Кәсіпкерлердің құқыққа қарсы бейім мінез-құлықтарының алдын алу мәселелері

Белгілеулер мен қысқартулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

1 Кәсіпкердің жария.құқықтық мәртебесі және оның құқыққа қарсы бейім мінез.құлықтары үшін қылмыстық жауаптылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 14
1.1 Кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтық мәртебесі және оның кәсіпкерлік қатынастарға құқық тәртібін қамтамасыз етудегі маңызы ... ... ... 14
1.2 Кәсіпкерлік субъектілерінің құқыққа қарсы бейім мінез.құлықтары үшін қылмыстық жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 24
1.3 Қылмыс жасаған кәсіпкерлерді топтастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 38
2 Субъектісі кәсіпкер болып табылатын қылмыстарды жасағаны үшін қылмыстық жауапқа тартылған адамдардың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... . 48
2.1 Экономикалық қызмет саласындағы қылмыскердің жеке басының ерекшеліктерін анықтаудың теориялық тәсілдері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48
2.2 Кәсіпкерлік қызмет саласында қылмыс жасаған адамдардың сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 58
3 Кәсіпкерлердің қылмыстық іс.әрекеттеріне қарсы тұрудың ұйымдық және құқықтық шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 70
3.1 Кәсіпкерлердің қылмыстық іс.әрекетіне қарсы тұрудың ұйымдық шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 70
3.2 Кәсіпкерлердің қылмыстық іс.әрекетіне қарсы тұрудың құқықтық шаралары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78
3.3 Кәсіпкерлердің құқық бұзуға бейім мінез.құлықтарының алдын алудың криминологиялық бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 89

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 104

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 112
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық зерттеу кәсіпкерлердің қылмыстық іс-қылық проблемаларын және оларға қатысты заңдарды жетілдіру мәселелерін зерделеуге арналған. Жұмыста кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтық мәртебесі және оның кәсіпкерлік қатынастардағы құқықтық тәртіпті қамтамасыз етудегі маңыздылығы қарастырылады, қылмыс жасаған кәсіпкерлердің топтамасы, сондай-ақ кәсіпкерлік қызмет саласында қылмыс жасаған адамдардың сипаттамасы беріледі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Соңғы онжылдықта Қазақстанда заңнама едәуір өзгерістерге ұшырап, ұдайы дамуда. 1995 жылы 30 тамызда жаңа Конституция қабылданды. 1998 жылдың 1 қаңтарынан жаңа Қылмыстық, Қылмыстық іс-жүргізу және Қылмыстық-атқару кодекстері күшіне енді. Қылмыстылықтың алдын алу саласындағы құқықтық қатынасты реттейтін бірқатар нормативтік-құқықтық актілерге өзгерістер енгізілді [1, 4-б].
Осы кезеңде заңдылық пен құқық тәртібін нығайту, азаматтардың құқықтары мен бостандығын қорғау, қылмыстылықтың алдын алу және одан сақтау, оның аса қауіпті түрлері ұйымдасқан, рецидивтік, экономикалық қылмыстармен және сыбайлас жемқорлықпен күресті күшейту мәселесі ерекше маңыздылық алды. Бір сөзінде ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев:
«... біздің әлеуметтік-экономикалық өзгерістеріміз бен демократиялық мемлекеттілік құрған іс-әрекеттеріміз реформалар саясатына, қоғамдағы тұрақтылыққа, азаматтардың өмірі мен аман-саулығына қауіп төндіретін криминогендік процестердің кең етек алу кезеңіне тап болып отыр», – деген еді [2, 3-б.].
Шаруашылық қызметтің қоғам дамуындағы рөлі айрықша, ол әртүрлі негізде дамуы мүмкін. Оны біз бір кездері әкімшілік-әміршілдік тәсілдермен жүзеге асыруға талпыныс жасадық.
Бірақ ХХ ғасырдың 90-жылдары әлеуметтік-экономикалық және саяси-құқықтық реформаларды нарықтық негізде жүргізе бастадық. Нәтижесінде меншіктің неше түрі пайда болды, ал кәсіпкер меншіктің негізгі өндірістік функциясын іске асырушы және объективтік экономикалық факторларды іске асыру тетіктерін қамтамасыз етуші субъект ретінде қарастырылды [3, 2-б.].
Соңғы жылдары мемлекет кәсіпкерлікті дамытуда бірқатар жұмыстар атқарды, нәтижесінде сауда-саттық, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету, қоғамдық тамақтандыру, құрылыс, материалдық-техникалық қамсыздандыру, дайындау және өткізу, жылжымайтын мүліктермен операция салаларында жеке меншік формасындағы кәсіпорындар көптеп пайда болды. Олардың көпшілігі коммерциялық ұйымдар мен жеке кәсіпорындар. Кәсіпкерлік қызмет құқықтық ықпалдың объектісіне айналды, оның қалыпты жұмыс істеуіне жағдай туды [4, 12-б.].
1 Ескендиров А.А. Проблемы исполнения уголовных наказаний в отношении несовершеннолетних осужденных: Дисс. ... канд.юрид.наук: 12.00.08. - Астана, 2005. – 130 с.
2 Нурсултан Назарбаев: Законопослушание и правопорядок основа нашей стабильности // Казахстанская правда. - 2002. - № 2. – С. 3.
3 Назарбаев Н.А. Правовое воспитание населения – основная задача государства // Юридическая газета. - 2003. - № 1. – С. 2.
4 Эксперт // - 2006. - № 6. – С. 12.
5 Мифтахова Л.А. О потребностях человеческой личности в процессе ее социализации // Материалы конференции «Биологическое и социальное в личности человека». - Уфа, 1994. – 320 с.
6 Колесников П.М. Расследование незаконного предпринимательства: Автореф дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.02. – М.: Московский университет МВД РФ, 2006. – 25 с.
7 Криминология / Под ред. Кузнецовой Н.Ф., Миньковского Г.М.
– М.: МГУ, 1994. – 310 с.
8 Альбрехт С., Венц Дж. Мошенничество. Луч света на темные стороны бизнеса (пер. с анг. яз.).  СПб., 1995. – 340 с.
9 Ожегов С.И. Словарь русского языка.  М.: Русский язык, 1987. – 1020 с.
10 Агеев А.И. Предпринимательство: проблемы собственности и культуры.  М., 1991. – 256 с.
11 Бородин С.В. Борьба с преступностью: Теоретическая модель комплексной программы.  М.: Наука, 1990. – 267 с.
12 Верт Н. История советского государства 1990–1991 г.г.  М.: Прогресс-Академия, 1996. – 277 с.
13 Предпринимательское право Республики Казахстан: Учебник. – М.: Юрист, 2003. – 299 с.
14 Государственный финансовый контроль: принципы организации, программы и порядок проведения.  М.: Финансовая газета, 2000. – 68 с.
15 Сергеев Е.А. Теневики.  М.: Хельга, 2000. – 289 с.
16 Бизнес. Оксфордский толковый словарь.  М.: Прогресс-Академия, 1995. – 780 с.
17 Пекарев С.В., Порк В.А. Бизнес и безопасность. Толковый терминологический словарь.  М.: Ягуар, 1995. – 800 с.
18 Финансовое право: Учебник.  М.: ИНФРА-М, 2003. – 290 с.
19 Советское государство и право: Учебник для студентов юридических факультетов. – М., 1984. – 300 с.
20 Предпринимательское право Республики Казахстан: Учебник для вузов. – Алматы: Жеті жарғы, 20002. – 287 с.
21 Административная ответственность в сфере предпринимательской деятельности, финансов и налогов. – Екатеринбург: СГУ, 2002. – 266 с.
22 Кодекс об административных правонарушениях Казахской ССР.
– Алма-Ата: Юридическая литература, 1989. – 310 с.
23 Уголовный кодекс Казахской ССР. – Алма-Ата: Казахстан, 1983. – 350 с.
24 Указ. соч. Уголовный кодекс Казахской ССР. – Алма-Ата: Казахстан, 1983. – 350 с.
25 Сей Ж. Трактат политической экономии (пер. с анг.яз.).  М., 1986.
– 301 с.
26 СЗ СССР. - 1991. - № 4. – С. 3-5.
27 Закупень Т.В. Коммерческое право.  М.: НОРМА-ИНФРА, 2002.
– 279 с.
28 Сборник кодексов и законов Федеративной Республики Германии.
– М.: АН СССР, 1991. – 670 с.
29 Законодательство зарубежных стран в области гражданско-правовых и иных отношений. – М.: АЕН РФ, 2000. – 550 с.
30 Ведомости Верховного Совета Республики Казахстан. - 1992. - № 16.
ст. 424. – С. 15.
31 Предпринимательство в Республике Казахстан // Сборник нормативных актов. – Алматы: ЮРИСТ, 2006. – 250 с.
32 Законодательство Украины о предпринимательстве. – Харьков: Одиссей, 2000. – 400 с.
33 Хозяйственный кодекс Республики Украины. – Киев: Аттика, 2003.
– 313 с.
34 Уголовный кодекс Республики Украины: научно-практический комментарий. - Киев: АСК, 2003.
35 Кодекс Республики Украины об административных правонарушениях.
– Киев: Одиссей. 2000. – 320 с.
36 Конституция Республики Казахстан. – Алматы: НОРМА-К, 2008. – 96 с.
37 Конституционное право Республики Казахстан. Энциклопедический словарь. – Алматы: Университет им. Д. Кунаева, 2000. – 870 с.
38 Правовое положение предприятий в России: Учебник.  М.: Академия управления им. А. Плеханова, 1993. – 299 с.
39 Верин В.П. Преступления в сфере экономики.  М., 1999. – 267 с.
40 Егоршин М.В., Колесников В.В. Преступность в сфере экономической деятельности: Монография.  СПб., 2000. – 321 с.
41 Алмазов С.Н. Налоговая полиция: создать и действовать: Учебное пособие.  М., 2000. – 230 с.
42 Лекарев С.В., Порк В.А. Бизнес и безопасность.  М., 1995. – 245 с.
43 Пилипенко В.Ф. Федеральные органы налоговой полиции РФ в правоохранительной и фискальной системах государства. – М.: Академия налоговой полиции ФСНП России, 1999. – 287 с.
44 Иншаков С.М. Криминология: Учебное пособие. – М., 2002. – 278 с.
45 Алауханов Е.О. Криминология: Учебник. – Алматы: Қазығұрт, 2006.
– 264 с.
46 Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая и Особенная часть). – Алматы: ЮРИСТ, 2004. – 510 с.
47 Скамницкий П.А. Проблемы предпринимательской деятельности в России.  М.: ПАИМС, 2000. – 332 с.
48 Алауханов Е.О., Зарипов З.С. Криминология: Учебник. – Алматы: Юридическая литература, 2008. – 350 с.
49 Тотьев К.О. Предпринимательское право: Учебное пособие.  М.: Профобразование, 2003. – 267 с.
50 Варчук Т.В. Криминология: Учебное пособие.  М., 2002. – 266 с.
51 Алауханов Е.О. Психология криминального поведения в предпринимательской деятельности и предупреждение преступлений в сфере экономики // Материалы НПК. – Т.: ТГЮИ, 2003. – 390 с.
52 Уголовный кодекс Республики Казахстан: Учебно-практическое пособие. – Алматы: НОРМА-К, 2008. – 256 с.
53 Гуров А.И. Красная мафия.  М.: Самоцвет, 1995. – 288 с.
54 Танасевич В.Г. Изучение и предупреждение хищений государственного и общественного имущества // В кн. Советская криминология: Учебник. – М.: МВШ МВД СССР, 1966. – 276 с.
55 Насыров Ж. «Тень»  противник серьезный. Борьба с правонарушениями в налоговой сфере // Правовая инициатива. - 2000. - № 4. – С. 6.
56 Сулаимбекова С.Д. Криминологические аспекты налоговых преступлений // Экономика и право Казахстана. - 2005. - № 24. – С. 9.
57 Четвериков В.С., Четвериков В.В. Криминология: Учебное пособие.
– М., 1997. – 256 с.
58 Статистические данные о количестве преступлений в сфере экономической деятельности, зарегистрированных в Республике Казахстан (1998–2007 г.г.). КПСС и СУ Генеральной прокуратуры Республики Казахстан.  Астана, 2007. – 210 с.
59 Архивные материалы уголовных дел, рассмотренных в Алмалинском районном суде г. Алматы, Сарыаркинском районном суде г. Астаны и суда
г. Шымкента ЮКО (2005–2007 г.г.). – 450 с.
60 Статистические данные о качественном составе контингента исправительных учреждений КУИС Министерства юстиции Республики Казахстан (2005–2007 г.г.). – Астана, 2007. – 200 с.
61 Аистова Л.С. Незаконное предпринимательство. – СПб.: Юридический центр Пресс, 2000. – 289 с.
62 Ильин А. Криминальная матрица. Налоговая преступность в России.
 СПб.: Нева, 2000. – 310 с.
63 Кучеров И.И. Налоговые преступления. – M., 1997. – 299 с.
64 Статистические данные о результатах деятельности подразделений финансовой полиции (2005–2007 г.г.). АБЭКП РК.  Астана, 2007. – 189 с.
65 Уголовное право США (пер. с анг. яз.).  М.: РУДН, 19995. – 480 с.
66 Гражданский кодекс Республики Казахстан. – Алматы: ЮРИСТ, 2004.
– 345 с.
67 Уголовный кодекс ФРГ. – М., 2000. – 390 с.
68 Кернер Х.Ю. Криминология: Словарь-справочник. – М., 1998. – 356 с.
69 Налоговое расследование: Экспериментальный учебник для юридических и экономических вузов и факультетов / Под общ. ред.
Ю.Ф. Квашис.  М., 2000. – 240 с.
70 Волженкин Б.В. Преступность в сфере экономической деятельности // В кн.: Криминология: Учебник для вузов. – СПб., 2002. – 239 с.
71 Лукпанов Е.А. Meждународный опыт борьбы с «отмыванием» денег // Экономика и право. - 2001. - № 4. – С. 11.
72 Бородин С.В. Субъект преступления // В кн.: Учебник Уголовного права. Общая часть.  М.: СПАРК, 1996. – 311 с.
73 Каиржанов Е.И. Уголовное право Республики Казахстан (Общая часть): Учебное пособие. – Алматы: Әділет-Пресс, 1996. – 220 с.
74 Алауханов Е.О. Вопросы объективной квалификации корыстно-насильственных преступлений по уголовному праву Республики Казахстан // Фемида. - 2003. - № 2. – С. 23.
75 Уголовно-процессуальный кодекс Республики Казахстан: Учебно-практическое пособие. – Алматы: НОРМА-К, 2008. – 210 с.
76 Катников Н.Г. Классификация преступлений по уголовному праву России. – М.: Академия управления МВД РФ, 2000. – 235 с.
77 Лунеев B.В. Преступность XX века. Мировые, региональные и российские тенденции.  М.: НОРМА, 1999. – 298 с.
78 Алиев М.Ю. Личность преступника. – М., 1975. – 287 с.
79 Сведения о лицах, привлеченных к уголовной ответственности за совершение преступления в сфере экономической деятельности (2005-2007 гг.). АБЭКП РК. – Астана, 2007. – 170 с.
80 Демидов Ю. Экономическая преступность в России и борьба с посягательствами на социально-бюджетные средства // В кн. Власть: криминологические и правовые проблемы. Российская криминологическая ассоциация.  М., 2000. – 300 с.
81 Шнайдер М. Криминология (перевод с нем. яз.). – Берлин, 1987.
– 310 с.
82 Экономическая безопасность Российской Федерации: Учебник для вузов. Ч. 1.  СПб.: Ладья, 2001. – 288 c.
83 Долгова А.И. Криминология. – М., 2003. – 303 с.
84 Криминология: Учебник для юридических вузов / Под общ. ред.
А.И. Долговой.  М., 1999. – 311 с.
85 Криминология: Учебное пособие для вузов.  М.: Зерцало-М, 2001.
– 321 с.
86 Современная энциклопедия русских слов. – М.: ИНФРА-М, 2005.
– 670 с.
87 Тощенко Ж.Т. Социология: Общий курс. Учебник. – М., 2001. – 333 с.
88 Волженкин Б.В. Преступность в сфере экономической деятельности // В кн.: Криминология. Учебник для вузов. – СПб., 2002. – 239 с.
89 Криминология: Учебник / Под ред. Дж.Ф. Шели (пер. с англ. яз.).
– СПб., 2003. – 331 с.
90 Криминология – XX век: Учебник.  СПб., 2000. – 304 с.
91 Криминология: Учебник / Под ред. А.А. Алексеева.  Спб.: СпбАУ МВД РФ, 2001. – 290 с.
92 Дагель П.С. Учение о личности преступника в советском уголовном праве.  Владивосток, 1970. – 250 с.
93 Личность преступника: Учебник / Под ред. И.И. Карпеца.  М.: МВШ МВД СССР, 1971. – 300 с.
94 Криминальная мотивация: Учебник.  М., 1986. – 289 с.
95 Гаскин С.С. Отягчающие обстоятельства: уголовно-правовая характеристика и пути совершенствования законодательной регламентации.
 Иркутск, 1984. – 305 с.
96 Абдиров Н.М. Ранее выявление несовершеннолетних с антиобщественным поведением – основа эффективной профилактики правонарушений: Учебное пособие.  Караганда: КВШ МВД СССР, 1989.
– 267 с.
97 Аванесов Г.А. Криминология. Прогностика. Управление.  Горький, 1975. – 299 с.
98 Кропачев Н.М. Личность преступника // В кн. Криминология: Учебник для вузов. – СПб., 2003. – 289 с.
99 Наумов А.В. Уголовное право: Общая часть. Курс лекций.  М., 1996.
– 403 с.
100 Шиханцов Г.Г. Юридическая ответственность. – Тольятти, 1995.
– 277 с.
101 Миндагулов А.Х. Личность преступника: Учебное пособие.
 Алматы: КазГЮУ, 2003. – 245 с.
102 Уголовный закон. Опыт теоретического моделирования: Монография.
 М.: Наука, 1987. – 310 с.
103 Курс советской криминологии: Предмет. Методология. Преступность и ее причины. Преступник.  М.: Юридическая литература, 1985. – 266 с.
104 Игошев К.Е., Шмаров И.В, Социальные аспекты предупреждения правонарушений.  М.: МВШ МВД СССР, 1983. – 288 с.
105 Энгельс Ф. Полное собрание сочинений. – М.: Госиздат, 1967. Т.3.
– 554 с.
106 Каиржанов Е.И. Преступность – явление социальное // Предупреждение преступности. - 2003. - №1. – С. 102-104.
107 Основы борьбы с организованной преступностью: Монография.
 М.: ИПФРА-М., 1996. – 321 с.
108 Современная преступность в России: Учебник / Под ред.
А.В. Алексеева. – М.: АЕН РФ, 2001. – 340 с.
109 Иншаков С.М. Зарубежная криминология.  М., 1997. – 355 с.
110 Указ. соч. Фокс В. Введение в криминологию.  М., 1980. – 303 с.
111 Шур Э. Наше преступное общество: Учебник.  М., 1997. – 311 с.
112 Нукенов М.О. Проблемы борьбы с коррупционной преступностью (уголовно-правовые, криминологические и криминалистические аспекты): Автореф дисс. ... д-ра юрид.наук: 12.00.08.  Алматы, 2005. – 53 с.
113 Дойников И.В. Предпринимательское право.  М.: Приор, 1999. – 267 с.
114 Рыжак Н.И. Правовое регулирование деятельности спецслужб в системе обеспечения национальной безопасности РФ: Монография. – М.: ЭДАС-ПАК, 2000. – 280 с.
115 Шумпетер И. Теория экономического развития в аспекте борьбы с преступностью. – М.: Прогресс, 1999. – 287 с.
116 Тленчиева Г. Коррупция в Казахстане: законодательные и организационно-правовые меры по ее предупреждению и международный опыт // Правовая реформа в Казахстане. - 1999. - № 1. – С. 50.
117 Алауханов Е.О. Криминологические проблемы корыстно-насильственных преступлений: Монография. – СПб.: Юридический центр, 2005. – 295 с.
118 Указ. соч. Миненок М.Г., Миненок Д.М. Корысть. Криминологические и уголовно-правовые проблемы.  СПб., 2001. – 268 с.
119 Криминология / Под ред. Н.Ф. Кузнецовой, Г.М. Миньковского.
– М.: МГУ, 1994. – 295 с.
120 Архивные материалы уголовных дел (Алмалинского районного суда г. Алматы, Сарыаркинского районного суда г. Астаны, суд г. Шымкента ЮКО).
– 450 с.
121 Исмагулов Д.К. Причины и условия коррупционных правонарушений в государственных органах // Материалы научной конференции молодых ученых Казахстана «Проблемы и перспективы развития Казахстана как правового и демократического государства: взгляды и суждения молодежи».
– Алматы: Университет им. Д.А. Кунаева, 2007. – 410 с.
122 Указ. соч. Шнайдер М. Криминология (пер. с нем. яз.).
– Берлин, 1987. – 310 с.
123 Криминология / Под ред. Дж.Ф. Шелли (пер. с англ. яз.). – СПб., 2003. – 288 с.
124 Корзун И.В. Теоретические и прикладные проблемы социально-правового контроля и предупреждения преступности среди женщин (по материалам Республики Казахстан): Дисс. … на соиск. д.ю.н.  Алматы, 2001.
– 230 с.
125 Отчет о состоянии и новых подходах к реформе уголовно-исполнительной системы в отношении осужденных женского пола (1998–2007 г.г.). КУИС Министерства юстиции Республики Казахстан. – Астана, 2007.
– 205 с.
126 Статистические данные о состоянии преступности среди женщин (2005–2007 гг.) КПСС и СУ Генеральной прокуратуры Республики Казахстан.
– 200 с.
127 Кучеров И.И. Налоговая преступность: криминологические и уголовно-правовые проблемы: Автореф. дисс. … д-ра юрид.наук: 12.00.08.
 М., 1999. – 235 с.
128 Указ. соч. Статистические данные о качественном составе контингента исправительных учреждений КУИС Министерства юстиции Республики Казахстан (2005–2007 гг.).  Астана, 2007. – 200 с.
129 Завидов Б.Д., Попов И.А., Сергеев В.И. Уклонение от уплаты налогов.  М., 2001. – 257 с.
130 Куксин И.Н. Налогообложение и налоговая политика в России.
 М.: Граница, 1997. – 296 с.
131 Указ. соч. Алауханов Е.О. Психология криминального поведения в предпринимательской деятельности и предупреждение преступлений в сфере экономики // Материалы НПК. – Т.: ТГЮИ, 2003. – 390 с.
132 Насыров Ж. «Тень»  противник серьезный. Борьба с правонарушениями в налоговой сфере // Правовая инициатива. - 2000. - № 4.
– С. 138-139.
133 Ежов Ю.А. Преступления в сфере предпринимательства.  М.: Маркетинг. 2001. – 279 с.
134 Кутьин Н.Г. Борьба с преступлениями в кредитно-банковской сфере.
 М.: РУДН, 2001. – 299 с.
135 Криминология: Курс лекций. – СПб.: СПб ВШ МВД РФ. 1995. – 389 с.
136 Сериков С.Д. Вопросы противодействия некоторым видам экономических преступлений // Современные проблемы борьбы с преступностью. Материалы международной научно-теоретической конференции посвященной 70-летнему юбилею д.ю.н., профессора
Каиржанова Е.И. – Алматы, 2003. – 380 с.
137 Проблемы борьбы с коррупционными преступлениями: Учебное пособие / Коваленко С.Б., Кожамкулов М.Т., Онгарбекова Ж.В., Рахметова А.С. – Алматы: ООНИР и РИР Академии МВД РК, 2004. – 340 с.
138 Шаргородский М.Д. Ответственность за преступления против личности.  Л., 1953. – 280 с.
139 Шестаков Д.А. Семейная криминология.  СПб., 2003. – 300 с.
140 Отчет о состоянии работы оперативных подразделений АБЭКП РК по обеспечению соблюдения правового режима субъектами малого и среднего бизнеса (2006 г.).  Астана, 2006. – 201 с.
141 Указ. соч. Шаргородский М.Д. Ответственность за преступления против личности.  Л., 1953. – 280 с.
142 Указ. соч. Отчет о состоянии работы оперативных подразделений АБЭКП РК по обеспечению соблюдения правового режима субъектами малого и среднего бизнеса (2006 г.).  Астана, 2006. – 201 с.
143 Джекебаев У.С. Преступность как криминологическая проблема. Алма-Ата, 1979. – 203 с.
144 Каиржанов Е.И. Криминология. Общая часть. – Алматы: Өркениет, 2000. – 288 с.
145 Платонов К.К. Краткий словарь системы педагогических понятий.
– М., 1994. – 264 с.
146 Алауханов Е.О. Криминологические проблемы борьбы с корыстно-насильственными преступлениями. – Алматы, 2002. – 282 с.
147 Криминология: Учебное пособие / Под ред. С.Е. Вицина и В.А.Уткина. – М., 2001. – 297 с.
148 Психология. Педагогика. Этика: Учебник для вузов. – М., 1999. – 257 с.
149 Педагогика: Учебник / Под ред. Л.П. Крившенко. – М., 2001. – 231 с.
150 Философия: Учебное пособие для вузов / Под ред. Т.И. Кохановский.
– Ростов на Дону: Феникс, 2001. – 264 с.
151 Указ. соч. Педагогика: Учебник / Под ред. Л.П. Крившенко. – М., 2001. – 231 с.
152 Адлер А. Практика и теория индивидуальной психологии. – М., 2002. – 313 с.
153 Алауханов Е.О. Криминология: Оқу құралы. – Алматы, 2006. – 263 б.
        
        Қ.А. Ясауи атындағы Халықаралық Қазақ-Түрік университеті
ӘОЖ ... ... ... ... ... ... ... бейім мінез-құлықтарының алдын алу мәселелері
(криминологиялық аспектілер)
12.00.08 – қылмыстық құқық және криминология;
қылмыстық-атқарушылық құқығы
Заң ... ... ... ... алу үшін ... диссертация
Ғылыми жетекшісі
заң ғылымдарының докторы,
профессор Е.О. Алауханов
Қазақстан Республикасы
Алматы
2009
МАЗМҰНЫ
Белгілеулер ... ... 4
1 ... ... ... және оның құқыққа қарсы бейім
мінез-құлықтары үшін ... ... ... ... құқықтық мәртебесі және оның
кәсіпкерлік ... ... ... ... ... 14
1.2 Кәсіпкерлік субъектілерінің құқыққа қарсы бейім мінез-құлықтары
үшін ... ... ... ... ... 38
2 Субъектісі кәсіпкер болып ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... саласындағы қылмыскердің жеке ... ... ... ... ... ... ... жасаған адамдардың
сипаттамасы.................................................................
............................................ 58
3 ... ... ... ... ... ... және
құқықтық
шаралары....................................................................
.................. 70
3.1 Кәсіпкерлердің қылмыстық іс-әрекетіне қарсы тұрудың ... ... ... ... іс-әрекетіне қарсы тұрудың құқықтық
шаралары....................................................................
............................................ 78
3.3 Кәсіпкерлердің құқық бұзуға бейім мінез-құлықтарының ... ... ... ... ... ... мен қысқартулар
АК – Азаматтық кодекс
ӘҚтК – Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекс
БАҚ – Бұқаралық ... ...... Ұлттар Ұйымы
ЕК – Еңбек кодексі
ЖІҚ – Жедел іздестіру қызметі
КТІБ – Кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі бөлімшелер
КПБ – ... ... ... ...... ... жүйесі комитеті
ҚК – Қылмыстық кодекс
ҚСжАЕК – Құқықтық статистика және арнайы есеп жүргізу комитеті
ҚІЖК – Қылмыстық іс ... ...... ... ... – Мемлекеттік тергеу комитеті
МҰК – Мемлекеттік ұлттық комитет
ОҚО – Оңтүстік Қазақстан облысы
СМҰКБ – Социалистік меншікті ұрлаумен күрес бөлімі
ТҚД – ... ... ... – Ұйымдасқан қылмыстылықпен күрес бөлімі
ҰҚКД – Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінің Департаменті
ШҚО – Шығыс Қазақстан ...... және ... ... ... ... ... жалпы сипаттамасы. Диссертациялық ... ... ... ... және оларға қатысты заңдарды жетілдіру
мәселелерін зерделеуге арналған. Жұмыста ... ... ... және оның ... ... ... ... етудегі маңыздылығы қарастырылады, қылмыс жасаған кәсіпкерлердің
топтамасы, сондай-ақ кәсіпкерлік қызмет саласында қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... ... заңнама
едәуір өзгерістерге ұшырап, ұдайы дамуда. 1995 жылы 30 ... ... ... 1998 ... 1 ... жаңа Қылмыстық, Қылмыстық
іс-жүргізу және Қылмыстық-атқару кодекстері күшіне енді. Қылмыстылықтың
алдын алу ... ... ... ... ... нормативтік-
құқықтық актілерге өзгерістер енгізілді [1, 4-б].
Осы кезеңде заңдылық пен құқық тәртібін нығайту, азаматтардың құқықтары
мен ... ... ... ... алу және одан ... оның аса
қауіпті түрлері ұйымдасқан, рецидивтік, экономикалық қылмыстармен және
сыбайлас жемқорлықпен күресті күшейту ... ... ... ... ... ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев:
«... біздің әлеуметтік-экономикалық өзгерістеріміз бен ... ... ... ... ... қоғамдағы
тұрақтылыққа, азаматтардың өмірі мен аман-саулығына қауіп ... ... кең етек алу ... тап ... ...... [2, ... қызметтің қоғам дамуындағы рөлі айрықша, ол әртүрлі негізде
дамуы мүмкін. Оны біз бір ... ... ... ... ... жасадық.
Бірақ ХХ ғасырдың 90-жылдары әлеуметтік-экономикалық және саяси-
құқықтық реформаларды нарықтық негізде ... ... ... неше түрі ... ... ал кәсіпкер меншіктің негізгі өндірістік
функциясын іске асырушы және объективтік ... ... ... тетіктерін қамтамасыз етуші субъект ретінде қарастырылды [3, 2-б.].
Соңғы жылдары мемлекет кәсіпкерлікті дамытуда бірқатар ... ... ... ... тұрмыстық қызмет көрсету,
қоғамдық тамақтандыру, ... ... ... және өткізу, жылжымайтын мүліктермен ... ... ... ... кәсіпорындар көптеп пайда ... ... ... ұйымдар мен жеке кәсіпорындар. Кәсіпкерлік қызмет құқықтық
ықпалдың объектісіне айналды, оның қалыпты жұмыс істеуіне жағдай туды ... ... ... ... бола тұра, мемлекеттің меншіктен бас
тартуға және оны жеке адамдардың жекешелендіруіне ... ... ... ... ... біз ... нәтижені бермей отыр.
Оның экономикалық егжей-тегжейін ақтармасақ та, ... ... ... болып отырған криминалдық сипаттағы бірқатар мән-жайларды айтпай
кетуге ... ... емес ... ... ... ... ... қызметтің
заңды түрлерінің өзінде ресми статистикада көрсетілмейтін тауар өндіру,
қызмет ... ... ... ... олар үшін ... төленбеді. Сонымен
қатар экономикада қосып жазу, ... ... ... кең ... Және де экономикалық қызметтің заңда тыйым салынған түрлеріне ... ... ... ... ... ... да, бізде,
экономиканы дамытудың оң үрдістерімен қатар, кәсіпкерлердің криминалдану
процесі ... ол ... да ... ... жалпы, нарықтық экономиканы ұстанған ... тән, ... ... қылмыстардың барлық қылмыстар ішіндегі үлесі едәуір
болып келеді. Құқыққа қарсы іс-әрекеттің бұл түрінде өзінше ... ... шын ... ... өте ... ... оны ... адамдар,
негізінен, мансапты адамдар. Ал бұл қылмыстардың зардаптары материалдық
тұрғыдан да, ... ... да ... ... кем түспейді.
Нарықтық қатынастардың өз бетімен ... ... ... ... ... ... саласында жасалатын және оны
жүргізу тәртібін бұзуға бағытталған кейбір іс-әрекеттердің криминалдануына
алып ... ... ... ... қылмыстар мен коммерциялық және
өзге ұйымдардағы қызмет мүдделеріне қарсы ... үшін ... ... 7-8 ... ... ... үшін ... іс-әрекеттер қатарына кәсіпкерлік қызметтің
заңсыз формалары жатады, онда ... ... ... үшін заң ... ... баюға, аса ауқымды капитал жинақтауға жұмсалады, ал ол
қисапсыз ... ... ... да ... ... мүмкін.
Кәсіпкерлік қызмет саласындағы заңдардың тұрақтанбауы, қылмыстық
істердің бұл санаты ... ... және сот ... ... ... ... алдын алудың және тергеудің ғылыми
әдістемелігінің жоқтығы бұл ... ... ... ... ... ... ... қызметтің жасырындық сипаты қылмыстылықтың ... ... ... ... ... осы ... ... жағдайға
тиімді ықпал ете алатын нормативтік-құқықтық актілер ... ... ... ... ... ... ... ол:
1) қоғамға және азаматтарға едәуір материалдық зиян келтіреді;
2) бұл қылмыстық іс-әрекет жалпы экономикалық жүйені ... ... ... ... ... ... ... оның
заңсыз секторындағы қарқын үдейді және керісінше», – дейді
Л.А. Мифтахова [5, 59-б.].
Қоғамда құқыққа қарсы ... ... ... ... ... болуда, олардың ел ресурстарының басым бөлігін өзіне ... ... ... РФ Ішкі ... ... ... күрес бөлімшелерінің қызметкерлерінен алған жауаптарының
қорытындысына жүгінсек, олардың 52,5%-ы заңсыз кәсіпкерлікті «қауіпті» ... – «аса ... деп, 18,7%-ы – ... ... ... деп ... 5-б.].
Практика көрсетіп отырғандай, экономикалық қызмет ... ... ... кері ... ... отырған факторларға
мыналарды жатқызуға болады:
1) тергеу бөлімшелері мен жедел-іздестіру ... ... ... ... ... ... қорғау органдарының практик қызметкерлерінің кәсіби деңгейінің
жоғары еместігі;
3) мүдделі адамдар тарапынан қарсылық көрсетілуі;
4) ... ... ... ... ... ... сот сараптамасын жүргізудегі қиындық;
6) қылмыс жайында дер кезінде хабарламау;
7) басқа қызметтермен арада үйлесімді әрекеттердің болмауы;
8) басқа да ... [7, ... ... ... ... ... күрестің терең
экономикалық реформаларды жүзеге асырудың қажетті шарты ғана ... ... ары ... дамытудың тағдырын анықтайтындығын көрсетіп ... ... ... ... ... ... кездесетін
проблемалардың қылмыстық-процессуалдық және криминалистік тұрғыдан кешенді
дұрыс талданғанына көп байланысты.
Сонымен ... ... ... ... ... ғана емес, тікелей практикалық та маңыздылығы бар. Міне, осы мән-
жай жұмыстың тақырыбын таңдауға негіз болды.
Тақырыптың ... ... ... ... болып табылатын
қылмыстарға, әкімшілік және салықтағы құқық бұзушылықтарға қарсы әрекет ету
проблемалары отандық заң ... ... ... тапқан.
Диссертациялық зерттеуді жазу барысында А.И. Алексеев, Р.С. Белкин,
Н.Н. Ветров, В.П. Верин, Б.В. ... И.М. ... С.И. ... ... Е.Е. ... А.И. ... А.Э. Жалинский,
А.А. Жижиленко, Б.В. Здравомыслов, С.М. Иншаков, Н.Ф. Кузнецова,
И.И. Карпец, В.В. Колесников, И.И. ... В.Ф. ... ... В.Н. ... И.С. ... Ю.И. ... ... С.Ф. Милюков, Г.А. Миньковский, А.Б. Мельниченко,
С.В. Максимов, В.Е. Мельников, А.Б. Сахаров, Е.В. ... Ш.И. ... ... және ... ... ... зерделеніп, тиісті
бағаларын алды.
Қазақстанда экономикалық қылмыстармен күрес мәселесі Н.М. ... ... Е.О. ... И.Ш. ... Н.О. ... ... А.Ш. ... С.М. Иманбаев, Е.И. Қайыржанов,
Б. Калаганов, М.Ч. Қоғамов, Б.М. Құрманбаев, Ғ.С. Мәуленов,
С.С. Молдабаев, М.О. Нукенов, С.М. Рахметов, И.И. ... А. ... ... Н.Н. ... Б.Х. ... Е.З. Тұрғымбаев,
Г.Д. Тіленшиева, К.Ш. Уканов еңбектерінде жарық көрген.
Кәсіпкерлердің құқыққа қарсы бейім мінез-құлықтарының ... ... ... да ... АҚШ пен ... ... ... С. Альберхттің және Дж. Венцтің [8, 45-б.], Г. Каизер,
Х. Кернер, Дж. Шелли, Э. Шур және ... ... ... ... ... ... ... және «маңғазды»
қылмыстылық тұрғысынан қаралады. Көрсетілген авторлардың экономикалық
қылмыстармен күрес проблемасын шешуге қомақты үлес ... ... ... ... іс ... ... не ... кәсіпкерліктің
жекелеген мәселелері берілген. Және де кәсіпкерлердің құқыққа қарсы ... ... ... және ... ... ... мен салааралық байланыс деңгейінде зерделенген жоқ.
Сондықтан да кәсіпкерлердің құқыққа қарсы іс-қылықтарына қарсы тұрудың
тиімді шараларын дұрыс ... ... ... және ... рөлі ... ... ... болып табылатын қылмыстармен
күресудің теориялық және тәжірибелік мәселесін оңтайлы шешу үшін ... ... ... ... және ... ... керек.
Диссертациялық зерттеудің мақсаты мен міндеті. Диссертациялық
зерттеудің мақсаты мынадай:
- субъектісі ... ... ... ... ... ... проблемаларын кешенді талдау;
- теориялық негіздеу және сол арқылы кәсіпкерлердің қылмыстық іс-
әрекеттеріне қарсы тұра ... ... және ... ... жүйеге
келтіру;
- тергеу және сот практикасын жинақтап қорыту негізінде бұл қылмыстық
қызметпен күресті ұйымдастыру ... ... ... жету үшін ... ... және ... практикалық
міндеттерді шешу қажет:
- «кәсіпкердің құқықтық мәртебесі» ұғымының мәні мен ... ... ... және өзге де жауапкершілікке тартумен
байланысты ... шешу үшін оның ... ... ... ... қоғамға қарсы іс-әрекеттер үшін ... ... оны ... және бұл ... ... ... ... кәсіпкерлер болып табылатын қылмыстармен күресуге
бағытталған қылмыстық заңдарды жетілдіру жөнінде ұсыныстар даярлау;
- кәсіпкерлерді ... бір ... ... ... ... ... критерийлерді ескере отырып оларды топтастыру;
- «қылмыскер тұлғасы» ұғымына криминологиялық талдау ... және ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызмет саласындағы қылмысы үшін сотталғандардың жеке бас
ерекшеліктерін олардың әлеуметтік-демографиялық және ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұрудың ұйымдық
шараларының күйіне баға беру және ... ... ... ... ... ... іс-қылықтарымен күресудің қылмыстық
шараларының ... ... және бұл ... ... ... заңнаманы жетілдіру жөнінде ұсыныстар даярлау.
Зерттеудің объектісі мен заты. Кәсіпкерлерді қылмыстық және өзгедей
жауапкершілікке тартумен байланысты ... ... ... ... ... құқыққа қарсы бейім мінез-құлықтарының алдын алу шараларының
жүйесі диссертациялық зерттеудің ... ... ... Кәсіпкерлердің
мәртебесін және қылмыс үшін, өзгедей құқық бұзушылық үшін ... ... ... сол ... ... қорғау органдарының
іске асыру практикасы, сондай-ақ олардың кәсіпкерлер ... ... ... ... алу ... ... ... заты
болып табылады.
Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы. Бұл ... ... ... ... ... оның ... жасалуы мүмкін қылмыстармен
күресудің қылмыстық-құқықтық және криминологиялық проблемаларын кешенді
монографиялық зерттеу ... ... Ол ... ... ... ... алғашқы жұмыстардың бірі, онда ... ... үшін аса ... ... ... ... берілген.
Диссертант кәсіпкердің құқықтық мәртебесінің мәні мен ... ... ... ... жүргізген. Экономикалық қызмет саласында
құқыққа қарсы іс-әрекет ... үшін ... ... жауапкершілік
проблемалары талданған, оларды шешудің варианттары ұсынылған. Автор қылмыс
жасаушы кәсіпкерлерді топтастыру мәселесін зерделеген, ... ... ... ... және ... ... практикасын жинақтап
қорыту негізінде автор заңнамалық және ұйымдық сипаттағы бірқатар ережелер
даярлап, оларды қорғауға ұсынып отыр.
Диссертациялық зерттеудің ... және ... ... теориялық маңыздылығы сол, ... ... ... ... ... ... ашу және ... тәжірибесін
зерделеу арқылы диссертант бұл тұлғалардың сипаттамаларын модельдеді. Оны
тұрғызу кезінде автор ғылыми зерттеу нәтижесінде алынған ... ... ... материалдарымен салыстырды, өз тарапынан тиісті
тұжырымдар жасап, оларға ғылыми дәлел келтірді. ... ... ... ... саласындағы қылмыскер және қылмыскер-кәсіпкер ... тән ... ... үшін ... ... және ... ... талдама жасады.
Диссертациялық зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы сонда, ... ... ... ... ... ұйымдық-құқықтық
шараларын анықтап, оларды жүйеге келтірді, ол ... ... ... ... ... табылатын қылмыстардың алдын алудағы жұмысының
тиімділігін арттырады.
Бұл қылмыстың ... ... ... ... келтірілген
ұсыныстар:
- құқық қорғау органдарының заңсыз кәсіпкерлікті ашу және ... ... ... жасайтын қылмыстармен күресу заңдарын
және шараларын ... ... ... ... ... оқу органдарында осы мәселеге қатысты берілетін ... ... ... ... ... ... Кәсіпкердің мәртебесі – кешенді ... ... ... ... ... қылмыстық және салық заңдарының
нормалары құрайды, тиісті салалық ережелерде сол адамның әлеуметтік ... бір ... ... оған ... ... мен міндеттер
береді. Кәсіпкер мәртебесінің ерекшелігіне оның құрылымында жеке-құқықтық
және жария-құқықтық компоненттердің, сондай-ақ құқық ... ... ... және ... жауапкершілігінің субъектісі деп тануға
алып келетін норма-тыйымдардың бар ... ... ... құқықтық мәртебесінің кешенді сипаты бұл адамдардың
жауапкершілігінің көп ... ... ... сол белгілі бір ... ... үшін ... ... ... құқық саласының
нормаларымен реттелетін құқықтық ... ... ... теріс
қылық кәсіпкерлер жауапкершілігінің туындауына негіз болады.
Кәсіпкерлердің қылмыстық іс-әрекетіне қарсы тұру практикасы бұл теріс
қылықтарды ... ... және ... ... ... ... әрекетте құқыққа қарсы белгі бар қылмыстарға жіктейді.
3) Кәсіпкерлердің жауапкершілігі институты заңдар техникасының аралас
құқық қарсының ... ... ... ... ... ... іс-әрекетті саралағанда барлық мән-жайлар мұқият талдануға тиіс,
себебі оның субъектісінің мәртебесін ғана анықтау ... ... ... ... ... ... ... теориясына сүйенсек кәсіпкер арнайы субъект болып
табылады, себебі оны қылмыстық жауапқа тарту үшін тек ... ғана ... ... де анықтау керек, олар кәсіпкерлік қызмет
түрлерін лицензиялауды және ... ... ... ... нормаларымен және де кәсіпкерлік үшін маңызы бар ... ... ... ... ... ... ... қылмыстар үшін, сондай-ақ
өзге де бірқатар қылмыстар үшін жеке тұлға да, ... ... да ... қылмыстық жауапкершілік субъектісі бола алады, себебі құқықта тек
адам ғана ... ұйым да ... деп ... ... құқықтары мен
міндеттері бірдей және ұқсас.
Бұл жағдайды автор заңды тұлғаны құқықтың айрықша ... ... ... ... ... Қылмыс жасайтын тұлғалар ретінде кәсіпкерлер типологиясын мына
негіздерге сүйеніп ... ... ... оларды нақты
конструктивтік белгілермен ерекшеленетін ... ... ... ... бұл ... қол сұғатын қылмыстардың тікелей объектісі деп
ескеріп, үшіншіден, олар жасайтын құқыққа қарсы іс-әрекеттердің ... ... ... ... Әрбір адамға тән психологиялық ерекшеліктердің, сондай-ақ қылмысқа
итермелейтін сыртқы факторлардың ықпалынан қылмыс жасаған, бойында ... ... ... ... ... бар ... ... кәсіпкер-
қылмыскер деп санап отыр.
8) Кәсіпкер мәртебесі бар және ... ... ... ... ... үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылған ... ... ... ... ... тұратын, кәмелетке
толмаған балалары бар ересек ер адамдардың басым екендігін және олардың
білім ... ... ... ... ... қылмыс жасағанға дейін өзіне кәсіби мансап жасап, қоғамға танылып
үлгергендер. Күнделікті өмірде екі жақты тірлік жасайды: бір ... ... ... ... ... ... жағынан –
экономикалық қызмет саласында криминалдық ... ... ... негізінен,
еңбек қабілеті бар, денсаулығы жақсы, есі дұрыс адамдар. Бірлі-жарымы ғана
бұрын ... ... ... жасаған кезде экономикалық қызмет шегінен
шықпаған. Олардың дұрыс жолдан тайып, ... ... түсу ... ... орын алып ... ... қызметтегі қиындықтармен
байланыстырады.
9) Кәсіпкер-қылмыскерлерді сипаттайтын көрсеткіштерді алаяқтарды, ... ... ... салыстыра отырып қазіргі кезде
Қазақстанда ... ... ... бар ... ... пайда
болғандығын көреміз, ол өзінің ерекшелігіне қарай ... алу ... ... ... болып отыр және оған қарсы тұрудың мемлекет шегінде
арнайы шаралары қарастырылуға тиіс.
10) Кәсіпкерлердің құқыққа қарсы іс-қылықтарына қарсы ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін, бұл ретте,
кәсіпкерлерге, олардың ... ... ... үшін ... ... Мұндай қызметті мемлекеттің мамандандырылған ... ... ... ... ... қорғайтын институттары да
қамтамасыз етуге тиіс.
Кәсіпкерлерге ақпараттық ықпал ету, әртүрлі ... ... ... ... ... төрелік жасап реттеу,
кәсіпкерлердің құқықтарын ... ... ... ... ... ... негізгі профилактикалық
бағыт болып табылады.
11) Кәсіпкерлердің қылмыстылығымен ... ... ... ... ұйымдық модельді құруға бағытталған арнайы шараларға мемлекеттік
органдар қатысады, олар, біріншіден – ... ...... заң ... ... ... ... әлеуметтік-саяси реформа кезінде өзгеріске ұшырады, ол
экономикалық салада, оның ішінде ... ... ... ... ... ... шеше ... Кәсіпкерлердің құқыққа қарсы іс-әрекеттеріне қарсы тұрудың
нормативтік-құқықтық базасын ... ... ... ... арқылы жетілдірген дұрыс, оларға алдын ала ... ... ... негіз болған жағдайда ғана және заңда белгіленген процедуралар
шегінде жүзеге ... Бұл ... ... үшін қылмыстық
жауапкершілік көзделуге тиіс.
13) Коммерциялық кодекс формасындағы бұл экономикалық қызметтің әртүрлі
аспектілерін ... ... және өзге ... ... ... ... ... тосқауыл бола алатындығын шетел
тәжірибесі көрсетіп отыр.
Зерттеудің методологиясы және ... ... ... ... ... ... әдістері, оның ішінде жалпыға
бірдей және жалпы ғылыми ... ... ... ... және т.б.), сондай-ақ арнайы (тарихи ... ... ... анықтады.
Диссертант жүйелік тәсілдің және де анализ бен синтездің, индукция мен
дедукцияның, ... және ... ... ... ... зерттеудің эмпирикалық негізін құраған
материалдарды зерделеу үшін автор талдау, сауалнама және ... ... ... нақты социологиялық әдістерді пайдаланды.
Диссертациялық зерттеудің теориялық негізі. Диссертацияны даярлау
барысында автор мемлекет пен ... ... ... ... ... және ... ... теориясының, жедел іздестіру қызметі мен
қылмыстық процесс ... ... ... мен ... ... ... ... үшін маңыздылығы бар негізгі
ережелеріне сүйенді.
Зерттеудің нормативтік базасын ҚР Конституциясының негізгі ережелері,
халықаралық-құқықтық ... мен ... ... ... ... АҚШ-тың және басқа елдердің қолданыстағы заңдары
құрады.
Зерттеудің ... ... ... ... мұрағаттағы 500 қылмыстық істің материалдары (Алматы қаласының Алмалы
аудандық сотының, Астана қаласының ... ... ... ... ... ... ... аймақтарындағы 400 азаматтан алынған жауаптардың
нәтижелері (Астана, Алматы, ... ... ... ... қалалық, аудандық Ішкі істер басқармаларының, Қаржы полициясының 300
практик қызметкерлерінен алынған ... ... ... ... ... қалаларының);
- Ішкі істер министрлігінің, Әділет министрлігінің, Сыбайлас
жемқорлықпен ... ... және Бас ... ... комитетінің
статистикалық мәліметтері.
Зерттеу барысында қылмыстармен (әсіресе экономикалық ... ... ... ... және ... ... ... саласындағы саясат пен ұлттық және ... ... ету ... ... өзге де концептуалдық
құжаттар талданды.
Сонымен қатар зерттеудің эмпирикалық базасы ... ... ... да, оның ішінде криминологтардың да ... ... ... ... жарияланған әлеуметтік
зерттеулерінің нәтижелерін де қамтиды.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Жүргізілген зерттеудің ... ... ... ... ... тұжырымдар мен
ұсыныстар Қ.А. ... ... ... ... түрік университетінің
қылмыстық, қылмыстық іс-жүргізу және криминология ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелері бойынша тұжырымдар мен
ғылыми-практикалық ұсыныстар халықаралық және ведомствоаралық ғылыми-
практикалық ... ... және ... ... ... ... ... тиіс оң бағасын алып, ... ... ... в ... ... деятельности» //
«Актуальные проблемы борьбы с преступностью на ... ... ... ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Алматы, 2008 ІІМ Академиясы);
«Предупреждения преступного поведения предпринимателей» // ... ... в ... ... ... ... конференция (Алматы, 2008, ІІМ Академиясы);
«Теоретические подходы к определению особенностей личности ... ... ... ... // ... ... становления и
развития судебной власти в Республике Казахстан» атты халықаралық ғылыми-
тәжірибелік конференция (Алматы, 2008 ҚазҰУ); ... к ... ... // ... №126, 2008; ... ... (Алматы, Заң
газеті. №129. 2008); ... ... в ... ... ... Фемида. №10(154). 2008);
«Теоретические подходы к определению особенностей личности преступника ... ... ... ... ... мир ... №1.
2009); «Кәсіпкерлік субъектілерінің құқықтық мәртебесі және ... ... ... ... ... етудегі маңызы» (Алматы,
Тураби. №3. 2009).
Ендіру. Диссертацияның басты-басты тұжырымдары мен ұсыныстары Қ.А.
Ясауи атындағы ... ... ... оқу ... ... мен ... ... құрылымы мен көлемі
зерттеудің мақсаттарына, міндеттеріне негізделген. Жұмыста: белгілеулер ... ... үш ... жеті ... қорытындыдан және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады, қосымшалар қамтылды. Жұмыстың
жалпы көлемі ... ... ... ... жария-құқықтық мәртебесі және оның құқыққа қарсы бейім
мінез-құлықтары үшін қылмыстық жауаптылығы
1.1 Кәсіпкерлік ... ... ... және ... ... ... ... қамтамасыз етудегі маңызы
«Кәсіпкер» термині ХХ ғасырдың 80-жылдары бізде иелігінде кәсіпорыны
бар капиталист деп ұғынылды [9, 220-б.].
Пысық, ... адам да сол ... ... Бұл ... социалистік
шаруашылықтың дамуын қамтамасыз етуге тиісті экономикалық негізге сай
келетін концепцияның ... ... тұр. ... ... заңды
кәсіпкерлерге қолөнер кәсібімен айналысатын, ол үшін арнайы ... ... ғана ... [10, 45-б.].
ХХ ғасырдың басы мен ХХІ ғасырдың аяғында «кәсіпкер» термині біздің
отандық жағдайда өзгеше мән ала ... ... ... және басқа
кәсіпорын иелерін, пайдалы іс-шаралар ұйымдастырушыларды ... деп ... Олар әр ... кәсіпорындардың тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз
ете алатын қажырлы, тапқыр және іскер адамдар болды [11, 14-б.].
«Кәсіпкер» термині ... ... да ... бұл ретте ондай адам қоғам
мұқтаждығын дұрыс ұғына ... ... ... ... мақсатында өз
қабілетін өндірісті басқаруға жұмсады. Ол адам ... ... және ... ... үйлестіріп, қызметтің оңтайлы
әдісі мен бағытын таба білді [12, ... ... ... термині XVIII ғасырдан бері қолданылып келеді,
оны алғаш пайдаланған ағылшын экономисі Р.Кантильон бұл сөзбен ... көзі жоқ, ... ... ... ... ... ... сатып алып,
оны әзірге белгісіз көтеріңкі ... ... ... адамды білдірген
еді. Сондықтан да мұндай адамға тән қасиет – тәуекел, ал оның ... ...... ... ... ... сұранымға
сәйкестендіру [13, 34-б.].
Кәсіпкерлік дами келе экономикалық ғылымда кәсіпкер жайында өзгеше
түсінік қалыптасты, енді ол ... ... ... ынталылық,
материалдық дербестік және қажырлылық сияқты қасиеттерінің арқасында
өнеркәсіптен де, капиталдан да ... ... ... ... айналды [14, 67-
б.].
ХХ ғасырдың басында кәсіпкер жаңалықтар енгізу арқылы өндіру тәсілінен
түгелдей өзгерту мәселесін шеше ... адам деп ... ... ол
жаңа тауарлар немесе жаңа әдіспен ... ... жаңа ... ... ... өндіруді, шикізаттың жаңа көзін немесе
дайын өнімнің жаңа рыногын ашып өнеркәсіптің жаңа саласын құруды ... ... ... жеке ... да ... айрықша қасиет болады, ол жер,
капитал және еңбек ресурстарын тауар ... мен ... ... бірыңғай
процесіне біріктіру бастамасын өзіне ... ... ісін ... ... шешімдерді қабылдайды.
Айта кету керек, «кәсіпкер» терминінің мағынасын шетелдік сөздердің
мәнісі арқылы да анықтауға ... ... ... сөзі ... ... иесі ... ал кең ... – коммерциялық ұйымның басшысы, сондай-ақ жеке
дара кәсіпкер ретінде белгіленген тәртіп бойынша тіркелген азамат [16, 201-
б.].
Екіншіден, ... ... ... мен ... сөзі ... ... тауар жеткізуге немесе қызмет
көрсетуге күш салатын, сол үшін ... өз ... ... ... ... байланысты тәуекелді өзі көтеретін адам деп анықтама
береді. Бұл терминнің мәнісінде кәсіпкер капиталистер ... ... ... қоғамға байлық келеді деген астар жатыр [17, 234-б.]. Бұдан
мемлекет кәсіпкерліктің жан-жақты дамуы үшін оған ... ... ... ... ... ... ... қарай кәсіпкер сөзінің бірнеше тұстарын бөліп алуға болады.
Бәрінен бұрын кәсіпкер кіріс (пайда) алу мақсатында ... ... ... және т.б. ... және ... ... жөніндгі экономикалық
қызметтің субъектісі. Ол – ... ... ... ... оған ынта ... мүліктік-өкілдік дербестік, тәуекел, ұдайы
пайда түсіруге ұмтылу тән.
Кәсіпкердің экономикадағы функционалдық рөлін ... ... ... ... ... сұраным мен ұсыным үйлеспеушілігінен
туындаған шиеленісті жағдайды жеңілдетеді;
- кәсіпкер – инновациялық көш бастаушы, ал ... ... ... әртүрлі секторларын байланыстыратын құрылым;
- кәсіпкер – жеке адамдардың жеке ... ... ... күш;
- кәсіпкер – шығынды азайтып, еңбек өнімділігін ... ... ... көш ... [18, ... ... ... кәсіпкер – іскер, ынталы, тәуекелге дайын
адамдардың өз қабілетін іске асыру ... ... ... ... ... жоя ... орта топтың негізін құрап, қоғамның
бүтіндігін нығайтады. Бірақ ол үшін ... ... кең етек ... ... бас ... сындарлы кәсіпкерлікті жандандыру керек.
Кәсіпкерлік қызметінің жүзеге асырылуына ... ... ... ... ... іс-қылықтарының заңға сай болуының бұл
жерде маңызы зор.
Кәсіпкер мұндай құқықтық негіздің ... ... ... бағдар
ұстайды. Мысалы, социалистік құқықта өзгеше экономикалық философия ... ... ... ... меншігінде еді, жеке меншік және жеке
құқық мойындалмады, қоғамның экономикалық өмірінде жаппай теңдестіру ... [19, ... ... 1978 ... Конституциясы өндіріс құралдарына мемлекеттік
және ұжымдық-кооперативтік меншік түріндегі социалистік ... ... ... ... деп ... ... жеке адамның баюы немесе
басқадай пайдакүнемдік мақсатында пайдалануға тыйым салынды. Тек қолөнер
кәсіпшілігінде, ауыл ... ... ... ... көрсетуде
және т.б. қызмет түрлерінде, оның өзінде қоғам мүддесі үшін ... еді. ... да ол ... азаматтарға өздерінің қабілетіне,
мамандығына, біліміне қарай еңбектенуге, кәсіп (қызмет) таңдауға құқық бере
отырып, ... ... ... ... [20, ... ... басқарылатын болғандықтан кәсіпкерлікке жол
берілмеді, ол заңды қызметтің ... ... ... оның ... ... ... мен ... азаматтық заңнамасы осыны негізге алып жеке және
заңды тұлғалардың ... ... оған ... ... ... ... құқықтың тиісті нормалары әкімшілік заңдардың ережелерімен
үйлестірілді, кейбір ... жеке ... ... ... ... ... ... қолөнер кәсіпкершілігінің және басқа
жеке еңбек қызметінің субъектілері болуы заңды деп ... [21, ... ... алу үшін азамат көрсетілген қызметке жергілікті атқарушы
билік органдарынан рұқсат алуға міндетті болды. Бұл мәртебені арнайы ... ... ... билік органдарынан алған патент растады.
Жеке еңбек қызметі субъектілерінің құқықтық мәртебесін институтының
құрамдас ... ... ... сол түрі үшін ... ... ... ... тобы жатты, оларды сақтамау қандай да бір
жауапкершілікке алып келетін.
Мысалы, жасы 18-ге ... ... жеке ... ... және басқа
дара-еңбек қызметімен айналысу тәртібін бұзуы Қазақ КСР ӘҚБтК ... ... ал ... ... ... жеке ... ... немесе басқа дара-
еңбек қызметімен айналысқан жағдайда Қазақ КСР ҚК-нің ... ... [23, ... жеке ... ... ... ... рөлін өзіне, өз бетімен
алған адам РСФСР-дың ... ... ... бойынша алғашында
сезіктінің, сонан соң айыпталушының құқықтық күйін кешетін, ал алдын ... ... оның өз бас ... үшін ... ... ... ... халыққа тұрмыстық, мәдени қызмет көрсеткені және оларды жүзеге
асыру үшін мемлекеттік, кооперативтік ... ... ... ... ... социалистік кәсіпорындар мен ұйымдарға берілетін құқықты,
жеңілдіктер мен ... ... ... ол ... жазаға
тартылатын [24, 123-б.].
Айта кету керек, тиісті экономикалық философияны негізіне ... ... ... ... ... - ... ... ауытқуы деп санады, ол ерте ме, кеш пе, ... ... ... ... ұлттық экономиканың дамуына жағдай тудырады деп сенді [25,
67-б.].
Мұндай жағдай 90-жылдардың аяғында туындады, ол ... ... ... ауыл ... ... ... өндірістің кері
кетуі, инфляциялық үрдістердің күшеюі және рубльдің ... ... ... ... нашарлай берді. Осындай жағдайда бірқатар экономикалық
реформалар жүргізілді, заң шығару жұмысы да ... ... ... ... ... ... оларды өзін өзі ақтау
және өзін өзі ... ... ... жеке ... ... қызмет
көрсету саласында жеке еңбек қызметін қалпына келтіру, жеке секторға жаппай
ашу идеясы ҚСРО-ның ... ... ... ... ... ... 04.06.1990 жылғы «КСРО-дағы кәсіпорындар туралы», 28.05.1988 жылғы
«КСРО-дағы кооперация туралы» Заңдарда заңды негіз алды» [26, 3-5-бб.].
Соңғы заң актісінің зерттеліп ... осы ... ... бар, ... ... қызметті жүзеге асыру мүмкіндігін қамтамасыз ... ... және ... ... ... құруға және олардың жұмыс
істеуіне рұқсат етті. «КСРО-дағы кооперация туралы» ... ... ... мен ... ... және ... басқару
процедурасын (14-бап) анықтаған нормалар жүйесі болды. Бұл құқықтық актінің
14-бабының 4-бөлігі кооператив басқармасы төрағасының құқықтық ... ... ... ... ... құқықтық ықпал объектісіне айналды, ал бұл
жағдай әкімшілік-азаматтық және қылмыстық заңдарды ары ... ... ... ... шет елдерде белгілі бір концептуалдық амалдар ... ... ... ... ... азаматтық заңнама құрайды,
сонымен қатар өзінше бөлек (кәсіпкерлік) кодекстер де ... ... ... реттеуде елеулі рөл атқарады.
Мысалы, француздар құқығының негізгі кодекстерінің қатарына Азаматтық
және Азаматтық – іс жүргізу кодекстерімен қоса коммерциялық (сауда) ... ... ал оған ... ... сауда құқығының маңызды салаларын
реттейтін ірі заң ... ... ... тағы бар [27, 71-б.].
Егер ГФР-дің құқықтық жүйесін алатын болсақ, оның құрылымында Азаматтық
кодекс те, коммерциялық (сауда) кодекс те бар. Бұл ... ... ... ... ... ...... серіктестіктері мен жария емес
серіктестіктердің мәртебесін анықтайды. Бұл елде, ... ... ... ... ... ... бөлек арнайы заңдармен регламенттеу
практикасы бар. Мысалы, 1965 жылғы «Акционерлік ... ... Заң, ... ... ... де, оларды құрушылар мен лауазымды
адамдардың жауапкершілігін де ... [28, ... ... Австрия мен Бельгияның заңнамаларында да байқалады.
Еуропаның ... ... ... ... кәсіпкерліктің құқықтық
негізі мен кәсіпкерлердің мәртебесін Азаматтық кодекстер анықтайды.
Ал АҚШ заңнамасы 50 тараудан ... ... ... ... ... әр ... құқықтың белгілі бір саласына не ірі ... ... ... ... келетін болсақ, АҚШ-та он бір тараудан тұратын
біркелкі сауда кодексі бар [29, ... ... ... ... кейін ТМД елдерінде кәсіпкерлік қызмет
үшін құқықтық негіз құру, оның ішінде кәсіпкер мәртебесін анықтау ... ... ... ... ... ... ... болатын еді.
Отандық заңнамаға бұрындары белгілі емес мұндай құқықтық қатынастарды
реттеуге қатысты Қазақстанда және ТМД ... ... ... ... ... ... ... Ресей Федерациясы мен Қазақстан Республикасында кәсіпкерлік
қызметті регламенттейтін және ... ... ... ... ... ... кеңістікке тән бағытта дамыды.
Мысалы, Қазақстан Республикасының 04.07.1992 жылғы «Кәсіпкерлікті қорғау
және ... ... заңы ... ол кәсіпкерлік қызметтің заңдық базасы
рөлін атқарды [30, 15-б.]. ... ... ... ... кәсіпкерлік туралы» заңы қабылданғаннан кейін жоғарыда ... акт ... ... [31, ... Онда ... ... ұжымының күшімен өнім өндіру, жұмыс орындау және экономика
саласында қызмет көрсету ... ... ... ... асырушы
субъект ретінде қарастырылды. Кәсіпорын ... де, ... ... ... ... ... субъектісі деп танылды. Қарастырылып
отырған мәселеге қатысты алатын болсақ, бұл талдаудың негізінде Қазақстан
Республикасының экономикалық ... ... ... субъектісіне
анықтама беруге мүмкіндік туды. Заңда белгіленген тәртіпте өзінің әрекет
қабілеттігі шектелмеген. Заң ... ... ... кәсіпкердің
мемлекеттік тіркеуінен өтіп, ... ... ... ... ... ... ... одақтас республикалардың азаматтары
ондай бола алады.
Бұл құқықтық құжат кәсіпкерлерді:
- жалданбалы еңбек атқарушы;
- жеке дара ... ... – шет ел ... және ... ... деп үш санатқа
бөледі.
Заң шығарушы кәсіпкерге жалпы құқықтық ... ... ... ... ... нақтыланып, экономикалық қызмет субъектілерінің бұл санаты үшін
іс-қылық моделі белгіленді.
Кәсіпкер әртүрлі құқықтық қатынастардың, оның ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтан туындау мүмкін құқықтық
қатынастардың субъектісі (тарапы) бола алады.
Заң шығарушы мұндай құқыққа қарсы ... ... ... ... шарттарды дұрыс орындамау;
- басқа субъектілердің меншік құқығын бұзу;
- қоршаған ортаны ластау;
- монополияға қарсы ... ... ... ... ... сақтамау, адам денсаулығына зиян
келтіретін өнімдер сату;
- кәсіпкерлік қызмет ... ... ... осы ... да, ... ... ... де ережелерін
талдай отырып әлі де толықтыруға болады.
Мысалы, Қазақстан Республикасының 04.07.1992 жылғы «Жеке кәсіпкерлікті
дамыту және ... ... Заңы ... табысы туралы уақтылы
декларация тапсырып, заңда белгіленген ... және ... ... ... ... ... ... қатар, салық міндеттемелерін
бұзғандығы үшін кәсіпорынның ҚР ... ... ... ... көрсетілген. Өз кезегінде Қазақстан Республикасының
31.01.2006 жылғы ... ... ... Заңында жеке кәсіпкерлік
субъектілерінің Қазақстан ... ... ... ... т.б. саласындағы заңдарды бұзғандығы үшін жауапкершілік көзделген.
Бұл ережелерді дамыту ... ... ... ... Заңы салық төлеушінің құқықтық мәртебесін ... Бұл ... ... ... ... ... есеп жүргізуге, қаржы-
шаруашылық қызмет жайында акт ... ... ... ... ... ... үшін тиісті құжаттар беруі және т.б. тиісті болды. Заңда,
сонымен қатар, ... ... оның ... ... өз ... ... оның бұл міндетті орындауы әкімшілік немесе қылмыстық
жауапкершілік шараларымен, салық санкцияларымен және ... да ... ... ақша және ... ... ... салық
төлеушінің кредиторларының кепілдіктерімен қамтамасыз ету қарастырылды.
Бұл айтылғандардан біз арнайы заңда және кәсіпкер мәртебесін анықтайтын
салалық ... ... ... жүйесін модельдеуден кәсіпкердің
экономикалық қызмет субъектісі ретінде сипатталатындығын көреміз. Бұдан біз
оларға ... ... ... ... бір ... беріліп,
міндеттер жүктелетіндігін, ол міндеттер орындалмаған жағдайда кәсіпкерлік
қызмет тоқтатылып, арнайы ... ... ... ... Оған
қоса кәсіпкердің заңдық мәртебесінің құрылымына заңдық жауапкершілік сияқты
элемент кіргізілді, ол әкімшілік құқық бұзғандық, ... ... ... ... үшін ... ... жүктеді.
Бұл қарастырылып отырған институт ТМД елдерінде ептеген өзгешелікпен
тура осы схема бойынша дамыды.
Мысалы, Украина Республикасында 07.02.1991 жылы ... ... ... онда бұл ... қызметтің мәнісі анықталды, оның
субъектілері, ұйымдық-құқықтық формалары, ... ... ... Бұл ... ... ... кәсіпкерлер мен ұйымдарға
келтірген зияны үшін, олардың құқықтары мен ... ... ... ... ... және заңда белгіленген өзгедей
жауапкершілік көтеретіндігі белгіленген [32,2 ... ... ... ... ... ... ... Заң, «Шаруашылық қоғамдары туралы» Заң, «Кәсіпкерлік қызметтің
кейбір ... ... ... Заң, ... ... ... мемлекеттік тіркеу, оларға лицензия беру тәртібі туралы ... ... ... актілер қабылданды.
Бұл елдің заң шығарушылығының алдында қалыптасқан ... жаңа ... ... ары ... ... ... варианттары
болды. Экономикалық қызметті реттейтін ... ... ... ... ... актілер Украина Республикасының 16.01.2003
жылғы Шаруашылық кодексінде кодификацияланған. Онда ... ... ... мен мәртебесін, шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... ... ... арнайы
режимдер мен ерекшеліктерді реттейтін негізгі ережелер жинақталған.
Бұл ... ... ... жеке ... ... ... мен ... кіргізілген, онда кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік
реттеу тетігін жария құқық нормаларында пайдалану ... ... жеке ... қоғамдық мүддемен қатар жүруін қамтамасыз ... ... ... Бұл кәсіпкерліктің криминалдануын азайтуға оң
ықпалын тигізуі мүмкін. Украина Республикасының Шаруашылық ... ... ... құқық бұзушылық үшін жауапкершілік көзделген
V тарауының біз зерттеп отырған проблемаға қатысы бар [33, 3-б].
Украина Респубикасының бұл Шаруашылық ... шет ... осы ... актілерімен салыстыра отырып, мынадай тұжырым жасауға ... заң ... ... Бельгия, Болгария, Греция, Испания,
Люксембург, ГФР, АҚШ, Франция сияқты ... ... ... ... жүргізу саласындағы қоғамдық қатынастарды ... ... ... ... ... бір ... ... кеңістікте ондай кодекс Эстонияда, ал Варшава шарты елдерінің
ішінде Польша, Словакия және Чех Республикаларында қабылданды.
Шаруашылық қызметті құқықтық негізбен қамтамасыз ... ... ... жолы ... ... ... талабына қарай өзгеруімен үйлесімін
тауып отыр.
Мысалы, Украинада «Кәсіпкерлік туралы» Заңды, бұл саладағы өзге ... ... ... ... оның 1961 ... ... ... жүргізудің жаңа нарықтық жағдайда жасалатын қылмыстар
үшін жауапкершілік белгіленген VI тарауына түзетулер ... 2001 ... ... де осы ... ... оның ... ... заңдарын бұзғандық үшін қылмыстық жазаның көптеген
түрлері қарастырылған. Мұндай нормалар 16 жасқа ... жеке ... ... Бұл ... ... ... бұл ... ерекше
жеке белгілері көрсетілген: қызмет жағдайы, шаруашылық қызмет субъектісін
құрушының ... оның ... ... ... және т.б. [34, ... ... ... заңнаманың Украинада пайда болуы оның ӘҚтК-
нің 12-бабына түзету енгізуді керек етті, нәтижесінде кәсіпкер шаруашылық
қызметі ... ... ... ... үшін әкімшілік
жауапкершіліктің ... ... [35, ... ... үшін ... ... регламенттелгенде және кәсіпкер
мәртебесін анықтағанда «дуализм» концепциясы орын алды, экономикалық
қатынастарды ... та, ... та ... ... ол ... ... құқықтық тегі жағынан әр түрлі құқыққа қайшы іс-
әрекет үшін жауапкершілігі институтын қалыптастыруға ... ... ... ... емес, Ресей заңгерлері Шаруашылық кодексін жасау
идеясын ұнатты. Оны жетілдіре келе ... ... ... ... ... ... ... еді. Бірақ 90-жылдары кәсіпкерлік
қызметтегі қатынастарды азаматтық-құқықтық нормалармен реттеу концепциясы
басымдық ... Оның ... ... 1993 ... ... ... онда ... қызмет бостандығы, меншіктің жеке және
басқа формаларының теңдігі, әрбір адамның кәсіпкерлік ... үшін ... мен ... ... ... алу ... қарастырылды.
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексіне сәйкес ... мен ... ... ... ... кәсіпкерлік
қызметтің субъектілері деп танылады. ҚР ... ... ... кәсіпкерлер горизонталь бойынша шаруашылық қатынастардың, ерік
бостандығына, заңдық ... және ... ... ... қатынастардың қатысушылары болып табылады.
Бұл Кодекс концепциясы бойынша кәсіпкерлер ... өз ... ... ... ... ... ... қатынастарға
қатыса алады. АК-ның нормалары жеке және заңды тұлғалардың ... ... ол бұл ... ... ... бола алуы ... ал құқық субъектілік тұлғаның қоғамдағы құқықтық күйін сипаттайды,
құқықтық мәртебесін ... ... ... ... ... кодекс өз нормалары
арқылы кәсіпкерге құқықтар береді, міндеттер жүктейді, себебі бұл Кодекстің
өзі жеке ... заң ... ... ... ... кәсіпкерлердің
басқару органдарымен өзара әрекеттестігі және соған байланысты ... ... ... ... бар, ол бойынша кәсіпкерлер тиісті
құрылымдарға бағынуға міндетті.
Бұл қатынастарды реттеу үшін ҚР заң ... ... ... ... ... актілерді қабылдауда, олардың нормаларында кәсіпкерлердің
өздері ... ... ... ... мен ... біз заң ... ... және әкімшілік-құқықты
шаралар арқылы ... ... мен ... ... ... ... алғышартын жасағандығын көреміз.
Мысалы, ол оларға кәсіпкерлік (сауда) мәмілелерін жасауға, жеке
кәсіпорын ... оған ... ат ... ... берді. Сонымен қатар, ол
кәсіпкерге, Заңда белгіленген тәртіпте тіркелу, барлық ... ... ... сауда кітабын, бухгалтерлік есеп жүргізу ... ... ... ... оған қосымша ретінде қабылданған
өзге заң актілері кәсіпкерлердің әлеуметтік маңызы бар ... мен ... ... бір ... ... Ол ... мен іс-қимылдар
құқықтық талаптарға сай келуі тиіс, өз бетімен ... ... ... ... ... жүзеге асыратын, тауар өндіріп сататын,
пайда табу үшін тәуекелге баратын ... ... ... ... ... нақты нақты әрекеттері мен іс-қылықтарының құқық
нормаларында көрсетілген ... ... ... келу дәрежесі
заңдылық дәрежені анықтаудың критериийі болып ... ... ... ... орын ... ... құқық нормаларының талаптары бұзылады.
Кәсіпкер сияқты тұлғаға заңдылықты қамтамасыз етіп және оның ... ... ... заң ... ... ... еңбек және басқа нормаларды пайдалана отырып оның ... ... ... ... ... қорыта келе мынадай тұжырымдар жасауға болады:
1. ХХ ғасырдың аяғындағы жүргізілген әлеуметтік-саяси және экономикалық
реформалар экономикалық қызметтің кәсіпкер ... ... ... рынокқа тауар беру және қызмет көрсету үшін әрекет жасауға
мүмкіндік алған, өз кәсіпорынына өз капиталын ... ... ... барлық тәуекелді өз мойнына алатын жеке тұлғаны
заңдастырды.
Сонымен, кәсіпкерлік ... адам мен ... ... ... ... ... ... ол Конституцияда бекімін тапты, ал
мемлекеттің конструциялық міндеті – кәсіпкерлік бостандығын ... ... ... ... кәсіпкер мәртебесін алуға мүмкіндік ... ... ... және әкімшілік заңдарында бірқатар арнайы нормалар
қарастырылды.
2. Кәсіпкерлік қызмет үшін құқықтық негізді, оның ... ... ... ... ... ... жағдайда
қалыптастыру өз дамуында бірнеше кезеңнен өтті. Бұл, ... ... онда ... табу ... тауар өндіретін, жұмыс,
қызмет көрсетуді ұсынатын адамдардың ... ... ... ... ... ... ... анықталды.
КСРО-ның «Кооперация туралы» Заңында азаматтарға берілген ... ... еді. ... бұл ... ... ... ... жылғы
«Жеке кәсіпкерлікті қорғау және қолдау туралы» Заңында, 31.01.2006 жылғы
«Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңында, ал посткеңестік кеңістікте – ... ... ... ... ... Заң ... ары қарай дамыды,
кәсіпкерлік қызметтің заңдылығын қамтамасыз етті, кәсіпкердің нормативтік-
құқықтық мәртебесін белгіледі.
Бұл құқықтық құжаттар жеке ... ... ... ... ... ... қылмыстардың азаюына септігін тигізді,
азаматтық-құқықтық, қылмыстық-құқықтық және әкімшілік-құқықтық нормалардың
бұл мәселе ... ... ... алып ... Кәсіпкерлік қызмет үшін, оның ішінде әкімшілік-құқықтық ... ... ... ... ... ... белгілі бір ерекшеліктер көрініс тапты. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... Шаруашылық (Украина) немесе Коммерциялық (Эстония) кодекстер
қабылдады, кәсіпкерге жалпылама анықтама берді, сонан соң бұл норманы
кәсіпкерлікпен айналысатын жеке ... және ... ... ... шаруашылық (коммерция) саласындағы құқық бұзушылық үшін
жауапкершілік көзделген өзінше нормалар қарастырылды.
Мысалы, ... ... ... ... ... ... идеясын заң шығарушылар ұнатпады, сондықтан да кәсіпкер мәртебесін
анықтаудың ... ... ... кодекстің және оған ... ... ... ... институттарында кешенді сипат
бар екендігін көрсетеді.
4. Отандық заңнаманы талдай отырып, мынадай тұжырым жасауға болады – ... ... ... ... және ... ... құрайтын кешенді салааралық институт.
Мысалы, ҚР Конституциясының 24-бабына сәйкес ... ... ... ... мен ... ... ... бір түрі болып
саналатын кәсіпкерлік қызмет үшін еркін жазалануына құқық ... ... ... ... меншіктің жеке формасын
қорғауға, бәсекелестікті қолдауға, ... ... ... ... ... ... экономикалық, оның ішінде кәсіпкерлік
қызметтің жалпы бостандығына кепілдік беретін ... ... ... ... ... ... ... конституциялық мүмкіншілігін адам
мен азаматтың құқықтары мен ... ... ... жөн. ... ... оларды ары қарай азаматтық заңнамада
нақтылауды керек етеді, ... ... ... ... ... ... ... нақты кепілдікке сүйенер
еді [37, 78-б.].
Азаматтық заңнаманың нормалары ... ... ... ... ... ... Мұнда азаматтардың кәсіпкерлік қызметке
конституциялық құқығын растайтын және оны нақтылайтын құқықтық ережелерді
көрсету керек. Бұл, ... ... ... толық әрекет қабілеттігі кезін
анықтайтын, сондай-ақ жеке ... ... ... ... ... белгілейтін азаматтық-құқықтық нормалар [38, 67-б.].
Бұзғандығы үшін кәсіпкерлерге қылмыстық мәжбүрлеу ... ... осы ... отырған промблемаға қатысы бар, себебі бұл жерге
мұндай жауапкершіліктің ерекшеліктері туралы ... ... ... проблемалық сипат бар, олар арнайы зерделеулерді керек
етеді. Кәсіпкердің ... ... ... ... ... ... ... талдауда маңызы зор. Себебі
кәсіпкер жеке тұлға ретінде де, заңды тұлғаның басшысы ретінде де ... ... бола ... ... ... ... қарсы бейім мінез-құлықтары
үшін қылмыстық жауапкершілігі
Кәсіпкердің әлеуметтік рөлін өзіне қабылдаған азаматта адамның ... ... ... түрі ... ... ... нормалар, бұл жағдайда азаматтық, әкімшілік, салық, ... оған ... ... субъектісі және сонымен ... ... ... ... ... құқықтық ережелерімен
толықтырылады. Нәтижесінде кәсіпкер арнайы құқықтық мәртебені иемденеді,
оған ... ... ... бағынушылық көрсету жауапкершілігі,
экономикалық қызметтің бұл түрін ... ... ... ... ал ол ... ... бұзушылық формасында орындамау – теріс
зардаптарға алып келеді [39, 78-б.].
Заң шығарушы ... ... ... ... ... салық және қылмыстық
нормалардың өзара байланыс жүйесі деп ... оның ... ... ... ... және ... ... орындау кезінде
көрсететін заңды іс-қимылдарының үлгісін жасауға тиісті деген идея ... [40, ... ... ... ... институт, өз кезегінде, кәсіпкерлердің
құқыққа қарсы іс-әрекеті сияқты заңдық ... ... ... ... ... реттейтін айрықша құқықтық нормалардың болуын
керек ... [41, ... бұл ... үшін ғана ... заңдық жауапкершіліктің бірқатар
принциптеріне сәйкес келеді, ал заңдық жауапкершіліктің өзі ... ... ғана ... ... кәсіпкерлік субъектілерінің заңдық
жауапкершілігін бөлектейтін бірқатар ерекшеліктер бар, олар бұл ... мен ... ... ... [42, 90-б.].
Кәсіпкерлердің заңдық жауапкершілігінің мұндай ерекше қасиеттері жасалу
фактісі ... ... ... ... құқық бұзушылықтармен
байланысты, оның шегінде мемлекет құқық қорғаушы кәсіпкерге тиісті құқық
қорғау нормасының санкциясы шегінде ... ... ... ал аталған
адам заңда ... ... ... ... ... мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасына ұшырауға тиіс [43,60-б.].
Кәсіпкерлер жауапкершілігінің басты ерекшелігі сонда, олар жасайтын
құқыққа ... ... ... әр ... саласындағы тыйымдарды бұзады.
Бұл аралас құқық ... ... ... ... ... Кәсіпкер
шаруашылық-құқықтық (кәсіпкерлік-құқықтық) әрекеттің субъектісі деген де
пікір бар. ... ... ... кешенді, салаларалық
екендігін ескерсек, олар азаматтық-құқықтық та, әкімшілік-құқықтық ... ... ... бола алады [44, 202-б.].
Кәсіпкерлік-құқықтық әрекеттің объектісіне азаматтың заңдармен
реттелетін және қорғалатын мүліктік ... ... ... ... ... ... және қорғалатын, сол әрекет зиян келтірген
немесе келтіруі мүмкін өзге құқықтық ... ... ... ... ... ... ... болсақ,
кәсіпкерлердің белгілі бір жағдайда, орында, уақытта жүзеге асыратын және
қоғамдық қатынастарға зиян ... ... ... сыртқы нақты
көрінісін заң шығарушы әкімшілік (ӘҚжК) және қылмыстық (ҚК) ... Бұл ... ... ... бұзушылықтың да, қылмыстық ... де ... ... ... аралас құқық қарсылық институтын
пайдаланып, заң шығарушы бұл құқыққа қарсы ... ... және ... ... ... мүмкіндік беретін
қосымша айнымалы белгілер енгізді [45, 78-б.].
Азаматтық кодекстің ... ... ... ... заң шығарушы азаматтардың мүліктік жауапкершілігін, заңды
тұлғалар жауапкершілігін регламенттейді, сондай-ақ міндеттемені ... ... ... ... ... нормалар жүйесін
қарастырады [46,109-б.].
П.А. Скамницкий ... ... ... ... ... қылықтың тектік құрамы туралы мәселе көтеруге болады,
себебі оның субъектісі – ... Бұл ... ... теріс
қылықтың субъектісіне қатысты ерекшелік байқалады, ол кәсіпкерлердің, ... ... ... ... ... ... және салық
жауапкершілігінің субъектісі екендігімен ... Ал ... ... ... ... ... ... жауапкершілік қатаң
жеке-дара қолданылады және жеке тұлғаға ... ... ... ... бар, ... тұлғаларды қылмыстық жауапкершілікке тартудан бас тарту әр адамның
өзі жасаған ... ... ... үшін жеке ... ... ... [47, 100-б.].
Бірақ заңды тұлғаны қылмыстық жауапқа тарту АҚШ-та, ... ... оған жол ... ол ... ... қатар кәсіпкерлік-құқықтық әрекеттің ... ... ... ... ... ... ... маңызды роль
атқарады, олар шаруашылық серіктестіктері мен қоғамдарының ... бұл ... ... ... содан барып мұндай
әрекеттердің субъектілерінің қатарына меншік иелері мен тиісті ... ... ... ... ... [48, ... ... мұндай кәсіпкерлік-құқықтық әрекеттің жоғарыда
келтірілген конструкциясын мойындаудың кәсіпкерлік ... ... ... бар, себебі, бұл жағдайда, кәсіпкерлік қатынастарды, онымен
тығыз байланысты коммерциялық емес ... ... ... еді. Және де
жазамен қорқытып әр түрлі қылмыстар жасауға тыйым салу ... ... ... бірі ... еді. Бұл ... мұндай тыйым (тыйымдар)
кәсіпкерлерге салынады, олар мемлекеттік ... ... ... [49, ... ... авторға, біріншіден, осы көзқарасты және
кәсіпкерлік құқықтың кәсіпкерлік қызмет саласындағы ... ... ... ... институты сияқты институттың болуын көрсететін
заңгерлерді ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды қоғамдық қатынастардың кәсіпкерлік құқық түріндегі
кешенді саласының затын ... ... ... ... біртекті
нормалары жиынтығының бар ... ... тұр, бұл ... ... ... ... ... саласындағы қатынастар [50, 145-б.].
Екіншіден, отандық қылмыстық заңнама бойынша кәсіпкерлік субъектілері
жауапкершілігінің проблемалық аспектілерін көрсетіп отыр. Айта кету ... ... ... ... ... ... бар. Тәжірибе тұрғысынан алғанда, заң шығарушы мемлекеттік
мәжбүрлеу шараларын әкімшілік, ... және ... деп ... [51, ... ... ... ... саралағанда тергеуші
кәсіпкер мәртебесі бар арнайы субъектінің ... ... сол ... ... оның қай ... ... құқық бұзушылық немесе Қылмыстық)
қай нормаларымен жауапталатындығы туралы мәселені шешу үшін өзге де ... ... ... ... құқыққа қарсы іс-әрекет үшін заңдық
жауапкершілігінің ерекше сипатына бұл ... ... мен ... ... ... деп ... ... құрамының негізгі элементі субъект екендігін білеміз, ал ҚК-нің
15-бабына сәйкес есі дұрыс, заңда ... ... ... ... ... ... жасап, ол үшін жауап бере алатын адам ғана субъект бола
алады [52, 7б.].
Жасалғанына ... ... ... және ... хабарланған заңмен
тыйым салынған іс-әрекетті жасағандық ғана қылмыс деп танылады. ... ... ... үшін ... ... ... кәсіпкер сияқты
субъектінің ерекшелігін айқындау үшін құқықтық нормалардың белгілі бір
шеңберінің қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... қызмет саласындағы қылмыстардың негізгі белгілері
сипатталған.
ҚК-нің бұл тарауы отандық қылмыстық ... ... ... Қазақ КСР-нің реформаға дейінгі қылмыстық кодексі, басқа ... ... ... ... социалистік меншікке қарсы қылмыстар (2-тарау);
- шаруашылық қылмыстарын (7-тарау) ... үшін ... сол, ... КСР Қылмыстық кодексінің 165-бабы жеке
кәсіпкерлікпен айналысқан, яғни ... ... ... немесе
тұрмыстық, мәдени және ... ... ... ... мен ... ... жалдағанда, шикізат, материал, құрал-
жабдық алғанда берілетін құқықтарды, жеңілдіктер мен артықшылықтарды ... ... ... салудағы жеңілдіктерді алу үшін мемлекеттік, кооперативтік
немесе өзгедей ... ... ... немесе оларды жамылып пайда
табу мақсатында жүзеге асырылатын қызметпен айналысқан адамдарға арналған.
Қазақ КСР Қылмыстық кодексінің 7-тарауындағы ... да біз ... ... ... бар, ... онда ... құқық жайында сөз
болады. Ол – ... ... ... ... оны жүзеге асыру
барысында социалистік ұйымдар арасында қалыптасатын шаруашылық қатынастарды
реттеу тәртібін анықтайтын ... ... ... ... құқық
жеке азаматтарды емес, тек социалистік ұйымдарды, олардың бөлімшелерін
шаруашылық жүргізуші субъект деп таныды.
Бұл кодекстің ... ... ... шаруашылығының мүддесіне
қол сұғатын қылмыстар тізбесі берілді, ол қылмыстар халық шаруашылығының
кез келген саласында жасалынатын ... ... және ... ... бір ... орын ... құқыққа қарсы іс-әрекеттерге бөлінді. Бұл
нормаларды іске асыру практикасы кеңестік кезеңде қылмыскерлердің жаңа типі
пайда ... ... Олар ... жолмен пайда табу және одан салық
төлемеу үшін мемлекеттік актілер мен мемлекеттік ... ... ... ... ... ... [53, ... кезеңдегі шаруашылық қылмыстар тізбесін қарап отырсақ, онда
кез келген елдің қылмыстық заңнамасына сай ... ... ... зиян ... ... ... ... салатындай нормалардың
бар екендігін көреміз [54, 78-б.].
Өндірістік қатынастардың капитализмге немесе социализмге тән екендігіне
қарамастан оған ... зиян ... ... жаза ... Бірақ социализм жағдайында Қазақ КСР-і Қылмыстық кодексінің 164-165-
баптарына, одақтас республикалардың Қылмыстық кодекстерінің соған ... ... жеке ... ... ... ... адамдар бұл
жалпы ережеге кірмеді.
Сондықтан да сол кездегі шаруашылық қызмет және ... ... ... сол Кодекстің 7-тарауындағы қылмыстық құқықтық
нормаларды жетілдіруге ... еді, ... өз ... ... зиян келтіретін жаңа тыйымдар салуға.
Бірақ қылмыстық-құқықтық нормалардың тиісті шеңберін қалай жетілдірсе
де шаруашылық қызметі саласындағы қылмыскер ... ... ... алмады. Қылмыстық жауапкершілікке тарту, бәрінен бұрын, шаруашылық
заңдарында белгіленген міндеттеулер мен тыйымдарды бұзғандық үшін ... және де ... ... ... ... ... ... қызметкерлерінің белгілі бір санатының қызмет бабына байланысты
болды [55, 6-б.].
Сонымен қатар ... ... ... жоқ, бірақ социалистік
экономиканың концепциясына ... оның ... ... спектр құрған
адамдар да сондай қылмыскерлер деп танылады [56, ... ... ... ... ұғымы КСРО-дағы, сонан соң
посткеңестік кеңістіктегі 80-90-жылдарғы әлеуметтік-саяси және экономикалық
реформалар ... ... ... ... ... КСРО-ның «Кооперация туралы» және Қазақстан
Республикасының 04.07.1992 жылғы «Жеке кәсіпкерлікті қорғау және ... Заңы ... ... сонан соң отандық заңнамаларда жүзеге
асырыла бастаған өзгерістердің алғашқы қадамдары еді.
Кәсіпкерлік қызметті реттей ... заң ... ... туыс ... ... ... «экономикалық қызмет
саласындағы қылмыскер» ұғымының ... ... ... осы ... де ... ... ... автор екі үрдісті бөліп алды.
Біріншісі, шаруашылық құқық нормаларына енетін шаруашылық ... ... ... байланысты, нәтижесінде бұл көзқарас қылмыстық
заңнама ... да ... ... ... ... болуына
әкеледі.
Екінші үрдіс шаруашылық құқық концепциясын дамытудан бас ... ал бос ... ... ... құқықты дамыту туралы
идеямен толыға бастады. Бұндай көзқарастың пайдасына ... ... ... ... дербес, өз тәуекеліне жүзеге асыратын, ұдайы ... ... ... деп оны азаматтық заңнама деңгейінде тану, ал
Азаматтық ... ... осы ... ... ... қатынасын
реттейді.
Өз кезегінде кәсіпкерлік қызмет субъектілері мәртебесінің ... ... ... ... ... ретінде қабылданған
әкімшілік-құқықтық заңдарының ... ... ... ... Қазақстан Республикасында жеке ... ... ... ... ... құқықтық жүйеде тиісті құқықтық массивті
«азаматтық-құқықтық цикл ... деп ... ... бөлу ... аталып өткендей, отандық заң шығарушы жеке кәсіпкерлік қызмет пен
коммерциялық делдалдықты (Қазақ КСР-нің ... ... ... және ... реформалар нәтижесінде өзінің қоғамға қауіптілігін
жоғалтқан өзге де қылмыстарды криминалға жатқызбады.
Бұрындары кәсіпкер кәсіпкерлік-құқықтық теріс қылық ... ... ... бола ... деп ... Бұл ретте мұндай құқық
бұзушылық ... ... ... жүйе ... фактор рөлін атқарды.
Қылмыстық кодекстің кәсіпкерлер үшін қандай да бір ... ... ... жүгінсек, заң шығарушының кәсіпкерді қылмыстық ... де, ... және ... ... бұзушылығының да субъектісі
ретінде танитындығын көреміз. Оларды қайталану сияқты ... ... ... ... ... ... ... құқық институтының
шегінде ҚК-нің Ерекше бөлімінің бірқатар нормалары негізінде қылмыстық
жауапкершілік көтеретін ... ... ... субъектінің ерекшелігін
анықтайтын институттың өзгергендігін көрсетеді. ... ... ... ... деп ... өзі ... мәртебесінің элементтері бұл қылмыстар құрамдарының
конструктивтік белгілер рөлін ойнай бастады деп ... ... ... шығарушының пікірінше, экономикалық қызмет саласындағы ... ... бұл ... болмайды. Мұндай үрдіс әкімшілік
заңдарында да, ... ... да ... ... ... ... ... жүріп жатқан 90-жылдардың аяғында
экономикалық қызмет саласындағы ... ... ... ... ... ... кәсіпкер мәртебесі сияқты конструктивтік
белгіні бекіту даму алды.
Және де ... ... ... ... ... ... мәртебесі бар адамдардың олардың да субъекті бола
алатындығын көрсетіп отыр.
Сонымен «қылмыскер – кәсіпкерлік қызмет ... сөз ... (есі ... және ... ... ... белгілерімен де
қоса бірқатар қылмыстар құрамына кіргізу азаматтарды – кәсіпкерлік қызмет
субъектілерін тиісті ... үшін ... ... ... ... [57, ... қылмыстық заңнаманы реформалау туралы ақтық шешім қабылдағанда
заң ... оның жаңа ... ... ... кәсіпкер бола
алатын біршама қылмыстарды жинақтады.
Қылмыскер-кәсіпкерге қатысты ... ... ... оны
қылмыстардың арнайы субъектісі ретінде тану тұрғысынан тиісті қылмыстық-
құқықтық нормаларды қолдану ... ... ... де ... бар.
Экономикалық қызмет саласында жасалған қылмыстар үшін айыпты
кәсіпкерлер үлесінің 45% ... ... ... отыр [58, 20-б.]. ... ... ... 177, 190-191, ... бойынша
қылмыстық жауапкершілікке тартылған айыптылар есебіне жатқызуға ... ... ... ... ... ... қылмыстық жазаға
тартылған. Ең азы – 182-бап бойынша жазаланғандар.
Егер кінәлілердің ... ... ... ... алатын болсақ, онда олардың арасында әр түрлі шаруашылық
серіктестіктерін басқаратын ... ... ... ... ... (34,1%), ал жеке-дара кәсіпкерлер үлесі 10,9%-ды құрайды ... ... ... ... бойынша қылмыстық жауапқа тартылған
адамдардың арасында өз қызметін тіркеусіз және лицензиясыз ... ... ... ... ... тұр (19,1%). ... ... басым
көпшілігі ҚР ҚК-нің ... (59,7%) және ... (41,3%) ... ... ... [59, ... көрсеткіштерді Әділет министрлігінің ҚАЖК мәліметтерімен салыстырып
қарасақ (автордың ескертуі – жаза өтеушілердің) кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... 39%-ы ... ... кету және жұмсап қою, тиісінше 9,3% және 2,1%. Қылмыстық
кодекстің 176 (1%), 193 (1,4%), 194 (2,2%), 195 (6%), 192 (1%), 196 ... ... ... ... адамдар арасында кәсіпкерлер көп емес.
Меншікке қарсы қылмыс жасап сотталғандар арасындағы кәсіпкерлер үлесі ... [60, ... ... ... үшін кәсіпкердің құқықтық мәртебесінің болуы
сияқты ... ... ... ... ... ... ... жасайтындығы көрсетіп отыр. Осы ... ... ... ... ... ... де бұл мәселеге қатысы бар.
Кәсіпкерлерді қылмыстық жауапқа тарту практикасын зерделей келе ... ... ... ... ... бұл ... ... айтады, себебі бұл жерде анықтаушылар, тергеушілер және
судьялар Жоғарғы Сот ... ... ... дейді.
Қылмыстық кодекстің 222-бабы бойынша қылмыстық жауапкершілікке не әр
түрлі шаруашылық ... ... ... не ... ... ... екен, себебі, ұйымның нормативтік-құқықтық актілеріне
немесе құрылтай құжаттарына сәйкес олар ... ... ... ... қамтамасыз етуге, сондай-ақ салық органдарына
берілетін құжаттарды бекітуге міндетті.
Сонымен экономикалық қызмет саласындағы ... ... ... ... субъектіге тікелей сілтеме жасалмаса да Жоғарғы ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік
қызмет саласында жасалған іс-әрекеттерді саралауға мүмкіндік береді.
Мұндай түсініктеме салық заңнамасы заңды тұлғаны, қылмыстық заңдар жеке
тұлғаны жауапкершілік субъектісі деп ... ... үшін аса ... [61, ... қатар экономикалық қызмет саласында жасалған іс-әрекетті
саралау практикасы экономикалық қызмет саласындағы ... ... ... ол ... заң ... қарсы келген кездерде де маңызды ... [62, ... ... ... ... ... ... алайық. Оны
суреттегенде заң шығарушы бұл ... ... ... ал арнайы
әдебиетте бұған қатысты әр түрлі пікірлер бар. Ал автор бұл ... ... ... нақты жүзеге асырушы, бірақ мемлекеттік
тіркеуден ... ... ... алмаған азамат, ал заңды тұлғалардың
басшылары сол ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке
тартылуы мүмкін деген пікірді қолдайды [63, 34-б.].
Заңсыз кәсіпкерлік субъектісіне тіркеу, лицензия алу не ... ... ... ... ... да жатқызу керек деген пікір де
дұрыс. Қайсыбір адамдарда ... ... бар ... ... қызметке жасайтын бақылауынан және олар қабылдайтын шешімдердің
маңыздылығынан көруге болады. ҚК-нің 190-бабы бойынша қозғалған қылмыстық
істерге ... ... ... іс ... ... осы жолмен келеді.
Автор жүргізген зерттеудің нәтижелері ҚК-нің 190-бабы бойынша қылмыстық
жауапкершілікке, бәрінен бұрын, «еркін ... яғни ... ... ... рұқсат алмай кәсіпкерлік қызметпен айналысқан
адамдардың ... ... (59,7%). ... ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке мәртебесі мемлекеттік тіркеуден өтуді,
арнайы рұқсат алуда не ... ... ... ... ... ... басым көпшілігін шаруашылық жүргізуші субъектілердің
басшылары құраған, олар қызметтің ... ... ... жүзеге
асырған [64, 15-б.].
Бұл айтылғандардың қылмыс жасаған кәсіпкерлерді ерекшелеудің негізіне
алынған конструктивтік белгілерге қатысы бар.
Және де ... ... ... ... жас ... есі
дұрыстық сияқты жалпы белгілерін де қарастырған. Бұл дегеніміз – қылмыстық
заңның жасалған қылмыс үшін адамды жауапқа тартуға болатындай жас ... ... ... немесе олар қатысып жасаған
қылмыстық іс-әрекет үшін жауаптылық 16 жастан басталады.
Кәсіпкерлер үшін осы жас ... ... ... ... ... азаматтық заңдарына сәйкес 16 жасқа толған
адам ата-анасының, қамқоршысының келісімі, ондайлар болмаса – сот ... ... ... ... ол ... ... қабілетті деп
танылуға тиіс. Бұл, өз кезегінде, кәсіпкерлер жасайтын немесе олар ... ... ... ... ... жас кәсіпкердің яғни ерекше
субъектінің бар екендігін көрсетеді.
Ал автор жүргізген зерттеудің нәтижелері мұндай ... ... ... ... ... көрсетіп отыр.
Мысалы, ҚК-нің 190-бабы бойынша қылмыстық жауапқа тартылғандардың ... ... ... 25-29 ... – 23,4%;
- 30-39 жастағылар – 40,4%;
- 40-49 жастағылар – ... ... ... 18-19 ... ... – 2,7%, ... ... қою қылмысын жасағандар ішіндегі үлесі – 0,9% екен.
Жоғарыда келтірілген ... ... ... ретінде қылмыс
жасаған, сондай-ақ меншікке қарсы қылмыс жасаған адамдардың басым ... 30-39, 40-49 ... ... көреміз.
Алаяқтыққа, иелену мен жұмсап қоюға, заңсыз кәсіпкерлікке, салық
төлеуден жалтаруға ... ... ... ... ... негізінен, 20-
24 жастағылар.
Қылмыс жасаған адамды тану ... бірі – оның ... ол ...... жауапқа тартылатын адамның өз
әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қаншалықты қауіпті ... ... және оны ... алу ... ... ... ... мынадай тұстарға назар аударған дұрыс деп
санайды.
Біріншіден, автордың ҚК-нің 190- және 221-222-баптарында ... ... ... ... ... іс жүргізу тәжірибесіне жасаған
талдамасының нәтижелері тергеушілердің (алдын ала анықтаушылардың) әрбір
жағдайда ... ... және ... ... айқындағанын, ол
жайында психоневрологиялық диспансерлерге сұрау салғандығын көрсетті. ... ... ... ғана бұл ... есі ... ... ауытқулар анықталған. Олар көбіне айыптының ішімдікке ... ... ... ... емес ... ... ауытқулар
еді. Жалпы, әрбір он айыпталушының біреуінде патология бар екендігі
анықталды, ол ... ... ... ... еді. ... ... егде жастағы адамдарда болды.
Құқыққа қарсы іс-қылығы кәсіпкерлік ... ... ... қабілеттілік белгісіне олардың білім деңгейінің де жанама түрде
қатысы бар. ... ... ... ... 190- және ... ... ... адамдар арасында орта кәсіби, аяқталмаған жоғары
және ... ... ... ... ... ... Олардың ішінде толық орта
білімді айыпталушылар саны да едәуір еді. Бұл, әрине, ... ... ол ... бұл ... ... дамуының деңгейін
көрсетеді, бұл ... ... ... ... ... ... бара
алатындай қабілетті керек ететін экономикалық саладағы ... ... да әсер ... ... саласында бірқатар қылмыстар жасаған және кәсіпкер
болып табылатын ... ... ... тартумен байланысты
құқық қолдану практикасын қорыта келе ... ... ... ... істер бойынша сотқа дейін іс жүргізу ... ... ... ... ... ... белгілерін, сондай-ақ,
жұмыс түрімен және ... ... ... ... ... ... барлығы жасалған іс-әрекетті саралаумен байланысты проблемалық
мәселелерді, мысалы, аралас ... ... ... ... ... мүмкіндік
берді.
Заңдық жауапкершілік проблемасын алатын болсақ, мемлекеттік мәжбүрлеу
шараларын жеке тұлғаға да, заңды ... да ... ... ... ... жаңа Қылмыстық кодексті даярлау кезінде проблемалық мәселе
туындады, бірақ ол қазіргі ... сай ... ... Айта кету керек,
шетелдік Қылмыстық заңнама «респектабельдік» қылмыскерлікпен ... жеке ... ғана ... ... ... да қылмыс субъектілеріне
жатқызады.
Айталық, Нью-Йорк штатының Қылмыстық кодексі өзінің 20.20 параграфында
корпорацияның ... ... ... Бұл ... ... ... жасады деп танылады, егер корпорация:
1) Өзіне құқық жүктеген оң әрекет жасау міндетін орындамаса;
2) Директорлар кеңесі немесе өз ... ... ... ... ... корпорация мүддесі үшін қастандықты мүддеге асырса, оған
рұқсат ... оны ... етсе ... оған ... жол берсе;
3) Өз өкілеттігі шегінде әрекет ететін корпорация агенті ... үшін ... ... ... [65, ... ... ... өзіндік артықшылығы бар.
Біріншіден, ұжымдық кәсіпкер заң актісі деңгейінде қылмыстық
жауапкершілік ... деп ... ал заң ... ... ... терминологияны қолданған.
Екіншіден, корпорацияны мүліктік ерекшелігімен ғана емес, ұйымдық
тұтастығымен де өзгешеленетін ұйым деп танып, АҚШ заң ... ... ... ал заң ... ... өкілдерін көрсеткен,
себебі олар заңды тұлғаның қалауы ... ... ... ... ... ... және ... органдар ролін атқарған.
Осы заңнама негізінде АҚШ-та заңды тұлғаны қылмыстық жауапкершілікке
тарту мүмкіндігі туып ... ... «alter ego» оның ... ... ... ... шешім, әрекет, сондай-ақ әрекет зардабы үшін бұл ұжымдық
кәсіпкер толық, кейде субсидарлық жауапкершілік көтереді.
Қазақстан ... заң ... ... ... заңды тұлға институтына едәуір өзгеріс енгізді, ол
кәсіпкерлік ... ... ... еді. ... ... ... ұғымына анықтама берілді, оның құқық қабілеттігі қарастырылды (АК-нің
35-бабы), заңды тұлғаның органдары ... ... ... ал 44-бапта
жауапкершілік көзделді [66, 15-б.].
Заңды тұлғаларға жария-құқықтық сипаттағы міндеттерді де ... ... ... ... ... ... шетелдердің
қылмыстық заңдарында бар прецентті ескерсек, қылмыстық ... ... ма ... ... туды.
Құқық тұрғысынан заңды тұлға жауапкершілік көтергенімен оны қылмыстық
жауапкершілікке тарту мүмкіндігі жоққа ... ... ... ... қауіпті әрекеті үшін жеке адам ғана ... ... ал біз ... ... ... ... заңды бұзатын
әрекетті жасауға өкім еткен ... ... ... ... ... ... ... заңды тұлғаға көзқарас азаматтық
заңнамада біржақты емес. Мысалы, азамат ғана құқық субъектісі бола алады,
ал ... ... оның ... құқықтық жасанды субъектісі, абстрактылық
ұғым ... ... ... ... ... ... тұлғаны өмірде бар, айрықша құқық
субъектісі деп танитын реалистік ... ... ... да американдық
құқықта корпорацияны ... пен ... ... ... ... ... ... акционерлер арасында шарт жасаушы деп таниды.
Мұның барлығы акционерлерге корпорация ... жеке ... ... ал мемлекетке корпорация қызметін бақылауға, ол ... заң ... ... алу ... ... ... ... береді.
Бірақ ол үшін корпорацияға заңды тұлға ретінде ықпал ете алатындай
тетік болуға, ... ... ... үшін ... қылмыстық жауапкершілік
қарастырылуға тиіс. АҚШ-тың Қылмыстық кодексінде (мысалы Нью-Йорк штатының)
ондай тетіктің моделі ... ал ... ... ... ... ... ... Қылмыстық кодексінде заңды тұлғаға да, ... да ... ... белгіленген [67, 20-б.].
Сонымен қатар қылмыстық құқық теориясында заңды тұлға ... ... ... ... қабылданды. Мысалы,
заңды тұлға құқықтық қатынастар субъектісі ретінде тек ... ғана ... ... ... ... ғана жеке
тұлғалармен қатар экономикалық ... ... ... идея ... ... бұл ... көрсетілген теорияның заңды тұлға
азаматтың шағылысы, құқықтың жасанды субъектісі, негізінен абстрактылы ұғым
деген ... еді. Бұл ... ... ... тұлға, құқық субъектісі
ретінде ұжымнан бөлек, өз бетімен ... да бір ... ... ... ... Бұл ... тікелей қылмыс жасаған нақты жеке тұлғаның
кінәсі ұғымы кінәнің психологиялық концепциясы және ... ... ... ... ... мұны ... ... құқық теориясы
қабылдамайды.
Бұл көзқарасты жақтаушылар адамның орталық жүйке жүйесінде болатын
белгілі бір ... ... ... ... ... ғана ... негіз болады дейді. Сондықтан да ... ... ... көрінбейтін) қылмыс субъектісі бола ... ... ол жеке ... ... ... ... ... алып, жазаға
тартылады. Мұндай міндет үшінші тұлғаға өтпейді, тікелей қылмыс жасаған
жеке ... ғана ... [68, ... ... ... жауапкершілігін белгілеу тұрғысынан алғанда
автор қылмыстық заңнаманың перспективасына қатысты мынадай мән-жайларды
атап өтеді.
Біріншіден, ... ... ... ... ... ... тигізеді. Батыс елдерінің экономикалық жүйесінде ХХ ғасырда болған
өзгерістер кәсіпкерлерге ... да ... ... болуы керек
екендігін көрсетті. Себебі оның болмауы кәсіпкердің пайда табудың қылмыстық
әдістерін пайдалануына алып ... ХХ ... аяғы мен ХХІ ... ... ... ... ... айғағы, кәсіпкерлер қызметін бақылаудың
шетелдік тәжірибесін толық көлемде пайдаланудан бас ... ... ... ... зор ... зиян келтірді.
Екіншіден, кәсіпкерлерде заңды тұлғаларда қылмыстық жауапкершіліктің
болуына саяси факторлар да ... ... ... экономикалық қызмет
саласындағы қылмыстардың кең таралуы жеке ... ... және ... ... бейімдеумен байланысты экономикалық
саясаттың беделін түсірді.
Үшіншіден, заңды сипаттағы аргументтер де бар.
Мысалы, жеке ... ... ... ... ... ... болмайды, себебі тұлғаның құқығы тек адамның ғана құқығы емес, ал
заңды тұлғаның құқығы мен ... оны ... ... ... мен ... ... [69, 90-б.].
Және де отандық қылмыстық құқық тек жеке тұлғаны ... деп, ... да, ... де, ... да ... деп таниды.
Шетелдік қылмыстық заңнаманы алатын болсақ, заңды тұлғалардың қылмыстық
жауапкершілік ... ірі ... ... ... ... деп ... болады. Ал бұл теория ... ... ... Олар ... тұлғаларға қылмыстық жауапкершілік белгілеуден бас
тартты [70, 56-б.].
Одан кейін заң шығарушының әкімшілік және салық ... ... ... ... ... ... пайдалануды да біз талдап
отырған проблеманың дұрыс шешілуіне септігін ... бұл ... ... де, кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырушы заңды тұлғалар да
субъект бола ... ... бұл ... ... ... ... құқықтық
феномен қалыптастыруға алып келер, ондайдың болатындығын ... ... отыр [71, ... ... ... ... тек қылмыстық құқық арқылы
қамтамасыз ету мүмкін емес, ... ... ... ... ... ... жолмен белгіленеді, ал қылмыстық жаза, керісінше,
қосымша функция атқарады.
Автордың пікірінше, әкімшілік-қылмыстық құқық концепциясы ... және ... ... да ... ... оның ... ... сияқты заң шығару амалдары пайдаланылған. Бұл ... ... ... ... ... бірқатар қылмыстар ... ... ... ... ... ... пайдалану түрінде
сақталады.
Постпревенция нормалары концепциясын қайта жандандырудың ... ... ... жеке ... мен ... тұлғалардың
жауапкершілігін Әкімшілік құқық бұзушылық туралы Кодексте бөлек-бөлек
қарастырып, соңғылар үшін ... ... жаза ... ... ойымызша, кәсіпкерлердің құқыққа қарсы іс-қылықтарына қарсы
тұруда азаматтық заңнама елеулі роль атқаруы ... Ал ... ... ... ... ... немесе сенімге қиянат жасау орын алса
ғана қылмыстық заңдар қолданылуға тиіс. Бұл ... ... ... ... ... ... ... емес әрекеттерді криминалға
жатқызбауда бірқатар проблема тудырып отыр. Айтылғандарды ... ... атап өту ... ... ... ... азаматтық, әкімшілік,
қаржылық, салық, жер және басқа заңнамаларды регламенттейтін ... ... ... ... Бұл ережелер берілген
өкілеттілікті іске асыру және жүктелген міндеттерді орындау кезінде
кәсіпкердің ... ... ... тиіс екендігінің моделін
жасайды.
Кәсіпкерлердің жалпы қоғамға және мемлекетке, тауарларды, жұмысты,
көрсетілетін ... ... ... контрагенттерге және
тұтынушылар кәсіпкерлік қатынасқа кіретін өзге де адамдарға ... ... ... ... ... ... ететін құқықтық
талаптар мен тыйымдар кәсіпкердің нормативтік-құқықтық мәртебесінің айрықша
компоненті болып табылады.
2) Жария-құқықтық қатынастар шегінде ... ... ... ... ... ... ... табылады, себебі нақты
қылмыстық, әкімшілік, салықтық құқық бұзушылық құқықтың тиісті
саласында көзделген ... ... ... ... ... ... қайшы әрекет үшін заңдық жауапкершілігінің
көптеген ерекшеліктерін көрсетеді. Кәсіпкерлік қызмет тәртібіне қол сұғатын
іс-әрекет жасалғанда онда ... ... ... ... ... түрлерінің шегін ажырату мәселесі ... ... ... ... ... арнайы субъектісін ерекшелейтін негізгі,
конструктивтік белгілер туралы мәселе де туындайды. Бұл ... ... ... ... ... туралы мәселені шешумен де
байланысты, бірақ бұл жайында ... бар, ал бұл ... ... ... ... ... іс-әрекеттеріне қарсы тиімді қарсы
тұруға септігін тигізер еді.
3) Кәсіпкер кәсіпкерлік қызмет туралы заңнамада көзделген нормалар мен
ережелерді нақты ... үшін ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шараларына ұшырайды,
кәсіпкер-құқық бұзушыға тиісті теріс зардап келеді. Нақты құқықпен
қорғалатын объектілерді қорғау мақсатында кәсіпкерлік ... ... ... ... ... ... көзделген оң
іс-қылығының регламенті қылмыстық-құқықтық және әкімшілік-құқықтық
тыйымдармен күшейтіледі, кәсіпкерлерді ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлерді топтастыру
Кәсіпкер мәртебесі негізгі белгісі болып табылатын бірқатар
қылмыстардың ... ... ... ... ... келе ... топтастыру қажеттігі туындады. Мұндай жағдайда ол субъектінің
жалпы сипаттамасы нақты ... ие ... оның ... ... да,
практика тұрғысынан да маңыздылығы бар [72, 87-б.].
Бұрыннан белгілі қылмыстық құқық теориясында қылмыс ... ... ... ... ... ... ... жауапқа тартуға болатындай қасиеттер жиынтығын заң шығарушы нақты
анықтап ... ... ... ... қылмыстардың, атап айтқанда,
кәсіпкерлер жасаған немесе олардың қатысуымен жасалған қылмыстардың арнайы
субъектілердің топтастырудың критерийлері бола алады [73, ... ... ... және ... ... заңнамасы
бойынша бірінші белгісі, ол тек адамды ғана қылмыстық жауапкершілікке ... ... ҚР ... кодексінің 15-бабында жеке тұлға ғана
қылмыстық жауаптылық көтереді деп ... ... да ... заң ... ... ... да ... тартудан қашқақтауын осы
баппен байланыстырады. Дегенмен белгілі бір ... ... ... осы ... ... ... кейбір ерекшеліктер көзге
түседі [74, 23-б.].
Мысалы, бірқатар қылмыстардың субъектілері мынадай жеке тұлғалар ... ... ... 14, ... ... өз ... асырған, бірақ мемлекеттік тіркеуден өтпеген азаматтар;
Б) жеке кәсіпкер ... бар және ... ... ... құқықтық тыйымдарды бұзған азаматтар;
В) азаматтық және кәсіпкерлік заңнамаға немесе құжаттарға сәйкес заңды
тұлғаның қызметін басқаруды жүзеге асыру ... ... жеке ... ... ... меншік иесі, бірге иеленушісі немесе бірге
құрушысы ... ... ... ... біз ... және ... ... субъектілерін дифференциалдайтын ережесінің қылмыстық заңнама
нормаларына да ықпал еткендігін көреміз. Қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... жасалған іс-әрекеттің
кейбір баптары бойынша саралағанда кәсіпкер ... ... ... ... анықтау керек.
Бұл әсіресе ҚК-нің аралас құқық ... ... ... ... үшін ... ... бұлай қойылуын әкімшілік
және салық заңнамасының заңды тұлғаға тиісінше әкімшілік және ... ... ... ... ... ... біріншіден, тек қылмыстық жауапкершілік
субъектісі бола алатын ... ... жеке ... ... ... аралас құқық қарсылық белгілерімен біріккен
туыс нормаларының күші жүретін ... ... ... ... ... жеке ... да, заңды тұлға да жауапкершілік субъектісі бола алады.
Бірқатар қылмыстар мен құқық бұзушылардың құрамдарын заң ... ... ... ... ... және ... органдарынан,
субъектінің негізгі белгілерін анықтаумен қатар, жасалған ... ... ... барлық мән-жайды олардың айқындауын талап
етеді.
Ал экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарды, ҚІЖК-нің 192 және 285-
баптарына сәйкес ... ... ... ... ... ал ... тексеру жұмысы, әкімшілік салық юрисдикциясы салық органдары
құзырында.
Сондықтан да ... ... ... ... ... ... және ... бұл органдар арасында үйлесімді әрекет
болуға тиіс. Бұл ... ... ... автор заңды тұлғалардың
қылмыстық жауапкершілігі ... ... ... ... Ол ... заңдық жауапкершілік жүктеуден бас тартқандық өзгеріссіз қалады
деп кесіп айтуға болмайды.
Әрине, үшінші адамдардың ... ... ... ... қылмыс үшін жауапкершілікті корпорация басшысына
жүктеуді қылмыстық құқық теориясына енгізу өте күрделі ... ... ... ... ғана ... ... қылмыстық құқық принципінен
ауытқу мүмкіндігі бірқатар елдерде ... ... ... ... ... шарты деп танылып отыр [76, 78-б.].
Бұл экономиканың жеке секторына татымды ... ... ... ... ... ... ... етілмейінше қылмыстардың аталған
түрлерімен күресте айтарлықтай ... бола ... ... да ... Республикасында (АҚШ пен Франциядағы сияқты – автордың ескертуі),
француз үлгісіндегі отандық жағдайға бейімделу есебінен кейбір қылмыстарды
жасауға қатысы бар ... ... ... ... ... деп санайтын заңгерлердің пікірін қолдайды.
Мысалы, Францияда заңды тұлғалардың қылмыстық жауапкершілігі белгілі
бір ... ... үшін ғана ... ал қылмыстық кодексте
қарастырылған қылмыстардың барлығына бірдей таралмайды [77, 78-б.].
Егер қылмыстық құрамында жасалған ... үшін ... ... ... ... кодекс ондай ұйымды заңды тұлға қатарына
жатқызбайды. Ал қылмыс ... ол ... ... әр ... қатысты
анықталады, яғни жауапкершілік жеке дараланады.
Айтылғанның ... ... ... басқа формаларына қатысы бар.
Оның үстіне мұндай жағдай біржақты емес, сол ... ... ... ... суъектісі туралы мәселе көтеруде, олар өз пікірлеріне
қылмыстық заңнамада ... ... бар ... ... ... [78, 60-
б.].
Осы ғылыми зерттеудің шегінен тыс жатқан бұл ... ... ... заңнамада қатысу инстиутының болуы кәсіпкерлерді қылмысты өзі
жасағандар және қылмысты басқа біреулермен бірлесіп ... деп ... ... ... ... ... қылмыс жасаған қылмыскерлерді дифференциация
жасауға болатындығын автор жүргізген зерттеудің нәтижелері ... ... ... формасында кәсіпкерлікпен айналысқан адамдардың кінәлілер
ішіндегі үлесі – 25 % ... ... – 75 %), ... ... ... – 33,2 % (жеке айналысқандар – 66,8%), ... ... ... – 31,3 % ... ... – 68,7%) ... ... бұл қылмыстарды жасағанда екі адамның болғандығын
көрсетеді, бірақ, кейде оған үш, төрт және бес ... ... ... ... ... ... иеленіп алу және ысырап ету (176-
бап) сияқты қылмыстарды жасауға қатысуды ... ... ... ... ... ... ... біріге бастағандығын
(тиісінше 59,1 және 52,3%) байқауға болады.
Жалпы бұл ... ... және ... ... ... өзге адамдарды сандық белгі бойынша ... ... ... ... алғанда кәсіпкерлердің қатысу формасында жасайтын
қылмыстарын өзінше топқа бөлумен байланысты бір ерекшелікті ... ... ... меншікке қарсы қылмыстардың кейбір құрамдарын тек адамдар тобы
жасай ... етіп ... ... монополиялық әрекеттер мен
бәсекелестікті шектеудің субъективтік құрамын алатын болсақ, ... ... және ... ... шектеу туралы» Заңға
сәйкес бұл іс-әрекетті алдын ала жасалған өзара келісім бойынша тек адамдар
тобы жасай алады. Оның құрамында ... ... ... ... ... ... көрсететін кәсіпкерлер де, мемлекеттік органдар мен
жергілікті өзін өзі басқару органдарының лауазымды адамдары да, ... ... ... қауымдастықтардың, бірлестіктердің коммерциялық және
коммерциялық емес ұйымдардың басшылары мен лауазымды адамдары ... ... ... ... беру де ... ... ... немесе құқыққа қарсы іс-әрекет жасаушы адамдарды топтастырғанда
қылмыстық жауапкершілік басталатын жас ... де ... ... ... кәсіпкерлерді жас белгісі бойынша ... ... ... олар 16-18 жас аралығындағы ата-аналарының немесе ... ... ... келісімімен немесе ондай болмаса соттың
оң шешімімен кәсіпкерлік қызметпен айналысуға тілек білдірген және ... бар ... ... ... қылмыс жасаушы кәсіпкерлер бостандық
алған кәмелетке толмағандарға және қылмыстық жауапкершілікке тарту үшін ... роль ... өзге ... бөлетін позициялар.
Бұған қатысты айрықша көзқарас та бар. Оның мәні – ... ... ... ... ... ... екіншіден,
бостандық алмаған, кәсіпкерлік қызметпен рұқсатсыз айналысатын кәсіпкерге,
үшінші – өзге ... ... ... ... ... бар, ... бостандық алмаған
кәмелетке толмаған кәсіпкердің қызметінде:
- алдау немесе сенімге қиянат жасау жолымен мүліктік залал келтіру (ҚК-
нің 182-бабы);
- ... ... алу және ... ... ... ... өзгедей қылмыстық құрам болса оның жасаған іс-әрекетін саралау
мәселесін шешуге мүмкіндік туады.
Бұл көзқарастың мәні сонда – ... ... ... ... ҚК-нің 190-бабында көзделген қылмыстық субъектісі деп танылмайды,
ол ҚК-нің жоғарыда көрсетілген нормалары бойынша қылмыстық ... адам деп ... ... ... ... пікірталас бар. Ол бойынша адамды ҚК-
нің ... ... ... ... деп тану үшін ... ... ... қылмыстық заң белгілеріне сәйкес келмейтін
қосымша белгілер енгізу тіптен қажет ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызмет үшін жауапқа
тартуға мүмкіндік береді.
Сонымен қатар автор заңсыз кәсіпкерлік үшін арнайы субъект болға тиіс,
онда ... ... ... ... ... ... сипат болады
дееген заңгерлердің көзқарасын қолдайды.
Және де заңсыз кәсіпкерліктің барлық түрлері үшін ... ... ... ...... ... ... жататын және өз
тәуекелімен жүзеге асырылатын кәсіпкерлік қызметпен айналысу үшін ... ... ... ... ... ... ... қылмыскерлерді, сонымен қатар,
психикасы бұзылған және психикасында ауытқушылық жоқ адамдар деп ... ... ... ... ... топқа жатады. Олардың бірен-
сараны ғана ішімдікке ... ... ... ... ... сот-психиатриялық сараптамадан өткен, бірақ есі дұрыс ... ... ... ... ... ... ... субъектісінің жалпы белгілері бар адамдарға және
кәсіпкерлер жасаған немесе ... ... ... ... ... жеке ... ... белгілі бір қосымша ... ... ... Бұл критерий арнайы әдебиетте нақтыланған, ол қылмыстың
арнайы субъектісін айыратын ... ... ... ... ... құқықтық жағдайы туралы мәселені қарағанда олардың
өздеріне ... ... ... үшін ... анықтайтын өзіндік ... ... ... Осыған байланысты Қылмыстық кодексте көзделген бірқатар
қылмыстар үшін жауапқа ... ... ... жеке кәсіпкерлерге және
заңды тұлғалардың қызметі үшін жауап ... ... ... ... әдебиетте заңгерлер белгілі бір топтарға жіктейді.
Бұл адамдарды осылай бөлу кәсіпкерлер жасаған немесе олардың қатысуымен
жасалған ... ... ... ... ... ... ... функциясын атқарушы адамның қызметтік жағдайын анықтау керек.
Автор бұрындары атап өткендей, бұл мәселе заңды тұлғалар үшін қылмыстық
жауапкершілік белгілеу ... ... ... байланысты ол
қылмыстық заңнаманың (азаматтық ... ... жеке ... мен
заңды тұлғаларды іс жүзінде теңдестіруші кемшілік деп санайтын заңгерлердің
позициясын қолдайды.
Сондықтан да, мысалы, ... ... ... ... ... ... ... себебі, заңды тұлға басшысының тіркеу,
лицензия алу ... ... және ... ... ... ... ... асырғаны үшін қылмыстық жауапкершілігі заңда айтылмаған. Бұл
проблеманы заңды тұлғалар үшін қылмыстық ... ... ... қылмыстық-құқықтық нормалардың диспозицияларын сол қылмысты
жасағаны үшін қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... шешуге болады. Заң шығару техникасының дәл
осындай амалы бірқатар ... ... ... ... отандық қылмыстық заңнамада ҚК-нің 7-тарауының кейбір нормаларын
модельдегенде пайдаланылды, бірақ ұйым ... ... ... ... ... ... экономикалық қызмет саласындағы
қылмыстардың ... деп ... ... бұл ... ... ... ... тікелей объектілеріне қарай белгілі бір топтарға
бөлінеді. Осы ... ... ... ... кәсіпкерлік және өзгедей экономикалық салада (ҚК-нің 190-192, 216-217-
баптары);
- ақша-кредит саласында (ҚК-нің 193-194, 213, ... ... ... ... (203-206, 222-баптар);
- сауда және халыққа қызмет көрсету саласында (223-бап) ... ... ... ... критерийді пайдаланып, басқа бір авторлар экономикалық қызмет
саласындағы кейбір субъектілер жасайтын ... ... ... ... ... ... ... мыналарды бөліп алуға болады:
1) өкілеттігін экономикалық қызмет саласындағы ... ... ... лауазымды адамдар;
2) кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырудың жалпы принциптері мен тәртібін
бұзғаны үшін айыпты адамдар;
3) кредиторлардың құқықтарын ... ... зиян ... үшін ... ... орнатып, адал бәсекелестік принципін бұзғандар;
5) ақша мен құнды қағаздар айналымын регламенттейтін қылмыстық-құқықтық
нормаларды бұзғандар;
6) кеден ережелерін ... ... ... ... ... ... әрекеттері үшін
айыпты адамдар (215-217-баптар);
8) салық төлеуде проблема тудыратын адамдар (ҚК-нің ... ... ... ... өзге ... ... адамдар.
Қылмыстық құқық саласындағы шетел мамандарының концепциясын пайдаланып,
экономикалық қызмет саласындағы қылмыскерлерді басқаша да топтастыруға
болады. ... бұл ... ... ... банк және ... құрылыс және жылжымайтын мүлік секторында, көлік ... ... ... жол ... деп те топтастыруға болады [81,
89-б.].
Экономикалық қылмыскерді өздерінің әлеуметтік мәртебесі мен орындайтын
арнайы функциялары бойынша ... ... ... ... мемлекеттік саяси және экономикалық элита өкілдері («бриллиант
жағалылар»);
- мемлекеттік ... ірі ... және ... ... және әкімшілік-билік функцияларын атқаратын
адамдар («алтын жағалылар»);
- мемлекеттік лауазым иелері;
- орта буынды коммерциялық ұйымдардың басшылары;
- ... ... ... және банк ... ... ... ... мемлекеттік қызметкерлер;
- басқару аппаратының орта буын қызметкері;
- аймақтық кәсіпорындардың басшылары («ақ ... ... және ... ... ... ... басшылары («ақ манжеталылар»);
- жеке кәсіпкерлер;
- халыққа қызмет көрсету жұмыстарын орындайтын адамдар және ... ... ... өзге ... ... [82, 67-б.].
Бұл топтастырудағы типология экономикалық қылмыскерлердің емес, белгілі
бір әлеуметтік қабатқа адекватты «тәуекел тобын» қамтиды, ... ... ... саласында қылмыс жасау тұрғысынан алғанда проблема
тудыратын адамдар да болуы мүмкін. Бірақ адамды ... ... ... ... ... үшін ... ... болмайды.
Айта кету керек, Қазақстандағы кәсіпкерлік проблеманы зерттеуші және
кәсіпкерлер типологиясын модельдеуші мамандар, онда ... ... ... көре ... оларды шынайы кәсіпкерлерге ... ... ... ... ... ... жатқызуға болады, олар
қаржы пирамидаларын ұйымдастырушылар, бағалы қағаздар рыногы мен ... ... ... мына ... ... ... ... сипат бар еді.
Қылмыстық заңнама тұрғысынан алғанда, олар жаңаша қалыптасқан ... Және де ... ... ... ... ... ... құрайтын
кәсіпкерлер деп аталады. Ресей үлгісінде алсақ, ...... ... коммерциялық құрылымдар, ойын-сауық индустриялы, күзет ... ... ... ... ... ... Кәсіпкерлік істе оларды
сенімді серіктестер деп айтуға болмайды, олар дау-дамайды шешкенде күшке
жүгінеді, авантюраға ... ... бұл ... балама ретінде
«олигархтарды», «сұр кардиналдарды», «генералдарды» және «жаңа генерацияға»
жататын ... ... ... [83, ... ... ... ... болсақ, ол, жалпы, кәсіпкерлердің
Ресей мен ... ... ... ... көрсетеді. Саралаушы
критерий ретінде белгілі бір әлеуметтік қабатқа жататындық, лауазымдық
жағдай, жүзеге ... ... ... ғана ... ... ... ... фактысы да алынады. Бұл автор жүргізген
зерттеу Ресей мен Қазқстанда ... кең ... ... отыр.
Экономикалық қызмет саласында әрекет ететін, кәсіпкер ... ... ... да ... ... бухгалтерлік құжаттармен, акциялармен және инвестициялармен заңсыз
операция жасап қылмысқа баратын адамдар;
Б) депозиттік капиталды жалған ... ... ... ... ... пайдаланатын қылмыскерлер;
В) өнеркәсіптік шпионаж және еркін бәсекелестік ережелерін ... және өзге ... ... ... ... бұзатын қылмыскерлер;
Д) экологиялық қылмыстар субъектілері;
Е) мемлекеттің қаржы жүйесіне қол ... ... ... ... және зейнетақымен қамсыздандыру саласында
жасалатын қылмыстардың субъектілері;
З) қауіпсіздік техникасының ережелерін бұзатын қылмыскерлер;
И) компьютер қылмыскерлері [84,45-б.].
Бұл топтастыруды ... ... ... ... ... Және де ... 7-тарауындағы баптар бойынша қылмыстық
жауапқа тартылуға жататын субъект – қылмыскерлерді ... алу, ... ... ... ... баса ... ... мүмкіндік беріп
отыр.
Жоғарыда келтірілген топтастырулар экономикалық қызмет субъектілеріне
тән қылмыстар шеңберімен шектелген. Ал ... ... ... ... ... ... ... мүмкін қылмыстардың едәуір саны
көрсетілген. Арнайы әдебиетте бұл ... ... ... Егер ... дифференциясы жайында айтатын болсақ, онда аталған
қылмыстары үшін ... ... ... ... дәлелдік
топтастыруға мүмкіндік беретін белгілі бір критерийлер қажет.
Автордың ойынша, ... ... ... және ... ... ... ... міндеттемелерді орындамағаны үшін
қылмыстық жауапқа ... ... ... ... ... жөн. ... дәлелді себептермен кредиторлық қарызды өтеуден жалтарып жүрген
адамдар жайында айтылған. Бұл аталған ... ... ... үшін, қандай да бір зиян келтіргендігі үшін азаматтық-
құқықтық жауапкершілік ... зиян ... ... ... алынған.
Бірақ қылмыстардың бұл құрамдарына қатысты мамандар тарапынан сын
айтылуда. Заң шығарушы, ... ... ... араластырып, зиян
келтірушінің кінәсіздігінің ... ... ... ... ... ... негізгі
айырмашылықты ескермеген, азаматтық құқық қылмыстық құқықпен алмастырылған,
бұл әмірлік экономикаға сай келеді, бірақ ... ... ... ... бұл ... ... себебі, Қазақстанда кәсіпкерлікті
қолдау және дамыту үшін азаматтық заңнаманың әлеуетін тиімді ... ... ... ... ... сүйенген дұрыс дейді ол.
Екіншіден, автор жиынтығы алдауға алып келетін әртүрлі ... ... ... ... бөліп алуға болады дейді. Алдай
отырып, қылмыс жасағанда кәсіпкер әртүрлі шатасуды, ... ... ... ... ... зиян келтіру есебінен өзі пайда көреді.
Құқық тілімен айтқанда, бұл ... ... ... ... қылмыс жасау құралы болғандығын білдіреді. Мұндай жағдайда қылмыстық
заңдардың араласуына негіз туындайды. Қазіргі жағдайда ... ... ... ... ... ... ... өзге кредит берушіге қарыз алушының шаруашылық жағдайы
немесе қаржылық күйі ... ... ... мәліметтер беру арқылы заңсыз
кредит алу;
- мүлікті жасыру, құжаттарды бұрмалау жөнінде шара қолданып, немесе
кредит берушіні басқадай ... ... ... ... ... ... туралы декларацияға кіретін мәліметтерді әдейі бұрмалап, салық
төлеуден жалтару және ... ... ... ... ететін өзге
қылмыстар.
Бұлардан біз бұл адамдардың нарықтық қатынастар мен ... ... ... ... ... бұл ретте қылмыстық құқық
нормаларын қолдануға толықтай негіз бар.
Үшіншіден, кәсіпкерлер жасайтын немесе ... ... ... ... ... ... заңнама және де кәсіпкерлік
қызмет туралы заңнама белгілі бір өкілеттік берген адамдарды бөліп алуына
мүмкіндік ... ... осы ... ... ... мақсатына
пайдалануы оларды ҚК-нің 8-тарауының баптары ... ... ... ... ... заң ... бұл ... тиісті қылмыстық
құқықтық нормалардың диспозициясына тіке атайды:
- жекеше нотариус пен аудиторлар (ҚК-нің 229-бабы);
- жекеше күзет қызметінің қызметкерлері ... ... ... ... ... ... іс-қылықтары арнайы
ережелердің бұзылуымен байланысты кәсіпкерлер айрықша топ ... ... ... әртүрлі жұмыстарды қауіпсіз жүргізудің шарты ... олар ... ... ... ... ... ... сияқты ауыр зардаптардан сақтандырады.
Әрине автор ұсынып отырған топтастыру, бұл ... ... ... ... ... бір ... бөлудегі оның
субъективтік көзқарасын білдіреді. Бұл проблеманы шешудің басқа да жолдары
болуы мүмкін.
2 СУБЪЕКТІСІ ... ... ... ... ... ... ... ТАРТЫЛҒАН АДАМДАРДЫҢ СИПАТТАМАСЫ
2.1 Экономикалық қызмет саласындағы қылмыскердің жеке ... ... ... ... ... құқықта «қылмыстық жауапкершілікке тартылатын адам»,
«қылмыс ... ... ... қолданылса, криминологияда қылмыскердің
ерекшеліктерін білдіретін адамның жеке басы туралы проблема қойылады, ал
ғылыми айналымға «қылмыскердің жеке ... ... ұғым ... [85,67-б.].
«Жеке басы» термині адамның ... бір ... ие ... [86, ... Мәселе сол адамға тән және оның болмысын құрайтын
қасиеттердің жиынтығы жайында. ... ... жеке ... ... ... ... бір ... екіншісінен айыруға мүмкіндік
туады [87,78-б.].
Адамның жеке басы – әртүрлі ғылымдардың қызығушылық танытатын ... ... ... жеке ... ... белгі тұрғысынан бағалайды.
Сондықтан да бұл ғылым адамның жеке ... ... ... ... ... ... қазыналардың және саналы қызметтің ... ... ... ... ... ... ... адамның жеке
басы оның қызмет барысында және ... ... ... ... ... Ол ... қатынастарға қосылғандық жағынан да ... кету ... ... осы ... ... әртүрлі тәсілдерді
қолдануда, бірақ ол бұл ... ... ... ... ... алды. Бұл – адамды жеке тұлға деп, әлеуметтік тұлға деп,
әлеуметтік ... ... ... ... ... ментальды саналы қызметтің субъектісі деп тану [90,303-б.]
Адамды әлеуметтік тұлға деп тану социология шеңберінде белгілі ... ... адам ... ... ұғым ... ... қалыптастырды.
Мұндай рольдік концепция тұлғаны кез келген қоғамда кез ... ... ... әлеуметтік рольдерден туындаған функция деп қарастырады. Бұл ретте
тұлғаның қоғамдық жүйедегі және ... ... ... ... іс-қылық моделі әлеуметтік роль ретінде танылады.
Рөлдік концепциямен қатар социология адамның жеке ... ... және ... ... ... ... қарастырады, ол адамды
мұқтаждықтар жүйесі, ал қоғамды тыйымдар мен табу ... деп ... ... бір ... ... жеке ... ... стимулдарға көңіл бөлу
деп қараумен байланысты [92, 89-б.]
Және де адамды іспен айналысатын, аз мақсат-міндеті бар, ... ... ... ... ... мүмкін емес тіршілік иесі ... ... бар. ... мен ... ... бұл ... криминологияның қылмыскерлерді ұғынуына әсерін тигізбей қоймады
[93, 78-б.].
Кеңестік кезеңдегі криминологиялық талдама адамның жеке басын ... ... бар, ... ... ішкі ... ... физиологиялық және психологиялық қасиеттер бар тұлға деп емес,
қоғамның мүшесі, адамдар арасында өмір ... ... ... ... ... ... және олар ... кері әсерге ұшырайтын тұлға деп
қарастырды [94, 78-б.]
70-жылдардың ІІ жартысында жүргізілген ғылыми зерттеулердің нәтижелері
бойынша алсақ, ... ... ... ... ... салынған іс-әрекетті
жасағаны үшін кінәлі адам деп танылды. Сонымен қатар бұл адамның әлеуметтік
болмысын ... аса ... және кең ... оның ... ішкі ... және ... әлемін сипаттайтын күрделі
құбылыс. Қылмыскер тұлғасы қылмыс жасау кезінде толық бой көтереді [95, ... ... ... ... ... мәніне қатысты
пікірталас орын алды [96, 66-б.].
Қылмыскер тұлғасын қылмыстық құқықтық маңызы бар, ... және ... ... да бір ... ... ... ... негізінде қылмыскер тұлғасының криминологиялық құрылымы
модельденді. Оның басты элементі ретінде ... ... ... ... осы аталған қосымша белгінің бар екендігі болмаса, ... ... адам ... ... ... ... келеді екен.
Кейбір криминологтар қылмыскерді уақытша ... тип, ... ... деп ... ... ... Қылмыскердің жеке даралығы
туралы мәселе қою бұл позицияның ... ... ... табылады. Онда
адамның туа біткен және әлеуметтік қасиеттерінің, оның жалпы және жеке
қасиеттерінің бірлестігі ... [97, ... жеке ... ...... жасалған кезде оны жасаған
адамға қатысты зерттеу анықтайтын ерекше қасиеттер, басқа сөзбен айтқанда,
адамды қылмыс жасауға итермелейтін оның ... ... ... ... [98, 34-б.].
Айта кету керек, кеңестік криминологияда ... дене ... ғана ... оның ... ... ... оны
жасаудағы мақсаты мен дәлелін айқындай отырып, қылмыстық ... ... ... қаншалық таралғандығын анықтауға талпыныс жасалды [99,
110-б.].
Түбірлі әлеуметтік-саяси және құқықтық сипаттағы өзгерістерден кейін
қылмыстық ... ... ... ... мен ... өз жұмыстарын жариялап, қылмыскер тұлғасына да қатысты өз
позицияларын баяндады.
Мысалы, ... адам ... ... ... ... табылатын ерекше
ортада әсер етеді, ол қоғамдық психологияның әр түрлі формаларының, ... ... ... құқықтық, этикалық және ... ... ... ... ... ... деген өз позициясында қалды. ... жеке дара ... ... де бар, сондықтан оны
өзінше бөлек, дербес әлеуметтік және психологиялық тип деп тану ... ... ... бұл ... ... ... сияқты ұғымда шартты
және формальды сипат бар ... ... ... ... әрекеттерді
қылмыс деп санау, оның ойынша, заң шығарушыға (криминологияға жатқызу,
жатқызбау) және де ... ... ... де байланысты. Бұл
көзқараста адамның жеке басының ерекшеліктері мен ... ... ... ... талпыныс бар. Осы тұста адамның қайсыбір
ерекшеліктерінің криминогендік роліне артықшылық беріледі [100, 23-б.].
Ю.М.Антонянның ... ... ... ... табады.
Мысалы, Н.М.Кропачевтің пікірінше, қылмыскер тұлғасы дегеніміз –
әлеуметтік-психологиялық қасиеттердің ... ол ... бір ... онсыз-ақ қылмыс жасауға алып келеді [101, 101-б.].
Посткеңестік кезде криминологтардың көпшілігі қылмыскердің белгілі бір
қасиетін басты элемент ретінде таниды.
Мысалы, ... ... ... ... оның жеке ... әлеуметтік
маңызды қасиеттерінің жиынтығы деп ұғынады, онда оның сыртқы жағдайларымен
және мән-жайларымен бірлесіп қылмыстық іс-қылықтың сипатына әсер ... ... ... қарсы бағыттылығы көрініс табады [102, 78-
б.].
Г.Г. Шиханцов та қылмыскердің жеке басы ... оның ... ... ... ... адамды сипаттайтын байланыстарын, қатынастарын
кіргізеді [103, 90-б.].
Бұл қасиеттерді ол келеңсіз деп ... ал ... ... ... болуға және ол қандай да бір жағдай білдіруге тиіс дейді ол.
Қылмыскер тұлғасын оның ... ... ... ... ... ... ... деп те қарастыруға болады, ол қылмыс
жасаған адамның ... ... ... ... қатар қылмыс
жасауға бейім тұрған криминогенді адамдар да болады. Қорыта келе айтарымыз,
қылмыскер тұлғасының ... ... ... ... адам ... ... қоғамға қауіптілік белгі қылмыскер тұлғасын анықтау ... ... ... мән ... адам ... ... айналады. Бұл жерде
қылмыс жасаған ... ... ... ... ... де ... ... алған бағыты, оның әлеуметтік маңызы бар
қасиеттері сыртқы жағдайлар мен мән-жайлар туралы ... осы ... ... жеке басы ... ... ... ... қасиеттері
де маңызды қызмет атқарады [104, 88-б.].
Осы жағдай ескеріліп, криминологияда ... ... ... ... ... адам ... ізгіліктердің еңбекке қарай
бөліну принципін мемлекеттік, қоғамдық меншікті, азаматтардың жеке меншігін
бағаламайды, тек өз ... ғана ... ... деп ... ... ... контрабанданы негізінен осындай адамдар жасайды.
Пайдакүнем қылмыскер теориясы кеңестік криминологияда Кеңес ... ... ... ... ... қалыптасты.
Мысалы, мемлекеттік және қоғамдық мүлікті ұрлау проблемасымен
айналысқан ... ... ... ... материалдық
құндылықтарға жауапты және соларға билік ететін әр түрлі лауазымды ... де ... ... органдарының қызметкерлері
жасайды екен. Қанаушы қоғамнан бастау алып, ғасырлар бойы ... ... ... жеке ... ... ... кейбір адамдардың іс-
әрекеттерінен көрініс табуда дейді ол [105, ... ... ... мойындамау, дүниеқұмарлық, тек өз
мұқтаждығын қанағаттандыру ... ... тән ... деп
көрсетілді кеңестік қылмыстық құқықта.
Кеңес ғалымдары ұрлаушылардың жеке бас ерекшеліктерін нақтылауға
талпынды, олар, біріншіден, ... және ... ... ... ... мақсат тұтқан белсенді, іскер ұрлаушыларды ... ... ... ... бой ... ... ... өкілдері еді, олар
шаруашылық жүргізудің социалистік ... ... жеке ... ... ... ... өзбетімен әрекет етіп жүрген ұрлайшы-
рецидивистер аталды.
Үшіншіден, негізінен сауда саласында әрекет ... ... ... ... ... ... социализм жағдайында
пайдакүнемдік және арамтамақтық дағдылардың орныға бастауына дәлел іздеді.
Оны олар жеке ... және ... ... ... деді [107, 13-б.].
Олар пайдакүнемдік заңды жеке меншіктің туған сіңлісі, ол қанаушы
қоғамды ... тұр ... ... Және Ф.Энгельстің «капиталистің адал
саудасының қай жерде бітіп, ... қай ... ... деген позициясы тілге тиек болды [108, 378-б.]. Бұл сөздер өз
құндылығын әлі де сақтап ... ... ол ... ... ... ... да пікірлер айтты. Бір жағынан пайдакүнемдік сылтау
деңгейі төмендеді, социалистік меншікті пайдакүнемдік пиғылмен ұрлау азайды
деп көрсетілді, ... ... ... әр ... ... ... бар екендігі мойындалды [109, 94-б.].
Пайдакүнем қылмыскердің жеке басын зерделеумен айналысқан ... ... ... ... іс-әрекет жасайтындарға қарағанда
жіті қадағаланбайтындығын, сондықтан да еш қарым ... ... көп ... ... атап ... [110, ... кету керек, 80-90 жылдар аралығында пайдакүнем қылмыскер
концепциясының теориялық баптарын біршама ... ... ... ... ... қатынастардың қылмыстылыққа ықпалын
анықтау мақсатында криминологиялық зерттеу жүргізді. Ол ... ... ... емес деген қорытындыға ... ... ... оның ... ... және қоғамдық мүлікті ұрлау қандай ... ... ... ... онда ... ... басқа адамдар
есебінен баюға, тіптен өзінің материалдық жағдайын ... ... ... сүйеніп И.И. Карпец мемлекеттік, қоғамдық мүлікке қол сұғатын
қылмыскерлердің психологиялық типтерін экономикалық қатынастардан бөліп
қарастыру ... ... ... емес ... ... ... Бірақ ол
социалистік экономикалық тезисті алмастыруға тиіс экономикалық қатынастар
жүйесінде де қарсылықтар болады деді. Бұл ... ала ... ... ... ... экономикалық қылмыскерлік қаулап өсіп кеткен қазіргі жағдайда
еленбей қалды. Ол нарықтық қатынастардан туындайтын ... ... ... ... келеңсіз іс-әрекеттердің болатындығын
айтқан еді [111, ... ... ... ... ... ғана ... буржуазиялық қоғамдағы қылмыстардың негізі
сонда дейтін. ... ... ... ...... өкілдері, олар «ақжағалыларға»
тән қылмыстарды жасайтындар деп келді. Капиталистік елдердегі жеке меншік
психологияның салдарынан әр түрлі ... ... ... жалтарушылар
пайда болды. Буржуазия криминалға белшесінен батты деген ... ... ... ... ... де ... экономика жағдайында
пайдакүнемдік мақсат қалай да ... ал оның ... ... ... деп ... Олар К.Маркс пен Ф.Энгельс шығарған ... ... ... ... ... онда қылмыстылық
экономикалық жағдайлардың жанама жемісі ретінде қарастырылған, бірақ В.Фокс
қоғамда экономикалық пайда құрудың ауыр зардаптары ... ... ... ... ... ... бұрыннан қалыптасқан
құндылықтардың өзгеруіне алып келеді, көп адамдар жол ... тап ... ... елдерінде, Шығыс Еуропаның бірқатар елдерінде (Болгария, Венгрия,
Польша, Чехословакия) болған ... құру бұл ... ... ... ... ... да, ... жағдайында да заң бұзатын да,
заңды бұзбайтын да адамдар болады. Ал «өтпелі кезең» деп ... ... ... ... Бұл ... ... 90-жылдары Қазақстанда,
ТМД елдерінде жүргізілген зерттеулердің ... ... ... ... ... пайдакүнемдік қылмыс пен қатар экономикалық қылмысты,
оның кейбір түрлерін, әсіресе, салыққа ... ... ... ... [114, ... ... ... белгілі бір функция атқаратын, оларды
атқара жүріп шаруашылық қызмет үшін пайдаланылатын, меншікке қол ... ... ... ... тәртібін және азаматтардың
экономикалық құқықтарын бұзатын адамдардың – қылмыскерлердің жаңа типтері
пайда болды.
Кейбір ... ... ... ... экономика
саласында пайдакүнемдік қылмыс жасайтын өздерінің кәсіби қызметі үрдісінде
және сол ... ... ... ... ... ... және ... мүдделеріне, сондай-ақ
шаруашылықтың әр түрлі ... ... ... тәртібіне қол
сұғатын адамдар жатады. Ондай ... тән ... – оның ... ... өз ... ... ... қатыстылығы. Ол өзі бақылап
отырған әлеуметтік және ... ... жеке ... мүддесі үшін
қылмыстық мақсатта пайдаланады [115, 76-б.].
Экономикалық ... бұл ... ... ... гөрі ... ... ... көреміз.
Экономикалық қызмет саласындағы қылмыскердің жеке ... ... ... ... концептуалдық ережелерге сүйену
керек, олар:
А) бұл – ... ... ... ... бар ... ... ... тектік санатты білдіретін ұғым;
Б) бұл – қылмыскерлердің зорлықты, меншікке ... ... ... ... бар ... ... ескерілген ұғым;
В) экономикалық қылмыскерді қылмыстық іс-қылық жеке дара болады деген
концепцияға ... ... ... да ... ерекше интеллектуалдық-
рухани қасиеттер болады, олар өзінше психикалық және физикалық күй ... ... ... жалпы тектік ұғымдар арқылы түсіну –
күрделі проблема. Бұл ... ... ... жұмыстарда бұл
мәселенің проблема тудырып отырғандығымен байланысты. Ғалым-криминологтар
қылмыскер тұлғасын біздің ... ... ... көзі ... ... туралы танымымызды тереңдететін ғылыми аспап ... бір ... ... ... ... ... санаттың бар
екендігін мойындамады. Олардың ойынша:
- өмірінде қылмыс жасамайтын адам кем де ... жеке ... тек ... тән қасиеті болмайды, теріс қасиет кез
келген адамда болады;
- ... ... ... ... ... ... одан алып
тастау қылмыскердің мызғымас түрлерінің бар екендігін жоққа шығарады
[116, 50-б.].
Осы ... ... ... ... ... ... оның жеке басының қасиетіне қарай әр түрлі ... ... ... ұғынуға талпыныс жасалуда. Бұл жерде адам
қасиеттерінің белгілі бір ... оның ... ... болуының
қаншалықты мүмкін екендігін алдын ала анықтайды ... ... ... ... ... ... ... қылмыскердің болатындығын дәлелдейтін теориялық ережелердің
пайда болуымен байланысты. Бұл терминдер «қылмыскер» ... ... ... сыйлы адам деген ұғым ... ... ... ... ... ... ... шартты түрде ғана қосылады
дейді автор.
Және де ... ... ... сөз ... де ... ол
адамда қандай да бір айрықша құқықтың бар екендігін ... оның ... иесі не мол ... иесі ... ... ... ... «артықшылықты қылмыскер» терминдері бұл
адамдарды басқа қылмыстық әрекет субъектілерінен өте орынды бөлектеп
тұрғанын мойындау ... оның ... ... ... ... ... ... деп саналатын классикалық анықтамаға сүйеніп және ... ... ... ... ... саласындағы
қылмыскерлердің моделін жасауға болады.
Мұндай модельді ... ... пен ... әсіресе
материалдық мұқтаждықтың әр адамға тән қасиет ... ... да ... Ал оның ... ... ... ... Адам әрқашанда баюға,
сәнді өмір сүруге, ... ... ... ... ... әлеуметтік ролін өзіне алғанда адам өзінің
тиісті ролдік іс-қылығын жобалайды. Ол осы рөлді орындауға жарамды болуға
тиіс, яғни оның ... ... ... мен ... ... жоғары
немесе жеткілікті болуға тиіс. Сонымен қатар одан заң бұзбаушылық, алған
міндеттерін орындаушылық талап етеді.
Дегенмен жоғарыда көрсетілген ... мол ... ... билік иелену
үшін құқыққа қайшы әрекет жасалғанға дейін, кәсіпкерлік (коммерциялық)
қызметтің ең жоғарғы тәуекелімен ... ... Бұл ... ... кәсіпкерлікті ұйымдастырудың заңды формаларын,
экономикалық қызметті жүзеге асырудың түрлері мен ... ... ... ... да ... жібереді.
Өтпелі кезеңде әлеуметтік бақылау ... ... ... өзіндік типтерінің қалыптасуына жағдай тудырды [117, 89-б.].
Нарықтық қайта құру барысында экономикалық ... ... ... ... ... ... іскер, болашағын болжай алатын
өндірушілер мен коммерсанттардың шығуына көмектесті. Олар, ... бой ... орта тап ... ... тән ерекшеліктер:
- жастық;
- жоғары білімділік және шет елден алып келген менеджмент мамандығы;
- бойдағы күш-қуат, кәсіпкерліктің инновациялық ... іске ... ... биік ... ... ірі ... бас ... да үлкен беделге ие,
олардың тәжірибесі мол, кәсіби даярлығы ... ... ... ... ... алады. Жұртшылық пен БАҚ назарына түспей, өз ... ... ... арасында жүзеге асырушы ... де ... ... ... ... өз ... ... ете алуы;
- тиісті құрылымды басқаруда ... ... ... өз ... ... үйлестіру негізінде қамтамасыз етуі
құптарлық ... ... ... экономикалық бостандықты пайдалануы да
нарықтық экономикалық келеңсіз жағы болып табылады.
Автор бұрын атап өткендей, бұл ... ... ... ... ... байланысты, себебі бұл қоғамда ... ... ие болу өте ... сондықтан да «ептілік», мораль нормаларын, заң
талаптарын бұзу онда жиі кездеседі. Кәсіпкерді әрқашан да белгісіздік ... ол өз ... ... ... ... ... ... мұндай принциптің тұрақтануы отандық кәсіпкерлер
арасында бизнестің криминалдық сферасының ... ... және ... пайда болуына және т.б. алып келді.
Егер біздің отандық тәжірибені ... ... ... ... де, оларда да қауіпті де күдікті қадам жасайтын, тосын
табысқа есептейтін кәсіпкерлерді көреміз. ... ... ... ... ... ... ... күшті, ойластырғандарын қабылдаған шешімге сәйкес жүзеге
асыратын прагматик кәсіпкерлерді ... ... деп ... ... ... ... ... мүмкіндігін қарастырады, жағдайды бағаламайды, зерттейді
және де ... ... ... мүмкіндігі де болжаланады. Қылмысты балама
ретінде қарастыратын концепция негізінде ... ... ... ... тұру ... ... болады. Бұл – олардың
қызметіне этика қалыптастыру, оларды ... ... ... ... ... ... ... сүйенсек, «қылмыскер»
ұғымында формальды сипат бар, себебі ол адамда ... да бір ... ... бар ... емес, оның қылмыс жасаған фактысын ғана
білдіреді.
Қылмыскер тұлғасы ұғымын пайдаланғанда адамның «әлеуметтік келбетін»
ескеру ... ... оның ... ... қылмыс жасап кім болғандығын
көрсететін ерекше әлеуметтік белгілерді атау керек.
Бұл жерде қылмыскерлік детерминациясының үш қабат тетігі ... ... адам ... белгілі бір әлеуметтік қалыптастыру жолымен;
2) екіншіден, оған құқыққа қарсы міндеттеу немесе қарама-қайшы сипат беру
жолымен;
3) үшіншіден, адамды іс-қылықтың қылмыстық вариантын ... ... ... ... жағдайында қалдыру жолымен.
Басқа сөзбен айтқанда, адамның кейбір қасиеттері, әсіресе теріс
қасиеттері ... ... ... ... адамның болмасын бойында ақшақұмарлық, мансапқұмарлық, тәкаппарлық,
ызақорлық сияқты қасиеттердің азды-көпті мөлшерде болатындығы даусыз. ... ... ... ... ... бар. Бұл қасиет бойына
терең сіңген адам басқа біреуге жақсылық ... ... ол өз ... ... ... ... ... жүрген реформа ондай ашкөзді ... ... ... ... құштарлықты үдетіп жіберді. Деликвент-кәсіпкердің,
сондай-ақ алаяқтық, алдау жолымен пайда табуды көздеген ... ... ... реформа өте қолайлы жағдай тудырды дейді кримминологтар бір
ауыздан [118, 7-б.].
Сонымен қатар экономикалық қызмет саласында белгілі бір қылмыс ... ... ... ... ... ... жауап іздегенде алдымен қылмыс
субъектісіне тән белгілерді айқындап, сонан соң ... ... ... ... қылмыскер тұлғасы ұғымы «қылмыс субъектісі» ұғымының
нақтыланған түрі, себебі ... ... ... ... ... ... да белгілер қосылады.
Нақты қылмыскердің тұлғасын зерделеу криминалистік қызмет саласына
жатады, онда экономикалық саладағы қылмыстарды ... ... ... ... ... ... нақты субъектісінің тиісті
қылмыстық іс-әрекетке ... ... ... ... ... ... жағын қарастырып жасалған іс-әрекетті дұрыс ... ... соң ... ... жеке ... ... бар
ақпаратқа сүйеніп, жедел іздестіру шараларын, тергеу әрекеттерін жүргізу
қажет.
Қылмыстық іс ... ... ... іс ... ... жеке ... сипаттайтын, оның кінәлілігін, кінәсінің формасы
мен сылтауын және басқаларды көрсететін деректерді дәлелдеуге жататын мән-
жайларға қатысы бар ... ... ... болады (ҚІЖК-нің 117-бабы),
ал бұл кодекс айыпталушы мен ... ... ... қатарына
жатқызады.
Айтылғандарды қорыта келе, мынадай тұстарды бөліп алады:
1. Криминологияда ... ... ... ... ... теориялық ережелер бар.
Бірінші жағдайда қылмыс субъектісін сипаттайтын ... ... ... да бір рөл ... ... және әлеуметтік
компоненттер қосылады.
Екінші жағдайда қылмыскер тұлғасы не ... ... көзі ... ... ... ... ... деп танылады не
мүлде қабылданбайды, ал оған ... ... ... қылмыс жасағандар
арасына қоса алатын қасиеттердің жиынтығы алынады.
Автор бірінші көзқарасты жақтайды, кәсіпкердің қылмыстық ... тән ... ... және ... бір ... ... әсері
бар. Қазақстан жағдайында бұл өтпелі кезеңде көп ... оңай ... ... ...... ... тез ... алып келген мән-
жайлар. Психологиялық тұрғыдан алғанда, әлеуметтік факторлар ... тән оң ... ... ... ... біраз уақыттан бері пайдакүнем қылмыскер
теориясы жасалынды. ... ... ... ... ... кез ... формасында болатын қайшылықтардан
туындайды деген қағида бұл теорияның негізіне алынды. Егер кәсіпкерлер
әлеуетін пайдалануға бағытталған ... ... ... ... ол ... қылмыстық іс-әрекеттеріне қалай
да әсер етеді. Автордың пікірінше, экономикалық ... ... ... ... ... ... қазіргі кездегі бір
түрі ретінде қарастыру керек.
3. Экономикалық қызмет саласында қылмыс ... ... ... ... анықтағанда кәсіпкерлік фактордың өзін де ескеру керек.
Бұл дегеніміз – күндіз-түн ойдан кетпейтін «тәуекел-кіріс»принципі
кейде ... ... ... қабылдап, қылмыстық жолға түсіп
кетуіне ықпалын тигізуі ... ... және ... зерттеулер көрсетіп отырғандай, бұл жолға
түсіп кеткен кәсіпкерлер аз ... олар ... ... ... және т.б. ... жүр. ... бәрі ... қызметіне
дұрыс әлеуметтік бақылаудың керек екендігін көрсетеді.
2.2 Кәсіпкерлік қызмет саласында қылмыс ... ... ... әр ... ... ... адамдарға нақты қылмыстық іс-
әрекеттерге жол берген қылмыскерлерге тән қасиеттер мен ... ... ... бір ... ... ... ... дәстүрге айналған.
Әдетте бұл жағдайда зерттеушілердің қолына ... ... ... ... жағдайына және оның қандай да бір қылмыс жасаған
адамдар арасына түсіп қалуына ... ... ... ... ... ... қызмет саласындағы қылмыскердің жалпылай кескінін жасауға
талпыныс болғанда бірнеше үрдістерді байқауға ... Біз, ... ... ... отырған құқық бұзушылардың жеке ... ... және ... ... ... жасайтын адамдардікінен өзгеше
екендігін көреміз.
Атап айтқанда, бұлардың мынадай айырмашылықтары бар. ... ... ... ... ... ... бар. Олардың
арасында ер адамдар басым деп ... (Х.Ю. ... ... арасындағы ерлер мен әйелдер саны ... ... ... ... бар. Бұл, ... ... ... саласындағы криминалдық
белсенділігінің жоғары екендігін көрсетеді (А.И. Алексеев және басқалар).
Кейбір зерттеушілер әйелдер үлесін 67,7 %-ға ... ... отыр [119, ... ... ... саласында қылмыс жасаушылар шамамен 30-
40 жастағылар және одан да ересектер.
М.Г. Миненок пен Д.М. Миненоктың мәліметтерінде 30-39 ... ... 40-49 ... – 14,6%, 50-59 ... – 16,6 % [120, 45-б.].
Қылмысты қылмыскердің жалғыз жасағанына ... ... ... ... ... бұл ... ептеп өзгеруі мүмкін.
Үшіншіден, жалпы басқа қылмыскерлерге қарағанда экономикалық қызмет
саласындағы қылмыскерлердің білік деңгейі жоғары [121, 80-б.]. ... ... ... ... ... 12,2 ... толық орта, ал 9 %
жоғары білім бар екен.
Төртіншіден, басқа қылмыскерлерге қарағанда ... ... ... ... ... ... ірі кәсіпорындардың меншік
иесі немесе басқарушысы, ірі шенеуніктер сияқты жоғары ... ... жиі ... [122, 190-б.].
Х.Ю. Кернердің мәліметтеріне қарағанда, бұл адамдар, негізінен, бизнес,
кәсіпкерлік салада жұмыс істеген, «байлар қылмыскерлігін сипаттайтындар».
М.Г. ... пен Д.М. ... ... ... келтіреді:
- кәсіпорын басшысы – 14,6%;
- маман – 17,3%;
- өндірістік бөлімше басшысы – 14,6%;
- есеп жүргізуші-бухгалтер қызметкер – 19%;
- ... ... – 30 ... отбасы жағдайын келетін болсақ, бұлардың арасында
үйленбеген ер ... ... ... Д.К.Исмағұловтың мәліметтерінде басқаша: экономикалық қызмет
саласында қылмыс жасаушылар ... ... ... мен неке ... әлі
отбасын құрмағандар басым. Қылмыстық топ құрамында қылмыс жасағандардың да
мұндай көрсеткіштері осы шамада [123, 110-б.].
Алтыншыдан, ... ... ... ... ... ... сылтау
– тұрмысын жақсарту, заңсыз жолмен баю.
Адал еңбекпен қол жеткізу қиын болғандықтан қылмыстық жолмен тапқан
байлық қанағат ... ... ... ары жалғаса беруін қалайды.
Қаржы сұранымы респектабельдік қылмыстылықты тудырады дейді ... ... бұл ... заң ... ... ... да болуы мүмкін (бизнесмендердің азаматтық бағынбауы); қалай да
корпоративтік мақсатқа жету үшін фирма ... ... ... қызмет саласында әр түрлі қылмыстар ... ... [124, ... ... криминологтардың пікірінше, экономикалық қылмыскердің
психологиялық келбетін толықтай жасау мүмкін емес екен [125, 36-б.].
Жоғарыда айтылғандардың бәрі ... ... ... үшін ... ... керек. Оның үстіне экономикалық қызмет саласындағы
қылмыскерлерді сипаттайтын барынша толық ... жоқ, ал ... ... ... жұмсап қою арқылы, сондай-ақ алаяқтық жолмен
жасаған қылмыстары үшін жауапқа тартылғандар ... ... ... ... ... ... ... қатысты қылмыстар жайындағы мәліметтер де
талдана бастады. Сондықтан да экономикалық қылмыскердің келбетін толықтыра
түсу үшін жоғарыда аталғандармен қатар ... ... де ... тиіс.
Біздің ойымызша, кәсіпкерлік қызмет саласындағы ... ... үшін ... ... ... ерекшелейтін мәліметтерді де
талдаған жөн.
Қаржы ... ... ... 190 және ... ... тергеу жүргізген қылмыстық істерінің материалдары бұл тарауда
келтірілген мәліметтерді зерттеу көзі болып табылады.
Ғылыми зерттеу ... ... ... ... ... ... ... күйі, заңды немесе заңсыз айналысып жүрген жұмысы сияқты
элементтер арасындағы өзара байланысты анықтауға талпыныс ... ... ... ... ... ... деп бөлетін жыныстық белгі басты
көрсеткіш болып табылады.
Соңғы кездері әр түрлі ... ... ... ... ... ... ол арқылы әйел мен еркектің ... ... ... ... ... ... ... әйелдік және еркектік
іс-қылықтарды анықтады.
Криминологияда сондай-ақ әйел қылмыстылығының жеке теориясы жасалуда.
Оған себеп – қылмыскерлер арасындағы әйелдер ... ... ... жетті.
Бірақ бас бостандығынан айыру түрінде жаза қолданғандар арасында олар ... [126, ... ... ... жылдары сотталғандарға жүргізілген санақтан біз
әйелдердің криминогендік белсенділігінің артқанын көреміз ... ... ... ... саны ... ... 5 ... 3%-ға жеткен [127, 32-б.]. Автор жүргізген зерттеудің нәтижелері
де осындай.
Мысалы, заңсыз кәсіпкерлікпен айналысқаны үшін ... ... ... ... 4,5% ... [128, ... экономикалық қызмет саласында және меншікке ... ... ... ... тартылған әйелдерді сипаттайтын ... ... ... ... ... ... жүргізген зерттеудің нәтижесі бойынша әйелдер үлесі 20%-
дай, бірақ бұл көрсеткіш иемдену мен ... ... (34,4%), ... ... ... ал ... 221-222-баптары бойынша сотталғандар
арасында әйелдер үлесі азаяды (15,7%).
Кейбір зерттеулердің мәліметі ... ... ... ... ... 26% -ға жуық [129, ... ... барлығын бағалай келе, жоғарыда аталған қылмыстарда
күш қолданылмайтындығын мойындау керек. Сонымен әйелдердің ... ... ... ... ... ... ... қылуды, ал
қазіргі жағдайда салық төлеуден жалтаруды ... үшін ... бір ... ... ... ... байланысты. Бұл, әдетте, әйелдер
игеретін кәсіптер. ... да бұл ... ... ... ... ... басқа қылмыстарға, атап айтқанда, заңсыз кәсіпкерлікке
баруын ... ... ол ... ... ... және ... қызметтің
басқа түрлерімен айналысуға құштарлығынан болып ... Бұл ... ... және әр ... ... оң нәтиже бере бермейді.
Сондықтан да ... ... ... ... әр ... ... ... тәсілмен тапқанды жөн көреді.
Дегенмен қылмыскерлер арасында еркектер басым, олардың ... ... ... ... өте ... зерттеуі көрсетіп отырғандай, ҚК-нің 190 (95,5%), 221 (82,6%)
және ... (84,3%) ... ... тіптен алаяқтық үшін (70,6%),
иемденіп және жұмсап қойып (65,6%) ... ... ... де ... ... ... арқылы мол табыс тауып, тұрмыстық жағдайды тез
жақсартуға болады деген нарықтық реформа кезінде уағыздалған ... ... үн ... ... қатерлі істерде бірде жол тауып, бірде
қателесіп ... ... ... ... кейбіреулері пайданы неғұрлым көп табу мақсатында криминалдық
жолға түсіп кетті.
Жас топтарын теңдестірудің биологиялық негізіне адамның жасы ... ... ... жыл өмір ... және қылмыс субъектісінің міндетті
белгісі болып табылатын объективті көрсеткіш, оны тергеуші ... ... ... ... істерді сотқа дейін жүргізу барысында
анықтайды. Криминология жасына қарай қоғамда ... ... ... ... да ... ... ҚАЖ Комитетінің органдары мен ... ... ... ... жас ... ... үшін ... негізгі топтардың тізбесін көруге болады. Тиісті
көрсеткішті қолдана отырып, автор ... ... ... ... 20-29 (31,9%), 30-39 (21,4%), 40-49 (57,1%) ... екендігін
анықтады. Ал салық төлеуден жалтаруға келетін болсақ, бұл ... одан ... ... басым екендігін көреміз.
Социологияда бұл жас ... ... ... ... ол оның ... ... барлық кезеңін ғана ... ... ... ... ... де, ол ... ... өзі жүрген
ортада ететін ықпалын да қамтиды. Бұл орталық кезең – адам ... ... ... ... ... қатысты алатын болсақ, әлеуметтенудің
бұл кезеңінде экономикалық қызмет саласында ... ... ... ... типі ... (нормативтік) тұлғаға сәйкес
келмейтіндей етіп көрсетеді, бұл, жалпы, жүйе өзгерген ... ... ... ... ... заңсыз кәсіпкерлікпен айналысқан, салық төлеуден
жалтарған айыптылар реформа барысында көтерілген мақсатқа ұмтылғанмен, оны
заңсыз ... ... ... ... Ал енді өз ... ... ... жолға түсу Қазақстанда жүргізіліп отырған реформаның ... ... ... ... ... жолдан «ереже
сақтамағандардың» тегін байлыққа кенеліп қалғандығын көрсетті).
Бұл қылмыстардың айыптыларының жас ерекшелігіне келетін ... ... жеке ... ... ... ... бірақ бұл жағдай
олардың тәуекелді іс-әрекеттеріне, табыс табудың тыйым ... ... ... ... ... ... ... ол қандай да бір табысқа
жетудің қазіргі кезде қиындап кеткендігінен болып отыр.
Қорыта келгенде, жағдай ... ... ... ... ... ... ал екінші жағынан – оны конституциялық тәсілмен
жасауға еш мүмкіндік бермейді. Бұл адамды өз ... күн ... ... келгенде қылмысқа баруға итермелейді.
Автор зерттеуінің мәліметтері мен Әділет министрлігі ҚАЖ Комитетінің
материалдарын салыстыра отырып, бұл айыптылардың ... ... ... ... (51%) ... ... келеміз, бірақ 30-49 жастағылардың да үлесі аз
емес (43%) [130, 22-б.].
Ал алаяқтық жасы сотталғандарды алатын болсақ, ... 40,5%-ы ... 51,4%-ы 30-40 ... ... ... және ... қойып айыпты болғандардың жас
бойынша параметрлері салық төлеуден жалтарғандардың ... ... ... отыр. Сонымен бұл аталған қылмыстардың, әсіресе алаяқтық
қылмыстарды ересек, тәжірибелі адамдардың жасайтындығы ... тұр, ... ... кіру үшін ... ... да ... ... дағды
болуға тиіс.
Ғылыми зерттеу барысында автор бұл ... ... ... ... ... ... да көңіл бөлді.
Отбасы, бір жағынан әлеуметтік, бір жағынан биологиялық конструкция,
себебі ол өзара ... ... ... ... ... бұл фактордың кәсіпкерлік саладағы қылмыстық әрекеттерге қатысы бар
кейбір ... ... ... ... ... ... баратын адамдар, негізінен, отбасы
функциясын дұрыс қабылдайтын, неке рөлін мойындайтын адамдар. Міне, олар
отбасы мұқтаждығын қанағаттандырудың ... ... таба ... ... ... ... Ал ол қыспақтан шығудың ең төте жолы – құқыққа
қайшы іс-қылық жасау. Автордың зерттеуі ... ... ... ... ... көпшілігі жоғарыда аталған мән-жайдың қыспағына түскен,
отбасын материалдық қамтамасыз ете алмаған. Сонымен қатар некеде ... де ... ... ... жағдай жасау үшін қылмысқа
барған.
Мұның негізінде пайдакүнемдік сылтау жатыр, ал капиталистік ... ... ... мақсаты – баю, себебі онда адам қаншалықты
бай екендігімен ғана бағаланады.
Сонымен қатар қылмыстық іс-қылықты, оның ... ... ... ... ... тек отбасының материалдық сұранымын
қанағаттандырумен байланыстыруға болмайды, себебі қылмыстық іс-қылықтың ... көп. ... ... ... әсері қазіргі жағдайда өте күшті
екендігін мойындау керек. Автор зерделеген қылмыстық істер бойынша ... ... ... ... бар ... ... ... бұл
тұжырымды жанама растайды.
Мысалы, ҚК-нің 222-бабы бойынша жауапқа тартылғандардың үштен бірінің
бір баласы, 24,4%-ында – екі, ... үш ... ... ... айналысып, сондай-ақ иемденіп немесе ... ... ... екеуінің біреуінде бір-екі баладан болған.
Кәсіпкерлік саласында, ... ... ... басқа
салаларында қылмыс жасап жауапқа ... ... ... ... жасағанда олардың біліміне де назар аудару керек.
Бұл критерий, әдетте, бас бостандығынан айыруға сотталған адамдарға
қатысты ... ... ... арқылы бас бостандығынан ... ... ... ... әр түрлі адамдардың бар екендігін көреміз.
Бұлардың көпшілігі жалпы және орта ... ... ... ... ... ... жаратып қойып жауапқа тартылғандар арасында ... ... ... ... барлар үлесі артып отыр. Заңсыз кәсіпкерлікпен
айналысқандардың 55,3%-ында арнайы орта және ... ... ... ал ... ... сотталғандарда бұл көрсеткіш 84,6%-ке жеткен.
Бұған қарап жоғары білімділік қылмысты ... ... ... ... Бұл, мүмкін, жалпы қылмыстық іс-әрекет жасағанға қатысты
болар. Ал кәсіпкер ретінде қылмыс жасаған адамдарды алатын болсақ, қылмысты
балама деп ... ... ... ... Бұл ... ... экономикалық
қызмет саласындағы қылмыс – ақпараттар мен есептерді талдаудың нәтижесі, ал
шешім қабылдайтын адам барлық мүмкіндіктерді зерттейді, ... ... ... ... ... жазаланбау жағына баса назар аударылады.
Бұл жерде әңгіме қылмыстың формалық тәуекелін бағалау феномені жайында
болып отыр, ол кәсіпкердің тікелей интеллектуалдық ... ... ... ... коммерциялық ұйымдағы экономикалық қызметті талдау
негізінде салық ... ... ... ... оны жүзеге асырады,
ол қазіргі кезге тән әрекет. ... ... ... ... адамдардың
кәсіпкерлік қызметтің ережелеріне қайшы табыс табуға ұмтылысы ... ... ... ... ... ... (қаржы, салық, жедел-
іздестіру, әкімшілік) онша мән бермегендігін көрсетеді [131,89-б.].
Бұл жерде жалпы кәсіпкерлік қызметке тән ... ... ... шығып
кеткендік бар. Автор зерттеуінің материалдары ҚК-нің 190, 192, 221-222-
баптары бойынша ... ... ... ... өз ... өзінің
кәсіпкер деген атағын сақтап қалу үшін барлық мүмкіндіктерін, оның ... ... ... ... және орта бизнес өкілдері
екендігін көрсетті.
Айыптының білім деңгейі сияқты көрсеткішті оның жасымен бірге ... ... біз оның ... ... ... өмірде жинақталған тәжірибесі
туралы да мағлұмат аламыз. Осы тәжірибесі оның өз ісін ашуға, заңды тұлғаны
басқару органына ... ... ... негіз болады, бірақ ... бұза ... оның ... ... ... ... ... қатар мұндай параметрлермен сипатталатын кәсіпкерлер, екі
әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... ... ... үрдісіне қатысты, ондаған миллион адамдардың мүдделері
бұзылды, олар келеңсіз қайта құру үрдісіне кедергі ... ... ... ... бұл ... ... ... теріс ықпал етіп,
олардың криминалдық іс-қылықтарына септігін тигізген болар.
Сонымен қатар экономикалық қызмет саласында қылмыс жасайтын ... ... және ... ... ... алып ... ... параметрлерді де көрсету керек. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... өткендігін, экономикалық
қатынастар саласындағы заңдарды жақсы білетіндігін және т.б. көрсеткен жөн.
Мұндай қасиеттер айыптының нарықтық ... ... өзін ... әртүрлі қылмыстық іс-әрекеттерді оңай жүзеге асыруына жағдай
тудырады [133, 93-б].
Қылмыстық ... ... ... ... әлеуметтік-
демографиялық аспектілерді қарастырғанда олардың немен айналысатындығына да
назар аудару керек.
Мысалы, сотталғандарға ... ... ... олар жұмыс
істегендерге, оқығандарға, басқадай іспен айналысқандарға және еш жерде
жұмыс істемегендерге бөлінген. Бұл мәліметтерге ... бас ... ... ... ... ... ... жұмыс істемеген.
Иемденгендік және жұмсап қойғандық үшін жауапқа тартылған, қамалған
кезде тұрақты жұмысы болмаған адамдар үлесі – 32,4 %, ал бұл ... ... ... ... жоғары – 60 %-ға жетеді.
Автор зерттеулерінің нәтижесі ҚК-нің 190,192 және 221-222-баптары
бойынша ... ... ... ... ... ... еңбектерімен күн көріп жүргендер екендігін көрсетті. Олардың ішінде жеке
кәсіпкерлер де (60 %), әртүрлі ... ... ... ... ... да бар (27,3 %-ы 192-баппен, 29 % пайызы 222-
баппен сотталғандар). ... ... ... ... кәсіпорынның басшысы
мен бас бухгалтерінің материалдық жауапкершілік көтеретіндігін, барлық
қулық-сұмдықтарда олардың қатысы болуы ... ... айта кету ... ... ... ұйым ... сол ұйымның жұмысына
қатысы бар кез келген ақпаратты ала алады, ал бас бухгалтер фирманың барлық
қаржы операцияларына бақылау ... ... да бұл ... ... ... ... жасауына мүмкіндігі бар. Қатардағы
қызметкерлерде ондай мүмкіндік жоқ.
ҚК-нің ... ... ... ... ... ... ... болсақ, олар кәсіпкерлік қызметпен айналысуға ... ... ... бұл ... үшін ... құқықтық
шектеулерді бұзуға тәуекел еткен, мемлекет берген кепілдіктің шегінен шығып
кеткен.
Автор кәсіпкер ретінде ... ... ... ... олардың денсаулық жағына да көңіл бөлген. Себебі кәсіпкерлік
қызметпен айналысатын, одан қандай да бір ... ... екі ... ... ... жете ... Ал ҚК-нің 16-бабында есі дұрыстық қылмыс
субъектісі белгісі деп танылған. ... ... біз ... отырған
адамдардың 37,7 % -ның толықтай еңбекке қабілетті, 11,2 %-нің еңбекке
қабілеттілігінің ... ... ал 14,3 ... ... және ... ... ... жоғалтқандығын көрсетті.
Алдын ала тергеу кезінде міндетті түрде анықталатын деректердің бәрі,
ол – айыптының ... ... ... ... де ... ... ... арасында ауыл тұрғындарына қарағанда қала тұрғындарының басым
екендігіне назар аударды: 190-бап бойынша тиісінше 51,1% және 48,9%; ... ... – 59,8 % және 40,2 ... ... ... да қала ... басым екендігін
көреміз. Зерттеу жүргізу кезіне қарай ... ... ... қоныс
аударған. Сондықтан да адамдардың тұрақты мекенін ауыстыруы криминологияда
жаңа әлеуметтік топтардың ... ... әкеп ... ... ... ... қылмыстарға қатысты алатын болсақ, қала тұрғындары
да, ауыл тұрғындары да соңғы жылдары жаңа ... өмір ... ... ... ... да ... экономикалық қызмет
саласында әртүрлі қылмыстар жасады да.
Кәсіпкерлер қызмет субъектісі бола ... ... ... ... жасағанда автор олардың азаматтығын да ескерген. Бұл құқықтық
санап жеке тұлғаның ... ... ... ... ... ... көрсетеді, тараптардың заңда көрсетілген өзара құқықтары мен
міндеттерін қарастырады.
Автордың мәліметтері ... ... ... ... біріне жуығының ТМД елдерінің ... ... ... Ресей, Өзбекстан, Тәжікстан). Бұл ... ... ... яғни ... тіркеуден өтпеген. ҚК-нің 192-бабы ... ... ... де бар, оны ... шетелдік
инвесторлардың көмегімен құрылған тиісті заңды ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық істер негізінде жауапқа тартылған адамдардың
іс-әрекеттерін саралау мәселесі де ... ... ... ... айналысқан адамдардың 13,7% -ы қылмыстық
жауапқа ҚК-нің 190-бабының ... ... ... Сонымен қатар,
айыптылардың едәуір тобы осы ... ... «б» ... ... (71,9%).
Зерттеу көрсетіп отырғандай, айыптылардың 57,5%-ы кәсіпкерлік қызметпен
тіркеусіз және ... ... ал 42,5%-ы заң ... бұза ... құрған серіктестік шегінде айналысқан. Қылмыстық істер бойынша
жүргізілген ... ... ... ірі ... табыс алынуы сол заңсыз
кәсіпкерлікпен айналысқандықтың салдары еді.
Мемлекеттік тіркеуден өтпей немесе рұқсат алмай, ... ... ... ... иеленумен, сақтаумен, сату мақсатында
тасымалдаумен немесе сатумен айналысқан адамдардың ҚК-нің 190-бабы бойынша
жауапқа ... ... ... 41,7 %-ды ... ал кәсіпкерлікті
регламенттейтін заңдарды бұзғандар айыптылардың 58,3 %-ын құрады.
Құқыққа қайшы әрекеттердің заты спирт бұйымдары (69,2 %), ... (23,1 %) ... ... да ... іс ... себебі
олар ірі мөлшерде жасалған. Бұл ретте іс-әрекет ҚК-нің ... ... ... Сонымен қатар айыптылардың 23,5 %-ы ... ... «в» ... бойынша (неше қайталанғандық белгі), ал 17,5 %-ының
іс-қылығы ... 2 ... «б» және «в» ... ... ... 17,7 %-ы ғана ... 1-бөлігімен жауапталған.
Бұл мәліметтер, бір жағынан, осындай ... ... ... бар екендігін көрсетсе, екінші жағынан, одан олардың ... ... ... бола тұрып ҚК-нің 190 және 192-баптарында ... ... ... ... ... негізгі қылмыстық қызметке жанама құқыққа қайшы іс-әрекеттер
туралы мәліметтер де ... ... ... салық төлеуден жалтару, ақша қаражатын заңдастыру,
тауар белгісін заңсыз пайдалану сияқты құқыққа қайшы ... ... ... ... жағдайда ғана бұл қылмыстар коммерциямен
байланысты емес. Айта кету ... ... ... ... ... ... ... үштен бірі басқа қылмыстармен
байланыста болмады. ҚК-нің ... ... ... ... де ... ... сипатталады.
Осыған байланысты айтарымыз – ... ... ... ... деп ... ... ... іс-әрекеттерді экономикалық қызмет
саласындағы қылмыстармен біріктіріп ... ... ... барысында салық төлеуден жалтарумен ... ... де ... ол ... ... ... ... ұйымдардың бухгалтерлері болған айыптылардың басым
көпшілігінің ҚК-нің 222-бабының ... ... ... жауапқа
тартылғандығын көрсетті. Қалған айыптылар ... салу ... ... ... ... ... ... неше қайталанушылық,
кейбір жағдайларда – аса ірі мөлшер (27,5 %) ... ... бар. ... ... ... ... ... өзге қылмыстардың да
әсері болған.
Мысалы,салық салу саласындағы қылмыстық қызметке тән күрделі құрамдар,
біріншіден, салық ... ... ... алатын, екіншіден, қылмыстық
ойды жүзеге асыру барысында жасалынатын; үшіншіден, салық қылмысынан қандай
да бір пайда көру ... ... ... ... ... ... жасаған адамның қылмыстық-құқықтық сипаттамасындағы маңызды
көрсеткіштердің бірі – оның ... ... ... ... ... ... ... сотталғандардың 2,1%-ы, 192-бап ... ... ... ... ... 91,6%-ы, 222-бап
бойынша сотталғандардың 93,8%-ы бірінші рет ... ... ... ... болғандардың ең аз үлесі салық төлеуден жалтарғандарға келсе,
заңсыз кәсіпкерлікпен айналысқан әрбір бес ... ... ... ... тартылғандар. Алаяқтық жасаған, иемденген және жаратып ... ... де ... ... ... санына келетін
болсақ, олар негізінен бір-екі рет сотталғандар. ... ... ... ... бір ...... қызмет саласы болған. Некен-
саяқ абайламай ... ... ... ... ... қылмыстық-құқықтық сипаттамасын
модельдегенде автор қатысу ... ... де ... ... жасаған.
Зерттеу көрсетіп отырғандай, алаяқтық, иеленгендік және жұмсап қойғандық
үшін жасаған – ҚК-нің 177-бабы (41,2%), ... ... ... ... ... ... ... жалтару сияқты қылмыстарға
қатысудың көрсеткіштері ... ... 24,9% ... ... ... Бұл ... қызмет саласында топтасқан қылмыстардың
бар екендігінің айғағы, себебі мұндай ... ... ... ... ... ... қызмет саласындағы қылмыстарды адамдардың топтасып жасауын
құқыққа қайшы іс-қылықтардың сыбайлас адамдар арасында тез ... ... Оның ... салық төлеуден жалтарудың, заңсыз
кәсіпкерлікпен айналысудың кейбір модельдерін бірнеше адам ... ... іске ... ... Және де ... ... ізін ... қажет
болған жағдайда өзара көмектесуге болады. Оған қоса экономикалық қызмет
саласында ... ... ... формальды да, формальды емес ... ...... ... ... ... бір ... және т.б.
Жоғарыда айтылғандарды қорыта келіп, мыналарды атап өтуге болады:
1. ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке
тартылған адамның ішінде, негізінен, некеде тұратын, көбісінің кәмелетке
толмаған ... бар, ... ... ер ... ... ... ... білім
деңгейі едәуір жоғары, өмірінің белгілі бір ... ... Оны ... ... ... кезге дейінгі кәсіби мансабы,
қоғамдағы артықшылық жағдайы растайды.
Олардың әлеуметтік рөлінің ерекшелігі сонда, олар күнделікті өмірде іс-
қылықтың екі ... іске ... ... бір ... ... ... келетін тәртіп ережесін сақтауға тиіс болған, екінші жағынан, тәуекелге
барып қылмыс жасауға, оны жасырып ұстауға бел ... Бұл ... ... ... операцияларын жөн көрген, еңбек қабілеті жоғары,
денсаулығы ... есі ... ... болған. Тағы бір ерекшелігі – бұлардың
басым көпшілігі қалалықтар ... Және де ... ... ... бұрын сотталмағандар. Криминалдық іс-қылық жасағанда бұлар
экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар шегінен ... яғни ... ... тіркеуден жалтару жалғасқан және т.б.
2. Заңсыз кәсіпкерлік, салық ... ... үшін ... ... адамдарды сипаттайтын мәліметтерді алаяқтарды, ысырап
жасаушыларды сипаттайтын ... ... ... ... ... ... феноменінің бар екендігін көрсетіп
отыр, ал ... ... ... ... ... ... қарағанда артықшылығы бар, қызметтегі мансабы, білімі жоғары,
әл-ауқаты мол ... ... ... ... ... ... де байқалады, мысалы, алаяқтар арасында тұрақты жұмыс орны ... ... де ... ... ... ... ... жоғары
білімдері жоқ, бұрын сотталған адамдар. Бірақ барлығына ... ... ... ... ... ... арқасында олар біреуді алдап,
біреуді арбайды, заңсыз табыс табудың ұтымды жолын ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкер мәртебесі бар адамдардың не
себепті құқыққа қайшы іс-әрекеттер жасайтындығын ... ... ... ... олар ... ... қызмет саласын таңдағандар, нарықтық
реформаның мүмкіндіктеріне сеніп, өзі, өзінің жақындары үшін ... ... ... ... Ал ... ... ... жолға түсіп
кетуін сыртқы факторлардың әсері деп ... ... ... ... ... ... бағдарының
дұрыстығына қарамастан олар ... ... ... ... ... ... қиындықтарды жеңе алмады (экономикалық реформа деп
мемлекет ... ... ... ол ... ... ... зардапқа алып келді). Содан барып олар, қауіпті болса да,
табыс табудың бірден-бір жолы – ... жол ... ... ... яғни
жалпы кәсіпкерлікке тән орынды тәуекел негізінен асып кету басталды.
Пайдакүнемдік, өз ... ... ... сый-құрметіне ие болу сияқты
сылтаулар қосымша фактор болды.
Егер кәсіпкерлік қызметке басқа ... ... ... ... оны
жүзеге асырудың және дамытудың жөнді құқықтық, экономикалық, ұйымдық
негіздері болмаса заң ... заң ... көп ... Кәсіпкер субъектісі болып табылатын экономикалық қызмет саласындағы
қылмыстарды ... үшін ... ... ... ... ... криминалдық үрдістерге тосқауыл болатындай
көптеген шаралардың ... ... ... ... отыр. Жалпы, елімізде,
ХХ ғасырдың 90-жылдары шет елдердің тәжірибесін пайдалана отырып ... ... ... ... ... еді. ... да ... қазіргі кезеңінде, бәрінен бұрын, шағын кәсіпкерлік, ... ... ... ... ... ... ... және ішкі проблемаларын шешу үшін заңсыз негіз ... ... ... ... ... іс-әрекетіне қарсы тұра
алатындай арнайы ұйымдық және ... ... ... ... ... ... ... ТҰРУДЫҢ ҰЙЫМДЫҚ ЖӘНЕ
ҚҰҚЫҚТЫҚ ШАРАЛАРЫ
3.1 Кәсіпкерлердің қылмыстық іс-әрекеттеріне қарсы тұрудың ұйымдық
шаралары
Қоғамдық қатынастарға және ... ... ... өз ... бағыттарын қамтитын процестерге ықпал ету арқылы мемлекет өзінің
басты және әлеуметтік маңыздылығы бар ... іске ... ... ... ішкі ... ... кәсіпкерлік саладағы
мемлекеттік саясаттың іске асырылуын қамтамасыз ету, ... ... ... ... ... пен ... тәртіптің сақталуына
кепілдік беру сияқты функциялардың осы зерттеу тақырыбына қатысы ... және ... ... ... ... ... стратегиялық
және басқадай түрлерін бөліп алып, одан кейін оларды белгілі бір ... ... бар. Оны ... ... ... ... үшін ... және
арнайы сипаты бар ұйымдық шаралар ... ... ... ... ... іс-қылықтарына қарсы тұруда да қажет [135,37-б].
Жалпы сипаттағы ұйымдық шаралар
Олар мемлекет пен азаматтық қоғамның, қызметі кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... ... бұл процесске
елеулі ықпал ете алатын айрықша институттар ... ... ... ұйымдық құрылымында қызметі толықтай экономика
саласындағы проблемалық мәселелерді шешуге бағдар алған ... ... ... ... ... ... экономиканы дамытуға бағытталған қазіргі реформаны шағын
және орта кәсіпкерліксіз жүзеге асыру мүмкін емес. Сондықтан да кәсіпкерлік
қызметті қолдаудың ... ... ... оны қаржылай толықтай
қамтамасыз ету керек.
Бұл мәселені зерделеу Қазақстанның кейбір ... ғана ... ... ... ... ... Қарағанды және Қостанай
облыстарында) жеке бизнес пен ... ... ... жергілікті
мемлекеттік органдар тарапынан ықпал болмаса кәсіпкерлер заңға сай ... қала ... күн ... ... вариантын іздестіруге мәжбүр
болады.
Сондықтан да ... ... ... ... ... зор, олар
әртүрлі проблемаларды шешуде төрелік жасап, ... ... ... ... кәсіпкерлер үшін іс-қылық стандарттарын белгілеу, олардың
сақталуын бақылау, ... ... ... ... ... ... ... болады. Сонымен қатар, кәсіпкерлер ... ... ... ... ... емес) бірлестіктердің болуы, қалай
да, мемлекет пен азаматтық қоғам арасында ... жаңа ... ... ... мүдделердің тепе-теңдігін қамтамасыз етеді [136,77-
б].
Азаматтық қоғамның Сауда-өнеркәсіп ... және ... ... ... ... ... ... игілігі үшін іске
асырылатын қызметтің көптеген бағыттарын құрылымдық қамтамасыз ете алады.
Олардың ішінен диссертант мыналарды айрықша ... ... ... арасындағы дау-дамайларды төрелік негізде қарау жұмысы;
- Кәсіпкерлік қызметтің экономикалық қауіпсіздігін және ... ... ... қорғауды қамтамасыз ету қызметі;
- Кәсіпкерлерге ақпараттық қызмет көрсету, оның ішінде оларға бейімдеп
әртүрлі басылымдар шығару.
Сауда-өнеркәсіп ... және оның ... ... ... ... ... ... кеңестер, кәсіпкерлердің бірлестіктері
мен қауымдастықтары сияқты құрылымдар да жұмыс істейді, оларды экономикалық
мүдде біріктіреді. Олардың ... мен ... де ... ... кәсіпкерлерге ықпал етіп, олардың құқыққа қайшы іс-қылықтарына қарсы
тұруға тиіс.
Ұйымдық тұрғыдан алғанда, автордың пікірінше, ... ... ... ... зор, олар ... оқу орындарын бітіргеннен
кейін коммерциялық ұйымдар құрып, олардың кәсіпкерлік заңнама нормаларына
сай жұмыс істеуін ... ... ... еді. Бұл ретте «кәсіпкер» термині
жай ұғым ғана болып қалады, себебі заңды тұлғаның штат ... ... және ... ... қызметі көрсетіледі. Олар өздерінің
даярлығы жағынан ... ... ... ... сай ... ... ... да антикриминогендік роль атқарады.
Арнайы ұйымдық шаралар
Мемлекеттік қызметтің айрықша бір түрі – ... ... ... ... ... алған органдар заңдық шараларды ... ... ... ... және ... тәртіпті мүлтіксіз сақтап жүзеге асырады.
Жоғарыда көрсетілген анықтамада аса маңызды тұс бар, ол – құқыққа қайшы
іс-қылықтарға қарсы тұрудың арнайы шараларын жүзеге ... үшін ... ... ... ... деп ... арнайы органдарды кіргізу.
Олардың құрамында анықтама, ... ала ... және ... іздестіру органдары
құрылады. Құқық қорғау органдарының қызметін осылай ұйымдастырудың
арқасында ... ... оның ... субъектісі кәсіпкер
қылмыстарға тойтарыс беріледі.
Криминологияда бұл проблемаға біршама ... ... ... ... «қылмыстылықты әлеуметтік бақылау» сөз тіркесі ... ... ... жою ... азайту мақсатында қоғамның оған ықпал ету
құралы мен әдісі деп ұғыну керек.
Әлеуметтік ... ... ... деп, ... ... ... реттеуді, яғни қабылданған норманы
бұзатын адамдар үшін жауапкершілік белгілеуді айтамыз.
Екіншіден, міндеттеулерді (нормаларды) жүзеге асыру ... ... ... ... сияқты әлеуметтік бақылау әдісін ... ... ... ... ... ... ... қызметі» және «қылмыстылыққа әлеуметтік
бақылау» ұғымдарын салыстыра отырып, соңғының өз мазмұны жағынан біршама
кең екендігін көреміз. ... ол ... ... ... ғана ... қосымша әлеуметтік пайдалы қызметтің басқа түрлерін де қамтиды. Құқық
қорғау қызметінің де, әлеуметтік ... да ... ... ... ... ... қылмыстылыққа ықпал етудің көрсетілген
түрлерін құзырлы ... ... ... және олардың өкілдері
лауазымдық өкілеттік негізінде және ... ... ... құрылым
жағынан қамтамасыз етеді. Бұл жағдайда қоғамның нормативтік ... және ... ... ... жою (азайту) арқылы өзін-өзі сақтап
қалуына мүмкіндік туады.
Сонымен кәміпкерлердің құқыққа қайшы, оның ... ... ... ... тұру үшін ... ұйымдық модель таңдалуға тиіс, ал
мемлекеттік органдар бақылау-тексеру ... да, ... ... да ... жағынан қамтамасыз етуге тиіс.
Мұндай ұйымдық модель кез келген мемлекетте бар, ... ... да ... экономикалық және өзге факторлардың ықпалынан ол
өзгеріске ... ... ... бізде 80-жылдардың екінші жартысынан ... ... ... пен ... ... қамтамасыз етуге, сондай-
ақ жалпы экономикалық қылмыскерлікпен күресуге тиісті бұрынғы құрылымдар
қайта құрылып, жаңалары пайда болды.
Осы ... ... ... уақыттық кезеңдерге бөледі:
- 1985–1991 жылдар;
- 1992–1993 жылдар;
- 1993–2000 жылдар;
- 2000–2001 жылдар;
- 2001 жылдан осы ... ... ... (1985-1991жж). Бұл кезеңде саяси-әлеуметтік және
экономикалық реформа басталды, экономикалық ... ... ... алды. Мамандардың ойынша, отандық экономиканың себебі кооперативтік
қозғалысты әртүрлі «заңдағы ұрылар» мен авантюристер ... ... олар ... ... қана ... жоқ, ... ... заңдастырып та алды.
Бұл КСРО-да нарықтық экономиканың бой көтере бастаған, ... ... ... кезі ... кезеңде экономикалық қылмыстарға КСРО-ның ОБХСС қызметі мен Қаржы
министрлігінің құрылымындағы ведомстволық емес ... ... ... ... ... ... ... жедел-іздестіру бөлімі
таратылған соң, бұл оперативтік бөлімшелердің күші азайды, ... ... ... ... толтыру мақсатында қылмыскерлікпен күреске МҚК (КГБ)
жұмылдырылды, оның ... ... ... ... ... алу, ... ... бетін ашу және оларды тергеу
функцияларын өз мойнына алды.
Сонымен ... Ішкі ... ... құрамында да ұйымдасқан
қылмыстылықпен күресетін мамандандырылған оперативтік бөлімшелер ... ...... ... ... соң, 70-жылдардан бастап
мемлекетті де, халықты да ұйымдасып «тонау» етек алып ... Ал ... ... ... ... лауазымы жоғары адамдардың ұрлығын көре
тұра шара қолдана алмады. Бірақ ІІМ мен МҚК-нің ... ... ... ... ... ... ... күшейткенмен, іс
жүзінде ойдағыдай нәтиже бермеді.
Сонымен қатар бірінші кезеңде экономикалық қызмет саласындағы, оның
ішінде ... ... ... ұйымдық моделі жасалды.
Екінші кезең (1992–1993 жж.) Бұл кезеңде Қазақ КСР-і ... ... ... ... ... (БХСС) қызметі ҚР ІІМ-нің
құрамындағы экономикалық қылмыстармен күрес (БЭП) қызметі болып ... ... ... бұрынғыдай, ұйымдасқан қылмыстармен
күресу басқармасы ба (УБОП) жалғастырды. ... ... бұл іске ... де ... ... 4-департаменті). Осы кезеңде салық органдары
құрылып, оның құрамында салық тергеу қызметі (кейінгі салық ... ҚР ... ... үшін ... жаңа бұл ... ... болып, экономика саласындағы қылмыстармен бірге күресуі ... Бұл ... ... сай ... ... ... ... ұйымдық модельдің элементі болып ... ... ... ... ету жөнінен жаңа ұйымдық шаралар жүзеге
асырылды, қудалауға да, ескертіп-сақтандыруға да мүмкіндігі бар ... ... ... ... ... ... ... жалған кәсіпкерлікке;
- жалған банкроттыққа;
- тауар белгілерін заңсыз пайдаланумен, сапасыз және ... ... ... алып ... ... және ... жағдайда
өндірумен байланысты қылмыстарға қарсы тұруға міндетті болды.
Осы кезеңде көлеңкелі, оның ... ... ... етек ... заңды экономикалық едәуір қаражатын бақыланбайтын салаларға аударуға;
- соның нәтижесінде инвестициялар мен айналымдағы ... ... ... ... ... және бюджетке түсетін басқа
төлемдердің азаюына немесе толықтай тоқтауына алып келді.
Үшінші ... ... ... кезеңде мемлекеттік салық қызметі органдарының жүйесі реформаға
ұшырады, салық тергеу бөлімшелерінің негізінде ... ... ... ... органы – Салық полициясының Бас басқармасы (ГУНП)
құрылды.
Экономикалық ... да ... ... бұл ... ... ... ... – көлеңкелі экономикамен ашық күрескеннен нәтиже шықпаған
соң биліктің оның қаражатының бір бөлігін салық ... ... ... ... ... да, құрылымдық тұрғыдан да ... ... ... ... органы болды, ол анықтама, алдын ала ... ... ... ... салық-тексеру жұмыстарын іске ... ... ... да салық органдары салық төлейтін кәсіпкерлерді
бақылайтын бірден бір құрылым болмады.
Бұл модель, бір жағынан, мемлекеттің ... ... ... ... ал екінші жағынан, Ішкі істер министрлігі,
Мемлекеттік ... ... ... ... мен Салық полициясы
арасындағы байланысты жаңа сапаға көтеру керек екендігін көрсетті, ... бір ... бір ... ... тиіс емес еді. ... ... ... саласында салық полициясы мен салық органдары арасында
туындады. Оның үстіне Салық полициясының ... өз ... ... ... ... аппарат жұмысымен үйлестіре
алмады, елдің экономикалық ... ... ету ... ... ... (2000–2001 жж.)
Бұл кезеңде республикалық экономикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етумен
байланысты барлық проблемаларды өз ... ала ... ... құқық
қорғау органын құру мәселесі туындады.
Бір жағынан, Салық ... ... ... жүргізетіндігін заңда
анықтау бұл мәселенің көтерілуіне себеп болды, ал бұл ... ... ... ... ... ... ... айқындайтын,
ашатын, тергейтін, олардың алдын алатын және жолын ... ... ... жердегі стратегиялық мақсат – шаруашылық және қаржы-шаруашылық
саласындағы ... ... ... ... және ... жою еді. ... да экономикалық қылмыстылыққа қарсы
тұрудың ұйымдық моделін ... ... ... ол үшін ... полициясы
комитетінің базасында салыққа байланысты құқық бұзушылықтар мен қылмыстарды
ғана емес, экономикалық қауіпсіздік саласында жасалатын ... ... ... ... ... ... құру керек болды. ... ... Ішкі ... ... ... және ... қарсы қылмыстарды ашып,
тергеумен, ал ҰҚК бөлімшелері –мемлекеттік ... ... ... тиіс болды.
Мұндай реформаның бір варианты – Салық ... ... ... ал қаржы-кредит, бюджет және салық қатынастарын қылмыстық қол
сұғудан қорғаған болар еді.
Бұл сияқты ... ... ... және ... ... ... ... ірі және ол шешетін мәселелер неғұрлым көп болған сайын
оны басқару да қиындайды. Мұндай ... құру Ішкі ... ... ... ... күрес қызметін 9-басқарманы таратумен
байланысты болар еді, ал оның көптен жинақталған ... ... ... бар. Бұл ... ол басқарма криминалдық полиция, ұйымдасқан
қылмыспен күрес басқармаларымен, полиция бөлімдерімен байланысын үзген
болар еді.
Мұндай ... ... ... ... ... және салық
қылмыстар ғана емес, иелену және ... қою, ... ... ақша ... ... сатып алу сияқты қылмыстардың жасалатындығын
ескермеді.
Бесінші кезең (2001 жыл және осы ... ... ... ... ... және ...... функцияларын құрылымдық
қамтамасыз ететін ұйымдық модель тағы да өзгерді. ... ... ... ... ... да реформаланды, олардың орнына
өзінше дербес Экономикалық және ... ... ... ... Агенттік (Қаржы полициясы) құрылды, ол тікелей ҚР ... Ал ... ... ... ... ету ... ... жүктелді.
Бұл реформа биліктің фискальды блок пен салықтағы тергеу блогын бір
ведомствоға біріктіретін ... ... ... ... ... Функциялардың қабаттаса қатар жүруі жайында, Ішкі ... ... ... ... ... ... ... бөлімшелері де қосарланып атқаратын.
ЭСҚКА-ін және оның жергілікті жерлердегі органдарын (Департаменттер)
құру оның ішкі ... ... ... ... ... бұған байланысты үш
функцияны құрылымдық қамтамасыз ету қажет деп санайды.
Біріншіден, жедел-іздестіру ... және оған ... ... ... институтын дамыту, ал салыққа қатысты құқық бұзушылықтар мен
қылмыстарды, сондай-ақ экономика ... ... да ... ... міндетін орындайды.
Екіншіден, бұл салық төлеушілердің салық заңдарын ... ... ... ... ... ету, ол үшін ... полициясының
бөлімшелерінде салық құқық бұзушылығын жедел құжаттайтын ... ... ... құру ... Қаржы полициясына бақылау-тексеру өкілеттілігін беруде
проблемалық ... бар. ... ... және қаржы бақылауы функциясын
мемлекеттің мамандандырылған институты қамтамасыз етеді, ол ... ... ... ... ... полициясы үшін бұл ереже сақталмады.
Сонымен қатар заң шығарушы 1999 жылы Салық полициясы ... ... ... ... тексерудің айрықша түрін енгізді, тиісті өкілеттік берді.
ЭСҚКА-ға тиісті өкілеттіктер беруді салмақтай келе, автор, оларды бұл
оперативтік қызмет құрамындағы ... ... ... ... етуге тиіс деп есептейді.
Оның құрамында салық тергеулерін ұйымдастыру бөлімін құрған жөн, ... ... ... ... есепке алу және іске асыру жүйесін құрады;
- тергеуге жататын материалдардың ... ... ... және ... үшін ... ... қамтамасыз етеді;
- көлеңкелі экономикаға тартылған салалар мен қызмет түрлерін анықтайды;
- заңға сүйене отырып салық ... ... ... ... бұл ... салық тергеулерінің төменгі тұрған
бөлімшелеріне ... ... және ... ... да
атқарады.
Салық тергеулері басқармасының құрамында, автордың пікірінше, мынадай
бөлімдер болуға тиіс:
- ... ... ... ... ... ... және ... қамтамасыз ету бөлімі;
- ақпараттық-талдау бөлімі.
Тергеуге дейін тексеру бөлімі алдын ала анықтау ... ... сол ... ... ... ал ... ... сәйкес
қылмыс белгілері болған жағдайда қылмыстық іс қозғап, дереу (5 ... ... ... ... мүмкіндік алады.
Күш-жігердің бірігуін керек ететін мәселелерді шешуде Салық полициясы
органдар мен салық органдарының ведомстволық өзгелігін жеңу ... ... ... Бұл ... алғанда, жергілікті жерлердегі
тексерулердің нәтижесіне байланысты тез шара ... ... ... ... ... ... ... жіберіп алу тәсілі
қолданылса. Ол үшін алдымен құқық бұзушылықтың бар-жоғын анықтап, болған
жағдайда оны дұрыс ... ... және оны ... қауіпті деп танып,
қылмыстық жазалау шарасын қолдануға болады деген шешімге келу керек.
Ел өміріндегі жаңа төңкеріспен ... ... ... ... қарсы тұруды ұйымдастыру процесіне де өз ықпалын тигізді.
Осы параграфта айтылғандарды түйіндей келе мына ... ... жөн ... ... осы жұмыста келтірілген нәтижелері көрсетін отырғандай,
кәсіпкерлерді әкімшілік-құқықтық ... ... ... ... ... тұр.
Оны шешудің бір варианты – кәсіпкерлікті дамыту үшін қолайлы жағдайлар
жасау, мемлекет саясатында өзінше ... ... ... ... әлеуетін мемлекет пен қоғам мүддесі үшін
барынша толық пайдалануға ... ... ... ... ... 90-жылдардағы реформалардың
кемшіліктерінен туындап отыр:
- нарықтық ... ... тұру ... ескермей экономикалық тізгінін
қолдан шығарып алу;
- шетел ... мен ... алып ... ... экономикалық
мүддесіне қарамау;
- ұтымды құрылымдық-инвестициялық саясат жүргізудегі шығындар;
- айналым саласына аса басымдылық беру.
Монетаризм доктринасының Қазақстандағы экперименталдық опробациясы ... ... ... ... ... ... сияқты
дағдарысты құбылыстар алып келді, оны ақшаны ... ... ... ... ... жеңу ... ... Ал бұл шығындардың орнын толтыру үшін
шағын және орта кәсіпкерлікті дамыту керек. Бұл ... ... ... ... ... да рөлі зор.
2. Шағын және орта бизнесті дамытуда – атқарушы биліктің қажетті
ресурсы бар ... ... бір ... ... ... ... ... іс-қылықтарына тежеу болар еді. Кәсіпкерлікті
аймақтық деңгейде қолдаудың да маңыздылығы бар. Алдын алу функциясын Сауда-
өнеркәсіп палатасы және оның ... ... ... өзге ... ... азаматтық қоғам институттары да қамтамасыз ете алады.
3. Кәсіпкерлердің құқыққа қайшы ... ... ... ... ... шаралар, егер олардың нәтижесінде оңтайлы ұйымдық модель
жасалса, ... ... деп ... Бақылау-тексеру функцияларын да,
қылмыстық әділет функцияларын да құрылымдық қамтамасыз ететін мемлекеттік
органдар оның ... ... ... ... ... ... оның
ішінде кәсіпкерлік саласында әлеуметтік-құқықтық ... ... ... ... ... ... элементтері – мемлекеттік
органдар, олар мемлекеттік тіркеу және ... беру ... ... ... жеке және ... ... кәсіпкерлікке кіруін қамтамасыз
етеді.
Сонымен қатар, құқық қорғау органдары да, бақылау-тексеру органдары да
құқық ... және ... ... іске ... ... әкімшілік заңдарды сақтауын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... және ... мүмкіндік
тудырады.
Көрсетілген органдар арасындағы ... ... ... те ... ... ... ... оларда әртүрлі, бірақ бірін бірі
толықтыратын мүмкіндіктер бар. Өздеріне жүктелген міндетті ұтымды шешу ... ... ... да, ... ... да қажетті
мәліметтердің ведомствоаралық банкын құрған жөн. Кәсіпкерлер ... ... ... ... ... ашу және ... ... бірлескен
бұйрық беру, берлескен келісім жасау практикасын қолдану керек деп санайды
автор.
3.2 Кәсіпкерлердің қылмыстық іc-қылығына ... ... ... ... ... олардың қатысуымен жасалатын қылмыстарға
қарсы тұруда құрылымдық қамтамасыз ететін ... ... да ... роль
атқарады, себебі ол тиісті әлеуметтік-құқықтық бақылау субъектілерін, әрбір
мемлекеттік мекеменің құрылысын, бірлесіп күш ... ... ... ... олардың өзара әрекеттесу тәртібін анықтайды. Бұл шаралардың
әділет органдары үшін, оның ішінде түгелдей ... ... ... үшін ... ... ... ... шаралар кәсіпкерлік салада заңдылық пен құқық
тәртібін қамтамасыз етуге тиісті ... ... ... ... роль атқарады. Сондықтан да қылмыстылыққа қарсы тұруды қамтамасыз
ететін ұйымдық шаралар ... ... ... ... жалпы және
арнайы деп бөлу керек [138,56-б].
Жалпы құқықтық шаралар құқықтық құжаттардың айрықша жүйесінде көрініс
табады, ... ... ... ... ... ... қалайды
және нарықтық қатынастар жағдайында құқық тәртібі мен заңдылықты қалай да
қамтамасыз етуге ... ... ... ... ... және ТМД елдерінде
экономикалық қызметтердегі өзгерістерге байланысты ... ... ... ... ... жаңа Азаматтық кодекс еркін және алға
басатын экономиканы қамтамасыз етуге тиіс ... ... ... ... ... ... тобын құрайды, ол экономиканы дамытып,халықтың
әл-ауқатын көтеретіндей тиімді де әділ ... ... ... тиіс
[139,48-б].
Автор қазіргі Қазақстан үшін кәсіпкерлік қызмет туралы заңдарды жүйеге
келтіру мәселесі өзектілігін жоғалтқан жоқ деп санайды, ... бұл ... ... өндірумен, оларды өткізумен, жұмыс орындаумен және
қызмет көрсетумен байланысты экономикалық қызмет саласындағы ... ... ... ... және ... ... ... ол қызметті құқықтық тұрғыдан қамтамасыз ете алатын және
мемлекеттің экономиканы белгілі бір ... ... ... ... Ол ... ... ... мүмкін, онда және заңды тұлғаларға
қатысты ... ... ... лицензия беру, кәсіпкерлік қызметті
бақылаумен қатар, ол ... ... ... ... ... ... біріктірілсе. Бұл кодекстің концепциясы Шаруашылық
кодексіндегі басты концепциялардан өзгеше болып, ол ... ... ... ... ... ... ... құқықтық шаралар мәселесін қарастырғанда, автордың пікірінше,
кәсіпкерлердің құқыққа ... ... ... ... жанама рөл
атқаратын құқықтық ережелерді де көрсету керек. Бұл – ... ... бар ... ... құжаттар. Мысалы, Еңбек туралы кодекстің
нормалары болуы мүмкін, ал оларға жүгінбей ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Қылмыстық жауапкершілік белгілейтін нормалардың экономика, қаржы, банк-
кредит істері, салық салу ... ... ... ... бюджет
саласын реттейтін бірқатар заңдармен жанама формада болса да ... ... ... ... ... ... ... Оның үстіне, субъектісі кәсіпкер болып табылатын бірқатар қылмыстар
мен әкімшілік құқық ... үшін ... ... ... ... ... ... құқыққа қайшы іс-қылықтарына қарсы ... ... ... ... ... ... келе автор, заң шығарушы
Азаматтық ... ... ... ... ... және кәсіпкерлік,
қаржы, банк-кредит ісі және т.б. саласын басқаруды реттейтін әкімшілік
заңдарының ... ... ... ... ... деп ... Оның
пікірінше, кәсіпкерлердің жария құқықтық мәртебесін құрайтын, ... ... мен ... іске асыруы үшін жағдай тудыратын құқықтық басқа
да құжаттардың маңыздылығы бар.
Бұл құжаттар бақылау-тексеру және құқық ... ... ... ... ... пайдаланылады, себебі олардың құқықтық нормаларын
талдамай субъектісі кәсіпкер болып табылатын әкімшілік, ... ... ... ... дұрыс саралу, сондай-ақ қылмыстық және әкімшілік
істер бойынша сотқа дейінгі өндірісті ұтымды жүргізу мүмкін ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік құқықтың
субъектісін – кәсіпкерлерге қойылатын талаптарды, атап айтқанда:
- қаржы-сатылық;
- технологиялық;
- санитарлық-эпидемиологиялық;
- экономикалық;
- статистикалық-есеп ... ... ... ... ... ... ... негізінде талаптар қояды.
Бұл талаптарды кәсіпкерлікті ... оған ... беру ... ... және одан кейінгі кезеңінде орындау тиісті құқықтық
құжаттар нормаларын қатаң сақтауды талап ... Олай ... ... ... ... құқық бұзушылықтың жолын кесу және кінәлі
тұлғаларды ... және ... ... ... ... өз ... ... ТМД елдеріндегі сияқты Қазақстан Республикасында да,
әдетте, әкімшілік құқық бұзушылық үшін ... ... ... ... ... және бұл құқыққа қайшы іс-
әрекеттер бойынша істердің жүргізілуіне көңіл бөлінеді.
ХХ ғасырдың ... он ... заң ... ... және ... ... да көңіл бөле бастады. Ал кәсіпкерлердің
өздеріне қойылған талаптарды сақтауын әкімшілік ... ... ... бұл жерде осы бақылауға қатысты кейбір арнайы заңдарды
даярлау және қабылдау процесі байқалады.
Автор бұл ... ... ... да бір ... қоятын және оларды
бақылау процедурасын белгілейтін жеке-жеке заңдардың құқықтық нормаларын
біріктірудің алғышарты деп санайды. Осы негізде, келешекте, бұл ... ... ... ... жасауға болады. Бұл проблеманың бақылау-
тексеруші органдардың да, ... де ... үшін ... ... ... та ... бар. Атап ... қазіргі кезде
әкімшілік құқық негізде ... және ... ... ... ... ... жасайтын немесе олардың қатысуымен жасалатын
қылмыстарды айқындау, ашу, тергеу тұрғысынан ... ... туып ... ... шараларға қарағанда арнайы құқықтық ... ... ... ... ... тұруда қазіргі жағдайда
реттейтін заңдардың дайындалуын ... ... Ол ... ... қылмыстардың алдын алуға, оларды ашуға, тергеуге бағытталған құқық
қорғау қызметінің негізін құрайды.
Бұл заңнамада мемлекеттің кәсіпкерлік құқық қатынастарында заңдылық пен
құқық ... ... ... ... ... ... ... Заңнаманы құқықтық құжаттардың екі блогына бөлуге болады.
Біріншіден, бұл қылмыстық заңнаманың кәсіпкерлер ... ... ... ... ... ... ережелері. Бұл топқа,
автордың пікірінше, көрсетілген қылмыстар үшін қылмыстық жауапкершіліктің
іске асырылуын қамтамасыз ететін қылмыстық-іс жүргізу және ... ... да ... ... Бұл топ түгелдей кәсіпкерлікке
байланысты қылмыстарға қарсы ... ... заң ... блок – ... ... және ... ... жасайтын немесе олардың қатысуымен жасалатын қылмыстардың алдын
алу, жолын ... ... ... және ашу, ... мүмкіндіктерін анықтайтын
құжаттар.
Мұндай құқықтық құжаттардың ерекшелігі сол, олар, біріншіден, белгілі
бір ... ... ... ... ... ... Қаржы
полициясының, салық органының, өзге де ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттеріне қарсы тұрудың кейбір аспектілерін реттейді.
Кәсіпкерлік құқық қатынастарында құқық тәртібін қамтамасыз етуге ... ... бұл ... ... ... ... немесе олардың қатысуымен жасалатын қылмыстарға
қарсы тұру мәселесіне толық қатысы бар құқықтық нормалар. Жоғарыда аталып
өткендей, бұл ... ... ... ... үшін қылмыстық жауапкершілік
белгілейтін нормаларды жатқызады.
90-жылдардың заң шығарушысы, қылмыстық заңдарға реформа жасап және
экономикалық ... ... жаңа ... ескеріп 1997 жылғы Қылмыстық
кодексте кәсіпкер субъектісі болуы мүмкін көптеген нормаларды қарастырды.
Осыған ... бұл ... ... және қылмыстардың қайсы бір
түрлерін ... ... ... ... ... ... Қылмыстық кодексті модельдегенде заң шығарушы қастандық жасалатын
объектіге қарай қылмыстарды топтастырды, бұл Қылмыстық ... ... ең ... міндеті деп аталатын 3-бабының принциптеріне сәйкес
келеді.
Бұған байланысты ... ... ... пікірталас бар. Бір
заңгерлер қылмыстарды топтастырудың критерийлері ретінде ... ... және ... ... ... да ... алу ... дейді [140,55-
б]. Басқалар қылмыс объектісіне айыпкер қол ... ... ... ... ... Бұл, өз ... ... заңнамада
қылмыстарды дәлірек жүйелеу үшін қылмыс объектілерін басқаша топтастыруда
мүмкіндік береді, оның қылмыстарды дұрыс саралауда ... ... ... ... жағдайда заң шығарушы қылмыстық-құқықтық қорғау
объектілерін:
- ... тек ... түр ... ... ... факультативтік (бұған байланысты пікірталас бар – автордың ескертуі)
деп топтастыратын теорияға сүйеніп отыр.
Субъектісі кәсіпкер болып табылатын ... оның ... ... ... ... 7 және 8- ... ... Заң
шығарушы объектілерді 7-тарауда, негізінен, түр бойынша жинақтаған. Бұл –
экономикалық қызмет саласындағы ... ... ... ... ... ... де ... көрсетеді дейді
кейбір авторлар. Қысқасы, бұл мәселеде заң шығарушы тиянақсыздық танытқан.
Мысалы, ... ... ... заң шығарушы экономикалық қызмет
саласында ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге байланысты қалыптасқан қоғамдық қатынастар
жүйесін сол саладағы қылмыстардың ... ... деп ... ... ... бұзушылық туралы кодексті даярлағанда ол кәсіпкерлік қызмет
тәртібін тектік объектіге ... ҚК ... ... он ... аса ... өткеннен және ӘҚтК
кәсіпкерлікпен байланысты нәрселермен толықтырылғаннан кейін заң шығарушы
әкімшілік құқық ... үшін ... ... ҚК-ге
қарағанда ӘҚтК-де құқық бұзушылықтарды жүйелеудің біршама өзге варианттарын
қолданғандығын ... ... ... ... ... ... ... таза
қылмыстарға туыс болып келетін кәсіпкерлік саладағы әкімшілік ... ... ... ... ... бойынша) жүйелеу үшін негіз
бола алды.
Автордың пікірінше, қолма-қол ақшамен ... ... ... ... ... ... төлеушілерді есепке алу тәртібі және
т.б. объектісі болып келетін қаржы, салық, ... ... ... ... ... ... өте ... жүйелеген.
Кейбір авторлар, қаржыға қатысты, әсіресе салыққа қатысты ... ... ... ... ... ... дұрыс
кіргізілмеген деген пікір айтады. ... ... ... қызмет
саласындағы көптеген және әртүрлі қылмыстарды ҚК-нің 7-тарауына біріктіру
проблема тудырып отыр.
Осы пікірталасқа ... ... ... ... осы ... ... кәсіпкерлік саладағы, сондай-ақ, кредиттік қатынастар
саласындағы қылмыстарды, басқа да топтастырулар болса да ... ... ... біртектілік белгісін ескерсек, кәсіпкерлік саладағы және
де қаржы саласындағы қылмыстарды бір ... ... ... ... Сондықтан да заң шығарушы, ... ... ... ... ... асып ... және ... саласындағы
қылмыстарды жүйелеуге көзқарасын өзгертуіне болады.
Бұл қылмыстық және әкімшілік ... ... ... осы ... ... ... жағдай тудырар еді.
Мысалы, ҚК-нің жеке тарауында кәсіпкерлік қызметтің тәртібіне қол
сұғатын қылмыстар ... ... ... ал ... ... ... ... бұл салада құқықтық тәртіптің сақталуына оң ықпалын
тигізер еді.
Бұл жерде реттеу мақсатында мемлекеттің экономикаға араласуының шегі,
көлемі және ... ... ... ... араласудың түрлері мен құқықтық
формалары туралы мәселе проблема тудырып тұр.
Экономиканы мемлекеттік реттеудің азаматық-құқықтық және қылмыстық-
құқықтық әдістерінің ... ... ... шешу ... ... қылмыстық жауапкершілік қылмысты ... ... ... ... бұл ... алдау немесе сенімге қиянат жасау
сияқты компоненттер болуы керек, дейді кейбір заңгерлер. Ол пікірді автор
да ... ... бұл ... ... жауапкершілік туралы мәселені
алдап немесе сенімге қиянат жасап міндеттемені орындамаған жағдайда да
қоюға ... ал ... ... ... кәсіпкерлік немесе банк
қызметімен айналысы әкімшілік жауапкершілік жүктейді, себебі заң шығарушы
АК-ның тиісті нормаларын ... келе ... ... ... ... ... кейбір ... ... ... әкімшілік-құқықтық актілер қабылдады.
Ал тиісті іс-әрекеттер үшін қылмыстық жауапкершілікті алатын болсақ,
заң шығарушы бұл жерде заңсыз ... пен ... банк ... ... ... ... ... отыр.
Әрине кәсіпкерлердің құқыққа қайшы іс-әрекеттерін тыю проблемасы
міндеттермелерді орындамағандық үшін және ... зиян ... ... ... ғана шешілсе өте дұрыс болар еді. ... ... ... ... ... ... азаматтық заңнама
нормаларымен тыю ... ... ... ... және ... ... үшін ... жауапкершілік белгіленіп отыр.
Қылмыстық кодекстің кәсіпкерлік қызмет тәртібіне қол сұққандық үшін
қылмыстық ... ... ... ... ... тізбесіне келсек, онда, автордың пікірінше, мынадай тыйымдар
болуға ... ... ... өзге ... ... ... немесе рұқсатсыз
(лицензиясыз) жүзеге асыруға;
б) банк қызметін, банк ... ... ... ... ... ... ... емес қаржы мекемелеріндегі
операцияларды жүзеге ... ... ... салынған кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға;
г) заңсыз қызметін жасыру мақсатында кәсіпкерлік қызмет субъектісін
құруға немесе ... ... ... ... ... ... қайта тіркемей кәсіпкерлік
қызметті жүзеге асыруға;
е) кәсіпкерлік немесе банк ... ... ... ... ... ұйым ... ... алу және атом энергиясын пайдалану ережесін бұзуға;
з) заңсыз шығарылған ішімдіктерді, темекі бұйымдарын және басқа ... ... ... ... ... ... Бұл ретте акциз
керек бұйымдарды жасырын цехтарда, құрал-жабдық пайдаланып шығарғандық және
ол үшін сапасы ... ... ... үшін қатаң жаза қарастырылған;
е) тауар белгілерін, жалған жарнаманы заңсыз ... ... ... және ... ... басқадай бұзуды
көздейтін әртүрлі құқыққа қайшы әрекеттер жасауға.
Бұл тарауда бақылау-тергеу органдарының кәсіпкерлер мүддесіне нұқсан
келтіретін әртүрлі ... үшін ... ... ... ... ... ... мақсатта бірқатар заң актілерін өзгерту және шағын ... ... кез ... ... шаруашылық қызметін соттың санкциясынсыз
тотатуға тыйым салу, ... ... ... кәсіпкерлік
субъектісіне зиян келтіретін әрекеті ... ... ... ... ... ... болды.
Автор қаржы, салық және жинау, құнды қағаздар рыногы саласына қол
сұғатын қылмыстар ҚК-нің өзінше бөлек ... ... тиіс ... ҚК мен ӘҚтК ... жеке кәсіпкерлердің және заңды тұлға
басшылықтарының ерекше сипаттарына ... ... ... деп ... оның ... жеке ... қарағанда заңды тұлғалардың
заңсыз қызметінен қоғамға келетін зиян аса ауқымды.
Қылмыстық мәжбүрлеу шаралары қылмыстық-іс ... және ... ... ... іске асырылады. Оның нормаларының кәсіпкерлік саласындағы
қылмыстарды айқындауда және ашуда маңыздылығы зор, себебі ол ... ... ... Ал ... ... ... ... жүзеге
асыру барысында әртүрлі әдістер мен тәсілдерге ... ... ... да, ... да ... ... ... салық салу саласындағы қызметінен айқын көрініс
тауып отыр, онда ... ... ... ... ... терминдер
де пайда болды, ал салық органдары өздерінің «проблемалы салық ... ... де ... тапты. Нәтижесінде, криминологияда «бизнесмен-
деликвент» термині пайда болды. Мұндай өзінше ерекше экономикалық ... ... ... ... ... жатыр.
Кәсіпкерлер тарапынан болатын мұндай іс-қылыққа ... тұру ... ... ... ұстап қалатын қылмыстық заңдар ... ... ... тарта алатындай мүмкіндіктер де болуға тиіс.
Жүргізілген құқықтық реформа қылмыстық істер жүргізу заңдарын жаңартуға
және жедел іздестіру заңдарын қалыптастыруға алып ... оны ... ... оң құбылыс деп санауға болады.
Кәсіпкерлер жасайтын қылмыстарға қарсы тұру процесінде жедел іздестіру
мүмкіндіктері көп қолданылады.
Мысалы, ... ... ... 59,5%-ы ... іздестіру
қызметінің арқасында ашылған. Мұндай көрсеткіш ҚК-нің 192-ші бабына қатысты
алғанда 87,5 %, ал алаяқтық, иемдену және жұмсап қою ... ... 37,5 % және 24,5% ... [142, 31 ... ... ... төлеуден жалтару сияқты қылмыстарда жедел
іздестіру әдістері мен ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруды қолдану керек. Бұл қылмыстық іс қозғалғанға
дейінгі бақылау-тексеру және жедел іздестіру функцияларын пайдаланғандыққа
жатады.
Кәсіпкерлер қызметіне ... ... ... жоғарыда
көрсетілген бағыттарының экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарға, және
де басқадай іс-әрекеттерге қарсы тұруда маңызды рөл ... ... ... ... ... туралы мәселе көтеруге алып келеді.
Автордың ойынша, 1997 жылғы ҚІЖК жобасын даярлағанда сотқа дейінгі ... ... ... ... толықтай іске асырылған жоқ, криминалдық
тұрғысынан олар жіктелмеді, ол ... ... 15.09.94 ... іздестіру қызметі туралы» №154-ХІІІ Заңының нормалары ҚІЖК-ге
кірмеді. Сондықтан да ҚІЖК-мен ... ... Заң ... ... ... сипатына қарсы оларды ашудың және тергеудің әдістерін
бөлектеп ... ... біз ... ... ... ... ... ғылыми жасалымы және ЖІҚ-і теориясындағы құжаттау тиісті
ғылыми нәтижелердің кәсібилілігімен және ұйымдасқандығымен ... ... ... ... ... ... ... дұрыс көрініс таппады. Бұл, өз кезегінде, ҚІЖК-де ерекшелігі ... ... ... ... ... көрсетілуі тиіс екендігін
білдіреді.
Бұл проблеманың шешімі – жұмысында ... ... ... ... ... ... бақылау ретінде де,
кәсіпкерлер жасайтын жасырын қылмыстарды ... ашу және ... ... ... ... мүмкін.
Автор субъектісі кәсіпкер болып табылатын қылмыстардың ашылуын және
тергелуін қамтамасыз ететін ЖІҚ, алдын ала ... ... ала ... ... ... ... Субъектілері құқық қорғау және бақылау-тексеру
органдары ... ... ... ... ... ... ... құқықтық негізін құрайтын құжаттарды қабылдау, сондай-ақ олардың
өзара ... ... ... ... ... қаржы бақылауы сияқты
криминалдық қызметіне мүмкіндік тудырады.
Бұл проблема автор зерттеуінің ... ... ... айта ... субъектілері кәсіпкерлер болып табылатын қылмыстарға қарсы тұрудың
ұйымдық ... ... ... ... іс ... ... заңда және
ведомоствоаралық деңгейде ... ... ... ... ... ... ... маңызды тұсы – кәсіпкерлер тарапынан болған
құқыққа қайшы іс-әрекеттерді ҚК, ҚІЖК және ӘҚтК ... ... ... ... бұл ... ... шараларын қылмыстық құқықтық тегіне
қарай қолдануда маңызды рөл атқарады.
Отандық құқықтық жүйенің құрамына ... ... ... ... ... әкімшілік заңдар да кіреді. Бұлар кәсіпкерлік
қызмет саласын бақылайтын құқық қорғау және ... ... ... мен ... ... ... құқықтық құжаттарда
нақты көрініс табады.
Қаржы полициясының ... ... ... экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарды айқындау, ашу, тергеу,
олардың алдын алу, жолын кесу;
б) көзделген ... ... ... ... ... қылмыстардың алдын алу және жолын кесу;
в) қаржы, бюджет және ... ... ... ... және ... ... етуде бақылау- тергеу және салық ... ... және ... ... төлеуден жалтарушы адамдарды іздестіру.
Қаржы полициясының бөлімшелері төмендегілері жоғары тұрғандарға есеп
беретін, орталықтандырылған Агенттік (ЭСҚКА), оның ... ... ... ... полициясының жүйесін Агенттік аппаратының құрамындағы орталық
басқармалар, жергілікті жерлердегі (облыс, қала) ... ... ... ... басқармалары мен бөлімдері құрайды.
Экономикалық және салық ... ... ... жүктелген
органдардың жұмыс тәжірибесі бұл проблеманы шешу үшін ... ... ... беру ... ... ... ... төлеушілердің, жария билік органдарының экономикалық қызмет
туралы заңдарды, салық заңдарын сақтауын қадағалауы, бақылау ... ... ... ... және мәлімет талап ету;
- бақылау барысында кез келген тұлғадан өз өкілеттігін жүзеге асыру үшін
қажетті ... ... ... ... ... немесе
олардың көшірмесін талап ету және тегін ... ... ... ... ... ... сауда және басқа жайларды,
табыс табу немесе салық ... ... ... үшін
пайдаланылатын орындарды, басқа да объектілер мен құжаттарды заңда
белгіленген ... ... ... және ... ... мөр ... жауып
тастауға;
- салық төлеушінің бухгалтерлік есеп-қисабының электрондық ... ... ... өз есеп беру ... ... ... мен
ақпаратының растығын тексеруге;
- салық төлеу және ... ... ... ... ... ... алып қоюға;
- салық заңнамасының бұзылғандығын анықтап, заңда көзделген ... ... ... ... және ... ... ... фактісін жоюды талап
етуге және тексеруге, қажет болған жағдайда мәжбүрлеу ... ... салу ... ... және ... ... тіке және
жанама әдістер мен көздерді пайдалануға, өз ... ... ... (конфиденттерді) тартуға;
- куә ретінде жауап беруі үшін және Қаржы ... ... ... ... бойынша құжаттар мен мәліметтер (мемлекеттік құпия ... үшін ... ... ... ... төлеушіні, салық салу
субъектісі болып табылатын адамды, салық төлеушінің ... ... да кез ... ... ... ... басқа мемлекеттердің құзырлы органдарынан салық төлеушінің
келісімінсіз-ақ, оның ... ... ... ... ... ... органдарының электрондық және өзге тарату жүктемелерінде
орындалған және ҚР Үкімет бекіткен ережеге, бұл саладағы ... ... ... ... ... төлеушімен арадағы хат
алысып, салыққа байланысты есеп-қисабын пайдалануға;
- салық заңдарын насихаттау және олардың орындалуын ... ... ... ... бұзылғандығын және оны жасаған адамдарды
анықтау үшін, алдын ала ... ... ала ... және ... ... ... іздестіру үшін мемлекеттік БАҚ-ты тегін
пайдалануға;
- салық тәртібінің бұзылғандығын анықтап, санкция ... ... және ... ... кәсіпкерлік туралы заңдардың, ақша, тауар
айналымы нормаларының сақталғандығына шұғыл және ... ... ... ... ... ... өнімдерді өндіретін құрал
жабдықтарды жасырғандық белгісі бар қоғамдық және жеке ... ... ... ... адам ... ... кіруі үшін
міндетті түрде ол адамның келісімі болуы ... ... ... ... ... ... соттың шешімі болуға тиіс;
- салық ... ... деп ... ... ... ... ... оның кім екендігін растайтын құжатын тексеруге;
- Шаруашылық ... ... және ... ... ... ... ... Заңсыз қызметпен айналысқан жағдайда мүлікті пайдалануға ... алып келе ... ... ... растайтын құжаттарды тексеру
үшін көлікті тоқтатуға;
- Осы бөлімде көзделген жағдайларда хаттама жасауға және салық тәртібін
бұзудың алдын алу ... шара ... ... ... ... ... ... жатпайтын құқық
бұзушылықтар мен қылмыстар жайында тиісті органдарға ... ... ... «ЖІҚ ... » ... ... жүзеге асыруға;
- Қара күш, арнайы құралдар, атылатын қару қолдануды және ... ... ... ... ... ... асыруға;
- Егер айқындалған фактыларда немесе мән-жайларда ... ... ... ... ... ... ала анықтау және алдын ала
тергеу жүргізуге;
- қажет ... ... ... ... ... ... салық
органдарының қызметкерлерін қорғау шараларын қарастыруға;
Бұл Агенттіктің өзге мемлекеттік органдармен, ... ... ... ... ... ... заңмен реттеу мәселесі өзінше
қарастырылады. Оның ерекшелігі ... бұл ... ... ... ... тексерулерін даярлау және оларды жүзеге асыру тәртібі,
біріншіден, Қаржы полициясының ынтасымен де, ... ... ... де ... органдардың экономикалық қылмыстар, кәсіпкерлік, қаржы,
салық, құнды қағаздар рыногы саласындағы құқық бұзушылықтар ... ... ... ... мұндай өзара байланыс барысында туындайтын
проблемалық мәселелерді шешу керек.
Салық органдарының ... ... ... ... ... ... ... банктің, сондай-ақ аудиторлық қызметпен айналысатын
мемлекеттік емес құрылымдардың мәртебесін өзгерткен ... ... ... заң ... соңғы жылдары едәуір еңбектенгендігін
автор атап өтеді.
Сонымен қатар, автордың пікірінше, ұлттық қаржы бақылауы концепциясын
жасау және оның негізінде «Қазақстан ... ... ... ... органдар жүйесі туралы» заң жобасын ... ... ... жоқ. ... ... ... ... оны белгілі бір ... ... ... ... ... ... қаржы
бақылауының субъектілерінің басқа мемлекеттік ... ... ... ... ... ... салық және жинау,
құнды қағаздар рыногы саласындағы заңдылық пен ... ... ... ... ... және мемлекеттік емес қаржы бақылауы
субъектілерінің өкілеттіліктерін қарастыруға болар ... келе ... ... ... ... ... ... жалпы және арнайы деп бөлінетін құқықтық шаралар ... ... ... деп ... құқықтық кәсіпкерлік қызметке кіру, оның жүзеге асырылуын бақылау
ережелерін құрады және оны іске ... ... ... ... ... ... ... кәсіпкерлік қызметті растайтын
заңнаманы Коммерциялық кодекс формасында нақтылау және жүйелеу керек дейді
автор. Онда ... ... ... мәртебесінің негізі қаланып,
олардың жария құқықтары мен ... ... ... үшін ... еді. Сонымен қатар бұл құқықтық құжат – экономикалық қызметті
реттеудің Азаматтық ... ... ... ... ... ... еді.
3.3 Кәсіпкерлердің құқық бұзуға бейім мінез-құлықтарының алдын ... ... ... ... ... ... ... дұрыс мінез-құлық көрсетуі
үшін біз не істеуіміз керек деген мәселе көтеретін болса, онда криминология
ғылымы жасалып жатқан ... саны азаю үшін не ... ... ... ... көруге болады.
Осы тараудың өткен параграфтарында криминогендік мінез-құлықтың алдын
алудың этикалық және ... ... ... ... ... ... ... алдық. Бұл параграфта біз ... ... жеке ... ... ... ... ғылымы уағыздайтын
әдістері мен амалдарын қарастырамыз.
Қылмыстылықтың алдын алу дегеніміз – бұл ... ... ... ... ... ... жаңа адамдардың тартылуына, жаңа
қылмыстық іс-әрекеттердің жасалуына, ... ... ары ... жол бермеу мақсатында қылмыстылықтың детерминация және
себептілік үрдісіне мақсатты ықпал етуі.
Біз бұрындары қылмыстылық ...... ... құбылыс,
сондықтан да оның себептерін ең тиімді қылмыстық саясат та жоя ... ... ... заң ... ... да бір ... алдын алу
мақсатында қылмыскерге, сондай-ақ азаматқа ықпал жасай алады, жасауға ... ... – сол ... неге ... ... және ... жасалатындығында. Бұл мәселелерде маңызды саяси-әлеуметтік және
идеологиялық мазмұн бар. ... ... ... ... және ... ... объективтік себептеріне және оларға
мүмкіндік тудыратын жағдайларға ғана ... ... ... пікірінше, «таза» түрде қылмыстың алдын алу дегеніміз
– криминогендік ... жою және ... ... ... ... ... ... арқылы қылмыстың жасалуына жол бермеу [143, 279 б.].
Ал профессор Е.І. Қайыржановтың ойынша, қылмыстың алдын алу мақсатында
ықпал жасалынатын объект «өте ... ... оған жеке ... ... ... ... орта ... ішінде тікелей қоршаған орта) және әртүрлі
«заттар» – факторлар, себептер мен жағдайлар, мән-жайлар, т.б. жатады [144,
24 б.].
Алдын алу ... ... сөз ... ... ... ... ... қандай да бір аймақ жайында айтуға болады.
Жоғарыда айтылғандарға сүйене отырып, ... ... ... берсек, ол – қылмыстылықтың себептерін және оған ... ... ... және жою ... ... қоғамдық
және басқа ұйымдардың жүргізетін, өзара байланыстағы әртүрлі ... ... ... ... көп ... шаралар жүйесі
жайында болып отыр.
«Қылмыстылықтың алдын алу» ... ... деп ... себебі орын
алған бар нәрсенің алдын алу мүмкін емес. Ал қылмыстылық, ол – бар ... ... ... оған дау айтуға болады, бірақ ол ғылыми айналымға
кіріп кеткендіктен қалыптасқан ... ... ... ... болмас.
Мұндағы басты мақсат – қылмыстылықтың себептілігі мен детерминациясына баса
көңіл аудару, адамдарды ... ... ... ... ... термині де қолданылады. Кейбір
авторлар бұл екі ұғымды синонимдер дейді, кейбіреулері ... ... бар ... ... ... ... нақты қылмыстардың жолын
кесуге қатысты айтады, бұл ретте ... ... оны ... ... дер ... ашу және ол ... шара ... жайында сөз
болады. Бұл тұрғыдан алғанда, ...... ... ... ... ... алу мен құқық қорғау қызметінің
ортасындағы көпір іспетті, тіптен соңғысына жақын тұрған сияқты.
Кәсіпкер көп жыл ... ... тиіс еді ... жаңа ... ... емес (бұрынғысы – лауазымдық, ал екіншісі – ... ... бұл ... жеке ... ... ... бас ... айыру түріндегі жазаны өтеу фактісінің өзі оған ... ... ... ... ... режимдегі колонияны тағайындау
туралы мәселені шешуге ... ... ... ...... жазадан
босатылғаннан бергі өткен уақыт мерзімі.
Егер одан бері неше жылдар өтіп, сол кезеңде кәсіпкер дұрыс өмір ... онда жаңа ... ... ... ... деп ... бұрынғы қылмыспен байланыстырылмайды.
Қылмыстылықтың алдын алу жүйесінде үш түр ... ... ... және ... ... алу. ... ... алдын алу қызметінің ауқымы
негіз болған.
Қылмыстылықтың жалпы алдын алу дегеніміз – ... ... ... оның ... ... ететін, жалпы экономикалық, әлеуметтік
және өзге критерийлер ... ... ... және бұл ... ондай
әлеуметтік топтардың іс жүзінде барлық ... ... ... ... ... және ... ... жою жөніндегі
шаралар жүйесі. Жалпы алдын алуға қатысты ... ... ... бұл ...
халықтың басым көпшілігінің қайыршылыққа ... ал ат ... ... қылмыстық іс-әрекеттер жасап, байып кету үрдісін тыйып
тастау жайында; адал кәсіпкерлікті жан-жақты қолдау және ... ... ... ... ... ... қарсы қатаң шара қолдану
жайында болып отыр. Бұл аса мұқтаждықтан ... қолы ... ... қосылсам ба деп криминалдық әрекетке ниеттенушілерге ... ... ... ... алу ... ... асу ... экономика, меншік нысанының көптүрлілігі, кәсіпкерлердің
іскерлік белсенділігі мен ынтасын көтерудің негізінде нарықтық қатынастарды
қалыптастыру.
2. Кәсіпкерлердің әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... өз ... еңбекке және қоғамдық-саяси өмірге араласуы
үшін мемлекеттік кәсіпкерлік қызмет саясатын ... ... ... шаралар қарастырып, оны жүзеге асыру [145, 262 б.].
3. Оқу орындарында «Мемлекет және ... ... және ... ... ... жақсарту. Оқылатын сағат санын 60-қа ... курс ... ... ... қарастыру.
4. Пайдақорлық-зорлық қылмыстарының алдын алуды жалпы қоғамдық деңгейде
қарастырғанда Қазақстан үшін өзекті проблема – ... ... ... шешу ... ... қатынастарға көшу жұмыссыздар
санының көбеюіне әкеліп соқты. Сондықтан да «Еңбек ... ... ... халқын еңбекпен қамтамасыз етудің ... ... ... ... ... ... Бұл бағдарлама халықты еңбекпен
қамтамасыз етудің облыстық, қалалық және аудандық бағдарламалары негізінде
жүзеге ... ... Ол үшін ... ... ... ... және ... ұйымдардың өзара тығыз байланыста болуы шарт.
Мемлекеттік бағдарлама 4 бөлімнен тұруға тиіс: а) ... ... ... ... қалыптасқан жағдай; ә) еңбек нарығын болжау;
б) еңбекпен қамтамасыз ету, ... ... ... және ... ... ... ... в) 2004–2010 жылдардағы еңбекпен
қамтамасыз ету қоры.
5. Республиканың ірі ... ... ... ... ... ... жасалуға, онда қаланың экономикалық, әлеуметтік,
географиялық және басқа ... ... ... ... ... әлеуметтік дамытудың 2008 жылға арналған жоспарына кіруі керек. Онда
қылмыстылықпен күрестің негізгі проблемаларын жан-жақты ... ... және ... озық ... ... ... Құқықтық тәртіпті
қорғау шаралары тар мағынада емес (халық жасақшыларын құру, маскүнемдермен
күрес, жатақханаларда тәртіп орнату, т.б. ), ... кең ... ... ... қарастырылады, мысалы, халықтың көші-қонын реттеу, ... ... ... ... инфрақұрылымын дамытуға ... ... ... тәртіпті қорғауға жұмылдыру т.б.
6. Заңды жалпыға бірдей оқытуды және заңға тәрбиелеуді ұйымдастыру.
Кәсіпорындардың, ... ... ... жастардың және басқа да
азаматтардың құқықтық оқу жүйесін құру.
Халық арасында заңды жан-жақты ... атап ... ... үшін ... қалу ... ... көз ... адамды
қастерлеуге, оның жеке басын сыйлауға баулу, заңды, ... ... ... ... жеткізу. Бұл тұрғыдан алғанда бұқаралық
ақпарат ... рөлі ... ... ... ... ... ... нығайту.
Әлеуметтік-экономикалық шаралар арқылы көпбалалы ... ... ... ... ... ... ... Ең төмен табысты және күнкөріс үшін қажетті азық-түлік ... ... ... ... ... ... дейінгі балалар мекемелерін, ата-анасының
қамқорынсыз қалған, жетім ... ... ... арналған үйлерді
көбейту.
8. Азаматтардың әлеуметтік-құқықтық белсенділігін арттыру. Құқық
тәртібін ... ... ... жаңа ... ... куәларды қорғауды заң бойынша реттеу. Заңдылықты нығайту
ісінде белсенділік танытқан адамдарға әлеуметтік қолдау жасау.
9. Бас бостандығынан айыру орындарынан ... ... ... көмектесу. Оларды жұмысқа орналастыру жүйесін құру. Сотталған
адамдардың ... ... ... ... үшін жаза өтейтін колониялардың
жұмысын жақсарту және ... ... ... ... бас
бостандығынан айыру орындарынан босатылып келген адамдарды ... ... да ... қызметін ұйымдастыруға көмектесу,
оларға қолдау жасау.
Жалпы алдын алу шеңберінде жеткіншек ұрпақтың оңтайлы ... ... ... дамуы, қандай да бір психофизикалық ерекшеліктері бар
адамдарды ... ... және т.б.) ... ... мәселесі
шешіледі.
Қылмыстылықтың жалпы алдын алу қоғам ... ... ... та, ... да, рухани да саласын сауықтыру жөніндегі шараларды
қамтиды. Қылмыстылықпен күрес қоғамның ... ... ... ... ... емес ... мен азаматтық қоғамның институттарының
қызметінің де ажырамас бөлігі ... ... ... ... салаларының өзара әрекеттестік ... ... Егер ... немесе әлеуметтік өмірдегі қандай да бір
теріс ... тез жою ... ... оның ... ... ... өмірдің
белгілі бір факторларымен өзара әрекеттестігін қамтамасыз етіп, оны біршама
бейтараптандыруға болады. Жалпы ... алу ... ... ... ... ... социологтар, саясаттанушылар, әлеуметтік
психологтар, басқару мамандары және т.б.) ... ... ... ... ... рөлі мыналарға
тіреледі:
Біріншіден, қылмыстылықтың себептілігі және ... ... бір ... ақпаратын береді, атап айтқанда, ... ... ... ... ... ... қабылданатынын
және криминогендік деп бағалануы мүмкін екендігін көрсетеді.
Бұл ақпаратты одан кейін экономистер, социологтар және басқа мамандар
өңдейді, ол ... құру ... ... ... ... және
басқадай дамуының мақсатты бағдарламаларын жасау ... ... ... үшін ... ... ... ауа ... болжап,
оның қандай болатынын білетін метеоролог ...... ... [146, 96 б.]. ... ... ... ... аулақ
болу, неменеге жол бермеу керектігін ғана көрсетеді. Бұл да аз емес.
Оңтайлы ... және ... ... ... ... бір шектерде
жүзеге асырылады.
Екіншіден, криминолог, қоғамды дамытудың және ... ... ... ... ... ... Мысалы, қоғамдағы
бақылау жүйесін жетілдіру жөніндегі шаралардың ... ... ... ... ... ... ... бағдарламаларын алдын ала
бағалау үшін немесе қылмыстылықпен күресті ... ... ... ... ... ... ... үшін тартылады.
Үшіншіден, криминолог мүдделі ұйымдардың тапсыруы бойынша ... және ... ... құру ... ... ... ... сараптама жүргізеді. Бұл ретте ол қылмыстылықтың
себептік кешеніне, айта келе оның ... ... да бір ... ... қабылдау қандай әсер келтіреді немесе қылмыстылықпен күрес
жүйесіне, яғни ... ішкі ... ... санын ұлғайту,
кейбір құқық қорғау органдарын қайта ұйымдастыру қандай әсер ... ... ... ... жазасымен қорқытқан күнде де қылмыстылықты жеңу мүмкін емес», –
деген С.В. Максимовпен келіспеуге болмайды. Жаза ... ... ... ... балта шабуға қоғам қаншалықты ұмтылғанмен кәнігі
қылмыскерлерден арылу мүмкін емес. «Жазамен қорқыту да, ... ... жоя ...... ... ... көп талап
етуге болмайды, неге есептелсе, ол соны ғана береді, яғни ол ... ... ... ... ... тек қылмыстық әрекетті тежейтін құрал ғана болуы
мүмкін ... ... ... [147, 74 б.]. ... осыған қарамастан,
заң шығарушы ауырлататын және ерекше ауырлататын мән-жайларда жасалған
пайдақорлық-зорлық қылмыстары үшін ұзақ ... бас ... ... ... ... ... санын көбейтуге бет алып отыр, бұл
жағдай соттардың құқықтық санасына қатты әсер ... ... ... тәсілдерінде, тәрбиедегі
сияқты, тек әлеуметтік негіз ғана емес ... тек ... ... тәрбие дәрежесі қоғамның ... ... ... да ... бар. И.М. Сеченов, одан кейін
И.П. Павлов [148, 17 б.] адам ... мен ... ... ... туралы ілім құрды. Оның мәнісі мынада – адамда өмір
тіршілігі барысында шартты рефлекске, ... ... ... ... ... ... бір ... мінез-құлық, тұрақты реакция
пайда болады, олар адам ... ... ... да бір мінезге алып
келеді.
Психологтар қылық – әдет – мінез арасындағы байланысты ғылыми тұрғыдан
дәлелдеді. ... ... үшін ... яғни шартты рефлекстің
саналы, ... ... ... ... Ол ... ... ... [149, 16 б.] жазған болатын. Содан кейінгі уақытта кеңес,
Қазақстан Республикасы психологтары, педагогтары да бұл мәселеге ... ... ... келе, физиология тұрғысынан алсақ, тәрбие
дегеніміз – бір жағынан рефлекстің пайда болуы екен.
Ал біз жоғарыда ... ... ... ХХ ... ... адамның
мінез-құлқының рефлекторлық жаратылысы туралы ілімге адамның мінез-құлқын
қандай да әлеуметтік құбылысты мақұлдау немесе теріске ... яғни оң ... ... ... ... ... мүмкіндігі туралы өз ... ... ... ... ... ... себебі олар адамға
қанағат алып келеді. Ал ... ... ... ... қолдау
таппай немесе адамға қанағат әкелмей тежеліп қалады, ығысып ... ... ... бихевиористер тәрбие үрдісін ... ... жоқ, ... ырықтың, білімнің, мұқтаждықтар, құндылықтар жүйесінің және басқа
да себептердің рөлін есепке ... ... ... ... ғана
шектелмейді, ол тек рефлекторлық қана емес. Адамның жеке басы ... ... ол ... ... ретінде ғана қалыптаспайды. Бірақ
рефлекстер теориясы, мидың ... ... ... ... ... ... қызметінің физиологиясын білу, әрине, адамды соның ықпалымен
тәрбиелеу және қалыптастыру процесін ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы тітіркендіргіштерге ішкі
рефлекс ретінде әлеуметтік жады [150, 12 б.] деңгейінде бекіту үшін мораль
мен ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу керек.
Басқа сөзбен айтқанда, егер ұтымды тәжірибе әлеуметтік жадының ... ... ... ... ... онда мораль, өнеге нормалары
сол күйінде аталған жадыда қалады. Сондықтан да құқық бұзушының жеке ... ... ... ... ... ... белсенді және
тұрақты тәрбиелік ықпал ету қалайда қажетті әрекет.
Жеке-дара алдын алу – бұл ... ... ... мен
жағдайларын жеке-дара деңгейде, жекелеген кәсіпкерлерге қатысты жою. Жеке-
дара алдын алу: а) кәсіпкердің ортасына, ә) ... ... ... ... ... сипаттамасына, б) сол кәсіпкердің ортамен өзара әрекеттестік
процесіне ықпал етуді қамтиды.
Ал қылмыстан жалпы сақтандыру дегеніміз – ... ... ... ... ыңғай тудыратын себептер мен жағдайларды ашуға, ... сол ... мен ... ... бағытталған іс-шараларды жүргізуі.
Олар арнайы әдістердің пайдаланылуын керек етеді. Бұлар криминологтар
арқылы ... және ... ... өз құзыреті шегінде
пайдаланады. Оларға:
– қызмет көрсететін ... ... ... ... ... ... ... және терең
талдау жасау; қылмыстылықтың (жайын, деңгейін, құрылымы мен динамикасын),
оның түрлерін, жасалу ... ... және ... ... заты және
қылмыстық ... ... ... ... ... жасаған
кәсіпкерлердің мінездемесі бойынша топтасудың үрдістері мен ерекшеліктерін
зерделеу;
- шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... тудыратын себептер мен жағдайларды айқындау; мүдделі
органдарға, ... мен ... ... құқық
бұзушылықтың алдын алу мәселелері бойынша ақпарат, хабар ... ... ... орналасқан нысандарды (әсіресе, есірткі
заттар бар дәріханаларды, қару-жарақ сататын дүкендерді және т.б.), халық
жаппай ... ... ... ... ... ... жиі ... баса назар аудару; бұл жұмыс кешенді және мақсатты ... ... ... ... бұзушылар арасында құқықтық тәрбие жұмысын жүргізу;
- БАҚ материалдарын, лауазымды адамдардың, қоғамдық ұйым өкілдерінің
хабарларын, сондай-ақ ... ... ... ... ... оған шара ... және ... қатысты ешқандай ықпалдық
әрекеттер болмағандығы туралы арыздары мен ... ... ... ... ... сақтандыру дегеніміз – құқық қорғау
органдарының мінез-құлқы қылмыс ... деп ... ... ... және ... ... сақтандыру іс-шараларын жүргізуге
бағытталған қызметі.
Ондай күдік ... ... ... үшін ... қорғау
органдарының қызметкерлері күнделікті, үзбей бақылау жұмыстарын жүргізеді.
Өз қызметінде ІІБ-нің ... ішкі ... ... ... орталықтың мәліметтерін; оқиғаларды есепке алу
кітабын (журналын); кезекші бөлімге немесе медициналық ... ... ... ... ... бойынша қылмыстық іс қозғаудан
бас тарту материалдарын; сондай-ақ Ішкі істер органдарының ... ... ... келіп түскен материалдарды пайдаланады. Сонымен ... ... ірі ... көлік тораптары жағдайында жүзеге асырғанда
арнайы операциялар мен ... ... ... зор. ... ... ... ... қызметкерлеріне белгілі болған кезден бастап
сақтандыру шаралары ... ... ... ... ... тиіс. Алғашқы
кезеңде олардың келешекте қандай іске баруы мүмкін екендігін бағалау керек,
яғни болжам жасалады. ... ... оның ... қалай, қайда тұратындығын
дәлірек анықтау, ол ... ... ... ... жұмыстары
жүргізіледі.
Құқық бұзушының жеке басын түзеудің бұл белгіленген бағдарламасы
кәсіпкердің оң және теріс ... мен ... ... ... ... қоршаған ортаның оған оң немесе теріс ықпал ететіндігін,
сол қалыптасқан нақты жағдайда ... ... ... барынша түгелдей ескеруге негізделсе ғана жақсы нәтиже
береді. Ол үшін ... ... ... ... оның ... ... көршілерімен және оны білетін басқа адамдармен,
тұратын жеріндегі жұртшылық өкілдерімен, кәсіпорын ... ... ... Сот ... ... іс ... ... ақтамайтын
негіздер бойынша оны қысқарту ... ... ... ... ... сондай-ақ сол құқық ... ... ... да ... ... ... жағдайда бұрын сотталғандар жайында бас
бостандығынан айыру орындарынан, басқа мекемелер мен ... ... ... оқу ... және ... ... мінездеме мен анықтамалар
сұратылып алынады.
Құқық бұзушы ... жеке ... ... полиция қызметкері
келесідей талдаулар жасайды:
- оның қылмыстық және басқа да құқыққа қарсы ... ... ... және не үшін ... ... әкімшілік жауапкершілікке тартылды,
қандай жаза тағайындалды, жазаны қай жерде ... және сол ... ... алды); әр құқық бұзушылықта қандай мән-жай болды, қандай себеппен
және кімге қарсы жасалынды, бұл ... ... ... ... қолданумен, отбасындағы дау-дамаймен байланысты емес пе; қылмыстың
жасалуына қандай жағдайлар ыңғай тудырды;
- жеке ... ... және ... ... ... ... жағдайы, отбасы құрамы, мәдени ... ... ... мен ... ... жалпы азаматтық міндетке, отбасына,
балаларына көзқарасы және т.б.);
- жеке басы – ... ... а) ... ... ... ... қоры, өмір тәжірибесі, көзқарас кеңдігі
және т.б.); б) мінез ерекшеліктері (тұйық немесе жайдары, менмен немесе
қарапайым, ... ... ... ... немесе сабырлы, өтірікші немесе
шыншыл, сондай-ақ мінезінің басқа жақтарына да ... ... қу, іші ... т.б. ... ... аударылады); в) жігерлілік қасиеті
(табандылық, батылдық, жинақылық, басқаны бағындыру ... ... оңай түсе салу ... г) ... ... ... аң, ... аулауға, техникамен айналысуға және т.б.); д) қоғамға
қарсы сипаттағы ерекше бейімділігі ... ... ... ... ... әдепсіз іс-әрекетке, дау-дамайға және т.б.). Мұндай ... және ... ... үшін ... ... ... (қылмысқа
даярлықтың, оны жасаудың және жасырудың айырықша дағдыларын, жедел жұмыс
әдістері туралы хабардар екенін, қылмыстық топтарға қатысқандығын), ... ... мен ... ... ... (маскүнемдік,
нашақорлық, есалаңдық сияқты ауруларын) де айқындау керек;
- өмір, ... ... оны ... ... ... мүшелерінің
мінездемелері, олардың арақатынастары, тұрғын үй-жайы, жұмыс орны, ондағы
моральдық-психологиялық ахуал, қызметтестерімен арақатынасы, ... ... ... ... ... ... ... оң ықпал ете
алады, беделінің бар-жоғы және т.б.).
Жеке-дара ... ... ... бірі – ... ... ... оның ... алға қойған мақсаттарына ықпал ету.
Кәсіпкердің қылмыс жасау ниетін айқындап, соны бақылау (тоқтату). Бұл ... ... екі ... әдістері: сендіру және мәжбүрлеу қолданылады.
Ал сендіру әдісі шегінде ... ... ... және ... ықпал етудің әртүрлі педагогикалық тәсілдері қолданылады. Оның
себебі, педагогикалық ғылым [151, 131 б.] әртүрлі ... ... ... ... ... мен ... бетін ашу; еліктеуге болатындай
жақын адамдарды, ... ... ... т.б.) ... ... ... жақтарын, теріс салдарын көрсету және т.б. Сендіру
әдісі оңай болып көрінгенмен ... ... Ол ... ... ... ғана жеміс береді.
Бұл саладағы көптеген мамандар бес ... ... ... ... сендіру, жаттығу, үлгі ету, мадақтау, жазалау және ... ... ... нақты нұсқалары, басқа түрлері. Кәсіпкерлер ісі
жөніндегі ... ... ... мораль және құқық
нормаларын талқылап, оларға айтып, түсіндіріп сақтандыру ... ... ... ... ... ... мүмкін іс-әрекеттің алдын алады). Ол құқық
бұзушы кәсіпкердің қылықтарын қолдайды немесе ұнатпайды, сол арқылы ... ... ... ... ... ... әдістерінің көп түрлілігі,
олардың өзара және ... ... ... ... ... ... ... топтастыруды қиындатып отыр.
Педагогикалық әдебиеттерге жүргізілген ... ... ... адамның қандай да бір жағына: санасына, мінез-құлқына, көңіл-күйіне
ықпал ету тәсілінің бағыттылығы ... ... ... сөзбен
айтқанда, негізінен, адамның құқықтық білімін, ... ... мен оң ... ... алу ... ... бағынудағы
құндылыққа сенімін қалыптастыруға бағытталған әдістер бар. ... ... ... ... сенімді қалыптастыру әдістері) деп атайды.
Әдетте, бір типті мінез-құлықты, бір ... ... ... ... де бар. ... ... және қызметті ұйымдастыру әдістері деп атайды.
Қосымша деп аталатын да әдістер бар, олар ... ... ... ... ... өткізу, мадақтау, жазалау).
Тәрбиелеу және оқыту әдістерінің А. Адлер [152, 164 б.] ... ... ... ... ... Ол бойынша кез келген
әрекетте ұғыну, ұйымдастыру, ынталандыру және бақылау ... ... ... бұл ... олардың тәрбие процесінің құрылымындағы орны
бүтіндей педагогикалық ... ... ... төрт ... бөліп алуға
негіз болды. Айта кететін бір жағдай, мұндай тәсіл-әдістердің дәл осындай,
жоғарыда аталғандай топтарын ... ал ... ... ... ... ... ... қатар, тәрбие жұмысының
ерекшеліктерін ескеріп сипаттауда.
Сонымен ғалымдардың ортақ ... ... ... ... ... ... ... төрт топқа топтастырылған, олар келесідей жүйені
құрайды:
а) сананы қалыптастыру әдістері: сөйлесу, әңгімелесу, дәріс оқу, ... ... ... (№ 4 ... ... және ... ... қалыптастыру
әдістері: жаттығу, үйрету, тапсыру, талап ету, тәрбиелік жағдай тудыру;
в) заңға ... ... ... ... ... ... ... жазалау;
г) бақылау, өзін-өзі бақылау, өзін-өзі бағалау әдістері: байқау, жауап
алу (әңгімелесу, сауалнама жүргізу), тестілеу, ... ... ... ... ... талдау.
Әдістерді топтарға бөлу біршама шартты түрде алынған, себебі адам
бөлшек-бөлшек емес, толықтай қалыптасады, сана, қатынас, баға және ... кез ... ... және ... не ... әрекеттердің
ықпалымен біртұтас қалыптасады. Психологияда сана мен әрекет бірлестігі
қағидасы бар, ол бойынша сана ... ... Және де ... ... ... ... сақтандыратын адамда қатынастарды,
бағыттылықты, сенімдерді, көзқарастарды, яғни ... ... ... ... ... ... білімдер жатқанды
қалыптастыру.
Екінші топ әдістері әрекет арқылы ... ... іске ... ... [153, 68 б.] ... ... ... жасау үшін
жағдай тудырмай ондай қасиеттерді дамыту мүмкін емес ... ... ... ... ... ... да бір ... қасиеттерін
көрсете алатындай жағдай тудыру.
Үшінші топ әдістерінің ... ... ... ... әрекетіндегі сылтауларға ықпал етеді, себебі ресми қолдау
немесе ... ... әсер ... ... қылық бекіп қалады,
мақұлданбағаны реттеледі. Бақылау және өзін-өзі бақылау әдістері жеке-дара
сақтандыру ықпалының нәтижелерін талдауға және ... ... ... ... ... қалыптастыруда жанама рөл атқарады.
Сақтандыру жұмыстарын жүргізгенде полиция қызметкерлері ... ... ... ... ... және ... нормативтік актілердегі нұсқаулардан
басқа әрбір талап мынадай педагогикалық ережелерге негізделеді: қысқа, анық
және айқын айту, батыл, ... және ... ... ... ... ... тұратын, байсалды болу.
Құқық бұзушы кәсіпкерлерге жеке-дара сақтандыру ықпалының әдістері мен
тәсілдерін ... ... ... ... ... құқық бұзушының мінез-құлқын ұжымда талқылау, оны қоғамға пайдалы
жұмысқа тарту жатады.
Сақтандыратын әңгіменің басты мақсаты – құқық бұзушы ... ... ету. ... қатар әңгімелесу оның мінез-құлқын ... үшін ... ... да ... ... ... ... нышандарына, полиция
қызметкерлерінде бар ақпараттың көлемі мен мазмұнына ... ... ... бір ... ... алуға болады, оларды ұйымдастыруда
және жүргізуде елеулі айырмашылықтар болады. ... ... ... 1) диагностикалық (таныстық) әңгімелер және 2) ... ... ... ... ... ... бұзушыға жеке-дара сақтандыру ықпалын
көрсету процесіндегі ең күрделі де ... ... ... кәсіпкер теріс
әрекет жасап, оны есепке алғанда онымен ... осы ... ... ... ... жауапты іс-шара екендігінің тағы
бір себебі – ары қарайғы тәрбие ... ... оның ... мен
нәтижесіне көп байланысты. Мұндай әңгіменің психологиялық әсері, сөз ... ... ... ... ... сонымен қатар талапты
білдіруге тиіс. Бұл әңгіме ұғымды және мазмұнды болу үшін сол адам ... ... ... ... ... көбірек ақпарат жинау
керек.
Мұндай әңгіме өткізуде, мүмкіндігінше толық және шын ақпарат ... ... ... ... онда сол адам жайында барлық қажетті
психологиялық мінездемелер баяндалған, полиция ... ... ... үшін ... ... ... қатар психологияда алғашқы әңгіме жүргізіліп отырған
кәсіпкердің сөз астарын ... ... ... ... не ... осы ... айналыстың деген сұраққа кәсіпкер
«Маған ... ... ... ... деп ... берсе, бұл жауаптың астарынан
отбасындағы қарым-қатынастан хабардар боламыз: неге ата-анасы емес, ... ... ... ... ... ... қолына ұстата салмай, оның жауап
беруін оңайлататын қосымша сұрақтар ... ... ... Мысалы,
өткендегі сұрақты жалғастырып оған мынадай сауал қоюға болады: «Сенің ол
кәсіпті ... ... ... ... Егер сөз ... ... болса, ол «Оларға бәрі бір» немесе «Ешнәрсе деген жоқ» деп
жауап ... да бір ... ... талқылағанда оның шыққан көзін
«cынға алып» кәсіпкерді ашық әңгімеге тарту.
4. Кәсіпкердің ... ... алу үшін ... да бір ... ... ... ... Мысалы, сен қазіргі музыканы жақсы түсінетін сияқтысың.
Кейбір музыкалық топтар маған да ұнайды. Айтпақшы, сен ... ... ... ... білу мақсатында қандай да бір тақырып немесе
мәселе бойынша әдейі сөз ... ... оның ... ... білу үшін оған бір ... ... суреттей отырып, сұрақтар қою
керек.
6. Полиция қызметкерін осы ... ... ... жағдайға ұқсас
жағдайды кәсіпкер бұрын басынан өткерсе, сол ... ... ... ... түсіру, оның кейбір тұстарын айта отырып, кәсіпкерден қосымша ақпарат
алу.
7. Кәсіпкердің қабілетін ... ... алда ... ... оның ... ... дәріптеу. Мысалы, «Сенің жолдастарың
уақытты көңілді өткізу үшін шарап сатып алып оны ... ... ... ... сен де ... ... байланысты қандай да бір жағдайға кәсіпкердің
бейімделу қабілетін ... ... ... ... мен ... жасанды жағдай тудырып, өзара «рөлдер» бөлісу. Мысалы, ... ... ... «Мен ... ... ... ... сен мені оған
ненің итермелегенін білгің келеді. Қане, сен маған қандай сұрақтар ... ... ... ... ... жүргізудегі маңызы зор. Нені
айқындау керек екендігіне қарай сұрақтардың әртүрлі ... ... ... ... төркініне тікелей қатысты болады. Мысалы: «Сен
мұны неге істедің?» (жалпы тіке нысан) немесе, «Сен мұны ерлігіңді ... ... бе?» ... тіке ... ... ... не ... білгенде ғана бұл сұрақтарда тиімділік болады. Әдетте, ішкі
дүние ... ... ... ... ... ... ... мазмұнсыз жауап қайтарылады («мен білмеймін», «қателесіппін»,
«не істерімді білмеймін» және т.б.) ... онда ... ... ... ... тікелей жауап алуға емес, онымен жанама байланысты
ақпарат ... ... ... ... ... қойылатын «Сен мұны неге
істедің?» деген сұрақты өзгертіп: «Айтшы, мұның бәрі қалай болды?» ... ... ... ... ... ... сұрақтар кәсіпкердің елестетуін тудырады. Адамның
бағыттылық ерекшелігін айқындау үшін ... ... ... ... мүмкін:
«Мысалы, сен жаратқанның әмірімен шексіз ... ие бола ... ... ... ... ... кезекте не істер едің?» (ол кезеңдерді
полиция қызметкерлерінің өзі анықтауы мүмкін).
Таныстық әңгімені ... ... ... ... ... ... деңгейіне қатысты бірқатар талаптардың орындалуына,
нәтижелерді дұрыс бағалауға байланысты. Мысалы, ... ... ... ... ... мен ... реті қарастырылады. Сұрақтар
мазмұны әңгіме мақсатына сай ... ... Ал ... ... реті
жасөспірімді біртіндеп әңгімеге тартатындай болады. Мұндай мақсатқа ... ... ... ... бастаған жөн. Кәсіпкердің жасалған құқық
бұзушылыққа, достарына, құрдастарына қатынасын ... ... ... ... орта ... қойылады. Ол сұрақтарды тосыннан қоя
салмай, оларға біртіндеп жақындау керек. Ондай сұрақтар ... соң ... ... ... ... кіреді. Сонымен қатар әңгіме
нәтижесін бағалағанда бір тақырыпқа қайта-қайта оралған, ... ... ... ... ... сұрақ-жауапқа сүйену керек.
Тәрбиелік әңгіме жасалған қандай да бір қылық жайында ... ... ... ... оңай ... ... ... ол
кәсіпкер оған таныс, арада психологиялық ... бар. ... ... ресми емес жағдайда, әдетте жұмыс орны әкімшілігінің немесе тұратын
жеріндегі ... ... ... ... ... ... полиция қызметкері тежеуші амалдар деп аталатындарды кең
пайдаланады, оларға: ... ... ... ... ... бетке
басу, жазалану мүмкіндігінен үрейлену және т.б. ... ... ... бір ... бар, ол – ... сақтандыру
үрдісінде қылмыс жасаған кәсіпкердің нақты қылмыс жасауының субъективтік
(ішкі) себептері мен объективтік (сыртқы) ... ... ... ... ... жүзеге асырылатындығын көрсету. Бұл істе мәжбүрлеу әдісі
де біршама ... рөл ... ... Ол жеке-дара сақтандыру ... ... ... ... және ... ... әртүрлі мәжбүрлеп
ықпал ету шараларын қолдану арқылы іске ... Бұл ... мәні ... олар ... ... да бір ... оған қолайсыз жағдай тудырып және санасына, сезіміне, еркіне ықпал
етіп оның теріс әрекетке бару ынтасын жою, онда өз ... сыни ... ... ... бас ... оның ... жатқан
сылтауларға дұрыс баға бере алатын ... ... ... ... ... бұзушы кәсіпкерде заңға сай келетін мінез-құлық пайда болады.
Бірақ жеке-дара сақтандырудың күрделілігі басқада жатыр. Ол дамуында
және ... ... бар ... ... ... ... ол
айырықша педагогиканың – көмектесу және қорғау педагогикасының ... алып ... оны ... ... деп ... ол адамдарда
ауытқитын мінез-құлықтың пайда болу заңдылықтары мен себептерін зерделейді,
оларды түзетудің жолдары мен ... ... ... ... ма, әлде ... ауытқыған ба, міне осы ... ... ... ... тудырады. Қалыпты адам ұғымына дәл ғылыми
түсініктеме беру мүмкін болмағандықтан адамның орташа және жиі ... ... деп ... ... ... өзі әрқашан бір қалыпты болмайды, ол дәуірдің әлеуметтік-
экономикалық, мәдени-тарихи, климаттық және басқа ... ... ... ... ... саны жалпы қанша болса, қалыпты және
психикалық ауру адамдар арасында сонша жік бар.
Ал полиция ... ... ... кәсіпкердің мінез-құлқының
қалыпты немесе ауытқыған екендігін қалай біледі? Оған тексеру керек пе?
Керек және ... ... ... ... ... ... ... тұрақты көрініс береді (жасы ұлғайса да кетпейді); дені
сау адамдағы ауытқушылық жағдайға қарай ғана көрініс береді, одан ... ... ... ... ... ... жұмыста, көшеде),
егер кәсіпкер үйде басқаша, ал ... ... ... ... онда ол ... ... ауытқушылық кәсіпкердің жұмыс істеу ... ... жат ... ... ... құқық бұзушыларға ықпал етудің негізгі педагогикалық әдістері
мен тәсілдерін ... ... бұл ... ... ... ... криминологтардың көмегі керек
екендігін айта ... ... ... ұтымдылығын арттыру үшін кәмелетке толмаған құқық
бұзушылардың, әсіресе дамуында ... да бір ... ... ... ішінде полицияда есепте тұратындары аз емес, жеке басын зерделеуге
арналған жаңа әдістемелік нұсқаулар керек.
Қорытынды
Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде автор ... ... ... ХХ ... ... ... әлеуметтік саяси және экономикалық
реформалар экономикалық қызметтің кәсіпкер сияқты субъектісінің ... ... яғни жеке ... табыс табу үшін отандық рынокқа тауар
қойып, ... ... ... ... өз кәсіпорнына өз капиталын
салуға, капитал салумен байланысты қауіпті өзі көтеруге мүмкіндік ... ... ... адам және азаматтың ... ... ... ... ол ... ... бекімін
тапты, кәсіпкерлік бостандығын қамтамасыз ету жөніндегі қызмет мемлекеттің
конституциялық ... ... ... ... ... ... ... мәртебесін алуға мүмкіндік пайда
болды, ол үшін заң шығарушы ... және ... ... ... ... ... ... едәуір жұмыс жасалды.
2. Отандық жағдайда кәсіпкерлік қызмет үшін, оның ... ... ... ... ... ... қалыптастыру өз
дамуында бірнеше кезеңнен өтті. Бұл, біріншіден, кеңестік ... ол ... ... сипаттағы автономды және арнайы ... ... ... ... ... өндіріп сату, жұмыс жасау, ... ... ... ... ... адамдардың мәртебесі ымырасыз формада анықталды.
Азаматтарға КСРО-ның «Кооперация туралы» берген мәртебесі тосын жағдай
еді. Бұл нормалар ... ... ... ... ... ... ... қорғау және қолдау туралы» Заңында дами ... ... ... ... ... ... ... «Жеке
кәсіпкерлік туралы» №124-III Заңы қабылданды), ал посткеңестік нормативтік-
құқықтық мәртебесін анықтаған, осы ... ... ... ... ... ... жеке ... және коммерциялық делдалдық,
алыпсатарлық сияқты қылмыстарды криминалдан ... ... ... ... қылмыстық-құқықтық және әкімшілік-құқықтық нормаларды
осы мәселеге қатысты үйлестіруге мүмкіндік туды.
3. Кәсіпкерлік қызмет ... оның ... ... құқықтық мәртебесін
анықтайтын құқықтық негізді қалыптастыру барысында посткеңестік кеңістікте
бірқатар ерекшеліктер көрініс берді. Кейбір елдер, ... ... ... ... ... жасады, оған қосымша ретінде Шаруашылық
(Украина) немесе Коммерциялық (Эстония) ... ... ... жалпы түрде анықтама берілді, сонан соң кәсіпкерлерге жеке
тұлғалар мен ... ... ... ережелер спектрі қарастырылып,
бұл норма нақтыланды. Сонымен қатар нормалардың автономды жүйесі түрінде
шаруашылық (коммерция) ... ... ... үшін ... ... заңнаманы талдай отырып кәсіпкер мәртебесі дегеніміз ... ... ... ... және ... заңдарын
құрайтын кешенді салааралық институт деп қорытынды жасауға болады.
Мысалы, ҚР Конституциясының 24-бабының бірінші ... ... ... ... ... өз ... мен ... қызметтің бір түрі болып табылатын кәсіпкерлік қызмет үшін
еркін пайдалануға құқық берілген. Бұл ... ... ... ... ... ... жеке формасын қорғауға, және
бәсекелестікті тауарлардың, қызмет көрсетудің, қаражаттың еркін қозғалуын,
жалпы экономиканың, оның ішінде кәсіпкерлік қызметтің ... ... ... ... ... ... қызметті жүзеге асырудың конституциялық мүмкіндігіне де
назар аудару керек, бұл – ... және ... ... ... ... бар ... ... Азаматтардың кәсіпкерлік
қызметке ... ... ... ... ... ... бекімін тапқан нақты кепілдікке негізделуі үшін бұл ... ... ары ... ... ... ... отырған проблемаға қатысты алсақ, құқық бұзғандығы үшін
кәсіпкерлерді қылмыстық мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... ... бұл және ондай жауапкершіліктің ерекшеліктері
туралы мәселе туындайды. Олардың кейбірінде ... ... бар, ... ... ... ... Кәсіпкердің нормативтік құқықтық мәртебесі туралы мәселені айқындау
қылмыстық арнайы субъектісін талдау тұрғысынан маңызды болып келеді.
Сонымен ... ... ... ... іс-әрекеттер кәсіпкердің
қатысуымен жасалуы мүмкін. Соған байланысты ... ... ... ... ... қылмысты дұрыс саралау үшін де
маңызды.
6.Кәсіпкердің нормативтік құқықтық мәртебесі ... ... ... жер ... регламенттелетін өзара байланысты ережелер
жүйесін береді. Ол ережелер кәсіпкердің өзіне берілген ... ... және ... ... орындау үшін қажетті заңды ... ... ... Кәсіпкердің нормативтік құқықтық мәртебесінің
айрықша компонентіне бұл санаттағы ... ... ... мен ... ... қызмет ... ... және ... ... ... басқа адамдарға қатысты
өздеріне жүктелген міндеттердің сақталуын қамтамасыз ететін ... мен ... ... ... ... тұрғысынан алғанда, кәсіпкерлік ... ... ... ... кәсіпкердің жауапкершілігінің негізін құрайды,
ал нақты қылмыстық, әкімшілік, салық құқық бұзушылығында құқықтың тиісті
саласында ... ... ... ... кәсіпкерлердің құқыққа қайшы ... үшін ... ... ерекшеліктерінің бар екендігімен байланысты.
Қылмыс белгілері болса, кәсіпкерлік ... ... қол ... іс ... ... ... ... көрсетілген түрлерін айыру
проблемасы туындайды.
Осыған орай қылмыстық кәсіпкер сияқты арнайы субъектісін ерекшелейтін
негізгі белгілер ... ... де ... Бұл ... ... заңды тұлғалардың жауапкершілігі туралы мәселенің шешілуімен де
байланысты, ... оның ... ... ... кәсіпкерлердің криминалдық іс-
әрекетіне қарсы тұруға оң ықпалын тигізер еді.
7. Кәсіпкерлік қызмет ... ... ... ... мен ... ... ... әкімшілік, салық, қылмыстық құқық ... ... ... ... ... ... Содан нақты
құқықпен қорғалатын объектілерді қорғау мақсатында кәсіпкерлік қызмет
ауқымы шектеледі, кәсіпкердің азаматтық ... ... оң ... және ... ... күшейтіледі,
кәсіпкерлердің экономикалық қызметті құқық бұзбай жүзеге асыруына ықпалын
тигізеді.
8. Автор, біріншіден, ... ... және ... ... заңнамада көзделген міндеттемелерін орындамағаны үшін ... ... ... ... ... жөн деп ... ҚК-нің 195-
бабына қатысты алатын ... бұл ... ... ... ... борышын өтеуден жалтарып жүрген адамдар жайында.
Елде кәсіпкерлікті қолдау және ... үшін ... ... ... және ... ... қудалауды үнемдеу принципіне
сүйенген дұрыс дейді автор.
Екіншден, әртүрлі амалдар жасап алдауға ... ... ... жөн. ... ... ... әрқилы шатасушылықты және жалған
түсініктерді пайдаланып, ... ... зиян ... арқылы өзі пайда
түсіреді. ... ... ... азаматтық құқықтық шарт қылмысты жасыру
немесе оны ... ... ... ... Бұл ... ... әділ ... негіз бар.
Қазіргі жағдайда мұндай қылмыстар қатарына мыналарды жатқызуға болады:
- қарыз алушының шаруашылық күйі немесе қаржы жағдайы ... ... ... ... ... өзге ... ... заңсыз кредит алу;
- мүлікті жасыру мақсатында, құжаттарды бұрмалап немесе басқа жолмен
кредиторды шатастырып, кәсіпкердің ... ... ... ... ... декларацияға кіретін мәліметтердің әдейі
бұрмаланғандығын көрсететін әртүрлі ... ... ... төлеуден
жалтару.
Бұл нарықтық қатынастардың бостандығына және меншік құқығына мұндай
адамдардың қиянат жасағандығын ... ол ... ... ... ... ... ... жасаған немесе олардың қатысуымен жасалған
қылмыстардың ... ... ... және ... ... ... белгілі бір өкілеттік берген адамдарды автордың бөліп алуына
мүмкіндік береді. Бұл ... осы ... ... ... ... ... ... жауапқа тартуға алып келді (ҚК нің 228-232-
баптары). Кейбір жағдайларда заң шығарушы бұл ... ... ... ... ... тіке ... ... нотариустар мен
аудиторлар (ҚК-нің 229-бабы), жекеше күзет қызметкерлері (ҚК-нің 230-бабы),
жекеше ... ... ... ... ... ... құқыққа қайшы іс-әрекеті арнайы
ережелерді бұзумен байланысты кәсіпкерлер өзінше ... топ ... ... ... әртүрлі жұмыстар жүргізгендегі қауіпсіздіктің, мүліктің
жойылуы, адамдардың өлімі, олардың денсаулығына зиян келтіру сияқты қауіпті
зардаптардың алдын алу ... ... ... ... ... ... ... бұл адамдарды олар жасаған
қылмыстардың ... ... ... бір ... ... өзінің
субъективтік қарасы. Бұл проблеманы шешудің басқа да жолдары болуы мүмкін.
9. Криминологияда «Қылмыскерлер тұлғасы» ұғымын қабыл алатын да, ... да ... ... ... жағдайда қылмыс субъектісін сипаттайтын ... және ... ... ... олардың қылмыстық іс-
әрекетте рөл атқара алғандығы немесе алмағандығы көрсетілген формула типтік
болып табылады.
Екінші жағдайда ... ... не ... ... іс-
қылықтың төркіні жайындағы танымын тереңдететін ғылыми аспап деп ... ... ... ол ... ... ... арасында бөлу
мүмкіндігін алдын ала анықтайтын жеке бас қажеттері оның эквиваленті ... ... ... ... ... кәсіпкердің қылмыстық іс-
әрекеттеріне адамның оған тән психологиялық құрылымы да, белгілі бір сыртқы
факторлар да өз ... ... ... жағдайында бұл өтпелі кезең
деп аталатын мән-жай, ол көп адамдарда жеңіл ... ... ... ... жолмен тез баюдың жетегінде кететіндей ұмтылыс
тудырды. Психологиялық тұрғыдан ... ... ... адамның
алғашындағы оң қасиеттерін теріске бұрмалайды.
10. Криминологиялық теорияда ұзақ уақыт бойы ... ... ... ... қызметі саласындағы қылмыстар кез ... ... бар ... байланысты деген қағида оның
негізіне алынды. Сондықтан да ... ... ... фактордың да белгілі бір рөл атқаруы ... ... ... қызмет саласында қылмыс жасаған кәсіпкерді қазіргі
жағдайда пайдакүнем қылмыскердің бір түрі деп қарастыруға ... ... ... ... ... жасаған кәсіпкердің төркінін
анықтауға теория жүзінен келсек кәсіпкерлік факторды да ... ... ... күнделікті өмірдің құрамдас бөлігіне айналған «тәуекел-табыс»
принципі адамды жол айрығына алып ... ... ... ... ... табу немесе заңды жолмен жүру.
Бірақ отандық және шетелдік зерттеулер көрсетіп отырғандай, кәсіпкерлер
өз проблемаларын ... ... де ... ... ... отандық
криминологияда «бизнесмен-деликвент», «барыга», «жаңа қазақ-орыс», ... ... ... ... Бұдан біз кәсіпкерлерге арнайы бақылау
керектігін көреміз.
12. ҚК-нің 190, 221-222-баптары бойынша ... ... ... ... тұратын ересек жастағы ер адамдар басым, олардың ... ... ... бар. Білім деңгейі едәуір жоғары. Сол білімі
мен жасын қоса алатын болсақ, мұндай қылмыскерлерде өмір ... ... ... ... Оның бір ... – бұлардың көбісі қылмыс жасап
ұсталғанға дейін өзіне кәсіби ... ... ... ... орын алған.
Олардың әлеуметтік рөлінің ерекшелігі сонда, мұндай ... ... ... екі моделін ұстанады: бір жағынан, ол – жария-құқықтық
мәртебеге сай мінез ... ... ... ... ... ... ... табыс табуды көздеген адам. ... ... ... болсақ, денсаулығы жарап, күш-қуаты жетіп тұрса да айыптылардың
басым ... ... ... ... сауда-саттықты жөн
көрген.
Олардың тағы бір ерекшелігі – олар ... ... ... ... ... ... қызметтің криминалдық
жолына түсе тұра салық ... ... ... ... ... ... ... үшін қылмыстық
жауапқа тартылған адамдарды сипаттайтын мәліметтерді алаяқтарды, жұмсап
қоюшыларды сипаттайтын ... ... ... ... артықшылықты
қылмыстылықтың бар екендігін көреміз, оған ...... ... ... негізінен, басқа адамдармен салыстырғанда білім
деңгейі де, ... орны да ... ... ... ... ... ... жасайды екен.
Әрине, кейбір көрсеткіштер бойынша, қандай да бір ерекшеліктер де
кездеседі, мысалы, алаяқтар ... ... ... орны жоқ ... де бар. ... ... ... орта немесе жоғары білімі
жоқтар және бұрын сотта ... жиі ... ... ортақ сипат –
интеллектуалдық деңгейдің жоғарылығы, соның арқасында олар әртүрлі ... ... ... криминалдық іс-әрекетті қиналмай жасайды.
Автор жүргізген зерттеу оған «Қоғамда ... ... ... адамдар құқыққа ... ... неге ... ... ... ... жалпы түрде алатын болсақ, олар өздеріне
қызметтің әлеуметтік пайдалы саласын таңдады және ... ... ... кезде кәсіпкерлік қызмет арқылы тұрмыс жағдайын жақсартуға болады
деген насихатқа құлақ асты. Ал олардың ... ... ... ... ... деп түсіндірген жөн.
Мысалы, білімділігіне, іскерлігіне, оң бағыттылығына ... ... ... қиындықтарды жеңе алмады. Сондықтан да олар қанша
қауіпті болса да, өте ауыр ... алып ... ... ... да ... табудың оңтайлы жолы деп тапты. Жалпы кәсіпкерлік қызметке тән болған
орынды тәуекел деңгейі жаппай ... ... ... өз ... ... ... ие болу ... сылтаулар қосымша
фактор рөлін атқарды. Егер мемлекет тарапынан кәсіпкерлер қызметіне тиісті
бақылау ... оны ... ... ... үшін дұрыс құқықтық,
экономикалық, ұйымдық ... ... онда ... ... ... ... ... етек ала бастайды.
14. Субъектісі кәсіпкер болып табылатын экономикалық ... ... ... үшін ... ... адамдардың сипаттамасы
экономикадағы криминалдық процестерді бейтараптандыратын ... ... ... ... көрсетіп отыр. Жалпы, ... ... ... ... отырып заң тыңдайтын кәсіпкерлер тобын құру
мүмкіндігін жіберіп ... ... да ... ... қазіргі
кезеңінде шағын кәсіпкерлік, оның ... ... ... қалыптастыру, ішкі және сыртқы проблемаларын шешу үшін заңдық
негіздер құру ... ... ... арнайы анимациялық және құқықтық шаралар
да қажет, олар кәсіпкерлердің ... ... ... ... ... ... еді.
15. Зерттеудің бұл жұмыста келтірілген ... ... ... ... мәселесінің де елеулі ... ... ... ... ... бір ... – кәсіпкерліктің дамуы үшін қолайлы
жағдай тудыру, яғни ... ... ... ... ... және құқықтық бағыт ... оны іске ... ... қайта құрылған кәсіпкерлік секторының әлеуетін мемлекет пен
қоғам мүддесі үшін барынша толық пайдалану.
Мұндай мемлекеттік шараларға мұқтаждық ХХ ... ... ... қазіргі жағдайда айқын көрініп тұрған мынадай кемшіліктерден туындап
отыр:
- ... тұру ... және ... ... ескерілмей экономика тізгінін
бірден босату;
- шетел тауарлары мен капиталын импорттау мәселесіне жеткенде елдің
экономикалық ... ... ... ... инвестициялық саясат жүргізгендегі шығындар;
- айналым саласына аса басымдылық беру.
Монетафизм доктринасының республикадағы экспериментальдық ... ... ... ол ... жұмыссыздыққа, өндірістің құлдырауына
алып келді, оны айналымдағы ақшаны реттеу арқылы аз уақыт аралығында жеңе
алмадық. Бұл ... ... ... үшін шағын және орта кәсіпкерлікті
дамыту керек. Бұл проблеманы ... ... ... ... шаралар да
шешуші рөл атқарады.
16. Дамудың, әсіресе шағын және орта бизнесті дамытудың барлық процесін
бір ...... ... ... ... ... органынан басқарудың кәсіпкерлердің қылмыстық іс-
әрекетінің алдын алудағы рөлі зор. ... ... ... және ... бағдарламалар бойынша қолдау да дұрыс шара.
Алдын алу функциясын Сауда-өнеркәсіп ... және оның ... ... түріндегі азаматтық қоғамның, басқа да қоғамдық
құрылымдардың ... да ... ете ... ... ... ... ... тұруға бағытталған
арнайы ұйымдық шаралардың нәтижесінде оңтайлы ұйымдық модель құрылса, онда
ол шараларды нәтижелі деп ... ... ... функцияларын да,
қылмыстық әділет функцияларын да ... ... ... ... оның ... ... тиіс.
Экономикалық қызмет саласындағы, әсіресе кәсіпкерлік саладағы
әлеуметтік-құқықтық бақылауды ... ... ... ... ... ... ерекшелігі сол, қазіргі мемлекеттік органдар
оның элементі болып ... олар жеке және ... ... ... және лицензиялау процедураларын тікелей жүзеге ... ... ... қамтамасыз етеді.
Сонымен қатар құқық қорғау органдары да, бақылау-тексеру органдары ... ... ... ... регламенттейтін құқықтық
құжаттарды бұзбауын қамтамасыз етеді, олар, бір жағынан, кәсіпкерлердің
құқыққа қайшы әрекеттерінің ... ... ... ... олар ... ... ... жасалған қылмыстарды дер кезінде ... және ... ... алғанда, бұл органдар арасындағы өзара әрекеттестік ие
өзінше бір проблема, себебі ... ... ... ... ... ... ... толықтыра алатын мүмкіндіктер бар.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Ескендиров А.А. Проблемы исполнения уголовных наказаний в ... ... ... ... канд.юрид.наук: 12.00.08. -
Астана, 2005. – 130 с.
2. Нурсултан Назарбаев: Законопослушание и ... ... ... // Казахстанская правда. - 2002. - № 2. – С. 3.
3. Назарбаев Н.А. Правовое воспитание ...... ... // Юридическая газета. - 2003. - № 1. – С. 2.
4. Эксперт // - 2006. - № 6. – С. ... ... Л.А. О ... ... личности в процессе ее
социализации // ... ... ... и социальное в
личности человека». - Уфа, 1994. – 320 ... ... П.М. ... незаконного предпринимательства: Автореф
дисс. … канд.юрид.наук: 12.00.02. – М.: Московский университет МВД РФ,
2006. – 25 ... ... / Под ред. ... Н.Ф., ... ... М.: МГУ, 1994. – 310 ... Альбрехт С., Венц Дж. Мошенничество. Луч света на ... ... (пер. с анг. яз.). ( СПб., 1995. – 340 ... ... С.И. ... русского языка. ( М.: Русский язык, 1987. – 1020
с.
10. Агеев А.И. Предпринимательство: проблемы собственности и ... ... 1991. – 256 ... ... С.В. Борьба с преступностью: Теоретическая модель ... ( М.: ... 1990. – 267 ... Верт Н. ... ... ... 1990–1991 г.г. ( М.: Прогресс-
Академия, 1996. – 277 с.
13. Предпринимательское право ... ... ... – М.: ... – 299 с.
14. Государственный финансовый контроль: принципы организации, программы и
порядок проведения. ( М.: Финансовая ... 2000. – 68 ... ... Е.А. ... ( М.: ... 2000. – 289 ... ... Оксфордский толковый словарь. ( М.: Прогресс-Академия, 1995. –
780 с.
17. ... С.В., Порк В.А. ... и ... Толковый
терминологический словарь. ( М.: Ягуар, 1995. – 800 ... ... ... ... ( М.: ... 2003. – 290 ... ... государство и право: Учебник для студентов ... – М., 1984. – 300 ... ... ... Республики Казахстан: Учебник для вузов. –
Алматы: Жеті жарғы, 20002. – 287 ... ... ... в сфере ... ... и ...... СГУ, 2002. – 266 ... Кодекс об административных правонарушениях Казахской ССР.
– Алма-Ата: Юридическая литература, 1989. – 310 с.
23. Уголовный кодекс Казахской ССР. – ... ... 1983. – 350 ... ... соч. ... кодекс Казахской ССР. – Алма-Ата: ... – 350 ... Сей Ж. ... ... ... (пер. с ... ( М., 1986.
– 301 с.
26. СЗ СССР. - 1991. - № 4. – С. 3-5.
27. Закупень Т.В. Коммерческое ... ( М.: ... ... 279 ... Сборник кодексов и законов Федеративной Республики Германии.
– М.: АН СССР, 1991. – 670 ... ... ... ... в ... ... и ... – М.: АЕН РФ, 2000. – 550 с.
30. Ведомости Верховного Совета Республики Казахстан. - 1992. - № ... 424. – С. ... ... в ... Казахстан // Сборник нормативных
актов. – Алматы: ЮРИСТ, 2006. – 250 ... ... ... о ... – Харьков: Одиссей,
2000. – 400 с.
33. Хозяйственный кодекс Республики Украины. – ... ... ... 313 ... ... ... Республики Украины: научно-практический комментарий.
- Киев: АСК, 2003.
35. Кодекс Республики Украины об административных ... ... ... 2000. – 320 ... Конституция Республики Казахстан. – Алматы: НОРМА-К, 2008. – 96 с.
37. Конституционное право Республики Казахстан. Энциклопедический словарь.
– Алматы: Университет им. Д. ... 2000. – 870 ... ... ... ... в ... ... ( М.: Академия
управления им. А. Плеханова, 1993. – 299 ... ... В.П. ... в сфере экономики. ( М., 1999. – 267 с.
40. Егоршин М.В., Колесников В.В. Преступность в ... ... ... ( СПб., 2000. – 321 ... ... С.Н. ... ... создать и действовать: Учебное
пособие. ( М., 2000. – 230 ... ... С.В., Порк В.А. ... и ... ( М., 1995. – 245 ... ... В.Ф. Федеральные органы налоговой полиции РФ ... и ... ... ... – М.: Академия
налоговой полиции ФСНП России, 1999. – 287 с.
44. Иншаков С.М. Криминология: Учебное ... – М., 2002. – 278 ... ... Е.О. ... ... – Алматы: Қазығұрт, 2006.
– 264 с.
46. Гражданский кодекс Республики Казахстан (Общая и Особенная часть). –
Алматы: ... 2004. – 510 ... ... П.А. ... ... ... в ... (
М.: ПАИМС, 2000. – 332 с.
48. Алауханов Е.О., ... З.С. ... ...... ... 2008. – 350 с.
49. Тотьев К.О. Предпринимательское право: Учебное пособие. ( ... 2003. – 267 ... ... Т.В. ... ... ... ( М., 2002. – 266 ... Алауханов Е.О. Психология криминального ... ... ... и предупреждение преступлений в сфере
экономики // Материалы НПК. – Т.: ТГЮИ, 2003. – 390 ... ... ... ... ... ... ...
Алматы: НОРМА-К, 2008. – 256 с.
53. Гуров А.И. ... ... ( М.: ... 1995. – 288 ... ... В.Г. Изучение и предупреждение хищений государственного и
общественного имущества // В кн. Советская криминология: Учебник. ... МВШ МВД ... 1966. – 276 ... ... Ж. ... ( ... серьезный. Борьба с правонарушениями в
налоговой сфере // Правовая инициатива. - 2000. - № 4. – С. ... ... С.Д. ... ... ... ... ... и право Казахстана. - 2005. - № 24. – С. 9.
57. Четвериков В.С., ... В.В. ... ... ... М., 1997. – 256 ... ... ... о количестве преступлений в сфере экономической
деятельности, зарегистрированных в Республике Казахстан (1998–2007
г.г.). КПСС и СУ ... ... ... ... ... 2007. – 210 ... Архивные материалы уголовных дел, рассмотренных в Алмалинском
районном суде г. ... ... ... суде г. ... и ... ... ЮКО ... г.г.). – 450 с.
60. Статистические данные о качественном ... ... ... КУИС ... ... ... (2005–2007 г.г.). – Астана, 2007. – 200 ... ... Л.С. ... ... – СПб.: ... центр
Пресс, 2000. – 289 с.
62. Ильин А. Криминальная ... ... ... в ... СПб.: ... 2000. – 310 с.
63. Кучеров И.И. Налоговые преступления. – M., 1997. – 299 ... ... ... о ... деятельности подразделений
финансовой полиции (2005–2007 г.г.). АБЭКП РК. ( Астана, 2007. – 189
с.
65. Уголовное право США (пер. с анг. яз.). ( М.: ... 19995. – 480 ... ... кодекс Республики Казахстан. – Алматы: ЮРИСТ, 2004.
– 345 с.
67. Уголовный кодекс ФРГ. – М., 2000. – 390 с.
68. ... Х.Ю. ... ... – М., 1998. – 356 ... ... расследование: Экспериментальный учебник для юридических и
экономических ... и ... / Под общ. ... ... ( М., 2000. – 240 ... ... Б.В. Преступность в сфере экономической деятельности // В
кн.: Криминология: Учебник для вузов. – СПб., 2002. – 239 ... ... Е.А. ... опыт ... с ... ... //
Экономика и право. - 2001. - № 4. – С. 11.
72. ... С.В. ... ... // В кн.: Учебник Уголовного права.
Общая часть. ( М.: СПАРК, 1996. – 311 ... ... Е.И. ... право Республики Казахстан (Общая часть):
Учебное пособие. – Алматы: Әділет-Пресс, 1996. – 220 ... ... Е.О. ... ... ... ... преступлений по уголовному праву Республики Казахстан
// Фемида. - 2003. - № 2. – С. 23.
75. ... ... ... Казахстан: Учебно-
практическое пособие. – Алматы: НОРМА-К, 2008. – 210 с.
76. Катников Н.Г. Классификация преступлений по уголовному ... ... ... ... ... МВД РФ, 2000. – 235 ... Лунеев B.В. Преступность XX века. Мировые, региональные и ... ( М.: ... 1999. – 298 ... ... М.Ю. ... преступника. – М., 1975. – 287 с.
79. Сведения о ... ... к ... ... за
совершение преступления в сфере экономической деятельности (2005-
2007 гг.). АБЭКП РК. – ... 2007. – 170 ... ... Ю. Экономическая преступность в ... и ... ... на ... ... // В кн. Власть:
криминологические и ... ... ... криминологическая
ассоциация. ( М., 2000. – 300 с.
81. Шнайдер М. Криминология (перевод с нем. яз.). – Берлин, ... 310 ... ... ... ... Федерации: Учебник для вузов. Ч.
1. ( СПб.: Ладья, 2001. – 288 c.
83. Долгова А.И. Криминология. – М., 2003. – 303 ... ... ... для ... вузов / Под общ. ред.
А.И. Долговой. ( М., 1999. – 311 с.
85. Криминология: Учебное ... для ... ( М.: ... ... 321 ... Современная энциклопедия русских слов. – М.: ИНФРА-М, 2005.
– 670 с.
87. Тощенко Ж.Т. Социология: Общий курс. Учебник. – М., 2001. – 333 ... ... Б.В. ... в ... ... ... // ... Криминология. Учебник для вузов. – СПб., 2002. – 239 с.
89. Криминология: Учебник / Под ред. Дж.Ф. Шели (пер. с ... ... СПб., 2003. – 331 ... ... – XX век: ... ( СПб., 2000. – 304 ... Криминология: Учебник / Под ред. А.А. Алексеева. ( Спб.: СпбАУ МВД РФ,
2001. – 290 ... ... П.С. ... о ... ... в ... уголовном праве.
( Владивосток, 1970. – 250 с.
93. Личность преступника: Учебник / Под ред. И.И. ... ( М.: МВШ ... 1971. – 300 ... ... мотивация: Учебник. ( М., 1986. – 289 с.
95. Гаскин С.С. Отягчающие ... ... и пути ... ... регламентации.
( Иркутск, 1984. – 305 с.
96. Абдиров Н.М. Ранее выявление ... с ...... ... профилактики правонарушений: Учебное
пособие. ( Караганда: КВШ МВД СССР, 1989.
– 267 с.
97. Аванесов Г.А. Криминология. Прогностика. Управление. ( Горький, ... 299 ... ... Н.М. ... преступника // В кн. Криминология: Учебник для
вузов. – СПб., 2003. – 289 с.
99. Наумов А.В. Уголовное право: Общая ... Курс ... ( М., ... 403 ... ... Г.Г. Юридическая ответственность. – Тольятти, 1995.
– 277 с.
101. Миндагулов А.Х. Личность преступника: Учебное пособие.
( Алматы: КазГЮУ, 2003. – 245 ... ... ... Опыт теоретического моделирования: Монография.
( М.: Наука, 1987. – 310 с.
103. Курс советской криминологии: Предмет. Методология. Преступность и ... ... ( М.: ... ... 1985. – 266 ... Игошев К.Е., Шмаров И.В, Социальные аспекты ... ( М.: МВШ МВД ... 1983. – 288 ... ... Ф. ... ... сочинений. – М.: Госиздат, 1967. Т.3.
– 554 с.
106. Каиржанов Е.И. Преступность – явление социальное // ... - 2003. - №1. – С. ... ... ... с организованной преступностью: Монография.
( М.: ИПФРА-М., 1996. – 321 с.
108. Современная ... в ... ... / Под ... ... – М.: АЕН РФ, 2001. – 340 с.
109. Иншаков С.М. Зарубежная криминология. ( М., 1997. – 355 ... ... соч. Фокс В. ... в ... ( М., 1980. – 303 ... Шур Э. Наше ... ... Учебник. ( М., 1997. – 311 с.
112. Нукенов М.О. Проблемы борьбы с коррупционной преступностью (уголовно-
правовые, криминологические и ... ... ... ... д-ра ... ... ( ... 2005. – 53 ... Дойников И.В. Предпринимательское право. ( М.: Приор, 1999. – 267 с.
114. Рыжак Н.И. Правовое регулирование деятельности ... в ... ... ... РФ: ... – М.: ... – 280 ... Шумпетер И. Теория экономического развития в аспекте борьбы с
преступностью. – М.: ... 1999. – 287 ... ... Г. ... в ... ... и организационно-
правовые меры по ее предупреждению и международный опыт // Правовая
реформа в ... - 1999. - № 1. – С. ... ... Е.О. Криминологические проблемы корыстно-насильственных
преступлений: Монография. – СПб.: ... ... 2005. – 295 ... ... соч. ... М.Г., Миненок Д.М. Корысть. Криминологические ... ... ( СПб., 2001. – 268 ... ... / Под ред. Н.Ф. ... Г.М. Миньковского.
– М.: МГУ, 1994. – 295 с.
120. Архивные материалы ... дел ... ... суда г.
Алматы, Сарыаркинского районного суда г. Астаны, суд г. Шымкента ЮКО).
– 450 с.
121. Исмагулов Д.К. ... и ... ... правонарушений в
государственных органах // ... ... ... ... ... ... и ... развития Казахстана как
правового и демократического государства: ... и ... ... ... им. Д.А. Кунаева, 2007. – 410 с.
122. Указ. соч. Шнайдер М. Криминология (пер. с нем. ... ... 1987. – 310 ... ... / Под ред. Дж.Ф. ... (пер. с ... яз.). – СПб., ... 288 с.
124. Корзун И.В. Теоретические и прикладные проблемы социально-правового
контроля и предупреждения преступности среди ... (по ... ... ... … на ... ... ( ... 2001.
– 230 с.
125. Отчет о состоянии и новых подходах к реформе уголовно-исполнительной
системы в ... ... ... пола ... г.г.). ... юстиции Республики Казахстан. – Астана, 2007.
– 205 ... ... ... о ... ... ... ... (2005–2007
гг.) КПСС и СУ Генеральной прокуратуры Республики Казахстан.
– 200 с.
127. ... И.И. ... ... ... и ... ... ... дисс. … д-ра юрид.наук: 12.00.08.
( М., 1999. – 235 с.
128. Указ. соч. Статистические данные о ... ... ... ... КУИС ... ... Республики
Казахстан (2005–2007 гг.). ( Астана, 2007. – 200 с.
129. Завидов Б.Д., Попов И.А., ... В.И. ... от ... ... (
М., 2001. – 257 с.
130. Куксин И.Н. Налогообложение и налоговая политика в ... М.: ... 1997. – 296 ... Указ. соч. Алауханов Е.О. Психология криминального поведения в
предпринимательской деятельности и ... ... в ... // ... НПК. – Т.: ТГЮИ, 2003. – 390 с.
132. Насыров Ж. ... ( ... ... ... с ... ... ... // Правовая инициатива. - 2000. - № 4.
– С. 138-139.
133. Ежов Ю.А. Преступления в ... ... ( М.: ... – 279 ... ... Н.Г. ... с ... в кредитно-банковской сфере.
( М.: РУДН, 2001. – 299 с.
135. ... Курс ... – СПб.: СПб ВШ МВД РФ. 1995. – 389 ... ... С.Д. ... ... некоторым видам экономических
преступлений // Современные проблемы борьбы с преступностью. ... ... ... ... ... ... ... Е.И. – Алматы, 2003. – 380 с.
137. Проблемы ... с ... ... ... ... ... С.Б., Кожамкулов М.Т., Онгарбекова Ж.В., Рахметова А.С. ... ... и РИР ... МВД РК, 2004. – 340 с.
138. Шаргородский М.Д. Ответственность за преступления против личности. (
Л., 1953. – 280 ... ... Д.А. ... криминология. ( СПб., 2003. – 300 с.
140. Отчет о состоянии работы оперативных подразделений ... РК ... ... ... ... ... ... и среднего
бизнеса (2006 г.). ( Астана, 2006. – 201 ... ... соч. ... М.Д. Ответственность за преступления против
личности. ( Л., 1953. – 280 с.
142. Указ. соч. ... о ... ... ... ... ... ... обеспечению соблюдения правового режима ... ... ... ... (2006 г.). ( Астана, 2006. – 201 с.
143. Джекебаев У.С. Преступность как криминологическая проблема. ...... ... Е.И. ... ... часть. – Алматы: Өркениет, 2000. –
288 с.
145. Платонов К.К. Краткий словарь ... ... ... М., 1994. – 264 ... Алауханов Е.О. Криминологические проблемы ... с ... ... – Алматы, 2002. – 282 с.
147. Криминология: Учебное пособие / Под ред. С.Е. ... и ... ... 2001. – 297 ... ... ... Этика: Учебник для вузов. – М., 1999. – 257 ... ... ... / Под ред. ... – М., 2001. – 231 ... Философия: Учебное пособие для вузов / Под ред. Т.И. Кохановский.
... на ... ... 2001. – 264 ... ... соч. Педагогика: Учебник / Под ред. Л.П. Крившенко. – М., 2001.
– 231 с.
152. Адлер А. Практика и ... ... ... – М., 2002. ... ... ... Е.О. Криминология: Оқу құралы. – Алматы, 2006. – 263 б.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 146 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының қылмыстық саясаты және меншікке қарсы қылмыстардың қылмыстық-құқықтық сипаттамасы115 бет
"Астана-финанс" акционерлiк қоғамы12 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары21 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары ( Оңтүстік Қазақстан облысының мәліметтері негізінде32 бет
Кәсіпкерліктің даму мәселесі10 бет
Қазақстан Республикасында шағын бизнестің қалыптасуы және дамуы7 бет
ҚР шағын бизнес проблемалары және даму жолдары17 бет
12 жылдық білім беруге бейімдеудің психологиялық – педагогикалық шарттары64 бет
Арамшөптердің биологиялық ереекшеліктері, таралу және олардың тіршілік жағдайларына бейімделуі20 бет
Ауыл жастарының қалаға әлеуметтік психологиялық бейімделуін зерттеу62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь