1917-1920 жылдар аралығындағы Астрахан қазақтары

КІРІСПЕ
1 1917.1920 ЖЫЛДАР АРАЛЫҒЫНДАҒЫ АСТРАХАН ҚАЗАҚТАРЫ
1.1 Қоныстану тарихы: демографиялық, географиялық сипаттама
1.2 Өңірдің әлеуметтік төңкерістер тұсындағы жағдайы
1.2 Өңірдің әлеуметтік төңкерістер тұсындағы жағдайы
2.1 Қазақтардың ауыл шаруашылығын дамытудағы орны
2.2 Балық шаруашылығы
2.3 Тұз кәсіпшілігімен айналысуы
3 ҚАЗАҚТАРДЫҢ МӘДЕНИ.АҒАРТУ ЖӘНЕ САЯСИ ӨМІРІ
3.1 Қазақтардың білім беру, денсаулық сақтау салаларындағы үлес салмағы
3.2 Қазақтардың қоғамдық және саяси өмірдегі белсенділігі
Тақырыптың өзектілігі. Тарихтың ұзақ көшінде талай ауыр сынды басынан өткізген халқымыз әр кезеңдерде түрлі саяси, әкімшілік бөліністерге ұшырағаны белгілі. Бұл бөліністер біртұтас халқымызды ыдырату, бөлшектеу, сол арқылы өз саясатын тиімді жүзеге асыруды көздеген жымысқы саясаттың салдары екендігі де айқын. 1824 жылғы Кіші жүз қазақтарының хандық құрылымын жойған «Орынбор қазақтары» туралы патша жарлығының жариялануы қазақтардың әкімшілік басқаруына өзгеріс енгізді. Елу-жетпіс үй бір әкімшілік ауыл, он-он екі ауыл бір болыс, он бес-жиырма болыс бір округ, ауылды үш жыл сайын сайланатын старшина, яғни, топ басы, болысты болыснай басқаратын болды. Бұл қазақтың бірлігін жоюға бағытталған арандатушылықтың бір көрінісі еді. Мұндай жағдай кеңес үкіметі орнағанға дейінгі және одан кейінгі жетпіс жыл бойында да өз көрінісін тапты. Кезінде көзі ашық, көкірегі ояу қазақ азаматтары қарсы пікірлерін де айтты. Мәселен, Орынборда өткен жалпы қазақтың бірінші сьезінде Ә. Бөкейханов большевиктер ұсынған барлық елде пролетариат диктатурасын орнату арқылы ұлт мәселесін, мемлекет формасын шешу идеясын бірден жоққа шығарып: «Халықтың өз қалаулары бойынша өмір сүрулері қажет», - деп өз ойын ашық мәлімдеп сөз сөйледі [1, 38 б]. Ол әр халықтың өзін-өзі басқару идеясын іс жүзіне асыру құқын қолдады. Жалпы қазақ қайраткерлерінің негізгі мақсаты - қазақ халқын Ресей отарының қанды шеңгелінен босатып, тәуелсіз, еркін мемлекет құруға қол жеткізу болатын. Бірақ, оңтүстікте «Түркістан қазақтары, оның құрамындағы кейбір ру-тайпалары «Бұқар және Қоқан қазақтары» немесе «Ташкент қазақтары», ал шығысы мен солтүстігінде «Сібір қазақтары», батыста «Астрахан қазақтары», «Орынбор қазақтары», «Саратов қазақтары» деген жасанды атаумен, «бөліп алда, билей бер» саясаты жалғаса бергені тарихи шындық.
Аласапыран жылдары тағдыр тәлкегіне ұшырап, небір қиыншылықты бастарынан өткізіп, ел асып, қыр асып, басқа елден пана іздеп кеткен қандастарымыздың өткені мен бүгіні және болашақтағы өмірі туралы жан-жақты саралап, тарихи зерттеулер жүргізу тарих ғылымының алдында тұрған өзекті мәселелердің бірі. Сонымен бірге бір кезеңде атамекені болып еркін, көшіп-қонып жайлаған ата-баба жері саналған, бірақ Патшалы Ресей, кешегі кеңестік заманда өзге ел қарамағында қалған, бүгінге дейін ол жерлерден ешқайда жылжымай табандылық танытқан, шет елдердегі қазақтар ирредентін қалыптастырған қандастарымыздың өткені мен бүгінін зерттеу ерекше маңызды мәселе. Сондықтанда сыртта жүрген қандастарымыздың бөгде ортадағы саяси мәртебесі мен олардың тарихи-мәдени даму кезеңдерін және деңгейін анықтау бүгінгі күннің талабы. Бұл міндетті орындау тарихшы қауым үшін ұлт алдындағы борышы болмақ. Бұл жағдай көрші Ресей мемлекеті құрамындағы Астрахан қазақтарының тарихына да қатысты.
1 Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы, Жалын,1994. – 387 б
2 Назарбаев Н.Ә. Дүние жүзі қазақтарының құрылтайы.Алматы: Атамұра-Қазақстан,1993ж-192б.
3 Национальный состав населения РСФСР по данным Всесоюной переписи населения 1989 г. - М.,1990. –
4 Национальной состав населения Астраханской области (по данным Всесоюзной переписи население 1989г)Астрахань 1990.-24с
5 Собрание узаконений и распоряжений рабоче-крестьянского правительства РСФСР 1934.№5-179с
6 Қабышұлы И. Монғолия қазақтарының тарихы.Баян-Өлгей,1980 -240б.
7 Шалекенов У.Х. Казахи низовьев Аму-Дарьи. Кистории взаймоотнашений народов Каракалпакии вХVIII-ХХв.в.-Ташкент:Фан,1966.-336с.
8 Қалшабаева Б.К. Өзбекстандағы қазақтары.(Өзбекстанның солтүстігіндегі қазақтардың материалдары бойынша)//тар.ғыл.канд.дисс.авторефераты.-Алматы,1994.-22б.
9 Ескекбаев Д. Орынбор қазақтары.(тарихи-этнографиялық зерттеу)Алматы.2001.178б.; Оңтүстік Орал қазақтары (Орынбор губерниясы қазақтарыныңматериалдары бойынша)//Тар. ғыл.канд.дисс. авторефераты.Алматы,1995.-22б.;
10 Мендикулова Г.М.Социально-экономическая и культурная жизнь казахов Оренбургской губернии во второй половине ХIX-началеXXв.Автореферат. дис.канд. ист.наук.Алматы.1989.-25с.; Истор
ические судьбы казахской диаспоры.Происхождение и развитие. Алматы:Ғылым,1997.-264с.
11 Балтабаева К.Н. Казахи и татары Западной Сибиои.1919-1932г.г.-Алматы:Ғылым,1992.-154с.
12 Коновалов А.Н. Казахи Южного Алтая.(Проблемы этнической группы)-Алматы:Наука,1986.-144с.
13 Мұқаметханұлы Н. XX ғасырдағы Қытайдың тарихи үрдісіндегі қазақтардың әлеуметтік дамуы. Алматы: «Қазақ университеті»,2006,168б
14 Казахская диаспора:проблемы этнического выживания.Составитель и научный редактор К.Л.Есмагамбетов. Алматы: Атамұра,1997.-224с
15 Ирмуратов Х.Д. Октябрь в ауле.Волгоград,1967.-140с
На земле народа-брата.Алматы.изд.Казахстан.1964.-82с
16 История Астраханского края:Монография.-Астрахань:Изд.Астраханского гос. пед.университета,2000.-1122с
17УрастаеваГ.Д.Астраханские казахи:история и современность.Астрахань: изд. «Волга»,2000.-277с
18 Челобанов Н.В. Сельское хозяйство Астраханской области.Волгоград. 1968.-126с
19 Казачьи войска азиатской Россий в XVIII начале XX века (Астраханское, Оренбургское, Сибирское, Семиреченское, Уральское) // Сб. док., / Сост. Н.Е Бекмаханова. - М., Ин-т рос. истории РАН., 2000. - 428 с.
20 Ермекбаев Ж.Н. Российские казахи в составе РСФСР и СССР в 1917-1991г.г.
21 Сыдыков. Е.Б.Казахстан в составе Российской Федераций.(1917-1937г.г.)
22 Исхаков С.М. Российские мусульмане и революция .(весна 1917г-лето 1918г.) Москва;Институт Российской истории РАН,2003.-476с.
23 Нұрпейісов Т.А. XIX ғасырдың екінші жартысы - XX ғасырдың басындағы қазақ ауылдары. Петропавл, 2005. 158б.
24 Мендикулова Г.М. Казахская диаспора:история и современность.-Алматы: «Атажурт» Всемирной ассоциации казахов.2006.-343с.
25 Озғанбай Ө.О.Ресейдегі Дума саясаты және ХХ ғасыр басындағы Қазақстан:нақты тарихи талдау.(1905-1917ж.ж.) Алматы.1998ж.
26 Кисилев К.Ф.
27 Мұқтар Ә.Қ.Қазақ мұнайының тарихы.1940 жылға дейін. Атырау; Атырау мемлекеттік университеті баспасы.2004.-188б
28 Урастаева Г.Д. Национальное образование казахов в России.История и тенденция.Алматы; изд. «Ғылым» 1997.-160с
29 Панин И.И. История Астраханского края (1900-1940 гг.). Астрахань. Изд. «Волга»1997.-160с
30 Фильтус В.В.Астрахань: Краткий исторический очерк. Астрахань.изд. «Волга» 1995.-56с
31 Версик Л.В. Борьба за установление советской власти в Астрахане.
32 Варламов В.И. За советы вБукеевской Орде.
33 Дорожин С.В. Экономика рыболовецких колхозов Астраханского округа в 1937-1940 г.г.
34 Першин П.Н. Аграрная революция в Россий. Москва. 1966. 622 с.
35 Селунская В.М. Рабочий класс и Октябрь в деревне (Развертывание социалистической революций в деревне 1918 г. - Л., 1957.
36 Губарев В.М.
37Ларин Ю. Насаждение хозяйчиков или социалистическое земледелие. // Известия. – 1918. №6. 11декабрь.
38 Абдиров М.Ж. История козачества Казахстан. Алматы 1994.
39 Жиреншин К.А. Политическое развитие Казахстана в ХIX-начало ХХ веков.
40 Казахи в России: Биографический сборник в 2-х томах.Москва: изд. «ВеГа», 2007.-т.1.-288с. т.2.-180с
41 Полное собрание законов Российской империи ( дальнейшем ПСЗРИ).С.З.Т4.С1649 .
42 Борба за власть Советов в Астраханском крае (1917-1920г.г.)Документы и материалы. В 2-х частях. Астрахань : изд.Волга,1958.-446с.
43 Часть I.Установление советской власти и начало гражданской войны в Астраханском крае.(март 1917-ноябрь 1918г)
44 ПСЗРИ. Т.4.№2218.С1649.
45 Брокгауз и Ефрон. Энциклопедический словарь.Т22. с 1516.
46 Толыбеков С.Е.Кошевое обшество казахов в ХVII-ХХ века.Алматы:1971.-385с.
47 Казахи:Историко-этнографическое исследование.Алматы:1995.-20с.
49 Қазақ энциклопедиясы.Алматы 1998.-560б.
50 Первая всеобшая перепись населения. Астраханская губерния. Астрахань, 1899.
51 Вацкин Н.В.Заселение Астраханского края. Волгоградь: Ниж.-волж.книж. изд-во.1973.-182с.
52 Сведения о количестве населенных пунктов с указанием числа дворов, жителей, скота по уездам Астраханской губернии и Калмыцкой, Киргизской степям по переписи за 1916 -1918 годы. 1918 г 8 июля, 115 л.
53 ГААО.Ф1.оп1.д133,л180.
54 Золотарев Д.А.Населения Поволжья.Этнографический очерк.Москва 1925г. с192.
55
56 ҚР.Атырау облыстық мемлекеттік мұрағаты.(ары қарай ҚР.АОММ.)Қ5.26-т. 56-іс.
57
58
59 Ескекбаев Д.Қазақ диаспорасы: бүгіні мен болашағы.Алматы.-2003-210б.
61 Кто мы Астраханцы. «Астраханский известия»№14 07.04.94.
62 Гасудартвенный архив Атраханской области(далее-ГААО).Ф1952.оп1.дело 11. 48 б.
63 Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. № 4-том.«Астана полиграфия» АҚ. Астана 2007.-351б.
64 Нұрпейісов К.Н .Алаш һам Алашорда.-Алматы: «Ататек»,1995.-256б.
65 Сейдин Н.Б.Қазақстан республикасы мемлекеттік шекарасының қалыптасу тарихы(1917-2003 ж.ж.) .тар.ғыл. канд. ғылыми.дәрежесін.алуға дайындаған диссертация. Алматы:2004.-170б.
66 Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты.(Ары қарай ҚРПМ)Қ139.1-т.607-іс. 15-п.
67 Тәтімов М.Әлемде қанша қазақ бар? «Алтын бесік» 2005ж.№4 (17)шілде-тамыз.
68 Понкратов А.М.Дружба народов СССР основа основ многонационального социалистикеского государства.Москва., 1953.-40стр
69Сборник губернского статического комитета. Астрахань.1915.-56с
70 Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік мұрағаты.(Ары қарай ҚРОММ) Қ78,2-т,10633-іс,43-п.
71
72 Қойгелдиев М.Қ.Алаш қозғалысы.-Алматы: «Санат»,1995.-368б.
73 Ионенко И.М Солдаты тыловых гарнизонов в борбе за власть Советов (По материалам Поволжья иУрала). – Казан, Изд. Казань ун-та. - 1976.-188с.
74
75 Сыдықов М.Н.Измение национального исоцального состава населения заподного Казахстана конец ХIX века-началоХХвека.//Автореферат.к.и.н .-Алматы;1997.-с23.
76 Махаева А. Қазақ-қырғыз саяси байланыстарының тарихы. – Алматы, 2007. - 358 б.
77 Қуаныш С.О. Каспий аймағындағы Бөкей Ордасы, Гурьев және Маңғыстау уездері 1917 жылғы революциялық өзгерістер тұсында (салыстырмалы тарихи талдау). // Автореферат дис. канд. ист. наук. - Орал 2007. - 28 б.
78 Бекмағанбетова Н.Е. Государственное законодательство и народы России //Российская многонациональная цивлизация. Единство и противоречия /Отв.ред. Трепавлов В.В.; Рос. акад. наук. инт-т Рос. истории. – М.: Наука, 2003.
79 Свободный Туркестан . - Ташкент 1918. қаңтар
80 Алаш – Орда // Сборник документов
81 Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. Құрастырған Б.Серікбайұлы.Көшім-Ноғай.Алматы.Жалын.1992.184бет)
82 Вестник Комитета членов Всероссийского учередителного собрания.1918.-18 сентябрь.
83 Сүлейменова Д.Алашорданың батыс бөлімінің тарихи-өлке тарихының құрамдас бөлігі.Алматы: Арыс баспасы,2007.-112б.
84
85 ГААО.Ф3012,оп3,д48,стр.17.
86 Михайлов.В.А.История образования военных комиссариатов и военные комиссары Астраханской области.А., 1982г Ст.83)
87 Гасударственный архив Современной документации Астраханской области(далее-ГАСД.АО) Ф381. ОП1Д91СТ65)
88
89Путь трудовых побед. Астрахань «Волга»1987.-124стр.
90 ҚРПММ.Қ.139.т.1.іс1285.369п.
91 Бонн.О.П Беседы по рыбному хозяйству (на казахском языке) Перевод Джанчурина К.Рыболовство ,стройтелство лов. колхозов, рыб. и рыбообработка.Астрахань 1929.
92 ГААО ф386,оп3, д1 ,19с
93 Светлая и героическая жизнь . Газета Волга 1958.15 апрель
94 Советская степь. 1929.16 декабрь
95 ГААО.ф,2122, оп5, д6, л1
96 Ирмуратов.Х.На земле народа брата.Алматы.изд. «Казахстан»1964.-82стр.
97 Известия Астраханского Совета 1918г 8март. N24)
98 Челобанов.Н.В Сельское хозяйство Астраханской области. Волгоград 1968. с11
99 Животноводство Астраханской области. Под. ред. Н.В Челобанова. Астрахань. 2006г
100 Казахи (историко-этнографическое исследование) Алматы, Қазақстан.1995. 355стр
101 ГААО. Ф.1351. О.1. Д.83. С.53.
102 ҚР.ПММ. қ.139. т.02. іс136. 10б.
103 Васькин Н.М Заселение Астраханского края. - Волгоградь: Ниж-Волж. кн.изд, 1973.
104 ГААО.Ф508.ОП9.Д17.Л28.
105Левшин А.Описание киргизказачьих или киргиз кайсатских орды истепи.СПб,тип.Карла Крат.1832.-304c.Этнографические известия.
106 Қаз. Рес. ММ қ.78, тізбе 2, іс8 14 бет
107 Қаз.Рес ММ қ1953 т1 іс43 б15
108
109
110
111 Статистикоэкономической ежегодник1917-1923 гг.Т.1.-Ташкент-1924.
112 Очерки истории Астрханской облостной организаций КПСС. - Волгогрод 1985.
113 Терентъев.С.М. Астраханская порода верблюдов.
114
115Шмидт.Н.К.
116 Галиков
117ГААО ф1379.оп.1д 991 с1
118 Батрашев К.С. Затаенное желание. Астрахань.-2004.-327стр
119 Ирмуратов.Х. На земле народа-брата. Алма-Ата, - 1964.
120 ГААО. Ф.3012.ОП.3.Д48.С8
121 ГААО.ф1379.оп1.д724.с29.
122 Борьба за власть советов в Астраханском крае (1917-1920). Астрахань: Волга, 1958.
123 Бабин В.Н. Из истории колективизации рыболовецких хозяйств Астраханского края. – Астрахань, 1953.-76c
118 Путь трудовых побед. – Волга, 1987.
119 Правда 1930. 2 наурыз
121 ГААО.ф 2122, оп 5, д 6, л 1,2
122 ГААО.ф 2122, оп 5, д 6, л 83
123 Борьба ленинской партий против национализма за интернационализм.М., Политиздат. 1982.-256стр.
124 ГААО.Ф1381.ОП2.Д108.Л49.
125 Флеровский Н. Положение рабочего класса в России. - М.1938.
126 Моторин Г.С. Из историй Баскун. соляных пром-в. - А-нь, 1946.
139 ГААО ф1732 оп 1, д102 л22
140 ГААО ф3012, оп 2,д 40 л28
141 Ленин Толық Шығ. Жинағы - 5т. - 520 б.
142Мұқтар.Ә.Қ Қазақ мұнайының тарихы.(1940жылдарға дейін)Атырау-2004.-188бет.
143 АОММ 146 қ. I т. 1-іс 250 бет) ҚРОМА.28қ.1т.1іс.27б.
144 Отчет наркомтруда. - Оренбург.1921.ст6-7
144 * ҚРОМА.83қ. 1т.62іс.50-56б
146 Вестник временного правителства . 1917 г. апрель.
145 Искаков С.М. Российские мусульмане иреволюция (весна 1917г – лето 1918г). - М.: Институт Российской истории РАН, 2003. – с. 476.
146 Қазақстан Республикасы Батыс Қазақстан облыстық Мемлекеттік мұрағаты.(ары қарай-ҚР.БҚОММ) 312-қ. 1-т. 58-іс.5-б
147 ҚР.БҚОММ .312-қ.1-т. 58-іс. 6-б
148 ҚР. БҚОММ ф 306.оп 2 д 1 1 – 5б
149 Жизин Сибири.1922г. №2с129
150 Жизин Сибири 1923г №6,7.с 178
150*ГАСД АО. Ф1.ОП1. Д184. СТ.28-33.
151 Казахи Южного Урала: история исовременность. Сборник. Абая150. - Оренбург 1996.
152 ГААО.ф1351 .оп24. д75.л6.
153 Каримуллин.А.Г.Татарская книга начала XX века.
154 Ирмуратов Х.Д. Октябрь в ауле. – Волгоград, 1967.
155 Ф.1351. О.1. Д.68. С.45.
156 Ок. В ауле.с164
157 Қ.Р.О.М.М Қор.1954.Тізбе1.іс13.19бет
158 Уразтаева.Г.Д.Национальное образование казахов в Россий. История и тенденция. Алматы. «Ғылым»-1998-269стр.
159 Ермұратов Х.Д Октябрь в ауле
160 Рыхлевский.К.С Национальная печать в СССР // Национально-культурное стройтельство в15 летию Октябрьской революций. - М-Л, 1933.
161 ООММ Ф371 ОП 1 Д498 Л41
162 Бюллетень Астраханского Губернского исполнительного комитета игородсгого Совета. - Астрахань 1926.- №6 (58).
163 Вестник Губоно // Ежемесячный журнал Астраханского Губернского отдела народного образовани Б.Қаз. обл. М.М. ф309. оп. 1д.1. л18

164 Октябрь в ауле. –
165 Б.Қаз. обл. М.М. ф309. оп. 1д.1. л18

166. ҚР.ОММ.Қ28.1-т.1-іс.27п

167 Очерки истории Астрханской облостной организаций КПСС. - Волгоград 1985.- 752 с.
168 Астраханцы- полные кавалеры ордена слава. Набор из 14 открыток. - Астрахань: Волга, 2005.
169 Астраханцы –Герой Советского Союза .118 открыток. Астрахань: Волга 2000г
170 Летопись Қаз.НУ им Аль – фараби. IIТОМ 20047 - 424 б.
173Астраханское казахское педагогическое училище.под. ред.Урастаева Г.Д – Астрахань,изд.Волга, 2004. -64стр.
174 Сүндетұлы.Қ.Қазақстанның батыс аймағындағы баспасөздің даму тарихы. т.ғ.к.Автореферат,Атырау.,2008ж.26бет.
175 РФ.ОР.ОГА.Ф371.оп1.д498.л41.
176 Культурное стройтельство Астраханской облости .Статический сборник. Астрахань.-1970.-148стр.

177 ҚР.БҚОММ. 309-қ. 1-тізбе.1-іс. 18
178
179
180Каримуллин А. Г Книги и люди. Исследование. Казань, 1985-180cтр.
181 Рыхлевский К.С.Национаальная печать в СССР.//Москва.-1933-165стр
182 Ильясов.А.Каз.диаспора в Астрахани:проблемы ирешения.Астрахань.Волга.2002.18.09.
183
184 ГААО. Ф 1.ОП1. Д 184.57стр.
185 ГААО.Ф1.ОП1. Д224.31стр.
186Иоффе.А.Е.Интернациональные научные и культурные связи Советского Союза.1928-1932г.г.М., Наука-1969.-199стр.
187 ҚР.БҚОММ.Қ370 .6 –т.12-іс.І5п.
188

189 РФ.Ор.ОГА.Ф2263 .оп13 .д41. л82.
190 Панин .И.И.История Астрахаского края.(1900-1940г.г.)Астрахань. «Волга»-1997.-160стр.
191ГААО.Ф310.ОП1 .Д4.21стр.
192
193
194
195
196
197 Князева.Е.Н. « Воспоминания о А.Оразбаевне».Астрахань.,1954.-46стр.
198 Казахи в России.-Москва,изд. «ВеГа»,Том№1,2007,-288стр.
199 Икрян ауданы,Мумра селосы тұрғындарымен сұхбат.2005.шілде//Жеке мұрағат.№1дәптер.
200 Астраханцы-полные кавалеры ордена славы. Астрахань:изд.Волга.-2005. -14стр.
201 Биобиблиографиялық көрсеткіш. У.Х.Шалекенов.-Алматы,2009-78бет.
202 Енотаевск ауданы,Восток селосы тұрғындарымен сұхбат.2007ж.7 наурыз.//Ізденушінің жеке мұрағаты. №2дәптер.
203 Доспанова Күлипа апаймен сұхбат.Приволжск ауданы,Осипной Бугор селосы.2008ж.26желтоқсан.// Ізденушінің жеке мұрағаты.№5дәптер
204Нариман ауданы.Прикаспий селосы тұрғыны Тұяқбай ата ұрпағымен сұхбат.2006ж.18тамыз.//Ізденушінің жеке мұрағаты№3дәптер.
205 Мұқатова.Марфуға апаймен сұхбат.2007ж.7-9наурыз. Астрахан қаласы.// Ізденушінің жеке мұрағаты.№2
206 Қ.Қ.Есқалиевпен сұхбат.2007ж.15шілде.Төменгі Басұншақ.// Ізденушінің жеке мұрағаты.№3дәптер.
207 Нариман ауданы,Прикаспий селосы тұрғындарымен сұхбат.2006ж.14-25тамыз.//Ізденушінің жеке мұрағаты.№3дәптер.
208 Тынышпаев.М.История казахского народа.Алматы,-1993.-с23.
209ГААО.Ф.1093. ОП.1.Д1. Л571.
210 Оразтаева.Г.Д.Астраханское казахское педагогическое училище.Астрахань,изд. «Волга»г.стр.
211 Табылдиев.Х.Б. Қазақстанда сауатсыздықты жою:тарихи тәжірибе және тағылым(1917-1941ж.ж )т.ғ.д.автореферат.Алматы,1997ж.31бет
212 Тәтімов.М. «Әлемде қанша қазақ бар» Алтын бесік.1998ж.№1(1).7б.
213 Айталы.А. «Ресей қазақтары хақында»//Алтын бесік.2004ж.№3(9)мамыр-маусым.
214 Иманғалиев.Р. «Еділдің бойы ен қазақ»//Атырау газеті.16.11.2004ж

215 Икрян ауданы,Светлое селосы тұрғындарымен сұхбат.16-18.08.2005ж.//Ізденушінің жеке мұрағаты.№3дәптер.

216 Викторин.В.М. Кто мы Астраханцы. «Волга»Астрахань,17.09.2002г.


217 Ғ.Сүндеталиевпенсұхбат.15ақпан,2006жыл Атырау қаласы.//Ізденушінің жеке мұрағаты, дәптер№4.
218Есмағамбетов К.Л.Азат рухтың күрескері.Алматы.,2003.-165бет.
        
        КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Тарихтың ұзақ көшінде талай ауыр сынды ... ... әр ... ... ... ... бөліністерге
ұшырағаны белгілі. Бұл бөліністер біртұтас халқымызды ыдырату, ... ... өз ... ... ... ... ... жымысқы саясаттың
салдары екендігі де айқын. 1824 жылғы Кіші жүз ... ... ... ... ... ... патша жарлығының жариялануы
қазақтардың әкімшілік басқаруына ... ... ... үй ... ... он-он екі ауыл бір болыс, он бес-жиырма болыс ... ... үш жыл ... ... ... ... топ басы,
болысты болыснай басқаратын болды. Бұл қазақтың ... ... ... бір ... еді. ... ... кеңес үкіметі
орнағанға дейінгі және одан кейінгі жетпіс жыл ... да ... ... ... көзі ... ... ояу ... азаматтары
қарсы пікірлерін де айтты. Мәселен, Орынборда ... ... ... ... Ә. ... большевиктер ұсынған барлық елде
пролетариат диктатурасын ... ... ұлт ... ... шешу идеясын бірден жоққа шығарып: «Халықтың өз ... өмір ... ... - деп өз ойын ашық ... сөз ... 38 б]. Ол әр ... өзін-өзі басқару идеясын іс жүзіне ... ... ... ... ... ... мақсаты - қазақ
халқын Ресей отарының ... ... ... ... ... ... қол жеткізу болатын. Бірақ, оңтүстікте ... оның ... ... ... ... және ... немесе «Ташкент қазақтары», ал шығысы мен ... ... ... ... ... «Орынбор қазақтары»,
«Саратов қазақтары» ... ... ... ... алда, билей бер»
саясаты ... ... ... ... ... ... тәлкегіне ұшырап, небір қиыншылықты бастарынан
өткізіп, ел асып, қыр асып, ... ... пана ... ... қандастарымыздың
өткені мен бүгіні және болашақтағы өмірі туралы жан-жақты саралап, тарихи
зерттеулер жүргізу тарих ... ... ... өзекті мәселелердің бірі.
Сонымен бірге бір кезеңде атамекені болып еркін, көшіп-қонып ... ... жері ... ... ... ... кешегі кеңестік заманда өзге ... ... ... ... ол ... ешқайда жылжымай табандылық
танытқан, шет елдердегі ... ... ... ... мен ... ... ... маңызды мәселе. Сондықтанда сыртта
жүрген қандастарымыздың бөгде ортадағы саяси мәртебесі мен ... ... даму ... және ... ... бүгінгі күннің талабы. Бұл
міндетті орындау тарихшы қауым үшін ұлт алдындағы борышы болмақ. Бұл ... ... ... ... Астрахан қазақтарының тарихына ... ... ... даму процесі Ресей мемлекетінің
тарихи даму жағдайымен ... ... ... сол ... ... даму тарихымен байланыстыра қарап,
зерттеуге, тұжырымдауға тура келеді деп ... Олай ... ... ... ... ... ... даму тарихын
зерттеу дүниежүзі тарихы ... ... ... ... ... ... – қазіргі кезеңде Ресей ... өмір ... ... сол елдің азаматтығын ... ... олар ... ... ... құрамдас бір бөлігі.
Қоғам өмірінде болып жатқан өзгерістер халқымыздың өткен тарихы ... жаңа ... ... жасауға үлкен мүмкіндік туғызып отыр.
Елбасы Н.Ә.Назарбаев 1992 жылы ... ... ... ... Дүниежүзі қазақтары құрылтайының ашылу салтанатында сөйлеген сөзінде:
“Құрылтайдың басты мақсаты - бүкіл ... ... ... болашағы
жөнінде ойласу, ұлтымыздың тарихындағы өткені мен бүгінгісіне талдау жасай
отырып, болашақ тағдырымыздың ... ... ... дүние жүзіндегі
қазақтар қай елде жүрсе де, өзін Қазақстанның өкілі сезінетіндей жағдай
жасау ... ... ... міндеттеріміздің бірі”, - деп баса атап
көрсетті [2, 13 б.].
Қазіргі кезде «қазақ диаспорасы» дүние ... ... ... ... Қазақстаннан тыс жерлерде 4 миллиондай ... ... яғни әр ... ... ... жүр. Олар қай елде жүрсе де тілін, әдет-ғұрпын
сақтап ... . ... ... ... ... көп ... ел
- Ресей. Статистикалық деректер бойынша мұндағы қазақтар саны ... ... оның ... ... облысында 126500, Орынбор облысында
111477, Омбы облысында 75000, ... ... 73400, ... 41500, Челябі облысында 3200, Қорған облысында 16000, Алтай
өлкесінде 70000 ... ... [3, 120-135 бб.]. ... ... Астрахан облысында 142 мыңнан астам қандастарымыз қоныстанған,
бірақ, бұл ... ... ... қазақтардың есебімен бүгінде
ұлтымыздың саны 200 мыңнан асқан екен. Олардың 95,3 ... ... ... қалыптасқан шаруашылық түрлерін сақтаған [4, 35 б.]. ... ... ... ... да, ... ... ... құрметі деп есептеу
керек. Бүгінгі таңда облыста ... ... тілі және ... ... ... және аудандарда бөлімшелері бар. Бұл қоғам қазақтардың тілін,
салт-дәстүрін, әдет-ғұрыптарын дәріптеп, ... ... ... ... ... болған Астрахан облысындағы қазақтар тарихы
кеңестік қоғам дамуымен байланысты. Бұл жерде негізгі мәселе Кеңес ... ... ... ... ... ... ... объективті
түрде тұжырым жасау аса қажет. Осы кезеңдегі тарихи оқиғалар, яғни ... ... ... және Қазан төңкерістері, оған сабақтаса ... ... ... ... халқын қайғылы, қиын жағдайға душар етті. Осы
жылдардағы Астрахан өлкесіндегі әлеуметтік - экономикалық дамуға ... ... ... мол. ... ... 1928 жылы 28 ... ... дербестігін жою мақсатында әкімшілік-аумақтық қайта құру
басталды . 1930 ... ... ... ... ... әкімшілік-саяси аппарат құру аяқталып, әкімшілік-
аймақтық бөлу жұмыстары басталды. Астрахан ... ... ... болыстар мен аудандарды және ауылдық қоғамды қайта құру
бұрыннан ... ... ... 1930 ... ... Астрахан
ауданаралық дәрежеде Нижне-Волжск аймағының, 1934 жылдан бастап Сталинград
(Волгоград) аймағының құрамында ... 1937 ... 16 ... ... облысының құрамынан Астрахан округы болып ... ... ... қаласы болып бекітілді [5, 72 б]. Бұл жағдай, яғни, ... ... ... ... ... аймақтың әлеуметтік-
экономикалық дамуына әсерін тигізбей қоймады және ... ... ... да ... Астрахан губерниясының негізі ата-бабаларымыздың кіндік
қаны тамған ... ... бір ... құрылғандығы баршаға аян.
Қандастарымыз қайда, қашан, қалай, не ... ... ... ... ... ... бір бөлігі, қазақ ... ... ... ... ... жылдар аралығындағы Астрахан
қазақтарының әлеуметтік-экономикалық, мәдени даму тарихын зерттеу бүгінгі
күннің өзекті ... ... ... ... деңгейі. Астрахан облысы қазақтарының әлеуметтік-
экономикалық, мәдени даму тарихы біртұтас кешенді ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... ... тұрмыс-тіршілігіне қатысты
мәліметтер белгілі дәрежеде ғылыми айналысқа енген. Мәселен, ... ... ... [6], ... Қарақалпақстан
Республикасында өмір сүріп жатқан қандастарымыз тарихын [7], Б. ... ... [8], Д. ... ... қазақтарының этнографиясын
зерттесе [9], Г.М.Меңдікулованың «Социально экономическая и культурная
жизнь казахов Оренбургской губерни во ... ... ... в» [11],
К.Балтабаеваның «Казахи и татары Западной Сибири (1919 – 1932 ... ... ... ... [12], ... «XX ... ... үрдісіндегі қазақтардың әлеуметтік дамуы» [13] ... ... шет ... ... ... тіршілігінен біршама
мағұлмат береді. Сондай-ақ К.Л.Есмағамбетовтың құрастыруы және ғылыми
жетекшілігімен «Қазақ диаспорасы.Этникалық ... ... ... ... ... Л.Бенсон мен И.Сванбергтің Қытайда тұратын
қазақтардың Түркияға ... ... және ... ... ... туралы еңбектері қазақ тілінде жарық көрді [14].
Дегенмен, Еділ бойына қоныстанған қандастарымыздың ол ... ... ... ... ата-қоныстарында өмір сүріп жатқандығы кейде айтылып
жүрсе де, өз ... ... деп айта ... ... сөзі ... аударғанда шашыранды өсу деген мағынаны білдіреді, репатрианттар
болса өз атамекеніне қайтып оралғандар, ал ... ... ... ... ... ... жерінде орналасқан
қандастарымыз. Біз зерттеп отырған тақырып осы ... ... ... ... ... ... де, ... де Ресейдің құрамына
кіретіндіктен, көрші елдегі қандастарымыздың өмір тарихы деп баяндауға тура
келеді.
Астрахан қазақтарының тікелей ... ... ... зерттеу
еңбектері болмағанымен, жалпы Астрахан облысының ... болу ... ... көп ... ... ... ... мағлұмат беретін тарихи
зерттеулер баршылық.
Х. Ермуратовтың «Октябрь в ауле» , «На ... ... ... ... ... ... төңкерісіне көзқарасы, ... ... ... ... ... ... ... алатын орны
анықталады. «История Астраханского края» [16] атты монографиялық еңбекте
ұлтарлық қатынасқа және аз ... ... ... ... ... ... баяндалған бөлім бар. Сол ... ... ... тілі және ... ... 10 жылдығына арналған
«Астраханские казахи: история и современность» [17] кітабы да қазақтар
өмірінен толық ... ... ... ... септігін тигізді. Ауыл
шаруашылығын дамыту саласына ... ... ... ауыл шаруашылығын дамыту ... ... ... туралы жазылған. Еңбекте қандастарымыздың ата-кәсібі мал шаруашылығы
болғандықтан көшпелі мал шаруашылығымен ... ... үшін ... ... ... тәркілеу саясаты оңай тимегендігі,
соған қарамастан қазақтардың егін ... тез ... ... ... ... ... өнім ... қазақтар белсене қатысқаны
айқындалады. Мәселен, Микоян колхозының күріш өсірушісі И. ... жылы әр ... 42,7 ... ... жинап, Бүкіл Одақтың ... ... ... [18, 39 ... ... ... өмір сүріп
тұрған кезде жазылғандықтан бір жақты мадақтаумен шектелген.
Қазақ даласын отарлаудағы ... ... ... ... ... казак әскерлерінің жергілікті қазақ халқымен жер ... 1917 ... ... ... кезіндегі көзқарастарына
байланысты материалдарды 2000 жылы Ресей ... ... ... көрген «Казачьи войска Азиатской России в XVIII - ... ... ... Оренбургское, Сибирское, Семиреченское, Уральское)»
[19] жинағынан көруге болады.
Ж.Н. Ермекбаевтың «Российские казахи в составе РСФСР и СССР в ... [20], Е.Б. ... ... в ... ... ... ... [21], С.М.Исхаковтың «Российские мусульмане ... ... 1917 г. - лето 1918 г.)» [22] ... ... ... ... ... жылдардағы Қазақстанның экономикалық,
әлеуметтік, мәдени даму тарихын баяндаумен қатар, ... ... ... ... ... ... Е.Б.Сыдықовтың еңбегінде 1917-
1937 жылдар арасында Ресей Федерациясы құрамында болған Қазақстанда
тоталитарлық ... ... және оның ... ... ... ... ... дамуына қашалықты әсер
еткендігі, сондай-ақ екі халық ... ... ... ... «XIX ... ... ... - XX ғасырдың басындағы
қазақ ауылдары» монографиясы ... ... ... ... [23]. ... еңбектердің тәуелсіздік алғаннан
кейін жазылғандығы шетте жүрген қандастарымыздың тарихын шынайы ... ... ... ... ... ... көз жеткізуге болады.
Мәселен, Г.Меңдіқұлова өзінің ... ... ... и
современность»[24] атты монографиясында ... ... ... құрбаны болған бауырларымыздың өз ата-мекенінде ... ... бөлу ... ... ... ... ... ауыр тауқыметін
тартқанына қарамай ұлттық ... ... қалу ... ... жан-жақты ғылыми тұрғыда ... ... ... ... ... и ... ... автор
алғаш рет қазақ диаспорасының тарихи қалыптасуына,қазіргі жағдайына ... ... ... ... ... ... және АҚШ-та тұратын қазақтардың салт-дәстүр,әдет-
ғұрып тарихын кешенді түрде зерттеген.Сондықтан бұл еңбек теориялық және
әдістемелік ... ... ... ... блып ... .
Ө.Озғанбаевтың «Ресейдегі Дума саясаты және XX ... ... ... ... ... (1905-1917 ж.ж.)» [25] атты ғылыми ... ... ... ... ... ... облысынан депутат сайланған
азаматтардың өлкенің жер-су, дін мәселелерін шешудегі қажырлы еңбектері
баяндалған.
1920 жылдардағы ... ... ... ... ... Кисилевтің еңбегінде де бізге қажет біраз ... ... ... балық аулаушылардың өмірі туралы:
«Балықшылардың ... ... ... ... құралы үнемі болатын,
қайықтары жараса болды, желкендерін көтеріп, жүзіп жүре беретін және ... қол ұшын ... әр ... дайын тұратын. Балық аулаушы көбіне аш
жүрсе де, өз жұмысына риза көңілмен қарайтын, ал жанұялары апталап ... ... ... тек қана ... ... талғажау жасайтын» - деп
сипаттайды [26,125 б].
Астрахан облысы тұрғындары балық, тұз, ауыл ... ... ... ... өндіру саласындада өзіндік үлес қосқандығы белгілі.
Бұл туралы Ә. Қ. ... [27] ... ... ... көреміз.
Әсіресе көрші Атырау облысымен, оның ішінде Доссор, Мақат өңіріндегі ... ... ... құрал-саймандар дайындау, оны жеткізу
жұмыстарына астрахандық ... ... ... үлесі сондай-ақ
қазақстандық еңбекке жарамды адамдарды балық аулау, құрылыс ... ... ... ... ... облысындағы сауатсыздықты жою, мәдени іс шаралардың жүзеге
асуы, мәдениет ... ... ... ... ... ... [28] еңбектерінде аз ұлттар арасындағы сауатсыздықты жою,
жалпы мәдени ағарту жұмыстарына, соның ішінде қазақтар арасындағы мәдени іс-
шараларды ұйымдастыру ... ... ... ... біз ... ... ... XX ғасыр 20-30 жылдарында Ресей жеріндегі ашылған
қазақ мектептері үшін ең қиыны ана ... ... ... ... ... ... ... болғанымен, әлеуметтік жағдайларының төмен
болуы себепті көп кедергілерге тап болғандығын мұрағат деректеріне сүйене
отырып жан-жақты талдадық.
И.И.Панинің ... ... края ... гг.)» ... ... ... исторический очерк» ... де ... ... ... ... жөнінде деректер алуға
болады.
Л.В.Версиктің «Борьба за установление советской власти в Астрахане»
[31], В.Варламовтың «За ... в ... ... [32] ... ... ... ... орнауы, күйзеліске ұшыраған елдің
жағдайы кеңінен сөз болады. Жаңа билікті мойындағысы келмеген орыс-казак
әскерлерінің ... ... ... ... ... ... колхозов Астраханского округа
в 1937-1940 гг.» [33] атты ғылыми зерттеуінде көрініс тапқан. Еңбекте жаңа
экономикалық саясат ... ... ... ... жұмыстарының
балық шаруашылығы саласына тигізген әсері, қиындықтар мен ... ... ... ... мен ... ... дұрыс
бағаланбауы, қазақтарды жұмыстың ең ауыр нүктелеріне жұмсауы баяндалған.
П.Н.Першин «Аграрная революция в Россий» [34] ... ... ... ... ... ... ... алғашқы жылдардағы ауылшаруашылығы
коммунасының құрылуы мен дамуының тарихына тоқталды. ... ... ... мен ... үкіметі органдарының алғашқы
ауылшаруашылығы коммунасын ұйымдастыру кезіндегі жүргізген үгіт насихат
жұмыстарына өте көп мән ... ... ... ... ... жою жолында ауылшаруашылығы коммунасының орны ерекше деп
көрсетеді.
В.М.Селунскаяның ... ... и ... в ... [35] ... ауылшаруашылығы коммунасы ұжымдық шаруашылыққа деген алғашқы
қадам екендігі және мәдени-ағарту ... ... да ... әсерін
тигізді деп жазады. В.М.Губарев [36] өз ... ауыл ... ... ... кедейлерді аштықтан және кулактардың
озбырлығынан құтқарды деген қорытындыға келеді.
Зерттеу жұмысының ... ... сол ... ... ... ... тиді, әсірес ұлт зиялыларының
басшылығымен ... ... ... ... ... ... ... жылы «Известия» газетінде жарияланаған Ю.Лариннің ... ... ... ірі жер ... шаруашылығын яғни бидай өсіру
мен айналысу қажет деп ұсыныс жасайды [37], оған ... ... ... ... пікірде болады.
Ресей империясының қазақ жерін отарлау ... ... ... ... ... жорықтары М.Ж.Абдировтың [38] еңбегінде баяндалса,
К.А.Жиреншиннің [39] «Политическое развитие Казахстана в XIX - начало ... ... ... ордасы жерінде жүргізілген отаршыл саясаттың анық
бет пердесін көре ... ... ... екі ... «Ресей қазақтары»
(Казахи в Россий) деген кітаптың ... ... ... болды. Бұл жинақ ата-
бабаларымызға арналған тарихи «ескерткіш» деп ... ... ... ... өсу,даму жолы және Кеңес үкіметін құру оның ... ерен ... ... ... [40]. ... біз ... ... көлемінде айтылмаған.
Қорыта келгенде тарихнамалық талдау тақырыптың бүгінге дейін кешенді
түрде ... ... ... айналмағандығын дәлелдеейді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Астрахан қазақтарының
1917-1940 жылдар ... ... ... ... яғни ХХ ... ... ... коммунизм, жаңа экономикалық
саясат, жаппай ұжымдастыру, ... ... ... ... ел ... ... ... жергілікті халықпен қарым-
қатынасы, әлеуметтік-мәдени өмірлеріндегі қиыншылықтар мен жетістіктерін
анықтау және ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты болып табылады. Зерттеу жұмысының мақсатына ... ... ... ... қазақтарының орналасуы, қоныстану тарихын зерттеу ... ... даму ... анықтау;
­ Астрахан қазақтарының қоғамдық-саяси ... ... ... ... тарихи тұлғалар мен мемлекет және ... ... ... ... ... ... кейінгі жылдарда қазақтардың Астрахан облысы
экономикасының, әсіресе ауыл ... ... ... және ... ... дамуындағы ролін анықтап көрсету;
­ 1917-1940 жылдардағы Астрахан өңірінің әлеуметтік-экономикалық, ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты
талдау жасау;
­ Мәдени-ағарту саласындағы жетістіктер мен ... ... ... бере ... ... ... кейбір солақай саясатының
бет-пердесін анық,шынайы түрде саралау;
­ Астрахан қазақтарының демографиялық жағдайын, оған ... ... ... ... ... ... қазақтарының Қазақстан Республикасымен көршілес облыстардағы
қандастарымен байланыс деңгейін зерделеу.
Диссертацияның хронологиялық шеңбері ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік соғыс, ақпан және қазан төңкерістері, Кеңес
үкіметінің орнауы, азамат соғысы, елде жаңа кеңестік тоталитарлық жүйенің
қалыптасуы, ... ... ... жаңа ... саясат, яғни
социалистік индустрияландыру, ауылшаруашылығын ұжымдастыру, сауатсыздықты
жою, ашаршылық, жаппай қуғын-сүргін оқиғаларымен ерекшеленеді.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ... ... облысы қазақтарының әлеуметтік-экономикалық және
мәдени өмірі тарихы алғаш рет жеке ... ... ... ... Бұрын
айналысқа енбеген мұрағат деректерімен ғылыми ақпарат жаңалықтарына сүйене
отырып жүргізген жан-жақты зерттеулердің ... ... ... қол ... ... үкіметтін орнату жылдарындағы Астрахан губерниясы жеріндегі
қазақтардың қоғамдық-саяси өмірдегі белсенділігіне ... ... ... ... ... ... негізгі
себебі ғылыми тұрғыда анықталып, Кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... кеңестік билікке қазақ
зиялыларының көзқарасы, кеңес үкіметі қызметкерлерінің аз ұлт ... ... ... ... ... тұрғысынан баға
беріледі;
­ Астрахан облысы қазақтарының ... ... ... ... ел ... ... ... балық шаруашылығы және
тұз өнеркісібі салаларының дамуындағы ролі ... рет жаңа ... ... ... ... ... қандастарымыздың шаруашылық-
мәдени өміріндегі ерекшеліктері анықталып, оның тарихи себептері нақтыланып
мол мұрағат деректері алғаш рет ғылыми айналымға ... ... ... ... ... ... саласында қызмет
атқарған қандастарымыздың ел экономикасы мен ... ... ... ... 191-1940 жылдар аралығындағы тарихи оқиғалардың Астрахан қазақтарының
демографиялық жағдайына тигізген әсерлері анықталып, ... ... ... тың ... ... Қазақ халқының өткені мен бүгінін салыстырмалы түрде талдап, зерделеп
қортынды жасалынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар.
­ Астрахан қазақтары ... ... ... ... ... үкіметінің алғашқы жылдарындағы солақай саясатының
қиындықтарына тап болды, өз тарихи отанына «кірме» атанды;
­ ... ... ... жылдарында бұрынғы Ресей империясының
аймақтағы орыстандыру саясаты кеңестер билігі тұсында да одан ... ... ... ... ... ... ... кедергілерге
тап болды;
­ Астрахан қазақтарының ... ... ... ... ... түрлі ерекшеліктеріне байланысты ұлттық кемсітушіліктерге тап
болуы билік органдарының солақай саясатының бір ... ... ұлт ... ... ... ... орын алған келеңсіз
оқиғаларға өз пікірлерін білдіргенімен, ... ... ... ... Аз ұлттар мүддесін аяққа таптау, кемсітушілік етек алды, ... ... ... ... ... емес, билік өкілдері тарапынан
болғандығы айқын көрініс берді;
­ отарлық саясаттың нәтижесінде, яғни ... ... ... мал ... дағдарысқа ұшырауы қазақтарды
шаруашылықтың басқа салаларымен айналысуына мәжбүр етті;
­ Бірінші дүниежүзілік соғыс, кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... жаппай күштеп ұжымдастыру жылдарындағы
қиыншылықтар Астрахан облысы тұрғындарын да ... ... ... ... ... халықпен бірге қазақ бауырларымыз да аянбай ... ... ... ... ... жетті.
­кеңестер тұсындағы солақай әкімшілік, әлеуметтік-саяси реформалардың
Астрахан қазақтарының демографиялық өсіміне тигізген кері ... ... ... ... ... беріп отыр.
-қазақтар арасындағы сауатсыздықты жою, оларды мәдени-көпшілік
жұмыстарға ... өз ... ... ... шектеу қойылып отырды.
-қазіргі мезгілдеде Астрахан губерниясындағы қандастарымыздың ұлттық
тілі, діні, салт-дәстүр, ... ... ... айналған, мәдени
шаралар кезінде ғана көрсетіліп, уағыздалады.
Зерттеу жұмысының теориялық-методологиялық ... ... ... ... ... ... таным принциптері
басшылыққа алынды. Зерттеу жұмысында сондай-ақ тарихшылар көзқарастарын
салыстыру, ... ... ... ... Мәселені зерттеуде
өркениеттік даму мәселелері ... ... ... жұмысының деректік негізі. Зерттеу барысы негізінен мұрағаттық
құжаттар, жарияланған материалдар жинақтары, мерзімді ... ... ... ... ... күні ... ... қазақтар көп
қоныстанған аудандарындағы көнекөз қариялармен кездесіп, ... ... ... ... де ... көзі ретінде жинақталды.
Ресей империясы жерінде ... ... ... мен ... ... баяндалған «Полное собрание законов Российской империй с
1649 г.» [41] заңдар жинағы, ... за ... ... в ... [42], ... ... ... в уездах и волостьях
Астраханского края» [43] атты ... ... ... ... үкіметін
орнату жолында жүргізілген жұмыстар, ... ... ... ... ... ... туралы, соғыстың ел экономикасына
тигізген ... ... ... ... ... ... ... зерттеп, тұжырым жасауға септігін
тигізді. Астрахан облысының экономикалық дамуы, халықтың ... ... ... ... ... ... ... да
тақырыпқа сай мол деректер жинақтауға арқау ... ... ... ...... ... ... екендігі сөзсіз. Оларды атап айтсақ:
1 Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік ... (ҚР ОММ) № ... ... ... № 3380 «Астрахан облысы бойынша тұрғындар
саны», № 1952 ... - Адай ... ... - қатынасы», № 1954 «Колхозшылардың
білімін көтеру мектебінің жалпы ... ... ... ... ... ... Президенті Мұрағатының
(ҚРПМ) № 811 «Төңкерістер мен ... ... ... мен ... ... № 139 «Қазан төңкерісінен кейінгі шаруашылық
салаларының жұмысы» атты құжаттары пайдаланылды. ... ... ... ... облыстық мемлекеттік мұрағатының (РФ АОММ) № 1 ... ... ... туралы», № 2419 Гурьев (Атырау) балық консерві
комбинаты туралы, № 1351 қордағы ... ... ... ... ... оқушылардың саны, жұмысы туралы, № 625
«Астрахан губерниялық Басқұншақ және Чапчашы тұз кендерінің ... ... ... ... ... ... ісі жөніндегі
комиссариаттың бұйрықтары», № 1216 «Астрахан ... ... ... ... ... № 2132 ... жақыбайлардың өмірі», №
2122 «Коллективтендіру қортындылары, ұлттық ерекшеліктеріне қарай колхозға
біріктіру», № 1379 ... ... ... ... №1390 ... тұз ... ... № 3012 «Кіші-Арал тұз
көлін өңдеу жөніндегі Халық шаруашылығы құжаттары», № 3119 ... ... ... ... ... жүргізілген әскери
саяси жұмыстар, кейбір жазықсыз тергеу-тексеру жұмыстары, балық аулау, тұз
өндіру жұмыстарына қазақтрдың қосқан үлесі, жеке ... ... ... ... № 1732 ... ... тұз өнеркәсібі
еңбеккерлерінің еңбегі әсіресе қандас бауырларымыздың қиын ... ... ... қол ... ... ... ... негізін Ресей Федерациясы Астрахан облыстық
қазіргі заманғы ... ... ... (РФ ... ... ... ... Мәселен, аталған мұрағаттың № 1 «Астрахан
губерниясы аз ... ... ... мен ... конференцияларының
хаттамалары», № 508 «Ауыл шаруашылығы дамуы мәселелері» қорларында Астрахан
жеріндегі ұйымдастырылған колхоздар, ауыл шаруашылығы салалалары жұмыстары,
партия, кеңес ұйымдарының ... ... ... ... Ал, ... Федерациясы Орынбор облыстық мемлекеттік мұрағатының (РФ
ООММ) № 2263 «Орынбор губерниясы ... беру ... ...
297 «Орынбор облыстық статистикалық комитет» ... ... тың ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Атырау облыстық ... (ҚР ... № 3 ... ... және ... ... депутаттарының
Кеңесінің атқару комитеті» қорының құжаттары да осы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан облыстық мемлекеттік
мұрағатының (ҚР БҚОММ) - № 307 ... ... ... ... ... жұмыстар комиссиясы», № 309 «Бөкей губерниялық ... ... № 306 және № 310 ... ... Халық ағарту бөлімі», №
312, № 370 ... ... ... жұмысшылар Кеңесінің атқару
комитетіне» қатысты және аймақтағы төңкеріс пен азамат соғысы жылдарындағы
оқиғалар ... ... ... ... облыстық мұрағат
комитетінің» № 36 қорларының құжаттары пайдаланылып, ғылыми айналысқа енді.
Зерттеу барысында Н. ... ... ... ... ... ... Республикасы Ұлттық кітапханасы, Батыс Қазақстан
және Атырау облыстық кітапханалары қорлары мен ... ... да ... ... ... құрады.
Жұмысты жазу барысында 1917-1940 жылдардағы Астрахан облысының қоғамдық-
саяси, ... ... ... халықтың тұрмыс-
тіршілігін анықтау мақсатында «Астраханский вестник», ... ... ... ... ... Астрахан облысы
журналистер Одағының «Наша газета», «Красный воин», ... ... және ... ... ... ақпараттық мағлұматтар
алуға көмегін тигізді.
Сондай-ақ зерттеу еңбегінің ... ... ... ... арасында болып олардың өмір тарихымен, ... ... ... шынайы шындыққа негізделіп жазылуына
бірден-бір септігін тигізді.
Зерттеу ... ... ... және ... өтуі. ХХ ғасырдың
бірінші жартысындағы Астрахан ... ... ... ... ... ... ... рухани өмірін жаңаша зерттеудің маңызы зор. ... ... ... мен ... ... ... оқу ... мен магистранттарына, аспиранттарына арналған оқулықтарда,
арнаулы курстар мен семинарларда пайдалануға ... ... ... ... ТМД ... ... және ирреденттер
мен диаспоралар туралы арнайы тақырып бар.
Диссертация Х.Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік ... ... ... ... талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертацияның негізгі мазмұны мен тұжырымдары ... ... ... ғылым министрлігі білім және ... ... ... ... басылымдарда жарық көрді. Сонымен бірге, мақалалар Атырау,
Қостанай, Орал және ... ... ... ... ... ... ... кіріспеден, үш тараудан, қорытынды
бөлімдерден, пайдаланылған ... ... мен ... ... ... ... ... Астрахан қазақтары
1.1 Қоныстану тарихы: демографиялық, географиялық сипаттама
ХҮ ғасырдың ортасында Алтын Орданың ыдырауына байланысты ... ... ... ... мемелекеті – Астрахан қаласы астанасы болған
Астрахан(Қажы-Тархан) хандығы пайда болды. ... ... ... ... ... алғашқыда үлкен орданың қысымын көрсе,
кейін Қырым хандығындағы ноғайлардан қысым ... ... ХҮ ... төменгі Поволжье жерінде түрік тілді ... ... ... ... ... Астраханның алғашқы ханы Алтын Ордадан қуылған
Махмуд болса, одан ... 1461 жылы ... ұлы ... ... Үлкен Ордамен
одақтасып, Астрахан хандары Қырыммен соғысады, 1540 жылы Мәскеуге жасаған
жорық сәтсіз ... ... ... ... ... үшін ... ХҮ ... соңында Ноғай Ордасына бағынышты болып, оларға жылына
40 000 алтыннан төлейтін болды. Бітпейтін соғыс ел ... ... ... мемлекетімен одақтасу жолдарын қарастырды. Орыс мемлекеті
де Еділ-Каспий су жолдарын пайдалану және өз ... ... ... ... 1556 жылы ... айындағы Астрахан хандығымен
жүргізілген дипломатиялық келіссөздің сәтсіз аяқталуынан кейін, Иван ... ... ... ... ... ... бағындырды. Орыс
мемлекеті Каспий теңізіне шығуға мүмкіндік алу ... және ... ... ... ... етіп, 1556 жылы Астрахан хандығын Ресей
құрамына қосып алды. Орыс ... ... ... ... ... әсерін тигізді және шығыс елдері халқының Сібір
халқымен және қазақ даласымен сауда-саттық ... ... ... ... ғасырда Орыс мемлекетінің шекарасы өсті. Бұл ... ... ... және ... ... ... пайда болды. Қазақтар мен
орыстар ... ... ... жоғары қарқынмен дамыды. Ресейдің
қазақ жеріне деген ... ... ... өзені жағасындағы
елді–мекендерге Каспий мен Арал ... ... ... жұмыстары
жүргізілді. 1645 жылы Гурьев қаласы пайда болып, ХҮІІ ғасырдың ортасында
Каспий жағалауынан тұз алу ... ... екі ... жол ... ... ... мәдени және экономикалық жағдайды дамыту жолында жергілікті
халықпен Ресей ... ... ... ... ... ... ерекшелігі, яғни керуен жолымен - су жолы ... ... ... жылдам көркейіп, ірі сауда және
қолөнер орталығына ... I ... ... ... 1717 жылы ... өз ... дербес Астрахан губерниясы құрылды [44, c1649 .].
Астрахан губерниясының құрамына Астрахан, Гурьев ... ... ... ... Петровск, Самара, Симбирск (бұрынғы
Льеновск), Сызрань, Терек, Царыцин (қазіргі Волгоград), Красный яр, ... ... ... Орыс мемлекетінің орталығынан алыстау ... ... ... ... ... ... және ... қарым қатынас жасау қиындау болды. Патша ... ... ... территориясын кішірейтуді қолға алды.
Осыған байланысты XVIII ... ... ... ... үлкен
өзгерістермен ерекшеленеді. 1728 жылы ... ... ... ... ... ... ... Қазан губерниясы құрамына
қосылды. 1739 – 1780 жылдары Саратов қаласы Астрахан губерниясына ... 1752 жылы ... ... ... ... Орынбор губерниясына
қосылғанымен, 1782 жылы кері қайтарылды. Гурьев қаласымен бірге Астрахань
губерниясының ... Орал ... ... [45, 1516 б.].
Орыс үкіметініңің 1782 жылғы 2 сәуірдегі бұйрығына сәйкес Саратов
губерниясының құрамына ... ... ... ... ... бірге және
Черный Яр қосылды, 1785 жылы мамырда ... ... ... 1919 жылдың наурызына дейін бірге болды [46, 1527 б.]. 1785 жылы
Астрахан ... ... ... ... Яр, ... Орал, Черный
Яр және XVIII ғасырдың 40-жылдарында ... ... ... ... ... ... XVIII 70-80 ... екі-үш
губернияны біріктіріп облыс деп атады. Үкіметтің 1785 жылы 5 мамырдағы
жарлығына ... ... ... және ... ... бар ... құрылды [45, 658 б.]. 1790 жылы ... ... ... ... ... құрамына еніп Кавказ құрамындағы қала
атанған. ... ... ... губерниясы сол кездерде Астрахан
губерниясы деп те ... ... ... ... ғасырдың өзінде төменгі Повольжедегі ірі сауда және
қолөнер орталығы болды. Барлық Ресейге оңтүстік пен ... ... ... ... ... ... жылы 22 ... І Петр жарлығына сәйкес өз ... ... ... ... Оның ... ... ... Ульяновск,
Саратов, Волгаград облыстары, Қалмақ ... ... ... ... ... ... Әр ... Саратов, Орал, Гурьев
(Атырау) облыстары да Астрахан губерниясының құрамында ... ... ... ... ... қоныстана бастады, себебі 1799 жылы Кіші
жүздің ... ... ... І ... ... пен Еділ ... қазақтардың
қоныстанып еркін жүріп тұруына рұқсат сұраған болатын. І Павел 1801 жылы
11 ... ... ... баласы Кіші жүздің сұлтаны Бөкейдің
ұсынысын жылы қабылдап, өздеріне ыңғайлы ... ... ... ... өзінің портреті басылған алтын медалді мойнына қара лентамен ... ... [46]. І ... ... ... 5000 мың ... 22775 ... Повольже жеріне қоныстанды, артынан тағы да 1265 түтін,
8333 адам ... ... ... мен ... ... арасында еркін
көшіп-қонып жүрді,елді хан басқарды.XVIII ... Кіші жүз ... ... ... ... ... губерниясы құрамындағы
жерге қоныстанды,кейін осы қоныстанушылар жері Бөкей ордасы аталынды[53].
1814 жылғы ... ... ... ... хан ... қазақ
шаңырақтарының саны: шеркеш 980, ысық 652, жаппас 674, ... 510, ... ... 641, ... 540, тана 760, ... 998, ноғай 650, тама 340,
төлеңгіт 450, адай 770 шаңырақ болды . ХІХ ғасырдың ортасында ішкі ... 16 ... тобы ... оның ... ... - ... - 11150, байбақты - 16025, беріш - 26785, ... - 4520, ... ... ысық - 3345, кете - 2055, ... - 1805, ... - 4125, тама ... тана - 6405, ... - 6175, шеркеш - 13795, төлеңгіт - 2460, әлімұлы –
5465,ноғай5465 адамға жеткен [47,c20].
Бұрынғы ішкі Бөкей хандығының аумағы ... ... ... ... ... ... ол ұзаққа созылмай, 1872 ... ... ... құрамына кірді. Ал Маңғыстау түбегінің аумағы 1870
жылы қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... бөлшектеулер мен басқаруға өзгерістердің енуінің себептері
көзге ұрып тұрған ... Бұл ... ... ... «Патшалық
үкіметтің ойынша, Қазақстан жерін түрлі генерал губернаторлықтар мен әскери
округтарға бөлшектеулер, қазақ халқының ұлттық бірлігінің ... ... ... ... ... ... ... ұстауды жеңілдетуі тиіс еді»,-
дейді [48].
Ұлт зиялысы Ә.Бөкейханов «Қазақ» газетінің 178 ... ... ... ... ... жері және ... ... қиыншылықтарды
күллі Ресей мұсылмандары мен Мемлекеттік Дума ... ... ... «Бұл жеделхатта жазылған жерден Астрахан қазағына аламыз
дейтін жер жүз сексен мың десятина. Бұл жерді 1802 жылдан бері ... ... Жүз ... ... бұл жерге қазақтың еңбегі сіңген. Бұл жерде
Астрахань қазақтары 114 жыл кір ... ... ... Ол алынатын жерде неше
мың салулы үй, қора-қопсысы бар. Жұрт қадірлеген бейіт бар. Қанша мың ... ... күн ... ... егін жай, мал өрісі осы жерде. Жұртты
сыртынан малша бағып, дағдыланған үкімет оюды өзі пішіп, өзі ойып ... 315 ... ... - ... блок боп ... жарық жолға
шығарамыз деп отыр. 1914 жылы Ұлы ... ... ... 1915 ... ... ... Үкімет атынан мәлімдеп, орыс қол астындағы жұрт
бәрі құрдас десті. Осы соғыста ... ... ... туы - жер ... ... ... жақ болу. Мысалы, Белгия, Сербия, Қаратаулық,
Ғалиция, Польша, Литва, ... ... ... ... ... құрдастыққа жеткізу. Орыс жұртын бұратаналармен қашан ... ... ... саясат партиясының адамдары 1 һәм 2 Думаларда көп болған.
Оларды қолдаған жұрт қашан болса да үкіметтің осы ... ... ... отырған жолында болатын. Саяси көзі ашық адамдардың балы дұрыс болса,
біздің мемлекет ісі айдап баққанынан таза құтылып, ... ... ... ... тасырқап тұрғанымыз мынау үстіміздегі қиямет қайым соғыс.
Осы ... ... күні ... ... жылы ... соң, енді ... ... айдап баққан дағдысына тартып, Мемлекеттік Дума көрсеткен таза ... ... ... 1904 жылы Жапон соғысында Ертіс ... ... «он ... дейінгі жер Сібір казагына кетті.
Астрахан жері мен «он ... ... ... алыс жатыр. «Он шақырымдағы»
қазақтар Сібір казагына салық төлейтін. Астрахан жері - қазақ ... ... ... өзі ... өзі ойып іс ... ... дәуірлеп тұрған кезі.
Онан бері біздің мемлекет Европа болды, ұлт Думасы шықырылды. Өз ортасынан
адамдар жіберіп, жұрт заң ... ... ... қазақтарының жері
түгел осы күнде қолға алынса, «он ... қол ... кете ... ... ... амалы» деген, Ертіс қазағы айтысып, қол жетпеске кеткен ... ... ... ... жері ... ... амал жолы да осындай. Данышпан Пушкин
айтқан: «Екінші табиғат - ... деп. Кім ... ... бұрынғы
бұлтақтамаға салса, Астрахан жерінің ісі ... Дума жоқ ... ... ... 15 ... ... өтіп ... Оған бөгет болар айла аз.
Анау телеграмманы алған соң, ... ... ... ... көрінеді,
Думада қаралып, тексерілсін деп мұсылман депутатының бірі ... ... ... оң ... еді. ... осы күні ... Дума
депутаттарының пікірін тыңдаусыз тастамай отыр. Мұның астары өзге ... ... ... ... - ... ... ... сау көзіңді
қыса, ие деп өте ... Осы ... ... мұсылман депутаты бар-жоғын
білмедім. Үлгілі саясат жолын іздеп, қағылған кадет ... ... ... ... ... ... Гладиш 30 апрельде Петроградқа кетті. Ол
уағда қылды, Астрахан жері туралы күзетші ... ... ... ... ... ... ... Бөкей Ордасы халықтары жетіге
бөлінді. 1890 жылғы статистикалық деректерге сүйенетін болсақ, ... ... ... оның 122 868 - ер ... 93982 - әйел адам ... жылы 1 ... есеп бойынша қазақтардың жалпы саны 253882-ге жетті,
оның ішінде ер адамдар 133546, ал әйелдер 120336 ... ... ... ... ... ... ... аштықпен мұқтаждықты көп
көрді. Жоқшылықтан күн көре ... ... ... ... мен Еділ ... ... ... өнеркәсіптеріне баруға мәжбүр болды, бұл ауыртпалық
жағдай жылдан-жылға күшейе түсті [50].
XIX ... аяғы XX ... басы ... аймағы тарихында
өнеркәсіп, кәсіпорындармен сауда байланыс ... ... ... ... ... ... өз өндіріс
орындарына жұмысқа алғаннан гөрі жалдамалы жұмыс күшін пайдаланғанды ... ... ... ... ... ... «жұмысқа
алынғандар өз өмірлерінде көптеген қиыншылықтар көрседе күн көріс қамы үшін
жұмыс жасауға мәжбүр болды» деп жазды. Дегенмен, ішкі ... ханы ... ... ... және ... империясының мемлекеттік басқару
жүйесімен жүргізілді. 1812 жылы Бөкей хан қайтыс болғаннан ... ... ... ... хан болғаны белгілі, оның кезінде 12 биден
құрылған ... ... ... ... хан сауатты дворян тәрбиесін алған,
Орынбор әскери училещесі ... ... ... ... ... ханы ... ... Андреевскінің көмегімен орысша білім алған Жәңгір өз
қарамағындағылардың орысша білім алуын ұйымдастырды [47,c56].
Басылым ... ... ... ... ... ... 10 болыстың
қазағы 900-ден астам түтін. ... уезі ... 50 ... ... ... ... жақын жерде мекен етеміз. Халықтың кәсібі балық
аулау һәм мал бағу. Жеріміз егінге қолайсыз құм болады. Еліміз 3 ... ... екі ... ... ... ... бар. 4-5 ... жаңа
тәртіппен оқытатын мектептер бар. Бұл мектептерде қазақша оқу құралдарымен
оқытылады. Арамыздан тағы бір ... ... ... ... ... бар,
мектептерімізде мұсылманша оқуға һәм министірлік ... ... ... мұғалім жалдап оқытамыз»-деген сол заманның ... ... ... ... ... хан (1845 ... ... кейін хандық билік жойылғандығы белгілі.
1876 жылы Ішкі орда Астрахан губерниясының құрамына кіріп, ... ... ... ... ... ... ... жөнінен Астрахан
губерниясы көпұлтты. Негізінен орыс ... ... ... қалмақ,
татар және тағыда басқа бар. XIX ғасырдың екінші жартысында Астрахан
губерниясында ... ... ... ... саны ... өсті
[47,86б].
Н.Воцкиннің «Заселение Астраханского края» атты еңбегінде XIX ғасырдың
ортасында аймақтағы отырықшы ... саны - 279120 адам ... Олар 394 ... ... Сонымен бірге, аймақ
территориясында 134 мың қазақ көшіп-қонып жүрді. XIX ғасырдың 50 ... ... ... саны 480 ... ... оның 58,7% ... ... өмір сүрді. Тұрғындар орналасу тығыздығы бір шаршы жерге -
2,5 адамнан келген. ... ... ең көбі - ... 1915 ... ... 353733 адам ... Кейбір бөліктері Еділ өзені
жағалауында Красноярск және ... ... ... Қазақтар мен
орыстар бір-бірімен тығыз туысқандық, достық қатынаста өмір сүрген. Орыс
халқынан егін, балық шаруашылықтарының ... ... ... ... ... уездердің село және қала ... ... ... бойынша саны және Қырғыз, Қалмақ далаларының 1916 жылғы
санақ бойынша тұрғындар саны туралы [53] ... ... ... ... | | |Екі ... |
|Уезд атаулары |тұрғындары |Екі ... ... ... |
| | ... ... | |
| | ... ... |
| | |а | |нде | |
| |ер ... | ... жыл |9006 |6313 |70% |
|1 ... | | | ... жыл |8995 |7376 |82% |
|1 ... | | | ... жыл |8786 |8478 |94,4% |
|1 ... | | | ... жыл |8786 |8425 |96% |
|2 ... | | | ... біз ... ... ... аз ... ... колхоздарға
кіргендігін байқаймыз.
Каспийдің солтүстік жағалауына орналасқан ... ... ... ... ... халықпен бірдей еңбек ... ... ... ... шығаруға болмайды , қазақтар өмірінде көптеген
өзгерістер ... ... ... ең көп шоғырланған ... ... ... ... ... орнына тастан, төбесі
шиферленген тұрғын ... сала ... ... ...... ... дәргерлік пункттер, монша т. б.салынды . Үлкен-үлкен
өнеркәсіп орындары ... ... ... ... ... ... Кубышев
атындағы балық комбинаты салынды. Осы жерде үш ауылшаруашылығы, ... ... ... айналысатын совхоздар құрылды.
Сондай –ақ колхоз ... ... ... 1930 жылы ... отыз ... балық аулаушы үйлер бірігіп, «Красный казах»
(Қызыл қазақ) колхозын құрды, ... ... ... ... ... ... ... Кішкентай ғана ауылдарда ұзақ уақыт ... суы көп ... ... ... балық аулауға шығуға
қолайлы болғандықтан көшіп келіп ... жер ... ... ... салып, селолық кеңес, колхоз басқармасы ... ... ... ашу ... ... жасады. Кейін бұл колхоздар
өсіп-өркендеп, қазақтың композиторы ... ... ... ... ... ... ауыл ... де айналысты
жүгері, күріш, бақша ... ... ... ... еңбектері
үшін Алтынай Шекетова «Еңбек ... Ту» ... ... көп өнім ... Болдық Битөлеуова, ферма меңгерушілері
Смадияр Үмбетов, Сатқан ... ... ... Айсанғалиев
еңбектері үкімет тарапынан ... ... [97, 179 ... ... және ... әлеуметтік топ ретінде құрту қазақтарды
жалпы ұлттық опатқа ұрындырғаны белгілі. Ұлттар ... ... жол ... ... ... жұмыстарына кедергілер жасау ұлттық
дәстүрлі басқару ... жою ... ... ... ... шабуды
Ленин 1919 жылы ойластырған болатын.
Қазақтар негізінен 1920 жылдың аяғы 1930 ... ... ... ... ... ... қазақтың 700 байының мал-мүлкі тартып
алынды.
Өздеріне мол қаржы жинауды көздеген КСРО ... өз ... ... шетке астық шығаруын тоқтатпады. Соның салдарынан ... ... ... ... Қазақстан, Украйна халықтары ашаршылыққа
ұрынған ... ... ... көп болды, кейбір аз ұлттар жойылып кету
алдында тұрды. Патшалы Ресейдің ұлт ... мен ... ... ... ... еш ... жоқ ... туралы Ахмет Байтұрсынов В.И.
Ленинге арнайы хат жазды, бірақ одан нәтиже болған жоқ. ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси өмірі және шаруашылық
жағдайында кеңес үкіметі ... ... ... ... ... ... ... дәстүрімен өмір сүрген феодалдық
қоғамнан, социалистік қоғамдық құрлысқа көшуі салдарынан, жаппай тәркілеу
арқылы ... ... ... ... ... ... жасап, түскен пайдадан өз
еңбектеріне қарай еңбекақы алып отыратын болды.
Сонымен 1917-1920 жылдар аралығында ... ... ... ... және ... ... түбегейлі өзгерсітер болды.
Олар негізінен кеңес үкіметінің орнауы және оның ... ... ... Өзге де ... ... ... да өлкедегі саяси
күштердің ауысуына қатысты қзгерістерге, жаңаша ... ... ... ... ... ... ... мен идеологиясындағы
қателіктерге қарамастан аталған кезеңде халық ... ... бәрі де жаңа ... үшін ... ... шаралар екендігіне
сенді. Осы жолда бірлесе еңбек ... ... ... және ... ... Астрахан қазақтарының Әлеуметтік-экономикалық дамуы(1921-1940ж.ж)
2.1 Қазақтардың ауыл шаруашылығын дамытудағы орны
Кеңес үкіметінің декреттерінің алғашқылырының бірі жер туралы болғандығы
белгілі. Ол ... ... ... ... жер кеңестер мен жер
комитеті қарамағына өткізілді. Бүкілресейлік ... XI ... ... қанағаттандырып ауыл шаруашылығын қайта құру, жандандыру туралы заң
қабылданды. Жергілікті ... ауыл ... ... ... ... ... ... комитетінің араласуымен қолға алынды.
Кедей комитететі Астрахань ... жер ... ... ... үлес ... ... ... өзгерістер көп болды, жеке қожалықтар
толықтай мемлекет меншігіне көшірілді.
Орта ... ... ... ... ... ... Ауыл
шаруашылығының қайта құру нәтижесінде ... ... 150 ... ауыл ... ... үшін ... ... олардың жер иелігі
70 %-ға ... ... ... жер ... ... ... ... шаруа, солдаттар кеңестері депутаттарының 1918 жылы
қаңтар, ақпан айларында болған I ... ... ... ... ... ... ... жер:
- үкіметтік, кабинеттік, монастырлық жеке жер иеліктері қазақ, қалмақ,
казак, қоғамдық, қалалық және т.б. жалпы халықтық қорды құрайды.
2. Жерге жеке ... ... ... - ... ... барлық
тіршілік көзі Астрахань өлкесінің қарамағына түпкілікті берілді [97].
Жер туралы декретке және Кеңестер ... ... ... ... мен ... ... 147300 ... жер сондай-ақ қалмақ
даласындағы 66 мың гектар, ... ... 80 мың ... ... ... ... алынды. Барлық тәркіленген жер жалпыхалықтық қор құрып
жергілікті кеңестің бақылауына берілді. 1918 жылдың көктемі мен ... 2 ... ... ... жер өткізіліп, Астрахань,
Красноярск және ... ... ... 76830 ... ... 6,5 га ... ие ... [94, 11 б.]. Қазақтардың негізгі байлығы
мал болғандықтан өнімі тұрмыстың барлық қажетіне жарады. 1889 ... ... мал басы ... оның ішінде түйе 87708, жылқы 198236 мүйізді ірі
қара 329609, қой мен ешкі 1256745 ... яғни ... ... шаққанда 40,7
бас малдан келді. Жарлы дегеннің өзінде жанұя басына 35 малдан келді. ... ... ... ... ... әр ... 48 ... мал тиесілі
болды [95].
Бөкей Ордасы қазақтары қасқырдан ... ... ... ... де айналысты. Қолы бос дәулеттілер аң ... ... ... сақтау, оларды азықпен қамту мәселелері күрделі болатын.
Сондықтан бірден бір күнкөріс көзі ... ... өте ауыр ... ... сол ... ... жауы ... өте қатал
қарап, терісінің бағалы екендігіне де ... ... ... ... ... ... және ... тамақ беру арқылы
аулаған [96, 355 б.]. 1916 ... ... ... ... ... ... уездердегі мүйізді ірі қара саны туралы мәліметті
келесі кестеден көре аламыз [97, 53 б.]. ... ... ... ... | Мал саны ... Астрахань | 68485 ... ... | 59859 ... ... | 108438 ... ... | 133045 ... ... | 182769 ... Қырғыз (Қазақ) даласы | 342635 |
|7. ... ... | 226737 ... ... ... қазақтардың негізі шаруашылық түрі мал
шаруашылығы болды, одан басқа балық аулау, тұз ... тағы да ... ... айналысты.
Халықты ауыл шаруашылығы өнімдерімен қамтамасыз ету қиынға ... ... ... ауыр ... ... ... ... орнаған
күннен бастап азық-түлік мәселесі күн тәртібіндегі ... ... ... және ... ... қарсы контрреволюциялық ... ... ... ... Соған қарамастан, ауылшыруашылығы
жұмыстарын ... ... бір ... ... да алға ... ... 1919 жыл ... Астрахань уездік еңбек коммунасы мен
артельдеріне ... ... ... ... жылы ... қабылдаған декретке байланысты Кеңестік шаруашылықтар
(совхоз) құрыла бастады. Совхоздардың негізгі міндеті ... ... ... және ұжымдық ауылшараушылық
(колхоз) ... ... ... ... болу ... төңкерісінен кейін және ұжымдастыруға дейін Қазақстан ауыл
шаруашылығы қиын ... өтті . ... ... аштық, алғашқы
ұжымдастыру науқаны яғни ... ... ... ... өзінің әсерін тигізді. Тұрғындар егін шаруашылығы 20% (387,6
мың. ... мал ... 61% (1193 мың. кв. в.), ... егін ... 19 % (360,3 мың. кв. в.) ... ... п.]. 1920 жылдың өзінде Астрахан губерниясында бірнеше совхоз ... ... ... ... ... ... көптеп
бөлінді. Астрахань губерниясына 645 оқа, 5 тұқым сепкіш, 248 ... ... және т.б. ... ... ... ... ... 1920
жылы әртүрлі ауыл-шыруашылығы техникалары өңдеуге арналған 31 ... ... ... ... адам ... жасады [99, 14 б.]. Ауыл
шаруашылығын негізі мал шаруашылығы ... ... тері ... ... ... деп ... болады, одақ көлеміндегі тері өнімінің 3-1
бөлігі осында өнделеді. ... ... ... ... 200 ... 22 мың дана ірі қара ... 40 мың дана уақ мал терісі өңделуі қажет
болса, ол 218 тоннаға немесе 24 мың дана ірі қара ... 40 мың дана ... ... ... ... 1926 жылы әкелінді, осы жылдың аяғында 9 “фордзон”
тракторы, ал 1927 жылдың басында ... 16 ... оның 15 ... ... ... ... біреуі 1927 жылы құрылған
Хараболинскідегі “Искра” колхозына берілді. ... 1928 ... ... 11000 ... 0,7 мың жүк ... ... 234 мың тонна
минералды тыңайтқыштар әкелінді. Бұл жылда Астрахань қаласында ... ... ... және ... ... ... арнайы пункттер құрылды. Жаппай коллективтендірудің басталуы
кезінде губернияда 24 ... 640 ... ... ... ... ... ... жасады [99, 15 б.].
Бірінші дүниежүзілік ... және ... ... қарсы іс-әрекеттері ауылшаруашылығының өркендеуіне көп шығындар
әкелгендіктен оны қалпына келтіру жолында көп еңбекті қажет ... ... жер мен одан ... ... ... ... ... азық түлікке деген сұранысын қанағаттандырмады.
Жаппай ... МТС, КЖС ... ... ... ... ... төрт МТС 1931 жылы Енотаевск, Капутинярск, Наримановск,
Харабалинск ... ал 1932 жылы КЖС ... және ... ... ... ұжымдастыру жұмысы Астрахань жерінде 1931
жылдың көктемінде ... тиіс ... бұл ... ... ... жауапкершілікті талап етті. 1930 жылдың қаңтарында
ұжымдастыру жұмысы 18,9 % -ға орындалса, осы ... ... ... 40
%-ға көтеріліп, астық, мал, егін, шаруа ... ... 1930 ... ... 80%-ға жуық ... аулау шаруашылықтары колхоз
құрамына ... ... ... жер үсті тұщы ... ... құм, топырақты Орта
Азия сахарасынан оңтүстік–орыс ... ... ... ... Мұнда көптеген ащы көлдер орналасқан. Ол көлдердегі тұз құрамында
көптеп магнийдің, күкірт қышқылы тұздары ерітіндісін ... Бұл ... ... ең ірі көл ... ... ... кең ауқымда тұз өндірісі
дамыған. Оңтүстікке қарай құмайтты жерлер ... ... ... және ... өзенінің суларының көптігіне қарамастан Астрахань
губерниясының климаты қатаң континентальды болып келеді. ... өте ... және ... ... Орта ... 25 ... алғанда
жылына 159,4 мм-ге келеді. Жазы ыстық, қысы ... ... ... ... Орта жылдың температура +9,3С ең ... +39,1С ... ... +45С, ал ең ... ... -28,3С-ты көрсетеді. Жоғары
температураның ... ... көп ... ... ... жағдайлары
губернияның экономикалық және әкімшілік іс-әрекеттерінің жағдайына әсер
етеді. Теңізге жақын орналасқан оңтүстік ... ... ... ... ... ... губерниядағы негізгі шаруашылық көзі болып
табылады. Балық аулау ісі балық ... ... ... консерві
заводтарын және тағы басқа қосымша бөлімдерінің ашылуына әкеп тіреді. Балық
шаруашылығына арналған кіші және ірі флоттардың ... ... ... ... ... салу шеберханаларын келтірді.
Шөбі қалың жерлерінде мал шаруашылығы дамыған. Жылы климат ... ... да ... Ауылдардың бір-бірінен қашық ... әр ... ... ... әкімшілік жұмыстарын қиындатып, кеңестік
құрылысты қиындатты. Аудандарға, ауылдық советтерге бөлінуі болыстар мен
уездер болған жоқ. Сталинград ... ... ... ... ... ... кейбір ауданның қосылуынан 12 аудан болып қайта ... 14 ... ... [101]. ... ... | | | ... ... белгісі бойынша |Барлығы |% |
| ... | % ... |% | | ... емес | 17,477 | | 136 | | 17,613| ... | |26,5 | |7,3 | | ... | 65,585 | | 1,913 | | 67,498| ... | |100 | |100 | | ... | 97 | | 3 | | | - ... | |- | |- |100 | ... шаруашылығын жаппай ұйымдастыруды аяқтау Астрахан округі бойынша
1930 жылғы 1 мамырда ... ... ... ... ... ... ауылдық жерлерде колхоз құру жұмысы қиындықтар туғызды. Ол үшін
кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... ... үлгі ... жіберілген кемшіліктерді жойып, жаңа жұмыс
жасау жоспарлары жасақталды. ... ... ... ... ... көктемгі егін егу науқаны кезінде байқалды. Шаруалардың жеке
жұмыс жасағаннан гөрі, ұжыммен бірлесіп ... ... ... ... ... ... Сол жылы ... егін егу жоспары ... ... ... елді ... ... ... ... яғни саудамен айналысты. Кеңес үкіметі орнағанға дейінгі
кезеңнің ... ... ... ... саттықтың дамуына өте қолайлы шекара
болды. Тарихқа бойласақ Астрахан қазақтарының саудаға ... ден ... ... ... ... мәліметі бойынша ХІХ ғасырдың 20
жылдарының өзінде Сібір қазақтарынан орыс ... З ... қой, ... ... және 100 мыңдай өгізді 80 млн күміс ... ... ... ... мындаған тонна тері, кілем, жүн т.б ... 1837 жылы ... қой ... ... орында тұрды. Қазақтар жылына 300 мың
қойды 1800 мың сом ақшаға сататын, жылқыныңда саудада ... орны ... ... май, ... жүн, ешкі ... аю ... сатумен де
айналысты.
Мәскеу, Саратов, Симберек, Томбов, Пенза, Қазан губернияларының ірі
көпестері басты мал ... ... ... ... хан ... 5000-ға жуық ... ... ... ... ... ... жұмысында нан ерекше орын алды.
Жылына нан және ... ... мал және мал ... ... 200
мың сомды құраған. Сауда негізінен айырбас арқылы жүргізілді, тек кейбір
ауқатты қазақтар затты ақшаға ... ... ... сауда жасау кең дамыды, әсіресе, алып сатарлықпен
айналасушылар ... ... қол ... ... жылы Хан ... жанынан базар ашылып, Жәңгірхан сатылған салық
алуды енгізді.
Ішкі Ордада ... ... ... ірі ... ... сада жасауға
көшті. Жәңгір ханның өзі ... ... ... ... түйе ... ... Қарауылқожа Бабажанов княз Брагатионмен бірге мал
өнімдерімен нанды сатуда көтермесаудамен айналысты. Сайхин дайындау ... ... ... және ... уездерін, Төменгі Басқұншақ, Эльтон жалпы
аймағы 600-дей км. жерді қамтыды.
Статистикалық мәлімет бойынша тұрғындар саны 60-70 мың ... ... ... ... ... Орда қаласындағы, Төменгі Басқұншақ,
Сайхан және ... ... ... ... ... ... сауданы негізгі кәсібі етпеседе, сауда-саттық қазақ
арасында да ... орын алды ... ... ... 1 сом 50 ... қарсақ терісі50 тиын, түлкі
терісі 2 сом, борсық терісі 20 тиын, қоян терісі 10 тиын ... ... 1851 жылы Хан ... ... қоян ... ... ... 20000 данасы 3000 сомғға сатылған. Құстың, ... бір пұты 14 сом 85 ... ал ... ... ... 2 сом 41 ... сатылған [102, 14 п.]. Базарлардағы мәліметтер
бойынша Төменгі Басқұншақтан басқасында ірі ... ... ... ... 4-5 ірі ... ғана болды. Олар жергілікті халықтан
өндірілген өнімді сатып алып, Саратов, ... ... және ... ... қырғыздарға қазақ сатады. Бұл жағдай Сайхин ... ... ... ... ... базар күні Орда да, Басқұншақ
пен Эльтонда ... ... ... ... ... аймағын аралап шығады
және артық шығын болмау үшін Орда мен ... ... ... ... ... ... ... әлдеқайда жоғары бағаға
өткізіледі.
Адай уезі ... ... ... мал ... ... ... ... 40000 үйден асады. Адай уезі ... ... ... ... ... жолындағы Жұрын станциясынан 35
шақырымда орналасқан Темір ... ... мен Орал ... Ойыл ... ... ... Маңғыстау жарты аралында Урицкий
порты базарына өткізеді және ... бір ... ... ... ... ... порты базары жекелей саудагер, кулактардың қолында,
олардың ұзын саны 30-ға жетеді, онан ... ... ... Мангышлақ серіктестігі Бекназаров, Ахмеров және Губайдуллиндердің
бірлескен басшылығында құрылған, олардан қазақ ... ... ... ... жеткізіп отырған. Ал мемлекеттік ... ... ... ... және ... акционерлік серіктестігі ірі орын алады,
сондай-ақ «Сольсиндикат», «Киррыба» бірлестіктерінің де қызметтері қарқынды
жүргізілді. Көптеген көшпелі ... қой ... ... ... ... қой жүні өнімдері сатылды, түйе жүні, тері ... ... және ... де ... көп ... [103, 15 п.].
Инструктор Камаровтың 1924 жылы 26 шілдедегі есебіне сүйенсек ... ... ... губерниялық одақ және Царпайторг, Қырғыз мемлекеттік
сауда орталықтары, ол Басқұншақта Қырғыз мемлекеттік сауда және Царпайторг
болды. ... ... ... ... мемлекеттік фирмалар сауда
операцияларын жүргізуге ынта болғанмен тауар және тері ... ... көп мән ... ... пункттеріне толық мүмкіндік
берілсе, барлық сауда ... бір ... ... ... пунктінің
жұмысы жанданып жылына 500 дана сиыр терісі 15000 дан қой мен ешкі ... пұт түйе жүн, 500 пұт қой ... 1000 дана ... ... ... ... ... еді. Бұл кезде көрсетілгендердің 25-30% ғана
дайындалатын [104, 17 п.]. Халықтың бірінші ... ... ... темекі т.б. шаруашылық бұйымдары екені белгілі. Қазақтар ... ... ... ... ... Бірақ, мануфактуралық
тауарлардың бағасы жоғары болғандықтан тауар-айырбас жүргізу тиімсіз болды.
Қырғыз (қазақ) мемлекеттік сауда орталығының жұмысының ... үшін ... ... үгіт ... ... жүргізіп, олардың
қызығушылығын ояту қажет. Қазақ тілін білетін ... ... ... 5 ... ... ... ... барлық көмекті көрсетті. Астрахань
округінің көктемгі егін егу жұмысы үшін ғана 500 мың сом ... ... ... қорынан шаруалар үшін жақсы тұқым, ауыл-шаруашылық
машиналармен құрал-саймандар, ... ... ... ... еңбектің
алғашқы нәтижесі шаруалар өміріне үлкен жетістіктер әкелді.
1930 жыл жаппай колхозға бірігумен ерекшеленеді. Әр-бір ... ... ... ... ... ... Кедейлердің саяси
белсенділігі артты. Кулактар ... ... ... ... оған кедейлер өз жауабын берді. Дегенмен колхоздастыру жылдарында
кемшіліктерде көп болды. Атап айтқанда орташаларды ... ... ... ... ... ... Басшылар “солақай” саясаттың
салдарынан, зорлықпен тұрғын үй, уақ ... құс т.б. ... ... ... ... ... жылдардағы «жаппай ұжымдастыру» мен орта
шаруаларды жою көп қиыншылықтар туғызды. Колхоз, совхоздардың ... ... ... ... бұрынғыданданда арттыруды жүктеді. Соған
қарамастан ауыл шаруашылығы өнімдерін дайындау 1924-1928 жылдарғы ... Ауыл ... ... ... ... ... тұрғындарынан
күштеу арқылы салық талап етудің салдары 1932-1933жылдары жаппай ... ... және ... ... ... ... 1930 жылы
Астрахань аймақтық ... ... ... балық және
ауылшаруашылығы саласындағы ұжымдастыру саясаты ... ... 1930 ... ... ... ... 41 пайызы, балық
шаруашылығы 77 пайыз ұжымға біріктірілді. 1931 жылдың ... ... және ... ... ... ұжымдастыру негізінен
аяқталды. Ауылшаруашылын дамыту жаңа ... ... ... ... ... ... ала бастады. Шаруашылықты ұжымдастыру адамдар
арасындағы жаңа қарым-қатынасты және ... ... ... туғызды. Көптеген шаруашылық орындары қоғамдық малмен егін
өнімдерінен мол өнім алуға қол ... ... ... ... ... ... ... тигізді және соғысқа дейінгі кезеңдегі
Стахановтық қозғалыста ... ... ... ... көпшілік
шаруашылық рекордттық жетістіктерге жетті де. Мысалы: “Шести павших
коммунаров” – атындағы ... 1939 жылы әр ... 1028 ... ол осы ... ... ... 315 ... ал Нариман ауданы
бойынша орта есеппен ... 261 ... ... жинады. Бақша
өнімдерін жинауда көптеген колхоздар ... ... ... ... ... 28 га ... әр гектарынан 480 центнерден,
“Пятилетка” колхозы 1939 жылы әр гектардан 270 ... ... ... ... ... ... 39.7 центнерден бақша өнімдерін жинады.
Колхозшыларға әрбір еңбек күні үшін 9 сом 66 ... ақша және 3 ... ... ... ... жерлерде дәстүрлі шаруашылық балық аулау
екендігі белгілі,дегенмен ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... егу ... ... өз дәрежесінде болмады.
Соған қарамастан ауыл шаруашылығы өндірісінің өзіндік орны болды. ... ... жолы ... ... егін егу 110,3 млн ... ... Осы ... сноска керек
Астрахандық ауылдық жерлерде дәстүрлі шаруашылық балық аулау екендігі
белгілі. Ауыл шаруашылығы ... ... ... егу ... ... ... болмады. Соған қарамастан ауыл шаруашылығы өндірісінің өзіндік
орны болды. Бесжылдық жоспарды орындау жолы басталғанда аймақтағы егін егу
110,3 млн. ... ... ... ... ... ... сад, ... бау-бақша өнімдеріне
бағытталды. Әскери жылдарға қарсы бесжылдықта шаруашылықтың бұл ... дами ... жоқ. Алып ... жері, жиналған өнім көлемі шамамен 1926-
27 жылдардағы көлемде ... ... ... және ... ... ұйымдастыру, басқару
саясатындағы кемшілктері салдарынан көп зиян шекті. Шаруалар өте төмен
дәрежеде ... ... ... ... ... бақылау салдарынан
өздерінің егін және жүзімдік алқаптарының көлемін ұлғайтуға құлқы ... ... ... ... ... ... арқылы егін
шаруашылығымен айналысуға мәжбүрледі, бірақ өз дәрежесінде жүзімдіктермен
сад өнімдері жиналмады.
Статистикаға ... ... 1935 жылы ... ... ... көлемі 130 гектарға дейін қысқартылды, ол 1913 жылы 1200 гектар
болатын. Соған байланысты ресейдің ... ... ... ... 1913 жылы бар ... 13 ... жүзім жөнелтілді. Бұл жағдай бау-
бақша өнімдерін жинауда байқалды. Әр ... 38 т. ... 133т. ... т. ... ... болды, оның көбі Ресейдің солтүстік облыстарына
жөнелтілді. Ауыл шаруашылығының қой түрі ... да, бұл ... ... ... және ... жер көлемінде жылдан жылға қысқарды.
Соғыс қарсаңындағы бес жылдықта экономикалық жағдайда өзгерістер
байқалды, ... екпе жер ... ... ... ... т.б. техникалық
дақылдарды өсіру арқылы егістік жер ... ... ... алды. Ауыл
шаруашылығы өндірісінде алғашқы рет ... ... ... қарамастан
техникалық дақылдардың бұл түрлері жергілікті кәсіпорындардың дамуы үшін
негізгі ... ... ... ... үшін ауыл ... саласында күріш өсіру ерекше
орынға ие болды: 1935-1936 жылдары әр гектардан 16 центнерден өнім жиналды.
Күріш өсіру ... ... ... мақта егу көлемі мүлдем қысқартылды.
1939 жылы күріш жинауда кейбір шаруашылықтар әр ... 42,7 ... өнім ... қол ... ... ... бірі мал ... болды, бірақ,
соғыс алдыңдағы жылдарда жақсы табысқа қол жеткізе алмады. Бұл кезде ... ... ... себебі шаруалар ... ... ... ... ... желеумен орташаруалар малдарында тартып
алып ... ... ... ... бидай егу Астрахань аймағында өз
дәрежесінде болмады. ... ... ауыл ... ... ... ... ... жоспарды орындау жолы басталғанда аймақтағы егін егу
110,3 млн. гектар жерді қамтыды.
Ауыл шаруашылығының ... ... сад, ... бау, ... ... ... жылдарға қарсы бесжылдықта шаруашылықтың бұл
салалары онша дами ... жоқ. Алып ... ... ... өнім ... 1926 -1927 жылдардағы көлемде қалды.
Жергілікті шаруашылық ұжымдары және билік орындары ұйымдастыру, басқару
саясатындағы кемшіліктері салдарынан көп зиян ... ... өте ... пайда алғанына қарамастан, мемлекеттік қатаң ... ... егін және ... ... ... ... ... болған
жоқ. Балық колхоздарындағы тұрғындарға ... ... ... ... ... ... ... өз дәрежесінде жүзімдіктер мен
сад өнімдері жиналмады.
Стастистикаға сүйенетін болсақ, 1935жылы ... ... ... ... 130 ... ... ... ол 1913 жылы 1200 гектар
болатын. ... ... ... солтүстік қалаларына жүзім тасу
қысқарды: 1913жылы бар ... 13 ... ... жөнелтіледі. Бұл жағдай бақча
(огород) өнімдерін жинауда байқалады. Әр гектардан 38 тонна ... ... ... 50-100 ... ... алынатын болды, оның көбі Ресейдің
солтүстік облыстарына жөнелтіледі. Ауыл шаруашылығының қой түрі ... ... ... ... ... және көлемін мақта, күнбағыс, бұршақ т.б.
техникалық дақылдарды өсіру ... ... жер ... ... қолға
алды.
Ауыл шаруашылығының өндірісінде алғашқы рет күріш ... ... ... ... ... бұл түрі жергілікті кәсіпорындардың дамуы
үшін негізгі шикізат көзіне айналды.
Аймақ ... үшін ауыл ... ... ... ... ... ие ... 1935-1936 жылдары әр гектардан 16 центнерден өнім жиналды.
Күріш өсіру көлемін ұлғайту мақсатында мақта егу ... ... ... күріш жинауда кейбір шаруашылықтар әрбір гектардан 42,7 центнерге
дейін өнім ... қол ... ... ... ... бірі ... қолға
алған Нариман ауданы Микоян атындағы колхоздың ... І. ... ... көрсеткіштері үшін Бүкіл одақтық ауыл шаруашылығы көрмесіне
қатысты [105, 22 б.].
Аймақтық дәстүрлі шаруашылықтардың бірі мал ... ... ... алдындағы жылдарға жақсы қол жеткізе алмады. Бұл кезде мал басы
айтарлықтай қысқарды ... ... ... күшпен алу, большевиктер
құлақтар деген жалуымен орта ... ... ... алып отырды.
Астрахань губерниясы шындығында екі тарихи ауданға бөлінді: 1. ... ... ... орналасқан сулы аймақ. 2. Сусыз, жартылай құрғақ
дала, облыста ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Жартылай көшпелі жағдайдағы малшаруашылығы өте баяу дамыды, дегенмен
ауылшаруашылығында бақша өнімдерін өсіру ... ... ... ... ... ... ... губернияның бұрынғы шекарасындағы ауылдық
жерлердегі шаруашылық деңгейін мына кестеден көруге болады [106]. ... ... ... ... тұрғындардың 74% ауылшаруашылығымен
айналысатындығын көреміз. Олардың ішінде 3%-ы көшпелі мал шаруашылығымен
айналысатын ... ... ... ... ... бөлу қиын. Сондықтан
1926-1927 жылдардағы ... ... ... ... ... ... төмендегідей ауылшаруашылық салалары жұмыс жасаған.
Октябрьдің 12 жылдығы атындағы ... ... 62 га ... ... оның әр ... 330 центнерден қызанақ жинады. Алғашқы
күріш өсірушілердің ... ... ... ... ... ... басқарған бригада болды. Олар күріш
өсіруді 1936 ... ... 1939 ... ... әр ... 42,7 ... жинап, Бүкілодақтық ауылшаруашылық көрмесіне қатысты. ... ... ... ... ... ... ... үшін ауданның бас аграномы В.Х. Бажанов, ... ... ... ... В.В. ... т.б. барды [106].
Бұл мезгілде екпелі егіс көлемін өсіруге ерекше көңіл бөлінді. 1940 жылы
жалпы егіс көлемі 187,8 мың ... ... бұл 1913 ... ... мың ... ... болатын. Дәнді дақыл егіс көлемі 145,1 мың гектар,
оның ішінде күріш өсіру көлемі 700 гектар, ... 74,6 мың ... ... Негізгі тамақ өндіру өнеркәсібінің көлемі ұлғайды. Күріш ... қана ... ... Мал ... ... дамытуға да үлкен
көңіл бөлінді, соның нәтижесінде 1940 жылдың аяғында бұл аймақта ... қара мал саны 232,6 мың ... ... оның ... 84,1 мың сиыр ... Қой ... өте жылдам дамып өсті. Ұлы Отан ... ... мен ешкі саны 611,4 мың ... ... Ауыл ... ... да
салалары даму үстінде болды. Жыртылған жер көлемі механикаландыру жақсарып,
ұйымдастырудың жаңа ... ... ... және ... ақы төлеу дұрыс
жолға қойылды. Астрахань губерниясы шаруашылық жұмыстарын бір ... ... және ... ... ... шаруашылығы қалыптасса
Церевск және Черноярск егіншілікпен, ал ... және ... ... ... ... Мал ... ... негізгі салалардың
біріне айналды. Кеңес үкіметі орнағанға дейінгі кезеңде қалмақ және қазақ
даласындағы малшылар көшпелі ... бай ... ... ... сатарлар көшпелілердің малын сату арқылы қомақты қаржыға ие болды.
Қазақтардың негізгі ... мал ... ... тұрмыстың барлық
қажетіне жарады. 1889 жылдың өзінде 1872298 мал басы ... ... түйе 87708, ... 198236, ... ірі қара 329609, қой мен ешкі
1256745 болды, яғни ... ... ... 40,7 бас ... келді.
Жарлы дегеннің өзінде жанұя ... 35 ... ... Ең бай ... ... ... әр ... 48 бастан мал болды. Қазақтар
мал шаруашылығымен қатар балық аулау, тұз өндіру ... ... ... ... . ... мен екі ... балық, бидай, ағаш тағыда
басқа тасыды. Ал мал сату және оның өнімдерінен (сүт, ... құрт ... ... өздеріне қажетті шай, шекер, мата, нан, ағаш тағыда басқа
заттарды ... ... ... мезгілдерде айырбастап отырды. ... көп ... мал ... ... . ... ... ауыл шаруашылығымен айналысқандықтан көшпелі ... ... . ... губерниясындағы ауылдық жерлердегі қазақтар барлық
тұрғылықты қалықтың 94,5%-ын ... [107, 42-44 бб.]. ... ... ханы ... ... ... болды және Ресей империясының
мемлекеттік басқару жүйесімен жүргізілді.
Екінші бесжылдық тұсында 1935 жылы 7 ... ... ... ... ... және Володарск аудандарындағы көшпелі мал
шаруашылығымен айналысатын ... ... ... ... ... шығарды.
1935 жылдың басында Красноярск ауданындағы 666 көшпелі шаруашылық 333-тен
екі ... “XVII ... және ... ... атындағы болып
біріктірілді. Көптеген қазақтар Бузан және Ахтубинск совхоздарында тұрып
еңбек етті. Колхоздарға жер ... ... ... үй, ... ... ... т.б. салу үшін ... қаржы бөлді.
Ауыл шаруашылығы салаларын дамытудан түскен ұлттық кіріс 1937 жылы 99,3
млрд сом болса, 1940 жылы 128,3 млрд ... ... Ауыл ... ... ... 1,5 ... өсті. Еңбекші халықтың әлеуметтік-экономикалық
тұрмыс-тіршілігі жақсара бастады.
Астрахан губерниясы ... ... бір ... ... және ... ... балық шаруашылығы қалыптасса
Царевска және ... ... ... және ... даласы мал
шаруашылығымен айналысты. Мал шаруашығы ... ... ... ... ... орнағанға дейінгі кезеңде қалмақ және қазақ даласындағы
малшылыр көшпелі негізде, бай ... ... ... Көтерме
бағамен алып сатарлар көшпелілердің малын сату арқылы қомақты ... ... ... ... 1935 жылы 7 ... ... қалалық атқару
комитеті Красноярск және ... ... ... ... ... ... ... өмірге үйрету туралы
шешім шығарды.Әр жерде көшпелі ... өмір ... ... ... ... ... ... қиыншылықтар туғызды. Көшпелі
тұрғындарды отырықшыландыру туралы мәселе күн тәртібінен ... жоқ. ... ... Ақсарай даласынан Володар т.б. аудандарға қоныстандырылды.
Жаңа ауылдар Алға, Ұшқын, Қарабүйрек пайда болды. Қала ... ... ... ... Көшпелілерді отырықшыландыру нәтижесінде мал
шаруашылығымен айналысатын ... 1935 ... ... ... 666 ... ... 333 тен ХУ111 ... және Екінші
бесжылдық атындағы болып, екі ... ... ... ... мен ... совхоздарында тұрып еңбек етті. Колхоздарға жер
бөлініп берілді, тұрғын үй, ... ... ... ... т.б. салу ... ... бөлді. 1940 жылдары 1913 жылғымен
салыстырғанда, астық өндіру 30 млн ... ... яғни 95,5 ... ... ... ... пайда 1937 жылы 96,3 млрд сом болса, ... 128,3 млрд ... ... Ауыл ... бұл ... ... ... есеге өсті [108,390 б]. 1934 жылы ... ... ... шілде Пленумы шешіміне сәйкес мал шаруашылығын жақсарту
мен дамыту үшін ... ... үшін ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы қарсаңында Астрахан облысында асыл тұқымды түйе
малын тіркейтін арнайы ... ... жоқ. Еділ ... оң ... асыл ... түйелерді тіркеу кітабы болған, ... бұл ... Ал ... Еділ ... ... ... ... болған жоқ.
Астрахан облысына немістерді көшіріп әкелу, түйе ... ... зиян ... ... колхоздардағы түйе фермалары ... ... ... ішінде түйе сапасы ... алда ... ... ... және Черноземелск ... ... ... ... ... ... түйелер Астрахандық
асылтұқымдарының рекордтар қатарын ... оның ... ... ... және «Ой-какой» (Привольск ауданы) бар.
Толға тұқымын өсірушілер Бүкілодақтық ауылшаруашылығы көрмесіне 1939-40
жылдыры қатысты. ... ... ... ... «Ой-какой» тұқымы
сақталынған, ол Астрахан мемлекеттік асылтұқымды түйе ... ... ... ... ... ... ... [109]. Қойшы Сәлімбай
Сисикенов ұзақ жылдар аға шопан ... ... ... ... ... жасады. Еңбекқор жанұя үнемі жоғары көрсеткіштерге жетіп отырды. ... әр жүз ... 100- ден ... қозы ... әр ... ... жүн
қырықты. Ал 1965 жылы әр жүз саулықтан 127 қозыдан ... Ұзақ ... ... үшін ... орденімен наградталды.
Нәби Бабаев өмірдің аумалы төкпелі кезеңдерінде әкесімен бірге бақташылық
қызметті бастаған, кейіннен өз ... ... ... жас ... болды, совхоз фермаларында шешімін таппаған жағдайларда басқарма
мүшелері онымен ақылдасып отырды. Ол ... ... ... ... ... ... екенін, білді және қаракөл қой терісін алудың шебері
болды. Наби ... ... өнім ... қырсырын меңгерген шопан болды.
Үкімет оның еңбегін жоғары бағалап ... ... Ері ... ... ауданының Волжск шаруашылығының аға шопаны дәрежесіне ие болды.
Астрахан жерінде мал шаруашылығын дамытуда ... де ... үлес ... ... Харабали ауданы, «Заря Коммунизма» колхозының шопаны
Жәмиля Қалиева бар. Шопандықты жас ... ... ... кезден бастаған
Жамиля әр қойдан 5,8, 6,3кг-нан жүн ... Ол ... ... Еңбек Ері атағын алған алғашқы шопан болып табылады.
Губерния жері ормансыз болса да, ағаш кесу жұмысы жақсы жолға қойылды,
оған ... ... ... ... ... ағаш ауадай қажет ... ... ... куб метр ағаш ... бассейнімен әкелінсе,
кеңес үкіметі тұсында қаржы тапшылығына байланысты бұл ... ... (271,955 куб ... Ағаш ... ... ... бөшке жасау жұмысымен
айналысты, бұл сала балық шаруашылығы кәсіпорындарын қамтыды.
Азық-түлік кәсіпорындары сыра ... нан ... ... және ұн
өнімдерін өндірумен айналысты. Тас өндіру орындары ... ... үй ... ... етті және ... ... дамыды. Ең ірі
механикаландырылған завод «Керамик» 7 миллион данаға дейін тас шығарады.
Аталған кезеңде астрахандық қазақтардың ... ... ... ... ауыл шаруашылығы болды. Ауыл шаруашылығы, әсіресе ... ... ... ... еңбектері еленген қандастарымыз мол
болды.
2.2 Балық шаруашылығы
Астрахань губерниясындағы негізгі шаруашылық ... ... ... ... ... балық аулаумен айналысты. ... ... да ... ... ... жасады. Өнеркәсіп ірі көпестер,
Жиденов, Матяев, Ритман, Гусев т.б. иелігінде болды. Оларда көбіне қазақтар
жұмысқа ... Ол ... ... ... ... механизм болған жоқ,
барлық жұмыс қолмен атқарылды. Кейбір балықшылар ауыр азапты жұмысқа шыдай
алмай жұмысты тастап кетті, олар ... бір ... да ... ... ... ... күннің батысы жұмыс жасағанына ... бар ... ... ғана болды. Әсіресе қазақ байлары иелік ететін балық ... ... қиын ... ... қатарында Танашов Өтеғали бес балық
өнеркәсібіне ( промысль) Патанайск, Дружинск, ... Кіші ... ... иелік етсе, ал оның інісі Қарес Танашов ... ... ... ... ... ... ғасырдың басында Ресейде Танашевтар әулетінің балық шаруашылығы
саласындағы еңбегі үстем болды. ... ... ... солды бағытсыз
шашпай, балаларының оқып ... ... ... ... ұрпақтры
қазіргі мезгілде алыс-жақын шет елдерде өмірлерін жалғастыруда.
XIX ғасыр аяғы мен XX ... ... ... өнеркәсібі екі сатыда
жұмыс жасады балық ... және ... ... ... ... да, ... ... де капитал бөліп отырды. Барлық
капиталдың 41% балық өңдеушілерге, 59 пайызы ... ... ... ... ... балық аулаушылар қатарында жергілікті Астрахань
тұрғындарынан басқа Тамбов, Саратов, Нижегородск және Пенза губернияларынан
келген ... ... ... қазақ жерлерінде көптеген қарапайым
шаруалар балық ... ... ... ... етті. Әрбір балық аулаушы
қаншама ауқатты болса да, ... ... ... және ... зәру ... жағдайдан құтылу үшін несие алуға мәжбүрленді. Балықты көп ... және ... ... жасау үшін жеңілдетілген кредит берілетін.
Л.И.Гурвичтің мәліметі ... ... және ... ... ... науқаны
кезінде балық өнеркәсібі қызметкерлеріне қарабалық аулаушыларға 50 ... ... ... ... ... 1000 ... дейін алдын ала қаржы
беріп отырды. Алдын ала қарызға ақша алған ... ... ... аулаған
балығын балық өнеркәсібі иесіне базар бағасынан әлдеқайда төмен бағамен
тапсыруға міндетті болды [110].
Тартымдағы жұмыстың өте ... ... ... су ... ... Бұл ... 19 ... аяғында балық шаруашылығын зерттеуші
Н.К.Шмидт былай деп жазды: «Труд неводного ... ... ... труд ... нет ... в ... ... труда, то велика ... ... ... ... уподобленные в работе животному, превращаться
в каторжника весь грех которого состоит в том, что он не имеет ... ... ... аяғы XX ғасырдың басы Астрахань аймағы тарихында өнеркәсіп,
кәсіпорындар мен сауда ... ... ... ... ... мен кәсіпкерлер шаруаларды өз өндіріс орындарына
жұмысқа алғаннан гөрі ... ... ... ... ... көрді.
Төменгі Поволжье қаласының ... ... ... ... өз ... ... ... көрсе де шыдамдылық танытты»
деп жазды [112].
Қазақтармен қатар орыстарда балық шаруашылығының ауыр ... лас, ... тар ... ... үстінде ұйықтап, сұйық
балық сорпасын қара нанмен күн ... ... ... ... ... болған жоқ, жылда ауысып тұрды. Балықшылар екі санатқа
бөлінді: бірінші ... 18-55 жас ... ... ... ... жас ... ... [113, 1 п.]. ... ... ... ... ... ... алдын ала төлем-ақы алатын
болған, яғни ерлер 2000 сом, ... 1500 сом және ... ... Бұл ақша ... ... ... ... мезгілде кері
қайтарылуға тиіс ... [113, 2 п.]. ... әр ... ... ... ... [113, 3 п.]. ... губерниясы көп
ұлтты: басым көпшілігі 56 пайыз орыстар, ... ... ... т.б ... ... ... ерекше статусты
адамдар кулактар болды, олар адамдарды өз ... ... ... ... ұлт ... ұлт ... менсінбеушілікпен қарады.
Мәселен, қазақтарды ... деп ... ... Бұл ... ... тиді, наразылықтар күшейе түсті, ал керісінше
қарапайым ... ... ... байланыс өте жоғары болды. Бір-
бірінің ... ... ... әңгімелесіп қазақтар орыстарды ұлттық
тағамдармен ... етіп ... ... ... мен
қазақтар бір-бірін «тамыр» деп атаған. Осы жерде ... ... ... ... ... ... ... мына бір жолдарды
келтіруді жөн санадық. «Біздерді - қазақтарды 1925 жылға ... ... ... ... ... ... ... еске алсақ ғалымдардың кеңес үкіметі кезінде дұрыс пікір айта
алмауының астарында ... ... ... сөз ... ұйғыр тілдерінде «қайдақ» - жалғыз басты,
қуылған деген ұғым береді. Осы күнге дейін ... ... ... біздерді – қазақтарды кеміту үшін «қарсақ» (дала түлкісі) деп
айтушылар бар. Мұндай сөздерді қарапайым ... ... ... ... жоқ ... сөзсіз. Демек, патша заманынан бастап қазақтарды кеміту
үшін «тентіреген, қаңғырған» деген. Қазіргі кезде Орта ... ... ... ... ... ... ... жалпы жер көлемі 3 миллион 994 мың 300 шаршы шақырым
болса, соның 2 миллион 771 мың 300 ... ... (68%) ... ... ... ... ... дала түлкісіндей тау-тастың арасына
тығылып күн көрген болса, қалайша халқының аз санына қарамай тарихта болған
талай тартыста осындай кең ... ... ... ... ... ие ... Мұның себебі, қазақтар ежелден еркінді, ерікті, ер жүректі, ақ
пейілді, ... ... ... ... мол болған халық.
Бұған айғақ ретінде орыстың тұңғыш революционері А.Н. ... ... ... айдауда болғанда, орыс казактарының жағымсыз істерін
саралап, ... ... ... А.Н. ... ... - ... деп баға ... «қазақтың ең басты қасиеті ерлік, ... ... [114, 310 б.]. ... ... ... жылдарында
патша үкіметі шаруалардан алым-салықтың түрін ... ... ... ... салық, мал басы салығы өсті.Бұның бәрі қарапайым халық
үшін өте ауыр ... Оның ... ... ... чиновниктері,
старшиндері қанауды күшейтіп халықтан екі есе ... ... ... байи түсті.
Еңбекшілердің төзімі күннен күнге таусыла түсті. Олар ... ... ... ... және оған 1916 жылы 25 ... ... жарлығыда өз әсерін тигізбей ... Онда ... 43 жас ... ... ... тыл жұмысына алуға тиіс
болды. Патша жарлығы халыққа жай ... ... ... қажет емес
соғыстың ... 3 ... жүзі ... ... ... ... ... қазақ ... ... ... ... 1916 жылы шілдеде Астрахань
губернаторы Соколовский ... ... ... оған «Новая казанка»
ауылының мұғалімі Сейтқали ... ... ... ... ... ... ... оларға жеңілдіктер беру және ... ... ... бар ... ... ... туралы
ұсыныс жасады. Жергілікті чиновниктердің озбырлық ... ... ... ... ... ... шыққан
әрекеттерін айыптаған мәлімдеме ... ... өзін ... ... ... ... күні
С.Меңдешев тұтқынға алынып, ... ... ... [115, 11 б.].
Бірақ осы ұлт азаттық көтерілістердің арты ... ... ... Қазан төңкерісіне жалғасты. Әрине, бұл ... ... да щет ... ... ... ... жұмысына белсене
атсалысқандар, жоғарыда атап ... ... ... ... Сейтқали
Меңдешев, сондай-ақ Идрис Бергалиев, Ғабит ... Алма ... ... болатын. Бөкей жерінде орнаған кеңес үкіметі ауыр
күрестің нәтижесі ... ... ... ... ... ... және олардың сыбайластары, меньшевиктер мен эсерлер, ... ... ... ... ... үгіт ... ... нан бағасын тұрақтандыруы, ... ... ... ... ... ... ... келтірді.
Ауыл селоларында кеңес үкіметі органдарының жер туралы шешімдерін
жургізуіне қарсылық ... орыс және ... ... ... ... салып арандату жұмыстарын жүргізді.
Соған қарамастан Азамат соғысы ... ... ... комитетінің шешіміне сәйкес ашыққан петроградтықтарға ... ... ... ... ... оның ... кеңесінен Копкаев болған. Сол жылы 58 ... ... ... ... ... [115, 8 п.]. Кеңес үкіметінің
шешімдерін орындау және жүзеге асыру жолында ... ... ... ... ... алдыңғы қатарлы ... ... ақы ... ... облыстық ... ... ... ... 149 ... ... 52,500
балық аулаушылар атынан 17 ... ... ... ... ... ... етіп ... мұсылман халықтарының тұрмыс-
тіршілігі туралы ... ... ... [116, 29 п.]. ... ... ... уездерінің және ... ... елді ... ... ... ... таза балық аулаумен айналысты.
Өндірісте көбіне ... ... ... маусымы кезінде жұмыс
жасайтындар әйелдер мен ... ... ... күніне 30 тиын,
жасөспірімдер 13-20 тиын еңбек ақы алатын болды. Әсіресе ... ... ... ... орыс ... ... олар 50
пайызға дейін жалақыны кем алды. Осы аз жалақының өзі ... ... ... Оның 7-10 пайыздан промысылға (кәсіп) жұмысқа алғанда
делдалдар арқылы алды, ... ... ... ... ... күні ... ... 12-16 сағатқа дейін созылды [117, 13 б.]. Балық аулау аймақтық
экономикалық өміріндегі ең ... ... ... ... ... Еділ
өзенінің Каспий теңізіне құяр сағаларында ерекше орын алады. Бұнда ... ... ... ... және ... ... ... ақбалық,
қаракөз, сельд, көксерке, табан, сазан, жайын, сыла т.б ... ... ... ... ... жалпы өнім 1925-1926 жылдар 111 миллион
сом болса, 1926-1927 жылдары балық аулаудың сәтсіздігінен 4%-ға яғни ... ... ... Ал ... ... 3,3%-ға 114 миллион сомға
өсті. Өнеркәсіп орындарындағы ... саны ... ... ... ... 52881 адамға дейін артты. Жалпы өнімнің өз ... ... ... өндіріс орындарының жұмысының қолмен жасалуы
(балық, тұз, ... ... т.б) және ... ... жаңа ... болды. Жұмысшылардың орташа айлық жалақысы 1924-1927 жылдары
48 сом 73 тиын мен 59 сом 10 тиын ... ... ... 30-40 ... ... ... ... барлық
тұрғындарының 60%-ның негізгі күн көріс көзі ... ... ... 55%-ы балық аулау және өңдеумен ... ... ... ... яғни 65% ... құрады.
Халық шаруашылығының аймақтағы дәстүрлі түрлері, экономиканың дамуында
өзіндік орны бар ... ... ... оны өз ... ... ... өңдеу заводтары мен фабрикаларын салу, ... ... ... ... ... ... ... шешу қажет болды. Ол үшін
алдымен тұрғындардың матиралдық ... ... ... яғни тұрғын үй
құрлысын жоспарлау және әлеуметтік мәдени орталық жұмыстарын ұйымдастыру
қажет еді.
Балық ... ... ... ... ... Еділ ... орны ерекше. Оған дәлел мемлекеттік балық өңдеу кәсіпорындары
құрылысын жаңадан салу, өзен бойы ... ... ... ... ... ... 18 млн ... сом бөледі. Балық
өнеркәсібін дамыту үшін алғашқы бес ... 82 млн сом ... ... ... ... ... жаңа технологиясын
пайдалануға, күшті балық консерві ... ... және кең ... толық жағдай жасауға мүмкіндік туғызды. 1931жылдан
бастап балық өңеркәсібі саласы дамуында үлкен өзгерістер ... ... ... ... құрылды. Басқарма алдында көп ... ... ... флоттарын механикаландырылған жаңа құрал-
жабдықтармен, кеме-қайықтарымен қамтамасыз ету ... ... 1929 ... ... 26027 ғана ... кішкентай кемелер болса 1930-1931жылдары
олардың қатары жаңа кемелермен толықты. 1930 жылдың өзінде 2305 ағаш ... суға ... ... ... ... ... аулаудың жаңа әдісі
пайда болды. 1930-1931жылдары Кеңес ... ... ... ... ... болып, олар тролдармен жарақталды. Каспийде сейперлік ... ... жылы ... флот 19 ... ... 1932 жылы ... ге жетті, 1928жылы Каспийде тіптен болған жоқ, тек 1932 жылы 32 ... ... ... бассейнінен механикаландырылған балық аулау флотының қатары
екінші бесжылдық тұсында ерекше қарқынмен дамыды.
Теңізден балық аулауды техникамен жабдықтау қайта ... ... ... ... ... да ... жоспарланды.
1936 жылдың аяғында бұрынғы қолмен атқарылатын ... ... ... ... да ескі ... ... ... орнын
жаңадан жабдықталған флоттар басып, балық аулаудың жаңа әдіс –тәсілдері
өмірге келді. Бұл ... ... ... ... көлемінің, балық
түрлерінің қатарының жылдан-жылға өсуіне ... ... ... ... табан, көксерке, қарагөз балықтары Солтүстік Каспийден 1040 мың
центнер ... ... оның 982 мың ... Еділ-Каспий ауданынан ауланды.
Осы жылдары орташа жылдық көксерке ... 855 -900 мың ... ... 220 мың ... ... ... аулау өте жоғары болды, әсіресе 1931
-1936 жылдары жылына 2,5млн. центнерге дейін ауланды.
Балық аулау көлемінің ... ... ... ... ... күшті техникамен, транспортпен жабдықталған завод салу қажет
болды. Ірі ... салу үшін ... ... ... ... ... жылы ... 5 есеге артса, 1939жылы 9,5 есеге артты. 1932- ... ... ... –холодильник комбинатын, ... ... және ... ... салу үшін ... ... 2,3 есеге өсті. Ұлы Отан соғысы қарсаңында балық комбинатының
өндіріс көлемі үнемі қарқынды дамуы кеме ... және ... ... ... ... ... Сондықтан 1880 жылы балық өндіруші
Сапожниковтың кеме ... ... ... 1935 жылы ... корпустар салынып, құрал-жабдықтардың жаңа түрлерімен
жабдықталған цехтар ашылды. Завоттың өндіріс көлемінің қарқынды дамығандығы
сондай 1935-1936 жылғы ... 264 ... ... ... ... ... өнеркәсіп орындарының сұранысын қанағаттандыра ... ... ... ірі ... кеме жасайтын завод жасауды қолға
алды, оның жұмысын тез арда бітіру мақсатында 10 млн сом ... ... ... ... ... 6227,8 мың сомның жұмысын атқарды, ал 1937 жылы
Энгельс атындағы заводпен бірігіп, Еділ-Каспий өңіріндегі мықты кеме ... ... ... Жаңа ... ... 1930 жылы ... атын
алған кеме жөңдеу заводында болды. 1931жылы ол толық күшінде жұмыс ... ... 12 млн сом ... аймағының негізгі пайда көзі балық аулау екендігі белгілі,
басқа шаруашылық түрлері қосымша, екінші орында ... жылы ... ... ... балық аулау артельдері негізінде
құрылып мемлекет құзырына бағынатын болды. 1928 жылдың ... ... 12 ... ... ... ... Ауыл тұрғындарының ерікті
түрде ұжымдық еңбекке бірігуі балық аулау артельдері жұмысының жандануымен
қатар ... ... ... дамуына әсерін тигізді. 1928 ... ... ... 1747 ... ... 40 ... ... жасады. Сонымен
қатар ауыл тұрғындарының бастамасымен шаруалардың өзара көмек қоғамы
құрылды.
1927 жылы желтоқсанда ... ... ... ... ХV ... алдымен кооператив жұмысын жан-жақты жетілдіре
отырып, бірте-бірте шаруашылықты ... ... ... ... ... ... айтылды. Бұл туралы Астрахан губерниялық партия комитетінің
бюросы қаулысында, ұжымдастардың дәл ... ... ... ... ауыл ... ... салаларын дамыту үшін нақты жоспарлар
қабылданды.
Колхоздастыру негізінен 1929 жылдың ... екі айы мен 1930 ... ... ... ... ақпан айының өзінде балық аулау
шаруашылықтары колхоздарға бірінші, бұл ... ... ... ... ... Дегенмен күшті колхоздастыру саясаты колхоз құрылысының
өсуін қысқартуға себеп болды. Егер 1930 жылғы 1 наурызда ... ... ... ... ... 18,2 пайыз балық аулаушылар колхоз
мүшелігінен шықты. Балық колхоздарының ... ... ... 1930 ... 16 ... ... жарияланғаннан кейін байқалды
[118]. Онда балық аулау колхоздарымен жер балық аулау ... ... мен ... ақы ... туралы айтылған болатын. Атап
айтқанда теңізден балық ... 75 ... ... ... аулаушыларға
65 пайыз еңбек ақы төленетіні туралы қаулы қаулы қабылданып, ... ... ... ... ... ... аяғы, үшінші бесжылдық
басында колхоздастыру ... ... ... ... ... ... және ... аудандары бойынша 1937-1940 жылдары 103
балық аулау колхоздары 32215 мүшесі болды, ал 1940 жылы 57338 ... ... ... ... ... колхоздары қоғамына бірікті.
Ұжымдастыру балықшылардың кәсіптік еңбегіеің артуына әсерін тигізді. Жеке
балықаулауға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... есе артығымен балық аулады. Балықшылардың ... ... ... ... сөз ... ... ... кеңес үкіметі құрамына кірген барлық одақтас республикалардың
ауыл тұрғындардың басындағы адам айтса ... ... ... ... деп орта ... алдындағы бар малын тартып алу, тауық, балық
аулау құралдарын, қайық, тұрмысқа ... ... да ... ... ауылдарғада тән жағдай еді. Бірақ мұндай жағдайлар ... ... ... ... ... сөз ... Ұжымдастыру шаруа
қожалығынан өңер кәсіп өңдірісіне көшуге жағдай жасады, 30 жылдардың екінші
жартысында экономикалық жағдайдың тұрақты дамуына, ... ... ... артуына жағдай жасады.
Еділ-Каспий балық кәсібі екі ғасырдан астам уақыт өмір сүреді. ... ең ... түрі ... ... ... бірте-бірте балықтың барлық
түрі аулана бастады. Теңізденде ... ... ... түрі ... балық: белуга, осетр, шоқыр, шип, қара ... ... ... табан, сыла, шортан, қаракөз, торан, ақкөз.
Бұлардан басқа минога мен килька және теңіз жануары итбалық ауланады.
1913-1914 ... ... ... мен ... ... өзінің жоғары деңгейіне
жетті. Бұл жылдардағы жалпы ауланған ... 425-445 мың ... яғни ... ... ... жылы ... Ресей бойынша 1,32 миллион тонна болды, оның ішінде таза
өндірістік аулау 655,000 тоннаны құраса Еділ-Каспий бойы балықшылары ... ... ... ... ... ... ... арзан жұмыс күші
арқылы яғни Қалмақтар мен Қазақтардың арқасында ауланды.
1918-1919 жылдары яғни Азамат соғысы жылдарында ... ... ... ... ... ... Астрахан губерниясында Балық аулау
көлемінің қысқартылуы туралы былай деп ... Атам ... бері ... мекендеген жергілікті қарттар, балық саласының қыр-сырын жатқа
білетін, енді ... ... ... күрек, тырма, плуг ... ... ... ... ... бет алды, өте қиын
жұмыс болғанымен жанұясын нан мен қамтамасыз ... ... ... ... ... қорының азаюы амалсыздан ... ... ... етті және ... ... ... ... кәзір қандай қиын болса, онда ... ... де қиын ... ... тіпті жаппай аштыққа ұшырауы мүмкін
деді.
1918 жылдан бастап ауланған балық көлемі азайды, орта есеппен соғысқа
дейінгі ... ... 124,5 мың ... ... ... 1920 жылы оның 36%-
ғана ауланды. ... ... бұл ... ... ... ... бар болғаны 207 кәсіпорын жұмыс жасады.
1922 жылдан бастап бейбіт ... яғни ... ... ... басталды.
Облыстық Мемлекеттік балық кәсіпшілігі монополиясын жойып шаруашылық есепке
көшіру қолға алынды. Еркін балық аулауға ұрықсат ... және ... ... ... ... еңгізілді.
Кәсіпорындарды жалға беру және аумен балық аулау ... ... ... ... ... қиын ... ұшыраған өндіріс
орындарын қалпына келтіруге жұмыстанды.
Теңізден де, жағадан да балық аулаушылардан балықты сатып алудың нақты
жоғары ... ... Мыс: 1 ц ... ... 7 сом 63 ... икраның ц-і
122 сом ал, қаракөз 30 тиын болды.
1925 жылдан бастап банкілер балық аулау шаруашылықтарын қалпына ... ұзақ ... ... ... ... ... нәтижесінде жақсы нәтижелерге қол
жеткізді. 1925 ... өзі 35000 ... ... ... 22,5 ... балығын аулады (386 мың тонна). Теңізден барлық ... ... ... ... шаруашылықтары балық кәсіпорындарының жұмысын қалпына
келтіруде ерекше ... ... және ... ... ... 1924-1926 жылдары
толығымен кредиттерін өтеуге жұмыс жасады. Соғысқа дейінгі ... ... ... бағасы 30-50% арзан, ал ағаш, сетка, ау т.б.
құрал саймандар бәсі 3-5 ... ... ... ... су ... ... ... қоса барлық күш жұмылдырылды. 1924 және
1925 жылдары қалпына келтіру жұмыстарына 3,8 миллион сом ... ... 3 ... сом ақша ... ... қаржы қиындығы балықаулау
кооперативтеріне түсті. Дегенмен 1926 жылы дайын ... ... ... орасан зор көтерілумен ерекшеленді. Бұл ауланған балықтың бағасының
да көтерілуіне әсерін тигізді.
1927 жылы (вобл) қаракөз және тағы ... қара ... ... ... ... ... бұл күтпеген жағдай еді.
Қазан революциясының жеңісінен кейінгі кооператив қозғалысымен қатар,
Астрахан өңірінің ... ... үшін жаңа ... ... яғни ... ... басталды. 1929 жылдың аяғы 1930
жылдың басында колхоздастыру қозғалысы жаппай жүргізіліп, ... ... ... ”колхозы құрылды [118, 14 ... ... ... ... өмір сүрген қазақтар арасында саяси, шаруашылық,
мәдени шараларды ұйымдастыру қиыншылықтар туғызды. ... ... ... ... күн ... ... жоқ. ... жылдары
мыңнан астам көшпелі шаруашылық Ақсарай даласынан ... т.б. ... Жаңа ... ... ... Қарабүйрек пайда болды. Қала
жұмысшылары ... үй ... ... ... отырықшыландыру
нәтижесінде мал шаруашылығымен айналысатын колхоздар Қызыл таң, Жаңа
тұрмыс, Жаңа жол, ... ... ... ... ... ашылды.
Қазақтардың отырықшылық өмірге көшуі олардың ... ... ... өзгерістер енгізді. Қазіргі мезгілдегі Астрахан
облысымен көршілес (Теңіз) Құрманғазы ауданында 1928 жылы ... ... ... ... мен ... ... тәркілеу туралы декрет
қабылданғанда көптеген бай, феодалдар ... ... ... ... ... үкімет заңын құлшыныспен қабылдады.
Теңіз ауданы балық аулаушы тұрғындары, жайлаудағы ... ... ... ұжымдасуға үлкен дайындықпен келді.
Балық аулау кооперациясының ... ... ... несиелер алуы,
жарлы, кедейлер арасындағы көшші қоғамы ... ... ... ... ... ... жақсартуға жағдай жасады. 1930 жылдың
басында алдымен кедейлер, кейін орта ... өз ... ... ... ... ... балық аулаушылар бірінші болып колхоз
ұйымдастырды, оны «Социалистік ... деп ... оған 500 ... ... ... болып кедей Рахметулла Жүніспаев сайланды.
Бұлардан кейін Бодақан ауыл кеңесінде Оян ... ... ... ... ... ... ... жүргізілді. Бай, кулактар,
молдалар табанды қарсылық көрсетті. Олар ... ... ... ... ... ... ... колхоздастыру жұмыстары
туралы лақап әңгімелер таратып, ... ... ... ... 1930 жылдың ақпан ... 370 ... ... ... ... ... ... қоғамдық және тәркіленген
құрал–саймандардан тұрды. Бұл селоның колхозшы-балықшылары алғашқы ... ... ... ... олар партиямен үкіметтің қойған
тапсырмаларын дұрыс түсініп, теңіз түбінен балық аулауды ... ... жылы 2 ... ... газетінде И.В. Сталиннің "Головокружение
от успехов" атты статиясы және БКП(б)орталық комитетінің ... ... ... партиялық күресті жандандыру туралы қаулысы
жариаланған болатын, себебі, колхозшы шаруалар кулактардың үгіт ... тобы мен ... ... ... болатын [119]. Қаншама қиындықтар
болса да Астрахан жерінде ұжымдастыру науқаны ... ... ... колхоздарының құрылуы бірінші бес жылдық жоспарын ... ... әсер ... 1932-1933ж.ж ұжымдастыру нәтежесінде балық аулау
калхоздары құрылды. 1930 ... ... ... 90.3% орыдалса 1933
жылдың 1 желтоқсанында 94% орындалды [120]. (кесте ... ... ... % ... |
| ... | ... |
| ... | | |
|1 ... | 27 | 90,3 | 99 ... жыл |580 | | |
|1 ... | 27 | 94,5 | 92 ... жыл |782 | | |
|1 ... | 25 | 94 | 95 ... жыл |962 | | |
|1 ... | 26 | 94,8 | 95 ... жыл |838 | | |
|1 ... | 26 | 94 | 95 ... жыл |644 | | ... көрсетілгендей басында біз колхоз құрамына кірген шаруашылық
санының көп екендігін байқаймыз, ал кейіннен яғни екі жыл ... ... ... ... байқаймыз бұған себеп калхоз құрылысына қарсы
үстем тап ... ... ... ... ... ... ... өндірісіне ауыстырылуы және ауылшаруашылығы
мен айналысуына ... ... ... мүше болу саны ... ... ... айтуға болады. Мысалы: 1932 жылдың ... ... 36288 адам ... мүше ... 1933 ... 1 желтоқсанындағы
есеп бойынша 32073 адамға кеміген [121, 1-2 пп.].
Астраханға ... ... ... 95 ... 30-ы аз ... оның ... 24 ... таза қазақтар, 6 колхозда татарлар сондай-
ақ 8 колхозда орыстар мен аз ... ... ... Барлық ұжымдастырылған
шаруашылықтардың 31,7% яғни 6822 шаруашылық аз ... ... ... [122, 83 ... ... ... Еділ жағалауы мен Каспий теңізі бойымен
бүкіл КСРО бойынша тең жартысын ... 1925 жылы ... ... Астрахан
балық аулау кәсіпкершілігі мемлекеттік балық трестінен орталық одақтың
таппсырмасы бойынша 82 кәсіпкерлік, 70 мың ... ... ... дейінгі
соңғы бес жылда (1908-1913) орташа балық аулау 426400 тоннаны ... ... ... ... ... ... ... аулау 1925жылы 358839
тонна, 1926 жылы 419460 тоннаға жетті, яғни ... ... ... ... шаруашылығының аймақтағы дәстүрлі түрі, экономиканың
дамуында өзіндік орны бар ... ... ... оны өз ... үшін ... ... ... мен фабрикаларын салу, балық аулау
флоттары кеңейту, энергия күшін ұлғайту, транспорт мәселесін шешу ... Ол үшін ... ... ... тұрмыс жағдайын жақсарту,
яғни тұрғын үй құрылысын жоспарлау және ... ... ... ... ... еді. Балық өнеркәсібін дамыту бағдарламасында
Астрахан аймағында Еділ Каспий ... орны ... Оған ... ... ... кәсіпорындары құрылысын жаңадан салу, өзен бойы
тартымдық ... ... ... ... ... жылдары 18
млн 700 мың сом бөлді. Балық өнеркәсібін дамыту үшін алғашқы бесжылдықта ... сом ... ... ... ... ... ... жаңа
технологиясын пайдалануға, күшті балық консерві кәсіпорнын салуға және кең
көлемде индустрияландыру ... ... ... ... ... ... бастап балық өнеркәсібі саласы дамуында үлкен ... ... ... балық басқармасы құрылды. Басқарма алдында көп міндеттер
тұрды, әсіресе балық ... ... жаңа ... ... ... ету ... болды. 1929 жылы
балықшы ұжымдарда 26027 ғана ... ... ... ... 1930-1931
жылдары олардың қатары жаңа кемелермен толықты. 1930 ... ... ... ... ... суға түсірілді. Сонымен қатар теңізден балық аулаудың
жаңа әдісі пайда болды. 1930-1931жылдары Кеңес елінде, Солтүстік ... ... ... болып, олар тролдармен жарақталды. Каспийде оны
сейкерлік аулау деп ... 1928 жылы ... флот 19 ... 1932 жылы ол 72-ге ... жылы ... ... болған жоқ,
тек 1932 жылы 32 ғана траулер ... ... ... ... ... ... флотының
қатары екінші бесжылдық тұсында ерекше ... ... ... ... ... жабдықтау қайта жоспарланғанда өзен жағасынан ... ... ... да ... жоспарланды. 1936 жылдың аяғында бұрыңғы қолмен
атқарылатын жұмыстың бәрі механикаландырылды. ... ... ескі ... флоттарының орның жаңадан жабдықталған флоттар басып, ... ... ... ... ... Бұл ... бассейнінен балық
аулаудың көлемінің, балық ... ... ... 1 жылға өсуіне жағдай
жасады. Балық өнеркәсібінде сазан, ... ... ... ... ... ... ... жылдары Солтүстік Каспийден 1040 мың
центнер табан ауланса, оның 982 мың центнері Еділ-Каспий ауданынан ... ... ... ... ... ... 855-900 мың центнерге жетсе, сазан
220 мың центнер болды. ... ... өте ... ... ... ... жылына 2,5 млн. центнерге дейін ауланды.
Балық аулау көлемінің ... ... ... ... ... күшті, техникамен, транспортпен жабдықталған завод салу қажет
болды. Ірі комбинаттар салу үшін ... ... ... ... ... 1929 жылы ... 5 ... артса, 1939 жылы 9,5 есеге артты. 1932-
1939 жылдары Астрахан балық консерві-холодильник комбинатын, сондай-ақ
Прикаспийск, Володар және ... ... салу үшін ... ... 2,3 есеге өсті. Ұлы Отан соғысы қарсаңында балық комбинатының
өндіріс үнемі қарқынды өсу, даму ... ... ... ... ... ... кеме ... және өндеу орындарының
жұмысына байланысты екені белгілі. Сондықтан 1880 жылы ... ... ... кеме ... ... ... 1925 жылы ... кеме жөңдеу заводы салынды. 1935 жылы ... ... ... құрал-жабдықтардың жаңа түрлерімен жабдықталған цехтар
ашылды. Заводтың ... ... ... ... сондай 1935-1936
жылғы қыста 264 кемеге ... ... ... Бұл да ... ... ... алмады. Сондықтан С.М.Киров
атындағы ірі ағаштан кеме ... ... ... ... ... оның ... ... бітіру мақсатында 10 млн. сом қаржы бөлінді. Верор ... ... 6227,8 мың ... ... ... ал 1937 жылы ... атындағы
заводпен бірігіп, Еділ-Каспий өңіріндегі мықты кеме ... ... ... Жаңа ... ... 1930 жылы ... атын ... жөңдеу заводы да болды. 1931жылы ол Мольек күшінде жұмыс жасады. Оны
құрылысына 12 млн.сом бөлінді ... ... X ... ... завод
ұзақ уақыт кеме жөңдеу, салу және ... ... ... бағыныштыма
екендіктерін айыра алмай келді. Директорлардың ... ... ашық ... ... жауап беру орнына оларды ... ... ... деп ... жылы III интернационал атындағы кеме жөңдеу заводы жоспарды 70%-ға
орындады, ... ... ... ... деп ... Бұл
көрініс Октябрьдің X жылдығы атындағы заводта да қайталанды.
Астрахан партия ұйымдары ... ... ... ... ... ... татар, қазақ, қалмақтар материалдық және мәдени көмек
көрсетті. 1918 жылы 27 ... ... ... ... ... және қалмақ даласында кеңес үкіметін орнату туралы күн ... ... [123, 33 б.]. 1931 жылы екі ... жуық әйел ... ... 1932 жылы Астрахан партия ... ... ... ... ... ... жауап ретінде бес мыңдай әйел балық аулау
жұмысында үлкен ... ... Олар ... ... ... ... (Коммунар) колхозының балықшы әйел бригадасында 1931 жыл
өндірістік жоспарды 216 пайызға артығымен ... ... ... әйел ... ... жұмысына және колхоз өмірінің ... ... жылы ... ... ... ... 30 ... әйелдер
құрады. 1932 жыл 82 әйел өзеннен ... ... ... ... Әйелдерді колхоздастыру жұмысына көптеп ... үшін ... ... жеңілдету мақсатында колхоздарда мектепке ... ... 1931 ... ... ... ... 25 ... 18 ясли ашылып, онда жұмыс жасауға 300 дей ... ... ... ... ... ... мемлекетке көп мыңдаған
центнер балық артық тапсырылды.
1932 жылы ... ... 80 ... ... ... ... ... үзіліссіз балық аулауды қамтамасыз ету қажет боды ол үшін балық
аулауға қажетті құрал-саймандар, ... ... ... ... дер
кезінде келіп өткізуді ұйымдастыру бірінші кезекте ... ... ... ... үнемі жолдастық көмек көрсетіп ... ... ... ... бұрынғыданда ынталандырды. Балықшылар арасында
социалистік жары етек алды және оның ... ... ... ... ... барлық бригадаға, одан кейін колхозға үлгі болды.
Мысалы: Марксист атындағы ... 1930 жылы ... 75 ауды бір ... ... балықшылары 90 ауды бірден ... Бұл ... ... ... басқа колхоз балықшыларына үлгі ретінде
насихатталды. Социалистік индустрияландыру ... ... ... ... қамтамасыз етуге әсерін тигізді. Жыл өткен сайын
колхоздарда ... ... ... техникамен жабдықтау жақсара түсті
және колхозшылардың бірігіп еңбек ету ... ... ... ... түсті. Теңізден балық ... ... 1931 ... ... 90,8 ... ... ... қатысты. Бұл
дегеніміз балық ... ... ... ... ... ... ... қатарының өсуі жәй ғана сан болған жоқ ... ... ... ... ... ... орын ... көрсетті және колхозшылырдың ... ... ... ... Мысалы: 1931 жылы көктемгі ... ... ... ... ... теңізінен бұрынғыдан екі есе өзенен үш ... ... ... нәтижесінде ұлғайтып өздеріне күш жинады. Бір ғана 1931
жылыдң көктемінде колхоз ... 45-60 ... ... және әр ... екі есеге өскен [123]. (кесте 7).
|Балық түрлері|1913 |1917 |1919 |1920 |1921 |1922 |1923 ... | 1088 | 363 | 69 | 86 | 78 | 140 | 119 ... | 5054 | 9859 | 4483 | 3090 | 4297 | 7212 | 5315 ... | 14077 | 12736 | 4741 | 2991 | 2794 | 3220 | 4989 ... | 5729 | 7821 | 900 | 1478 | 2033 | 2297 | 1073 ... | 25,948 | 30779 | 10193 | 7645 | 9093 | 14453 | 15000 ... жеке ... 480 сом ... енді 910 сом ... кейбір
колхоздың балықшылыры 1500 сомға дейін ... ... ... ... жылдық табысы 1971 сомға дейін, ... ... ... ... ... 1056 ... дейін
өскен. "Росдор селосы колхозшы балық аулау әйелдер бригадасының ... 2200 ... ... ... ... ... балық аулау бассейінде
балықтың 60-қа тарта түрі бар. Каспий теңізі өзінің бағалы ... ... ... тең ... және 80% ... рынокқа осетр
тұқымдас балық шығарады. Астрахандықтар Каспий теңізінен ауланатын бағалы
балықтың көптеген ... ... және қара ... ... алдыңғы
орындарда.
Каспийден итбалық аулау да ерекше өнеркәсіп түріне жатады.
Балықшы-колхозшыларың материалдық ... ... ... ... жақсаруына да ... ... ... ... ... білімге ... ... ... мәдени сұранымын қамтамасыз ету ... жылы 38 мың ... ... ... ... ... ашылды.
Ликбез мектептерінде ... ... ... ... 92 ... Морфин және ... ... ... ... ... ... 76 ... адам қамтылды.
1929 жылмен 1934 жыл аралығында балық ... ... 59 ... 200 ... ... ... бұрыштар, 33
көшпелі кино көрсету жүйесі ... ... ... ... ... және ... өміріне жақсартуға толық мүмкіндік
алды [124].
Әрине кеңес үкіметінің орнауы көптеген келеңсіз оқиғаларға жол ... ... ... ... қай ұлт ... да ... ... із қалдырғаны
белгілі. Әсіресе қолында ... қай ... ... ... жері жоқ ... үшін ... бір ... жағдай
жасалынды. Астрахан облыстық мұрағат деректерінен бірнеше ... ... ... колхоздарын екпінділерінің 1 сьезінде сөйлеген
сөздерінен үзінді келтіруді жөн санадым.
1.Сұрғалиев ... - ... ... ... ... ... ... байларға жалданып жұмыс жасадым. 5 жасымда әкеден
жетім қалдым. Байлардың есігінде тәрбиелендім. Теңізде 13 ... ... ... 33 жастамын колхозға мүше болып кіргенге ... ... ... енді міне одан ... Бірінші болып колхозға ... ... ... ... ... қызыл балық ... ... ... ... ... ... 276%-ға, көктемде 201%
орындадық. Қазір ... ... ... ... ... көп. ... жоспарын 48% орындадық, енді 2-3 ... ... ... ... ... күзде белуга аулаумен айналысады, меніңде белуга
аулауым бар. Колхозда өзіме ... ... алып ... ... ... да ... ақшаны қоспағанда 150 сом ... ... 300 сом ақша ... және теңізде жеген нанымды қоспағанда үйге 130
кг әкелуге қолым жетті.
2. К.Әншібева - Володар ауданы «Қызыл ел» ... Ол ... ... ... Балықаулаумен айналысты. Жолдасы балықшы болған, 1917 жылы
қайтыс ... ол 4 ... ... ... ... ... үшін кулактардың
қысымшылығына қарамастан үнемі жалданып жұмыс жасаумен ... ... 1930 жылы ... ... ... ... екі жыл өзі ... Якубова деген әйелмен балық аулаумен айналысқан. Екеуі колхозға бірге
кіріп, будоркада ... ... 1932 ... ... ... ... ... өз сөзін былайша жалғаған: «Мен қазір «Жоғарғы-Толмачева» тартымында
әйелдер бригадасының бригадирі болып жұмыс жасаймын. ... ... ... бар. Мен ... ... ... 1930 жылы көктемде 40ц орнына 45ц
және күзгі балық аулау ... 30 ... 37 ц-ге ... ал 1931 ... 40 ц-ді 60 ц-ге, ... жоспарды 30ц орнына 38 ц-ге орындап шықтым.
Мені, алдыңғы қатарлы балықшы есебінде 1932 жылдың көктемінде ... ... ... Мен ... 20 ... ... кірістім. Осы көктемде біздің бригада жоспарды 120%-
ға орындады. Күзгі балық ... ... ... орай ... ... 50% ғана балық тапсырдық, себебі балық аулауға кеш шықтық, ... және ... аяқ ... ... ... ерте ... ... өкінбедік, керісінше 1933 жылғы көктемгі балық аулау жұмысына жақсы
дайындалды. Екі тартымнан балық ауладық. Менің ... ... ... ... ... менің бригадамда тартымнан балық ауладық қыр-сырын
жақсы игерді. Жұмыс күші ... ... ... жұмысқа деген
үйымшылдығы жақсы дегенмен әліде ... ... ... ... жоспарды мерзімнен бұрын орындап шығуға міндеттеме қабылдаған.
Мен сияқты менің бригадамдағы барлық балықшы ... ... ... ... ... ... ... алмады, балық аулаумен
айналысамыз жақсы табыс табамыз деп ойлағанда жоқ. ... біз ... ... аулау құралдарын пайдалануға құқымыз бар. Колхоз басқармасы
тартымда мәдени-ағарту жұмыстарын үйымдастырып ... ... ... мен ... ... ... сауатсыздықты жою жұмысы жүргізілуде.
Бұрын жазада, оқида білмесек, енді оның бәрін үйрендік.
Бұрын табысым жанұямды нанмен асырауға ғана ... енді ... сиыр ... ... т.б ... ... Менде ақша бар, оған киім, аяқ киім ... ... ... да ... ... алуға қолым жетті».
Губерния жері ормансыз болсада ағаш кесу жұмысы жақсы жолға ... ... ... ... ... жасауға ағаш ауадай қажет ... ... 1456900 куб метр ағаш ... ... әкелінсе
кеңес үкіметі тұсында қаржы тапшылығына байланысты бұл көрсеткіш төмендеп
кетті (271955 куб. м). Ағаш өңдеу ... ... ... ... ... бұл сала балық шаруашылығы кәсіпорындарын қамтыды.
Азық-түлік кәсіпорындары сыра қайнату ,нан пісіру , кондитерлік және ұн
өнімдерін өндірумен айналысты.
Тас ... ... ... ... тұрғын үй салуды қамтамасыз
етті және жылдам қарқынмен дамыды. Ең ірі ... ... 7 ... ... ... тас ... [125].
Барлық өндіріс орындарынан түскен жалпы өнім 1925-1926 жылдары
111миллион сом ... ... ... ... ... сәтсіздігінен 4
пайызға яғни 107 миллион сомға төмендеді, ал 1927-1928 ... 3,3 ... 114 ... ... ... Өнеркәсіп орындарындағы жұмысшылар саны 1925-
1927 жылдар арлығында 51443 ... 52881 ... ... артты. Жалпы өнімнің
өз дәрежесінде өндірілмеуінің себебі негізгі жергілікті өндіріс ... ... ... тұз, ... ... т.б.) және кәсіпорындардың
техниканың жаңа түрімен жабдықталмауы болды. Жұмысшылардың орташа айлық
жалақысы 1924-1927 жылдары 48 сом 73 тиын мен 59 сом 10 ... ... Тұз ... ... тұзы - тағамның бір түрі ретінде ежелден белгілі. Оны ерте ... ет, ... ... ... және медицина саласында, әсіресе,
асқазан ауырғанда кеңінен пайдаланылады. Адам өмірінде тұз су мен ... ... ... ... ... ... кәсібіне сабын қайнатуға
және бояуға пайдаланған. XIX ғасыр басында тұз химия ... ... ... ... ... қағаз өнеркәсібінде пластмасс, жасанды
каучук, тұзды кислота, ас ... ... ... ... ... ... Поволжье жерінен тұз ... өте ... ... ... хазар, татар, монголдар кезеңінде өндірілген.
Төменгі Поволжьяның Москва мемлекетімен бірігу кезінде тұз өңдеу көлемі
бұрынғыдан да үлкейген. XVI ... ... ... және ... ... Чапчакты жерінен тасты тұз өндірілді.
1630 жылы Поволжья жерінің көп бөлігіне жоңғарлар көшіп келді. Басшылары
тойшы (хан) болды. Жоңғарлар ... әрі – ... ... ... жасап, оларға үстемдік жасады. Соның салдарынан тұз өндіру ... ... ... жаңа ханы ... ғана тұз
шаруашылығының дамуына бар ... ... ... ... жерінен тұз
өңдеуді қалпына келтіру қолға алынды, бірақ көшпенділердің жұмысқа шыдай
алмай ... ... ... ... ... ... Сондықтан күзет
жұмысын ұйымдастыру қажет болды [127]. 1705 жылы ... көлі ... ... салынды, ал 1747 жылы Басқұншақ көліне қорған салынды. Көлді қорғау
үшін күзет ұйымдастырылып, елу қатардағы жауынгер, екі ... ... ... ... ... ... снарядтарымен бірге бөлінді. XVIII
ғасырдың 60 жылдары Еділ өзенімен параходпен тасымал жұмысы өсті және Грязе-
Царицын ... ... ... ... көлі арқылы Ресейдің ішкі рыногына
негізгі тұз тасымалдауға жол ашты. XX ғасырға ... ... тұз ... он миллион пұтқа дейін өсті.
ХҮІІ ғасырлардан бастап Ресей ғалымдары ... ... ... ... ... ... ... Оларды ауданның геологиялық
жағдайы, қазба байлықтың қоры мен сапасы және Боғда көлі мен тауының ... ... ... ... көлі ... ... ғылыми ақпарды
академиктер И.И. Лепехина (1771 ж) және С.Т ... (1777 ж) ... ... ... ... ... ғалымдар Таушер, Ердман, Федченко, Глушков,
академик П.С. Паллас т.б. болып геологиялық анықтама ... ... ... жақсы баға берді және пайда болуы ... өз ... ... Ең ... 1884 жылы ... ... инженер
Е.Г. Глушковтың басшылығымен зерттеу жұмысы жүргізілді [129].
1970-1975жылдары Астраханда жасақталған геологиялық ... ... ... ... жасап, тұз қорын анықтады [130].
Басқұншақ көлінің ұзындығы 18,2 км., ені 9,6 км., жағасының ... ... және ... ... ... ... алып жатыр. Жалпы асқа жарамды тұздың
геологиялық қоры 40 миллиард тоннаны құрайды [131].
|Жылдары | | | | | |
| |1916 |1920 |1921 |1922 |1923 ... | | | | | ... | | | | | |
| | | | | | ... |40935 |4312 |21899 |16500 |20609 |
| |- | |- |- |- ... | |879 | | | ... да ... |- |- | 50 |- |- ... | | | | | |
| |- |- |- |- |- ... | | | | | ... ... ... жөнінде әр түрлі аңыз - әңгімелер халық арасына көп
тараған. Солардың бірі - ... ... көл ... ... ... қойы бар ірі бай көшіп қонып жүріпті. Оның ең негізгі ... де, сұлу қызы ... ол оны бай ... ... ... армандапты.
Көптеген көшпелілілер құда түсіп, қалың малын ұсынғанмен, бай қызының ... ... ... ... ... бай ... күтіп жүріпті.
Сөйтіп, жүргенде қыз жас ... ... ... қалады. Оны сезіп қалған бай
байғұс шабанды аяусыз ... ... ... ... ... ... тауының ұшар басына шығып алып ұзақ жылайды, оның көз ... ... тұз көлі ... ... ... - ... аңыз бар [132].
Қазіргі мезгілдегі геологиялық тұжырым бойынша Басқұншақ ... ... ... және ... ... тартылуына
байланысты жинақталған деген пікір бар. Геологиялық зерттеулер нәтижесінде
жоғары сапалы ... қоры ... ... көлі тұз өндіру, оны
интенсивті түрде дамытуға үлкен жол ашады.
Жылдар өткен сайын тұз ... ... өсе ... Көл 360 өз алдына
бөлімшелерге ... ... ... өз ... жұмыс жүргізді.
Жұмысшылардың жұмысы өте ауыр болды.Кәсіпорында жұмыс жасайтындардың көбі
қазақтар болды,оларға ... ең ... ... ... қарамастан
қазақтар жұмысқа барынша төселіп,тұз өндіу жұмысына келушілердің қатары
көбейе түсті ... ... ... ... ... ... ... балта, үлкен ағаш балға, тас тұзды уатуға
арналған жан-жағында темір шегесі бар шоқпар болды [133].
Астрахан ... ірі ... ... бірі - ... ... Басқұншақ жерінде «Бассоль» тұз өндіру комбинаты мен гипс
жасайтын «Минерал» зауыты жұмыс ... Гипс ... 1938 жылы ... ... ... – 18 ... Бұл ... балшықпен емдейтін арнайы
емдеу-сауықтыру орталығы бар [133]. Басқұншақта гипс өндіру ... 1897 ... және ... ... және ... Басқұншақ кен алаңы деп аталатын
үш аймаққа бөлінген. Гипс қоры 1700 млн. ... ... ... тұз ... ... ... басталған күннен қазақтар жұмыс жасады және қазіргі
күнге ... ... ... 2007 жылы Басқұншақта гипс өндірісінің
басталғанына 110 жыл, арнайы зауыттың іске ... 75 жыл ... ... тұз ... XIX ... ... 1800-дей қазақ жұмыс жасады.
Қазақтар тасымал жұмысын түйеге жегіп ... ... мен екі ... бидай, ағаш т.б. тасыды. Ал мал сату және оның ... ... құрт т.б) ... қаражатқа өздеріне қажетті шай, шекер, мата, нан,
ағаш және өзге де керекті ... ... ... алды ... тұз ... ... ... жиналып кептіріліп, оның үлкен
бөлігі ... ... ... сол ... ... ... ... Донь тұрғындарына және тағы басқа жерлерге жөнелтілді.
Тұз тасу жұмысына Владимирск (қазіргі Ақтюбинск) Болхұн, ... ... Жаңа ... Успенка, Пироговка селоларының
жұмысшылары ... Бұл ... ... ... ... ... ... көшірілгендерден арнайы тұз ... ... ... ... болатын.
Тұзды ойып, тасу жұмысына 25 мың адам, 14 ... ... түйе ... ... ғасырда ірі тұз өндірушілер тұз ... ... ... ... тұз ... ... цех сала ... бірақ онда да жұмыстың бәрі
қолмен атқарылды. ... ғана ... ақы үшін адам ... ауыр ... тура ... ... тер, көз жасы ... сондықтан да Басқұншақ
көлі «көз жасы» көлі аталды. Жұмысшылардың ... ету ... 12-14 ... ... ... мен балалардың еңбегі аяусыз қаналды, оларға еңбек
ақының жартысы ғана төленді. Ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... болып кесіліп, кейде жараға айналады.
Үнемі шаң, дымқыл жерде жұмыс ... ... ... бет
ауызы іскен, азып тозған, күйзелген түріне қараудың өзі өте қиын болды.
Жұмыстан кейін де ... қара нан, ... су, сыз ... жер ... ... ... түрлі жұқпалы аурулар көп тарады, дәрігерлік
көмек жоқ болды. ... ... ... ... күрестен аулақ ұстау
және көңіл-күйлерін алаңдату мақсатында орыс ... мен ... ... ... арасында екпінді жұмыс жасады және үш ... орны ... Тек ... ... оба және ... жұқпалы
аурулары жайлап, көп адамның өмірін жалмағаннан кейін, ... ... ... ... ... ... Ол кезде өнеркәсіп орнында 25 мың жұмысшы
жұмыс жасайтын еді. Ауылдың шетінде екі сыныптық, 15 ... ... ... оған жұмысшылардың балаларының оқуы тек арман ғана ... ... ... ... ... қорлыққа шыдай алмаған жұмысшылар
жұмысты тастап қашуға мәжбүр ... Тұз ... ... ... ... ... ... өз үлестерін қосып, үкіметтен женілдік
беруін сұрады. 1917 жыл наурызында Ақпан революциясының әсерімен жұмысшылар
баскөтерулері ұйымдастырылды. Олар ... ... ... ... ... ... ... барлық жұмыс тоқтатылды. Өнеркәсіп иесі
катты қорқып, ... ... ... ... ... ... жұмысшыларда кәсіподақ, кооператив ұйымдары деген атымен болған
жоқ. Олар тек маусымдық жұмыс ... ... ... үнемі өзгеріп
отырды. Бұл жолы жұмысшылар ұйымдасқан ... ... ... жиналыс жасап,
өз талап-мүдделері туралы кызу ... ... ... ... араларынан арнайы адамдар шығарды. Жұмысшыларды алдап, қорқыту ... ... ... ... ... ... полиция қызметкерлерінің
көмегімен жұмысшы жетекшілерін тұтқынға алды. Олардың ішінде қандастарымыз
Ажмолда Нұрғаринов, Ақсейіт ... ... ... ... ... ... ... деген айыптар тағылды. Бірақ
қожайын мұныменен еш нәтиже шығара ... ... ... және тұз ... ... ... губернатордың өзінен
көмек сұрады. Астрахань губернаторы тез арада ... ... ... ... ... ... ... ол Хан
ордасына жеделхат жіберді:
«Председателю исполнительного комитета Внутренней киргизской ... на ... ... ... ... отказываются
работать. Прошу безотлагательно командировать одного из членов ... с ... ... Абдулом Каримовым на Баскунчак для принятия
мер для ... ... и ... ... ... от ... ... прошу телеграфировать мне.
Временный губернатор Бирюков, 11 марта 1917 года» [136].
Басқұншаққа келген губернатор мен Хан ордасы өкілдері, болған жағдайды
басуға ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезде көлдегі жұмыс тоқтаған болатын.
Тұз өндіру аймақ бойынша әртүрлі уақыттарда ... ... ... ... жұмысын атқарған жұмысшы күшінің саны ... ... ... ... | | | |
| |1913 |1922 |1923 ... ... | | | |
| | 1804 |3470 |1860 ... | | | |
| | 63 | | ... | | | |
| | 25 | | ... да ... | | | ... | | | ... ... ... ірі тұз ... және ... ... ... Басқұншақ көлінде болды.
Кеңес үкіметі орнағаннан кейінгі уақытта тұз өндіру мен ... ... жүзі ... ... ... ... 30-40% ... Басқұншақ темір жолы арқылы Владимирск пристанына Еділ ... ... және ... үкіметі құрамындағы басқада елдерге жіберіліп
тұрды.
Ең басты ... ... ... ... ... 1912 жылы ... ... 34%-ы жіберілсе, ал 1923 жылы 29% тұз ... ... ... ... ... ... орта есеппен күніне
164 ер адам, 118 әйел адам сұраныс жасаған, ал 1923 жылы тұз уату ... адам ... ... оның 369 ер адам 210 әйел адам ... [138].
1917 жылы кенес үкіметі орнап бар байлық халықтың қолына ... ол ... ... ... ... соғысы жылдарында
эсерлер халықтың саяси сауатсыздығын пайдаланып, тұз өндіруші жұмысшылар
арасында ... ... ... ... ... ... және өнеркәсіп билігін өз қолдарына алып, әр түрлі ... ... ... тұз ... ... ел ... ... Сол кезде
Астрахань губерниялық комитеті арнайы комиссия құрып, тұз өндіру орнына
тексеру жұмыстарын жүргізіп, жұмыс ... ... ... Үкімет бұйырығымен
тұз өнеркәсібіне екі экскаватор бөлінді. 1924 жылы ... ... ... Ю.А. ... жобасы арқылы бірінші Басқұншақ ... ... ... ... Не бары 10 ... күрек, балта,
сүймендер жойылып, орнын жаңа техникалық ... ... ... ... ... 425 ... ағып өтеді. Негізгі
жүктері: мұнай, орман, тұз және нан. Жүк ... ... ... Волгамен өтетін негізгі пристаньдар арасында 1925 жылы 1-ші орынға
шықты.
Астрахан пристанінің жүк айналымы 4866740 т. Сталинград – 2079500 ... 1712659 т, ... 1132370 т, ... 895100 т құрайды.
1921 жылы Басқұншақта тұз өндіру кең ауқымда жүргізіледі. Басқұншақ тұз
басқармасы ... ... ... ... ... мен жұмысшылар
мүше болуға ұмтылды. Жұмысшыларды ... ... ... ... өндіріс орнымен ұжымдық келісім шартқа отырды. Олар ... ... ... ... және тұрмыс деңгейін бақылап отырды.
Басқұншақ тұз кәсіпшілігі жұмысшылары арасындағы ...... ... ... тексеруі нәтижесінде бұрынғыға қарағанда алға жылжу ... ... ... ... ... ... ... айтқан.
1.Қырғыз (қазақ) жұмысшылар арасындағы мәдени – ағарту жұмыстарын
бұрынғыданда күшейту, ... ... ... барлығы дерлік
(100%) қазақтар болғандықтан ұлттарды қамтамасыз етуші ұйымға ... ... ... ... сауатсыздықты жою қазақ тілінде
жүргізіліп, орыс ... ... ... оқу пәні ... оқытылсын.
Бұл ұсыныстарды жүзеге асыру нәтижесінде жұмысшы – қырғыздар 1–3 ... орыс ... ... оқи ... ... дәрежеге
жеткізу және ана тілдерінде еркін жаза да, оқи да ... ... ... ... ... ... ... кеншілердің аудандық
комитетінің адресіне жазылып ... ... ... ... ... ... келісімімен іс сапарларға жіберіп олар арқылы орталықпен ... ... ... ... ... және ... ... кадр
дайындау мақсатында жұмысшы жастар арасында Астрахан қаласына және басқада
орталықтарға іс сапарға жіберуде жоспарланды.
4.Басқұншақ жұмысшылар ауданы ... ... ... ... компанияларына Басқұншақ кәсіпорны жұмысшыларының түгел қатысуын
қамту қолға алынды, себебі ол ... ... ... ... ... ... болатын.
5.Аудандық комитет пен Бөкей губерниялық ... ... ... ... ... сьездеріне қатысуға жұмысшы
делегаттарын жіберу үшін шара қабылдауды қолға алды.
6. Тұз өндірушілердің аудандық ... ... мен ... ... ... ... ... есептері
туралы хат алмасулар ұйымдастыру. ... ... және ... ... ... ... ... тұзөндірушілерінің комитеті барлық
мүмкіндіктерді жұмылдыру қажет болды
7. 11жастан 15 жасқа дейінгі балалардың ... ... ... ... көңіл бөлу тапсырылды (ҚР.ПММ ф140. оп1. д31.88
л)
Жаңа жағдайдағы тұз ... ... ... 30 ... пуд ... тасымалдау жүктелді. Бұл тапсырманы орындауға кедегілер көп болды,
солардың бірі - тұз ... ... ... ... түйе малы өте ... ал ... тұз ... мүмкін емес еді. Сол жылы ... ... ... ... және ... ... ... тұз
өндірушілер үшін жаңалық болды. Көлге теміржол салынды эксковатор үшін.
Эксковатор тұз ... ... көп ... болды, жылдам
бұзылады немесе кейбір детальдары сынып қалады, оны кері өңдеп қарайтын
маман болмады. ... ... ... тұз ... ... ... болды. Бұл жолы эксковатормен 1,461350 пұт, қолмен 16576620 пұт тұз
өндірілді.
1922 жылы ... тұз ... 40 ... тұз өндіру тапсырылды.
Үкімет, жергілікті ұйымдар, әсіресе ... ... ... комитеті,
Басқұншақ тұз өнеркәсібінің дамуына ерекше көңіл бөлді. Тұз өндіру жұмысы
1921 жылы тамызда кеңестердің ... ... ... Тұз ... жандандыру туралы қаулы ... 1913 жылы тұз ... пуд ... ... ... тұсында аштық пен қиыншылықтарға
қарамастан, жұмысшы–тұзшылардың бастамашыл еңбектерінің ... ... ... ... ... отырды. 1923 жылы ревалюцияға дейінгі
көлеміненде артығымен өндірілді. 1924 жылы ... екі ... ... ...... ... жұмысшылардың әсіресе сүйменшілердің ауыр
еңбегін жеңілдетті. Олар төрт метр ... ... ... Тұз ... тек ... ... тиегенде механикалық әдіспен тиелді.
Механикаландырылған жолмен өндіру жылдан ... ... ... ... ... жылдарға қарағанда жақсарды. Сүйменші
жұмысшылардың ... ... тұз ... ... эксковатор атқарды.
Шетелдік эксковатормен жұмыс жасаудың өзіндік қыиыншылықтары да болды,
сондықтан инженерлердің алдында үлкен ... ... ... Путилов
заводы инженері Ю.А.Макаровтың бастамасымен алғашқы тұз ... ... іске ... Бұл тұз ... ... 1934 жылы ... ... тұз қолмен тиелетін, сондықтан бір мезгілде бірнеше жұмысты
атқаратын машина ... ... ... ... ... ... ... –бірте
тұз сорғыштың жетілген жаңа түрін ойлап шығарды. Механиканың жаңа түрі
іске ... ... ... ... бір ... 70 -80 ... ... түйемен арба, 145-150 сүйменшілер болса, ... ... 8 ... ... 150-210 ... тұз ... жаңа тұз ... жұмыс
жасады. Комбайнды төрт-ақ адам басқарды. Қол жұмысы соғыстан ... ғана ... Мыс: ... ... 1200 адам ... ... тұз шығарылса, 1965 жылы 1млн 900 мыңнан ... ... ... жұмысшы саны 265 ке қысқарды. Жұмысшылардың ... ... ... де ... ... ... ... жер үйлерде тұрса,
онда тұрғын үйлер, мәдени орындар ... ... ... - ... жақсы клуб, орта мектеп, кітапхана, қонақ үй, ... ... ... ... ... су ... ... [139, 22 п.].
Тұз өндіру Астрахан губерниясында үлкен маңызға ие болды. Тұз
өндіру ... тұз ... ... ... ... жылына 48500 т. тұз өндірсе, 1924 жылы 320 мың ... ... жж. 493 ... ... 1932 жылы 598000 т., ал 1937 жылы ... тоннаға жетті. Кеңес билігі кезінде тұзды қолмен өндіру техника
қолданумен алмастырылды.
Балық өнеркәсібімен қатар тұз, тері ... ағаш ... ... ... тас ... ... ... табиғат қорына байланысты негізгі кәсіпшілік тұз өндіру мен
тері өңдеу болды.
Тұз өндіру жұмысы, ... ... ... ... ... жүргізілді.
Негізінен Басқұншақ көлінен өндірілген тұз өзінің тазалығымен ерекшеленеді.
Тұз революцияға дейінгі кезеңде қолмен ... ... ... жылы ... 6% ... снаряд пен өндірілді, 1927 жылы
98,283 тонна тұз ... 1930 ... есеп ... ... 409,512 ... тұз өндірілді.
Кеңес үкіметі кезінде Басқұншақ тұзы одақ көлемінде ерекше сұранысқа ие
болды және 30-35% тұзбен қамтамасыз етті. ... ... ... ... балық өнеркәсібіне пайдаланылады. Сондықтан ... ... ... пен тұз құрайды.
1940-шы жылдың өзінде жылына ... ... ... тұз ... Жаңа ... ... ... ауыз су мәселесі шешілді. Заман
талабына сай құрал-саймандарымен ... ... орта ... ... ... ... Ұлы Отан ... жылдарында Басқұншақ тұз
өнеркәсібі жұмысшылары да аянбай жеңіс жолында еңбек етті. 600-ден ... «Ұлы Отан ... ... ерен ... үшін» медалімен
марапатталды. КСРО кезінде Басқұншақ көлі ... ... ... ... ... ... өндіріп, І орында тұрды.
Басқұншақ тұзы үш түрге бөлінеді: «новосадка»- ақ тұз, «чугунка» - қатты
сұр ... тұз, ... - ... ірі гранатталған тұз.Қалыңдығы 600 метр
тереңдікке созылған тұз ... ... ... ... ... ... Ғалымдардың зерттеуінше Басқұншақ тұз қоры 40 миллиард
тонна шамасында,ол дүниежүзінің халқы түгел пайдалансада 1500 ... ... ... ... ... ... тұзы көп ... себебі оның
сапасы өте жоғары.
Патша үкіметі кезінде жылына 500 мың тонна тұз өндіріп тасымалданса,
оған 25 ... ... адам ... Ал, ... ... жылына 5 млн.
тонна тұз өндіріліп, оны бар болғаны мыңнан ... адам ... ... ... ... тұз өндіруден алдыңғы орында тұр.
Тұз өндірушілер бұрынғы мезгілде де ерен ... ... ... ... ... ... ... етті. Жылына 4 млн тоннаға дейін тұз шығарып
отыр. Өндіріс ... ... ... ... ... жасады.
Өнеркәсіп орны алдыңғы қатарлы жұмысшылары қатарында қазақтар көптен
саналды Олар ... ... ... тасымалдаушы Иманғали Ишатов,
жұмысшы Бораш Молаев, Ізім Төрешов, слесарь. ... ... ... тұз ... ... ... Ақмалибетов т.б. бар. Қазақтар
тек Басқұншақта емес Кіші ... да ... ... жасады.
Келісім-шарт бойынша Арал тұрғындарының ... ... ... ... болды. Тұз өлшеніп тапсырылды және ... , ... ... 20000 ақша беруге тиісті ... ... ... ... 60000
пұт тұзды тапсырғаннан кейін төлейтін болып келісілген . ... тұз ... ... Б. ... Р. ... Ілиясовтар, Абдуллаевтар тұзды тиеу, түсіру ... [140, 28 п.]. ... ... ... ... ... аулау екендігі белгілі,сондай дәстүрлі өнеркәсіп түрлері ... ... ... болды. 1935-1940 жылдары Басқұншақ ... ... ... ... ... ... ... сору құралымен алмастырылып, екі метр ... тұз ... ... Сағатына тұз өңдіру көлемі 80 тоннаға жетті Астрахан аймағының
болашақта қарқынды дамуы үшін соғыс ... он жыл ... ... ірі ... ... ... жеңіл және тамақ өнеркәсіптерінде
ерекше орын алды, әсіресе ағаш өндіру өнеркәсібі экономика дамуына ... ие ... ... ол кеме ... ... тұрғын үй салу және т.б.
жұмыстардың бәріне қажет екені белгілі. Әр ... ... ... ... ... ... кәсіпорнын пайда болды.
1930 жылдары жергілікті өнеркәсіп орындары қатары мақта, тігін, макарон,
алкагольсыз ішідіктер шығару, сыра қайнату, тері өңдеу т.б. ... ... ... ... салалары да өнірдің экономикалық
дамуында өзіндік ... ие ... 1930 жыл ... үш нан ... ... ... кәсіпорны дамыды. 1916 жылы ер күште салынған
ет ... ... 1930 ... екі ... жаңа ... ... оның
жанынан жаңадан томат цехы ашылды. Астрахан ... ... ... ... ... үшін ... тоқу ... алатын
орны ерекше. 1911-1913 жылдары салынған ау тоқитын кәсіпорын 1930 жылдың
басында машинамен ау ... ... ... ... ... 1933 жылдың
өзінде фабрикада 23 ау тоқитын машина болды. Еңбек өнімділік дамытуды ... ау тоқу ... ... ... 1940 жылы ... ... өнімі өндірілді.
Өнеркәсіп орындарының барлық саласының дамуы электр энергиясына деген
сұраныстың өсуіне әкелді, сондықтан қалалық ... ... ... ... күн ... ... және 1925 ... 800 киловат болса,
1928 жылы ... 3600 ... ... жылы 14 ... ... ... ... президумы станциялардың
көлемін 5000 киловақа жеткізу және Астрахань ауданынан электр станциясын
салу туралы шешім ... ... ... ... ... ... ... станция күшінің 6200 киловатқа жетуіне қол ... ... ... өзгерген жоқ. Бұл өнеркәсіп орындарын энергиямен қамтамасыз
етуді ... қала ... ... ... ... ... ... трамвай жолдары арқылы жолаушы тасымалдау көлемі өсті.
1923-24 жылдары жылына 5,5 млн. адам тасымалданса, 1937 жылы 35,2 млн. ... ... Отан ... қарсаңында он жыл көлемінде көптеген
өнеркәсіп орындарында экономикалық дамуда үлкен жетістіктермен өзгерістерге
қол жеткізілді. ... ... ... ... ... ... ... қажет болды. Ол үшін барлық күш жігер жұмсалды, адам үнемі
сенімсіздіктен артық ... ... Ескі ... орындарын жаңа
құрал-жабдықтармен қайта жабдықтаған мезгілде, басқа да кәсіпорындарда өнім
өндіруде үлкен жетіспеушілктер болды. ... ... ... ... ... ... жоқ, себебі завод немесе фабриканың оның
жұмысшыларының кімнің қарамағында екендігі өз мәнінде шешімін тапқан ... ... ... тұз ... ... гипс жасайтын
“Минераль”зауыты жұмыс жасайды. Гипс зауыты 1938жылы ... ... ... 18 ... Бұл ... балшықпен емдейтін ... ... ... ... үш ... ... ... және Шығыс Басқұншақ кең алаңы. Гипс қоры 1700 млн ... ... оған ... ... жоғары. Боғда жеріндегі тұз және гипс өндіру
жұмыстары басталған ... ... ... ... Отан соғысы
жылдарында гипске сұраныс жоғары болды.Себебі жаралыларға ол ауадай ... Сол ... ерен ... үшін ... ... 1943 жылы Жоғары Бас
Қолбасшыдан Алғыс алған.Ұлы Отан ... ... ... ... ... ... ... Аймұқанов Дәуіш,Нұралиев
Дидар, Алатаев Сайғұл,Сүйінішалиев ... ... ... ... т.б. Қазіргі мезгілдеде Басқұншақ гипс зауытында қазақ жұмысшылыры
көптеп еңбек етуде.Олар өндірістің жаңа ... ... ... технологиясына машықтанған. Биыл яғни 2009жылы Басқұншақта гипс
өндірісінің басталғанына 112 жыл арнайы зауыттың іске қосылғанына 77 ... ... жері ... ... ... атажұрты екені бесенеден
белгілі.
Кеңес үкіметі орнаған жылдарда және одан кейінгі жылдарда да Ресейді
Гурьев ... ... ету ... ... ... тасымал жұмысына
теміржолдың жоқтығы қолбайлау болды.Сондықтан траспортты қалпына келтіру
үшін”Біз еңбек армияларын құрудамыз, олардың біреуі ... ... ... ... ... ... ... кірісті” деген болатын.
В.И.Ленин 1920жылы 24қаңтарда Мәскеудің Пресненск ауданының ... ... ... ... ... ... ... (141, 520
б.).
Бұл темір жол Орталық Ресейді мұнаймен қамтамасыз ету үшін салынуға
тиіс болатын. Темір жол ... ... ... ... ... ... тауарлары Каспий теңізі арқылы Жайық өзенімен
Гурьевке жеткізіліп, әрі ... ... ... арқылы мұнай кәсіпшіліктеріне
жеткізілді, автомобил аз болды. Мал саныда жыл сайын азайып отырды, ол су
арқылы ... ... ... тасуға кедергі жасады. 1920жылдың өзінде
92шақырым жердегі кәсіпорындарға қажет құрал-жабдықтар, құрлыс ... ... ... үйіліп жатты [142]. Мұнай кәсіпшіліктерінде
жұмысшы-кадірлер жетіспегендіктен жұмыс өз жәрежесінде жүрмеді. 1920 жылы
15 ... Бас ... ... ... ... ... осы салада еңбек
еткендерді тіркеуге бүйрық берді. Ембі-Каспий ауданындағы Халық Комиссарлар
Кеңесімен Қорғаныс ... ... ... И. ... XI ... ... Кеңесінің мүшелері Восиленко, С. ... ... ... орнына Кунин 1920 жылы 29 ... Ембі ... ... қол ... Осы ... ... 150 адам ... кәсіпшіліктеріне жіберіліп, 1920 жылы 1 ақпанда Ембіде 1365 адам тұрып
оның 585-і сонда жұмыс жасаған [143, 250 п.].
1920 жылы ... ... ... ... бастаған 15 адамнан
құралған экспедицияны халық ... ... ... ... ... ... білу үшін жіберді. Олар ... ... ... ... ... ... және ... басқару үшін «Уақытша басқарма» үйымдастырып, жұмысты
жандандыру қажет еді. Наурыз айында орталыққа Фридман ... ... ... ... ... Республика қажетіне жұмсайтын мұнайды
көлік- ... тасу ... ... Бұл ... бір ... 1,5ай ... пұт ғана ... тасылады. Мұның өзі табиғат жағдайына байланысты және
техникалық құралдармен толық қамтамасыз етілген ... ғана ... Ал ... ыссылықтан ашылып кетуінен мұнай суға ағып
кетеді.Сондықтан бөшкелерді Ембіге емес Астраханға т.б. ... ... ... ... ... наурыз айында бұйрық берді.
Жалпы Қазақстан мұнайын мемлекет тарапынан бақылауға алып төкпей-шашпай
тасып қажетті орындарға жеткізу мақсатында темір жол мен ... ... ... ... қазақтарда белсене қатысты. Бұл туралы Еңбек ... ... ... ... В.А.Радус-Зенькович 1920 жылы 1-шілдеде
Еңбек және Қорғаныс Кеңесіне жазған ... ... [143, 41 б.]. ... ... мен ... облысы жерлерінде әсіресе Мақат, Доссор
мұнай ... ... ... ... ... ... ... мұрағат
деректері дәлел бола алады. Тәуліктік дебет Доссорда 2070 пуд болса Мақатта
2830пудты қамтыған сондықтан елді мұнай мен қамтамасыз ... ... ... бар ... осы ені заводқа бөлініп, оның ... ... ... ... жұмыстарына керек жарақтармен қамтамасыз етуді тоқтатпау.
Бас мұнай басқармасының назарында болды.
Заводтардағы жұмысшылар азық-түлікпен қамтамасыз етіліп, ... ... пуд таза су ... ... және 150дей мұнайшылар одряды
Гурьевке жеткізіліп, екі адам ... ... ... қайтыс болған. Екі
мұнай өндіру ... ... ... бар ... ... отырып,
артық мұнайды 120күннің ішінде тасып алу көзделді. Ол үшін 18 параход, 17
барж дайындалды [143, 73 б.]. ... кеме ... ... ... ете ... ... ... облысына үш параход жіберу
тапсырылды. Барлық ... ... ... ... ... ... ... қалдырмай жіберу тапсырылып, онда жұмыс жасауға әскери
флот армиясы қатарынан су ... ... ... ... ... ... алынды. Мұнай тасу көліктерін жанар-жағармаймен ... ... ... және ... арадағы су жолдары арқылы
тасылатын мұнайға, керек жарақтар, азық түліктерге, ... ... ... беру ... су ... ... Т.Головановқа жүктелді және
25000 пуд сұйық отынмен қамтамасыз ету тапсырылды [143, 74 б.]. ... жолы ... ... салынғандықтан ол Қазақстанмен Ресейге
бірдей қызмет жасауға және ... ... ... ... ... ... ... саяси мәселелерді шешуге партиялық күшпен
қамтамасыз ... ... [143, 27 б.]. ... ... ... ... ... жіберіп отырды. Мәселен 1921 жылы Астрахан балық аулау
жұмыстарына 16895 адам ... ... жол ... 13375 адам ... 6-7 бб.]. Заң ... ... ... адамдар жанұя жағдайына
байланысты алынуы тиіс болды, бірақ ол ескерілмеді. Барған жұмысшылардың
жағдайы өз ... ... ... ... қарсы күресу үшін
Республикалық Комитет құрылып ... ... ... ... жұмысты
қиыншылыққа байланысты 1921 жылы төрт жүздей адам тастап қшып кеткен.
Бұндай жәй ... ... ... да жиі кездесіп тұрды. Тек
Қазақстан ... ... ... ... жіберілген қазақтардың
жағдайымен есептесу қажеттігін қатаң талап етіп Қазақ Орталық Атқару
комитетіне 1921 жылы 4 ... хат ... , ... ... ... ... алынып , жағдайларына дұрыс көңіл бөлу қатаң ескертілді ... ... ... теңізінде аңгвардияшылардың әскери флоты болғандықтан
олар Астраханға мұнай жібермеуге және әскери ... ... ... бар ... пайдаланатыны белгілі еді. Сондықтан теңіз
арқылы тасымалдау ... ... ... командирі
Раскольниковқа тапсырылды. ... ... ... ... Каспий
теңізі арқылы жүргізген экспедициясы кезінде мұнай ... ... ... етуде бірге атқарылды.
3 қазақтарДЫҢ МӘДЕНИ-АҒАРТУ ЖӘНЕ САЯСИ ӨМІРІ
3.1 Қазақтардың білім беру, денсаулық сақтау ... ... ... жеріндегі қазақ ауылдарында XIX ғасыр мен XX ғасыр
басында жалпы білім беретін мектептер болған жоқ. Тек ... ... ... діни ... ... ... ... болды. Онда
сабақты молдалар берді. Қазақ ауылдарында мешіттер аз ... ... ... ... ... деңгейде сауаты бар Астрахандық татарлардың
әсері көп болды. Мектеп үйін ... және ... ... ... ... қаржы оқушылардың ата-аналарынан жиналды. Көптеген мектептер ... ... жер ... ... ... ... төселген киіз үстінде
отырып оқыды. Оқу араб алфавитін жаттаудан ... ... ... ... оның ... әр ... ... болып табылды. Көбіне жағдайы бар ата-
аналардың ер ... ... ... ... ... оқыту аз болды.
Ауқатты жанұя балалары орыс-қазақ мектептерінде оқуға мүмкіндік алды.
Қазақтардың ... ... ... ... ... ... ... аз болды. Орта
есеппен 34-35 мың тұрғынға бір ... ... ... ... сияқты үлкен
жерде, хан ордасында бір - ақ кітапхана болды. Негізгі тұрғындар арасындағы
білім беру жанұя ... ... Олар ... ... ... ... жатқа айтып үйренді. Құранды айтпағанда, кейбір дастандарды
жатқа айтатын көне көз қариялар қазіргі уақытта да кездеседі.
Жалпы ... ... ... 1841 жылы ... ... ... ... ашылған болатын . Одан кейін жеті жылдық ... ... ... оны 1857 жылы ... тұңғыш ағартушысы
Ы. Алтынсарин бітіріп ... ... ... ... ... ... ... мынандай жүйесі
қалыптасты:
1 2-3 жыл мерзімдік алғашқы білім алатын ауыл мектебі;
2 бір сыныптық ... және ... ер ... ... ер
балалар мен қыздар бірге оқитын төрт жылдық курстар;
3 екі сыныптық орыс-қазақ училищесі 6 жыл ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір өкілдері кәсіптік оқу орындарында ... ... Ауыл ... ... ... мал), ... т.б.
мамандықтарға дайындық жүргізілді.
XIX-ғасырдың аяғындағы білім беру саласының жай-күйі туралы мынадай
қорытынды жасауға ... ... ... ... ... ... ... балалары
білім алу жолында ерекше орын алды ... ... ... 1841 жылы Хан ... ... орыс-қазақ мектебі үкіметтік сипаттағы
мектеп болды және ішкі ордадағы білім беру саласында өзіндік орынға ие
болды, сонымен қатар старшина ... ... ... 1867 – ... администрациялық реформадан кейінгі ашылған “орыс-түзем
мектебі”. Бұл мектеп Хан ордасындағы орыс-қазақ мектебіне ұқсас болды
және Хан ордасындағы ... үлгі ала ... ... үкімет басқа да
орыс-қазақ мектептерін ашуды қолға алды;
4. Бөлімшелердегі орыс-қазақ ... аз ... ... ... ... орын алды және қазақ тұрғындардан үнемі қолдау тауып
отырды.
1. ... ... ... шектелуіне қарамастан, қазақ балалары
білім алу жолында ерекше орын алды (аудармашы, хатшы т.б.);
2. 1841 жылы Хан ордасында ашылған ... ... ... ... ... және ішкі ордадағы білім беру саласында өзіндік орынға ие
болды, сонымен қатар старшина ... ... ... 1867 – ... администрациялық реформадан кейінгі ашылған “орыс-түзем
мектебі”. Бұл мектеп Хан ... ... ... ... ... Хан ордасындағы мектептен үлгі ала отырып, Хандық үкімет басқа да
орыс-қазақ мектептерін ашуды ... ... ... ... мектептері аз болғанына қарамастан өз
уақытында ... орын алды және ... ... ... ... тауып
отырды.
Қазақтардың білімге деген құштарлығы көптеген жастардың старшин
мектептерінде білімін жалғастыруға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... болды,
оларға білім мен мәдениетті үйреткен Кеңес үкіметі дегенге осы зерттеу
жұмысының авторы келіспейді, ... ... ... қазақтардың көпшілігі
дерлік сауатты болған, ал Қазақстан жеріндегі шалғай ауылдардағы ... ... ... ... ... тілінде” оқуға сауатты
болғандығы көптеген зерттеулерде айтылған.
Отарлық саясат қазақ ... жері мен оның ... ... ... ... етіп қана ... жоқ , олар ... рухани
жағынанда отарлады; халықты тілінен , дінінен , ... ... ... ... ... шараларды жүзеге асырды (К.Н ... ... ... ... деректерден кездестірдік әрине
мұрағат деректерінің біріңғай кеңестік көз қараста ... ... ... ... үкіметтің 1917 жылы 20 науырызда Ресей азаматтарының ...... ... ... ... ... жоюы ұлт
мәселесі бойынша қабылданған ... акт ... [146]. Бұл ... ... ... ... қазақтардың орыстармен ... ... ... беріп, Ресейде алғаш рет діни наным, нәсілдік
кемсітушілік ... деп, ... ... ... ... ... етілі. Бұл туралы ресейлік зерттеуші С.Исхаков ... ... ... ... ... ... тұрғындардың
саяси және ұлттық - әлеуметтік ... ... жол ашты ... [145,91 б.]. ... құрамына кіретін барлық ... ... ... атқарушы комитеттеріне РСФСР Конс-ның
13-бетінде шіркеуді мемлекеттен ажырату жолымен ... ... ... ... ... Бұл ... 1918 ... 23-
қаңтарындағы декретінде келтірілді. Осы декреттің 5-бетінде діни ... ... ... ... болатындығы көрсетілсе, ал 2 және 10-
беттерінде ... ... мен діни ... жеке қоғамдар мен
одақтардың жағдайларында бағындыра отырып, мемлекет тарапынан қандай да ... ... діни ... ... ... тиым ... [146, 3 п.].
Кеңестік заң ... ... ... 125 беті) діни дістүрлерді
өткізуге қарсы барлық әрекет ... ... ... ... ... ... тәртіпті бұзбайды және азаматтардың құқына нұқсаң
келтірмейді деп есептелді .
Кеңестік билік ... ... бұл ... ... ... (мысалы, крест жорықтары, үйге икон ілу, ... ... ... ... ... Себебі олар қоғамдық
тәртіпті бұзбайды. Бұларға қарсы барлық әкімшілік шаралар тек ... ... ғана ... және т.б.) іске ... және ... ... немесе діни қоғамдармен шіркеу ғимараттарын пайдалану туралы
жасалған қандай да бір ... бұзу және ... ... ... ... жабу туралы шығарылатын ... ... ... ... керек. Осы себептер ЦИК, облыстық және
губерниялық атқарушы комитеті ... ... жабу ... ... ... ... атқарушы комитеттер болып есептеледі)
Президиумының протоколдық қаулысында көрсетулуі тиіс. ... ... ... ... да ... жолдарының бар-жоғы тексеріліп отырылуы керек.
(ВЦИК Президиумының 29.03.23жылғы қаулысы) ВЦИК ... ... ... ... ... және оларға бұл арыздарға рұқсат
етілгенше бұл орындардың келісім бойынша
Ғибадатхана үйін жабу ... ... ... ... да бір ... ... ... ЦИК президиумын, облыстық немесе губ-қ атқарушы
комитеттер сол ... ... ... бір ... ... ... салттарын орындауына мүмкіндік болмай қалмауын ескереді. Егер бұл орын
сол аймақта жалғыз орын болса және 5 ... ... ол діни ... ... сиынаты орны болмаса, онда оны жабу туралы қаулы іске аспайды.
Ғибадатхана орнын пайдалану туралы келісімге ... діни ... ... заң ... мен контр-ревлюциялық әркеттері діни
орынды тәркілеуге негіз бола ... ... ... ... ... ... ауқымы кеңіреу болып есептеледі. Сонымен қатар ... тыс ... ... немеес мүлде сенімге кірмейтін, бірақ осы діни
орын туралы жиналыстық дауыс беруі де есептелмейді. Діни орын ... ... ... ... ... салық төлемегені үшін ... және ... ... ... сол діни ... сенушілердің
басқа бір тобымен немесе қоғамымен қайта ... ... ... ... діни ... ... ... мүмкін болады. Бір сенімнің бірнеше
діни ағымдарының арасында мысалы, ... ... ... ... шіркеулік орынды бөлісу ісінде сол аймақтағы әр ағымның сенушілерінің
саны мүмкіндігіше ... ... ... ... ... ... бөлу жолымен жағдай
мұмкіндігінше тез арада түзетілуі тиіс.
Егер белгілі бір сенімнің немеес ағымның сенуші ... ... ... ... ... орын ... ... және т.б.)
мүмкіндіктері болмаса онда олдар жолға алынған немесе жеке адамдар берген
немесе қайта ... ... ... ... сенім жиналыстарын немеес
дәстүрлерін өткізу барысында әкімшілік органдардан қарсылық ... ... ... мен ... ... құрылысында жалпы ғимарат
құрылысына тән ... ... ... ... тіркелгеннен
кейін мұндағы өтетін барлық сенім жиналыстары мен ... ... ... және т.б.) ... ережелерге бағынуға міндетті.
Әрбір сиыну ... ... ... ... ... алу ... ... заң бойынша негізсіз болып есептеледі және жеке діни ... ... ... ... ... ... жол бермеуі керек,себебі кеңес билігі алдында барлық
діни ағымдар ... және тең ... да ... ... міндетті түрде басшылық етуге ұсынылған
мұндай жағдайлар жиі бұзылады. ... ... ... ... ... ... мұны ... Атқару комитеттері сол орынға
тәжірибелі адамды өкіл етіп ... ... Сол ... ... ... әкелу ісіне ол жауап беруі тиіс. Икона, облачения хоругви және т.б.
сияқты сенушілер үшін қасиетті заттар театр,клуб, және с.с үшін ... сол ... ... ... орналасқан басқа бір ... ... ... алып ... тиіс [147, 6 ... үкіметі орнағаннан кейінгі мұрағат деректеріне сүйенетін болсақ,
Ресейдегі ұлттық мектептерді ашу туралы ... 1918 жылы ... Сол жылы ... ... ... білім беру комиссариатының аз
ұлттарға арналған мектептер ашу туралы қаулысы қабылданды. ... ... ... ашу ... туғызды, әсіресе оқулықтар мен ... ... ... Бөкей губерниясында кеңес үкіметі орнады.Қиын жағдайға қарамастан
жұмысшы – шаруа қоғамы құрылып жаңа өмір жолында ... ... ... губерниясында атқару комитеті халыққа білім беру бөлімі құрылып,
халық арасында барлық ... ... ... ... басшылық жасады.
1918-1919 жылдары екі газет шығарыла ... ... жолы ... екі рет ... екіншісі “Казакская правда” орыс тілінде шықты.
Сонымен қатар ... ісі ... ... тарихта алғаш кеңестік Конституция
қазақшаға аударылып, ол Жалпы ресейлік қазақтар арасына кеңінен таратылды.
Орталық Атқару ... ... 151 ... ... ... ... өмір баяны қазақшаланды. Лениннің өмірімен ... оны ... ... ... адам деп ... Бұл ... обылысындағы Бөкей даласы қазақтары арасында ғана таратылды, ал
Қазақстанды Колчактар ... алып ... ... ... үкіметі
орнағаннан кейін 1918 жылдан бастап Бөкей даласындағы әрбір ... ... ... ... ... ... ... үшін
оқулықтар ана тіліне аударылды. Оқулықтар басып шығаруға қағаз ... ... алу үшін ... даласына
орталықтан бірнеше миллиондаған сом ақша бөлінді. Қазақтарды қысқа ... ... жаңа ... ... жұмыс жасауға дайындады.
“Мұғалім” атты педагогикалық журнал болды. Онда сауатсыздықты жою, кеңес
мектептеріндегі әр ... ... ... жаңа ... жарияланды.
Журналдың саяси – тәрбиелік маңызы ... ... 1919 жылы ... Ордада мұғалімдердің 1-сьезі ... оның ... ... ... ... Сарбасов былай дейді: Съезде білім беру ... жаңа ... ... ... ... ... тындалып,
оқу- тәрбие жұмысын ашу туралы, басқа да кезек күттірмейтін мәселелер
талқыланды. Ауылдарда 90 жаңа ... салу ... ... ... ... ... жүргізуіне тиым салып – діни орнына жаңа
заман талабына сай мектеп ұйымдастыру қолға ... жылы ... ... ... беру ... жалпы, кәсіптік білім
беру, мектепке дайындық, қамсыздандыру, мектептен тыс, ... ... ... ... ... әр ... атқаратын қызыметтері
болды.Мысалы: балаларды қорғау бөлімі Орда қаласында, ... ... ... ... ... ... және бала бақшаларға басшылық
жасады.Мектептен тыс жұмыс ... ... ... ... ... жою ... ... Арнайы комиссия құрылып, мектеп
жұмыстарын әсіресе сауатсыздар тізімін алып, олардың арасында үгіт-насихат
жұмыстарын жүргізді, және ... ... ... ... ... ... ... жылы 72 сауатсыздықты жою курстары ашылып, 1920 – 1922жылдары оның
саны 350-ге жетті. Партаға балалармен бірге ересектерде отырды. Өнер ... ... ... ... мамандардың, арнайы мекеменің, музыкалық
құрал – сайманының ... ... 1921 жылы ... ... ... ... ... тұрғында арасында концерт, қойылымдар қойып,
түскен қаржыны ашыққан балаларға көмекке жұмсалды.
Кәсіптік-техникалық білім беру бөліміде ... ... ... жәй ... ... ... ... ауыл шаруашылығы
курсы ашылып, 31адам білім алды. ... ... ... ... ... жүргізу курстары ашылып жұмыс жасады, импералистік және ... ... ... ... ... беру ... өз ... тигізбей
қоймады. 1920-1921 оқу жылында 240 мектеп жұмыс жасаса ... оқу ... ... ... оқу ... 60 мектепке қысқарды.
Қиындыққа қарамастан ұлттық кадр дайындауға ден қойылды. 1920жылы ... 10 ... ... ... курс ... 150адам оқып
шықты.1923жылы педогокикалық ущелеше ашылып орыс және қазақ мектептеріне
мұғалімдер дайындады.1925жылы губернияның ... ... ... ... ... ... тура ... және қызыметкерлерін
тағайындады.Көшпелі қазақтардын әр жерде ... ... ... ... ... [148, 1-5 ... жылы ... революциясынан кейін қазақтар Ресей халқының белгілі бір
бөлігін қамтығандығы белгілі, бірақ қазақтар арасында сауатсыздық ... 1920 ... ... ... мектептаріне арнап маман кадрлар даярлау
қолға алынып, Омбы уездік ... ... 1919 ... ... ... сәйкес үш айлық жалпы білім беретін және ... ... ... ... ... қазақ мектептеріне мұғалімдер
қажет еді. 1924 жылы қаңтарда ... ... ... ... техникумы ашылды. Кеңес үкіметінің мәдени жағдайын ... ... ... қазақтардың арасында әлі де болса
конфессионалдық мінездегі ... көп ... Олар ... ... көпшілігі молдадан білім алды [149, 129 б.]. 1920-1921жылы оқу
жылында Сібір жеріндегі қазақ тұрғындары үшін 3 ... ... ... ... ... ... бір клуб, бір ұлттық драма театры ашылды [150,
178 б.]. 1922-1923жылы оқу жылында бірінші ... ... 23-ке ... ... жерінің бір бөлігі Қазақстан құрамына енді. Қазақ АКСР-інің
құрамына кірмейтін Сібір ... 1921 ... ... ... 200 мың ... [150, 179 ... ... I\II.27 ж ... 28 ж. ... 30000 ... одақ ... ... санамағанда) жұмыс
жүргізеді. Клубтардың сыйымдылығы бір мезгілде 13500 адам, немесе қызмет
көрсететін бұқараның-48%-ын қамтиды, ... ... ... одақ ... ғана ... ... Көрермен залындағы 1 орынға кәсіподақ
мүшелерінің 6 2,1 адамынан келеді.
1 ақпан 1927 жыл мен 1 ... 1928 жыл ... ... ... ... ... ал осы ... 5 клуб ашылған.
2. «Қызыл бұрыштар» жүйесі 1 ... 27 жыл. ... 28 жыл. ... бұрыштар» 33000 жұмысшы және қызметшіге қызмет көрсетеді, орташа
есеппен 1 ... 100 ... ... ... ... 1 ... 27 жыл. 47 ... 28жыл. 46 клубтың
|3 бөлмеге дейін бөлмесі бар клубтар, |17-сі|13-сі|
|көрермен ... ... | | ... 7-ге ... бөлмесі бар сондай |15-сі|16-сі|
|клубтар, | | ... 8 бен одан көп ... бар, |7-сі |6-сі ... залы бар ... |7-сі |7-сі ... ... бар, ... тынығу бөлмесі бар, |5-сі ... ... ... бар, |3-сі |9-сі ... ... бар, ... ... бар, |26-сі|29-сі|
Алайда, ақпарда көрсеткен өзгертулер, клуб аумағын ... ... ... ... орындарын ғана ауыстырған.
Жазғы бақтардың жасақталуы, 1926 жылдың тамызындағы мәліметтерде, келесі
көрсеткіштерге ие:
1. 16 ... ... 9 ... бар. 1 ... 1927 жылы арнайы
денешынықтыру залы -7 болса, 1 сәуір 1928 жылы да ... ... ... ... 300-ге ... ғана адам ... мүмкіндігі бар.
Жазғы мезгілде залдармен қамту жағдайы тәуірлеу ... жылы жазы - 20 ... ... жылы жазы - 22 аудан болған.
28 жылы жазы - 23 аудан болған.
1927 жылы қаңтарда: клуб ... ... саны 10 ... 1928 ... 20-ға ... ... Осы уақыт ішінде денешынықтыру нысандары санына
жарақталған 2 мұз алаңы қосылған.
1927 жылы 1-ші ... 22 ... ... ... ... ... 21 клубта репродуктор болған. «Қызыл бұрыштарды» радиоландыру
туралы мәлімет жоқ, ... олар өте аз ... жылы 1-ші ... клубтарды дауыс күшейткіші бар 35 радио қондырғы
есептелсе, «Қызыл бұрыш» 38 радио ... ... ... 51 ... ... ... ... мәліметтер бойынша 73 мәдениет мекемесі
радиоландырылған.
4. Клубтар мен ... ... ... жылы ... 46 ... 782 ... ... шараның мәліметімен)
180315 адам қамтылған.
159 «Қызыл бұрыш»-та 1039 шаралар
өткізілсе 1972 шараның мәліметімен
48664 адам қамтылған
Небары: 205 ... 1821 шара ... адам ... жылы ... 42 клубта 717 шаралар өткізілген,
(674 шаралар ... адам ... жылы ... ... ... 1675 шара өткізілген,
(1654 шаралар мәліметімен)
124724 адам қамтылған.
28 жылы 1-ші тоқсан. Клубтар мен «Қызыл бұрыштарды»
Қаңтар-наурыз ай. 6116 шара ... ... 699166 ... ... ... ... ... жылы қаңтар. Клубтар өткізген ақылы ... ... ... ... құрады:
1927 жылы тамыз. 30,2%
1928 жылы 1-ші тоқсан 24,4%
Қатысушылар саны 73,8%-ға өскен.
1927 жылы 1 ... ... мен « ... ... 1456 ... бар ... үйірмесі болса, осы жылы 1 сәуірде 4902 адамы бар 167
үйірме ... яғни ... саны ... өссе, мүшелер саны 236,5%-
артқан.
1927 жылы үйірменің жаңа түрі-санитарлық (жедел ... кең ... ... саны 1 ... 936 ... бар 53 үйірмеге жеткен.
Оқу жылының нәтижесінде 61 үйірмеден 1283 адам алғашқы ... ... ... ... 7 ... ... 130 адам
бітірген. 27 жылы 1 ... 11 ... ... 144 мүше ... ал 1
сәуірде 787 адамы бар 48 ... ... жылы 1 ... ... ... 83 ... болса, осы жылы 1 сәуірде 145 бірлік ... ... 94-і ... ... 9-ы ... ... ... және
42-сі клубтарда болған.
1 сәуірде төменгі ұжымдардағы кітапханалар 12249 ... ... ... ... ... саны 51169 ... құраған. Жәнеде
22060 адам, 110 төменгі ... ... ... ... ... ... ... Алайда кітапхана саны өскеніне қарамастан, 27 жылы 1 сәуірде
123 ... 18129 адам ... ... ... қамтылмаған.
27 жылы 1 шілдедегі мәліметтерде тұрақ кітапханаларда 183501 ... ... ... 18132 ... ... небары: 211633 дана кітап болған. Бұл
толық емес мәліметтің өзі ... ... ... көрсетеді.
Ж.ж 1 шілдесінде 73 кітапхананың 51-де 1000 данаға дейін кітап болған,
яғни 70%-да. 27 жылдың 1 ... 71 ... ... ... қызмет етуге тиіс болғанмен, жазылушылардың саны 13409 адамды,
яғни 23,7 %-ды ... 1 ... 73 ... 17305 адам ... бұл ... ... 2255 ... яғни 15%-ға артқан. 27 жылы 1 ақпанда 25
жасқа ... ... ... құраса, 1 шілдеде 73 кітапханада ... ... саны ... ... яғни ... саны ... ... 30-дан асқан жазылушылар саны 3421 ... ... мүше емес ... ... ... ... және ... 13,1% болса, әйелдер саны 71 кітапханада 33%-ды құраған. 1
шілдеде (71 кітапханада) 1 ... ... ... ... ... ... ... кітаптар 63,5%-дан 56,4%-ға төмендеген. Балалар кітабы 4-
5%-бен тұрақталды.
27 жылы 1 қаңтарда клубтардағы оқу ... 31 ... 28 жылы 1 ... ... жалпы оқу бөлмесі 27 жылы 1 шілдесінде кітапханалардың 74%-да
болған. 27 жылы ... 11 ... 15 клуб ... ... ... дәлірек айтсақ анықтама үстелдері болған [150, 28-33 бб.]. Орынбор
қаласы ... ... ... болғаннан кейін РКФСР құрамына енетін барлық
автономиялық республикаларға қажетті мамандар даярлайтын орталыққа айналды.
1921 жылы Орынборда халыққа білім беру ... ... ... ... ... ашылып, ондағы оқитындардың 30%-ы қазақтар болды. ... ... ... ... С. ... Ғ. ... бар еді. 1925-
1929 жылы Омбыда 150 қазақ мектебі болып, онда 3124 бала ... [151, ... 1921 жылы ... ... ... ... ... комитеті қазақ
балаларының өмірін сақтау үшін және ... ... ... ... ... 3 қазақ балалар үйі ашылды. ... ... ... ... ... ... Батыс Сібір жерінен 1929-1930жж. 277
мектеп-интернат ашуды жоспарлап, онда қазақ ... ... ... ... жылдардың өзінде онда 2125 адам оқыды [152].
Қазақ мектептерінде оқулықтар жетіспеді. Қазақстаннан араб әрібінде
жазылған ... ... ... ... ... ... ... бірінші Ресей революциясынан кейін шығарылды. Араб тілінде
оқулықтар жазуға және ... ... ... ... ... болған Г.И.Гумеров болды [153, 173 б.]. ... ... жою ... ... пункттер ашылды. 1918 жылдары Астрахан
губерниясындағы қазақтар арасында ... беру ... ... өзгерістер
болды, көптеген ауылдарда бастауыш сыныптары ашылып, онда РКФСР білім беру
халық комисариаты жасаған бағдарламасы ... ... ... ... мектептер Мыңтөбе, Синеморск, Теңіз болыстарында ашылды. ... ... ... 22 ... 5 орыс ... ... ... онда 1200
оқушы оқыды. Коммуналдық мектептер де ашылды. Ганюшкин ... 50 ... ... ... мектеп ашылып, онда жетім
балалар оқыды. Астрахан ... ... ... сол ... ... ... ал ... ауданында 23 мектеп жұмыс жасады [154, 160 ... ... 1920 ... ... Бөкей губерниясы Халық ағарту
бөлімінің мәліметі бойынша қазақ ... ... 339 ... ... оның 234 ... баспалдақты, бесеуі екінші баспалдақты [155, 45
б.].
Ауыл-шаруашылығын қайта құру, жаңа ... ... ... ... салаларының ... ... ... ... ... ... көңіл бөлуді қажет етті. Бұрын ... ... ... ... алмайтын кәсіптік техникалық оқу орындары болды.
1913-1914 оқу жылында бастауыш мектептерде мектеп жасындағы балалардың
44% қамтылды. Аз ... ... ... қажеттілікті жандандыру қажет
болды. Астрахан губернисына қарасты территориядағы аз ... ... ... ... 1913 жылғы мәлімет бойынша бастауыш мектептегі
42% баланың 5-8% ғана аз ұлттар балалары ... ... ... ... бұл ... бір шама ... деп ... болады. Мұнда орыстармен аз
ұлттарды мектепке тарту бірдейге жақын, 66,6% және 65,4% болып тұр. ... оқу ... ... мектептерде 12,361 адам оқыса, оның ішінде 1770
адам яғни 14,3% аз ... ... ... қарағанда біршама
ілгерілеушілік байқалады, өкінішке орай сапа ... ... ... ... көтеру үшін білім мен тәрбиені күшейту ... оған ... ... ... үйлері ескі ғимараттарда орналасты, әсіресе
ауылдық жерлерде парта ... ... ... ... Аз ... оқитын мектеп мұғалімдерінің білім ... ... ... ... ана ... ... тіптен жоқ болды. Көркем
әдебиеттер мүлдем болмады. Білім дәрежесі төмен, қиын жағдайда ... ... ... ... ... қадағалау жетіспеді. Болашақта
жартылай көшпелі тұрғындардың әлеуметтік жағдайын ескере ... ... ... ... мақсатында мектеп үйін салумен шектеліп қана қоймай,
мектеп-интернат ... ... ... ... ... әр ... ... жұмыстарды үйымдастыру және ағарту саласына бөлінетін қаржыны
көбейтуді үнемі назарда ұстады.
Мектеп саны ... өсіп ... ... ... ... барлық
территорияға мектеп бірдей дәрежеде орналасқан жоқ. Жұмысшы-шаруа жастары
арасындағы білім беруді сапалыландыру қолға ... ... ... ... мал ... ауыл ... дәрігер т.б мамандарын даярлайтын
техникумдар ашылып жұмыс жасады. Бұл оқу ... 3-2 жас, ... ... ... ... ... ... жарақтанбаған,
мастерской, зертханалар, оқу-әдістемелік көмекші ... ... ... ... ... ... ... қаржының 3-1 бөлігі
балалар үйіне бөлінді.
Орынбор, Батыс Сібір жерлеріндегі сияқты Астрахан губерниясында мектеп
ашу ... ... және ... ... ... көптеген
қиындықтар туғызды. Негізінен, ағарту саласын ұйымдастырушылар революцияға
дейінгі интелигенция өкілдері, бұрынғы мұғалімдер С. Мендешов, ... ... ... ... ал ... жылдары
Астраханның өзінде қазақ мектептерінің ашылуына ұйытқы болған алғашқы қазақ
мұғалімдері - Темірғали Күнтуғанов, Қасым ... ... ... ... және т.б. ... [156, 164 б.].
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін Ресей жеріне қоныстанған аз ... ... яғни ... ... ... ... игі жұмыстар жасалынды дегенмен, халық арасында кемсітушіліктер
көп болды. Қазақтарды “қарсақтар” деп ... ... ... ... ... көбіне басшылық жұмыстарға қоймаған. ... ... ... ... өз ... ... аяққа таптатпауы үшін мәдени
тұрғыда ... көп ... ... ... ... ... ... 1937 жылы 22 наурызда колхоз қызметкерлерінің ... ... ... жалпы курсанттардың мұғалім ... ... ... ... ... курсанттардың ашына, қорлана сөйлеген
сөздері дәлел бола алады. ... ... ... ... ... ... сабақты 5-ке оқуды міндетіме аламын және артта қалушыларға
көмектесемін, бірақ біздің топ ... ... ... кемсітіп,
келеке қылатындар бар. Малшыларға “ботаника” не керек, ... ... ... ... Бұл дұрыс емес. Біз мұнда оқуға келдік, сол үшін ... ... ... болу үшін оқымаймыз, қасымызға басқа
колхозшыларды ... ... ... ... ... ... болу үшін
оқимыз”- десе, Бейсенбаевтың: “Біз колхоздан келдік, біз малшы да ... ... да ... ... ... ... ... “пастух”-деп
айтуларың дұрыс па, олай істеуге болмайды. Қайта сіздер, малшыдан ... ... үшін ... ... Солай істесеңіздер сіздер үшін
жақсы үлгілі жұмыс болған болар еді, содан кейін күлеміз ... ... ... ме, әлде ... ма”, - ... ... [157, 19-20 ... облысында ұйымдастырылған колхоз қызметкерлерінің білімін
көтеру, қазақ мектебінің ... ... ... беру ... ... ... Мектеп басшылығы курсанттардың әрқайсысымен жеке-жеке
жұмыс жасауды талап етіп, сабақ берумен шектеліп қана ... ... ... ... ... ... ... да үнемі көңіл
бөлуді жүктеді. Әрбір мұғалімнің жұмыс жоспары талап етіліп, алдымен өздері
үлгі ... ... ... ... қоғамдық жұмыстармен айналысып,
курсанттардың бос уақытында әңгімелесу, газет ... ... ... сабақ өткізіліп, білімді бағалауда әділ болу талап етілді. Мектеп
бітірушілер арасында оқу ... ... көп ... ... Қалиев,
Құлбалаев, Таңатаров, Мұстафаев және т.б.
1927 жылы Астраханда ... ... ... ... ... қазақ
педагогикалық техникумы ұлттық педагог кадрларларды дайындаумен айналысты.
Астрахандағы ... ... ... ... ... ... қазақ
интеллигенциясын даярлауға үлес қосты. Техникум түлектері жоғарғы оқу
орындарын ... ... ... ... оқу ... ... жауапты қызметкерлері болды. Мыс: ... ... ... Б.Б. ... 1955 жылы ... ... ... училищесін
бітіріп, әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік ... ... ... ... ... ... аяқтады. 1987-
1992 жылдарда Алматы шет тілдер институтының ректоры болып қызмет атқарды.
Вьетнамның Хошимин қаласының құрметті азаматы. Сол ... ... ... ... ... ... Н.И.Есқалиев -
Қазақстанның Өзбекстандағы ... ... ... ... ... алгебра және геометрия кафедрасының доценті
болған [158, 90 б.]. ... жою ... ... ... мен тамақпен қамтамасыз етілді. Бос уақыттарында кино, театр,
мұражайға барып өз ... ... ... ... ... ... тұрды. Олар жақсы оқимыз деп міндеттеме алып ... оны іс ... іске ... бар күш жігерлерін салды.
Кеңес Үкіметі ... ... ... ... ... ... ... жағдайын жақсарту жолында әр түрлі ... Ең ... ... жою ... ... ... ... басқа да мәдени көпшілік орындар ашуға арналды. РКФСР жеріндегі
қазақ ... ... ... ... ... баспасөздің көмегімен
жүргізілді. Ұлттық аудандарға ерекше көңіл бөлінді, орыс-қазақ тілдерінде
газет шығаруды ұйымдастырды. 1924 жылы 20сәуірде Астраханда ... ... атты ... ... ... ... бюросының губерниялық
партия комитетінің органы болды [159, 145 б.]. Астрахан ... ... ана ... ... ... ... ... және олар
үшін бұл саяси жаңалық еді. Оны қазақ ауылдарының балық ... ... ... ... ... тұз көліндегі жұмысшылар жаздырып
алып оқыды. “Кедей тілі” газеті қазақ ... ... ... елді ... шаруашылықты ұжымдық басқару, мәдени ағарту
шараларын өткізу жұмыстарын ұйымдастыруға ерекше үлес ... ... ал ... ... ... тағайындалды. Бұл газет негізі
1924 жылғы 20маусым №7мәжілісте губкомның бюро мүшелері бекіткен қаулыға
сәйкес «Қазақ»деген атпен ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді,себебі сол кездегі кедейдің ... ... ... ... ... ... ... болса керек. Газет
орталықтағы «Коммунист» баспа үйінде басылып,жексенбі күндері жарық көрді.
(СүндетұлыүҚ Автореф.Атырау 2008ж16б) 1931 жылы ... 1660 ... ... ... 60 ... тілінде 10 млн. дана болып шығарылды [160, 165 б.].
Қазақ тілінде шығарылған газеттерде ... көп ... ... ... ... болып жатқан оқиғалар мен жаңалықтар өз дәрежесінде
жарияланбады [161, 41 п.]. Сондықтан ... ... ... комитеті
ұлттық газеттерде жұмыс жасайтын мамандар дайындайтын курстар ұйымдастырды
және 1935 жылдың қыркүйегінен бастап ... ... ... [161, 2 п.].
Елдегі “мәдени төңкеріс” аз ұлттарға арналды. ... ... ... ... ... ... ... орындары
ашылды. 1926 жылы Астрахан губерниясына қарасты ауылдарда қазақ тұрғындары
үшін 22 оқу ... 3 ... үйі, 10 ... 3 клуб ... ... ... ... жандандыру үшін қазақтардан тұрақты кадрлар жұмыс жасауға
жағдай жасалды. Қазақ тіліндегі әдебиеттер жазылып алынды. Кітапхана, ... ... жою ... әр ... үйірмелер ұйымдастырды.
Астрахан губерниялық атқару комитетінің және қалалық кеңестің 1926 жылғы
бюллетенінде ауылдық кеңес хатшылығына ... ... ... ... ... және барлық іс қағаздар қазақ тілінде жүргізілген [162,
1 б.]. Астрахан губерниясының халыққа білім беру ... ... ... жылы “аз ... 5 мың кітап қоры бар кітапхана жұмыс жасап,
күніне 25-30 адам ... ... ... ... ішінде клубта мың адам
қатысқан татар-қырғыздарға (қазақ) арналған 3 рет жиналыс, жұмысшыларға
арналған 6 ... 9 ... ... 4 ... ... Клубта 6
үйірме жұмыс жасады: драма, музыка, спорт және т.б. [163, 53 б.]. Мұның өзі
қазақ халқының ... ... ... ... ... ... губерниясы атқару комитеті халықты медицинамен қамтамасыз ету
үшін шешім қабылдап қазақ жанұялары тұратын жерлерге ... салу ... ... ... Жоспарланған аурухана 1926 және 1927 жылдары салынып
халыққа қызмет жасады [164, 152 ... ... ... ... ... өте ... ... болмаса
да, Қазақтар мен Қалмақтар көп қоныстанған аймақтардағы денсаулық сақтау
жұмысы ... қиын ... ... ... чума ... аурулары үлкен қайғыға душарлады, сонымен
қатар ... ... ... іш-құрлысы, алапес т.б ... бұл ... ... ғана емес бүкіл Республикаға қорқыныш
туғызды.
Астрахан губерниясының соғысқа дейінгі шекарасы чума ... ... ... Еуропа жұртшылығына белгілі. 1918 ... ... чума ... ... кеткендігі және оны жою ... ... ... хаттамасына назар аударатын болсақ сол ... ... 20 ... көз ... және 4 адамның қал
үстінде екендігі баяндалған , ... ... ... , ... ... бар ... ел арасына іс сапарға ... ... іс- ... 10 мың сом ... ... ... олол
дәргер Б.Шомбаловтың атына жазылып берілген. Ауру ... ... ... ... 1918 ... 15 қазанда қазақ даласына
қоныстанушыларды тәуліктік ... ... 15 ... белгіленді.
Болашақта дәрі-дәрмек, тамаққа қажетті 20.000 сом ақша ... ... ... ... [165, 18 п.]. ... ... 92 елді
мекеннен 350 адам чума ауруымен ауырған.
Холера ауруы Астрахан губерниясын әлсін-әлі жайлап ... XIX ... ... XX ... 25 жылдары аралығында Астрахан губерниясында
халера ауруы 25 мәрте қайталанып жүздеген адамның өмірін жаулаған. ... жылы ... ... ... ауруынан 744 адам көз жұмса, 1910 жылы
270 ... ... ... ... ауруымен губернияның көптеген
аудандарының халқы ... ... ... ... ... ... ауырды. Безген ауруы бойынша да бұл жылдарда РКФСР бойынша Астрахан
губерниясы бірінші ... ... ... ауруы мыңдаған адамның жұмыс
жасауына мүмкіндік бермеді.
Жұқпалы соз ауруы губернияның жартылай көшпелі тұрғындары арасында ... ... ... ... аз ұттардың 37% дан 75%-ға ауырды. Балық
өнеркәсібімен тұз өндіру ... ... ... қолайсыз жағдайда
болғандықтан салқын тиіп ауру, жұқпалы аурудың тарауы көп болды, сондықтан
тұрғындарға медициналық көмек ... ... ... алу қажет болды.
1913 жылы қаладағы медициналық көмек көрсету ... ... ... 10 ... ... болатын. Мысалы: Астрахан қаласында 162,482
халыққа 721 орынды аурухана яғни бір орынға 224 ... ... ... ... 332,707 ... 136 ... ... немесе бір орынға 2444
тұрғыннан ... ... ... ... ... ... 2,2 есеге
дәргерлік көмек жақсарды. Губернияда 509,800 ... ... ... ... ... ... ... бір орынға 309 адамнан келеді. Халықтың
емханаға келіп емделуі ... ... 982,200 ... ... ... жақсара түсті, ауруханалардағы орын саны
көбейтілді, емдеу пункттері, жаңадан ... ... ... ... қабылдау жұмыстары үйымдастырылды. Селолық тұрғындарды ... ... ... ... көмек көрсету үшін арнайы
маманданған отрядтар жіберілді. Әсіресе ... ... ... ... ... ... ... көрсету үшін жүзбелі емдеу
орындары құрылды. Кәсіпорындар жанынан аурухана, ... ... ... 1927 жылы ... ... көп ... арнайы арнайы станция
құрылды.
Ана мен бала өмірі мен денсаулығын ... ... ... бала ... беру ... құрылып, губерния тұрғындары кеңінен пайдалана
бастады. Дегенмен денсаулық сақтау ... ... ... орын ... ... ... ... мекемелері болмады,
сондай-ақ аурухана үйлері ескі орындарға орналасты, ... ... ... ... ... көп ... ... кей жерлерінде бір-ақ дәрігер жұмыс жасады.
Мемлекеттік бюджет денсаулық сақтау саласына қажетті қаржыны ... ... ... Тек ... ... емес сонымен қатар
Қазақстанмен Қалмақ ... ... ... территориялары халқына
жеткілікті дәрежеде дәрігерлік көмек көрсетілмей жатты. Қазақ даласында бұл
жылдарда алапес, жұқпалы соз, мерез, безген аурулары көп ... ... ... ... ... ... бөлді.
Адам басына шаққанда 1927 жылы 3 сом 44 тиыннан келді, бұл Астрахан
губерниясында ... ... ... көрсету жұмысы жоғары пайызды
қамтиды ... сөз, ... ... ... ... аз ұлттар қоныстанған
селоларда денсаулық сақтау саласы жұмысы төмен дәрежеде болды.
Ресейдің ұлттық аудандарында ... ... ... ... алынды. 1931
жылы Төменгі Волжскі аймақтық партия комитеті ... ... ... ... мәдени жорық әдісімен шара өткізуге шешім қабылдады. ... ... ... көтеру мақсатында 1932 жылы 11 қаңтарда
Астрахань қалалық партия комитетінің ... ... ... ... ... мәдени шаралар өткізуге қаулы қабылданды. Онда ересектер арасындағы
сауатсыздықты жою, клуб жұмыстарын қайта құру, ... ... да ... ... жұмысын жандандыру, тазалық сақтау шаралары қамтылды.
Қазақ тұрғындары ... ... ... ... ... ... ... ұлттық ерекшеліктерді, салт-дәстүр, әдет-
ғұрыптарды ескеріп отырды. 1934 жылы ... Омбы ... ... ... ... ... ... онда атжарыс, қазақша
күрес және ГТО ... ... ... ... әр түрлі ұлттар арсындағы ... ... ... ... жоқ, заман талабына сай даму үстінде
болды. Ұлттық мәдениеттің жан жақтылығын ... ... ... ... ... ... көңілінде болды. Мысалы: 1918 ... бір ... «9 ... ... өздерінің дәстүрлі құрбан
айт мейрамын ... ... ... ... ... кеңес әскерлерінен үш түрлі қарулы (атты әскер, жаяу ... ... ... ... ... ... ... қызыл
тудың астында әндетіп қала көшесімен қорғанға барды»-деп жазды. Бұл жерде
кеңес үкіметі қанша тосқауыл ... да, не ... ... не партия басшылары
мұсылмандардың татар, қазақ т.б. ұлттардың діни ... ... ... ... ... ... 1913-1918 жылдары А.Байтұрсыновтың басшылығымен шығып
тұрған ресми «Қазақ» газеті болды. Ол либерал-демокраиялық бағыт идеяларын
ұстанды. Газет редакцисында сол ... ... ... және қазақ халқының жалпы ұлттық қозғалысының жетекшісі,
экономист-ғалым Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, ... және ... ... Олар ең ... ... мәселеде жерге Ресей ... ... ... күшін жою және оны қазақтардың ... жер ... тиым салу ... ... журналы қазақ елінде ... ... ... ... және редакторы Мұхамеджан Сералин (1871-1929) болды. Журнал
Қазақстандағы сол кезеңнің идеялық-саяси ой-пікірдің аграрлық-демократиялық
бағыттарын білдірді. Оған ... ... ... ... және ... ... ... Журнал беттерінде негізгі мәселелер
қатарында оқу-ағарту ісі мен аграрлық ... яғни жер ... ... мал ... және ... ... ... мақалалар көптеп жазылды. Сондай-ақ, журналда патша өкіметінің
отаршылылдық ... ... ... ... ... ... ... және қоғамдық-
саяси өмірінің дамуы туралы әр түрлі көзқарастарда болғанына қарамастан, XX
ғасырдың алғашқы ... ... ... «Айқап» журналы мен «Қазақ» газеті
өз беттерінде ұлттық идеялар мен қазақ халқының мүдделерін ақиқат жолымен
жан-жақты ... ... ... ... ... ... қазақтар үшін қазақ зиялыларының
ұйымдастыруымен шығарылып тұрған ... ... ... ... ... деп ... « «Қазақ» газеті көздеген мақсатына
жету үшін шықаннан бері ... ... һәм ... Бір ... «Қазақта» қаламымен қызмет еткен һәм мұнан былай да ... үміт ... ... аты білінген білімді азаматтар: Ахмет
Байтұрсынов, Әлихан Бөкейханов, Міржақып Дулатов, доктор Әбубәкір ... ... ... ... ... Досмұхамедов, доктор Дулатша
Күсебағалиев, доктор ... ... ... ... Мұхамеджан Тынышбаев,қазақшыл Хсенғали,студент Есенғали
Қасаболатов, шежіре Шәкәрім ... ... ... ... Қарашев,
Жұмағали Тілеулин һәм басқалар.
«Қазақ» газетасы 10 облысқа ... киіз ... ... ... 1913 ... ... ... тұрғандардың есебі мынау:
1. Торғай облысы 694
2. Семей ... ... ... Сырдария 327
5. Орал ... ... ... Ішкі ... ... Ферғана ... ... ... ... ... ... ... ... Уфа ... ... ... Қытай қазағы 10
5. Петербург 9
6. ... 5
7. ... 3
8. ... 3
9. Һәм ... ... ... газетінің мақсаты қазақ-қырғызға қызмет һәм ... ... ... ... ... ... мезгілі толса, жаңадан жазылуларын
һәм бұрын тіпті, жаңадан жазылмағандардың газетімізді енді ... ... ... азаматтарынан өтінеміз.
Газетаның жылдық бағасы 3 сом, жарты жылдығы 1 сом 75 ... ... ... ... ... ... екі газет шығарыла бастады «Дурстық жолы» аптасына екі
рет шықты, екіншісі ... ... орыс ... ... ... ... ісі ... жасады, тарихта алғаш кеңестік ... ... ол ... ... ... ... ... известиясы» №151
санында басылып шықты, сондай-ақ В.И.Лениннің өмір ... ... ... ... қазақтар оны сүйіспеншілікпен біздің үлкен адам
деп атады. Бұл басылымдар Астрахан облысындағы ... ... ... ғана ... ал бұл ... Қазақстанды Колчактар басып алып,
соғысуда болатын.
Астраханда ... ... ... мен кітаптар өте аз
шығарылды, ... ... ... ... бар ... төрт ... дана ... шығарылды . Оның ішінде қазақша-ноғайша ... ... ... ... ... ... (Тарихи Астахань)
(Исторический очерк об ... ... 1908 жылы ... ... ... шықты. Сол жылы «шума ауруынан өзін
қалай сақтауға болады», ... ... өзін ... ... ... себя и ... от заражения чумой) кітабы шықты .
Поволжьяның барлық қалаларында - ... ... ... 1917
жылға дейін қазақ ... 456 ... 2088505 дана ... басып
шығарылды [166, 180 б ]. ... ... да ... шығару ісіне
дайындық жүргізілді, бірақ оған 1918 жылы ғана қол ... ... ... халықтың демократиялық бағыттағы ұлттық
«Қазақстан» атты ... 1911 жылы ... қол ... ол ... ... ... «Ұран» деген атпен шығарылды. Ордадан
«Қазақстан» газетінің ... саны ... екі жыл ... жылы Оралда 14 саны жарық көрді. Приуральеде ... ... ... ... 44 ... 97800 дана ... ... [166,
182 б]. Ресейдің Повалжье және Приуралья жерлеріндегі кітап өнімдерін
басып шығару ... ... оның ... ... шығарылуы
халықтың білімінің рухани, мәдени және интеллектуалдық дамуына ерекше үлкен
әсерін тигізді.
Кеңес үкіметі орнағаннан кейін 1918 ... ... ... ... ... ... жатаханасымен ашылғандығы белгілі. Ордада қазақ
мектептері үшін оқулықтар ана тіліне аударылды. ... ... ... басқад қажеттерді сатып алу үшін Бөкей даласына орталықтан ... сом ақша ... ... ... ... ... ... бағдарлама бойынша жұмыс жасауға ... ... ... ... 1919 жылы Наурыздан бастап қазақ тілінде шығарылды.
Ағарту саласындағы алғашқы ... ... Онда ... сауатсыздықты жою,
кеңес мектептеріндегі әр түрлі пәндерді оқытудың жаңа әдіс- тәсілдері
жарияланды. Журналдың ... ... ... ... болды. 1919 жылы
Қыркүйектің басында Ордада Мұғалімдердің 1-съезі болды, оның жұмысы ... ... ... ... ... дейді: Съезде білім беру комиссары С.
Меңдешовтың жаңа қазақ мектептерін үйымдастыру туралы ... ... ... ... ... мұғалімдерді дайындау курстарын ашу
туралы, басқада кезен күттірмейтін мәселелер талқыланды. Ауылдарда 90 жаңа
мектеп салу ... ... ... ... ... ... тиым ... – діни мектептер орнына жаңа заман талабына сай
мектеп ұйымдастыру қолға ... жылы 13.XII ... ... ... мен ұлттық мәдениеттің 10
жылдығына арналған татар, қазақ және ... ... ... 10 жылдың ішінде өз ұлттардың тең құқықтарын пайдалана
отырып өздерінің ... ... ... ... ... ... айтылды.
1. Конференция көптеген ... ... ... ... ... мәдениетті дамыту үшін болашақта еңбекшілердің жаппай
белсенділігін арттыру және губернияның барлық жерінде ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ конференция көптеген жетіспеушіліктерді ескере отырып өз
ұлттар партия бөлімшелеріне ... мына ... ... ... ... Кейбір артта қалушылықты ескере отырып мысалы: ұлттық мәдениеттің
болашақта дамуына сенімсіздікпен ... жою ... ... ... үгіт ... ... ... және ұлттық мәдениетті құруға
кедергі келтірушілірге ... ... ... ... Конференция қазақ тұрғындар арасында тексеру сұрақтарын жүргізіп
жұмысты күшейту ... ... ... құруды(мәдени орындарды салуды
көбейту, ... ... ... ... ... көмек т.б.) жүктеді.
б) Мектеп, мектепке дейінгі саланы дамыту, өз ұлттар арасында басқару
құрамын бекітіп, оқушылардың ... ... ... діни (ағымдарға)
ұйымдарға кірмеуін қадағалау,бірте ұлт ... ... жаңа ... ... ... Аз ... ... еңбекшілердің 70-75% сауатсыз екендігі ескере
отырып, конференция сауатсыз тұрғындарды жою ... ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізуді,сондай-ақ
сауатсыздықты жою орталықтарына ... ... ... шешім
қабылдауды тапсырды.
Аз ұлттардың 10 партия конференциясында алда тұрған міндеттер туралы
Астрахань ұйымының хатшысы Мартыновтың ... ... ... ... ... ... ... алдағы атқарылатын жұмыстарға
тоқталды.
1. Халықаралық ... ... ... ... үкіметіне қарсы
арандатушылықты ұйымдастырушы капиталистік қоғамды көксеушілерге ... ... болу үшін әр ... өз ана-тіліне аудару,әскери үгіт-
насихат жұмыстарын күшейту және жұмысшылар ... ... ... ... ... партия және Кеңес ... ... ... жақсартып, бағаны төмендетіп,
экономиканы жандандыру арқылы басқару апараттарының өз ... ... ... ... ... жұмысты жұрыс жолға қою үшін ауылдық кеңестерде, өнеркәсіп
орындарында және т.б. қоғамдық ... іс ... ... ... қамтамасыз жасау;
4. Кеңес үкіметін орнату ,оның өз ... ... ... ... жаг-
жақты көңіл бөлу,әсіресе іс-қағаздарын ана-тіліне көшірілген ауылдық
кеңестер жұмысына баса ... ... ... ... ... жұмыстарына
дайындық жұмыстарына кірісу, өз ұлттар қоныстанған аудан халқының, әсіресе
әйелдердің ... ... ... жою жолында халықтың қолында бар мүмкіншілігін пайдалана
отырып экономиканы барынша нәтижелі ұйымдастыру;
6. Халықтық мәдени ... ... ... ... ... ... ... жағдайды жасау және оларды ана тіліндегі ... ... ету. Сол ... ... ... жа ... ... құрамы
дұрыс жасақталып, арнайы маман мұғалім кадрлармен қамту;
7. Аз ұлттар арасынлағы жалпы ... ... ... ... ... ... партия мүшелігінде жоқтармен байланыстығ
төмендігін, жұмысты ... ... ... ... жою үшін
практикалық мероприятиялар ұйымдастырумен қатар өз ... ... ... үшін ... ... жұмысшы өкілдерінің іс қағаздарын
барынша жылдам жинақтау;
8. Губерниядағы кейбір діни ... ... ... ... ... арасында ғылыми және дінге қарсы жұмыстарға
жерглікті жерлерде ерекше көңіл бөлу, мешіттерге баратын ... ... ... ... ... және ... ... көтеру үшін ана
тіліндегі үгітшілер дайындаған пособиелер қамту және ячейклар мен ... ... ... ... ... Кейбір түсініксіз сұрақтар көлемінде,өте дәл мағынасында, ана
тілінде жауап беру;
11. Аудан бөлімдері және ... ... ... ... ... ... ... жақсарту,сол сияқты аралас халықтар
қоныстанған аудандардағы, әйел ... ... ... ... Комсомол жастарға партия жетекшлігін күшейту, аз ұлттардан комсомол
қатарын толықтыруға партиялық көмек көрсету;
1927 жылы ... ... ... ... азербайжан коммунистерінің
партия конференциясы болып, ... ... ... Әсіресе, шығыс
халықтарының ежелгі мәдениетінің ... ... ... де ... ... ... мәселелер көп айтылды. Конференция делегаты Қ.Тұқпаев
өз ойын ашық жеткізді: ... ... ... арасында
белсенділер аз және белсенділердің өзі көптің арасында қалқып жүр деп
мәлімдеді. Бұл нені ... Бұл ... ... ... ... селолық жерлердегі белсенділердің сауатсыздығын
көрсетеді. Олар көпшіліктің сұрақтарына жауап бере алмайды. Ауылға сауатты,
білімді ... ... ... ... ... коммунистер
арасындағы саяси-техникалық сауатсыздықты жақсарту қажет. Біз өзіміз өз ... ... ... ... ... губерниялық атқару комитеті
ауылдық жерлердегі ұйымдастыру жұмыстарын өз ана тілдерінде жүргізуге көңіл
аудару қажет. Біз өмір ... сай, ... ... ... көп
мүмкіншілігіміз бар. Соны өз дәрежесінде қолдана білейік”, - ... жылы 24 ... ... ... ... жеделхат келіп онда
ауылдық жерлердегі кедейшілікті жою, үнемі орта ... ... ... ... ... өз дәрежесінде
революциялық тұрғыда жүргізу туралы айтылды. Сол сияқты кедейшілік комитеті
бұрыңғы помещик, ... ... ... ... ... ... қолға алу қажеттігі, сонда ғана жұмыс өз деңгейінде жүретіндігі
туралы айтылған.
Бұл В.И.Лениннің ұсынысына ... ... және ... ... ... жұмыстар кезінде жіберілген кемшіліктерден қорытынды
шығаруға,түзуеге көмек берді.
Лениннің ұлттық саясатын ... ала ... ... және ... ... ... ішінде қазақ тұрғындар арасындағы жұмыстарды
жандандыруға ерекше ... ... ... әлеуметтік-экономикалық мәдени орта қалуын жою және
тұрмыстық-материалдық өмірін жақсарту жолында көптеген мәдени ... ... ... ... ... ... ... және
т.б. 28 ұлт өкілдері ... Ұлт ... ... асыру жолында
жергілікті жерлерде, губерниялық атқару комитеті жанында көптеген ... ... Бұл ... ұзақ ... белгілі қайраткер Ғаббас
Саубеков басшылық жасады.
1924 жылы губерниялық партия ... ... ... ... Олар ... қарасты ұлттар арасында жұмыс жасады. Бұл ұйым
қазақтар арасында ... ... өз ... ... ... ... отыратын. Қазақ бөлімі тұз және балық ... ... ... ... ... ... ... білім беру саласындағы ең негізгі міндет
сауатсыздықты жою, ... ... ... ... ... маман кадрлар
даярлау болды, бірақ білім беру саласы алға қойған міндетті қысқа мерзімде
орындауға дайын емес ... ... ... ... қажет болғандықтан ең ... ... ... ... ұйымдастырды.
Сауатсыздықты жою әдістерімен формаларын жоспарлаудағы кемшіліктерге
қарамастан сауатсыздықты жою, ... ... ... ... ... ... жылы жалпы Ресейлік бірінші халық санағында Астрахан қаласындағы
тұрғындардың 18%, ол Астрахан ... ... ауыл ... 14
пайызы ғана сауатты болды, жалпы Ресей бойынша халықтың 21 ... ... ... ... ... ... кейінгі алғашқы жылдардан бастап ағарту
саласына ерекше көңіл бөлінді, әсіресе ... ... ... бұл
жұмыс жоспарлы, арнайы бағдарлама бойынша жүргізілді. Бұл мезгілді ... ... даму ... ... және ... әр ... арасындағы сауатсыздықты жою жұмысына қоғамдық белсенділікті
күшейтуге көп көңіл ... ... бірі ... ... ... жұмыстар атқарды. Астрахан губерниясы ұлттық құрамы жөнінен өте ерекше
болды. Негізі орыс халқынан басқа қазақ, татар, қалмақ, ... ... ... 28 ұлт ... ... ... партия ұйымдары өз ұлттар арасындағы
әсіресе ... ... ... ... жүргізу туралы мәселелерді
үнемі назарда ұстады. Қазақтардың мәдени эканомикалық артта ... ... ... жолында көптеген жұмыстар жасалынды.
Жергілікті жерлерде ұлт ... ... ... ... ... ... ұлттар ісі жөніндегі арнайы уәкіл тағайындалды. Бұл
жұмысты ұзақ уақыт Ғаббас Саубеков жүргізді.
Сондай-ақ 1924 жылы ... ... ... ... ... құрылып
олар тиісті ұлттар арасында ұйымдастыру жұмыстарын ... ... ... ... ... өз ... жүргізілді.
Қазақ бөлімі барлық балық, тұз өнеркәсібінде, ауылдарда жұмыс жасайтын
қазақ каммунистердің есебін ... ... ... дайындығы төмен болды,
сондықтан сауаттары мен білімдерін көтеру үшін оларға көмек көрсету ... ... ... ... дейін көптеген қазақтар мулладан оқып сауат
ашқан болса, енді ... жою ... ... ... Ең ... ... ... халыққа білім беру бөлімі ашылды.
1925 жылдың өзінде қазақ ауылдарында 60-қа тарта мектеп ашылды. ... ... ... 10 ... 3 клуб, 3 халық үйі, 22 көшпелі
оқу залы жұмыс жасады. Үкімет алдында ... мен ... ... ... ол үшін 10941 сом ... бөлу қажет болды. Көптеген ауылдарға
Астрахан завод фабрикалары шефтік ... ... ... материалдық-
рухани мәдениетін көтеру жолында көптеген іс-шаралар ұйымдастырылды, сонда
да қазақтарды кемсітушілік тоқтамады. Нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... мектебі жанынан қазақ бөлімі ашылып, онда ... 26 адам ... Бір ... ... ... ... қазақ кеңес-партия
мектебі ашылды. Бұл мектеп ұлттық кадырларды даярлауда ... роль ... ... 58 ... ... ... ... өз ана-тілінде
жүргізілді.
1928 жылы тамызда БЛКЖО ОК сауаттылық жолында Бүкіл одақтық мәдени жорық
ұйымдастыру ... ... ... және 1923 ... аяғында М.И. Калининнің
басшылығымен құрылған «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы 1928 жылдан бастап
Астраханда өз ... ... ... ... 1924 жылы ... ... ... өте әлсіз және мүшесінде аз болды. 1928 жылы 10
қарашада ... ... жою ... ... оған барлық ауылдық, аудандық Сауатсыздықты жоқ қоғамдық ұйымдарының
өкілдері қатысты. ... ... өз ... ... жою ... ... өте төмен дәрежеде екендігі
жөнінде мәлімдеді.
Бұл ... ... ... ... бар болғаны 3620 адам
тіркеліп, оның ішін 1665 адам ауылдық ... ... ... ... ... жоқ. ... аймақтық комитеті бастамасымен сауатсыздықты
жою жөніндегі штаб ... ... ... ... ... ... ... біріктіріп, жұмысты жандандыру міндеті
тұрды. Бұл мезгілде ... ... ... яғни ... ... ... ... аймақтық кеңесі және БЛКЖО аймақтық штабы
сауатсыздықты жою жолында ... ... ... ... ... ... жариялады. Жарыс шарты жұмысты жастар газеті бетінде
жарияланды. Өкінішке орай ... ... ... ... ... ... ... отрядына жазылды. Сауатсыздық жолындағы
Жалпы одақтық мәдени жорықтық белсенді ... болу ... ... ... ... ... қажетті оқулықтармен қамтамасыз ету ... ... жоқ. ... ж.ж. және 1928-1929ж.ж. оқу жылдарында
сауатсыздықты жоюға арналған ... ... ... мен ... жоқ. ... ... аулау, егін егу т.б. ... ... оқу ... Төрт ... оқу ... ... екі, ай жарымға
қысқартылды.
Қазақ мектептерінің «1927 -1928 оқу ... ... ... ... ... халыққа білім беру ... ... ... ... осы оқу ... ... ... 66 сынып құрамы болған. 46 бір сатылы ... 8 ... ... 2 үш ... ... ... 6 ... жұмыс жасап
оларда барлығы 145 бала оқыды, оның ... 80 % ... 20 ... ... ... интернатта 98 адам тұрып ... ... 71 ... оның 67 ісі ... екеуі татар, екеуі орыс тек
қана орыс ... ... ... ... мектептерде көбіне ... мен ... мән ... және ... ... үлкен
беделге ие болды. Орта арнаулы ұлттық оқу орындары ... ... ... ... ... ... ... жағдайдың мәз емес
екендігі көрсетті. Қаладағы 17 ... 6-ы ғана ең ... ... жауап бере алды, ол Трусовск ауданындағы 39 мектептің ... ... ... ... ... бар екендігін көрсетті. Бұл жағдайларға
сүйене отырып Астрахань аймағындағы ... жоқ ... ... ... байқауға болады. 1930 жылы 130 мың өз сауатты
және сауатсыз адамдар ... ... тиіс ... 1930 ... ... ... олар 80 мың адам ... Бұл жоспардағы оқуға тиісті адамның 62
пайызын ... ... ... жою ... ... ... жерлерде болды. Мысалы Владимировск және Икрянск аудандары 1930
жылы жоспарланған 24 мың ... ... ... ерекше жетістікке
жетті.
1931 жылы 2 қаңтарда «Коммунист» газетінде аймақтық партия комитетінің
хаты жарияланды: «Онда сауатсыздықты ... ... ... 1931 ... ... ... аймақты жалпы сауаттылар аймағына айналдыру туралы қаулы
қабылданғаны туралы айтылған. ... ... Еділ ... жаппай
сауаттылар аймағына айналуы тиіс» деген ұрандар болды. 1931 ж. қаңтарда
бірінші ауданаралық ... ... шебі ... онда ... ... ... ... атықарылған жұмыстардың қорытындылары және 1931
жылы атқарылуға тиісті нақты ... ... ... балық аулаушылар
арасындағы сауатсыздықты жою жұмысына ... ... ... ... балық
аулау науқаны кезінде оқыту процестері ... ... ... ... ... аулау кезінде де сауатсыздықты жою ... ... ... Бұл үшін ... ... армияшылардан маман кадрлар
даярланып, оқу бағдарламалары қысқартылып, көмекші оқу құралдары жасақталып
бастырылды.
Ересек балық аулаушы тұрғындар оқу үшін 1275 орыс ... 165 ... ... ... 2401 ... 5850 ... 157 ... құралдар
бөлінді. Сабақ өндіріс орындарында, тартымда, балық аулау ... ... Сол ... ... ... күзгі-көктемгі егін егу, суару
кезінде де жақсы жүргізілді. Олк, Федровка, Седлисты, Тумоз, Мултанов, ... ... ... ересектер түгелге дерлік оқуға тартылды. ... ... ... арасындағы саутсыздықты жою жұмыстары өз
дәрежесінде жүргізілген жоқ, жоспар ... 26587 адам ... тиіс ... 17665 ғана ... ... және ... сауаттылық деңгейі де өте
төмен жағдайда қалды. Астрахан аймағындағы сауатсыздықты жою ... ... ауыл ... ... ... ... жұмыстарының орны
ерекше. Олар сауатсыздықты жою жұмысын ұйымдастырушы мәдени ... ... ... ... ... ... мен ... өздерінің бос
бөлмелерін оқуға ақысыз босатып берді, қыста отынмен, қарапайым мебельмен,
керосин т.б. қамтамасыз етіп, ағаш жару сауатсыздық жою ... ... ... ... ... ... ... сенбіліктер ұйымдастырды және үй
басына ақшалай қаржы жинады. Сауатсыздықты жою жолындағы жұмыстар ... ... ... ... жарияланды. Ересектер арасындағы
сауатсыздықты жою жұмысында жетістіктер болғанмен, ... ... ... ... Астрахан аймағын 1931жылы 1 мамырда, яғни бірінші
бесжылдық аяғында сауаттылар мекеніне айналдыру жоспары ... ... ... 16 мен 50 жас ... ... 90 ... құрады, ол
ауылдық жерлердегі сауаттылық деңгейі ... ... 75 ... ... жою ... ... жылдамдықпен жүргізілгендігі
салдарынан оқу сапасы төмен болды, көптеген ересектер аздап оқып және қол
қоя ... ... ғана ... 50 ... ... көпшілігі сауатсыз
күйінде қалды. Астрахан аймағындағы ... ... беру ... ... ... ... дұрыс жолға қойыла бастады. Оқу пунктері
жұмысшы мектептеріне, шаруа жастар әне ересектер мектебіне көшірілді. ... ... ... мен ... ... Бұрынғыша халық
шаруашылығы қаржыландырды. Материалдық қамтамасыз ету деңгейі ... ... ... ... ... РКФСР 9-49 жас аралығындағы ... ... 89,7 ... құраса, Астрахан статистикасы бойынша бұл
деңгейге 1992 жылда жеткен болатын, яғни 90 пайыз ... ... ... білім беру жоспарының орындалу деңгейі жөнінен Астрахан аймағы
жалпы Ресей бойынша төмен болды, яғни ... 50 ... ... ... ... ... ... халықтың қоғамдық
белсенділіктері жоғары болды. Халық ағарту саласындағы ... ... ... еңбегі олардың болашаққа деген нық ... ... ... ... ... ... жоспар болды.
Сауатсыздықты жаппай жою, балаларды жалпы оқуға кірістірмей жою мүмкін
болмады. 1930 жылы 25 шілдеде БКП ... ... ... ... ... ... ... қабылданған болатын. 1930-1931 оқу жылында 8-10 жастағы
балалар үшін 4 жылдық, ол бастауыш оқудан өтпегендер ... ... ... ... ... ... баспалдағын бітірген балалар
үшін міндетті ... ... ... оқу ... ... ... ... оқу жылын жалпы оқуға кірісудің
соңғы жылы болады деп қаулы қабылдаса, оны ... ... ... ... ... ... белсенді жұмысы нәтижесінде 1931-
1932 оқу жылында аяқтаймыз»-деп ... ... ... өте ... жалпы білім беруді бір жылда шешуге міндеттеме қабылдады. Ол үшін
көптеген шешімін таппаған мәселелерді орындау қажет ... Ең ... ... ... тұрғызып, оқушыларды оқулық, дәптер және т.б. құралдармен
қамту ... ... Ең қиын ... кадр ... бастауыш мектеп
мұғалімдерінің өздернің бар болғаны бастауыш білімдері болды.
Астрахан аймағы бойынша 1933-1934 оқу жылында ... ... ... ... үшін 16689400 сом ақша бөлу ... ... ол ... Көптеген қаржы-экономикалық мәселе халықтың мойнына жүктелді. Мектеп
құрылыстарын жүргізу мақсатында тұрғындардан ақшалай қаржы ... ... ... балалар екі-үш ауысымда оқыды.
Жергілікті билік өкілдері кулактардың үйлерін тәркілеп, оларды мектепке
айналдырды. 1931 ... ... ... ... ... 80 ... ... берілді.
Аймақта білім бері жұмыстары үшін арнайы қоғамдық қор ... Ол ... ... ... өнеркәсіп орындары, завод, фабрикалар
ақша ... ... ... өздерінің жеке жинақтарынан мектеп
жұмысы үшін қаржы ... ... ... ... ... беру ... іске айналды, бұл барлық ... ... ... шешуге де әсерін тигізді.
Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарында қазақ әйелдерінің тағдырына да көңіл
бөлінді деп айтуға ... ... жоқ ... ... ... ... ... азаматтықта құқы болған жоқ. Кейбір
зерттеулерде ислам діні ... ... ... ... ... ... құран
кәрімде әйел-анаға қысымшылық қарсылық көрсетілсін деп жазылмаған.
Феодалдық қоғам тұсында көп әйел алушылық болғаны рас, бірақ адам ... ... ... киім-кешек, тамақ т.б жетпестік көрмеуін
қамтамасыз ете алған жағдайда сондай-ақ әмеңгерлік жолмен ... ... ... ... оның әйел бала ... басқаға кіріптарболмас үшін)
үйленген.
1920-1930 жылдарда қазақ ... ... ... ... жұмыстарын
ұйымдастыру қолға алынды. Сауат ашу орындарына қатыстырылды. Мемлекет жасы
жетпей тұрмысқа беру, қалың мал ... ... ... ... ... өнерді жандандыруға ерекше көңіл бөлінді. РСФСР-да
1931 жылы 45 ұлтық театр болып, оның 36-сы өз ... ... ... Ал 1932 жылы жаңа ұлттық театрлар құрылды. 1930 жылы кеңес үкіметі
жерінде әр түрлі ұлт ... ... 9 ... техникумы ашылып, 1931
жылы тағыда 4 (қазақ, ... ... ... жаңа ... ... және ... техникумы жанынан қазақ бөлімі ашылды.
Ұлттық маман кадрлар даярлауда Астрахандағы Қазақ кеңес-партия мектебі
мен Қазақ ... ... орны ... 1927жылы Астрахан
кеңестік партия мектебі жанынан Қазақ кеңестік партия мектебі ... ... ... ... Онда ... білім алған қазақтар өз ауылдарына барып
мәдени-ағарту жұмыстарына, партия ... ... ... ... ... ... мақсатында жоғары оқу орындарына
түсіп бітіргеннен кейін елімізге танымал ... ... ... ... ... Исағали Шарипов (Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесі президумының
председателі), Сапар Бектемисов (обком партияның хатшысы), Жекеш ... ... Әбу ... - ... ... ... - запастағы
полковник. Т.б.
Астрахандағы екі жылдық дайындық ... ... ... ... ... ... Ол ... мұғалім маман-кадрлар
даярлауда ерекше роль атқарды және бұл оқу орнын бітіргендердің ... ... ... ... жоқ десек артық айтқандық болмас
және олардың арасынан қабілетті, ұйымдастырушылығы жоғары, ... ... ... ... ... Мұхамбетқали Қостанайда обком
партияның секретары, Мамбетқазиев Хамит-бөлім ... ... Шапи ... ... ... комитетінің хатшысы, Қашқынбаев Зайр ... ... ... ... ... ... ... п.ғ.к., Нығметова Қамия - Ресейге еңбегі сінген мұғалім, Дүйсенбаев
Өтеулі ... ... ... ... - оқу ісі меңгерушісі, Ажығалиев
Ескендір – Абай ... ... ... ... универсиетінің
оқытушысы т.б.
Кеңес үкіметі кезінде ... ... ... ... ... ... құлшынысы жоғары болды. Қазақ ауылдарында мектептер
болған жоқ оны ашу оңайға ... ... ... сабақ беретін маман
тапшы болды. Шаруашылығына байланысты көшіп қонып жүргендіктен, бір бірінен
ауылдар алыс ... ... ... ... ... Осы
қиыншылықтарға қарамастан Астрахан губерниясының ... ... ... ... ... ... ... республикасы білім беру халық
комиссариаты жасақтаған бағдарлама бойынша оқытылды. Бұл ... ... ... саны ... дәл ... ... жоқ, себебі мектеп үйі жетіспегендіктен, ... ... ... ... берді. Ал оқушы саны туралы арнайы статистикалық
есеп жүргізілді. 1929-1930 оқу жылдары Астрахан ... 28995 ... бала ... ... оның саны 1931 ... қыркүйекте 37745 адамға
жетті, оның ішінде 3850 бала татар, 4135 ... ... ... ... ... көп ... аймақ бойынша 15 пайызды құрады, кейбір мектептерде
30/40 пайызды болды, әсіресе Нариман және ... ... ... ... ... ауыл ... ... кезінде балаларды оқудан
босатып, олар үшін оқу ... ... ... Сәуір айларында
сабаққа қатыс Зеленге ауданында 40 пайызға, Екотоевскіде 85 ... ... 60 ... ... ... ... жерлердегі ұлттық
мектептердің оқу жылы өте қысқа болды. Бірінші бесжылдық ... ... оқу ... бірінші баспалдақты мектептерде төржылдың
орына үш жыл 7 ай, ... ... 2 жыл ... айға ... қысқарды.
Мұғалім кадрларды дайындау мәселесі де толық ... жоқ. ... ... 1932 жылғы есеп бойынша Астрахан аймағындағы мектеп
жасындағы балалардың 99,8 пайызы мектепте оқыды.
Екінші бесжылдық кезінде мектеп жұмысында айтарлықтай өзгерістер ... екі ... ... ... 1937 жылы қыркүйекте аймақтағы 296
бесінші-алтыншы, жетінші кластарда 12-14 жас ... 11897 ... бұл жеті ... ... білім беруге көшудің айғағы болатын.
Екінші бесжылдық жылдарында орта білім ... ... алу ... ... мектептер он жылдық болып қайта құрылды. 1931 жылы жоғары
кластар ... ... беру ... техникум болып қайта ұйымдастырылды,
мектептің жаңа түрлері қалыптасты. Завод -фабрика ... ... ... ... ... ... 1997-1998 оқу жылында аймақта 77
класс болса,онда 7-10 класс ... саны 2535 ... ... 1 ... ... ... 486 ... жеті, он жылдық
мектептер жұмыс жасап оларда 114300 оқушы оқыды.
1936-1937 оқу жылында халыққа білім бері ... ... ... ... 10 млн. 500 мың сомды құрады, оның 4 млн. 669 мың 500 ... ... он ... ... бөлінді, қалған қаржы, жоғары ... ... ... ... мектептерінің жұмыстарын жандандырып,
жетілдіруге жұмсалды.
Жоғары және арнайы оқу орындарында ... ... ... ... даярлаумен айналысты. 1930 жылдары жоғары оқу орыдарында
12 мыңнан астам ғана адам оқыды. ... оқу ... ... 15
техникум, 11 фабрика-завод мектептері, 3 жоғары оқу орны ... ... әр ... ... жұмысшы факультеттері ашылды. Олардан басқа
екі жұмысшы факультеті Саратов авто жол институты мен Горький су ... ... ... Оқу орындары аймақтағы экономикалық
ерекшеліктерге негізделді. ... ... ... ... институт
(РЫБВГУЗ), ауыл шаруашылығы үшін веттехникум және плодоовощной ... ... 1932 ... бастап пед.институт қайта жұмыс жасай бастады.
Институттан басқа мұғалімдер даярлайтын орыс, қазақ, қалмақ және ... ... ... ... ... мединститут және
мед.техникум болды. Келесі оқу орны құрылыс институты ашылды. Сондай-ақ
қаржы, кооператив, ... ... ... т.б. ... ... жасады.
1936 жылғы 13 қарашадағы облыстық партия комитеті ... ... ... ... ... ... колхозшылар
арасындағы басшылық жұмысты жандандыру мақсатында тұрақты жұмыс ... ... ... ... партия мектебі құрылды.
1938 жылғы 20 наурыздағы есеп бойынша екі аралықта көптеген адам оқып
білімдерін ... ... ... ... әр ... 88 ... ... үшін төмендегідей жағдайлар ұйымдастырылған:
а) Мектептің материалдық жағдайы ... ... оқу ... Оқу орны 88 ... ... ... сонша адамға негізделді.
в) Мектеп курсанттары жатын төсекпен, ақ ... жылы ... ... Ай ... 150 сом ... ... төленіп, жұмыс орындарындағы
еңбекақылары сақталған. Степендиядан тек қана асханадан ішетін тамаққа ақша
ұсталды.
з) ... ... ... ... немеес аз сауатты мүшелеріне
қосымша сабақ өткізуге тура келді. Мысалы: 2-ші ... ... ... ... ... ... ... сабақта жақсы деген баға алды.
Құлбаев сауатсыз болған 3 өте ... 3 ... ... баға ... ... енді 4 ... ... деген баға алды.
3-ші топ бойынша: Молчанов сауатсыз 2 ... 4 ... ... ... 1 ... 5 ... ... аз сауатты 1 өте жақсы, 3 жақсы 2
қанағаттанарлық ... ... ие ... Сол ... ... аз ... емтиханды жақсы және қанағаттанарлық бағаға тапсырды.
Аудандардан ... 50 ... ... 5-10 ... ... сабақ 1 қаңтардан басталды.
4-ші топ арасында ұйымдастырылған мәдени-шаруашылық ... оқу ... 4 ... ... ... ... ... на земле Ленин в октябре) одан басқа қалалық драма
театрына курсанттар кезекпен баратын ... екі ... ... ... ... ... ... Өлкетану мұражайына саяхат
(экскурсия) жасалды.
4 рет ... ... ... ... оқылды.
IV Оқу жоспарының орындалуы.
Кейбір сабақ жоспарларынң толық орындалуы мұғалімдердің денсаулығына
байланысты болғандықтан, Бүкілодақтық большевиктердің ... ... ... сүйене отырып, 1938 жылы 1 сәуірде аяқталуға ... ... 1938 ... 20 наурызда мезгілінен бұрын аяқтауға шешім шығарды.
1 қаңтар мен 20 ... 1938ж . ... ... қатыс пен үлгерім.
Кесте – 1
|р/с | ... ... ... | | | |уы |
| |Топ ... | | |
| | | | | |
| | ... ... ... | | | |з |
| | | | | |
| ... ... ... ... |«5» |«4» |«3» |«2» | | |1
|Балық аулаушы
лар тобы |93% |2,1% |1,6% |3% |31,6 |43,4 |2,5 |- |100% | |2 ... тобы |96% |0,3% |1,7% |1,7% |30,6 |29,6 |39,8 |- |100% | ... оқу ... ... ... ... Қыналиев, Теутеков.
IV-топ бойынша оқу озаттары: Утепбергеов, Құттыбаев,Төрешов.
Сауатсыз ... ... ... ... ... ... ... бағасы 1 жақсы, 1қанағаттанарлық.
Партия–комсомол жұмыстары үшін ... ... төрт ... ... ... кеңестік партия мектептері болды.
1930 жылда Астраханда мұғалімдердің біліктілік деңгейін арттыру
мақсатында ... ... ... ... білім беру кадрларының
біліктілігін арттыру бөлімдері ашылды.
Бухгалтер, экономика т.б. есептеу ... ... ... мақсатында
Астраханнан есептеу-экономикалық оқыту комбинаты ... ... ... ... ... оқыту, қайта даярлау салаларының
көбеюі салдарынан халық ... ... ... мәдени,әлеуметтік-
тұрмыстық салаларды кадрлармен қамту 80-85 пайызға ... ... ... саны 219 ... оның 110 ... ... ал
109 кандидат және саяси дайындықтары нашар болды, ... ... мен ... ... ... еді. Ол үшін Астраханда үгітшілер
курстары ашылды, бірнеше коммунистер Мәскеуде орталық курстарды ... ... ... бөлімшелері, саяси кружоктар
ұйымдастырылды. Ғылыми-атейстік саяси ... ... ... ... ұйымдастырылды. Олардың жұмысын жандандыру мақсатында
мектептердің санының өсуіне көп көңіл бөлінді.
Астрахан кеңестік-партия мектебі ... ... ... ... жылы 26 адам ... Бір жылдан кейін соның ... ... ... ... ... Оны ... туған ауылдарына келіп, ауылдық
кеңес ... ... және ... ... т.б. ... ... ... мектебі ұлт кадрларын даярлауда үлкен орын алды.
1925-1926 жылдары 58 ауылдық Кеңестерде 22 іс ... ... ... ... Қазақ қызметкерлердің біліктілігін жоғарлату үшін
Астраханнан селолық ... ... ... ... ... оқу жылында округте 486 мектеп 124 мыңнан астам оқушы болған ... ... ... татар, қалмақ балалары 140 ұлттық мектепте өз
тілдерінде оқыған. ... оқу ... 4000 нан ... ... ... ... оқыды, 21 техникумда 5539 оқушы оқыды. 1940 жылы 734
стоционарлық және 300 дей ... ... 130 ... 178 ... ... 20 ... ... нүктелері жұмыс жасады [ 167, 383 б].
3.2 Қазақтардың қоғамдық және саяси өмірдегі белсенділігі
Кеңес үкіметінің ... ... ... және ... ... мен ... ... әсерін тигізгені белгілі. Астрахан
губерниясының жерінде 1917 жылы жергілікті орыс ... ... ... ... ... ... 10 %, қазақтар 23,3%, сондай-ақ армян,
түркімен, азербайжан, неміс ұлттары да мекендеді.
Астрахан аймақтық ... ... ... ісі ... көптеген ұйымдастыру жұмыстары жүргізілді. Мұсылман патриоттарына
арнап орыс тілінде іс-шаралар ұйымдастырылып мұсылман жұмысшылармен ... ... ... ... тақырыпта лекция, концерттер
көрсетіліп мұсылмандардың ... ... ... жан-жақты
жағдайлар жасады. Мұсылман тіліне аударылған көптеген брошюралар, кітаптар
шығарылды. Есеп бөлімі қысқа мерзімде мұсылман ... ... алып ... ... 4733 адам ... білген. 18-40 жас аралығындағы
әскерге жарамды мұсылмандар есебі алынып 1918 жылы ... ... ... ... әскери комиссариаттың съезі болды. Съезге келмей қалған қазақтар
Төлеген Измайлов, ... ... ... ... Мұхаметжан
Исмақов, Нұрғали Хажимұратов, Юсуп Молдабековтар Кеңес үкіметіне қарсы ... ... ... комиссиясының төрағасы Садықов пен басқа ... ... ... ... ... Олардың қолына ешқандай
съездің болатындығы туралы хабарлама немесе шақырту тимеген.
Қызыл ... ... ... көптеген басқа ұлттармен бірге
қазақтар да ... ... бірі ... ... ... бөлімінің
меңгерушісі Нариман Нариманов Кавказ жеріндегі революциялық қозғалыстарды
ұйымдастырушы. Астраханда саяси айдауда болған.
Құлманов Бақтыгерей ... - 1858 ... 1-2 ... ... ... Бөкей Ордадан сайланған алғашқы қазақ.
Сейтқали Меңдешов (1882-1937ж.ж.) 1916 жылдан РКП(б)-ның мүшесі, Бөкей
ордасындағы Кеңес өкіметінің орнауын ... ... ... ... аймақтық әскери-революциялық комитеттің мүшесі, ... ... ... ... ... ... Орталық Атқару
Комитетінің төрағасы болып сайланды. Кейін ҚазАКСР халық ағарту комиссары
болды. Жеке басқа табыну ... ... ... ... (1888-1921 жж.) 1918 жылдан ... ... ... Бірінші қазақ атты әскери полкінің бастығы, ақ гвардияшыларға
қарсы күрестің белсенді ұйымдастырушыларының бірі, әсіресе Нарын ... ... ... ... ауылдарындағы күресте көрінді. Үгітші,
революциялық әндерді ... ... ... – 1920 ... КПСС ... азамат соғысы жылдарында
Орал ... 25-і ... ... ... ... ... әскери
академиясына 1920 жылы түсіп, 1924 жылы бітірген. Алғашқы әскери ... ... ... Ұлы Отан ... да ... 1943 жылы Ш.Джексенбаевқа
генерал-майор әскери атағы берілді. Ол Кеңес Армиясы қатарындағы алғашқы
генерал қазақ болды.
Алма Дінмұхаметқызы ... - 1898 жылы 28 ... ... ... Орда ... ... ... дүниеге келеді. Әке-шешесінің
әуелден қойған аты Алмабет екен. ... ... Алма ... ... ... ... орыс тілін үйренеді. Кейін, 1911 жылы, сондағы
орысша екі жылдық қыздар мектебіне оқуға ... ... ... ... ... болып, 1958 жылы дүниеден қайтқан Екатерина Князева өз
естеліктерінде былай деп ... ... ... бізге жаңа оқушы қыз
қосылды. Ол осындағы пеш қалаушының қызы ... ... өте ... еді.
Кейіннен біз үш жылдық мұғалімдер курсында да ... ... ... ... ... ... Алма Орда ... социалистік
құрылысқа белсене араласады. 1918 жылғы май ... ... ... ... ... ... ... жергілікті бөлімдерін құруға қаулы
алады. Сол жылғы 21 ... ... ... ... ... бойынша Бөкей даласында қазақтың бірінші үлгілі атты әскер полкі
құрыла бастайды. Осы полкке Алма ... өз ... ... ... ... әрі ... арасында үгітші болып, олардың
сауатсыздығын жоюға көп күш салады.
Октябрь революциясының жеңіске ... ... ... ... ... ... өзгерістер енгізді. Барлық басқару мен байлық халық қолына
берілді, бірақ кеңес үкіметінің жеке басқа табынушылық ... ... ... ... ... ... ... келтіргендігі белгілі.
Ұлт-азаттық күрес, кеңес үкіметін орнату, азамат соғысы ... ... мен ... ... етсе де ... ... деген нық
сенімін жоя алған жоқ.
ХХ ғасыр қоғамдық өмірге көп өзгерістер әкелгендігі ... ... ... ... бері ... ... ... тарихи оқиғалардың
куәсі болғаны тарихтан белгілі. 1917 жыл өзіндік ерекшелігімен ... ... ... ... мен ... өмір сүру ... із ... мезгілде әр халықтың басынан өткен қилы тағдырына ... ... ... ... ... бар. ... тәуелсіз
еліміздің күннен-күнге гүлденіп көркеюінің бір көрінісі Қазақстан халқының
біртұтастығынан көрінеді. ... ... ... қазақ халқы қайда жүрсе
де, өзін қазақпын, ата-бабамның кіндік қаны ... жер - ... ... ... көп ... жері - ... ... Оның ішінде
бұрынғы Бөкей ордасы ... ... ... ... ... саны ... ... кейінгі үшінші орында.
Олар он екі ауданға бөлініп орналасқан. Ең көп қазақтар ... - ... ... онда 15 ... ... тұрса, ал Енотаевск ауданында
1900-дей қазақ орналасқан.
Шетте жүріп, ұлттық салт-дәстүрімізді, әдет-ғұрпымызды, тілімізді ұмытып
қалған шығар ... ... ... ауданы, Прикаспий селосы тұрғыны
Тұяқбайұлы Әжімағин аға, Жүнісов ... ... ... ағалармен,
Енотаевск ауданы Восток селосының тұрғыны Утешқалиев Қадим ... ... ... ... ... ата және ... ... ұрпағы, техника ғылымдарының докторы, профессор
Мұқатаева Марфуға Дүйсенбайқызы апаймен т.б. ... ... ... ... ... ... ... қандастарымыздың
кейбіреулерінің өмір тарихын ғылыми зертеу жұмсымыздың негізгі арқауы ... жөн ... ... ... өзі жеке адамдардың өмірінен
құралатындығы шындық.
Ермұратов ... ... - ... ... ... ... ... білімді молдадан алып, кейін Тұмақтан үш кластық шіркеу-
приходтік орыс мектебін бітірді. ... ... 1915 жылы ... ... көмекшісі болып бастады. 1917жылғы революциялық қозғалыстың,азамат
соғысының,кеңес үкіметінің орнауы жолындағы күрестің белсенді ... ... ... ... ... ... және қазақ тұрғындары
арасында болған бірінші съезд делегаты. 1921жылдан бастап ауылдық ... ... курс ... ... ... ... ... беру салаларында қызмет жасады.Сталинград (Волгоград) педагогикалық
институтының тарих ... оқып ... ... алған. Бірнеше кітаптың
авторы (На земле народа-брата, Октябрь в ауле, Край ... ... и.т.). ... ... Ұлы Отан ... ... төрт медалмен
наградталған.
Құлтелеев Тайыр Молдағалиұлы - ... ... ... ... ... ... келген, 1935жылы Саратовтың заң ... 1939 жылы ... ... ... ... шыққан білімді
заңгер, Алматыдағы Заң институтының директоры, ... ... ... ... ... ... ... Аленұлы - 1910жылы Астрахан облысы, Володар ауданы,
бұрынғы Боклано-Лопатино ауылында ... ... КПСС ... партия
және кеңес қайраткері. Бұл кісінің баласы Сужиков ... ... ... ... 1932 жылы ... ... ... селосында
туған, М.ВЛомоносов атындағы ММУ университетін 1956 жылы ... ... ... ... Польша т.б елдерде лекциялар оқыған.
Социалистік Еңбек Ері Бабаев Наби Қайыршақұлы – 1934 жылы ... ... ... ... ... ... ... туған.
Еңбек жолын Енотаевск ауданы, «Волжск» сохозында шабанның көмекшісі ... ... өзі ... аға ... ... ... ХХIII ... Ленин, Октябрь революциясы және Достық ордендерімен наградталған.
Омаров Сидағали Тұрмақұлы - 1923жылы Астраханның Володар ауданы, Крутой
селосында колхозшы ... ... ... ... Ұлы Отан ... ... ... қазақ педогогикалық училищесін ... ... ... ... ... ... ұстаздық қызмет атқарған.
«Волга» газетінің штаттан тыс тілшісі, Ұлы Отан ... ... ... үшін он үш ... марапатталса, оның ішінде «За отвагу»,
«Фронтовик 1941-1945», «Ветеран 28-й армии» ордендері де бар. Алты ... он үш ... екі ... ...... ... жазушы,а удармашы, қоғамдық
қызметкер. Володар ауданы, Блинов селосында ... ... ... ... есеп ... ... бітірген. Абайдың поэмалары
мен өлеңдерін орыс ... ... ... ... Астрахан аймақтық
«Жолдастық» қоғамдық ұйымының белсенді мүшесі. Бірнеше орден-медалдармен
марапатталған, Қ.Сағырбаев атындағы жүлденің иегері.
Нұрғалиев ... ... - ... ғылымының докторы, Ресейдің
еңбегі сіңген дәргері. 1939 жылы ... ... ... ... жанұясында дүниеге келген. Мектеп бітіргеннен кейін Дзержинск
атындағы колхозда балықшы болып ... ... 1965 жылы ... ... ... ... институтынан емдеуші-дәргер
мамандығын алып шығады. Ресейдің, соның ішінде Астрахан облысының денсаулық
сақтау саласына ... ... ... ... жоқ. ... ... ... «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» ... ... ... ... ... лауреаты. «Жолдастық»
қазақ тілі және мәдениеті ... ... ... Құсаш 1895 жылы Гурьев облысы Теңіз ауданы, Забурын селосында
дүниеге келген. Жолдасы Мендалиева Тапіш 1902 жылы Забурын селосында туған.
1931-1932жылдардағы ... ... ... ... бас сауғалап Астрхан
жеріне өткен, ата–бабаларының бейіті Икрянск ауданы Мумра селосындағы қазақ
бейітіне жерленген, қазір бұл кісілерде, балалары ... ... атам ... ... Құсашұлы Қиният, Құсашқызы Майра сол қазақ қорымында
жерленген. Ұрпақтары Атырауда, Астраханда өсіп - өніп ... ... ... ... бар ... ... арып-ашып құр
сүлдерлері жеткен.Кейін колхозға балықшы болып жұмысқа тұрған, үй салуға
жер алып, жер үй салған, ... ... ... ... ... биік үй ... қалдырған. Оқып, сауат ашуға жағдайлары көтермеген. 1941 жылы
қыркүйек айында балықшы болып ... ... ... ... жұмыс жасап
жүргенде армия қатарына шақырылып, соғыстың аяғына дейін жаяу ... ... ... ... ... марапатталған. Құжаттарын
қазір екінші енеміз жоғалтып алған. Елге сыйлы, көп ... ... ... адам ... ... көз көргендер. Ағаштан түйін түйген шебер,
өмірінің ақырына дейін балықшы болған.[199]
Қызылов Сақыб Бақубұлы 1914 жылы ... ... ... ... ... жанұясында дүниеге келген. 4 жылдық ... бар, ... ... ... ... дейін және 1941 жылдан бастап 1946 ... ... ... ... болып, кіші литенант Қызылов Сақыб ... ... ... ... фин ... ... 1939 жылы ... Украинаны
жаудан азат ету жорығына қатысқан, Лининградты қоршаудан азат етуде сапер-
барлаушы болған. 1944 жылы 7 ... 3-ші ... ... ... 1944
жылы 22 сәуірде 2ші дәрежелі “Данқ” орденімен, 1945 жылы ... ... ... ... 1946 ... ... Жоғарғы
Басқұншақ поселкісінде тұрып, колхозда шабан болып жұмыс жасады. ... ... ... ... орденмен, “Қызыл жұлдыз” орденмен
наградталған .
Бегенов Мади Қайбиұлы – 1916 жылы ... ... ... Ахтубинск
бұрынғы Петропавлоск селосында жұмысшы жанұясында келген. Сауат ашу курсын
бітірген. 1942 жылғы желтоқсаннан бастап ... ... ... ... ... атқыштар дивизисы құрамында, Днепр өзені ... ... ... азат ету ... ... алға ... шабуыл
кезінде ерекше қырағылық, батылдық танытқан. Кезекті тапсырманы орындау
кезінде Сержант Мади Бегенов жау ... ... қаза ... ... ... Қайсарлығы мен ерлігі үшін ССРО Жоғарғы
Кеңесі 1944жыл 19 ... ... ... Мади ... ... кейін Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.“ Ленин және” “Қызыл
Жұлдыз” ордендерімен наградталды [200, 15 б.]
У.Х.Шалекенов – 1924 жылы ... ... ... ... ... ... 1942 жылы ... Армия қатарына шақырылған. 1942 жылдың
қарашасынан 1943 жылдың ... ... ... ... ... 19 жасар Уахит Хамзинович Ескі Оскол, Жаңа Оскол, Белград, Харьков
қалаларын жаудан азат ... ... 1948 жылы ... мемлекеттік
педогокикалық институтының тарих факультетін бітірген. 1956 жылы КСРО Ғылым
Академиясы ... ... ... институтының
аспирантурасын бітіріп, “этнография” мамандығы бойынша, ... ... ... атағы беріліп, 1969 жылы докторлық диссертацисын ... ... ... ... ... ... университеті тарих факультеті,
археология, этнография кафедрасы меңгерушісі, 1977-1985 жылдары осы
факультет ... ... ... ... ... ... және
этнология кафедрасында профессор болып жұмыс жасайды. У. ... 20 ... ... 3 ... ... дайындалды. 30-дан астам
монографиялар мен ... ... ... ... ... қызметкері”, 2004 жылы “Қазақстан Республикасының ғылымын
дамытудағы ерен ... үшін ... ... [170, 402 ... Рауза Қуандыққызы – Астрахан ... ... ... ... ... 1952 жылы Володар қазақ педагогикалық ... ... ... С.М. ... ... Астрхан педагогикалық институтының
филология факультетін бітірген. ... ... ... орта ... ... ... жасады. 1976 жылы жанұя жағдайына байланысты ... ... ... ... беру ... ... 10-11 сыныптарға арналған орыс тілі ... ... ... медалімен наградталған. Қазіргі мезгілде ... ... ... тұрады, зейнеткер [201]
Досқалиев Ажгерей Досқалиұлы – Кросноярск ауданы, ...... ... ... қазақ педагогикалық техникумында 1931 – 1935
жылдары ... оқып ... ... ... ... мектептерінде жұмыс жасаған. Ұлы Отан соғысына, бастан аяқ
қатысып, Севастополь ... ... ... “За ... в ... ... “Үздік еңбегі үшін” медалдарымен марапатталған .
Шалабаев Қасым (1898-1984жылдары). Астрахан облысы Волдар ... ... ... ... ... ... ... қазан ревалюциясынан
кейінгі сауатсыздықты жою, мәдени жұмыстарды ұйымдастырушылардың белсенді
мүшесі болған. Оның ... ... ... және Сизай Бугор
ауылдарында ... ... ... ... өз бетімен ізденгіш,
білімге деген құлшынысы жоғары жас ... ... ... ... ... ... ... алып, ұзақ жыл ұстаздық қызмет атқарды. ... ... ... ... ... кезеңде ауданның білім беру
бөлімін басқарды. Өз заманының қайсар, ұлтшыл азаматы болды [158,48 ... ... 1917 жылы ... ... ... ... ауылы (Азғыр)
Жайсан мырза деген жерде дүниеге келген. 1937 жылы ... ... ... ... ... Лаған деген жерге келгеннен кейін,
Камызак ауданындағы әкесінің ағасының үйін паналаған. Руы Беріш, ... ... ... ... ... ол ... теңізде балық аулап, қабылдаушы
болып қызмет атқарған. Ұлы Отан Соғысы жылдарында тылда ... ... ... өз ... ... біткен соң, Қалмақ қырындағы Жалықов совхозында қой баққан, одан
кейін ... ... ... ... келіп қой бағып, зейнеткерлікке
шыққан. Еңбек ардагерінің өте ... адам ... ... ... ... ... ... тұрғанда, үш жасынан бастап медреседе ... ... ... 1927 жылы ... ... ... ... кеткен.
Қазір бес уақыт намазын қаза қылмай, аллаға мың мәрте шүкіршілік айтып
отырған қария қасындағы ... ... ... қой, ... ... кемпірім,
екінші кемпірім баламның қолында бөлек тұрады”, - ... ... ... ... екі әйел ... тыйым салынған жоқ па, әлде әмеңгерлік жолымен
алдыңыз ба?”- дегенімде, ... ... ... ... бірінші кемпірімді
16 жасында, екінші кемпірімді 19 жасында алдым, екеуі өте тату-тәтті тұрды,
біреуінен бес бала, ... ... бала ... барлығы да адам-асыл
болып, өз алдарына шаңырақ көтеріп, үйлі-баранды. Қазақстанға көшіп баратын
болсам, қазақ даласының тең ... ... ... ... - деп
жапырағының кеңге жайылғандығын риза ... ... ... ... ... кісі ... ... жаман болады” деген тыйым бар соны
ұстанғаны ғой деп ... ... ... - ... ... ... өзімнің туған жерім Қазақстанға барып, ... ... ... ... ... ... үлкенге тән кеңдік, адамдықтың,
адамгершіліктің бастауындай болған ата мен әже ... ... ... - ең ... баласы мен келіні де қазақи салт-дәстүрді шетте ... ... әсер ... ... ... орамал, тізеден төмен көйлек
«ақтан ауыз тиіңіз, апай» дегенін ... ... ... ... ... тән ... ізеттілікті көз алдыңа елестетесіз. Өзі
Атыраудың Авангард мөлтек ауданының қызы екен. Үлкендердің көңілінен шығып,
қорадағы малдың ... ... ... ... ... атанып, үлкен шаңырақтың
ұйытқысы болып жүргенін көріп, ... риза ... ... ... Құрманғазы ауданында 1912 жылы туған Қабдығалиев Шілдебай
ұрпақтары ... ... ... ... ... ауданы, Осипной Бугор
селосында тұрады. Шілдебай атаның ата-анасы 1920 ... ... ... ... аман алып қалу мақсатында, Астрахан ... ... Атал ... ... қоныстанады. Жанұяда ұл, үш қыз болған.
Олардың екеуі Ұлы Отан ... ... елге ... ... ... 1942 жылы Сталинград майданында қаза тауып, қазіргі мезгілде
есімі Волгоград қаласы, Мамаев ... ... ... ... ... ... ... Шілдебаев екен, соғыс кезінде
полктастары Қабдығалиев деп жазып жіберген. Соғысты ... ... азат ... үшін», «Праганы азат еткені ... ... 1946 жылы елге ... 1947 жылы Достанова Күнипа апайға
үйленіп,алты бала өсіріп тәрбиелеген. Қазір балаларының ... ... ... Астраханда, әртүрлі салаларда еңбек етуде. Қабдығылиев
Шілдебайдың көзі тірі кемпірінің айтуы бойынша ... өте ... ... ... ... ... ... бес уақыт намаз ... ... Руы ... ... ... ... - 1924 жылы ... аталары 1929 жылы
Астраханда ағайындары, нағашылары болғасын ... ... ... ауданы,
Алға колхозында жұмысшы, колхозшы болып жұмыс жасап, мектеп бітіргеннен
кейін, 1942 жылы 28 тамызда армия ... ... ... азат етуге
қатысып, екінші ... ... ... Молдова, Румения, Венгрия,
Чехославакия және ... азат ... ... ... ... жараланып
1945 жылы науырызда Будапеште далалық госпителде жатқан. Тәуір болғаннан
кейін өз ... ... ... Австрия жерінде қарсы алған. Соғыс
біткесін Жапондарға қарсы ... ... 1945 жылы 3 ... ... әскері тізе бүктірген. Одан кейін Қытай жерінде болып Мугден, порт
Артур, порт ... ... ... шахтерлерге күріш дайындауға
жіберді, кеңес жауынгерлерін оларды қарауылдауға жіберген, сол ... ... ... ... ... суретке түскен. 1946 жылы сәуір
айында Кеңес үкіметіне өткен. 77 разьезде армия қатарынан ... ... елге ... ... ... араласқан. Астрахан облысы, Володар
ауданы, Алға колхозында егінші, бригадир, есепші, қойма меңгерушісі ... ... ... ... ферма меңгерушісі болған.
1953 жылы шоферлік оқып ... 1984 жылы ... ... дейін шофер
болып істеген.1949 жылы қаңтарда Қабдолқызы Жамал апамен жанұя құрып,екі
ұл,төрт қыз ... ... Ұлын ... ... ... ... Жамал апада өмір тауқыметін бір кісідей-ақ тартқан. ... ... ... ... ... сумка тоқыған. Соғыс кезінде танкіге арнап
окоп қазған. Кенжекей ата бірінші, екінші дәрежелі «Отан соғысы» ... ... ... ... ... ... т.б. ... азат еткені
үшін медалдарымен марапатталған.
Тасбау ұлы Қабдығали 1928 жылы Ганюшкино (Құрманғазы) ауданының арқа
жағында Қоянды ... ... ... ... Руы Ысық, Қадірғұл. Анасы Сағипа,
әкесі Тасбау, бабалары Естай аруақты адам болған, осы кезде ... ... ... ... табынады екен.
Кемпірі Тойған Бисенқызы 1938 жылы туған. Руы – Беріш, Есен. Астрахан
облысына келген себебім, Ганюшкиннің Құбыла ... ... ... ... сол ... ... күз, ... айларында ауылды топан су басқан
кезде көп ... ... ... Аман ... жер ... бөліп
орналастырды. Сөйтіп жүргенде, Ақсарай совхоздында тұратын анасы мен
інісіне ... сиыр ... ... ... 1953 жылы сәуірде жұмысқа
кісі жинап жатыр деген соң жазылып, 13 адам болып ... ... ... ол ... жылқы бағады. Содан мал-мүлкімізбен Шамбайға ... көп ... ... келген, кейін інісі мен анасын ... ... ... ... Інісі екеуі Шамбайда қаракөл қойдың отарын ... жыл ... ... 1963 жылы ... ... ... тағы да ... қой баққан. Кезінде мал бағып жүргенде, орыстар помидор, картоп,
қарбыз әкеліп, ... жем, сүт т.б. ... ... ... ... үй ... ... осы жерге орналасқасын өзімізде көкөніс, бау-бақша өсірумен
айналыса бастадық, – дейді қария. Осы жерде зейнеткерлікке ... ... ... Елде ... жалғыз апайы, жиендері тұрады.
Кемпірі мен ... 5 ... үш ұл, екі қыз ... ... ... адам-
асыл болып, өз алдарына бір-бір үй. «Қырық жыл қырғын ... да, ... ... ғой, ... ... ... ауыр ... зардабын шексек
те, осы кезге аман –есен жеткенімізге шүкіршілік етеміз [204].
Исатай бабамыздың бесінші ұрпағы Мұқатова ... ... ... ... ... өмірінен жан-жақты мағлұмат алуға
көмектесті. Марфуға апайдың ... - ... ... - ... Мен ... ... әжем Хасанова Ағибаның тәрбиесінде болдым, тұңғыш немересі
болғасын ба, мені өте жақсы көруші еді, - деп ... апай ... ... ... ... туып ... Исатай ұрпағы Беріш-
Жайық -Ағатай. Әжесі байдың қызы болыпты, әкем мені кедейге ... деп ... ... ... 13 ... көтеріп, содан Дүйсенбай ғана қалды.
Мен әкемді аға дейтінмін. Бір күні ағам бір ер ... алып ... мына ... әкем ... ... Ол ... Сәбит ата екі қызбен қалған, әйелі
қайтыс болған кісі екен, сөйтіп өмірінің ақырына ... ... ата ... бала ... ойлаушы едім атаң Мұқат деп айтады, үйде жүрген басқа ата
бұл қалай? - ... әкем ... ... 1912 жылы ... Өте ... селолық кеңесте
хатшы болған. Ұлы Отан соғыс ардагері соғыстан 1945жылы келіп, Сорочье
колхозына ... ... ... ... су ... ... ... жұмыстан шығарғылары келеді. Қара жұмысқа жібереді, жыл жарымға
кірпіш заводында жазалау ... ... ... ... ... ... ... жасайды. 1952 жылы бізді Володарға көшіріп алды. 1960жылы әкем
қайтыс болды. Әкемнің бірінші әйелі бала көтермей, менің анама ... ... ... ... Аты - ... Рақымғали қызы, бір інісі, екі сіңілісі
болған. Нағашым Ұзақбай Володар ауданында тұрады. Анам 2007жылы 24 ... ... ... күні жерге түсті. Анам өте ... ... жан ... ... ... сөз ... не айтса да дұрыс дейтін тәрбие бар
ғой. Анам сол ... ... ... Әкем қайтыс болғанда, шиеттей бала-
шағамен анам 48 сом пенсияға ... ... ... тірі адам ... ... інім, бір сіңілім бар, барлығы бір-бір шаңырақ ... ... (1947 ... ... ... ... Астраханда жол құрылысы министрі
болып жұмыс жасайды. Мектепті бір-ақ 4-пен бітіріп, өткірлігі, алғырлығы
арқасында жоғары білім ... ... ... ... ... ... ... А.П.Гужвиннің орынбасары болып жұмыс жасады. ... ... екі ұлы, бір ... ... - Мұқатов Амангелді (1953 жылы) жоғары білім алмағанмен, Атыраудағы
кәсіптік техникалық ... ... Ол ... ... ... ... ... жатыр екен деп, менің қарсы болғаныма қарамастан, інім сол оқуды
аяқтады. Қазір Володарда бригадир болып қызмет етеді.
Сіңлім - ... (1955 ... ... ... орта ... бар. ... ... директоры.
Ең кіші інім - Мұқатов Салауат (1958 жылы) ауыл шаруашылығы техникумын
бітірген. Володарда зоотехник ... ... ... Бір ұл, бір қызы ... ... ... жұмыс жасайды. Келіндерімнің бәрі орыс, бірақ анамды
бағып –қағып, арулап жерлегенде ... ... өзі 1939 жылы 29 ... ... ... ... ... селосында туған. 1956 жылы орта
мектеп бітіргесін, еңбек жолын Володар ауданында Алға ... ... ... бастаған. 1957 жылы «Знамя Каспия» (Каспий туы) ... ... ... ... ... ... жұмысшы болып
қызмет жасаған. 1961-1967 жылдар аралығында Астрахань балық шаруашылығы
техникалық ... ... ... жоғары білім алып шығады. Балық
шаруашылығы саласында әр түрлі дәрежедегі қызметтер атқара жүріп, 1979 жылы
техника ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орнында кафедра меңгерушісі, ... ... ... ... 1994 жылы техника ... ... ... қорғайды. 1995 жылы Ресей Федерациясы Санкт-
Петербургтағы халықаралық Холода Академиясының ... ... ... 1995 ... ... мезгілге дейін Астрахан мемлекеттік
техникалық университетінің профессоры [205].
Қаден Қадірбайұлы ... ... ... ... ... ... ... ағарту ісінің үздігі»,1924 жылы
Орда селосында дүниеге келген,1941 жылы Орал ... ... ... жылдары Жоғары Басқұншақ орта мектебінде жұмыс жасап,өзінің
ұйымдастырушылық,іскерлік қабілетін көрсете білді сондықтан оған ... ... ... ... ... ... ашуды ұйымдастыру
тапсырылып, мектепке директор болып тағайындалды. Сол кезде 26 ... күні ... ... яғни 85 ... ... ... басшылық жұмысында
келе жатқаны, сол жерде мекендеген қазақтардық тұрмыс-тіршілігінен ... мол ... ... ауданы, Прикаспий селосы тұрғыны Тұяқбай ата ұрпағы Әжімағин ата
әңгімесі ұлт перзенттерінің қаншама қиыншылықты соқпақты ... ... ... ... ... ... ... туғызды. Арғы
атасы Әлмұқан өзінің Тұяқбай 1892), Құрақбай (1895), Жолдыбай (1898) ... алып 1928 ... ... ... Ресей жеріне қарай
қозғалып, 1929 жылы ... ... ... ... ... 1938 жылы коллективтендіру басталғанда Володар ауданы «Жаңа
жол»колхозына мүшелікке кіріп жұмыс жасаған. Ағалары ... - ... ... ... ... ... есімі жазылған. Жолдыбай –
Ворошиловоградта жерленген, Құрақбай, ... ... ... ... елге келгеннен кейін қайтыс болған, ұрпақтары бар.Тұяқбай ата 1942-
1943 жылдары яғни соғыс кезінде Атырауға (Гурьев)барып жұмыс жасап, ... 1945 жылы елге ... ... ... ... тексерістен кейін,
Икрянск ауданы балықшыларымен бірге Каспийден балық аулаған. Бір ұл,екі
қызы ... Ұлы ... 1930 жылы ... он екі ... бастап Воладар
ауданы, Жаңа жол колхозында жұмыс жасап, ... ... ... ... ... ... «Ол кезді ешкімнің басына бермесін, еңбекақы
бермейді, жыл он екі ай дегенде әрең ... Нан ... ... ... ... ... ... үлкендігіндей ортасында дәні бар өсімдік бар,
соны жинап, шағып алып ... ... ... Оны ... адам тоқ ... ... ... Воладар ауданынын Нариман ауданына малды осы ... ... ... ... ... кейін қой бақтым,1958жылы Прикаспий
совхозы болып құрылдық. 1958 ... ... ... ... Осы ... келгеннен бері жергілікті халық жақсы қарсы ... әлі ... ... ... ... өткен күндерін еске алды. Кемпірі Мағрипа
Оразғалиева - 1932жылы туған.Воладар ауданына Атырау облысы, ... ... ... ... ... руы ... тума себегі.
Коллективтендіру кезінде ... ... ... бар малынан айырылып
Катаевқа келген,Анасы беріш жайық-Латипа.Олардың ... ... қызы ... қыз Мағрипа апа.Әкесі Оразғали шешек ауруынан қайтыс болған.Мағрипа апа
он екі жасынан бастап ... ... ... ... ... қой баққан. Еңбегі бағаланып Путиннен арнайы мақтау қағазы мен ... Төрт ұл, үш қызы бар, бәрі ... ... ... бар.
Аталары тоқсан жаста қайтыс болған. Балалар ... ... ... бағы бар үйді өз еңбектеріне ... ... сол ... ... ... - ... ... Жүніс, Батыс Қазақстан Орал
ауданында туған, тума туыстарын ... өз ... ... ... 1953
жылдары көшкен. Зұлқаш Жүнісов Атырауда (Гурьев) Ауыл ... ... ... ... зоотехник мамандығын алған.
Жолдасы Бақытжамал Сисекенқызы ... - ... ... ... ... ... қаласынан университет бітірген. Совхозда бас
бухгалтер, партия комитетінің хатшысы, совхоз директоры ... ... Бір ұл, бір қызы бар ... де жоғары білімді, немерелері бар.
Қызы кәсіпкер, ұлы кеден саласында жұмыс ... ... ... ... ... ... ... уылдық кеңестің депутаты болып
бірнеше рет сайланған. «Жолдастық» қазақ қоғамының мүшесі. 1958 жылдан ... ... ... ... ... ... бас ... селолық кеңесті отыз жыл басқарады. Астрахан облысы бойынша
барлық ... ... ... ... ... балалар үйін
ашқан.Ұйымдастырушылық және ... ... сый ... ... ... селолық кеңесті басқаруға бес жылдан кейін қайтып
келген.Бірнеше мемлекеттік наградалармен ... ... ... ... ... ... ... 1996 жылы желтоқсанда
марапатталған.[207]
Міне ... ... ... ... ... ... кезеңдердегі
әр түрлі тарихи оқиғалардың куәсі болған,елдің әлеуметтік-экономикалық және
мәдени дамуына өзіндік үлес ... ... ... өмір ... Бұл тек ... баяндалғаны, болашақта астрахандық бауырларымыздың
жеке өмірлерін зерттеу мен зерделеу негізгі мақсаттың бірі деп есептейміз.
3.3 Этникалық бірегейлігін сақтау мәселелері
Астрахан ... ... ... ... алыс ... бір орталықтандырылған басқарудың болмауы, жергілікті халықтың
мал және егін шаруашылығымен ... ... ... кері әсер ... ... орыс ... әкеліп қоныстандыру саясаты
қазақтардың орыстарға күнкөріс қамы үшін жұмысқа ... ... ... ... ... ... ... жағдайда
болды. Патша үкіметінің отарлау саясатына дейінгі кезеңде қазіргі кезде
Ресей империясы териториясы ... ... ... ... жері
қазақтардың еркін көшіп қонып жүрген ата-қонысы болды. Біз зерттеп отырған
Астрахан облысы жеріндегі ... ... ... өз ... деп ... ... үлкен аталар мен әжелер.
Кеңес үкіметі тұсында қазақ диаспорасы ... ... ... тиым ... ... бірі ... Тіпті өзіміздің еліміз
деп жүрген Ресейдегі қазақтар туралы да еркін зерттеп, жаза алмағанымыз
белгілі. ... ... шет ... ... ... туралы әдебиеттер
арнайы мұрағат пен кітапхана қорларында сақталды. Егемендік алғаннан кейін
ғана Қазақстанда ... ... ... ... ... ... жолындағы ерлік күрестері, Қытайдан Тибет, Пакистан және Индия
арқылы Түркияға қалай ... ... ... ... еңбектер
жарыққа шыға бастады [14,с3].
Қазақ халқы бірнеше ғасырға ... ... ... одан кейін кеңес
үкіметінің отарлық езгісінің құрбаны болғандығы белгілі. Орыстар кеңес
үкіметі орнағанға ... ... де, ... ... ... да қазақтарға
адам есебінде қараған жоқ. Оларға өмір сүре ... ... ... ... ... ... ... отырды. Үкімет қазақтарды саяси
құқықтарынан және діни сенімдерінен ... қана ... ... ... ... ... ... қысымшылық пен озбырлық
әрекеттен астрахандық бауырларымызда айналып өткен жоқ. ... ... ... ... мемлекеттігін жоюға әрекеттенгендігін Бөкей Ордасына
жасаған отаршылдық іс-әрекеттерден,өктем саясаттан анық көруге болады.
Мәселен, Астраханда жаңа ... ... ... ... орнауы
Бөкей Ордасы тұрғындарының Жайық және Астрахан казак ... ... ... соққандығы белгілі. Астрахан губерниясы басшылары Бөкей
даласында ... ... ... ... ... ... ... өз
пайдасына шешуге құлықты болды.Үнемі озбырлық, қанау, ... ... ... ... ... ұлттық мүдделері жолында күресуіне тура
келді. Олар жоғары жақтан Астрахан губерниясынан қазақ ... ... ... ... ... ... ... етті. «Ресей жерінде
орнаған жаңа басқару саясатына ... ... ... ... ... ... әлі жойылған жоқ. Сондықтан бізге ... ... ... ... билік керек».[209] Тіпті кешегі кеңес үкіметі
құрылып барлық ұлт өкілдеріне білім ... ... ... ... ... өзінде кемсітушіліктер етек алғандығын тарихи
құжаттардан,ғылыми зерттеулерден сол ... көне көз ... анық ... ... Мәселен,1938-1942 жылдары Астрахан қазақ
педогогикалық училищесінде оқыған Абиева Қойсын әңгімесіне назар аударсақ:
«Мұғалімдер орыс, татар, еврей ұлттарынан болды, олар ... ... ... ... түскендер тек қана қазақ тілін білетін, соған қарамастан
сабақ орыс тілінде ғана жүретін. Оқушылардың ... ... ... ... болды, сондай-ақ оқулық жетіспеді, бүкіл сыныпқа ... ... ... ... мүлдем болмады, ескі кітаптардың арасына,
бухалтерлік кітаптарға жазатын болдық. Барлық ... орыс ... ... алада қазақ мектебі болмағандықтан практикаға барғанда қиыншылықтар
өте көп болды. 2-3курстарда мектептерге практикаға барғанда сабақты ... ... ... ... орыс ... барлық оқушы бірдей
қабылдамады. Поляков деген әдіскеріміз өте ... адам ... ... ауыстырып киетін көйлегіде болмады, жартылай аш ... ... 1920 жылы ... ... ... кеңесінің
шешімімен сауатсыздықты жою жөнінде Бүкілроссиялық ... ... ... ... ... сауатсыздықты жоюға
қабілетті мамандар жетіспеді. Жұмыс жасап жүрген оқытушылар, ... өте қиын ... ... ... ... Олар айлап еңбек
ақыларын,тиесілі азық-түліктерін ... ... т.б. ... Мектептерге отын
табылмады.Әкімшіл-әміршіл жүйе оқығысы келетіндердің көпшілігін ... ... ... ... ... ... қойды. Соның салдарынан сауатсыздықты жоюға байланысты қабылданған
мемлекеттік қаулылармен ... ... [211]. ... келгенде
көптеген қандастарымыз қара танымай ... Осы ... ... ... ... ... деп ойлаймын. «Біз өзімнің туған әкемнен екі
қыз, бір ұл болдық ұруымыз ... ... ... ... Гурьев облысының
Забурын деген жерінде тұрғанбыз. Ата-анам 1921 жылдардағы қиын-қыстау
кездерде жан ... ... ... ... ... ... содан сол жақта
қалып өмір сүрген. Ата-аналарымыз түгілі ... ... ... мүмкіндігіміз
болмады. Үстімізде киім жоқ, тамақта тапшы қарынымыз бірде тоқ, бірде аш
жүрдік. Өз ... ... ... ... ... ... асырап бағу үшін
екінші рет тұрмыс құрды, ... ... ... ... өттік, ағам өте сауатты кісі болды. Біз апам екеуміз оқи
алмадық, осы ... ... ... ... ... алып шықтым. Екінші
әкемнен бір қыз болды. Ол өзінің алғырлығының арқасында білім алып ... ... ... Бір ... қызы бар. Баласы А.Қ.Жұмағалиев
Қазақтелекомның президенті. Ағамның екі ұл, екі қызы, ... төрт ... екі ұлым бар. Бәрі осы ... ... Сол кезде үлкендер айтып
отыратын еді шіркін ата-жұртқа барып өз тілімізде сөйлейтін күн болар ... ... ол ... көре ... ... ... мен өзім ... екінші
әкесін көріп, атасын алған адаммын. Біз үй болып Маңқыстаудың Жаңаөзен
қаласында ... ,сол ... ... ... ... ... ... онда Қойсын
апада Өзенде тұратын еді. Өзі соғысқа ... ... ... ... ... ұзақ ... ... болып жұмыс жасаған. Сол кезде
жасы ... ... ... ... ... өте ... ... бес уақыт
намазын қаза қылмаған, арапша сауатты ... ... орыс ... қазақ тілінде ғана сөйлейтін. Сонда маған төрлеріңе іліп
қойыңдар деп берген құран сүресі әлі ... ... ... ... ... ортада, саяси мемлекеттік басқару жүйесінде өмір сүріп жатқан
қандастарымыздың жергілікті яғни қазақстандағы ... ... даму ... кезеңдерін басқаша өткеріп, өзге ортада өмір
кешуде. Олардың арасында ... ... т.б. ... Ол үшін ... кіналаудан аулақпыз, себебі заман ағымы солай
болды. ... ... ... деп ... ... көз ... ... тағы
болмайды, шындықты ашып көрсету әрбір ... ... ... деп
есептеймін. Кеңес үкіметі қазақтарда сауатты адам болған жоқ, надан,
ештемеден хабарлары жоқ тек ... ... ... ғана ... деп жар салды ғой. Мұның шылғи ... ... ... ... ... ... барысында көз жеткіздік. Қазақтар
білімді,ғылымды ерте ... ... ... бәрі ... ... деп тағы айта ... себебі қазақ зиялыларының көбін кеңес үкіметі
қырып-жойып, абақтыға жауып жарыққа ... Ал, ... ... олай ... жоқ, ... олар оқымыстыларды жинап алып елдің
экономикалық, мәдени даму жұмыстарын жандандыруға ... Бұл ... ... ... ... ... ... сол елдердегі зиялы
қауым өкілдерінің баспасөз беттерінде берген сұқбаттарынанда ... ... ... ... ... қамқор, туысшыл, бауырмал халық екені
белгілі. Тек кешегі бір кездерде мыңғырған малымызды, алла ... ... ... ... ... келіп, тілімізді, дінімізді жалпы
айтқанда этникалық ... ... ... шайқалтқандығы
белгілі. Коммунистік партия құрамыз, социалистік қоғам құрамыз қанатын
кеңге жайып, ... ... ... ... шығарды, соның салдарынан,
Батысы - орыс, Шығысы - қытай асып жан ... ... ... ... дүниежүзінің барлық жерлеріндегі қазақ ... ... саны алты ... деп ... ... ... есептеуінше 2010 жылы олардың саны жеті ... ... деп ... ... ... бастарынан өткерседе ата-бабаларының жерін
өзге елдің құрамында болсада қадірлеп, қастерлеп мекен ... ... ... ... ... ежелгі мәдени-рухани бай мұрасын келер
ұрпаққа шашпай-төктей қастерлеп жеткізу. Аға буын өкілдері соған алаңдаулы.
Соңғы жылдары Ресейде ұлт ... ... ... ... ... ... РФ Конституциясы, РФ-дағы ұлттық ... ... ... ... және ... да ... ... құқын қамтамасыз ететін заңдар қабылдады. Бұл
құжаттар диаспоралардың әлеуметтік және ... ... ... ... ... ... қарамастан азаматтардың теңдігі
мен еркіндігі; ... ... өз ... ұлтын таңдауға құқылығы;
әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, діни тегіне қарай азаматтардың құқын шектеуге
тыйым салу; ... ... ... әр ... өз ... ... халықтардың жалпы ресейлік мәдени ... ... әр ... ... ... тұтастығы мен бірлігіне
жауапкершілігі; әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық және діни ... және ... ... мемлекетке қауіп төндіретін
әрекеттерге тыйым салу; шетелдегі Ресей азаматтарының құқы мен ... ... ана ... ... дәстүрін сақтап, дамытуға
Ресеймен байланыстарын нығайтуға көмектесу.
Қазақ ... ... ... ... төлтума мәдениетін,
дәстүрін сақтаудың, сол арқылы рухани ... ... ... ұлттық-мәдени автономия құру болып отыр. Ресей үкіметінің есебінше,
бұл елдегі ... ... ... алу саяси тұрақтылықтың негізі
болады. ... ... ... орналасқан аймақтарында құрылып жатыр.
Ресей үкіметі, оны қолдаушы ... ... ... ... ... ... ... келеді. Тіпті,
ресейлік байырғы ұлттардың тіршілік аясы тар мағынасындағы ... ғана ... деп ... ... ... халық қалаулысы А.Айталы.
[213]
Бұл салада 1990 жылы ... ... ... ... мен тілінің
облыстық қоғамы,жетекшісі Н.Ысқақов,көптеген игі істердің ұйытқысы болуда.
Астрахан қазақтары арасында «Ақ ... ... ... ... ... ... ... мәдениет орталықтары тарихи отанымен ... ... ... жаңғырту жолында көптеген шаралар
ұйымдастыруда.Дәстүрлі мерекеміз Наурыз мерекесі жыл ... ... ... көп шоғырланған Володар, Икрян, Харабайлы, ... ... ... қазақтың ұлттық салт-дәстүрлерінің әліде болса өз
дәрежесінде сақталғандығының куәсі болдым. ... ... ... ең көп ... ... елу ... ... тұрғынның көпшілігі
қазақтар, олар ауданның барлық елді мекендерінде орналасқан. Ауданда ... 34 ... ... ... ... он бір клубта қазақтың ұлт-
аспаптар оркестрі жұмыс жасайды. ... 25 ... ... тілі жеке ... ... ... ... селосындағы мәдени-ағарту орталығында
«Тамаша» ойын-сауық клубы жұмыс ... оған ... ... ... ... ... ... Әміреұлы Оразалиев басшылық жасайды.
Сондай-ақ Ақтоба ауданы ... ... ... шеті ... Атырау, Батыс Қазақстан және ... ... ... ... ... 46951 тұрғыны бар. Капустин Яр
қалашығыда осы ... ... аты ... онда 7205 ... ... ... он ... астам қазақтар тұрады. Жоғарғы Басқұншақта-3880,
төменгі Басқұншақта - 1670, орта Басқұншақта -400 дей ... ... ... Ақтубада 1790 қазақ болса,Капустин Яр қалашығында 500-дей
қазақ өмір сүруде. Капустин Яр-Азғырдағы атом сынақтарының ... ... ... Астраханның қай ауданына барсаңызда қандастарымыз өз ана
тілімізде еркін сөйлей алады.Ақтубада Жоғары Басқұншақ ... ... ... ... ... ұйымдастырған қалалық мәдениет
үйінде «Аудандық мәдени-өлкетану ... деп ... ... ... бар. ... тіл-қыдырың» деп аталатын арнайы бұрыш ұйымдастырылған.
Мұражайға қазақтың киіз үйі шебер орналастырылып, қазақтың ою-өрнектері,
сандық, күбі ... ... ... Қабырға сөрелерінде қазақ
тіліндегі көркем әдеби кітаптар, «Ақ арна» қазақ газетінің ... ... ... той ... ... ... ... қалауы
бойынша сый-сиапат жасау,қыз ұзатып,келін түсіру ... бет ... май ... ... ... көңілімізді марқайтты. Ал
өлген адамды соңғы сапарға шығарып салу ... ... атап ... ... ... өз ... ... екен.Бейіттерде
мазар сияқты емес,төрт құлақты әркімнің шама-шарқынша салынған. Қазақтар-
ислам дініндегі суннизм,оның ... Әбу ... ... ... ... ... ағымдарға қарағанда ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан шығысқа, тарихи, мәдени-рухани жағынан
мұсылманшылыққа ... Олай ... ... ... жақын, сәйкес келетіндіктен ислам дінін ... ... ... ... т.б. ... халықтар көп шоғырланған
жерлерде мешіттер бар. Мысалы: ... ... 36 ... ... ... ... орталығынан 2004 жылы мұсылман мешіті ... ... ... ... ... сай жасалынған. Аға буын өкілдері
арасында бес уақыт намаздарын оқып, ораза тұтып,мұсылмандықтың бес ... ... ... ... ... ... даму тарихын зерттеуге де ерекше көңіл бөліну қажет деп
есептеймін. Қазақ жастары өз ана ... ... ... ... ... ... ... Бұл астрахандық қазақ жастарының кейінгі жылдары
қалаға көптеп қоныс аударуынан болған ... ... ... қазақ
тілінде мектептердің жоқтығы, тек кейбір жерлердегі мектептерде ... ... ... ... оқытылады. Бір қуанарлығы педагогика институты
мен педагогикалық ... ... ... ана ... ... ... ұстаздар даярлануда. Оларға Х.Досмұхамедов атындағы Атырау
мемлекеттік университетінің оқытушы-профессорлары ... оқып ... ... ... ... 64 мектепте қазақ тілі оқытылады.
Астрахан ... ... ... ... ... болсақ
олардың арасынан барлық әлеуметтік топтарды кездестіруге ... ... ... ... ... ... ... интеллигенциясы
қатарын толықтырумен қатар сол жердің ғылымына, білімі мен мәдениеті,
экономикасының ... өз ... ... Н.С.Ысқақов-«Агроинкомбинат»
президенті, М.Д.Мұқатова - техника ғылымының докторы, профессор,
К.Х.Мұманаев - ... ... ... ... ... ... ... доцент, Астрахан облысының
халықаралық ынтымақтастық министрі Асқар Кабикеевт және басқалары бар.
Икрян ауданының Светлое селосында тұратын ... ... ... ... ... көптеген руларының өкілдерін көруге ... ... ... ... қаратоқай т.б. бөлімдері, адай, масқар,
табын, төлеңгіттер көптеп кездеседі. Қазақ ұлтының өзіне тән ... ... ... - ... шашырап орналасуы. Дегенмен қазіргі
таңда олар ... ... ... тығыз байланыста өмір сүріп
жатқандықтан қазақ мәдениеті жаңаша ... Ең ... ... ... бұзылмаған. Мереке-тойларда ... ... ... ... ... сақтап, кейінгі ұрпаққа үлгі-
өнеге етіп қалдыруға ... Бұл ... ... ... ... өмірге
келген күннен бастап қазақтың ырымдарымен,салт-дәстүрлерін бойына сіңіріп,
сақтап отырады. Атап айтқанда бесік той, ... ... ... отырғызу,
тіл ашар, қыз ұзату, келін ... т.б. ... ... ата-
бабаларымыздың жолымен атқарылады. Тіпті ұшықтау, аластау сияқты халықтық
емдіде қолданады. Қай үйге ... ... ... ... ... ... ... т.б сақталған. Өзімнің қайын атамның шаңырағында
«Забурын» деген жерден ... ... ... ... тұр. Сондай-ақ
олардың арасында бес саусағынан өнер тамған ісмерлер мен өрерлілерді көптеп
кездестіруге болады. Осы селоның тұрғыны Мария ... қызы ... ... ... ... ... таңданбасқа шараң жоқ. Қазақтың салт-
дәстүр, әдет-ғұрыптарын сақтауда, ... ... ... ... ... ... Егізбаева, Бану Джаппакова т.б апайлардың
еңбектері зор, енді ... ... ... осы ... ... ма? Оны ... көрсетер.
Селолықтардың ерекше құрметтейтін мейрамы Құрбан-айт, ... ... ... ... ... ... шақырып ауыз-ашар
беру дәстүрі сақталған, ол Наурыз мейрамын тойлау информаторлардың айтуынша
кеңес үкіметі кезінде де сақталған. ... бұл ... ... 14-іне
басталса, онда 24-не басталады екен. Онда жастар өздерінің үлкен ... ... ... ... ... сыйлық (чай, тәтті т.б) апарып баталарын
алады. ... ... ... мал ... ... ... қаймағын шайқап
жеп отыр және мал жүнінен киіз басу ... тоқу әлі ... ... ... ... ... жасайды.
Светлое селосындағы мәдениет үйі (клуб) 1936 жылы тұрғызылған. ... клуб ... ... болғандықтан ұзақ уақыт жұмысын тоқтатып,
күрделі жөндеуден ... ... ғана ... ... ... ... ... Джаппакова, Гүлбану Сейтқалиева, Альбина Афанасева, Қасира
Бейісова сияқты белсенділердің бастамасымен клуб ... ... ... ... фото ... ... мен балалар арасында әр-түрлі үйірмелер
ұйымдастырылып, кітапхана жұмыс жасайды. Жеке кәсіпкерлер, жергілікті және
облыстық ... ... ... ... киім тігіп беруге қолдау жасап,
үнемі көңіл бөліп отырады. Мәдениет үйі ... ... ... ... Мәдениет үйінің көркемөнерпаздары аудан, облыс көлемінде
өтетін барлық шараларға қатысып, ұлттық өнерлерін ортаға ... ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдени
орталық пен тығыз байланыс орнаған. Светлое селосындағы мәдениет үйі ... ... бар ... ... ... ... ... бөлінбей бірге өткізеді.[215]
Астрахан облысында қазақ тұрғындардың өсуімен ... ... ... қатары да өсіп ... ... әр он ... 80% ға өсіп ... ... ... ... меңгеру үлкен қарқынмен дамып жүргізілгендігі белгілі,бірақ бұл ... ... игі ... ... ... халқы үшін жақсы болған
жоқ. Астрахандық қазақтар ... ... ... ... оқу орындарымен үнемі
байланыста. Астраханда Ресей мектептеріне арналған қазақ ... ... ... ... ... облысында қазақ тілін оқытатын 74
мектеп болса,2002 жылғы есепте 57ге қысқарған,[216]қазіргі мезгілде кішкене
алға жылжу байқалады,дегенмен кейбір ... ... ... ... қаламайды,себебі олардың болашағына кедергі ... ... ... ... беру ... ... ... ана тілі
ата-аналардың келісімімен оқытылады делінген,олай ... ... ... ана ... ... ... ... сөз. Сондықтан
кезінде марқұм А.П.Гужвин мен Астрахан Мемлекеттік дума ... әр ... өз ана ... оқыту туралы перспективалық бағдарлама
жасалған,бірақ кейбір мектеп директорлары бұл мәселенің қаншалықты маңызды
екендігін ... ... ... ... ... қоғамдық
ұйымының төрайымы А.Б.Нұрхатованың айтуынша ата-аналар балаларының қазақ
тілінде оқығанын қалағанымен, мектеп директорлары әр-түрлі ... ... ... ... ... ... дұрыс шешімін табатынына
жергілікті тұрғындар ... ... және бұл ... 2005 жылы ... ... ... ҚР президенті Н.Ә.Назарбаев «Қазақтар қай
елде тұрғанына қарамастан өздерінің ұлттық тілдерімен салт-дәстүрін білуге
міндетті» деп ... ... ... Төменгі Басқұншақ және Жоғарғы Басқұншақ милиция
бөлімшелерінің бастықтары,милиция ... ... ... ... ... есімдеріде жергілікті тұрғындар арасында ерекшк беделге ие.
Ата-бабаларымыз ірге жайған көне жұрт-Басқұншақ ... ... ... қандас бауырларымыз барлық халықпен бірдей терезесі тең,
керегесі кең жағдайда өз өмірлерін жалғастыруда.
Сондай-ақ Астрахан жерінде туып өсіп ... ... ... алып ел
өміріне елеулі үлес қосқан азаматтар мен азаматшалар ... ... ССР ... ... ... озық қызыметкері», «В.И.Лениннің 100
жылдығы» медалімен марапатталған ұлағатты ... ... ... ... ... 15желтоқсанда туған Сүндеталиев Ғариф
Аруұлы әңгімесіне құлақ түрсек,көптеген тарихи оқиғаның ... ... - Ару ... руы ... ... Қай жылы ... білмеймін,
әкемнен үш жасымда жетім қалдым. Сол Ақтоба селосы жеріндегі құмда жалпы
жылқы фермаларының бастығы яғни ... ... ... өлең шығарып, ән
шырқаған. Өзі бірнеше күй шығарып, Дина Нүрпейсованың шәкірті қасына еріп
жүретін нөкерлерінің бірі ... Бұл ... ... ... ... бар сонда
толық болмағанмен айтылған. Ол кезде қазақта сері ... ... ... ... аралап ән шырқап, ... ... әкем ... бірі болған.Біз бір әкеден үш ұл,үш қыз болдық.Ол кезде Ақтобада
жеті жылдық қазақ мектебі ... ... ... сол ... ... апам ... екеуміз сонда оқып ... ... ... ... ... ... ... он
жылдық білім алып,одан жоғары оқу орнын ... ... апай ... ... ... ... ... елдегі немере ағам «РСФСР-ға еңбегі
сіңген білім қайраткері», Қадим Сүндетұлының ... ... ... ... ... сабақ берді.Қырда «Казобка» деген болды,ол кезде мәнісіне
түсіне ... ... ... ... деген сөз екен.
Шағылдың іші ешқандай жағдай ... ... бар ... ... ... ... ... дос болдық, бірақ керісіп қалған мезгілде
бізге,қарсақ,баран деген сөздерді айтатын.Ол кезде байыбына бармадық,қазір
ойлап отырсақ ... ... ... апам Орал ... ... ... ... бітіріп,өмірінің соңына дейін
білім беру саласында еңбек етті,елге келгеніне қатты қуанатын ... ССР ... ... ісінің озық қызметкері», Атырау қалалық маслихаты
2007 жылғы 14 желтоқсандағы №32 шешіміне сәйкес Жұмыскер-1 елді ... ... ... ... ... ... Екі ұлы бар, үлкен ұлы
–Даулетияров Аманкелді ... ... ... қаласында Бас
прокурордың орынбасары қызметінде,екінші ұлы құрлысшы Атырауда.Мал дәргері
болған Залип ағамда ... ... ... ... жеңгем дүкенші
болды,ол кезде қазақтарға дұрыс жағдай жасалған жоқ ... ... ... ... ... т.б. ... болар еді.Жеңгем қазір Хашуыт
селосында тұрады жасы 82 де, жалғыз ... ... ... болып
жұмыс жасайды,олда домбыра тартып, асабалық жүмыстар атқарады.Әкем 1942
жылы малшыларды ... ... ... Астраханға алып кеткен,содан хабар-
ошарсыз кеткен.Қайда алып кетті,неге алып ... ... ... жоқ.[217]
Біріккен Ұлттар ұйымының 1949 жылғы Хельсинки қаласында ... ... ... ... ... адам ... ... тілін сақтауға, ой-
пікірін ашық айтып,көпке жария етуіне,қай елден болсын ... ... ... құқы бар» ... Олай ... ... ... қазақ ұлты өкілдерініңде
өз тілі, діні жалпы ... ... ... ... мүкіндігі бар деп
есептейміз. Біз зерттеп отырған Астрахан губерниясы жерінде ... ... ... жоқ, ... ... ортақ
аталып, қалқымыздың салт-дәстүр, әдет-ғұрыптары жалғасуда.
Қорытынды
.
Россия ... мен Азия ... ... ... ... бірнеше ғасырлар бойыжалғасқан халықтардың әлеуметтік-
экономикалық және мәдени ... ... ... ... дами ... ... тарихты мүлден жойып жіберу я болмаса бәрі ... ... ... ... ... Адамзат баласы басынан өткізген әрбір қоғамдық ... тән ... мен ... бар. Сол сияқты біз зерттеп отырған
1917-1940 жылдар аралығындағы Астрахан жерін ... ... ... ... даму тарихы КСРО кезеңіндегі солақай
саясаттың зардаптарымен яғни тотолитарлық жүйемен байланысты ... ... ... ... ... ... ашаршылық Астрахан тұрғындарында
айналып өткен жоқ. ... бәрі ... ... ... бір ... яғни
кеңестік көз қараста айтылып,зерттеліп келді.Тарихшы К.Есмағанбетов «Қай
заманда да тарих ғылымы саясатқа қызмет етіп ... ... ... оның ... ... ... ... деп айтқандай
зерттеу еңбегімізде тарихи шындықты ашып көрсетуге тырыстық[224,65б].
Ресей территориясын ... ... ... мен ... ... олар әр облыс,автономиялы республикаларда тату-тәтті
өмір сүруде.
Бүгіндегі модернизация кезеңінде Ресей жеріндегі халықтардың ұлт-аралық
қарым-қатынасына үлкен сын ... ... көп ... ... ... да ... сияқты, өздерінің
ұлттық ерекшеліктерін сақтап қалу ... ... қиын ... ... Қазақтар әр-түрлі этникалық ортада, кез-келген Ресейдің басқару
үлгісіне бейім өмір сүре ... ... өмір ... жағдай жасай
білді.
Ресейдің Қазақстанмен шекаралас ... ... ... тарихи-мәдени ерекшеліктерін осы кезге дейін ... ... ... ... мен ... ... ... бір себебі
олардың ауылдық жерлерде шоғылана орналасуы.
Қазіргі мезгілде таяу және алыс жақын 644 шет елдерде 6,5 млн-нан ... ... Ол ... ең көп ... жері ... ... көршілес Астрахан облысында да қазақтар бар. Олар негізінен
өздерінің бұрынғы ата-қоныстарында отырған ... бен ... ... қиын ... бас сауғалап барған туысқандар. Астрахан қаласымен он
бір ауданның барлығында дерлік қазақтар бейбіт қатар өмір ... ... ... Енетоевск аудандарында көбірек. Олардың әр қайсысының
өмір тарихына көз ... ... тән ... ... ... ... ... кезеңдегі қиындықтарды айтпағанның өзінде, 1917
жылдан соғысқа дейінгі аз ... ... ... ... ұлт ... қазақтарда көптеген қиыншылықтарды басына кешіре отырып, ... ... ... шет ... оның ... ... ... қосты.
Кеңес үкіметінің индустрияландыру, ұжымдастыру саясаты, ұлт тағдырына
байланысты барлық ... ... ... ... Оның ... ... мал ... айналысатын қазақтарды отырықшылыққа
айналдыру олардың дәстүрлі материалдық-рухани мәдениетінің өзгеруіне әсерін
тигізді.
Кеңес одағының кез-келген ... ... ... ... ... ... ... қатарында міндетті түрде мүше болуы қажет болды,
бұл кеңес қоғамының жеке тұлғаларды біріктіріп ұстауының бірден-бір ... ... ... ... ... ... мемлекет бақылауында
болды. Басқарудың, ұйымдастырудың, партиялық идеологияның ең қиын жолдары,
халыққа қарсы формалары яғни КСРО ұлт ... ... ... ... ... ... өмір сүру ... білді және
дүние жүзінде қазақ деген халық, ұлт бар екендігін дәлелдеп, мойындатты.
Зерттеу жұмысымыздың негізгі арқауы Астрахан ... ... ... ... ... үкіметін орнату жолындағы көрген ... ... ... ... ... ... қилы тағдыр
туралы. Кеңес үкіметі барлық билік пен еркіндікті халық қолына береді деп
үгіттеген, соның салдарына ... орта ... ... күн ... салу нәтижесінде отбасын ... ... тап ... Басқару
саясатының кемшіліктерін ашына айтқан адамдар халық жауы атанды.
Заман ... сай ... ... құрамына кірген барлық Республика халқы
солақай саясаттың құрбаны болды. Тілімізден, дінімізден айрылдық.
Біздің зерттеп отырған кезеңіміздегі ... ... ... қоныстанған
қазақ бауырларымыз өз ата қонысымызға кірме атанып, қазіргі мезгілде шет-ел
қазақтары ... ... ... шапқыншылығынан қорғану мақсатында орыстардан көршілік
көмек сұраған кіші жүз ханы ... ... ... бола бастаған
қазақтар кейін өздерінің ата-бабаларының мекен еткен жерін, еркін билеу
құқынан айрылды. Кіші жүз ... ... ... ... ... ... ... кедергі жасап, бір беттен
екінші бетке өткізбеді. Бөкей жері Ресей отарлығына қарсы күрес нәтижесінде
қайтарылсада, орыстар ол ... ... ... ... жер» ... ... ол біздің ата қонысымыз еді. Бөлшектенген қазақтарды
орыстар үнемі бақылауда ұстады. Ақыр ... ... ... ... ... ... ол ... Ресейдің еншісіне бөлді. Кеңес тарихшылары бұл
жағдайларды кезінде ашып айта ... ... ... ... қарсы жау
деп жазалады. Егеменді ел болған азғантай уақыт ішінде ... ... ... ... саралауға қол жеткіздік. Астрахан облысында қоныстанған
қазақтардың Кеңес үкіметі орнаған күннен ... 1940 ... ... ... ... ... мынандай қорытынды тұжырым жасауға болады:
-Ресей территориясында қазақ ирредентінің қалыптсу, даму ... ... ... ... ... ... пайда болу себебінің ұзаққа
созылған тарихи процесс екндігіне көз ... ... ... ... ... даму,
қалыптасу тарихын дұрыс түсіну үшін Бөкей Орданың құрылу тарихына терең
үңіле отырып, ондағы қазақтардың ... ... ... ... ... арқылы олардың өміріндегі саяси,әлеуметтік-
экономикалық дамуында алға жылжу байқалғандығын, дегенмен ... ... ... ... ... ... губерниясы құрамына кірген
бұрынғы Бөкей Орда территориясында жүргізілген күш көрсету саясаты атап
айтқанда ... бойы ... мал ... ... ... ... яғни жаппай ұжымдастыру
саясаты ... ... ... ... негізгі үлесі болып
табылатын көшпелілер өркениетінен қазақтарды біржолата айырды.Міне кеңестік
көз қарас қазақ халқының ... ... ... ... ... ұзақ ... күштеу саясаты қазақ халқының дәстүрлі ... ... күн ... қамы үшін орыстарға жалданып қызмет жасауға
тура ... ... ... ... ... жасап,егін егумен
айналысты.Мал шаруашылығын социалистік әдіспен ұжымдастыру ... ... қате ... ... тарихи шындық;
-1920 жыл мен1930 жылдарғы аштық, халық арасындағы індетті аурудың
меңдеп таралуы қазақ ... ... ... ... ... мен колхоздастыру науқаны қазақтарды үлкен күйзеліске
ұшыратқандығы белгілі. Өздерінің табандылығы мен ... ... ... Кеңес үкіметінің қазақ тұрғындары арасында жүргізген
күштеу саясаты Ресей қазақтары ... сын ... ... болды;
-Социалистік қоғамдық даму процесі материалдық-рухани саладада өз
таңбасын қалдырды.Қанша жерден сауатсыздықты ... ... ... ... ... саясаты ашықтан-ашық жүргізілді.Орыс ... көп ... ... ... мен ... деңгейіне көңілі толмай, ел болашағы үшін өз пікірін білдіргендерді
кеңес үкіметі саясатына қарсы деп аяусыз қудалауға ұшыратты;
-Ресей ... ... ... ... ... зиалыларының
басшылығымен құрылған Алашорданың Батыс бөлімінің ... ... ... ... ... ... қорғауға,жалпы
большевизмге қарсы бағытталғанмен өмірі ... ... ... ... ... ... ... тигізді;
-Астрахан жеріндегі қазақтар арасынан шыққан зиалы қауым өкілдерінің
қоғамдық,саяси өмірдегі атқарған қызметтері,өмір ... ... ... ел назарына ұсынылды және зерттеу жұмысының ... ... ... ... тарихта Қазақстандағы қазақтар капиталистік қоғамға соқпай бірден
социалистік қоғамға өтті десек, Астрахан губерниясы территориясындағы ... ... ... даму фармациясында ... ... ... ... ... ... сол
арқылы ұлттық ерекшеліктерін сақтап қалуға қол жеткізген қайсар рухты халық
екендіктерін өздері өмір ... ... ... бүкіл дүниежүзіне
танытты;
-Рухани саладада көп ... ... ... ... ... өзгертілуі(араб,латын,кириллица) қазақтардың үш рет сауатсыз болып,
қайта сауттануына ... ... ... ... ... ... көп кедергілерге кездесседе оқу білімге деген
ынталары жоғары болды, бірақ ... ... ... ... ... тап ... отырды.Қазірде ана тілінде оқытатын
мектептер өте аздық етеді,сондықтан болашақта ... ... ... ... көмекті аямау қажет деп есептейміз;
-Зерттеу жұмысымыз ХХ ғасырдың яғни кеңес үкіметі орнап, дамып жаңадан
қалыптасу ... ... ... ... жеріндегі қазақ
халқының даму тарихына,ерекшеліктеріне арналғандықтан ... ... ... деп ... ... жұмысы жалғасады деп
есептейміз;
-Ғылыми зерттеу жұмысын жүргізу кезінде ... ... ... көне көз ... кездесіп, аға буын өкілдерімен
әңгімелесудің арқасында көптеген тарихи шындықтың ашылуына ,әсіресе сауат
ашу, жұмысқа ... ақы ... ... алалаушылықтардың етек
алғандығы жөнінде көзі тірі куәгерлердің мәліметтеріне ... ... ... жыл мен 1930 ... аштық,ауру-сырқау,індеттің таралуы қазақ
халқының көпшілігін ... ... ... ... ... ... қазақтарды үлкен күйзеліске ... ... мен ... ... аман ... ... қазақ тұрғындары арасында жүргізген күштеу саясаты ... ... сын ... ... ... Ресей, патшалы Ресей, Кеңес үкіметі-әрқайсысы әр ... ... ... ... ... ... Ресеймен де, достық
және ынтымақтастық жөнінде келісім ... қол ... Оны ... Ресейдің топырағында туып өсіп,сол елдің тарихи ... үлес ... ... бір ... ... Ресейлік
қандастарымызбен әр уақытта біргеміз.
Жаңа Қазақстан, өз ... ... ... күлі ... ... өмір ... өз ... де ұлтаралық ынтымақты
нығайтуды көздейді.
Сол бір ... ... ... ... қазбалаудың қажеті
жоқ. Қазақстан достық пен ... ... ... ... ... ... ... жөнінде Н.Назарбаев: «Отарлау
кезенінің өлшемдеріне қарап, орыс ... ... ... деп ... болатын.Олай болса қазақтар мен орыстар
арасындағы қарым-қатынаста туысқандық, достық, ... ... ... ... ғана шеттегі жүрген қандастарымыздың ... ... ... ... ... өз жалғасын табатынына сенім
мол.
Пайдаланылған Әдебиеттер тізімі
1 Бөкейханов Ә. Шығармалар. – Алматы, Жалын,1994. – 387 б
2 Назарбаев Н.Ә. Дүние жүзі ... ... ... ... ... ... ... по данным Всесоюной
переписи населения 1989 г. - М.,1990. –
4 Национальной состав ... ... ... (по ... ... население 1989г)Астрахань ... ... ... и ... ... ... ... Қабышұлы И. Монғолия қазақтарының тарихы.Баян-Өлгей,1980 -240б.
7 Шалекенов У.Х. ... ... ... ... народов Каракалпакии вХVIII-ХХв.в.-Ташкент:Фан,1966.-336с.
8 Қалшабаева Б.К. ... ... ... ... ... Д. ... ... ... Орал қазақтары (Орынбор губерниясы
қазақтарыныңматериалдары ... ... ... ... и культурная жизнь
казахов Оренбургской губернии во второй половине ХIX-началеXXв.Автореферат.
дис.канд. ист.наук.Алматы.1989.-25с.; Истор
ические ... ... ... и ... ... К.Н. ... и ... Западной Сибиои.1919-1932г.г.-
Алматы:Ғылым,1992.-154с.
12 Коновалов А.Н. Казахи Южного Алтая.(Проблемы этнической группы)-
Алматы:Наука,1986.-144с.
13 Мұқаметханұлы Н. XX ... ... ... ... әлеуметтік дамуы. Алматы: «Қазақ университеті»,2006,168б
14 Казахская диаспора:проблемы этнического выживания.Составитель и
научный редактор К.Л.Есмагамбетов. Алматы: Атамұра,1997.-224с
15 ... Х.Д. ... в ... земле народа-брата.Алматы.изд.Казахстан.1964.-82с
16 История ... ... гос. ... ... и
современность.Астрахань: изд. «Волга»,2000.-277с
18 Челобанов Н.В. ... ... ... ... ... ... ... Россий в XVIII начале XX ... ... ... ... ... // Сб.
док., / Сост. Н.Е Бекмаханова. - М., Ин-т рос. истории РАН., 2000. - ... ... Ж.Н. ... ... в ... ... и СССР в ... Сыдыков. Е.Б.Казахстан в составе Российской ... ... С.М. ... мусульмане и революция .(весна 1917г-лето
1918г.) Москва;Институт Российской истории РАН,2003.-476с.
23 Нұрпейісов Т.А. XIX ғасырдың ... ... - XX ... ... ауылдары. Петропавл, 2005. 158б.
24 Мендикулова Г.М. Казахская диаспора:история и современность.-Алматы:
«Атажурт» Всемирной ассоциации ... ... ... Дума саясаты және ХХ ғасыр басындағы
Қазақстан:нақты ... ... ... ... ... ... ... мұнайының тарихы.1940 жылға дейін. Атырау; Атырау
мемлекеттік университеті баспасы.2004.-188б
28 Урастаева Г.Д. Национальное образование казахов в ... ... изд. ... ... ... И.И. История Астраханского края (1900-1940 гг.). Астрахань.
Изд. «Волга»1997.-160с
30 Фильтус В.В.Астрахань: Краткий исторический ... ... ... ... Л.В. ... за ... советской власти в Астрахане.
32 Варламов В.И. За советы вБукеевской Орде.
33 Дорожин С.В. Экономика рыболовецких колхозов ... ... ... ... ... П.Н. ... революция в Россий. Москва. 1966. 622 ... ... В.М. ... ... и ... в деревне (Развертывание
социалистической революций в деревне 1918 г. - Л., 1957.
36 Губарев В.М.
37Ларин Ю. ... ... или ... ... ... – 1918. №6. 11декабрь.
38 Абдиров М.Ж. История козачества Казахстан. Алматы ... ... К.А. ... ... Казахстана в ХIX-начало ХХ
веков.
40 Казахи в России: Биографический ... в 2-х ... ... ... ... ... собрание законов Российской империи ( ... .
42 ... за ... ... в ... крае (1917-1920г.г.)Документы
и материалы. В 2-х частях. Астрахань : изд.Волга,1958.-446с.
43 Часть ... ... ... и ... ... ... в
Астраханском крае.(март 1917-ноябрь 1918г)
44 ПСЗРИ. Т.4.№2218.С1649.
45 Брокгауз и ... ... ... с ... ... ... ... казахов в ХVII-ХХ
века.Алматы:1971.-385с.
47 Казахи:Историко-этнографическое исследование.Алматы:1995.-20с.
49 ... ... ... ... всеобшая перепись населения. Астраханская губерния.
Астрахань, 1899.
51 Вацкин Н.В.Заселение Астраханского края. Волгоградь: ... ... о ... ... пунктов с указанием ... ... ... по уездам Астраханской губернии и ... ... по ... за 1916 -1918 ... 1918 г 8 ... ... ... Золотарев Д.А.Населения Поволжья.Этнографический очерк.Москва 1925г.
с192.
55
56 ҚР.Атырау облыстық мемлекеттік мұрағаты.(ары қарай ҚР.АОММ.)Қ5.26-т.
56-іс.
57
58
59 ... ... ... ... мен болашағы.Алматы.-
2003-210б.
61 Кто мы Астраханцы. «Астраханский известия»№14 07.04.94.
62 ... ... ... ... 11. 48 б.
63 Қазақ ұлт-азаттық қозғалысы. № 4-том.«Астана полиграфия» АҚ.
Астана ... ... К.Н ... һам ... ... Сейдин Н.Б.Қазақстан республикасы мемлекеттік шекарасының қалыптасу
тарихы(1917-2003 ж.ж.) ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің мұрағаты.(Ары қарай ҚРПМ)Қ139.1-
т.607-іс. 15-п.
67 Тәтімов М.Әлемде қанша ... бар? ... ... ... ... ... А.М.Дружба народов СССР основа основ многонационального
социалистикеского государства.Москва., 1953.-40стр
69Сборник губернского статического комитета. Астрахань.1915.-56с
70 ... ... ... ... мұрағаты.(Ары қарай
ҚРОММ) Қ78,2-т,10633-іс,43-п.
71
72 Қойгелдиев М.Қ.Алаш қозғалысы.-Алматы: «Санат»,1995.-368б.
73 Ионенко И.М Солдаты ... ... в ... за ... Советов
(По материалам Поволжья иУрала). – Казан, Изд. ... ... - ... ... М.Н.Измение национального исоцального состава ... ... ... ХIX века-началоХХвека.//Автореферат.к.и.н .-
Алматы;1997.-с23.
76 Махаева А. ... ... ... ...... - 358 ... Қуаныш С.О. Каспий аймағындағы Бөкей Ордасы, Гурьев және ... 1917 ... ... ... ... (салыстырмалы тарихи
талдау). // Автореферат дис. канд. ист. наук. - Орал 2007. - 28 ... ... Н.Е. ... ... и ... России
//Российская многонациональная цивлизация. Единство и ... ... В.В.; Рос. ... ... инт-т Рос. истории. – М.: Наука,
2003.
79 Свободный Туркестан . - Ташкент 1918. қаңтар
80 Алаш – Орда // ... ... ... М. ... қилы тағдыры. ... ... ... членов Всероссийского учередителного собрания.1918.-
18 сентябрь.
83 Сүлейменова Д.Алашорданың батыс бөлімінің тарихи-өлке тарихының
құрамдас бөлігі.Алматы: Арыс ... ... ... ... ... ... и военные
комиссары Астраханской области.А., 1982г Ст.83)
87 ... ... ... документации Астраханской
области(далее-ГАСД.АО) Ф381. ОП1Д91СТ65)
88
89Путь трудовых побед. Астрахань «Волга»1987.-124стр.
90 ҚРПММ.Қ.139.т.1.іс1285.369п.
91 Бонн.О.П Беседы по рыбному ... (на ... ... ... ... ... лов. ... рыб. ... ... ГААО ... д1 ,19с
93 Светлая и героическая жизнь . Газета ... 1958.15 ... ... степь. 1929.16 декабрь
95 ГААО.ф,2122, оп5, д6, л1
96 Ирмуратов.Х.На земле народа брата.Алматы.изд. «Казахстан»1964.-
82стр.
97 Известия Астраханского Совета 1918г 8март. N24)
98 Челобанов.Н.В Сельское ... ... ... ... ... ... ... области. Под. ред. Н.В Челобанова.
Астрахань. 2006г
100 Казахи ... ... ... ... ... Ф.1351. О.1. Д.83. ... ... қ.139. т.02. іс136. 10б.
103 Васькин Н.М Заселение Астраханского края. - ... ... ... 1973.
104 ГААО.Ф508.ОП9.Д17.Л28.
105Левшин А.Описание киргизказачьих или киргиз кайсатских ... ... ... Қаз. Рес. ММ қ.78, ... 2, іс8 14 ... ... ММ қ1953 т1 іс43 ... Статистикоэкономической ежегодник1917-1923 гг.Т.1.-Ташкент-1924.
112 Очерки истории Астрханской облостной ... ... - ... ... ... ... ... Галиков
117ГААО ф1379.оп.1д 991 с1
118 Батрашев К.С. Затаенное желание. Астрахань.-2004.-327стр
119 ... На ... ... ... - ... ... Ф.3012.ОП.3.Д48.С8
121 ГААО.ф1379.оп1.д724.с29.
122 Борьба за власть советов в Астраханском крае ... ... ... Бабин В.Н. Из истории колективизации рыболовецких хозяйств
Астраханского края. – ... ... Путь ... ... – Волга, ... ... 1930. 2 ... ... 2122, оп 5, д 6, л ... ... 2122, оп 5, д 6, л 83
123 Борьба ленинской партий против национализма за интернационализм.М.,
Политиздат. 1982.-256стр.
124 ... ... Н. ... ... ... в России. - М.1938.
126 Моторин Г.С. Из историй ... ... ... - А-нь, ... ГААО ф1732 оп 1, д102 л22
140 ГААО ф3012, оп 2,д 40 ... ... ... Шығ. ... - 5т. - 520 б.
142Мұқтар.Ә.Қ Қазақ мұнайының тарихы.(1940жылдарға дейін)Атырау-2004.-
188бет.
143 АОММ 146 қ. I т. 1-іс 250 бет) ... ... ... - Оренбург.1921.ст6-7
144 * ҚРОМА.83қ. 1т.62іс.50-56б
146 Вестник временного правителства . 1917 г. ... ... С.М. ... ... иреволюция (весна 1917г – лето
1918г). - М.: Институт Российской истории РАН, 2003. – с. 476.
146 ... ... ... ... ... ... қарай-ҚР.БҚОММ) 312-қ. 1-т. 58-іс.5-б
147 ҚР.БҚОММ .312-қ.1-т. 58-іс. 6-б
148 ҚР. ... ф 306.оп 2 д 1 1 – ... ... ... №2с129
150 Жизин Сибири 1923г №6,7.с 178
150*ГАСД АО. Ф1.ОП1. Д184. ... ... ... Урала: история исовременность. Сборник. Абая150. -
Оренбург 1996.
152 ... .оп24. ... ... ... начала XX века.
154 Ирмуратов Х.Д. Октябрь в ауле. – Волгоград, 1967.
155 Ф.1351. О.1. Д.68. ... Ок. В ... ... Қор.1954.Тізбе1.іс13.19бет
158 Уразтаева.Г.Д.Национальное образование казахов в Россий. История и
тенденция. Алматы. «Ғылым»-1998-269стр.
159 Ермұратов Х.Д Октябрь в ауле
160 ... ... ... в СССР // ... в15 ... ... революций. - М-Л, 1933.
161 ООММ Ф371 ОП 1 Д498 ... ... ... Губернского исполнительного комитета
игородсгого Совета. - Астрахань 1926.- №6 (58).
163 Вестник ... // ... ... ... Губернского
отдела народного образовани Б.Қаз. обл. М.М. ф309. оп. 1д.1. л18
164 Октябрь в ... ... ... обл. М.М. ф309. оп. 1д.1. ... ... ... ... Астрханской облостной организаций
КПСС. - Волгоград 1985.- 752 ... ... ... ... ... ... ... из 14 открыток. -
Астрахань: Волга, 2005.
169 Астраханцы –Герой Советского Союза .118 открыток. ... ... ... ... им Аль – ... IIТОМ 20047 - 424 ... казахское педагогическое училище.под. ред.Урастаева Г.Д
– Астрахань,изд.Волга, 2004. -64стр.
174 Сүндетұлы.Қ.Қазақстанның батыс ... ... ... ... ... ... стройтельство Астраханской облости ... ... ... 309-қ. ... ... А. Г Книги и люди. ... ... ... ... ... ... в ... Ильясов.А.Каз.диаспора в ... ... Ф 1.ОП1. Д ... ... ... научные и культурные связи
Советского Союза.1928-1932г.г.М., Наука-1969.-199стр.
187 ҚР.БҚОММ.Қ370 .6 –т.12-іс.І5п.
188
189 ... .оп13 .д41. ... ... ... Астрахаского края.(1900-1940г.г.)Астрахань.
«Волга»-1997.-160стр.
191ГААО.Ф310.ОП1 .Д4.21стр.
192
193
194
195
196
197 Князева.Е.Н. « Воспоминания о А.Оразбаевне».Астрахань.,1954.-
46стр.
198 Казахи в России.-Москва,изд. «ВеГа»,Том№1,2007,-288стр.
199 ... ... ... ... ... Астраханцы-полные кавалеры ордена славы. Астрахань:изд.Волга.-
2005. -14стр.
201 Биобиблиографиялық көрсеткіш. У.Х.Шалекенов.-Алматы,2009-
78бет.
202 Енотаевск ауданы,Восток селосы ... ... жеке ... №2дәптер.
203 Доспанова Күлипа апаймен сұхбат.Приволжск ауданы,Осипной Бугор
селосы.2008ж.26желтоқсан.// Ізденушінің жеке мұрағаты.№5дәптер
204Нариман ауданы.Прикаспий селосы тұрғыны Тұяқбай ата ... жеке ... ... ... ... ... Ізденушінің жеке мұрағаты.№2
206 Қ.Қ.Есқалиевпен сұхбат.2007ж.15шілде.Төменгі Басұншақ.//
Ізденушінің жеке мұрағаты.№3дәптер.
207 Нариман ... ... ... ... жеке ... ... казахского народа.Алматы,-1993.-с23.
209ГААО.Ф.1093. ОП.1.Д1. Л571.
210 Оразтаева.Г.Д.Астраханское казахское ... ... ... ... ... ... тәжірибе
және тағылым(1917-1941ж.ж )т.ғ.д.автореферат.Алматы,1997ж.31бет
212 Тәтімов.М. «Әлемде қанша қазақ бар» Алтын бесік.1998ж.№1(1).7б.
213 ... ... ... ... ... ... бойы ен ... газеті.16.11.2004ж
215 Икрян ауданы,Светлое селосы тұрғындарымен сұхбат.16-
18.08.2005ж.//Ізденушінің жеке мұрағаты.№3дәптер.
216 ... Кто мы ... ... Атырау
қаласы.//Ізденушінің жеке мұрағаты, дәптер№4.
218Есмағамбетов ... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 158 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Геодезия және картографияның даму тарихы7 бет
Геодезияның даму тарихы5 бет
XVII-ші ғасырдың соңы – XVIII ғасырдың ортасына дейінгі қазақ-қалмақ қатынастары79 бет
Домбығу9 бет
Жәңгір Хан өмірбаяны5 бет
СБЖ трактісін жобалау16 бет
Тараз қаласы экономикалық- әлеуметтік жағдайы бойынша әйел адамдарының жалақы көрсеткішін ехсеl бағдарламасында жасау19 бет
Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай33 бет
Қытай тіліндегі сан есім2 бет
1905-1917 жж. қазақ интеллегенциясының әлеуметтік қозғалысы21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь