Қазақстан монғол-татар шапқыншылығы дәуірінде

1. Жалпы мәлімет.
2. Монғол шабуылдарының алғашқы кезеңі.
3. Жазушылардың дерктері бойынша.
4. Монғолдардың билеп.төстеуінде.
5. Монғолдар жаулап алуының әлеуметтік зардаптары.

Қолданылған әдебиеттер:
Жалпы мәлімет. Монғол шапқыншылығы - ХІІІ ғасырда соғыстан олжа түсіру, Азия мен Шығыс Европа халықтарын тонау және құлдану мақсатымен монғол феодалдары ұйымдастырған жаулап алу соғыстары мен жекелеген жорықтары. Монғол феодалдары берік топтасқан әскери ұйым құрып алғаннан кейін халықтың көпшілігін жаулап алу соғыстарына жұмылдырды. Қалың қолдың негізгі күші - жорықта тез қимылдайтын сансыз көп атты әскерлер болды; ондағылардың басым көпшілігі араттардан тұрды. Монғол феодалдары жорықта өздері жаулап алған елдердің әскери күштерін, олардың техникалық жетістіктерін пайдаланды. Әскерлер бір орталыққа (командашыға) бағынды. берік тәртіп ұстады, жақсы қаруландырылды; жауынгерлік сапасы жағынан көрші елдердің жасақтарынан анағұрлым артық тұрды. Монғол шапқыншылығының табысты жүргізілуіне Азия мен Шығыс Европадағы көптеген елдердің ішіндегі өзара қырқысулары, алауыздығы және ондағы билеуші топтардың сатқындығы едәуір себепкер болды. Осы күрестің барысында монғол тайпасының өкілі Темучин (Шыңғыс-хан) Орталық Азия тайпаларын біріктірді, сөйтіп ол Орталык Азия даласындағы ең құдіретті жаулап алушыға айналды. Керейіттер ханының наймандармен, монғол тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучипнің атағы шыға бастады, ол соғыстарға Ван-ханның вассалы ретінде болашақ Шыңғыс-хан белсене катысты.
1. Қазақ совет энциклопедиясы, 8-том, 127-131 беттер.
2. Қазақстан энциклопедиясы, 5-том.
3. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (Очерк, Алматы «Дәуір» баспасы,1994ж.) 100-108 беттер.
4. Ежелгі және орта ғасырлардағы Қазақстан. Жолдасбайұлы, Сәйден. 1995 ж. Ана тілі газеті.
5. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (4 томдық археология институты, Алматы, Атамұра, 1994 ж.) 1 том, 440-449 беттер.
        
        Қазақстан монғол-татар шапқыншылығы дәуірінде.
Жоспар:
Жалпы мәлімет.
Монғол шабуылдарының алғашқы кезеңі.
Жазушылардың дерктері бойынша.
Монғолдардың билеп-төстеуінде.
Монғолдар жаулап ... ... ... ... монғол-татар шапқыншылығы дәуірінде.
Жалпы мәлімет. Монғол шапқыншылығы - ХІІІ ғасырда соғыстан олжа түсіру, Азия мен ... ... ... ... және ... ... ... феодалдары ұйымдастырған жаулап алу соғыстары мен жекелеген ... ... ... ... ... ... ұйым құрып алғаннан кейін халықтың көпшілігін жаулап алу соғыстарына жұмылдырды. Қалың қолдың ... күші - ... тез ... сансыз көп атты әскерлер болды; ондағылардың басым көпшілігі араттардан тұрды. Монғол феодалдары жорықта өздері жаулап алған елдердің әскери күштерін, олардың ... ... ... Әскерлер бір орталыққа (командашыға) бағынды. берік тәртіп ұстады, жақсы қаруландырылды; жауынгерлік сапасы жағынан көрші елдердің жасақтарынан анағұрлым артық тұрды. ... ... ... ... Азия мен ... ... ... елдердің ішіндегі өзара қырқысулары, алауыздығы және ондағы билеуші топтардың сатқындығы едәуір себепкер болды. Осы күрестің барысында монғол тайпасының өкілі ... ... ... Азия ... ... ... ол Орталык Азия даласындағы ең құдіретті жаулап алушыға ... ... ... ... монғол тілдес татар және меркіт тайпаларымен соғыстарында Темучипнің атағы шыға бастады, ол ... ... ... ... болашақ Шыңғыс-хан белсене катысты.
Монғол шабуылдарының алғашқы кезеңі. Монғол шапқыншылығының Шыңғысхан бастаған (1206- 27 ж. билеген) Монғолдың ... ... ... ... ... ... да, ХІІІ ... аяғына дейін созылды, арада аздаған ғана үзілістер болды. 1207-11 ж. Сібір мен Шығыс Түркістан халықтары - бурят, якут, ойрат, қырғыз, ... ... ... ... мемлекетіне қарсы жорық жүргізді. Сөйтіп оны 1227 жылдың қарсанында біржола талқандады. 1211 ж. ... ... ... (Солтүстік Қытайда) шабуылды бастады. Монғол отрядтары 90 шақты қаланы бірдсн қпратты, сөйтіп 1215 ж. Пекнн ... ... ... 1217 ж. ... ... солтүстігіндегі жерлерді түгел жаулап алды. Темучин керейіттер мен наймандар ... ... ... ... ол ... Азия ... ... кұдіретті қолбасшыға айналып, мұны саяси тұрғыдан баянды етті. 1206 жылдың көктемінде Онон ... ... ... ... көшпелі шонжарлардың құрылтайы өткізіліп, сонда ол тоғыз құйрық қыл байланған ... ақ ту ... ... салтанатты түрде ұлы хан деп жарияланды. Сонымен бірге құрылтай Темучинге Шыңғыс-хан атағын бекітіп берді, бұл оның өз есімінің орнын басты. ... - ... ... деп мәлімдеді: «Мен... түрлі мемлекетті ақиқат жолына бағыттап, халықтарды өзімнің біртұтас билігіме караттым». Мүмкін, ол ... пеп ... ... жорықтарының нәтижесінде өзінің қандай шындарға шығатынын білмеген де болар, атап айтқанда, қашқан наймандар мен меркіттерді ... ... ... 1208 жылы ... ... ... рет талқандады. Бірлесіп қимылдаған меркіттер мен наймандар тобын 1209 жылы ұйғыр идиқұты (билеушісі) өз ... ... ... ... ... тас-талқан етті. Соның салдарынан олардың жолдары екі айрылды. Талқандалудан аман қалған найман тайпаларын Күшлік-хан Жетісудағы ... ... ... ал ... ... ... далаларындағы қыпшақтарға қашты. Наймандардың едәуір бөлігімен Жетісуға ығысқан Күшлік-хан онда ... ... ... ... ... ... ... басты кінәлілері Шығыс Түркістандағы Тұрфан князьдігінің ұйғыр идиқұты және қарақытайларға вассалдық тәуелділікте болған Жетісу қарлұқтары мен қаңлылардың мұсылман билеушілері еді. ... енді ... көз ... Бұл ... ... бай ... қызықтырды Оның үстіне Жетісуды билеп тұрған найманның ханы Кучлукпен қырғи қабақ болатын. ... ... ... ... ... көрсетуі Жетісу алабындағы мұсылмандардың наразылығын туғызды, монғолдардың жаулап алуын жеңілдетті. Бірсыпыра уақыт бойы ... мен ... ... ... ... ... жоғарғы билігін таныды, бірақ ХII-ХІII ғасырлар шебінде іс жүзінде ... ... ... ... қарақытайлардың гурханы (билеушісі) найман жауынгерлерін бағынбайтын вассалдарын басып-жаныштау үшін пайдаланбақшы болып үміттепді. Гур-ханның сеніміне кірген Күшлік-хан 1210 жылы ... ... ... ... билікті басып алды, бірақ гур-ханды өлтіруге батылы бармай оған биліктің сыртқы белгілерін қалдырды. ... ... ... мен ... ... ... ниеттеніп, оларға қарсы ойран салған шабуылдар жасады. Осындай жағдайда қарлұқтардың Арслан-ханы, Іле өзенінің аңғарларындағы Алмалықтың ... Озар ... ... идиқұты Баршық арттегін наймандардың жауы Шыңғыс-хан монғолдарынан ... ... ... ... Арслан-хан мен Баршық арттегін өз иеліктері шегіндегі қарақытай наместниктерін өлтірді. Бұл билеушілердің 1211 жылы Шыңғыс-ханға бағынғаны қытай,монғол және мұсылман ... ... ... ... ... айтылады. Шыңғыс Жетісуға Жебе нойон бастаған қалың қол-ды ... ... діни ... ... ... ... келді. Осындай жағдайда Баласағұн қаласы ұрыссыз берілді. Оған монғолдар «гобалық» (Жақсы қала») атағын берді. Сөйтіп 1218 ж. ... ... ... ... ... ... алады. Тіпті 1210-1211 жж. қарлық облысының иесі Арыстан хан Шыңғыс-ханның қоластына көшеді. 1217 ж. ... ... ... ... ... ... вассалына айналады. Келесі жылы Баласағұн қаласы моңғол қолбасшысы Жебеге соғыссыз беріледі. Наймандар ... ... ... ... билеуінен кейін, оның хорезм-шах Мұхамметпен және қарлық билеушілерімен жүргізген соғыстарынан кейін, Жетісу халқы ақырында қатты жұтап, қайыршының күйіне түскен еді. ... ... ... оның ... ... бас ... ... оқуына тыйым салғаны жұрттың зығырданын қайнатады, сол ... де ... ... ... ... ... өздерін құтқарушылар есебінде қарсы алды. Жетісу халқын өз ... ... үшін ... бұл ... ... пен ... тыйым салады. Ал, Күшлік бұлардан Орта Азияға қашады, бірақ ... ... оны ... қуып ... ... ... ... кеткен Күшлікті монғолдар Бадах-шанда қуып жетіп. басы алынды. Жошы-хан Қазақстанның Торғай ... ... ... ... ... ... бере ... жіберді. Бірақ келесі күні оған Хорезм шахы Мұхаммедтің 60 мыңдық әскері шабуыл жасады, ол ... ... ... ... қазіргі қазак далаларында мекендеген көшпелі қыпшақтарға жорыққа шыққан әскер болатын. Бұл шайқаста ешқайсысы жеңіске жеткен жоқ. ... ... ... бұл кездейсоқ қақтығыс хорезмшахқа қатты әсер етті, В. В. Бартольдтың пікірінше, Шыңғыс-хан 1219-1221 жылдары хорезмшахтардың мемлекетін шапқан кезде оның ... ашық ... ... ... себептерінің бірі осы болған. Ал бұдан әрі монғол-хорезм қатынастары барған сайын шиеленісе берді де, соғысқа әкеп соқты. Шығыс Түркістан мен ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азияға жол ашылды. Басып кіруге «Отырар опаты» деп аталатын жағдай себеп болды. Шыңғыс-хан мен хорезмшах Мұхаммед ... ... ... қоймайтын еді және оған соңғысының немесе оның Отырардағы вассалы Ғайыр-хан ... ... ... ... жоқ, бұл ... ... ... Соғысқа мынадай себеп болды: Шыңғыс-ханның империясы Орталық Азияның көшпелі ... ... ... белсене қатысуымен құрылған еді, сондықтан жаңа мемлекет осы үстем топтың мүдделерін ... тиіс ... Ал ... шонжарлар үшін жана жерлерді жаулап алумен қатар соғыс ... да ... ... соғыс өндірістік қызметтін рөлін де атқаратын. Орталық Азияның саяси біріктірілуі ... ішкі ... ... ... Оны көшпелі шонжарлардың тұрақты баю көзі - соғыс тоқтатылмағаны былай тұрсын, керісінше, ... ... ғана ... мүмкін еді. Сөйтіп Шыңғыс-хан көшпелі шонжарларына ішкі озара ... гөрі ... ... қолға түсіріп, баюға тендесі жоқ мол мүмкіндіктер және сонымен бірге бай егінішілік елдерді қанау мүмкіндіктерін берген сыртқы ... ... ... ... ... ... мал өсіретін ірі шаруашылықтары үшін жана жайылымдарды басып алуға ұмтылыс та аз ынта-ықылас туғызған жоқ. Шыңғыс-ханның соғыстағы жеңіске жету ... бірі оның ... ... ... кейін Орталық Азия мен Қазақстанның ең үлкен бөлігінің әскер күштерін, монғол тайпаларын ғана емес, түрік тайпаларын да біріктіруі ... ... ... Киіз үй - ... ... тыс жерлердегі бастапқы жаулап алушылығы, Сібірдің, Қазақстанның, Шығыс Түркістанның түркі халықтарын қосып алуы бүркемелі сипатта болды, оған «киіз туырлықты ... ... ... ... яғни ... Азияның барлық көшпелілерінің жалған бірлігі жөнінде насихат жүргізілді. Шыңғыс-хан сыртқы саяси науқандарына, жорықтарына және келісімдеріне «көшпелі ... ... ... ... ... уағыздауға ұмтылып отырды. Түріктерді монғол бодандарына айналдыру мақсатымен дипломатиялық амалдар арқылы «біріктірудің» бұл саясаты «одақтастық ... ... ... ... ... Жетісу және Ферғана князьдіктерінің, ұйғырлардың Тұрфан князьдігінің, ... ... ... әулеттік құда-андалы болуға әкеп соқты. Түрлі тілдегі жазбаша деректемелерде Шыңғыс-ханнын құдіретті империясы едәуір дәрежеде ... ... бір ... ... ... ... Азияның түрік тайпаларының негізінде құрылғаны көрсегіледі. Монғол мемлекеттілігінің негізіне түрік ... ... ... ... ... ... ... мәні сонау Түрік қағанатында туып, наймандар мен керейіттер ұлыстарында дамытылған әскери-әкімшілік жүйе болды. Ұлыстардың әскерлері ... ... ... ... ... ... халқы да осы әкімшілік бөліністер бойынша бөлінді. Көшпелілердің атты әскерлері әрқашанда жоғары жауынгерлік ... және ... зор ... ... ... ... ... темірдей қатаң тәртібімен және бірыңғай басқаруымен ұйымдасып, тау ... ... ... ... күшке айналды. Сонымен бірге Шыңғыс-хан көшпелі шонжарлардың адалдығын ... ... ... қана ... ... ... опасыздық, қаскүнемдік жасаудан, ал өзі құрған империяны тез ыдыратудан сақтай алатынын түсінді. Жаулап алу тәуелді көшпелілерді соғыс олжаларынан ... үлес ... ... Орталық Азиянығ көшпелі қоғамындағы әлеуметтік егестерді уақытша болса да әлсірету құралы болды. Жаулап алушылар XIII ғасыр ... ... ... асырған бұл саясатта Қазақстан мен Орта Азияға жасалған жорық Ескі Дүниенің орасан зор аумағындағы ғаламат жаулап алушылықтардың ұзақ ... және ... ... ... буын ғана болатын. Шыңғыс-ханным жоспарына бүкіл Евразияны, өз жауынгерлерінің аты жетуге тиіс ... ... ... дейін жаулап алу енді. Шыңғыс-хан қолының Қазақстан мен Орта Азия аумағына жорығы оған Шығыс Европа мен Алдынғы Азияға жол ашып ... ... мен Орта ... ... жасауға Шыңғыс-хан зор мән берді, сөйтіп оған ұзақ ... және ... ... Мұсылман көпестері мен монғолдарға қызмет еткен қашқындардан қарақытайлар мемлекетінін, сонан соң ... ішкі ... мен ... ... ... мағлұматтар алынып, солардың негізінде ойластырылған іс-қимыл жоспары жасалды. Шыңғыс-ханның жеткеи жеңістері туралы хабар Орта ... ... ... ... ... ... Монғолияға бірінен соң бірін - екі елшілік аттандырды. Өз тарапынан Шыңғыс-хан да елшілік ... 1218 ... ... ... ... осы елшілікті қабылдады. Содан көп кешікпей Шыңғыс-хан Орта Азияға сауда ... ... 500 ... ... керуенде монғол жансыздарын қоса есептегенде барлығы 450 адам ... Көп ... бар ... 1218 жылдың жазында Отырарға келіп жетті. Отырардың билеушісі қыпшақ ... ... ... ... ... деп күдіктеніп, оларды өлтіруге бұйырып, керуенді тонап алды. Шыңғыс-хан Ғайыр-ханды ұстап беруді талап етті, бірақ хорезмшахтың бұл ... ... ... ... ... ... ... өлтіруге әмір етеді. Бұл Шыңғыс-ханның Хорезмге қарсы соғысына себеп болды. Тіпті хорезмшах Ғайыр-ханды монғолдарға ұстап бергісі келсе де, оның мұны ... ... ... еді. ... айтуынша, «ол оған (Шыңғыс-ханға) жөнелте алмайтын еді, өйткені әскердік көп бөлігі мен ... ... ... ... (Иналханның) қыпшақ туыстары болатын. Оның кестесіндегі өрнекті және оның түйінінің негізін солар жасап, оның мемлекетінде толық билік жүргізді». Хорезмшахтың ... орта ... ... ... шыққан қыпшақтар осындай ықпалға ие болған. Шыңғыс-ханның хорезмшахпен соғысу үшін жинаган әскерінің дәл саны ... ... - ... ... және Шығыс Туркістан ұйғырларымен қосып алғанда 150 мың жауынгер деген сан жобаға келеді. ... алу ... ... ... ... ... жол ... 1218 ж. монғолдардың Отырарға жіберілген сауда керуенін Хорезмшаһ әкімінің талап алуы 1219 ж. ... 150 мың ... ... қолының Орта Азйяға лап қоюына желеу болды. Алғашқы шабуыл Сырдарня бойындағы қалаларға бағытталды. Бұл кезде Шыңғысхан жағында көптеген жергілікті ... ... ... бнлеушісі әскерімен, Алмалықтың бір феодалы Сугнақ-тегін, Қойлық қаласының әкімі т. б.) болды. Олар ... ... ... ... отырды. Жорық 1219 жылдың қырықүйегінде Ертіс жағалауынан басталды. ... ... ... ... ... ... ... дейін бұрынғы жаулап алушылар жүрген жолмен - Жетісу арқылы алып өткен. ... жері үш ... ... құрамына енді: оның дені (далалық жағы) – Жошы ұлысына, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс ...... ... Солтүстік-Шығыс бөлігі – Үгедей ұлысына енді. Жошының еншілігі Ертістің батысынан Жетісудың тірескейін қамтып, Дешті-Қыпшақтың бүкіл шығысын Төменгі Еділ ... ... алып ... ... ... ... ... жерлер үстіне Шығыс Түркістан мен Мауараннахрды қосып алды, Үгедей – Батыс Моңғолия мен Жоғарғы Ертіс, ... ... ... Шыңғыс әулеті өз ұлыстарын тәуелсіз иеліктерге айналдыруға тырысты. Отырарға таянғанда Шыңғыс-хан оны қоршауға ұлдары Шағатай мен Үгедей басқарған әскерлерді қалдырып, ... ... ... ... - Жент және ... қалаларына жіберді, үшінші топ Сырдарияның жоғарғы ағысындағы қалаларды бағындыруға кетті, ал Шыңғыс-ханның өзі негізгі күштерімен Бұхараға ... ... ... ... бар ... ... ең ... мүмкіндігін пайдалана отырып қорғанды. Отырарды қоршау бес айдай уақытқа созылды. ... ... ... айы ... ... ... әскербасы Қаража-хаджиб он мыңдық қолымен монғолдарға беріліп, оларды қалаға кіргізіп жіберді. Алайда Отырар сонда да ... ... ... ... айбарлы» әскерлер тобымен Ғайыр-хан берік қамалға бекініп алды да, ... оны алу үшін тағы бір ай ... ... ... ... ... ... қырылғанным кейін ғана ол 1220 жылғы ақпанда алынды. Ғайыр-хан қолға ... ... ... апарылған жерде қатал жазаланып өлтірілді. Сырдария бойындағы басқа қалалардың тұрғындары да ерлікпен ... ... ... ұлы Жошы ... ... қыпшақтардың мемлекеттік бірлестігінің орталығы Сығанаққа жақындап келді. Монғолдар қаланы жеті күн, жеті түн қоршап, ақырында, оны ... алды да, ... пен ... ... ... ... ... халықты қырып салды.Одан соң монғол қолы Ашнасқа жеті. Жошы бастаған қол Сауран, Дженд, Баршылығкент, Узгепт қалаларын алды. ... ... ... ... ... ... кішкентай Аснаши қаланың халқын Жошы әскері қырға куып шығып, 9 күн бойы қаланы тонаған. Табан тіресе қарсылық көрсеткеніне қарамастан, қала күш тең ... ... ... ал оның ... көпшілігі қырып тасталды. Сырдария бойындағы қалалар алынған соң ғана ... ... қолы ... ... ... ... алды. Орта Азияның билеушісі Хорезмшаһ Мұхаммед күресті дұрыс ұйымдастыра алмады. Қарамағындағы феодалдардың күш біріктіруінен қауіптеніп, оларға сене ... ... ... бөлек-бөлек қалаларға, қамалдарға ғана топтастырды. Мұның өзі монғолдардың жаулап алуын жеңілдетті. Бұхара, Самарқан сияқты ... ... ... ... ... ұрыссыз берілді. Мұхаммед Хорезм-шаһ Каспий теңізінің бір аралына қашып ... ... ... 1221 ж. ... ... монғол әскерлері орта Азияны жаулап алуды аяқтады. Осының барлығы 1219/20 жылдарда қыс пен көктемде болған еді. Жошы-хан ... 1220 жыл бойы Арал ... ... қалды, ал 1221 жылы кескілескен қарсылықтан кейін Солтүстік Хорезмдегі Әмудария бойында орналасқан Гургендж ... ... алды да, жер ... ... бастап, Арал тенізінің солтүстік-шығысына қарай жатқан Қазақстан даласына жорыққа аттанды, онда ... ... ... ... ... ... ... қыпшақтардың бытшытын шығарып талқандады. Соғыс қимылдары енді осы күнгі Ауғанстан жеріне қарай ойысты. ... ... ... ... ... ... алушыларға қарсы күресті әлі де жүргізіп жатқан. Шыңғысхан оны Инд өзеніне дейін ... ... ... 1221 ... 24 ... айында талқандалды. 1225 ж. монғол әскерінің негізгі бөлігі Монғолияға қайтты. Монғолдың қолбасшылары Жебе ной-он мен ... ... ... 30 мың ... қолы ғана батыста соғыс жүргізе берді. Бұл әскер Иранның солтүстігін ... ... ... ... ... Мұнда Грузия мен Азербайжанның бір бөлігін ойрандап, Каспийдің жағасымен жүріп отырып, Аландардың жеріне шықты (1222). Ұрыста ... да ... ... осы екі түмені Қыпшақ даласынан бірақ шықты. Қыпшақтың ханы Қотан (Катан, Котян) орыс ... елші ... ... шақырды. Оның: «Көмектеспесеңдер, бүгін біз қырыламыз, ертең сендер қыры-ласыңдар» деген көрегендік сөзі Лаврентий жылнамасында сақталған. Метислав ... ... ... 5 князы әскер ертіп көмекке келді. 1223 ж. 31 мамырда Қалқа өзенінде Жебе нойон мен Сүбедепдің ... ... ... ... ... Қыпшақтар, екінші қатарда орыс әскерлері тұрды. Орыс князьдарының арасында ауыз бірлік болмады. Шайқастарда шыныққан монғол әскерлері бұл ұрыста ... мен орыс ... ... ... ... ... Бұларды Днепр өзеніне дейін тықсырып барып, өздері Еділдің ортаңғы ағысына қарай шегінді. Бұл жақта Еділ - Кама ... ... ... қайтып оралды (1224). Жазушылардың деректері бойынша. Араб жазушысы Ибн-Васильдің деректері бойынша, ... ... ... ... аумағында тағы да «татарлар (монғолдар) мем қыпшақтар арасында соғыс оты тұтанды». 1229 ж. ... ... ... кіші ұлы ... ұлы хан етіп ... ... ... шапқыншылығы екі бағытта жүргізілді. Шығыста Солтүстік Қытайды жаулап алу жорығын аяқтады (1231-34), ... ... ... ... ... ... ... әс-керлерінің ірі-ірі бірнеше жорықтарынан кейін (1236, 1254, 1255, 1259), Кореяның ... ... 1273 ж. ... ... ... 1229 ж. ... ... Сүбедей батырдың 30 мың адам-дық калың қолы келді. Ол Жошы ұлысының билеушісі Батыймен бір-лесе отырып. Каспий даласынан ... мен ... ... шығарды. 1232 ж. монғол әскерлері Еділ - Кама Бұлғариясына баса көктеп кірмек болды бірақ бұлғарлардан ... жеп, ... ... ... алушыларға қарсы күрееті башқұрттар да үздіксіз жүргізе берді. Жошы ұлысынын күшімен ғана ... ... ... ... ... ... ұшырады. 1235 ж. Құрылтай жиналысы Батыйға көмекке басқа ұлыстардың қарулы күштерінен қосымша әскер жіберуге ... Бұл ... ... ... 14 ханы қатысты. Монғол әскерінің саны 150 мың ... ... 1236 ... ... монғол әскерлері тағы да Еділ-Кама Бұлғариясының жеріне шабуыл жасап, талқандап жіберді. 1237 жылдың көктемі мен ... ... ... ... және ... ортаңғы ағысындағы халықтарға қарсы соғыс жүргізді, сол жылдың күзінде ... ... ... ... маңына топтасты. Ондағы мақсаты солтүстік-шығыс Руське жорық жасау болды. 1237 жылдың қысы басталар шақта Батый ... ... ... ... бас салды да, ондагы жергілікті князьдардың жасақтарын талқандады. Алты күн штурм жасап, 21 ... ... ... ... ... қорғаушылардың ерлік күресі Евпатий Коловрат туралы халық аңызында бейнеленген. Ибн-Васильдің деректері бойынша 1237 жылы лаулай ... ... ... ... ... күресте елбөрілік тайпасынан шыққан Башман бастаған қыпшақтар ерліктін ерен үлгісін көрсетті. Оған қарсы ұрыс монғол ... ... ... ... асырылды. Бұл жөнінде «Юань-ши» мен XIII-XIV гасырдын басындагы парсы тарихшылары егжей-тегжейлі хабарлайды. Башман тобы қоршауға түсіп, кескілескен ... ... ... оның өзі түткынға алынып, өлтірілді. 1238 жылдың қаңтарында Батый әскерін Владимир князьдығының шекарасында тоқтатпақ болған Владимир квязьдығының жасақтары Коломна түбінде ... ... ... ... ... ... 4 ақпан айының күні Владимир қаласын қоршауға алды. Владимирдің ұлы князы Юрий Всеволодович азғана әскермен Еділден ... Сить ... ... тармағы) дейін барды да, сол жерде жаңадан әскер жинай бастады. 5 ақпанда монғол әскерлері Суздальды талқандады, 7 ... ... ... ... ... ... Осыдан кейін Батый өз әскерін бірнеше ірі отрядқа бөлді. Бұл ... ... су ... жолдарын бойлап, солтүстік-шығысқа, солтүстікке және солтүстік-батысқа бет алды. Сөйтіп 1238 жылдың ақпанында орыстың 14 қаласын (Ростов, ... ... ... ... Кенятин, Городец, Галич-Мерский, Переяславль-Залесский, Юрьев, Дмитров, Волок-Ламский, Тверь, Торжок) алды. 4 наурызда ... ... ... ... Владимирдің ұлы князының полктерін Сить өзенінде қоршауға алып, құртып жіберді, осы ұрыста Юрий Всеволодович ... өзі қаза ... Ока мен Еділ ... ... елді ... ... талқандап шықты. Монғолдың атты әскерінің азғана тобы солтүстікке рейд жасады да. ... 100 км ... ... кері ... ... ... сапарында монғол әскерлері ұсақ отрядтарға бөлініп. кең майданды алып отырды да, өзіне бағындырылған орыс жерлерін тағы да ... ... Бұл ... ... ... ... қатты карсылық көрсетті. Монғол әскерлері оны 7 апта бойы қоршап тұрды, зор шығынға ұшырады. Кыпшақ даласында 1238 ... ... 1240 ... ... дейін монғол әскерлері Қыпшақтармен, аландармен ұзақ соғыс жүргізді. Жаулап ... ... ... ... ... ... жеріне жорық жасады. Жорық Переяславль-Южный мен Черниговқа да (1239) жасалды. 1240 жылдың күзінде ... ... ... ... ... айының аяғында апта бойғы штурмнан кейін Киев алынды. Монғол отрядтары Владимир Волынский, Галич т. б. ... ... ... ... ... Кременец. Холм қалалары монғол әскерлерінің барлық шабуылына тойтарыс берді. 1241 жылдың көктемінде Қыпшақ даласы мен орыс ... ұзақ ... ... ... ... әскерлері батысқа қарай бет алды. Батыйдың қалың қолының негізгі күштері Карпат тауларының асулары арқылы Венгрия ... лап ... ... ... Белы ... алты мың ... қолы Шайо түбіндегі ұрыста жеңіліске ұшырады (1241 ж. 11 ... ... ... Пешт ... ... әскерлері алып қиратты. Елдің едәуір бөлігін ойрандады. Монғол әскерлерінің бір отряды ... ... ... ... Бұл ... ... түбінде поляк, неміс князьдарының жасақтарын талқандады. Поляк, морав, словак ... ... ... ... ... жекелеген отрядтары Шығыс Чехия жеріне кірген болатын. Бірақ король Вацлав І-нің әскері оларды тойтарып тастады. 1241 жылдың аяғында монғол ... бәрі ... ... Өйткені мұнда халық бұқарасы жаулап алушыларға қарсы күресті тоқтатпай жүргізіп жатқан. Батысқа қарай келесі шабуылдарды ... ... ... ... берік орнығуды көздеген Батыйдың ниеті жүзеге аспады. Сондықтан ол Австрняны, Хорватияны басып Адриатика тенізіне қарай беттеді. Теңіз ... ... ... ... ... ... сәтсіз аяқталғаннан кейін 1242 жылдың күзінде Батый Босния, Сербия, Болгарияны басып кейін шегіне бастады. Сонымен монғолдардың ... ... ... ... ... ... ... Кіші Азияда және таяу Шығыста монғол шапқыншылығы едәуір ұзақ уақыт жүргізілді. Закавказьені жаулап ... ... (1236), ... әскері Рум сұлтанатын талқандады. 1256ж. Хулагу Иран мен Қос өзен жерін алды. 1258 ж. Араб ... ... ... ... алынды. Монғол әскерлері Сприяға кірді. Сөйтіп Египетке жорық жасауға ... ... 1260 ж. ... сұлтанынан жеңіліп қалды. Сөйтіп монғолдардың батысқа жасаған шабуылы аяқталды. ХІІІ ... ... ... шапқыншылығы Шығыс Азия мен Оңтүстік – Шығыс ... ... ... ... ... Сунь ... ... қоршаған елдерді басып алды. Дал мемлекетін 1252-53 ж., Тибетті 1253 ж. алды. 1258 ж. Монғол әскерлері әр тұстан ... ... баса ... кіре бастады. Ұлы хан Мөңкенің кенет қайтыс болып кетуі (1259) Оңтүстік Сунь империясын жаулап алу жорығын кейінге қалдырды. ... ... Ұлы хан ... ... ... ғана ... Оңтүстік Қытайды жаулап алды (1267-79). 1281 ж. монғол феодалдары Жапонияны жаулап алмақ болды. Жапония жағалауына 100 мың ... мың кеме ... ... бұл флот ... ... ... ... Оңтүстік-Шығыс Азияға қарсы бағытталған экспансия да монғол феодалдарына сәтті болып шықпады. Бұл жақтағы жорыққа олар Қытайдың ... мен ... да ... ... еді. ... ... бұл ... бірнеше жорықтардан кейін (1277 ж. екі рет, 1282 ж. және 1287 ж.) ... ... ... ... көп ... одан қуылды (1291). Монғол-қытай әскерлері мен флоты бірнеше рет вьетнамға шабуыл жасады (1257, 1258, 1284, 1285, ... ... ... халқын бағындыра алмады. Тьямпу мемлекеті де (Оңтүстік-Шығыс Үндіқытайда) өзінің тәуелсіздігін сақтап қалды. Ява аралын жаулап ... ... мың ... 70 мың ... ... ... ... бұл жорығы аса сәтсіз аяқталды. Монғол шапқыншылығы 1300 ж. ... ... ... ... ... кейін монғол феодалдары белсенді соғыс қимылдарын тоқтатты. Сөйтіп жаулап алынған елдерді жоспарлы түрде қанауға кірісті. Ол үшін ... ... ... әкімшілігін пайдаланды. Қазақ халқы батыр бабаларының монғол жаулап алушыларына қарсы қаһармандық күресінің ... ... ғана ... Осы жеңілістен кейін де қыпшақтар күресті тоқтатпады: «...Мұсылмандардың жыл санауы ... ... 639 ... ... ... барыс жылында (1241-1242 жж.) кыпшактар көп колмен Жошының ұлына соғыс ашып, шайқаста қыпшақтар жеңіліске ұшыраған...». Монғол жаулап алушылары жаулап алу ... ... ... ... ... тәсілдерді де, дипломатиялық тәсілдерді де, тыңшылықты, психологиялық соғыс құралдары ретінде үрей таратуды, арандатушылықты, кепіл алу жүйесін түгелдей дерлік пайдаланды - ... ... ... ... ... Монғолдар шапкыншылығы барысында Қазақстан аумағында бір бөлігі Монғолиядан қуып жіберілген наймандар мен керейіттер, ... ... ... - Орта Азиядагы хорезмшахтар мемлекетінде. Иранда, Ауғанстанда, солтүстік Камказ және оңтүстік орыс далаларында мекендеген қыпшактар мен ... ең ауыр ... ... Олар ... ... Солтүстік Кавказ тұрғындары - аландармен (астармен) одақтасып, монғол жаулап алушыларына табан тіресе қарсылық көрсетті. Жетісуда тұратын ... ... ... ... ... ... ... қарсыласпай, бірақ жаулап алудан қорқып бағынған бөліктері де ... ... ... ... ... ... соғыстарына қатысу салдарынан елеулі шығындарға ұшырады. Монғол шапқыншылығы Қазақстан үшін де, жаулап алынған басқа елдер үшін де асқан зор апат ... ... ... ... басу үшін ... ... ... мен зорлық-зомбылық, тұтас аудандарды ойрандау әдістерін қолданды. ... ... ... ... ... мен қоныстары сол әдістердің алғашқы құрбаны болды. Халкын ... ... ... жіберген түрлі елдер қалаларының қатарында Оңтүстік Қазақстанның үш ... - ... ... ... аталады. Сөйтіп, монғолдар жаулап алумен қатар адамдарды жаппам қырып-жойып, өндіргіш күштерді қиратты. матерпалдық және мәдени құндылықтарды жойып жіберді. ... ... ... ... ... ... ... заманында құлақ естіп, көз көрмеген апаттардын куәсі ... ... ... - орта ... асқан зор қасіретті көзімен көргендердің куәлігі осындай. Монғол шапқыншылығы Азия мен Шығыс Европа елдерінің халықтарына ... зор апат ... ... халықтарды жаппай қырғынға ұшыратты, көптегеп территорияларды құлазытып кетті, қалаларды қиратты, егін шаруашылығын, ... ... ... аудандарда бұл кәсіпті мешеулендіріп, әлсіретіп кетті. Монғол шапқыншылығы сол замандағы монғолдың феодалдық империясының қол астына қараған ... ... және ... даму ... ұзақ ... ... ... билеп-төстеуінде. От пен оқтың күшімен алып империя құрған Шыңғыс-хан өзінің әр ұлына үлес бөліп берді. Қазақстанның ... жері оның үш ... ұлы ... ... ... ... ... үлкен (далалық) бөлік, Жетісудың солтүстік бөлігін және бүкіл Орталық, Солтүстік және ... ... ... ... ... Еділ ... қоса, одам әрі «татар (монғол) атынын түяғы тиген жерлерге дейін» Жошы ұлысының ... ... ... ... ... және ... ... яғни Жетісудың үлкен бөлігі Шағатай ұлысына. солтүстік-шығыс бөлігі Үгедей ұлысына берілді. Бүкіл билік бірте-бірте ұлыс билеушілеріне толык көшіп, империя дербес ... ... ... Оның ... ... ... халықтардың монғол езгісіне қарсы күресі, көптеген елдер мен халықтарды өзіне қарудың күшімен қаратып алған империяның берік болмауы. құрамалылығы, шексіз-шетсіз ... ... ... ... ... ... жоқтығы себеп болды. 1252 жылы Алтын Орда ханы Батыйдың қолдауымен Төленің ұлы Мөңке ... ... ... ... Ұлы хан ... мен Жошы ... ... өрісі арасындағы шекара Шу және Талас өзендері арқылы өтті. XIII ғасырдың 60-жылдарында империяның бірлігі ... бет ... ... ... ... оиың інілері Арыкбұқа мен Құбылай ұлы хан тағы үшін соғыс бастады. Соғыс кимылдары Жетісу жерін де қамтыды. ХIII ғасырдың ... ... ... ... қысым жасағаны сонша, Іле аңғарында ашаршылық болып, талай өмірді кыршынынан қиды. ... ... ибн Уәли ... ... ... ... ... деп жазды: «Сол кезде көптеген адамдар қырғын ... ... ... ... ал егістік жер кеуіп кетті. Шайқастарда жауласушы жақтардың екеуіде көп жауынгерлерінен айрылды. Олардың екеуінінде қазынасы таусылды, қалалар мен құрылыстар ... ал ... ... ... кетіп, қаңғыбастарға айналды». Сөйтіп, Шыңғыс-хан шабуылының өзінде зардап шекпеген Жетісу қалалары Шыңғыс ұрпақтарының өзара қырқысы ... ... ... ... меи археологиялық айғақтар өлкеде монғолдар үстемдігі орныққаннан кейінгі алғашқы онжылдық ішінде-ақ Жетісуда қала және отырықшы-егіншілік мәдениетінің құлдырап, егістік үшін ... ... ... ... ... Қала ... ... және отырықшы-егіншілік пен көшпелі шаруашылығы бар, бір кезде гүлденген, халықтығыз тұратын Қазақстанның оңтүстік-шығыс аумағы өзінің ... ... және ... ... тез ... ... бірнеше себебі болды. Оңтүстік-Шығыс Қазақстан монғол жаулап алушылары үшін манызды стратегиялық аймақ ... ... үш ... ... ... тұтастығынан айрылды. Монғолдар жаулап алғаннан кейін ондаған жылдар бойы оған Орталық Азиядан көптеген көшпелілер ағылып ... ... өзі ... ... жер ... күрт ... ... отырықшылық есебінен көшпелі тұрмысты күшейтті. Қоныстардың қиратылуы, ... мал ... ... ... тапталуы, бау-бақтардың, суландыру жүйелерінін жойылуы, отырықшы-егінші халықтың қырып-жойылып, босқынға ұшыратылуы, оның Оңтүстік Қазақстанның Шыңғыс-хан жорығы кезінде-ақ қиратылған қалаларымен экономикалық ... күрт ... - ... бәрі ... қалалар тіршілігінің экономикалық негізін бұзды. Соның салдарынан ертедегі қалалық және отырықшы-егіншілік мәдениеті бар Оңтүстік-Шығыс Қазақстан XIV ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылығы Қазақстан аумағында халықтардың құрылуын күрт тежеді. Ірі тайпалық топтар қоныс аударды. Кыпшақтардың бір бөлігі ... ... мен ... ... ... ... ... шығыс пен солтүстік-шығыстан жаулап алушылар кудалаған наймандар мен керейіттер де сол жаққа ... ... ... ... ... тенізінен Үнді мұхиты мен Тынық мұхитқа дейінгі елдерге қоныс аударды. Амалсыздан кешу монғол ... ... ... де орын ... ... ... ... жайылымдарды басып алуы әсіресе Шығыс Қазақстан мен Жетісуда олардан байырғы халықтың ығыстырылып шығарылуына әкеп соқпай қоймады, ал монғолдардың өздері ... ... ... ұлыстарға бөлуі этникалық жағынан туыс топтарды екінің бірінде ажыратып жіберді. Монғол шапқыншылығы Қазақстанның түрік халқының құрамы мен антропологиялық ... онша ... ... да, ... бір ... ... онда ... сипаттарды күшейте түсті. Алайда, Қазақстан аумағында өздері кұрған ұлыстар ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдес халықтың жалпы бұқарасымен тез сіңісіп, оның тілі мен ... ... Тек ең ... ... ... ... хан үйі, ... тіпті түріктерге айнала отырып, өздерінің монғол тегін мақтан етті. Алтын Орда ... ... ... құралды, орыс жылнамалары осылай деп көрсетеді. Деректемелердін мағлұматтары бойынша, Алтын Орда ханлары «қыпшақтардың патшалары» деп аталған. ... ... алуы ... ... Қазақстанға қоныс аударған елеулі этникалық топтар ішінен, наймандар мен керейіттерден баска, қоңыраттар мен жалайырлар белгілі. Олар өздерінің атын сақтай отырып, ... ... ... ... ... ... алуынын әлеуметтік зардаптары. Монғол жаулап алушыларының шапқыншылықтары, Қазақстанның оңтүстік-шығыс аумағына ... ... ... ... ... ... шонжарларынын саяси үстемдігінің орнатылуы, ақырында, монғол ұлыстарындағы үздіксіз қырқыстар қала мәдениетінің ... әкеп ... ... ... ... ... ... Монғолдардың жаулап алуы қоғам дамуын тежеді, Қазакстаннынң әлеуметтік-экомомикалық құрылысында айтарлыктай кері кетушілік туғызды. Монғолдар бағындырған аймактарда құл иеленушілік - ... ... ... (жүз ... ... ... айналдырылды), феодалдық қатынастарда ең артта қалғаи турлері орнықты. Жаулап алынған елдерде, атап айтқанда, жер үлесінің, шартты ... ... ... тартудың дамыған жүйесі бар феодализм әлдеқашан үстемдік еткен Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанда монғолдар қоғамдық ... ... ... ... жоқ. ... отырықшы-егіншілік аймақтар халқын ешбір шектеусіз жыртқыштықпен канауды жалғастыра беру мүмкіи еместігіне уақыт өте келе көз жеткізген монғол билеушілері ... ... мен ... ... үйренуге мәжбүр болды. Феодалдық қатынастар қалылтасу сатысында болған далалық мал шаруашылығы аудандарында монғолдардың жаулап алуы ... ... ... ... ең мешеу феодализм түрлерінің орнығуы мен сақгалып қалуына әкеп соқты. Бағындырылған елдердің көшпелі және ... ... ... ... ... ... ... олар монғол феодалдық ақсүйектерінін жаңа үлестері мен жаңа әскери бөліністерін құрады. Бөлініс жергілікті халыктың рулық-тайпалық ... ... ... ... ... өзі оның ұзак уакыт бойы орнығып қалуыма жәрдемдескен маңызы зор фактор болды. Бағындырылған халыққа ауыр ... ... ... ... ... міндеткерлік ерекше ауыр болды - халық монғол әскеріне жауынгерлер беріп отыруға міндеітелді. Отырықшы халық та әскери қызмет атқаруға тиісті болды. Мал ... ... ... хан ... мем ... ... мырзаларьның пайдасына құшыр төлеуге міндетті болды. Отырықшы халық жер салығын (харадж) төледі. Әскерлерді ... ... және ... ... ... алым-тағар, «төтенше салық» (аваиз) және басқа көптеген салықтар белгіленді. Зерттеушілер ... ... ... ... ... ... түрі ... 20 екенін есептеп шығарды144. Салық жинау хақы сатып алынатын болды; бұл хақыны сатып алушылар ... ... ... оны белгіленген нормасынан көбейтіп, қайталап жинайтын болды. Сатып алу жүйесі еңбекшілерді зор ауыртпалыктарға ұшыратты. Ямдарды (почта бекеттерін) ұстауға байланысты почта ... мен ... жай беру де ауыр ... ... ... бір ... ... монғолдардың әскер қолын киім-кешекпен және азық-түлікпен жабдықтау міндеті де халыққа ... Бұл ... ... ... ... одан әрі күшейте түсті. Ауыр салықтарымен езгіге салу халықтың жаппай күйзелуіне әкеп соқты. ... ... алу ... ... халықтар үшін қасіретке айналды. Шыңғыс-хан мен оның мұрагерлерінің соғыстары жаулап алынған елдердің өндіргіш күштерін құлдыратты. Сонымен бірге бәрі ... ... ... жоқ. ... ... ... XVI- XVIII ғасырлардағы Қазақ хандығынан да, сондай-ақ Орта Азияның, Сібірдің, Еділ бойының, Солтүстік ... ... сол ... ... мемлекеттерінен де көрінді. Атап айтқанда, бұл қазақ ... ... ... ... ... онда ... ... сословиесі хан тағын жеке иеленуге құқығы бар Шыңғыс-ханның ұрпақтарынан құралды. Өз кезінде ... ... - ... ... ... ... кірген және XVII ғасырдағы қазақ қоғамы жағдайында мағынасын жоғалтпаған халықтық ғұрыптың кейбір ... ... ... заң ... ... ... (Тәуке ханның «Жеті жарғысы», «Ережесі» немесе «Заңдары») бір бөлігі болуы ықтимал.
Қазақ ... өз ... ... және ... ... ... ... нәтижесі болғаны күмәнсіз. Бірақ мазмұнынан айырмашылығы - оның түрі дәстүрлі болды, яғни ерте замандар мен орта ғасырлардағы ... ... атап ... ... мен ... Азия аумағында бұрынғы кезеңдерде болған мемлекеттік институттар түрінде өмір сүрді.
Қолданылған әдебиеттер:
Қазақ совет ... ... 127-131 ... ... ... ... көне ... бүгінге дейін (Очерк, Алматы «Дәуір» баспасы,1994ж.) 100-108 беттер.
Ежелгі және орта ... ... ... ... 1995 ж. Ана тілі ... ... тарихы көне заманнан бүгінге дейін (4 томдық археология институты, Алматы, Атамұра, 1994 ж.) 1 том, 440-449 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Моңғол мемлекеті11 бет
Моңғол-татардың Қазақстан жеріне басып кіруі12 бет
Шыңғысханның дүниежүзін жаулап алу саясаты және моңғол – татар шапқыншылығының тарихта алатын орны17 бет
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет
Антикалық дәуір музыкасы. қайта өрлеу дәуіріндегі музыкасы. 18-ғасырдағы музыка11 бет
Ақ Орда-Ноғайлы дәуіріндегі Қазақстан6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь