі тип ... ... ... ... моллюскалар бір жақты, ал ... ... ... ... кезеңінде моллюскалардың бірі аталық, екіншісі аналық
рөлінде шағылысады. Өте қысқа үзілістен ... олар ... ... бұл типі реципрокты шағылысудың модификациясы
болып табылады [7, 22].
Құрсақаяқтылардың жыныс жүйесі гермафродитті, тек алдыңғыжелбезектілер
класс тармағының түрлері дара ... ... ... диморфизмі
байқалмайды, жыныс бездері (аналық пен аталық) әрқашан да біреу. Аналығының
жұмыртқа безі аналық жолына ауысады да, оның шеті ... ... ... ... ... ... ... тұқым безі тұқым шығарғыш
жолына ауысып, ол дененің алдыңғы ұшына, оң ... ... ... ... ... жанында бұлшықетті өскін – шағылысу ... ... ... ... ... ... жолы болмайды,
ал жыныс безі оң жақ бүйрекке ашылады.
Алдыңғыжелбезектілер мен өкпелілердің ... ... ... ... ... ... ... ұлуын (Helix pomatia) алатын болсақ, оның
бір гермафродитті безі болады, ... ... мен ... ... ... безі ұзын ... ... жалғасады.
Гермафродитті (тұқым шығарғыш) жол ерекше белокты бездің түтікшесін өзіне
қабылдап ... оның ... жолы ... ал ... өткізу қызметін атқарады. Ары қарай жалпы гермафродитті
жол екі жеке жолға бөлінеді: аталық және аналық. Аталық тұқым ... ... ... (бич) және ... клоакасына ашылатын бұлшықетті шағылыс
мүшесімен аяқталады. Аналық жұмыртқа шығарғыш жолы ... оған ... ... ... ұласады. Сонымен қатар, жатынға саусақ тәрізді
бездердің және қынапқа тұқым қабылдағыш ... пен ... ... ... ... Жебе ... қышқылды ізбесттің инелері)
қоздыру қызметін атқарады, яғни копуляция кезінде бір ұлу ... ... ... ... ... ұлудың денесіне кіргізіп тітіркендіреді.
Ұрықтануы айқаса шағылысуы арқылы ... [2, ... ... ... ... моллюскалар өте кең таралған, сан алуан түрлерімен белгілі
жануарлар тобы. Жер бетіндегі барлық континенттерде кездеседі және ... ... [8, ... ... ... суқоймаларында мекендейді: ағын және тұнық,
суық пен ыстық, ұсақ және терең, жер бетіндегі мен жер ... ... ... ... ... ... ... әлде-қайда аз.
Олар әртүрлі теңіздерде, сонымен қатар суы тұзды болып келетін ... ... ... ... көлін айтуға болады [3, 9, 24].
Алғашқы ағынды суларда (таудағы бұлақтар, қайнарлар) моллюскалар аса
таралмаған, себебі бұл сулардың ... ... ... ... ... түрлерді кездестіруге болады [3, 24].
Ыстық қайнарларда моллюскалардың фаунасы азырақ ... ... тек ... ғана ... ... ортасында тіршілік ете
алады. Ыстық сулардағы ... ... ... құрылымдардың әртүрлі деңгейіндегі бейімделушіліктермен жүзеге
асады. Гидробионттар ... ... ... ... бірі – изоферменттердің болуы [25].
Моллюскаларды жазықты далалардағы өзендерде көп мөлшерде ... ... Есіл ... ... ... бай болып келеді. Бұл жерлерде
Radix pereger, R. ovate, Valvata ... V. aliena, V. ... ... ... corneus және т.б. кездеседі [11, 25].
Малакофауна жағынан Орталық Қазақстанды Орта ... ... ... ... ... ... Орта Азиялық түрлердің аз
мөлшерінің болуымен ерекшеленеді. Орталық Қазақстанда Орталық ... ... ... ... келеді. Өйткені бұндағы экологиялық
мекен ету ... Орта ... ... ... ... [26].
Құрсақаяқтылардың көпшілігі суда мекендейтін ... ... және ... алдыңғыжелбезектілер мен барлық артқыжелбезектілер
(Opisthobranchia) теңіздерде тіршілік етеді. Олар судың ... ... ... ... Nerita ... ... жыл ... мекен ортасын ауыстырып тұрады.
Тұщы суларда ... ... ... туыстарының түрлері және Basommatophora отрядының (Pulmonata
класс ...... ... Ал, ... ... ... тұқымдастарының түлері және
Stylommatophora отрядының ... ... ... өкілдері құрлықта
тіршілік етеді.
Нағыз ... тек ... ... ... біржүрекшелілер (Monotocardia) отрядының, Taenioglossa
отряд тармағының ... ... ... ... ... және Entoconchidae тұқымдастардың өкілдері тікентерілілер
(Echinodermata) типінің теңіз ... ... ... ... ... дене ... ... етеді. Тіршілік жағдайларына сәйкес
бұлардың дене құрылыстарының қарапайымдануына алып ... яғни ... аяғы ... ас ... қан ... нерв жүйелері толық
редукцияланған.
Құрсақаяқтылар қоршаған ортаға бейімделіп тіршілік аймағын ... ... ... ... ... және қанатаяқтылар
(Pteropoda) пелагиялық құрсақаяқтылар болып табылады. Екеуі де су қабатында
жүзуге жақсы бейімделген. ... ... ... ... ... ... қырлы жүзгіш қанатын түзейді немесе үлкен қанат тәрізді ... ... ... азды-көпті, кейде толық жойылғанға шейін
редукцияланған.
Құрлықта тіршілік ететін құрсақаяқтылар ... ... ... және ... құрамына тәуелді болуына байланысты, олар
ылғалды қарашірікке (гумус) бай ... ... көп ... ... ... топтарды құрайды: орман дала, сазды, қыр, ... ... ... ... – қыста, оңтүстікте – жазда ... ... ... еніп ... ... ... да ... әк
тұздары мол шырыштың ұйыған қабатынан түзілген жұқа қабық – эпифрагмамен
жапсырып ... Ұйқы ... ... төмендеп, зат алмасу ... ... де ас ... мүшелерінде сөл бөлініп, қарыны
бауырдан ... ... ... толтырылып отырады.
Тұщы судағы құрсақаяқтылар да қыс түсуіне байланысты ұйқыға кетеді, ал
жаз айларында су қоймалары ... ... ... ... ... ... hypnorum) немесе бақалшақтың ішіне тартылып, сағасын жұқа шырышты
қабатпен қаптап (Limnaea ... ... ... саға ... ... (Limnaea truncatula) құрғап кетуінен аман қалады.
Құрсақаяқтылардың қорегі түрліше. Суда және құрлықта кең ... ... ... құрттармен, шаяндармен немесе басқа
жұмсақденелілермен қоректенетін ... ... ... де бар. ... ... ... ал артқыжелбезектілер
(Opisthobranchia) класс тармағының өкілдері ... ... ... ... ... ... ... жасайды.
Құрсақаяқтылардың ерекше дене түсі қорғаныш қызметін атқарады. ... ... ... Ianthina ... өкілдері көгілдір түсті, ал
Heteropoda-лар мөлдір немесе қызғылт, яғни қоршаған ортаның түсіне ... 3, 16, ... ... таралуы Қазақстанның ауқымды территориясында
суы тартылған шалшық сулардан бастап үлкен көлдерге дейін ... ... ... ... ... территориясына таралуы
біркелкі емес, әрі экологиялық ... ... ... келген.
Қазақстанның барлық суқоймаларын келесі бірнеше ірі топтарға бөлуге болады:
өзендер, көлдер, жайылма ... мен ... ... пен Орал
өзендерінде моллюскалар көбінесе жағалауында, су өсімдіктерінің арасында,
және де тасты, лайлы, ... ... ... Бұл ... L. stagnalis, L.
peregra, L. eversa, L. a. auricularia, L. a. ... L. ... ... ... тығыздығы 1м2-та 5-7 экземпляр. Тобыл,
Обаған, Ырғыз, Торғай, Жалдама, ... ... және ... ... ... ... және ортаңғы ағыстарында өзен иірімдері пайда болады.
Майда иірімдер су өсімдіктеріне байланысты ендігі бойынша ... ... ... болады. Қара суларда L. stagnalis, L. peregra, L.
eversa, L.a. ... L.a. ... L. ... L. glutinosa мекендейді.
Мұнда моллюскалардың саны 1м2-та 240 экземплярға дейін жетеді (5-сурет).
5 ... – L. ... және L. peregra ... Іле, ... Шу және де тағы да ... ... ... және
лайлы сулы болып келген. Бұл өзендерде прудовиктер тек ... ... ... мен қара суларда кездеседі. Бұл жерлерде ... L. peregra және L. eversa ... ... ... ... құрайды [9, 22, 26].
Моллюскалардың негізгі массасы тереңдігі үлкен емес, су өсімдіктеріне
бай болып келген өзендердің ... ... ... ... келесі түрлері кездеседі: L. stagnalis, L. peregra, L. eversa,
L. a. ... L.a. ... L.a. ... L. ... ... L. starobogatovi, L. bolotensis, L. saridalensis, L. Нkharevi,
L. iliensis, L. heptapotamica. Моллюскалардың сандық ... ... ... 15 – 75 ... ... ... ... сурет – Балқаш көлі, Іле өзенінің дельтасы
Қазақстан көлдері көлемімен, ... ... ... және ... ... Ең ірі ... өзенінде моллюскалар аз және олар
көбінесе өзенге құйылатын жерлерде ... су тасу ... ғана ... ... ... ... ... L. stagnalis, L.
peregra, L. eversa, L.a. bactriana, L. ... және L. ... ... Моллюскалардың тығыздылығы Балқаштың өзінде үлкен емес, ал
жағалаулық суқоймаларда 1м2-та 57 экземплярға дейін жетеді. ... ... ... ... ... ... ... – прудовиктер жағалаулық
зоналарын мекендейді, ал терең емес көлдерді ... ... ... ... L. ... L. peregra, L. eversa, L.a. ... ... L. a. torquilla, L. a. gebleri, (Зайсанда), L. ... ... L. ... L. starobogatovi, L. Нkharevi табылған.
Оңтүстік Қазақстанда моллюскалар бастаулар, арықтар және ... ... ... су ... ... Бұл ... L. ... L. truncatula мекендейді [9, 19, 26].
3. Моллюскалардың маңызы
Әртүрлі жерлерде кездесетін омыртқасыз жануарлардың бұл тобы ... ... және ... ... белгілі. Көптеген
тірі организмдермен қатынаста, байланыста болуының нәтижесінде ... ... ... ... ... да ... ... құрамдас бөлігі ретінде маңызы зор [13, 14, 15, ... ... бұл топ ... ... зат пен ... қоректік тізбек құрамындағы аса маңызды өкілдердің бірі ... [6, 8, ... ... және су ... ... сапротрофты
жануарлар ретінде биологиялық зат айналымына ... ... ... мен ... тікелей қатысады.
Моллюскалар қорек ретінде омыртқалы және омыртқасыз ... ... рөл ... ... ... тұщы және тұзды суларда
мекендейтін көптеген моллюскалармен қоректенеді. Кейбір су қоймаларында,
мысалы Каспийде, моллюскалар ... ... ... базасы болып
табылады.
Каспий теңізінде Gastropoda класының ... ... ... ... және т.б. ... де жыл бойы ... ... қоректің салмағына назар
аударсақ, бұл көрсеткіш балық денесінің салмағынан 23 есе көп ... ... ... өте көп мөлшерде балықтардың қорегі екені көрініп тұр.
В.П. Воробьев (1949) жүргізген есептеулер бойынша Азов ... жыл ... ... ... ... ... оның 52,8%
тақтажелбезектілер және 7% құрсақаяқтылар болып есептелінеді [28].
Жалпы бұл топ ... ... ... тән, яғни ... ... қасиеті көрсеткіштерінің жоғары болуы [17, 28].
Бірақ су қоймаларында моллюскалардың көп мөлшерінің ... ... ... ... база бар ... ... Су қоймасында моллюскалармен
қоректенетін балықтардың болмағандығынан, бұл ресурстың қолданылмай ... [3, ... ... ... қоршаған ортаның ластануы өзекті проблемалардың
бірі. Су қоймаларының мұнай және оның ... ... ... әсер ... ... да ... таңда ластанулармен күресу
маңызды проблемалардың бірі. ... ... ... ... және ... ... ... рөлін зерттеу үлкен маңызға
ие. Осыған байланысты моллюскалардың суды фильтрлеу қасиеті қызығушылық
туғызуда. ... 10 ... Abra ovate 2,9 ... ал 12 ... даралар сол
ерітіндіде кішкене жылдамырақ – 3,9 мл/сағ мұнай (6,6 мг/л) ерітіндісін
фильтрлейді. ... ... ... ... құрамындағы мұнайдың
мөлшері біраз азайған [18, 29].
Тұщы және тұзды суларда мекендейтін моллюскалардың адам үшін ... ... ... бар. ... жағымды әсерінің бірі адам
шаруашылығындағы балық ... ... ... ... болып табылады. Ал
адам үшін жағымсыз әсерлері: адам, үй жануарлары мен ... ... ... ... ... ... ... ретінде
белгілі, сонымен қатар гидротехникалық және су құбыры құрылғыларының жұмыс
істеуіне ... ... ... да бар [3, 15, 30].
Құрсақаяқтылардың беретін өнімі басқа моллюскалармен салыстырғанда өте
үлкен ... ... ... ... жеуге жарамды, мысалы,
жағалық ұлу – Littorina, түтікті ұлу – Buccinum undatum, ... ... ... ... ... ... ... ретінде қолданады. Бұл мақсатта
оларды арнайы ұлу шаруашылығында ... ... ... ұлуы ... ... ... есептелінеді.
Кейбір теңіз алдыңғыжелбезектілердің бақалшақтарындағы маржаны (інжу
тәрізді, қабыршақты құбылмалы бағалы зат) әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... Turbo, Trochus,
Haliotis – туыстарының бақалшақтары.
Құрсақаяқтылардың бақалшақтары, мысалы, Monetaria moneta, ... Oliva ... Achatina ... Conus arenatus ... ... Америка аймақтарында, Гвинеяда, Оңтүстік, Шығыс,
Орталық Азияда және Шығыс Еуропада XX ғасырдың ... ... ... ... деп аталатын айырбас ақша орнына пайдаланылған. Кауриларды ... ... ... ... VII ... ... ежелгі Үнді
шежірелерінде кездеседі.
Пайдалы жағымен қатар, құрсақаяқтылардың зияны да ... ... үшін ... ... тармағының құрлықтағы түрлері, атап
айтқанда шырыштылар (Arionidae) тұқымдасының ... ... ... ...... 3 – 6 ... ... жететін, темекі,
жоғышқа, картоп, қызылша, күздік егістер және бақша өсімдіктерінің ... Ал, ... ... шырыштылардың Parmacella туысының түрлері
бау-бақшаларға көп зиян келтіреді. Сонымен қатар, ұлулардың біраз түрлері
паразиттік тіршілік ететін ... ... ... ... ... ... [2, 6, ... Қазақстандағы тұщы су құрсақаяқты моллюскаларының экологиясына
зертеулер жүргізілмеген, алайда Солтүстік Қазақстан ... ... ... ... ... бар [11, ... ... бентостың салмақты компоненті бола тұра судың
өзін-өзі тазарту ... ... ... Бұл ... ... су қоймалардың ластану индикаторы мен трофикалық көрсеткіш
қызметтерін ... ... ... ... ... ... ... еріген органикалық заттарды тотықтырады және де көрсеткіш ретінде
олардың сапробтылығын ... ... ... ... микроэлементтерді, пестицидтерді жинақтайды.
Құрсақаяқты тұщы су моллюскаларын зерттеудің маңыздылығы көптеген
трематода түрлерінің аралық иесі ретінде ... ... ... ... ... ... тұщы су ... бірқатар патогенді формаларымен тығыз байланысты, адамдарда
описторхоз, фасцилез және ірі ... ... суда ... ... ... сангвиниколез және т.б. ауруларды
туғызады.
Оңтүстік, Оңтүстік-шығыс Қазақстандағы тұщы су ... ... ... (1966) және А.И. ... (1968) ... ... ... зерттеулер жүргізілмеген. Моллюскалардың қазіргі ... ... ... белгілері ғана емес, сонымен қатар
жыныс жүйесінің құрылымы сияқты ішкі ... де ... Тұщы ... ... ... ... малакологтардың арасында
жұмыртқаларының құрылысын зерттеу қызығушылық ... ... ... ... ... планорбидтерге, лимнеидтерге, булинидтерге
және вальватидтерге жататындығын анықтауға болатыны дәлелденді [6, ... ... ... ЖӘНЕ ... ... материалдары
Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы, Қапшағай уылдырық шашу және ... ... ... кең ... моллюскалардың 5 түрі
Lymnaeidae, ... ... ... өкілдеріне жатады (кесте 1).
Кесте 1. – ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
| | | ... ... |
| |Тип: Mollusca | | |
| |Тип ... ... | | |
| ... ... | | |
|1 ... ... | | |
| | | | |
| ... | | |
| ... ... ... | | |
| ... ... | | |
| ... ... ... | |
| ... 1815 | | |
| | |Lymnaea ... L., | |
| | |Lymnaea ... |Lymnaea ... |
|2 ... Lymnaeidae |L., |L., |
| | |Lymnaea ovate Drap, |Lymnaea ... |
| | |Lymnaea peregra Mull, |Mull. |
| | |Lymnaea ... | |
| | |Mull, Lymnaea | |
| | ... Mull. | |
|3 ... ... |Planorbis planorbis L.|Planorbis planorbis |
| ... 1815 | |L. |
|4 ... ... |Physa acuta Drap. |Physa acuta Drap. |
| ... 1833 | | ... ... ... ... ... ... уылдырық шашу және
шабақ өсіру шаруашылығының тоғандарында ... ... ... ... ... ... моллюскаларының жаппай түрлері алынып
отыр.
Материалдарды жинау 2011 - 2013 жыл ... ... ... ... әдісімен алынды, сандық рамалар қолданылды
25х25 см немесе 1х1 м., моллюскаларды ... ... ... ... ... әдісі қолданылды.
Ұсақ пульмонаталардың пробалары талдау барысында окуляр-микрометр МБС-1
көмегімен, ірілерін – ... ... ... ... ... ... үшін ... қағазда моллюскаларды бір минут құрғатып
дәрілік таразы бюксте тікелей өлшеу жолымен жүреді.
Зерттеу барысында 1000 ... және 150 ... ... ... [5, 15, 32].
2. Құрсақаяқты моллюскаларды жинау әдістері
Моллюскаларды жинау әдістері су қоймалары түбіндегі фаунаны ... ... ... жерлердегі моллюскаларды арнайы қырғыш құралмен
жинайды. Моллюскаларды жинау кезінде сандық есептеулер жүргізу үшін ... 1,0 м-ге тең ... ... ... ... Осы ... ... қолмен немесе арнайы қысқышпен алуға болады. Ірілеу келген ... ... ... ... ... ... домалақ
пішінді сачокпен жинайды. Тұнық сулардың жағалау бойындағы ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар су
қоймалары, көлдер мен ... ... ... ... және
өсімдіктерді мұқият қараған жөн, себебі осы орталарда ... ... ... ... метр ... ауланатын моллюскаларға сандық есептеулер жүргізу
үшін бекініп тұратын немесе жүзіп жүретін рамкаларды қолдануға болады.
Моллюскаларды су қоймалар, ... мен ... ... ... аулау
драгаларды, тралдарды қолдануды қажет етеді. Жұмсақ сазды су түбі ... ... ... төртбұрышты жеңіл драгалар қолданылады, сонымен
қатар драгаға ұқсас сачокты драгаларды алуға болады. Драга ... ... су түбі ... кейін оны бір ыдысқа салады да торлары 1-2 ... ... ... ... шайып өткізеді. Егер су қоймасының түбі құмды
болатын болса, ондай жағдайда төртбұрышты немесе ... ... ... ... ... ... болып келетін су түбінде әртүрлі ... ... ... ... ... мен ... су қоймаларынан жинау ерекше көңіл
аударуды қажет етеді. Бұндағы грунт қолмен немесе қырғышпен алынып, мұқият
ұлғайтқыш әйнек арқылы ... ... ал 1-2 ... ... ... қылқалам (кисточка) немесе жіңішке пинцет арқылы алынуы керек.
Материалды ... ... ұсақ ... ... көңіл бөлінуі тиіс.
Әрдайым моллюскаларды жинауда мұқиятты түрде олардың тіршілік ету
ортасын ... ... су ... ерекшеліктері, мекен ету тереңдігі,
жиналған моллюскалар биотопындағы температура (су түбінде, ... ... ... ... ... ... көмірқышқыл газының
мөлшері, рН, тұздылығы, судың мөлдірлігі, су ағынының ... ... ... ... ... ... сонымен бірге моллюска ұсталған
күні мен айы (мүмкін болса сағаты) арнайы ... ... ... ... 16, ... Құрсақаяқты моллюскаларды өңдеу әдістері
Моллюскаларды 70-75 градусты спиртпен ... ... ... ... не ... ... сақтауға болады. Ерег анықтауға қажетті
анатомиялық белгілер (радула, жыныс жүйесі және т.б.) ... ... ... ... сақтау қажет. Бұл ... ірі ... ... ... ... бойы ... ... немесе
қайнатылғаннан кейін) бақалшақтан шығарылады. Ұсақ құрсақаяқтылар мен
қосжақтаулы моллюскалар 10-15 күн бойы ... ... ... ... құрғақ түрінде сақталынады. Спиртті материалды ... ... ... ыдыстар қолданылады. Қақпақ үстінен парафин ... ... [3, ... ... ... ... өлшемі мен жасын анықтау мақсатында
конхологиялық әдіс қолданылды. Түрлерді салыстырмалы-конхологиялық ... біз ... ... ... және де индексін санауда
қолданылатын сызықтық өлшемдеріне назар аудардық.
Анатомиялық зерттеу әдістері моллюскалардың ... ... ... ... ... ... үшін 70% спиртте фиксирленді. Барлығы
100 экземпляр зерттелінді.
Гистологиялық зерттеу әдістері моллюскалардың ... ... ... Б. ... (1953) ... ... Фиксатор
ретінде Буэна және 10%-дық формалин сұйықтығы пайдаланылды. Гистологиялық
препарат алу үшін барлығы мақылдаған материалды ... ... ... ... ... ... гематоксилин-эозин және Гейденгайн темір
гематоксилинімен бояйды.
Конхологиялық, анатомиялық, гистологиялық әдістерің сәйкес келуі жыныс
жүйесі жағдайының ... және ... ... ... ... ... ... береді.
Өкпелі моллюскалардың көбеюін зерттеу әдісі Березкина, 1988 ... ... пен ... ... ... ... қолданды.
Жыныстық жүйесіндегі жастық өзгерістер моллюскалардың жыныс ... ... мен ... ... ... ... ... 15 күннен 6 айға дейінгі даралар болып табылады.
Заңдылықтарды зерттеу ... ... ... ... негізгі объектілері ... ... ... және ... ... ... сақталатын особьтар болып
табылады.
Жыныс жүйесіндегі өзгерістері бар талдау ... ... ... ... ... фиксирленген. Болжамды жасы бақалшақ негізінің
биіктігімен анықталынды.
Зерттеу жұмыстарын жүргізу барысында моллюскалардың ... ... ... әр синкапсуладағы жұмыртқалар ... ... ... ... және ... зерттеу МБС-1
көмегімен жүзеге асты. Лимнеидтердің жұмыртқа капсуласының өлшемі мен
формалары ... ... ... ... ... тірі ... Жұмыртқаларды ары қарай зерттеу үшін 4% ... ... ... ... ... өзгерістері тіркелініп
отырылды. Овипозиция мерзімі жұмыртқа капсуласындағы ұрықтың пайда болу
күніне ... дәл ... ... мен морфологиялық көрсеткіштері
пайдалана отырып анықталды [2, 10, 35].
Моллюскалардың биомассасы мен ... ... ... ... ... ... ... мақсатында қолданылады.
Моллюскаларды отырғызу тығыздылығы биотоптың 1м2 ауданындағы даралардың
орташа санымен анықталады. Оны есептеу үшін аудан әдісі ... ... ... (1:1 м) су ... ... төрт ... көмегімен
бекітіледі. Биотоп ауданынынан барлық моллюскаларды қолмен немесе торлы
дорбамен немесе қолмен ... ... саны ... ... ... нәтиже алу үшін жұмыстары үш рет ... ... әр ... ... және де ... арифметикалығын
анықталды. Моллюскалардың тығыздылығын сонымен қатар түпқазардың көмегімен
де анықтауға болады. Ол үшін су түбінің монолитін ... ... ... ауданына келетінін ескере отырып моллюскалардың санын есептейді. Осыған
байланысты түпқазардың аулағыштығы 70%-ға тең екендігін ескеруіміз ... ... ... ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ
1. Кең таралған моллюскалардың Lymnaeidae, Planorbidae және ... ... ... ... өсу ... авторлардың зерттеулері көрсеткендей, өкпелі тұщы су
моллюскалардың табиғи жағдайда тіршілігін екі ... ... ... ... үшін екі ... ... циклі, ал екінші түрлеріне бір ... ... тән. ...... ... алатын моллюскалардың өсу
заңдылықтары, көбею уақыты мен көбею ұзақтылығы және ... ... ... ... ету жағдайына байланысты болып келеді [3,
36].
Екі жылдық тіршілік циклі ... ... (екі ... ... ... тән. ... екі вегетационды мезгілде олар бір
рет 1,5-2 ай ... ... ... ... ... тіршілігінің
көбею кезеңі екінші жылдың басы мен аяғында орын алады. Моллюскалардың жас
ұрпағы жұмыртқаларын тек келесі жылдың ...... ... салуға
кіріседі, тек сирек жағдайларда ғана мамыр айының соңында жұмыртқа ... ... ... салу ... тамыз айының ортасына дейін
созылады. Осы кезде ... мен ... ... аралығында екі жылдық
даралардың қырылуы ... ... ... ... ... ... көбеюінің салдарынан
жұмыртқалау көктемнен жаздың соңына дейін байқалады.
Жыл бойы ... ... ... популяция екі (сәуір-мамыр, қыркүйек-
қараша және ... ... ... үш ... ... ... - жастық топтармен көрсетілуі мүмкін.
Жұмыртқадан шыққан соң моллюскалардың жас ұрпағы жаз мезгілінің ішінде
максимальді өлшем көосеткіштеріне 10-11 ... ... ... аяғы ... басында көптеген біржылдық ұлулар жыныстық жағынан жетіледі. Шілде
және ... ... ... ... ... жас ұрпақтарының
дамуымен сипатталады. Тамыз айының ортасында жұмыртқа салу ... ... пен ... ... ауа райы ... ... даралар судың терең қабаттарына қарай түседі; сәуір мен мамыр
айларында олар қайта су ... ... ... [3, 5, ... ... ... ... моноциклды гаметогенез арқылы жүрумен
сипатталады, олардың асинхрондылығы даралардың өліміне дейін сақталады.
Көбею кезеңі ... бір айға ... ... ... ... және ... ... жерде суқоймалардың термикалық
режиміне байланысты моллюскалардың жұмыртқа салу ... ... ... Осыған байланысты бір жылдық тіршілік циклдердің бірнеше нұсқасын
көрсетуге болады.
Нұсқа 1. ... ... ... салуы сәуір айынан мамыр айының
басында өтеді. Жас моллюскалар мамыр-маусым айларында жұмыртқадан ... де мұз қата ... ... ... толық гермафродитті кезеңге
жақындай бастайды. Жұмыртқадан кеш ... ... ерте ... ... ... ... жұмырқаларын салған даралар тіршілігін тоқтатады.
Нұсқа 2. Судың жеткіліксіз немесе аз ... ... ... ... ... ... жұмыртқа салуы тек маусым-шілде
айларында жүруі мүмкін. Жас моллюскалар ювенильді кезеңде қыстап шығады, ал
жыныстық жетілуі тек келесі жылдың ... ... ғана ... ... жиі ... ... келеді. Тамыз-қыркүйек айларында ... ... ... жаңа ... алмастырады.
Нұсқа 3. Судың вегетационды кезең бойы жылы болуына байланысты, сәуір
айының аяғында басталған эвритермді түрлердің жұмыртқа салуы ... ... ... ... 4. ... ұзақ уақыт бойы жеткілікті жылуынан жұмыртқа шығару екі
рет жүреді көктемде және жазда; соңғы екі генерацияның ... ... және ... айларында; ерте көктемде қыстап шыққан
моллюскалардың жұмыртқаларынан шыққан жас ұрпақ өте жылдам өседі және ... ... ... ... ... ... 5. Жоғарғы нұсқадағы бір жылдық тіршілік циклділердің соңғы
түршесі болып табылады. Ол бір жыл ... ... 3 ... ... ... ... ... бір – бірінен
айтарлықтай айырмашылықтары жоқ. Өсу ... мен ... ... ... ... ... ұзақ ... бойы оптимальді жағдайда ұстап тұрса (20-
24С0), барлық ... ... ... ... ... келеді: жұмыртқадан
шыққан соң жас моллюскаларда жыныстық жетілу шамамен 2,5-3 айға созылады,
содан кейін 1-1,5 айда ... ... және 4-6 ... жасында моллюскалар
тіршілігін тоқтатады. Бұл лабораториялық бақылаумен расталды.
Әртүрлі популяциядағы бір түрлердің тіршілік циклдері сәйкес келмеуін
әртүрлі ... ... ... ... ... ... растайды.
Температуралық жағдайды өзгерткен жағдайда бір нұсқасы екінші нұсқаға
оңай ... ... ... ... ... жағдай ғана емес,
сонымен қатар моллюскалардың тіршілік ... ... ... ... әсер
етуі мүмкін.
Тіршілік және жыныс циклдеріндегі өзгерістер салыстырмалы ... ... ... ... ... тіршілік циклінің қайта құрылуында моллюскалар суы аз жылынатын
суқоймаларға бейімделген. Тек қарапайым түрлері ғана екі ... ... ... ... ... екі ... ... кезеңдерін біржылдықтарға
сәйкестендіруге болады.
Копуляция және оның көбеюде маңызы. Тұщысу моллюскаларының көбеюінде
копуляция ерекше орын ... ... ... ... тән. ... ... копуляциясы әдеттегідей сәуір айының аяғынан шілде айының
аяғына дейін ... ... ... даралар арасындағы копуляцияны күз
айлары да кездестіруге болады.
Моллюскалардың шағылысу кезеңіндегі ... ... Ол ... ... ... ... мінез-қылығына қарай
мақсатты түрде копуляцияның 4 типін ажыратуға ... ... ... «аталық» және «анатық» түрінде тек моллюскалардың мінез-қылығына
негізделген: «аталық» деп – ... ... ... ... ал ...
ол бір уақытта жетілген ... мен ... ұрық ... бар
гермафродитті дара.
Моллюскалардың шағылысу кезіндегі мінез-қылығы олардың ... ... ... ... ... су өкпелі моллюскаларының жұмыртқа салуы. Соңғы жылдары тұщысу
өкпелі моллюскаларының жұмыртқа ... ... ... ... ... ... жарияланды [6, 38].
Лимнеидтер жұмыртқаларын – синкапсулаларға – ... ... ... ... ... ... қойман тұратын бар
лжың затқа салады. Қалыпты жағдайда олар көптеген ... ... салу ... ... ... терминдерді ең алғаш
рет А.Д.Некрасов ... ... ... толықтырған.
Лимнеидтердің жұмыртқа салу процесі келесі ... ... ... ... қалыптасуы, 2) синкапсулалардың ... ... және 3) ...... ... орналастыруы.
Жұмыртқа капсулалары паллиальді жұмыртқа жолының ... ... ... ... ... ... ... квадривиялармен
қоршалады. Квадривиялардың қабырғалары жіңішке ішкі капсулалы мембрананы
бөліп шығарады. Қабықшаның қатпарлы капсуласы жұмыртқа жолындағы ... ... ... ... ... без немесе
құрылыс секреті болып табылады. Синкапсуланың ... ... ... ... ... қалыптасады [38].
Лимнеидтер және физидтер тұқымдасының ... ... ... ... үстінде сыртқы немесе қатпарлы, капсулалы қабықша
қалыптасады. Бір капсуланың қатпарлы қабықшасы екінші капсуланың ... ... ... ... ... ... бір-бірімен
арнайы жіпше арқылы байланысады. Ары ... бұл ... ... ... оралады немесе зигзаг түрінде орналасады, соның нәтижесінде ол
берік әрі ... ... ... ... ... ... ... қоршалып, синкапсула қабықшасымен жабылады. Қатпарлы ... ... оған ... сияқты жабысып қалады. ... ... ... ... ... ... ... синкапсула
қабықшамыиен берік бекітіледі.
Жұмыртқа капсуласының матриксінде үлкен ... ... ... ... ... құрылымдарының құрамына басты түрде қышқыл
мукополисахаридтер кіреді. ... ұрық ... ... ... ... ... ұрықтың дамуы экстраэмбриональді қорекпен – резерв
арқылы жүреді.
Синкапсула және капсула қабықшалары қоршаған ортадан ерітіндіні, мысалы
сахарозаны сіңіре алады. ... ... ... ... ісінуі
мен жұмыртқа капсуласының көлемінің ұлғайуын байқауға болады.
Алғашқы ... ... ... одан да көп, ... жұмыртқалар
бұлыңғыр және жабысқақ келеді [7, 39].
3.2 Кең ... ... ... ... және ... ... тіршілік циклінің ерекшеліктері
Біз алған зерттеу нәтижелеріміз бойынша, Қапшағай уылдырық шашу және
шабақ өсіру шаруашылығының тоғандарында мекендейтін ... ... ... ету ... ... екі топқа бөлінеді: Lymnaea
stagnalis L., L. auricularia L. және ... ... L. ... ... ... циклі, ал L. truncatula Mull. мен Physa acuta D. болса бір
жылдық тіршілік циклі тән.
Екі ... ... ... ... ... ... жүретін түрлерге тән. Әрбір екі вегетационды мезгілде олар бір
рет 1,5-2 ай ... ... ... Lymnaea ... L., ... L. және Planorbis planorbis L. өкілдерінде көбею тіршілігінің
екінші жылында алғашқы (мамыр-маусым) және ... ... ... ... шығу ... айында жүреді (7-сурет).
Овипозицияның ... ... ... ... ... – моллюскалардың
тіршілігінің соңғы жылында байқалған. Осы уақытта, шілде ... ... екі ... ... өлуі ... сурет – Вегетационды кезеңдегі Limnaea auricularia-ның сандық
динамикасы
Екі түрлі жастағы топтардың көбеюінен ... ... шашу және ... ... тоғандарында көктемнен күздің басына дейін
жұмыртқаларды ... ... Ол өз ... ... ... көбеюіне
алып келеді.
Осындай сипаттағы тіршілік циклі жыл бойына екі (сәуір-мамыр, қыркүйек-
қараша және қысқы айлар) ... үш ... ... ... ... ... ... етуін қамтамасыз етеді.
Жазғы уақытта жұмыртқадан шыққан L. stagnalis L. максималды 28-30 мм-ге
жетеді (жұмыртқадан мамыр айының соңында және маусым айының ... ... ... ... ... ... басында L. stagnalis L.-тің
көбінде бір жылдықтары жыныстық ... ... ... 41 мм-ге
жетеді.
Барлық лимнеидтердің жыныс жүйесі гермафродитті. Оның негізін ... ... бұл ... ... және ... ... клеткалары дамиды.
Күрделі жыныс жүйесі келесі мүшелерден құралады, гермафродитті мүшелер ... без, ... ... ... ... – қосымша ақуыз
бездері, ақуыз бездері, тұқым қабылдағыш, аналық жолдары, жатыр, саңылау;
аталық мүшелер – ... ... ... ... жол, ... ... без ішкі ... апикальді бөлігінде орналасады. Ол
асқорыту безінің (бауырдың) дивертикулаларымен қоршалады және қапшықтәрізді
ациндермен қоршалады. Жыныстық жетілген Lymnaea stagnalis ... ... ... (Joosse, Reitz, 1969) 27-ге ... ... ... деп те аталады, бірінші шығарғыш өзекке ашылады (Joosse, ... ... ... ациндердің екі тобы сәйкес келеді. Бірінші шығарғыш
өзек гермафродитті ... ... ... ... жыл ... ... ... Жұмыртқа салатын моллюскаларда ... ... 91 ... ... ... ... (Joosse, ... Limnaea stagnalis (L.) жұмыртқа клеткасының жалпы саны – ... ... ... ... саны ... ... ... спермиогенезге
төзімді болғандықтан 2-3 мын және одан да көп болуы мүмкін [9, 15, 18, 40].
Лимнея тұқымдасы моллюскаларының синкапсулаларының морфологиясы.
Моллюскалардың ... ... ... ірі ... олар ... мөлдір, тік немесе иілген күйінде болады. ... ... ... ... түрінде. Синкапсулалық қабықшасы
кең (қалыңдығы 1 мм-ден асуы ... ... жұқа ... тығыздылығы
жағынан бірыңғай болуы мүмкін, 2 аймаққа бөлінген және сыртынан сілемейлі
болып келеді. Синкапсулалық ... ... және ... ... ... ... зигзаг түрінде орналасуы сирек кездеседі.
Жұмыртқа капсулаларының пішіні – домалақ, сопақша және ... ... ... ... ... капсулаларының өлшем
көрсеткіштері ерекше; жұмыртқа капсуласының саны – да ұсақ ... ... ірі ... 200-370. ... жас ... ... бөлігіндегі саңылау арқылы шығады.
Барлық Lymnaeidae-дің ұрықтарының даму ұзақтығы +18 - +240C, ... ... ... L. синкапсулалары ұзын, кейде аздап иілуін байқауға
болады (8-сурет).Синкапсулалардың ұзындығы 23-45 мм-ді құрайды, ені 3-5 ... 3 мм. ... ... ... ... болып келген (9-сурет).
Жұмыртқа капсулаларының ұзындығы 1,3 мм, ені 0,9 мм. ... саны ... ...... (І), Physidae (ІІ), ... (ІІІ)
тұқымдастарының
Қапшағай уылдырық шашу және шабақ өсіру шаруашылығының тоғандарында
мекендейтін моллюскалардың жұмыртқа капсулалары мен ... және ... ... ... ... сурет – Lymnaea stagnalis L.-дің синкапсулалары (а) жаздық және (ә)
күздік
10 сурет – Limnaea auricularia L.-дің синкапсулалары ... ... – Limnaea ... L.- дің синкапсулалары (а) мен Lymnaea
stagnalis L.-дің жаңа ... ... ... ... ... ... ... қатты иілген (10-
сурет). Синкапсулалардың ұзындығы 7-26 мм, ені 3-6 мм, ... 3 ... ... ... ... ... ... келген (11,12-сурет).
Жұмыртқа капсуласының ұзындығы 1 мм, ені 0,7 мм. Жұмыртқа капсуласының саны
53-127.
12 сурет – Limnaea ... L.- дің ... ... (а), ... L.- дің ... қалыптасқан синкапсуласы (ә)
Lymnaea truncatula Mull. Синкапсулалары домаланған немесе сопақшалы
сілемейлі түйін түрінде кездеседі. Синкапсулалардың ... 3-4 мм, ... мм, ... 1,3 мм. Синкапсулаларды моллюскалар су ... ... ... ... детриттің бөлшектері
жабысып, оның мөлдірлілігі төмендейді. Жұмыртқа капсулалары сопақша
формалы, ұзындығы 0,7 мм. ... ... саны 5-12 ... ... ... – Lymnaea truncatula Mull.- дың синкапсуласы (а), Physa acuta D.
жаздық синкапсуласы (ә)
Physidae тұқымдасы өкілдерінің ... ... acuta D. ... ... түссіз, шоғыртәрізді болып
келген. Синкапсулаларының ұзындығы 1,7-3,6 мм, ені 0,8-2 мм, ... ... ... ... ... ... 0,8 мм 2-3 қатар болып
орналасқан. Жұмыртқа капсулаларының саны 5-21 (14-сурет).
14 сурет – Physa acuta D. ... ... ... өкілдерінің жұмыртқаларының морфологиясы.
Planorbidae тұқымдасына жататын моллюскалардың синкапсула құрылымы
ерекше. ... ... ... синкапсула қақпақшасының
болуымен ерекшеленеді.
Planorbis planorbis L. синкапсулалары домаланған немесе ... ... ... 1,8-4 мм, ені 1,3-2 мм, ... ... ... ұзындығы 0,8 мм. Шеңбер бойында 1 қатарда және 1 қабатта
орналасқан. Жұмыртқа капсулаларының саны 5-18 (15-сурет).
15 сурет – Planorbis planorbis L. ... (Lymnaea ... L., Lymnaea ... L., ... Mull.), Physidae (Physa acuta D.), ... ... L.) ... ... ... өкпелі моллюскаларының
синкапсулаларының морфологиясын зерттеу барысында келесе ерекшеліктер
байқалды: синкапсуланың пішіні мен ... ... ... ... ... пішіні мен көлемдері бойынша ерекшеленеді.
3.3 Вегетационды ... ... ... ... ... ... барысында қолданылған негізгі әдіс салыстырмалы түрде
бақалшақтың құрылысына ... Бұл әдіс Я.И. ... ... ... болып табылды. Бұл әдістің көмегімен бақалшақтың 5
өлшем көрсеткіштері қарастырылады: (Раупааның 4 өлшемі бойынша және ... ... ... арасында кең таралған: 1) қисық
форма түзейтін (яғни, көлденең кесілген айналымда); 2) ... ... ... 3) жылдамдығынан ауытқыған осінен қисайып ... ... ... ... ... ... 5) конусты кескен негізінің
жоғарғы өлшемі. Бұл өлшем көрсеткіштері Я. Старобогатовтың пікірі бойынша,
бақалшақтың барлық ... ... ... ... ... ... ... жағымды жағы әдебиеттердегі кескіндер мен ... ... ... әдіс бойынша моллюскалардың 500 аса экземпляры қарастырылды.
Бақалшақтардың келесі өлшем көрсеткіштері: бақалшақтың биіктігі мен ені
(бақалшақтың осіне қарай перпендикуляр бойынша ені), ... ... ені, ... ... биіктігі, соңғы айналымның ені, айналым
саны; планорбидтердің сонымен қатар бақалшағының биіктігін және саңылауының
үлкен және кіші ... ... Ұсақ ... МБС-9 ... астында, үлкендерін 0,1 мм дәлдігімен ... ... ... сапалық сипаттамалары да ескеріліп ... ... және ... ... ... ... саңылауының айналым деңгейі мен тереңдігі, ... ... ... ... ... түсі мен сыртқы құрылымы
(16-сурет).
Planorbis туысы түрлерінің бақалшақтары органогенез барысында бірнеше
кезеңнен өтеді:
1. ... 1,5 ... ... шар ... ... ... құрамында 2,0 немесе одан да көп айналым болатын, шар тәріздіден кең
спиральді бақалшақ қалыптасады;
3. құрамында 5,0 ... одан да көп ... ... ... ... ... мен қалыптасу [41, 42].
16 сурет – Planorbis planorbis L. бақалшағы
4. Лабораториялық жағдайда Planorbarius corneus - ... ... ... ... corneus ... 500 ... ... шыны ыдыстарда өсірілді. Шыны ыдыстардың ішіне валлиснерия балдыры
салынды. ... ... ... су ... ... аквариумнан
алынды. Уақыт өткен сайын буланып кеткен су әрдайым толықтырылып ... 10-15 күн ... ... суы ... ... үшін ... ең ... көлемі анықталды. Planorbarius
corneus моллюскасының бір ересек дарасына судың ең ... ... 500 ... ... 25-270 C ... өсірілді.
Жалпы көптеген құрсақаяқтылардың ұрықтарының эмбриондары дамуының
оптимальді ... 15-250 С ... [19, 41, ... ретінде валлиснерия балдыры, орамжапырақ жапырағы және
кептірілген ұсақ шаянтәрізділер «гаммарус» ... ... ... ... ... ... ... өсімдік тектес) болуы
жағымды әсер етеді.
Зерттеу жұмыстары лабораториялық жағдайда өсірілген ... ... ... бақалшақтардың морфологиясын және жыныс
жүйесінің онтогенезін зерттеу мақсатында біз ... ... ... ... ... культивирлеу және оларды жасанды жағдайда көбейту
мәселелерімен көптеген шет ел ... ... ... популяцияны алу үшін су қоймалардан моллюскалар
салған синкапсулалар жиналып, өсіріледі. Жинап алынған синкапсулаларды МБС-
9 микроскопы ... ... ... ... алу ... сипаттау барысында Г.В. Березкина мен Я.И. Старобогатовтың
(1981, 1986) терминдері қолданылды. Синкапсулаларды сипаттау үшін ... ... ... ... ені мен ұзындығы, жұмыртқа
капсулаларының ені мен ... ... ... саны [7, 15, ... барысында, сонымен қатар, сапалық ерекшеліктері ескерілуі тиіс:
синкапсула жиегінің тұйықталуы, ұрықтанған және ұрықтанбаған ... ... ... ... жас ... 1 ай бойы 50-100 мл ыдыстарда ... ... ... ірі ... ... отырылды (бір дараға 70-
100 мл есебінен). Ересек түрлерін көлемі 0,5-2 литрлі ... Бұл ... 2-8 ... отырғызылды. Мұндай аквариумның түбіне
майда құм төселгені дұрыс.
Құбыр суын хлордан ... үшін ... ала ... күн аралығында
тұндырып кояды. Аквариумда атмосфералық ауамен газ алмасуы жүру үшін ... ... Екі апта ... ... суды ... ... ауыстырып
тұру қажет. Моллюскалардың жас ұрпақтары грунтсыз ... ... ... суын апта ... ... ... және моллюскалардың жас ұрпақтары аквариум қабырғаларын және
балдыр жапырақтарын ... ... ... ... ... ... ретінде алдын ала улы глюкозидтер мен дубильді
заттарды жойылып, кептірілген терек жапырақтары қолданылады [7, 38, ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға
болады. Жаз мезгілінде сонымен ... ... ... ... ... ... ауыстырылып отыруы қажет (алдын ала электрлі
плиткада қыздырады).
Моллюскалар орналасқан ... ... ... ... бар ... термостаттарға орналастырған дұрыс. ... ... ... 20-220С ... етеді.
Жұмыртқалардың дамуын қамтамасыз ету мақсатында ... ... ... ... ... ... ... саны көп көлемде қажет болса,
онда ересек моллюскаларды температурасы 350С ... ... 1 ... қажет. Содан кейін температураны ... ... ... ... жас ... ... үшін ... жалпы аквариумға
қарағанда температурасы 2-30С-тан жоғары болатын ыдысқа орналастыру қажет.
3.5 ... ... ... Planorbidae тұқымдасының өкілі
Planorbarius corneus – тың ... ... corneus – тың ... ... ... ... жылдары лабораториялық ... 12 ... және ... алынған ұрпақтарға зерттеу жүргізілді. Әр түрлі
даму кезеңіндегі моллюскалар бақалшақтарының ... ... ... ... ... ... ... саны 170. Сонымен қатар
моллюскалар ... ... ... көрсеткіштері де анықталды.
Олардың жалпы саны 45. Бақалшақ пен синкапсулалардың өлшем ... ... ... ... (17-сурет).
17 сурет - Planorbidae тұқымдасының синкапсуласы: 1-жұмыртқа, ... ... ... ... ... ... ... мембрана
Кесте 2. – Ересек Planorbarius corneus-тың бақалшақтарының ... ... ... мм ... ... ... ... |Саңылау ені, мм|
| | |мм |мм | ... |18 |10 |9 |6 ... |17 |9,5 |10,5 |5,5 ... |15 |8 |7,5 |5 ... |11 |,5 |6 |4 ... |13 |7,5 |7 |4,5 ... ... ... | | | ... |11 |7 |6,5 |4,5 ... |13,5 |7 |7,5 |4,5 ... |9,5 |5 |6 |3,5 ... |10,5 |5,5 |7 |3,5 ... |6 |8 |4 ... |5,5 |6 |3 ... |8,5 |7 |5 ... ... ... ... corneus ... ... берілген. Осы кестеде моллюскалардың бақалшағымен қоса дене
салмағы шамамен 400 ... 50 ... тең. ... ... үлкен
диаметрі 9,5 мм-ден 18 мм-ге дейін; кіші диаметрі 5 мм-ден 10 ... ... ... 6 мм-ден 9 мм-ге дейін; кіндік ұзындығы 3 ... 6 ... ... жүргізу барысында Planorbarius corneus - ... ... ... Су ... 25-270C ... ... 10-11
тәулікке созылды. Бір синкапсуладағы ... даму ... ... ... ... ... 15-17 тәулікке созылуы
мүмкін. Дамуы баяу жүретін жұмыртқалардың саны 1-2%-дан 10-12%-ға ... ... ... ... бір ... ... ... да
біркелкі дамымайтыны байқалды. Мысалы, бір шыны ыдыста мекендеген кейбір
моллюскалар өздерімен бірге бір күнде ... ... ... 2-3 есе
артық болды.
Моллюскалардың өсуі мен дамуының осындай ерекшеліктеріне байланысты бір
синкапсуладан шыққан моллюскалар ... ... ... ... ... бұл ... ... дамуында аса маңызды [7, 12, 21, 43, 46].
Planorbarius corneus моллюскасының синкапсулалары домалақ, созылыңқы
пішінді болды, ішіндегі ... бір ... ... ... ... corneus синкапсулаларының өлшем көрсеткіштері 3-ші кестеде
берілген (кесте 3). Бұл ... ... ... салған. Мұндағы
синкапсулалар ұзындығының көрсеткіштері 4 мм-ден 7 мм-ге дейін; ені 3,5 ... 6,4 ... ... ... саны 3-тен 26-ға ... 3. – ... corneus синкапсулаларының өлшем көрсеткіштері
|№ |Синкапсуланың |Синкапсуланың ені, мм |Синкапсуладағы |
| ... мм | ... саны |
|1 |2 |3 |4 ... |7 |5,5 |23 |
| ... жалғасы | | |
| | | ... | | ... |5 |4,5 |18 ... |5,8 |5,7 |13 ... |5,9 |5 |17 ... |5,5 |5,5 |26 ... |6,5 |5 |13 ... |6 |5,2 |17 ... |6,2 |6,1 |19 ... |6,1 |4 |11 ... |5,8 |4,5 |10 ... |5,5 |5,1 |17 ... |6,9 |5,1 |15 ... |5,7 |5,2 |17 ... |4 |3,5 |3 ... |5,4 |5,2 |15 ... |5 |4,8 |10 ... |6,8 |6,4 |23 ... |6,7 |6,5 |23 ... |7 |5,4 |28 ... |4,9 |4,4 |8 ... |6,5 |6,2 |21 ... |6,2 |6 |19 ... |6,6 |5,7 |22 ... |5,1 |4,9 |12 ... |5,8 |5,4 |17 ... |6,5 |6,4 |23 ... |6,4 |6,3 |22 ... |6,7 |5,8 |24 ... Planorbarius corneus бақалшақтарының өлшем көрсеткіштері:
үлкен диаметрі 1,7 мм-ден 2,5 мм-ге дейін; кіші диаметрі 1,2 мм-ден 1,8 ... ... ... ... 1,8 мм-ден 2,3 мм-ге дейін; кіндік ұзындығы
0,8 мм-ден 1,2 мм-ді құрайды (4-кесте).
Кесте 4. – 10 ... ... corneus ... ... ... диаметр, мм |Кіші диаметр, мм |Саңылау ұзындығы, |Саңылау ені, |
| | | |мм |мм ... |2,0 |1,4 |2,0 |1,0 ... |1,8 |1,3 |1,9 |0,8 ... кестенің жалғасы ... |2,5 |1,8 |2,3 |1,2 ... |1,9 |1,3 |2,0 |0,9 ... |1,7 |1,3 |1,8 |0,8 ... |2,4 |1,8 |2,2 |1,1 ... |2,0 |1,4 |1,9 |1,1 ... |1,8 |1,2 |2,0 |0,9 ... |1,7 |1,2 |1,8 |0,8 ... |2,3 |1,7 |2,1 |1,1 |
45 ... ... corneus ... өлшем көрсеткіштері
келтірілген: үлкен диаметрі 2,4 мм-ден 4,3 мм-ге дейін; кіші диаметрі 1,7-
ден 3,5 ... ... ... диаметрі 2,0-ден 4,2 ... ... ... 1,1 ... 2 мм-ге дейін (5-кесте).
Кесте 5. – 45 күндік Planorbarius corneus бақалшақтарының өлшем
көрсеткіштері
|№ |Үлкен диаметр, мм|Кіші диаметр, мм ... ... ені, мм |
| | | |мм | ... |4,0 |2,5 |4,2 |1,8 ... |4,2 |3,0 |3,8 |1,9 ... |4,1 |2,8 |3,7 |1,8 ... |5 |3,5 |4,1 |2,0 ... |3,9 |2,3 |4,0 |1,7 ... |4,3 |2,9 |3,9 |2,0 ... |4,1 |2,8 |3,6 |1,9 ... |3,8 |2,2 |3,9 |1, ... |2,4 |1,7 |2,2 |1,1 ... |1,9 |2,0 |1,3 ... |2,1 |3,9 |1,5 ... |1,8 |2,2 |1,2 |
97 ... Planorbarius corneus бақалшақтарының өлшем ... ... 3,9 ... 8,5 ... дейін; кіші диаметр 2,3 мм-ден 5 ... ... ... 3 ... 4,6 мм-ге дейін; кіндік ұзындығы 1,5 мм-
ден 3,0 ... ... ... 6. – 97 ... ... corneus ... ... ... диаметр, мм |Кіші диаметр, мм |Саңылау ұзындығы,|Саңылау ені, |
| | | |мм |мм ... |7 |3,5 |4 |2,5 ... |4,5 |2,5 |3 |2 ... |7 |5 |4 |3 ... |4 |2,4 |3 |1,5 ... |4 |2,5 |3 |1,5 ... |4 |2,9 |3,5 |1,6 ... |4,5 |3 |3,5 |2,8 ... |5,5 |3,5 |4 |2,5 ... |5,7 |3,5 |4 |2 ... |4 |4,1 |2,8 ... |5 |4,7 |2,9 ... |3 |3 |2 ... |2,3 |3 |1,9 ... |3 |3,2 |2 ... |3,5 |3,5 |2 ... |4,0 |4,5 |2 ... |4,0 |3,9 |2 ... |4,0 |4,0 |2 ... |3,5 |3,4 |2 ... |3,5 |4,0 |2 ... |3,8 |4,0 |2 ... |4,0 |4,1 |2 ... |4,0 |4,0 |2,5 ... |4,5 |4,1 |2,8 ... |5,0 |4,5 |2,9 ... |5,0 |4,6 |3 ... |4,0 |4,4 |2 ... |5,0 |4,5 |3 ... |5,0 |4,6 |3 ... |3,9 |4,2 |2 |
97 ... ... corneus ... ... жүйесі толық жетілген.
Осы кезеңнен бастап олардың жұмыртқа салу қабілеттері ... ... ... ... ... ... ... 2,5 мм-ден
5,6 мм-ге дейін; ені 2,0 мм-ден 4,8 ... ... ... саны 2-ден ... дейін. Ересек түрлері салған синкапсулалармен (2-ші кестедегі)
салыстыратын болсақ ... ... ... әлде ... кіші
және жұмыртқа саны аздау болады (7-кесте). Сонымен 97 ... ... ... жетілген болса да, ұрықтық өнімділігі төмен болады.
Кесте 7. – Planorbarius corneus –тың бірінші ұрпағының синкапсулалары
|№ |Синкапсуланың ... ені, мм ... ... мм |
| ... мм | | ... |3,5 |3,3 |7 ... |2,8 |2,5 |5 ... |3,1 |2,8 |7 ... |3,1 |2,3 |6 ... |3,2 |2, |7 ... |3,1 |2,5 |9 ... |3,0 |2,4 |6 ... |3,2 |2,5 |6 ... |4,0 |3,0 |11 ... |2,6 |5 ... |2,1 |5 ... |2,0 |4 ... |3,2 |2 ... |4,8 |5 ... |3,2 |9 ... |2,7 |6 ... |2,7 |7 ... |3,1 |10 ... |3,8 |16 ... |3,9 |8 ... |3,2 |10 ... |3,6 |11 ... |3,8 |13 ... |3,5 |16 ... |3,8 |10 ... |4,1 |12 ... |3,0 |8 ... ... ... ... ... ... даму
қарқындылығының әркелкі болуымен байланысты. Осы ... ... ... артқан сайын олардың ұрықтық өнімлігі де артады [47, 48, 49].
Қорыта келе, лабораториялық ... ... corneus ... ... зерттеу барысында олардың аталық ... ... ... ... дамыйтыны анықталд. Ал тағы 3-4 аптада кейін аналық жыныс
жүйесі пісіп ... ... ... гермафродитті даралар дамитыны
дәлелденді. Осы кезеңнен бастап олар синкапсулалар салуға қабілетті [49].
Physidae тұқымдасының өкілдерінің ерекшеліктері
Бақалшағы орташа кейде ... ... ... ... ... ... бұралған, бақалшағы жұқа, үстіңгі жағы жылтыр болып келеді.
Сауытының биіктігі әртүрлі болып келеді.
Бір жылдық Physа acuta түрі моноциклды ... және ... ... жынысында сақталатын ассихронды болады.
Көбею кезінде бір ай немесе бірнеше айға ... ... және су ... ... ... көбеюі әртүрлі болады.
Кесте 8. – Ересек Physа acuta сауытының өлшем көрсеткіштері.
|№ ... ... мм ... ... ... |Саңылау ені, |
| | | ... мм |мм ... |2 |3 |4 |5 ... |10 |7 |7 |5 ... |10 |7 |7 |5 ... |10 |7 |6 |5 ... |9 |7 |7 |4 ... |9 |6 |7 |6 ... |9 |6 |7 |4 ... |9 |6 |5 |4 ... |8 |6 |5 |4 ... |8 |5 |6 |4 ... |8 |5 |6 |3 ... Physа acuta түрін фиксация жасап, 70-75 градустағы спиртпен. Бұл
моллюскалар Жамбыл облысы, ... ... ... ... 5 ... су қоймадан жиналды. Жиналған материалдың жалпы саны 12 ... ... ... ... және ... ... ... уылдырық шашу және шабақ өсіру шаруашылығының тоғандарында
таралған моллюскалардың түрлік құрамы анықталды. Кең ... және ... ... ... тұқымдасының Lymnaea stagnalis L., Lymnaea
auricularia L., Lymnaea ... Mull., ... ... ... L. және Physidae ... Physa acuta ... жұмыстарын жүргізу барысында кең таралған моллюскалардың табиғи
жағдайда өсу ерекшеліктерін анықталды. ... ... шашу және ... ... ... ... өкпелі моллюскаларды
табиғатта тіршілік ету ... ... екі ... ... Lymnaea
stagnalis L., L. auricularia L. және Planorbis planorbis L. өӨкілдеріне екі
жылдық тіршілік циклі, ал L. truncatula Mull. мен Physa acuta D. ... ... ... ... тән.
Екі жылдық тіршілік циклі гаметалары полициклдық (екіциклдық)
қалыптасумен ... ... тән. ... екі ... ... олар ... 1,5-2 ай ішінде ... ... Lymnaea ... L., L.
auricularia L. және Planorbis planorbis L. өкілдерінде көбею тіршілігінің
екінші жылында ... ... және ... ... рет
байқалады. Жұмыртқалардан жас ұрпақтың шығуы ... ... ... белсенді формалары келесі жылдың көктемінде – моллюскалардың
тіршілігінің соңғы ... ... Осы ... ... айынан қыркүйекке
дейін екі жылдық даралардың өлуі ... екі ... ... олар бір рет 1,5-2 ай ... ... Көптеген жануарларда тіршілігінің көбею кезеңі екінші
жылдың басы мен ... орын ... ... жас ... ... келесі жылдың маусым – шілде айларында салуға ... тек ... ғана ... ... ... ... салу ... Олардың
жұмыртқа салу кезеңі тамыз айының ортасына дейін созылады. Осы кезде шілде
мен қыркүйек ... ... екі ... даралардың қырылуы жүреді.
Екі әртүрлі жастағы топтардың ... ... ... ... ... ... соңына дейін байқалады.
Жыл бойы осындай тіршілік жағдайы ... екі ... ... және ... ... ... үш ... қыркүйек) әртүрлі
көлемді - жастық топтармен көрсетілуі ... ... соң ... жас ... жаз ... ішінде
максимальді өлшем көосеткіштеріне 10-11 мм-ге жетеді. Маусымның аяғы ... ... ... біржылдық ұлулар жыныстық жағынан жетіледі. Шілде
және тамыз айларында популяцияның көбеюі моллюскалардың жас ... ... ... ... ортасында жұмыртқа салу процесі
тоқтайды. Қыркүйек пен қазан айларында ауа райы ... ... ... ... терең қабаттарына қарай түседі; сәуір мен ... олар ... су ... ... ... ... ... циклі моноциклды гаметогенез арқылы жүрумен
сипатталады, олардың асинхрондылығы даралардың ... ... ... ... ... бір айға дейін созылады.
Lymnaeidae (Lymnaea stagnalis L., Lymnaea ... L., ... Mull.), Physidae (Physa acuta D.), ... ... L.) ... ... ... өкпелі моллюскаларының
синкапсулаларының морфологиясын зерттеу барысында ... ... ... пішіні мен көлемі, жұмыртқа капсулаларының саны,
жұмыртқа капсулаларының пішіні мен көлемдері бойынша ... ... L. ... ұзын, кейде аздап иілуін байқауға
болады. Синкапсулалардың ұзындығы 23-45 мм-ді құрайды, ені 3-5 мм, томпаюы
3 мм. ... ... ... ... ... ... (9-сурет). Жұмыртқа
капсулаларының ұзындығы 1,3 мм, ені 0,9 мм. Жұмыртқа капсулаларының саны 59-
146.
Lymnaea auricularia L.-дің синкапсулалары ... ... ... ... 7-26 мм, ені 3-6 мм, ... 3 ... ... капсулалары сопақша формалы болып келген. Жұмыртқа капсуласының
ұзындығы 1 мм, ені 0,7 мм. Жұмыртқа ... саны ... ... Mull. ... ... ... ... түйін түрінде кездеседі. Синкапсулалардың ұзындығы 3-4 мм, ені
1,8-3 мм, биіктігі 1,3 мм. ... ... ... ... ... мм. ... ... саны 5-12.
Physa acuta D. өкілінің синкапсулалары түссіз, шоғыртәрізді болып
келген. Синкапсулаларының ... 1,7-3,6 мм, ені 0,8-2 мм, ... ... ... ... ... ұзындығы 0,8 мм 2-3 ... ... ... ... саны ... ... L. ... домаланған немесе сопақша
пішінді. ... ... 1,8-4 мм, ені 1,3-2 мм, ... ... сопақша, ұзындығы 0,8 мм. Шеңбер бойында 1 қатарда және 1 қабатта
орналасқан. Жұмыртқа капсулаларының саны 5-18.
Лабораториялық жағдайда Planorbidae ... ... ... ... ... ... ... Planorbarius corneus өкілінің
синкапсулалары домалақ, созылыңқы пішінді болғанын, ішіндегі жұмыртқалары
бір жазықтық бойында ... ... ... ... 4 ... 7 ... ... ені 3,5 мм-ден 6,4 мм-ге дейін; ... саны 3-тен 26-ға ... ... су ... 25-270C 10-11 ... созылды.
10-күндік Planorbarius corneus бақалшақтарының өлшем көрсеткіштері:
үлкен диаметрі 1,7 ... 2,5 ... ... кіші ... 1,2 ... 1,8 ... дейін; саңылауының диаметрі 1,8 мм-ден 2,3 мм-ге дейін; кіндік ұзындығы
0,8 мм-ден 1,2 ... ... ... ... corneus бақашақтарының өлшем көрсеткіштері
келтірілген: үлкен ... 2,4 ... 4,3 ... ... кіші диаметрі 1,7-
ден 3,5 мм-ге дейін; саңылау диаметрі 2,0-ден 4,2 мм-ге ... ... 1,1 ... 2 мм-ге дейін.
97 күндік Planorbarius corneus бақалшақтарының ... ... ... 3,9 ... 8,5 ... дейін; кіші диаметр 2,3 мм-ден 5 мм-ге
дейін; саңылау диаметрі 3 мм-ден 4,6 мм-ге дейін; кіндік ұзындығы 1,5 ... 3,0 ... ... ... Planorbarius corneus өкілдерінің жыныс жүйесі толық жетілген.
Осы кезеңнен бастап олардың жұмыртқа салу қабілеттері дамыған. Осы ұрпақтың
салған ... ... ... ... 2,5 ... 5,6 мм-ге
дейін; ені 2,0 мм-ден 4,8 мм-ге дейін; жұмыртқалар саны 2-ден 16 ... ... ... ... ... ... болсақ
синкапсулалардың өлшем көрсеткіштері әлде қайда кіші және жұмыртқа саны
аздау ... ... ... уылдырық шашу және шабақ өсіру
шаруашылығының тоғандарында ... ... тірі ... ретінде
моллюскаларды пайдалану ұсынысын жасауға мүмкін береді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Богатов В.В., Затравкин М.Н. Брюхоногие моллюски пресных и ... ... ... ...... 1990. – 172 с.
2. Дәуітбаева К.Ә. "Омыртқасыздар зоологиясы". Окулық, ҚР ... ... ... ... 1 ... 2004, 2 ... 2005 жыл.
3. Жадин В.И. Моллюски пресных и солоноватых вод СССР. –М, Л.: АН СССР,
1952. –376 с.
4. ... О.В. ... ... ... 1983. – 84 ... ... ... моллюсков. – М.: МГУ, 1990. - 223 с.
6. Березкина Г.В., Старобогатов Я.И. ... ... и ... ... ... ... 1988.-306 с.
7. Круглов Н.Д. Биология размножения пресноводных ... ... ... 1980а. Т.59. В.7. ... ... Я.И. ... ... и зоогеографическое районирование
континентальных водоемов земного шара.-Л.:Наука, 1970. –372 с.
9. ... А., ... Г. ... ... ... (на примере
реки Чу). – Saarbrucken, Germany.: LAP LAMBERT ... ... Co. KG, 2012. – 108 ... ... О.И. ... ... осморегуляции у большого
прудовика Lymnaea ... L. ... ... ... 1970. – 25 ... ... Е.С. К ... пресноводных моллюсков Северного Казахстана.
В сб. Моллюски и их роль в экосистемах.-Л, 1968. С.16.
12. Увалиева К.К., ... Л.И. ... ... ... прудовиков юга и юго-востока ... ... ... ... ... ... ... кн.: Паразиты-компоненты водных и наземных биоценозов Казахстана.-
Алма-Ата.: Наука, 1981. С. 112-123.
13. Лазарева А.И. К ... ... ... ... Казахстана. – В кн.: Моллюски и их роль в ... ... ... ... АН ... 1967, т.42.
14. Моллюски Белого моря. –Л.: Наука, 1987. – 328 с.
15. Патрушева О.И. Экспериментальное изучение осморегуляции у ... Lymnaea ... L. ... ... ... 1970. – 25 ... ... – Луканина Е.А. Интенсивность питания и обмена у пресноводных
брюхоногих моллюсков. / ... ... ... и ... ... ... ... Наука, 1965. С. 42-43.
17. Иванов Д.Л. Кантор Ю.И. Малакологическая коллекция ... ... ... МГУ./ Под ред. ... А.А. – М.: МГУ, 1991.– ... ... К.К. ... моллюски Казахстана и сопредельных территорий.
–Алма-Ата.: Наука, 1990. – 224 с.
19. Алимов А.Ф., Аракелова Е.С. ... и ... ... // ... ... ... распространения.
Сб. 7. –Л.: Наука, 1983. С. 212-213.
20. Юрлова Н.И., ... С.Н., ... А.В. ... зараженности
партенитамии трематод на воспроизводство популяции моллюска Lymnaea
stagnalis. // ... ... ... ... ... 1 ... научно-практическая конф., - Кемерово, 19-22 мая,
1997. С.106-107.
21. Супрунович А.В., Макаров Ю.Н. Культивируемые беспозвоночные. ... ... ... ... ... Г.К. ... ... и жизненного циклов массовых
видов пресноводных моллюсков Южного Казахстана. Фауна Казахстана ... ... на ... веков: морфология, систематика, экология.
- Алматы, 2004. – С. 32.
23. ... Д.Л. ... Ю.И. ... ... ... ... музее МГУ./ Под ред. Шилейко А.А. – М.: МГУ, 1991.– ... ... Ю.В. ... –СПб.: Наука, 1998. – 168 с. ... ... ... ... Т.5, ... Круглов Н.Д., Старобогатов Я.И. Моллюски. Результаты и перспективы их
исследований. – Л .: ... 1987. – 536 ... ... ... ... ... в ... рек
Чу и Талас. - Л.: Гидрометеоиздат, 1990. - 342 ... Schilder F.A., Schilder M. Die ... Jena. –1953. –92 ... Marcus E. ... von der Kuste Sao Paulos. –Mainz, 1963. –105
S.
29. Mildner P. Zur Okologie von Kartner ... ... ... Gutmann W.F. Die ... der ... ... Modell. ... am Main, 1974. –84 S.
31. Bretschneider L.H. Die spontane ... ... ... von Limnaea ... L.-Amsterdam, 1961. – 38 S.
32. Taylor D.W. New data on biogeography, classification and phylogeny ... ... ... ... ... ... 2002. ... 10. С. 24-26.
33. Arndt С. (iiteusiofl U.). Die Molluskeniaiina Buizows neusi ... ... ... Arch. Ver. Frde. ... В. 60. S. ... Baer К. Е. ... an einer ... 'Schneckc
Lymnaeus auricularius. // Mullers Arch. f. Anat., 1835. S. 224.
35. Baker F. C. The Mollusca of the Chicago area. Part 2 ... ... Natur. hist. survey Chicago Acad. Sci., 1902. Pt. 2. P. ... Barraud Е. M. The ... ... of the ... ... stagrialis). II Brithsh journ. anim. behaviour, 1957. V. 5.
P. 55—59.
37. Barth R., ]arisen G. Ueber den Begrift ... in ... von ... ... ... ... Planorbidae). // Mem. Inst. Oswaldo Cruz, 1960. Т. 58. F. 2.
Р. 209—228.
38. Benthem jutting T. van. Faun;, van ... Mollusca (I), ... ... et ... Afl. VII. Leiden, 1953. 387 ... Berrie A. d. ... of Planorbarius corneus (L.). // Nature.
London, 1963. V. 198. P. 805—806.
40. Berrie A. D. On the life cycle of Lymnaea ... (L.) in the ... ... // Proc. Malacol. soc. London, 1965. V. 36. N 5. ... Wictor A. Die Nacktschnecken Polens. Warszawa, 1973. –178 S.
42. Shadin W.I. Uber die okologische und ... ... ... in der UdSSR. Jena, 1935. S. ... Boag D. A., Bentz !. A. The ... between simulated seasonal
temper^ tures and depth distributions in the ... ... ... I Canad. journ. zool., 1980. V. 58. N 2. ... Boer Н. Н., Groot С., long-Brink M. de, ... C. J. ... ... ... snail Lymnaea ... ... Pulmonata). A
cytophotometric ^nr lysis of the DNA in neurons and some other cell
types. // Netherl. journ. zool., 1977. V. 27. N 3. Р. ... Bolken S., foosse J. The effect of ... on female ... and growth of the ... ... snail ... kept under laboratory breeding conditions. // Int. ... reprod., 1982. V. 4. N 4 Р. ... ... L. H. The ... of oviposition in Lymnaea stagnalis
L. // Kon. nederl. acad. wetensch., 1948b. V. 51. N 3. P. ... ... В.М. ... ... на ... ... речного
стока. - Алма-Ата: Наука, 1985. - 168 с.
48. Проблемы биологии размножения. Прудовик Lymnaea stagnalis. –М.: Наука,
1975. –С. 53.
49. Патрушева О.И. ... ... ... у ... Lymnaea stagnalis L. Автореф. к.б.н. –Казань, 1970. – 25 с.
50. Круглов Н.Д. Моллюски ... ... ... ... их
экологии и паразитологическое значение (Gastropoda, Pulmonata).
Автореф. д.б.н. –Л.: 1985. –41 ... кең ... ... ... өсу және ... ... ... және лабораториялық жағдайда Lymnaeidae,
Planorbidae және Physidae ... ... ... ... ... роста и развития широко распространенных ... ... ... В ... ... культивированы
представители семейств Lymnaeidae, Planorbidae и Physidae.
Summary
The peculiarities of growth and development of widespread in ... mollusks have been ... The ... of ... of ... ... and Physidae are ... in the
laboratory conditions.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 58 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1. Вирустардың нәсілдік қасиеттері,олардың өзгергіштігі.Мутация түрлері.Гендік инженерия 2.Вирустарды лабораториялық жағдайда өсіру ерекшеліктері, торша өсінділерін алу және олардың класификациясы7 бет
«биотехнологиялық объект ретінде өсімдік жасушаларын өсіру »7 бет
Ірі қара төлін өсірудің маңызы34 бет
Ірі қара өсіру5 бет
Арпа дақылын өсіру21 бет
Асқабақ өсіру27 бет
Бактерия мен вирустардың генетикасы. вирустарды өсіру14 бет
Бал арасын өсіру20 бет
Бассейіндік балық өсіру технологиясы27 бет
Биотехнологиялық объект ретінде өсімдік жасушаларын өсіру8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь