Қазақстан Республикасында су ресурстарын интеграциялық басқарудың қазіргі кездегі жағдайы

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1. ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Қазақстан Республикасында Су ресурстарын интеграциялық басқарудың қазіргі кездегі жағдайына сипаттама
1.2 СРББ тарихы
1.3 СРББ облысындағы шетелдік тәжірбие
1.4 СРББ.тің экологиялық аспектілері
1.5 ҚР өзен сулары режимі мен гидрографиясы
1.5 ҚР өзен сулары режимі мен гидрографиясы
1.7 ҚР.да су ресурстарын пайдалану
1.8 ҚР .ның су ресурсының мәселелері
2. ТӘЖІРІБИЕЛІК БӨЛІМ
2.1 Іле.балқаш бассейніне талдау жасау
2.2 Іле.Балқаш бассейнінің қазіргі жағдайын бағалау
2.3 Іле .Балқаш бассейнінің экологиялық жағдайы
2.4 Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы екі жақты қатынас
3. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТАЛДАУ
3.1 ҚР СРББ бойынша жүргізілген шаралар
3.2 Суды үнемдеу мен СРББ.дың ұлттық жоспарын жүзеге асыру
3.3 Салалық бағдарламалар
3.4 СРББ механизмін жүзеге асыру
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Жұмыстың өзектілігі: Су қорымен қамтамасыз ету қауіпсіздігі су ресурстарының шектеулі және осал тұстарын бақылауда ұстау ұлт қауіпсіздігінің басты компоненттерінің бірі болып табылады.
Су қорымен қамтамасыз етудің басты қаупі жаһандық және аймақтық климаттың өзгеріске ұшырауы, демографиялық және экологиялық ахуалдың өзгеруі, халықаралық су қатынастары мәселелерінің шешілмеуі, су ресурстарын тарату мен реттеу, есепке алу, тазарту, техникалық жабдықтар мен су шығынын өтейтін технологиялардың өз деңгейінде пайдаланылмауы мен жетілдірілмеуі үлкен қиындықтар туғызып отыр.
Cу қорын сақтаудың шарттары сақталмаған жағдайда мемлекет аралық су қатынастарының шиеленісуі, экологиялық тұрақсыз жаңа ошақтары пайда болуы, әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламасының іске аспау қауіптері туындайды.
Осыған орай Қазақстан Республикасында су мәселелерін шешу бүгінгі күні өзекті мәселеге айналып өз тарапынан жаңаша инновациялық тәсілдерді талап етеді, бұл қоғамның барлық өміршең салаларын қамтиды.
Диплом жұмысының мақсаты: ҚР-сында СРББ енгізу мүмкіндігін зерттеу.
Зерттеу жұмысы міндеттері:
- ҚР су ресурстарын пайдалану жөнінде сараптама жұмысын жүргізу
- CРББ экологиялық аспектілерін қарастыру
- Іле-Балқаш бассейні мен халықаралық, аймақтық (Орта Азия елдері) экологиялық мәселелеріне сараптама жасау арқылы олардың тәжірбиелеріне сүйене отырып ҚР-нда СРББ енгізу жолын қалыптастыру.
Ғылыми жаңшылдығы мен жұмыстың іс жүзінде қолданылу маңыздылығы:
-ҚР су ресурстарын экологиялық аспектілерін бірлесе (интегралды) басқару жолдары қарастырылды.
- ҚР-нда СРББ енгізу жолдары негізіне халықаралық, аймақтық жұмыс тәжірбиелері арқылы сараптама жасалынды.
Жұмыстың жариялануы:
-ҚазҰУ хабаршысында «Қазақстан Республикасы су ресурстарының экологиялық жағдайы» мақала УДК 911.2:574.9;
-2014 жылғы 4 қарашада өткен «Үкімет-Университет-Өндіріс» атты 1 форумда «Қазақстанның су ресурстарын ұтымды пайдалану мәселелері» баяндама;
-2015 жылғы 13-16 сәуір аралығында өткізілген «Фараби әлемі» атты студенттер мен жас ғалымдардың Халықаралық конференциясында Ұлпан «Қазақстан Республикасы су ресурстарын біріктіре басқару» мақала;
-Астана қаласында 2015 жылғы 10-11 сәуірде өткен «Ломоносов -2015» студенттер, магистранттар мен жас ғалымдар арасындағы Халықаралық конференцияда Ұлпанның «ҚР су ресурстарын басқару» тезис;
- «Су ресурстарын біріктіре басқару» ғылыми жобасы «Жандану» ІІ- Ұлттық экологиялық жастар форумында Гран-При. 2015 жылы сәуір айында.
1. В.Мустафина, З.Дюсебаева Региональная сеть по повышению потенциала в сфере водных ресурсов; Central Asian Regional Water Network CAR@WAN. – Алматы. 2010 – 55c.
2. К развитию регионального сотрудничества по обеспечению качества вод в Центральной Азии; Диагностический доклад и план развития сотрудничества; Европейская экономическая комиссия ООН в сотрудничестве с Региональным экологическим центром Центральной Азии.- Ташкент. 2009 – 190с.
3. Интегрированное управление водными ресурсами в Иле-Балкашском бассейне/ сборник научных трудов, посвященных проблемам водных ресурсов Иле-Балкашского и Балкаш-Алакольского бассейнов.. -198с.
4. Материалы 7 конференции министров охраны окружающей среды для Европы. – Астана, 2011.
5. Кайдарова Р.К. к.х.н., Бурлибаева М.Ж. д.т.н., Супиева Х.Т. к.х.т. Оценка экологического потенциала р. Иле на основе гармонизированной системы стандартов качества поверхностных вод.
6. Соколов В.И. Обзорный доклад "Реализация принципов ИУВР в странах центральной Азии и Кавказа"- проект Регионального Технического Консультативного Комитета Глобального Водного Партнерства для Центральной Азии и Кавказа. Руководитель проекта.
7. Рамочная Директива по Воде 2000/60/EC,www. ec.europa.eu
8. Государственная программа управления водными ресурсами Республики Казахстан на 2014-2.040 годы (Указом Президента Республики Казахстан от 2013 года, № 786).
9. Киевский доклад: Проект Раздела: 8. Напряженность водного режима, http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/europe/kievgdc_r.pdf.
10. Обзор водные ресурсы Казахстана в новом тысячилетии; глава 2. http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2496-24188.pdf.
11. Или-Балхаш — Концепция устойчивого развития. UNDP Kazakhstan, http://www.cawater.net
12. Lake Balkhash. Britannica Online Encyclopedia, http://www.britannica.com/EBchecked/topic/50390/Lake-Balkhash.
13. Водные ресурсы Казахстана в новом тысячелетии. UNDP Kazakhstan, 19 апреля 2004, http://www.undp.kz/library_of_publications.
14. Guillaume Le Sourd, Diana Rizzolio. United Nations Environment Programme — Lake Balkhash (англ.). UNEP Global Resource Information Database (2004).
15. Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. - Алматы: Каганат, 2003. -584с.
16. Международный экологический форум «Балхаш-2000» (сборник материалов и докладов. - Алматы, 2003.-491с.
17. Институт гидрогеологии и гидрофизики Министерства образования и науки. Водные проблемы Казахстана, http://water.unesco.kz/index_r.htm
18. О.А.Подрезов, А.Н.Диких, К.Б.Бакиров. Изменчивость климатических условий и оледенения Тянь-Шаня за последние 100 лет. Планета: Портал по наукам о Земле.
19. Достай Ж.Д. Управление гидроэкосистемой бассейна озера Балхаш. -Алматы, 2009. -236с.
20. Ilan Greenberg. Kazakhstan and China Deadlock Over Depletion of a Major Lake (англ.). The New York Times (8 марта 2007).
21. Jack Carino. Water woes in Kazakhstan (англ.). China Dialogue (1 апреля 2008). Проверено 29 января 2009.
22. Ж.Д. Достай. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. Том 2 природные воды Казахстана: ресурсы, режим, качество и прогноз. - 2011. – 305c.
23. http://moxnpn.ru/kazakhstan/54-raspredelenie-atmosfernyx-osadkov-v-kazaxstane.html
24. Н.А Искаков., Медеу А.Р. Казахстан. Природа. Экономика. Экология. -Алматы, 2007. -216с. .
25. А. М. Дурасов, Т. Т. Тазабеков Почвы Казахстана . -Алма-Ата, Кайнар, 1981. -152с.
26. Т. II: Достай Ж. Д. Природные воды Казахстана: ресурсы, режим, качество и прогноз. -Алматы, 2012- 330 с
27. Мальковский И.М., Пивень Е.Н. Ресурсы поверхностных вод бассейна Или// Сб. докладов научно практической конференции молодых ученных ИГ АН КазССР. – Алма- ата: Ғылым, 1992. – С.50 – 61.
28. Достай Ж. Д. Романова С. М., Турсунов Э. А Ресурсы речного стока Казахстана: Т. VII:/ кн. 3: Качество поверхностных вод Казахстана и вопросы международного вододеления. – 2012. – 216с.
29. Рябцев А.П.Обеспеченность водными ресурсами Республики Казахстан.www.cawater-info.net/library/rus/almaty/ryabtsev.pdf
30. Состояние водных ресурсов Казахстана, www.ipr.kz/analytics/1/1/151/
31. Малый Л.А., Акимова Т.И., Есиркепова А.Ж. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. Том 8 коммунально-бытовое и промышленное водоснабжение Казахстана Книга1.- Алматы, 2012- 270с.
32. Данные комитета по статистике МНЭ РК, http://stat.gov.kz/faces/homePage/ecolog?_afrLoop=4069788751716517#@?_afrLoop=4069788751716517&_adf.ctrl-state=ib53j6k17_21
33. Петраков И. и другие. Управление водными ресурсами в Казахстане. история, современное состояние, анализ, сравнения, рекомендации. информационно- аналитический обзор независимых экспертов. -Алматы: «Контур», 2007. -288с.
34. В.А. Смоляр, Буров Б.В. Мустафаев С.Т. Водные ресурсы Казахстана: оценка, прогноз, управление. Том 19. подземные воды Казахстана: обеспеченность и использование 2012. -402с.
35. Основные показатели забора, использования и водоотведения вод по Республике Казахстан за 2013 год, Министерство сельского хозяйства Республики Казахстан Комитет по водным ресурсам, Астана 2013-2014 год.
36. http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/europe/kiev/water.r.pdf
37. Джуатова С. АСейдуллаева Б. А Центр макроэкономических и прикладных экономико-математических исследований 31.10.2014 http://www.economy.kz/analytics/971/10799/
38. Гусаков В.Г. (и др.)- Продовольственная безопасность: термины и понятия: энцикл.справ. - Минск : Белорус.наука, 2008.-535с.
39. Окружающая среда в странах Содружества Независимых Государств: статистический сборник/Межгосударственный статистический комитет СНГ. – М., 2006. – 263с.
40. Мальковский И.М. Географические основы водообеспечения природно-хозяйственных систем Казахстана. – Алматы, 2008. – 204с.
41. Государственная программа Республики Казахстан «Питьевые воды» на 2001-2030 годы, МООС РК, 2001. www.online.zakon.kz.
42. Т.К. Кудекова. Современное экологическое состояние бассейна озера Балхаш. -Алматы: Издательство «Каганат», 2002. -388с.
43. Шарипова О.А. Распределение тяжелых металлов в донных отложениях озера Балхаш в зависимости от природных и антропогенных факторов. Вестник Томского государственного университета. - 2015. № 390. С. 225–230.
44. Канаева Р. Или-Балхашский бассейн: проблемы и перспективы устойчивого развития. ЭКВАТЭК –2004. часть 1. C.39-40.
45. Терра. Научный журнал- Составители Центр дистанционного зондирования и ГИС «Тeрра». - Алматы, 2007. - 183с.
46. Постановление ПРК от 11.10. 2006г. №978. «О подписании соглашения между Правительством РК и ПРООН по проекту Национальный План по ИУВР и водосбережению для Казахстана».
47. Турмагамбетов М.А., и др. Сравнительно-правовой анализ водных законодательств сопредельных с Казахстаном государств и подготовка рекомендаций для гармонизации механизма управления трансграничными реками. - Алматы, «Каганат», 2011. -316с.
48. Аманбаев Ж.Т. Заппаров М.Р. к.г.м.н., Тлеулесова А.И., к.э.н., Интегрированное управление водными ресурсами Иле-Балхашского бассейна, Интегрированное управление водными ресурсами в Иле-Балкашском бассейне/ сборник научных трудов, посвященных проблемам водных ресурсов Иле-Балкашского и Балкаш-Алакольского бассейнов. – Алматы. -198 стр.
49. Концепция перехода РК к устойчивому развитию на 2007‐2024 гг., одобренная Указом Президента РК от 14.11.2006г. № 216.
50. Концепция развития водного сектора экономики и водохозяйственной политики РК до 2010 г., одобренная постановлением ПРК от 21.01.2002г. № 71
51. Трансграничные воды в Казахстане: наш ограниченный ресурс.ЭкоВести, № 2-3 (40-41), февраль 2005. - С.2-5.
52. «Соглашение между Правительством Республики Казахстан и Правительством Китайской Народной Республики о сотрудничестве в сфере использования трансграничных рек», -Астана. 12 сентября 2001 год.
53. Мухамеджанов В.Н. Водное хозяйство Казахстана в современных условиях // Материалы 1-ой Казахстанской международной конференции «Вода Казахстан 2000». - Алматы, 2000. - С.3-8.
54. Е.Г. Крупа и др. многолетняя динамика гидробионтов озера Балхаш и ее связь с факторами среды. Вестник АГТУ сер: рыбное хозяйство. - 2013. №2
55. Convention on the protection and use of transboundary watercourses and international lakes. Environment division. Economic commission for Europe. – 405c. www.unece.org/env/water.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың өзектілігі: Су қорымен қамтамасыз ету қауіпсіздігі ... ... және осал ... ... ұстау ұлт
қауіпсіздігінің басты компоненттерінің бірі болып табылады.
Су қорымен ... ... ... ... ... және ... өзгеріске ұшырауы, демографиялық және экологиялық ахуалдың
өзгеруі, халықаралық су қатынастары мәселелерінің ... су ... мен ... ... алу, ... техникалық жабдықтар мен су шығынын
өтейтін технологиялардың өз деңгейінде пайдаланылмауы мен ... ... ... отыр.
Cу қорын сақтаудың шарттары сақталмаған жағдайда мемлекет аралық су
қатынастарының ... ... ... жаңа ... ... ... даму бағдарламасының іске аспау қауіптері
туындайды.
Осыған орай Қазақстан Республикасында су ... шешу ... ... ... ... өз тарапынан жаңаша инновациялық тәсілдерді талап
етеді, бұл ... ... ... ... ... ... ... ҚР-сында СРББ енгізу мүмкіндігін зерттеу.
Зерттеу жұмысы міндеттері:
- ҚР су ресурстарын пайдалану жөнінде сараптама ... ... CРББ ... ... ... ... ... мен халықаралық, аймақтық (Орта Азия ... ... ... ... ... ... тәжірбиелеріне
сүйене отырып ҚР-нда СРББ енгізу жолын қалыптастыру.
Ғылыми жаңшылдығы мен жұмыстың іс жүзінде ... ... су ... ... аспектілерін бірлесе (интегралды)
басқару жолдары қарастырылды.
- ҚР-нда СРББ енгізу ... ... ... аймақтық жұмыс
тәжірбиелері арқылы сараптама жасалынды.
Жұмыстың жариялануы:
-ҚазҰУ хабаршысында ... ... су ... жағдайы» мақала УДК 911.2:574.9;
-2014 жылғы 4 қарашада ... ... атты ... ... су ... ... пайдалану мәселелері» баяндама;
-2015 жылғы 13-16 сәуір аралығында ... ... ... атты
студенттер мен жас ғалымдардың Халықаралық ... ... ... су ... ... ... ... қаласында 2015 жылғы 10-11 сәуірде өткен «Ломоносов -2015»
студенттер, магистранттар мен жас ... ... ... ... «ҚР су ... ... ... «Су ресурстарын біріктіре басқару» ғылыми жобасы «Жандану» ІІ- Ұлттық
экологиялық жастар форумында Гран-При. 2015 жылы ... ... ... ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ
1.1 Қазақстан Республикасында Су ресурстарын интеграциялық басқарудың
қазіргі кездегі жағдайына сипаттама
Орталық Азия ... ... су ... ... ... ... ... бұл бес мемлекеттің аумағына бірдей мәселе болып ... ... ... басты себептері – климаттағы ауытқулар мен жиі болып
тұратын құрғақшылық ... ... ... судың қаптауы, су құбырлары мен
кәріз сулары жүйесінің дұрыс жұмыс жасамауы осының барлығы дұрыс ... ... ... ... Су ... ... ... жетекші
құралы ретінде. Су ресурстарын бірлесіп басқару (СРББ) ... ... – бұл су ... ... мен ... жер жағдайы және басқа да
осыған байланысты ... ... ... ... ... ... ... түрде әділетті негізде
экожүйеге ... зиян ... ... ... жүйе ... табылады
[1].
Қазақстан Республикасы аталған аймақтағы жер үсті ... ... ... су ... ... жүйесін бақылауда ұстап
отырған бірден-бір мемлекет. Елде су ... ... ... ... дамытудың нормативті-реттеу бойынша ... ... ... ... ... ... ... механизмі салынып, экожүйе мониторинг элементтері, есептеу ... ... ... ... ... және т.б.
кіргізіледі.
Қазақстанда су ... ... ... ... ... өзен бассейндеріндегі су ресурстарын қорғау мен ... ... ... ... ... үшін ... ... шектеу
жолдары (ЗӘШЖ), су көздеріне арналған ЗӘС, су көздерін ластаудың индексі
(СЛИ) сонымен қатар ЗӘШ ... ... ... және ... тоғандары үшін арнайы бағдарламалар ... 2010 жылы жер ... сапа ... ... ... ... ... дайындалып,
кәсіби министрліктермен келісіліп бекітуге ұсынылды. Бұл құжат ... ... ЗӘС ... ... осал ... мен СЛИ ... алмастыруда түсінікті де тиімді су сапасы ... ... ... ... әдістемелік нұсқаулықты су шаруашылығымен және суды
қорғау саласы су ... бес ... және суды ... бес ... су сапасын анықтау талаптарына сәйкестендіреді. Су ... бес ... ... ... кең ... ... ... гидрохимиялық
бағасын жүзеге асыруда су құрамындағы (биогендер, металлдар және ... ... ... беріледі.
Су сапасының құрамын арнайы класпен анықтаудың маңыздылығы жекелеген
өзен бассейндеріндегі су құрамын тексеру үшін ... ... сол ... орналасқан өзеннің табиғи-климаттық аймақ
ерекшелігіне орай және әртүрлі су ... ... ... ... шарттарына және т.б. принципиалды жаңа аспектілері құжатта
көрсетілген:
- Жаңа талаптарды «кезеңді» түрде енгізу;
- Су ... ... ... ... көрсеткіші» ретінде
көрсетудің класты түрін бекіту;
- Мониторинг пен бақылау органдары арасындағы жауапкершілікті ... ... ... ... ... ... ... ескерту мен
мақсатты түрде нәтижеге жету бағытында арнайы бағдарламалар жасалынып және
тозығы ... ... ... келтірудің жолдары көрсетіледі.
Су шаруашылығы жүйесін басқару, жоспарлау, мониторингінің өзара қарым-
қатынасын талаптарының орындалуын жолға ... ... ... ... жүйеге бактериологиялық,
гидроморфологиялық және биологиялық параметрлер де су сапасын ... ... су ... ... сәйкес). Егер мемлекет СТД
толықтай бейімделіп көшпеген жағдайда, уақытша басқалай жақсы ... ... ... үсті ... ... ... өзгерістер болған жағдайда оларды
реттеу үшін Қазақстанда су сапасы жүйесін реттеудің жаңа ... ... жаңа ... ... мен ... ... ... тәжірбиесіне сүйене отырып) жасап шығарды. Сөзсіз, бұл процесс
аталған жүйені қалыпқа түсіргенше, кадрларды және т.б. ... ... ... ... ... ... жаңа ... нұсқаулық СЖПД жүйесімен
қалай сәйкесетіндігі қолданысқа енбеген күйі әлі де ... ... Сол ... ... су ... ... ... түрдегі
сапалы су класы» және ПДС жүйесі арасында байланыс нақты жолға қойылмаған.
Диффузиялық дерек көздер құжат ... ... ... ... ... десе де ... СРББ ... негізге ала отырып және ұйымдастырушылық, техникалық және кадр
потенциалын көтере отырып нормативті құжаттар ... ... ... ... ... ... жағдайда да, Әдістемелік нұсқаулық жер үсті
суларын тексеру жағдайында сапа ... ... сай ... ... ... жаңа ... сәйкес келіп, бұған дейінгі тәжірбие
мен ... ... ... сақтай отырып, нақты бір мемлекет аумағында
қолдануға ... ... көз ... ... ... ҚР ... ... аясында реформа жүргізу негізінде
басталған жер үсті суларының үйлесімділігін бағалау жүйесі халықаралық ЖСС
талаптарына сәйкес бірліктерін ... ... ... алғашқы кезеңін
аяқтады.
Жұмыс «Казмеханобр» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бастауымен ҚР АШМ
су ресурстары мемлекеттік бағдарламасы аясында жүргізілді. 093 ... жер үсті ... ... зерттеудің бейімделген стандартты
жүйесін құру үшін ... ... су ... ... ... моделін қолдана отырып, өзен суларының биологиялық,
гидроморфологиялық, физико-химиялық, бактериологиялық құрамын және ... ... ... ... таза су мен су ... ету, рекреакция, өндіріс саласында бес ... ... ... ... суды ... нормативті талаптардың
классификациясы физико-химиялық, биологиялық, ... ... ... сай ... ... бөлімде химиялық тұрғыдан тек минерализация, ластанудың органикалық
көрсеткіші, аммоний тұзы(NH4), цинк (ертінді), бұлар су ... ... ... интегралды бағалауға тиімді.
Екінші бөлімде ұлттық классификациялау құрамына ... ... ... ... сапа ... сандық стандартына, тұздық құрам
элементіне, металдар мен басқа да химиялық көрсеткіштеріне, ... ... ... бес ... ... сай ... жаңа ... су нысандарын классификациялау жүйесі су нысандарын
толықтай, немесе жекелеген су ... ... ... ... ... ... баға бере алады. ... ... ... ... ... және №1 ... ... бағаланады (Қосымша 1 көріңіз).
Судың сапасын тексерудің халықаралық ... ... ... су ... ... басқаруда және су шаруашылығы
жұмыстарын жоспарлауда пайдаланады.
Мысалы, ... су ... ... Су бойынша
директивасында (РДВ 2000/60/ЕС) алға ... етіп 2015 ... ... Еуропалық
Одақтағы мемлекеттердің су нысандары бойынша барлығын 2 класты дәрежеге
көтеріп, «жақсы» ... ... ... ... ҚР су нысандарын
ұлттық классифакциялау апробациясы ... ... Іле ... ... ... аралығында «Казгидромет» РММ ... және ... ... ... ... ... және ... параметрлердің толық ақпараты
болмауына орай бұл бағалау толық емес ... ... ... ... Іле ... 2009 жылы жақсы экологиялық
құзіретке ие ... өзен суы ... ... ... бойынша 2
класты көрсеткен, тек жоғары ағысы 1 класты ... ... ал ... 3 класты сапалы суды көрсетеді.
Дегенмен, Су Ресурстарын Басқарудың Интеграциялық Жоспары (СРИБ) Іле-
Балқаш су бассейні ресурстарының Іле өзені ... ... бере ... ... ... шаруашылығы мен суды күнделікті пайдалану-ішуге пайдалану
үшін арнайы Рұқсатнама беру керек. Сонымен ... ... пен ... су ... шектеу керек [5].
СРББ тарихына тоқталсақ.
1.2 СРББ тарихы
Суға қатысты мәселелер қоғам мен оған қатысты ... ... ... ... ... ... ... мен индустриализация,
ауыл шаруашылығының дамуы мен ... ... ... ... бәрі су ... күйзеліске ұшырауына әкеліп соғады. Жан-жақты
қысымның көбею кезеңінде өмірлік ... бар осы ... ... ... алға ... ... жөн. Су ресурстарын шамадан тыс көп қолдану
бірінші кезекте гидрологиялық, әлеуметтік, экономикалық және ... ... ... басқару жүйесін орнына келтіруді жоспарлауды
өзен, көл және де ... су ... ... ... ... Бұл ... ... жер ресурстары мен су ресурстарын басқару мен
оны дамытудың интеграциялық жолын ... ... ... бассейндік пайдаланушылар мен орталық басқарушылар
арасында динамикалық байланыс бар, ... ... бар ... шешу осы
бағыттағы мақсаттарға жету үшін тұрақты бағытта жүргізіледі.
Су ресурстарын ... – бұл ... ... суды ... ... жерге жоғары сапамен жеткізу өнері болып табылады. Бұл өнерді іске
асыру үшін өзара байланыстағы бірнеше элементтен ... Ең ... ... ... инфрақұрылым (су қоймасы, каналдар, реттеуші құрылғылар,
су арналары, сонымен бірге су таратушы жүйелер мен т.б.) Бұл ... ... ... үшін және су беру ... ... жасату мен
бұған қатысты қызмет түрлеріне инфрақұрылымдық-су ... ... ... ... Ұйымдық инфрақұрылымды өз деңгейінде ... ... ... база мен регламент, әдістемелік база
(суға ... ... ... үшін, суды тарату, суды ... мен т.б.), ... ... (гидрометрия мен ақпараттық база).
Одан басқа қаржыландыру жүйесі мен ... ... үшін ... үшін ақы, т.б.) ... ... ... бұл өнер
түріне жатқызған дүние кешенді (көпфакторлы) процесс, ... ... де) су ... ... басқару деп аталады(СРИБ). СРИБ
басты мақсаты – бұл тұрақты, ... ... және тең ... ... ... ... пайдаланушылар мен табиғатқа тең бөліп тарату.
СРББ – бұл барлық су көздерінің қорының негізін есепке алатын ... жер асты және ... су ... ... ... ... ... әр түрлі иерархияларының деңгейлері мен ... ... ... қызығушы тараптарды шешім шығаруға, су ... ... мен ... жағдайды түзеу мен экологиялық қауіпсіздік
туғызу [6].
СРББ ... ... өз ... бірнеше тірек қағидалардан тұрады, осы қағидалар
оның ... ашып ... СРББ ... ... ... тірек қағидалардан тұрады:
- Суды басқару нақты бір бассейннің ... оның ... ... ... ... ... Басқару судың барлық түрлері мен есепке алу (жер үсті, жер асты,
айналымдағы) және климаттық ерекшелігін де ... ... ... ... Су ... тығыз байланыс орнаған және бұған қатысушы ... ... ... ... ... су ... ... Қоғамдық қатысушылар тек басқаруда ғана ... сол ... ... мен жоспарлау, дамытуда да қатысады.
- Су жүйесін ... ... пен ... ... қамтамасыз
етілу.
- Су шаруашылығы органдарында табиғи талаптардың алдын алу ... Суды ... мен су ... ... ... су ... жол ... мен суды сақтау, ысырап етпеуді қолдауды
ынталандыру [6].
1.3 СРББ облысындағы шетелдік ... ... жүйе 1990 ... ... ... су қорларын тиімді
пайдалану мен сақтау үшін кешенді су ... ЕО ... шешу ... Бұл ... шешілген жұмыс нәтижесінде 2000 жылы Су тоғандары
Директивасы қабылданды (СТД). Жаңа директива ішкі түйінге ... ... мен ... ... ЕО заңнамасын қабылдады. Бұл тоғанды
директива ЕО су ... ... ... ... ... айналды.
Директиваға су жүйесін басқарудың жаңа жолдары енгізілуде. Ол өз ... және ... ... ... беруде.
СТРД негізгі элементтерінің жүйесі екі негізгі ... ... ЕО ... ... ету ... ... - аймақтық өзен
бассейндерін құру, өзен бассейндері мен кешенді басқару жүйесін құру.
- Судың ... мен ...... ... ... ... ... экологиялық, химиялық және физикалық сипаттамаларға
сәйкес шектеуге сиятын қоқыс пен ... ... ... ... ... қою.
СТРД негізгі мақсатына:
- Су ресурстары ... ... ... ...... ... қамту, оның ішінде жер үсті және жер асты су ... Су ... ... принциппен басқару;
- Жалпы стандартты сапа мен шектеуге сиятын қоқыс ... ... ... ... қолдану;
- Барлық су нысандарын «жақсы жағдайдағы» нәтижеге жеткізу;
- Заңнаманы жеңілдету
- Әкімшілік-территориялық бөліну бойынша емес, өзен ... су ... ... ЕО суды ... ... ... ... табылады. Әр өзен бассейні ауданына СТРД «өзен бассейнін
басқару жоспарын» ... ... мен бұл ... алты ... бір рет ... ... жоспар өз тарапынан нақтылай мақсатты көрсеткіштерге қол
жеткізуге, аталған өзен бассейніне ... ... су ... ... ... ... мен ... қорғауға қойған
аймақтық шарттары) берілген уақыт шегінде [7].
Тарихта еуропалық ластану деңгейін анықтаудың екі түрі ... Оның ... ... ... ... басты көзінде
технологиялық ... ... ... ... жетуге болады, ал
екіншісінде қоршаған ... ... ... ... сапа ... алынған. Ақырындап болсын кейін бұл екі тәсілдің екеуі де жекелей
қоршаған ортаны қорғауға тиімді әсер ... көз ... ... ... одақта аралас тәсіл қабылданып, Су ... ... ... Бұл ... ... ластануға дейін (қоқыс
стандартын), сол сияқты судың ластану шегіне ... ... ... ... егер әсер ету көздеріне келер болсақ Су ... ... сай ең ... ... ... ... ... жасауы
керек. Сынама негізінде алдын алудың экономикалық кешенді тиімді жолдары
мен шаралары арқасында бұл заттардың әсері ... ... әсер ... ... ... ... ортаның мақсатты көрсеткіштерін қазіргі
заңнамаға сай жаңа ... қоя ... ... су ... су ... ... етеді. Бұл директива сол сияқты мақсатты көрсеткіштердегі
нәтижені бермеген жағдайда қажетті деп саналатын барлық шараны қолдануды
талап ... ... ... ... ... көздейді, бұған жалпы судың
экожүйесін сақтау, ерекше және бағалы деп ... су ... ... ... ... тұщы су ... ... мен суға шомылуға
арналған аймақтарды қорғауға алу. Егерде жекелеген өзен ... ... ... бәрі ... ... олар ... ... тоғандары директивасы барлық жер үсті суларының экологиялық жағдайын
сақтау үшін және «жақсы экологиялық жағдай» мен ... ... ... ... ... ... стандарт» жағдайына келтіру талаптарын
кіргізді. СТД жалпы мақсаты 2015 жылға ... ... ... ... ... жеткізу (жер үсті және жер асты ... ... ... сипаттамасы ретінде оның жұмыс түрін кешенді түрде
жүргізетінін атап айтуға болады. СТРД жер үсті ... ... ... ... ... гидроморфологиялық сапалық элементтері
есепке алынады, бұл кейінде Директива талаптары бойынша ... ... ... сапалық элементтері арнайы бақылауға жауап
беруі тиіс [7](Қосымша 2 көріңіз).
Су сапасы стандарқа сай ... ... ... ... ... ... жағдайы ЕО деңгейіндегі химиялық қосылыстарды жүргізу
барысында анықталған нәтижеге сай болуы ... ... ... ... ... ... ... механизмі мен жаңадан енгізу (басымдылығы
қауіпті химиялық заттарды енгінизмі) қарастырылған.
Алғаш рет ЕО ... Су ... ... жер асты және жер ... ... ... ... ала отырып басқару жолдарын
қамтамасыз етті.
СТД су ... ... ... ... ЕО ... етті, ол «алғашқы толқын» болып шыққан жеті директиваны , ... (1975) ... жер үсті ... ... (1980) ... жер ... ... (1978) шыққан балық шаруашылығындағы су ... (1979) ... шаян ... мен ... ... су ... Директивасын және (1976) шыққан зиянды заттарға
арналған Директиваны алмастырды [7].
Өз күшінде ... ... ... ... ... ... бүгінге дейін
күшін жойған жоқ, оған кіретіндерге (1976) қабылданған суға ... ... (1980) ... ... ... су ... ... Директива,
(1991) қабылданған қалалық су ағарларды тазалау ... ... ... ... туралы Директива және (1996) ... ... мен ... ... алу ... ... ... Тоғандары Директивасының жоғарыда көрсетілген директивалары
талаптары ЕО аумағындағы барлық су ... ... ... және олардың
ластануына жол бермеуді қамтамасыз етуге жол ... ... ... ... сапа стандарты бойынша директиваларға зиянды заттар
Директивасы да ... ... ... бұл директивалар тек ЕО кіретін
мүше-елдер арасында ғана ... , ... ... Су Тоғандары
Директивасына орай «сапа стандартын» ЕО құрамына енетін ... ... ... ... Одан ... СТД ... ... қолданылатын
сапа стандартына сай басқа да механизм түрлерін кіргізе алады [7].
Ал егерде шектеулі жағдайдағы лас заттардың су қоймаларына ... ... Су ... ... бұған шектеулі көрсеткіш қоймайды,
тек ол басқа да заң шығарушы орындардың қойған шектеулеріне сүйене отырып
қадағалау жүргізеді, ең ... ... ... мен ластанудың алдын
алу Директивасына сүйенеді (IPPC). IPPC ... ... ... су ... ... әлеуетін оларға арнайы міндетті кешенді
рұқсат берумен, оның ... ... ... ... ... су қоймалары сапасының стандартына орай есептеп береді. Су
Тоғандары ... ІРРС ... ... ... ... реттеу жүйесінің дәрежесі:
- СТД су сапасын реттеу саласы өз алдына бірнеше өзара ... ... ... ... оған ... су ... ... бірегей және бағалы мекендейтiн жерлерде үшін арнайы қорғау, ... ... ... мен суға ... ... қоймаларды қорғау.
- Су сапасын жақсарту бойынша басқаруды қамтамасыз ету алғашқы ... ... ... ... ... ... ... мен
интеграциялық басқару жолдарын көрсетіп береді.
- Ластану жолдарын бақылауда ... ... ... ... мен су ... ортасы сапасыны критерийлері) , керекті ... ... ... ... ... ... Жер үсті суларының экологиялық жағдайын тексеруде ... ... ... ... ... және ... ... де бағалауды енгізді.
- Жүйе жер асты және жер үсті суларын кешенді басқарудың ... ... СТД сапа ... қайта қарау механизмін енгізуге және жаңа
бастамалар (қауіпті химиялық заттардың басымдылық ... ... ... тұстары:
-Жер үсті суларының экологиялық жағдайын бағлауда ұсынылған жүйенің
қиындық туғызуы.
-ЕО мүшелерінің «бұрыннан» келе жатқан елдері үшін де ... ... ... тура ... ... ... туғызады [9].
Су ресурстарын еуропалық жүйемен басқарудан басқа көптеген шет
елдердің су көздері ресурстарын басқарудағы тәжірбиелерін ала ... ... шешу ... ... болады. Тәжірбие көрсетіп отырғандай
барлық дерлік шетелдерде су ресурстарын тиімді ... мен бұл ... ... ... әлі ... ... ... көрсеткендей көптеген елдерде су көздерін пайдалануды
қаржыландыру мен ұйымдастыру, оны реттеу жүйесінде мемлекет үлкен ... ... ... ... ... ... Польша, Португалия,
Румыния, Түркия мен Чехияда ирригация экономикалық ... ... ... ... және ... ... ... болып табылады. Сол
сияқты АҚШ үкімет су шаруашылығына субсидия бөледі.
Еуропаның ... ... суды ... құны ... ... су ... ... келісіледі. Суды пайдалану құны ... ... ... және ... ... ... ... түседі.
Мысалға, Испанияда су құбырларындағы су ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Тынық мұхиты-Азия аймағындағы пайдаланылатын судың 80% астамы суармалы
жерлерді суаруға ... ... ... елдерінің үкіметі негізгі
қаржыны құрылыс пен су шаруашылығын тараптарын қаржыландыруға жұмсайды. Ірі
иррагациялық жүйенің көпшілігі– ... ... ... басқармамен,
болмаса жергілікті орган өкілдерімен басқарылады. Аймақтың көптеген елдері
үшін (біздегідей) басқару жүйесі мен суды көптеп жоғалуту өте ... ... ... ... ирригациялық және мелиоратциялық құрылыстарды салу
мен жалға беру тікелей ... ... ... егер ... ... ... ... қоры қарастырылады.
Мысалы, Жапонияда мемлекет тарапынан су шаруашылығы жұмыстарына ... ал ... 10% - жеке ... ... ... тарапының несиелері есебінен жұмсалады екен.
Ал, АҚШ-та ірі су шаруашылығы жүйелерін ... ... ... мен ... ... және ... үкімет тарапынан жүргізіледі.
Ірі гидроқұрылғылар толығымен федералды үкімет есебінен АҚШ ... ... ... Одан ... 1987 жылы ... ... су
туралы» заңға сәйкес тиімді және жаңашыл әдістерді ... жер ... ... ... жер ... үшін ... субсидия бөлінеді.
Көптеген дамушы елдерде мемлекеттің экономика ... ... ... негізге алынады, сол сияқты су ресурстары тапшы ... ... ... ... жүйені құру үшін кететін барлық шығынды
мемлекет өз есебінен бөледі. Бұл әсіресе Азия ... тән ... ... ел ... ... ... ... мұндағы фермерлер
мемлекеттік иррегациялық жүйе бойынша жұмсалатын ... ... ... ірі және орта ... ... ... салу мақсатындағы
қаржы мемлекет тарапынан бөлініп, бұл ... ... ... іске асады(оларға жүйелі түрде ай сайын еңбекақы төленіп тұрады).
Капиталдық шығынның ... ... ... ... ... ... жер телімдері бойынша фермерлерге өлшенген мөлшерде су
бөлінеді, кейіннен осы ... ... су ... ... ... ... Суға ... құқық – суды пайдалануға, оны тасымалдауға
және пайдалануға мұрсат береді. Суды ... ... ... ... ... әр тұтынушының үлесі ресми жарияланады. Суды пайдалануға
берілген құқық Актив ретінде қолданылып, кепілдікке қойылады және ... ... су ... ... орай суға ... ... азаяды. Суды
пайдалануға заңды ие болған тұлға суды өзге тұлғаға сол бассейн ... ... ал ... сол ... ... құны ... белгілей алады. Су
ағып жатқан жер аумағы суға қатысты ... ... сол ... ол
бөлек бағаланып сатылады. Су жеткізу мен пайдалану түрі саудаланбайды.
Мемлекет тендер ... мен ... ... ... ең ... суды ... ... қорғауға арналған өзен арналарына ағызады. Сол
сияқты су пайдаланушы өз мұқтаждығынан артылған су мөлшерін су ... ... бұл су ... ... ... ... ... алады,
сақталған су қоры үшін пайдаланушы ақша төлейді.
Өзен арналарын территориялық жағынан тарамдап ... суды ... ... ... 1985 ... әлем ... ағын ... жылына шамамен 370 км3 құрайды, оның ішінде Канадада – 140 км3,
бұрынғы КСРО да – 60 км3 , ... – 50 км3, АҚШ – 30 км3. Су ... ... ... 50 км3 ... солтүстік аймақтарында), ал
жиналған судың ең ұзын мөлшері 1100 км ... ... ... Өзбекстан-
Түркменстан). Қазіргі кезде жиналған судың ірі масштабтағы жиынтық көлемі
шамамен ... 500 км3 ... бұл әлем ... суды ... екі есе ... ... кезеңде ішкі бассейндер мен аралық ... 50 ... ... ... ... жұмыстары жүргізілуде. Оның
көптеген ... ... ... ... ... ... орта ... бөлігін, Орталық Азия аймағы қамтылған.
Іс жүзінде барлық ... ... суды ... үшін
жұмсалатын ақы ең жоғары ақы болып есептелінеді(бұл қаржы су ... ... ... толықтай жабады). Суды тұтынушылар, оның ішінде
суармалы егістік шаруашылығымен ... ... ... ие болып, шығындаған суының тек бір бөлігі үшін ғана ақы төлейді.
АҚШ ... ... ... өзі ... су ... ... ... 20% үшін ғана ақы төлейді. Израилде су ... 1 ... ... АҚШ өндіріс орындары үшін кубометр суға1 доллардан, ішуге ... ... ету қоры - 0,65, ал ауыл ... үшін - 0,28 ... Ресурстарын Біріктірілген Басқару (одан әрі – СРББ) бүгінгі таңда
әлем бойынша су шаруашылығын үздік ... ... ... Осыдан 13 жыл
бұрын Дублин принциптерінен кейін арнайы анықтама берілді (1992 жылы ... мен ... ... ... ... ... конференция
Дублин принциптері қалыптасқан болатын). Сол жылдың аяғында ... ... ... СРББ алты ... ... ... Өзен ... су ресурстарын басқарудың әкімшілік бірлігі болып
табылады.
2. Өзен бассейні алабын қалыптастыратын су ... мен жер ... ... ... мен ... ... Су ... басқару мен жоспарлау аясында әлеуметтік,
экономикалық және экологиялық ... ... ... Су ... ... мен жоспарлау аясында жер асты сулары мен жер
үсті сулары және ... ... ... ағу ... интегациялануы
тиіс.
5. Су ресурстары мәселелерін шешу барысында тиімді ... ... ... ... ... ... Ол ... ақпараттандыруды керек
етеді және соның нәтижесінде жергілікті халық ... ... ... ... көмегін тигізеді.
6. Су ресурстарын басқаруда және ... ... ... жету үшін ашық ... есеп жүргізіп отыру келешектегі ... ... ... өз ... ... [8].
1.4 СРББ-тің экологиялық аспектілері
СРББ экологиялық аспектісі екі бағыттағы әрекет пен түсіністікті ... ... кері әсер ... ... және табиғат талаптарынан аспау мен
суға экологиялық кешенді түрде қарау.
Экология тарапынан алып қарағанда ... ең ... ... ... табиғаттағы көптеген элементтерді өзінің тасқыны арқылы
ағызуы мен еріткіштігі, сол сияқты ... ... ... ... компоненттерге кешенді әсері. Табиғи және табиғи-антропогенді
тұрақтытылықты сақтаудың басты шарты су ... ... ... жағдайы
мен экономикалық пайдалану аймағындағы, сонымен жер үсті және жер ... ... ... араласу жағдайы болып табылады.
Бассейннің экологиялық ахуалының тұрақтылығы ... ... ... ... ... ... табиғатты қорғау аспектілерін алға
қойылады: су көздеріндегі судың сапасы және ... ... суды ... ... ... Басқа сөзбен айтқанда, су
бассейніндегі қалыпты жағдайды қалыптастырудың критерийлері ... ... ... ... ... мен оның ... ... берілетін шектеулі ластану мөлшерінен аспауы керек, ал
қозғалмалы улы заттарды жинаушы қозғалыс «теріс» бағытта көрсетіп, ... ... ... ластану қарқынын төмендету керек.
- Су көздеріндегі ластану құрамы өзен суы бассейнінде су көздерінен
оның ... ... ... ... ... ... ... су көздерін пайдаланушылар білуі тиіс.
- Су қорын жинаудың экожүйесіндегі ... ... ... ... ол био-өнімділік пен биотүрлілікті қолдай ... ... ... ... экологиялық талаптарды орындауды қадағалау астарында
жалпы табиғатқа ... ... ... оның негізіне тұрақты табиғи
кешенді құраушы жануарлар мен өсімдіктер әлемі және оның эстетикалық ... ... Ірі және кіші өзен ... ... ... ... ... жануарлар әлемі мен өсімдіктер байлығын жоғалтып алмай, бастапқы
қалпында ... және де бір ... осы ... ... бұзбай
көпшілікті өзіне таттатын орын болуы маңызды.
Су ... ... есте ... отыра қоршаған ортаның
экологиялық ... ... ... ... 64,2 км3 Қазақстан бойынша
керек болса (міндетті трансшекаралық ... мен ... су ... қоса ... су ... өндіріс саласында
пайдалануды шектеу ретінде көрсетіледі.[8]
Су қоры мемлекеттің тұрақты дамуы мен ... үшін ... ... ... Су ... ... ... өзгерістер, жер мен судың
экожүйесінің бұзылуы, жердің деградацияға ұшырауы, суды ... ... ... ... мен су қоры ... ... ... біздерді күтіп тұрған жаһандық ... ... ... үшін ... ... бірнеше ірі және
стратегиялық маңызы бар су нысандарына тоқталайық.
Арал теңізі. 1960 жылға дейін Арал ... әлем ... ішкі ... ... ... ... орынды алатын су қоры болып келді де
кейіннен тартыла бастады. Орта Азия ... тұщы су ... 67 % ... да, ал Арал ... су ... ... 100 % -ға дерлік
пайдаланады, оның су қоры мақта мен ... ... ... ... ... суы 17 ... ... тайызданып, ал теңіз деңгейі 75 %
дейін төмендеп кетті. Бұл теңіз ... тұз 1965 жылы 10 г/л ... 40-50 г/л ... бай балық шаруашылығын өзінің
маңыздылығын жойды. 1970 жылдардың аяқ соңында бірнеше ... ... ... ... 1960 ... 550 000 га ... алып ... батпақтар мен
батпақты жерлер құрғап кетті 1960 ( 1990 жылдары тек 20 000 га жер ... ... ... ... ... ... ... бассейндерінің көп бөлігі
ирригация салдарынан тұзданды, оның ішінде топырақ пен жайылымдық жерлерде
0.5-1.5 % құрайды. ... ... Арал ... ... ... ... биіктікте орналасқан)1960 жылғы деңгейін қалпына келтіру үшін 20 ... Арал ... ... өз арнасына құйып отыру керек екен(кем ... 73 км3 ) ... ... ... құрылықта орналасқан ең ірі су ... мен ... ... ... ... тең ... аналогтары жоқ
бірден бір биологиялық сан алауандығымен аты шыққан теңіз өз тарихындағы
жауапты ... ... ... ... ... экономикасының
дамуы мен өркендеуінде әлемдік табиғи ресурстарға деген сұраныстың өсуіне
орай Каспий теңізінің алар орны ... ... үшін ... ... ... да , ... ... де стратегиялық маңыздылығы жоғары
аймақ болып саналады. Сонымен ... бұл ... ... ... мен
мұнайгаз сияқты кн орындарының шикізат ретінде өндіру мен барлау жұмыстарын
жүргізу қазіргі кезде өңірдің теңізге құятын өзен суларының ... ... ... ... ластануына, ондағы биоресурстардың азаюы мен
экожүйенің табиғи деградацияға ұшыраюына әкеліп ... ... ... ... деңгейнің өз арнасынан көтерілуне әкеліп, жағалау суға кету
қаупіне ұшырады.
Соның салдарынан теңіз суы өз деңгейінен көтеріліп, ... ... ... (теңіз толқынының биіктігі 3 метрге дейін көтеріліп,
жағалаудағы 20 км дейінгі жерлерді ... ... ... ... жыл ... м ... ... жылына 1-2 км жылдамдықпен су астына кету процесі
жүріп жатыр [17].
Балқаш көлі. Орта Азияда ... ішкі ... бір ... ... 18 мың.км2 астам). Су қорын негізінен Іле, Қаратал, ... ... ... өзен ... ... ... су қорының негізгі көзі
Іле өзені десе де ... ... ... 80% осы ... ... құйылады.),
сонымен қатар жер үсті сулары мен жер асты сулары, ... ... ... ... ... ... ... өзіндік ерекшелігі ретінде
Ұзын-Арал су ағынды жолы арқылы көл екі ірі бөлікке бөлініп жатыр: үлкен-
батыс ... ... (10 мың км ... ... таяз сулы ... ие (11 ... дейін); және шығыс бөлігі 7 мың шаршы км дейін тереңдігі ... ... ... ... ... ... қатысты көптеген қауіп бар, ерекше Арал
теңізі ұшыраған апат қаупі қайталануы мүмкін ... ... ... ... ... ... себептері бар. 1970жылдан бастап
Іле өзенінің су қорын Қапшағай су қоймасына ( бұған 39 км³ су ... ... өзен ... 2/3 ... бұл көл суы ... ... Су ... төмендеу қарқыны жыл сайын 15,2 см
құрайды, 1908-1946 жылдар аралығында табиғи төмендеу деңгейінен ... ... ... ... ... 9,2 ... көлінің таяздануы әсіресе ерекше терң болып саналатын батыс
бөлігінде айқын байқалады. 1972 мен 2001 жылдар ... ... 8 ... ... ... ... ... көлі мүлде құрғап, жойылып
кетті, ал ... ... ... ... осы ... ... ... 150
км² су жоғалтты [21].
Балқаш көлін айнала ... 16 ... ... ... тек ... қалды, құрғау процесі көл бассейніндегі 1/3 бөлігін қамтыды десе де
болады [22].
Тұзды ... ... ... көл орнынан көтеріліп ұшады, бұл өз кезегінде
азиялық шаң боранын ... ... ... орта мен ... өз ... ... тұздануынан басқа құнарлы топырақтың құнарсыздануына
әкелетін тағы қиындық ... су ... ... ... нәтижесінде
биологиялық делтаның бұзылуы болып табылады [18].
Іле-Балқаш су бассейнінің экологиялық жағдайына тағы бір әсер ... ... ... ... ... көл ... құйылуы.
Сол уақыттан бері зиянды қалдықтар екі есеге дейін көбейді. Зиянды заттар
көлге сонымен бірге қалдық сақтау қоймаларынан ... ... ... ... ... ... ... жақсарту мақсатында Қапшағай су қоймасына
су жіберуді тоқтата тұру ... ... ... ... ... шығатын қалдық суларды тазартып, жер ... ... су ... т.б. ... ... 2005 жылы мәлім болғанындай,
Балқаш ... ... ... орай өткізілген Халықаралық
экологиялық форумында «Қазақмыс» ... ... жылы ... таза
өндіріс орнын салып аяқтап, қалдық мөлшерін 80—90 % төмендетеді [23].
Балқаш көліне ластанған су тек кен ... ғана ... ... ... шекаралас аймақтарынан көптеп мыс пен басқа зиянды заттар
құйылады, су құрамы V ... ... ... ... ... Іле
өзенінен жылына 14,5 км³ су қоры пайданылады, бұл көрсеткішті келешекте
3,6 дейін көбейту жоспарланып отыр [23], су ... ... ... ... 2—4 км³ дейінгі жылдамдықты құрайды [24] ... ... ... ... қарқынды өсуіне орай жасалып отыр).
Экспертердің ... ... ... ... ... қорына қарамастан
[25] суды өз тараптарына ағызу қарқыны 10 % құрағанның өзінде – ... ... ... ... алып келеді, яғни келешекте көл екі айрыққа бөлініп,
шығыс бөлігінің құрғап кету қаупі туындап тұр [26].
Қазақстан мен ҚХР ... 2001 ... 12 ... ... мен ... ... ... транс шекаралық өзен суларын қорғау мен
пайдалану жайлы келісімшарт» ... ... ... ... ... 2007 жылы ... жеңілдетілген шарт негізінде Қытайға 10 жыл
көлемінде Балқаш ... ... су ... зиян ... азық-түлікпен
қамтамасыз ету туралы ұсыныс жасаған болатын, бірақ келісімге Қытай ... ... [27, ... ... және топырақ қабаттары жайлы сипаттама берейік.
1.5 ҚР өзен сулары режимі мен гидрографиясы
Өзендер. Қазақстан территориясында 85 мыңдай өзен мен ... ... ағып ... оның ... 8 ... өзеннің ұзындығы 10 км құрайды.
территории Казахстана протекает около 85 тыс. рек и временных водотоков, в
том ... ... 8 тыс. рек ... свыше 10 км. Өзен желісінің тығыздығы әр
аймақта әртүрлі. Егер солтүстікте 0,03 ... 0,05 ... ал ... ... ... ... мол түсетін таулы аймақтарда бұл
көрсеткіш 0,4 да 1,8 км/км2 [33].
Қазақстан Республикасы 480262 ... ие, оның ... 45 248 ... 1 ... ... Аумағы 100 км² асатын ірі көлдердің саны – 21. Қазақстан
әлемге аты мәлім Каспий, Арал сияқты ірі көлдерге ... ... Одан ... ... әлемнің ең көлдерінің қатарына енетін көл – Балқаш
көлі бар. Қазақстан территориясының аймағында ... ... ... солтүстік өңіріне барлық көлдердің 45 % тиесілі, орталық және
оңтүстік ... ... ... 36 % орналасса, басқа өңірлерде тек
бұл көлдердің 19% ғана тиесілі. ... ... ең ... ... - 45 002 км². ... ... көлемі — 190 км³ құрайды [34].
Жауын-шашынның аз түсуі мен қар қабатының жер бетін мардымсыз ... ... ... ... ... Жыл ... орташа өзен суына қосылатын
табиғи қосымша су мөлшері 1л/(.км2) құрайды, бұл ... ... ... Балқаштың солтүстік аймағы мен Сарысу, Торғай
өзендерінде нолдік ... ... ... ... [34].
Барлық табиғи ағын су көктем мезгіліне тиесілі десе де болады. Жер
бедерінің ... мен ... ... ... ... ... ... кей жылдары топан судың қаптауына әкеледі [35].
Бұдан жылдық ағын су мөлшерінің ... мен су ... ... ... қай ... сәйкес келетінін болжау қиындық
тудырады. Торғай мен Мойынты ... ... су тасу мен су ... 5400 есе ... ... көрсетеді. Жылдық су шығынының
максималдық көрсеткіші мен коэффициенті 1,2 және 1,3 есені көрсетеді. ... ағын суы ... ... Еуразия континентінде Сv , сол
себепті нақты ... ... алу ... үшін ұзақ ... бойы ... ... алу ... [35].
Өзен суларының көтерілу деңгейі өте жоғары. Есіл, Жайық, Торғай
өзендеріндегі су ... ... ... ... ... 10-13 м ... жетеді. Егер өзен арнасы көтерілген суды өз арнасына
сыйғыза алмаса, тасқын су өзен арнасы ... ... ... ... ағын су ... ... ... қыс пен қалың жапқан мұз қабаты
көктем кезінде қызыл ... ... өз ... ... қоймайды, бұл
кездері өзен бойында мұз кептеліп су тасиды [35].
1990 жылдардың ... ... ... ... ағылуы жылына көл түбіне
76 мың тонна мыс, 68 тонна цинк, 68 мың ... ... ... ... ... ... рельеф, бірінші кезекте төменгі өзен арналары, сол сияқты
су таратушы кеңістіктер мен ... ... көл ... әр жылы ... ... жиналатын су мөлшерінің біркелкі еместігін көрсетеді. Су
мол жылдары төмендеп қалған су қоймалары толып ... ... ... ... ... ... әр жылы әр ... деңгейдегі су мөлшері ... мен өзен ... және ... ... [35].
1.6 ҚР су ресурстарының қоры
Респуликаның су қоры өзен, көлдер мен батпақтар, ... ... сол ... жер ... ... су ... Каспий мен
Арал теңізінің су қорынан, мұздықтар мен Қазақстан ... ... ... жер асты ... ... сулары. Қазақстанның жер үсті сулары жылына орта есеппен
сулылығы жағынан 100,5 км3 ... оның 56,5 км3 ... ішкі ... болып табылады. Қалған - 44,0 км3- көлемді су мөлшері көршілес
мемлекеттерден келеді: Қытай ... ... км3, ... км3, ... км3, ... ... км3. ... бойынша Қазақстан ТМД елдері арасында соңғы орынды
иеленеді [36].
Сурет 1. ... ... ... 2. ... елдерден келетін су көлемі, км3/жылына [37].
Жылына әрбір адамға ... орта ... ... -не 1 км2 және 6,0
мың.м3 су мөлшерінен ... ... ... ... ... ірі ... Каспий, Арал теңіздері мен Балқаш көлі жатады [31]. ... 39 мың өзен мен ... ... 48 ... ... көл, 4 ... ... мен 204 су қоймасы бар. Маңыздылығы жоғары елдің күретамыры болып
саналатын ... ... ... ... Іле, ... Есіл, Орал, Торғай,
Шу өзендері кіреді. Қазақстан су ресурстары тапшы елдердің категориясына
енеді.
Қазақсатан ... 85 ... ... өзен мен маусымдық су
ағындары, соның ішінде 8 мың ... ... 10 км ... ... 8 ... инспекция жұмыс жасайды(БИ): Арал-
Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, ... ... және ... Бұл ... арнайы ҚР АШМ су ресурстары ... ... ... ... ... ... ... мен оған ағып
келетін ағын сулар, бұдан өзге өзен бассейндері мен ағын су ... ... және де ... су ... ағарту ісі кіреді
[38].
Елімізде сумен қамтамасыз ету үлесі жылына бір адамға 1 шақырым2 және
6,0 мың.м3- қа 37 ... тең, осы су ... ... ... ... ең ірі су ... ... Арал теңіздері және Балқаш көлі
[38]. Одан басқа да су ... де ... ... ... 39 мыңға жуық
көл, мезгілдік суағар, 48 мыңнан астам ... 4 ... жуық ... және 204 ... бар. ... ... негізгі маңызы бар көлдер Ертіс, Іле, Сырдария,
Есіл, Тобыл, Орал, ... Шу. ... су ... ... ... ... Қазақстан аумағында 85 мыңға жуық көл және мезгілдік
суағар, соның ... ... 10 ... ... 8 мың көл бар ... ... 8 ... инспекциясы (БИ) жұмыс істейді: Арал-
Сырдария, Балқаш-Алакөл, Ертіс, Есіл, Жайық-Каспий, ... ... және ... ... ... және оның ... ҚР ... су
ресурстары бойынша комитеті ... ... Бұл ... ... ... ... тағы ... да көлдер бассейнінің ағындысы және
дәл анықталмаған аумақтардағы су көздері кіреді (көлдер ... ... ... ... су шаруашылығының әкімшілік - су шаруашылығының білім
беру қызметі болып табылады [38].
Сурет 3. Су ... ... ... бөлу ... [37].
Тұщы су ресурстарын қайта қалпына келтіру ... ... боп ... Осы су көздерін бөлу Қазақстан ... ... ... ... ... тұщы су ресурстарының қайнар
көзіне кедергі келтіру - бұл суды ... ... ... ... ... ортаны қорғау сапасының деградациясы болып табылады. ҚР-дың су
ресурстары өзгермейтін , яғни су қорының саны ... ... ... ... ... Еліміздің жанданған су ресурстары
жылдық су ағыны көлемімен ... ... ... су ... ... қабатын жандандыру
|Жылдар |2006 |
| ... ... |
| |ы | |
| | |ШАС |ӨТС |ЖСА ... ... |
|Арал-Сырдария |1,14 |0,79 |0,16 |0,19 |0,002 ... |7,26 |1,73 |0,22 |5,31 |0,005 ... |2,87 |1,10 |0,12 |1,65 |0,001 ... |0,16 |0,11 |0,03 |0,02 |0,001 ... |0,97 |0,51 |0,22 |0,24 |0,002 ... |0,82 |0,35 |0,34 |0,13 |0,0004 ... |0,48 |0,40 |0,08 |0,00 |0,0008 |
|4 ... ... ... |1,75 |0,79 |0,24 |0,72 |0,001 ... ... ... |15,44 |5,76 |1,41 |8,27 |0,01 ... ... ... ... етілу (ШАС)
өндірістік –техникалық сумен қамту (ӨТС)
жерді суландыру (ЖС)
Көлдің алып жатқан алқаптарында барланған су 312 орынға ... қор ... 8368,56 ... ты ... ... 3,055 ... (суы ... жоғары шығарылатын құдық) бассейндерінде 539 ... ... 11651,82 ... ... ... 4,253 км3), в массивах
жарықшақ және жарық- карст тұқымы 331( ... 1620,49 ... ... 0,291 км3 ), ... ... шлейфті конустарға шығару - 74(
тәулігіне 20521,45 мың.м3/ немесе жылына 7,49 км3/) және ... 26 су ... шығу орны ... ... ... ... (жылына 0,053 км3/) [41].
1.7 ҚР-да су ... ... су ... аз ... және ел ... ... емес мемлекеттер қатарына кіреді. Соған сәйкес ауыз суы,
шаруашылық және өнеркәсіптік су жүйесі, яғни жер асты ... ... ... ... он ... суды ... пайдалануға көп көңіл бөлінуде. Өнеркәсіптік,
ауылшаруашылық және тұрмыстық мақсатта суға деген қажеттіліктің өсуі табиғи
ресурстарды қорғау ... ... ... ... 85%-ы жер үсті ... ... ... Қазақстандағы қолданыстағы судың 98,7%-ы 6 саланы
қамтамасыз етеді: ауыл ... - ... ... ... газ ... ... жабдықтау РМК қызметі) - 5,3%; металлургия - 3,2%; тау-
кен өнеркәсібі - 1,2%.
Қазақстан Республикасы Ауыл ... ... су ... ... ... бойынша Қазақстандағы жалпы ішкі су қоры
23811,7 млн м3, соның ішінде жер үсті ... - 22625,3 (95%), жер ... - 1186,4 (5%) млн м3 ... ... ... қайта пайдаланылған су -
53,4 млн м3.
Тұрмыстық және ... ... ... 6386,1 млн м3- ты ... ... ... - 933,2 млн м3, ... - 5452,9 млн м3.
Кесте 5.
ҚР бойынша 2012-2013 жылдары негізгі су ... ... ... п/п ... ... |2012 жыл |2013 жыл ... |
| | | | ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
|1. |Суды ... саны |4589 |- |- ... ... алынған су, барлығы |21389,9 |22530,5 |21960,2 |
| ... ... ... ... |20256,8 |21455,1 ... |
| ... суы |1132,7 |1075,4 |1104,05 ... ... ... ... |3512,2 |3556,5 |3534,35 ... ... су, ... |18402,9 |20063,5 ... |
| ... ... ... | | | |
| ... | | | |
| |- ... ауыз суы |724,4 |710,6 |717,5 |
| |- ... |5240,5 |5477,4 |5358,95 |
| |- ... жер ... |8692,9 |9172,1 |8932,5 |
| |- ... ... |146,6 |313,8 |230,2 |
| |- ... |202,9 |192,6 |197,75 |
| ... ... | | | |
| ... ету | | | |
| |- ... ... |98,4 |95,1 |96,75 |
| |- ... балық шаруашылығы |296,8 |56,9 |176,85 |
| ... ... ... |1766,9 |1727,8 |1747,35 ... ... ... ... |6840,4 |7599,1 |7219,75 |
| |а) Жер ... су ... |5653,5 |6988,4 |6320,95 |
| ... ішінде тазартылмаған |153,5 |136,1 |144,8 |
| ... таза су |5936,9 |6257,3 |6097,1 |
| ... ... |245,6 |242,1 |243,85 |
| |б) ... жердің бедері. |1186,9 |610,6 |898,75 ... ... ... ету ... |7556,5 |7665,3 |7610,9 ... ... қайталап қамтамасыз ету|751,9 |689,5 |1441,4 |
| ... | | | ... ... ... ... жылы ... судың
негізігі көрсеткіштері берілген.
Берілген мәлімет бойынша 2012-2013 жылы суды ... ... ... ... үсті ... өзгерісін талдау көрсеткендей соңғы жылдары ... ... осы ... жер асты ... 57,3 ... -қа ... ... ақ суды тасмалдау барысында судың шығын мөлшері 44,3 млн.м3 – қа
артқан. ... ... суды ... 1660,6 млн.м3 – қа өскен. Ал
өнеркәсіптің жекелей ... ... ... жылы суды ... ... байқалады, мысалы: тұрмыстық шаруашылықта қолданылатын су
мөлшері 13,8 млн.м3 – қа азайған, ауылшаруашылық су жүйесі 10,3 ... ... және ... ... 239,9 ... ... ... 3,3
млн.м3, қайта жабдықталған су жүйесі 62,4 млн.м3 қа кеміген.
Сурет 6. Суды ... млн. м3 ... ж.ж ... жеке алып ... 7. ҚР бойынша 2012-2013 жылдардағы пайдаланылған судың негізгі
көрсеткіштері, млн.м3
Қазақстанда суды қолдану мөлшері 2001-ден 2012-ге ... мына ... ... - 21422 ... ... ... (орташа 18375.83 млн. м3). Суды
пайдаланудың ең төменгі мөлшері 2001 жылы ... ең ... ... жылы 21422 млн. м3 ... ... 2004 жылы суды ... күрт ... 2003 жылмен салыстырғанда 4962 млн. м3 немесе 24.56% - ға артқан.
Жалпы Республикада осы аралықта суды ... ... ... ... 8. ҚР ... 2012-2013 ж.ж. су көздерін пайдаланудың негізгі
көрсеткіші
Сурет 9. Тұщы суды ... ... ... суды ауыл ... мақсатында қолдану басты көрсеткіш ... - 51% ... 9486 млн. ... суды ... ... ... өңдеуші өнеркәсіп (30% немесе 5477
млн. м3). Тұщы суды пайдалануда электр энергетика және үй ... ... ... ... ... судың қолданылу мөлшері 9% болса,
қалған тұщы судың мөлшері яғни 2% орман шаруашылығы мен ... ... суды ... қажеттілік әр секторда әртүрлі және Еуропада негізгі ...... ... түрлері де әртүрлі. Еуропада қолданылатын
судың 42%-ы ... 23% ... ... ... 18% қала
қажеттіліктері үшін болса, 18% энергия өндіру үшін ... мен ... су ... ... ... келе ... ... болады, Еуропада суды пайдалау әлдеқайда төмен. ... ... ... ... көре ... 10. ... мен Қазақстанның су көзін пайдалануы
Тұщы суды жинау қандай масштабта су ресурсының және ... ... ... ... ... тұщы ... ... біліп отыруға ыңғайлы. Төмендегі сурет 2006 жылдан 2013 жылға
дейін тұщы суды жинау динамикасын көрсетеді. Осы аралықта тұщы суды ... ... ... ең ... ... ... 2008 жылда 20474 млн. м3
-ты құрады, сол ... ... ... ... 2010 жылы 23812 млн. ... ты ... суды жинау ------ Жалпы қол жетімді тұщы су көлемі ------
Сурет 11. Тұщы cуға қол ... м3 ... 12. ... кезінде су қорының азаюы, млн.м3 [8].
12 сурет тасымалдау кезінде су қорының азаюы шындық ... ... ... ... отырғанымыздай барлық кезеңде азайған су мөлшері 2003
жылы 5771,3 млн. м3 , 2013 жылы 2850 млн. м3, яғни 50,6% -ға ... 2003 ... (7252 млн. м3) 2005 ... ... (3375,1 млн. ... яғни ... болды, яғни бұл 53,5% көрсеткіште ... ... су ... ... ... біршама су жоғалтудың себебі сол,
суды дұрыс қолдану қолданбау және су ... ... ... ... су ... ... ... ағынды су көлемі ------
Сурет 13. Жалпы ағынды су ... және ... ... ағынды су
көлемі млн.м3 [8].
13 суретте көріп отырғанымыздай жалпы ағын су көлемі қалдықағын су
2003жылдан ... ... 1.7 есе, яғни 3594,11 млн. ... ... м3 -қа ... өсті. Атап айтсақ ағын судың тез өсуі 2007 ... 4296,72 млн. ... (2006 ж.) 5739.45 млн. м3-қа ... ... ... ... ағын су көлемі динамикасы шығу трендін
көрсетеді, дегенмен жыл сайынғы ... ағын су тек ... ағын ... аз ... ... ... 2013 жылы жалпы ағын су ... млн. м3 – ының ... 662.2 млн. м3-ы ... су ... 2007 ... бастап күрт өсуінің себебі, Қазақстан
Республикасында экономикалық ... ... ... ... ... 14. Қолданылған тұщы судың жалпы көлемінен қайта пайдаланылған
су ... , % ... ... ... ... , 2003 жылдан 2013 жылға дейінгі
аралықта қайта пайдаланылған тұщы ... ... ... ... 2003 жылы 46.5% және 2004 жылы 34% құрады. 2013 жылдағы тұщы
суды қайта ... ... 2003 ... салыстырғанда 4.9% қысқарды.
Тұтас алғанда тұщы суды ... ... ... барлық жылдарда, яғни
2003- 2013 жыл аралығында орта есеппен алғанда 40.1% құраған. Бұл ... суды ... және ... ... ... емес ... көрсетеді.
Осыған орай ҚР-да су ... ... ... ... ... санының өсуіне байланысты су қолданушылардың ... ... ;
- Тұщы су ... жыл ... ел ... біршама өзгермелі ... ... ... тұщы су ағыны шығыс еместік трендті көрсетеді;
- Тұщы су қорын жинауда су көлемінің ... мен ... ... ... суды бір ... ... жерге тасымалдау барысында шығын
мөлшері көптеп есептеледі;
- Пайдаланылатын тұщы су көлемінің жартысынан астамы ауыл шаруашылығы
саласындағы ... ... ... ... ... 30% ... ... Жыл сайынғы ағын су көлемі өсіп келе жатқанымен, тазартылған таза
ағын су мөлшерінің азаюы ... ... ауа ... ... ... ел ... су
қорларының бір қалыпты жиналу құрылымын қалыптастыра алмаса және көршілес
елдерден келетін ағын су ... ... онда ел ... ... ... ... су ... тапшылығы күтіледі. Мұндай ... ... ... үшін елге көршілес ... Орта ... су ... ... ... ... ... қарастыру
қажет. Бұл қиындық пен шиеленіс тудыратын мәселені шешу үшін ... ... ... ... су ресурстарын көршілес мемлекеттермен
ортақ мақсатта пайдалану жөнінде жұмыс жасауы керек. Су ... ... ... ... су ... аралығындағы бассейнаралық суларды
бірі-біріне қосу арқылы су ресурстарыдағы су көлемін көтеру, ... ... ... салу және, үшінші, жер асты суларының қорын жасанды жолмен
толықтыру [42].
Аулы шаруашылығы мен өнеркәсіп орындарының ... ... ... су ... қорын пайдалануын қатаң бақылауда ұстау.
Суармалы жерлердің жағдайы:
Суармалы жерлердің жалпы қоры 2354,8 ... ... ... ол жерлер
өндірістік өнімнің ауыл шаруашылығы саласы бойынша ... ... ... жылы ... ... 2284 мың.га ... ... ал 2001 ... ... ... бойынша 1317,8 мың.га суарылып,
қалған 1047 мың.га ... ... ... ... ... ... шығуынан, судың болмауынан не судың ... ... ... ... жұмысты ұйымдастырудың
дұрыс жолға қойылмауымен және де ең ... ... ... ... ... ... жетіспеушілігінен көптеген жер
телімдері пайдалануға жарамсыз болып қалды.
Ауыл шаруашылығы саласында суды ... ... ... ... ... ... ... су пайдалануды реттеудің,
иррагациялық нысандарды меншікті иеленудің жоқтығы;
- республиканың оңтүстік аймақтарындағы шаруа қожалықтарының суармалы
жерлеріне суды ... ... орай ... ... 408 млн
теңгені құрайды, бұл деген ауылшаруашылығы үшін үлкен шығын, бұл өңірде
ауыл ... ... ... ... КПД суармалы жүйесінің нормативтік көрсеткіші бойынша жалпы нормадан
ирригациондық құрылғылардың әбден ескіруі салдарынан екі есе ... ие ... ... ... ... өңірлерінің сумен қамтамасыз етілуі көршілес елдермен
мемлекет аралық келісімге сай өзен сулары қорынан қамтамасыз етіледі.
Су қорын пайдалану жүйесін жетілдіру ... Су ... ... өңдеп редакциялау негізінде су ... ... ала ... ... құру мен ұйымдастыру
жұмыстары;
1. Мемлекет тарапынан республикалық ... ауыл ... ... ... мақсатында су қорын жеткізуде кеткен шығын мен соның
салдарынан келген ... ... ... ... ақтау үшін мемлекеттік,
су шаруашылығы, жалға алушы ... және ... ... ... ... ... тарапынан дотация бөлінеді;
2. Аса апатты жағдайдағы гидромелиортивті құрылғылар мен ... ... ... ... ... ... ... орталығын мемлекеттік мекеме
формасында ирригациялық жүйе мониторингін кіргізу қызметі ретінде ... ... ... ... іске ... Мемлекеттік бағдарлама барысында жыл сайынғы кадрларды дайындауда
инженер-гидротехниктер, су шаруашылығы жүйесі мен құрылғыларының инженер-
құрылысшыларын дайындауды ... Орта Азия ... ... ... аралық су-энергетикалық
консорциумды құру (төрт тарапты)
Қаржылай қамтамасыз ету:
- Ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірушілерге су жеткізу құнын субсидиялау.
«Қазагромелсушар» ... ... құру мен аса ... ... құрылғылар мен шаруашылық аралық канал участкелерін
қалпына келтіру;
Бағдарлама ... ... ... деп ... Ауыл ... өнімдерінің алынатын өнімнің рентабелділігін
жоғарылату; суармалы жерлер жүйесінен түсетін өнім коэффициентін 80% ... Ауыл ... ... ... өнім ... 25-30% көбейту;
- Су шаруашылығы компанияларының жалға алу ... және ... ... көрсету деңгейін материалдық және ... ете ... ... ... көтеру;
- Ирригациялық құрылғыларды эксплуатациялау бойынша құрылымын жасау мен
ауыл шаруашылығында суды пайдалану жүйесін тиімді пайдалануды дамыту;
- Ауыл шаруашылығында суды ... мен ... ... жаңа ... ... ашу ... Ауыл шаруашылығы саласында су ресурстарын тиімді пайдалану үшін ауыл
шаруашылығы мен су ... ... ... қатынаста ауыл
шаруашылығы өнімдерін суаруда суды үнемдеу технологиясын тиімді пайдалану
жолдарын қолдану ... ... ... ... сапасын көтеру үшін ағынды суды тазарту
технологиясын кеңінен қолдану мен ... ... ... ... Жиналған ағынды суларды сапалы түрде тазартудан ... ... ... ... өндірісте қолдануға қол жеткізуге болады, өз кезегінде бұл
суды қайтадан қолданудың тиімділігін ... ... Ауыл ... ... суды ... ... тиімді қолдану
жөнінде келесідей бағдарламалар жасалынды: «ҚР 2003-2005 жылдарға ... агро ... ... Ауыл ... саласында су қорын пайдаланудың тиімді жүйесін
қалыптастыру
Су жинағыш – шаруашылық мұқтажына кеткен және ... ... ... ... ... су ... тиімді пайдаланудың
жинақтық көрсеткіші. Мемлекеттің экономикалық масштапта су ... ... таза ... ... және жыл бойы ... пайдаланымға түскен
су тасымалдағыш құрылғының жұмысының жалпы ішкі өнім ... ... Су ... ВВП ... ... үшін ... су ресурстарын
жинау керектігін айқындап береді. Бұл ... ... ... ... ... индикатор қызметін атқарады [45].
ТМД елдері арасында су жинау қоры жайлы салыстырмалы ... ... ... және ТМД ... арасында кең тарайтын Мемлекет аралық статистикалық
басылымдар ... ... Бұл ... ... мен ... ... ... туғызбайды [46].
Көрсетілген деректерге сүйене отырып, көрсеткіш кесте құру аса ... ... ... ... ... ВВП ... ... – екінші баған нәтижесін бірінші баған нәтижесіне бөлген кезде
шығады – көрнекілік үшін ... 1 ... ... ВВП ... ... ... өте кішкентай, мысалдарды жұмыстың басынан көруге болады), ал м3 -ге
1000 долл. ЖІӨ ... 3 ... ... ... және ... есеппен жеке мемлекеттердің
2005 жылғы көрсеткіші бойынша ... 15. ... , ... ... СТ (ЖІӨ) су ... ... 16. ҚР СӨ (ЖІӨ) суаттың көрсеткіші м3 – қа /1000 АҚШ ... ... ... су ... ЖІӨ ... АҚШ-тың
м3 –на 1000доллар етіп есептеледі. Қазақстанда бұл ... 2012 ... м3 - ты ... яғни ... ... ауыл ... 102,3 ... - 84,6 м3- ты құрады [15].
Жоғарыда айтылғандарды ескерсек СТ-ның (ЖІӨ) 2005, 2012 ... ... ... ... ... ... ... еліміздің су өндірісінде суаттың
2005- 2012ж.ж. аралығында суаттағы су біршама ... Бұл ... ... ... ... ... ... Бірақ мына
жәйтті ескеру қажет: су өндірісіндегі суаттың елдер бойынша су ... ... ... ... ... ғана анықталмайды, сонымен
қатар су тасымалдауда суды жоғалту да ... ... ... ... ашық тетіктерден аз мөлшерде судың ағуы және суды ... ... ... ... болуына себепкер - тарихи жағдайда ... ... ... ... аз су ... ... да
бірдей төлемақы қою. Бұл факторға тағы әсер ... ... ... қала ... ... ... су ... қамтамасыз
ету. Сонымен қатар табиғи-географиялық фактор да ... ... ... бен ... климаттық жағдайы, жаңбыр мен қардың
түсуі және т.б. [47].
1.8 ҚР –ның су ресурсының мәселелері
Қазақстан су ... ... ... мол ... ... ... ету жағынан Қазақстан ТМД елдерінің арасында соңғы
орында. Сумен қамтамасыз ету ... ... 1 ... ... 1 шақырымға
37 мың.м3 –қа тең және 2 және 6,0 мың.м3-қа тнң. Ел ... ... ... ... бар, олар ... Арал теңіздері мен Балқаш көлі. Одан басқа
Насчитывается около 39 мыңға жуық өзен, уақытша пайда болған суат, 48 ... ... жуық ... және 204 су ... бар ... барлық су ресурстарының ішінен Іле-Балқаш ... ... ... ... онда ... су ... ... экономикалық және әлеуметтік
мәселесі жатыр.
Балқаш көлінің деңгейі негізгі бір ... ... ... болып табылады. Көлдің су деңгейін бір қалыпқа ... көл ... ... ... ... ... Негізінде ол 341 және
342 м БС ... ... ... ... ... ... ... 1984-1989 жылдар аралығында көл ... 341 ... ... ... (1987 жылы аз ... 340,65 ... ... ), 2001 жылы
мамыр айында су деңгейінің 341,87 метрге жеткендігі байқалған [49].
Шаруашылықты игеру ... ... ... ... ... асқан және табиғи емес суаттардан ... Іле ... ... су қоймасынан (жалпы сыйымдылығы 28,1 км3), Шелек-
Бартоғай су қоймасында (0,32 км3), ... ... ... Шелек, Шелек-
Шамалған өзенін су жіберумен қамтамасыз еткен. Көлемі 0,4 км3 – ... ... (0,115 км3). Осы ... күріш өсіру Ақлады
моссивінде 31,7 ... ... 1,3 км3 су ... ... ... ... массивінде 15,3 мың.га алқапта жалпы ... ... 0,166 ... ... ... ... ... жалпы болжаммен алғанда пайдалану
ресурсы 17.5 куб.шақырымды құрайды. ... емес ... ... жүйе және су ... ... ... көрініс тапқан. Іле
–Балқаш бассейні үлкен жерасты тұщы су ... ... ... ... ... маныздылығы сондай күшті сұраныста емес, сондықтан аймақ
су резервімен ... ... . ... ... суды пайдалану 3,729 км3 -ты құрайды. Балқаш көлі бассейнінің
суағар көлемі 2000 жылы ... ... ... Су ... ... - 18,51 км3, ... суы - 0,9 км3, ... мен қар суы, мұз - 3,1
км3. ... буға ... ... Іле ... су ... - 4,22 ... қату - 0,749 км3.
Тұрғын-коммуналдық шаруашылыққа жылына - 243,97 млн.м3 , өндіріске -
219,14, ауыл ... - 3238,67, ... ... на - 26,9 ... ... Негізінен су тұтыну көзі жылтылған жерлер [49].
Өзендер мен су балансы ... ... ... ... ... және ... ... өзара байланысы.
Балқаш көлінің табиғи режимінің өзгеруі, бастапқы ... ... ... ... ... байланысты экожүйенің бұзылуы және
гидрологиялық режимнің бұзылуының әсері. 1991 ... ... ... жалпы көлемі 2 есеге, яғни ... 7,51 км3 . ... ... ... судың құйылуы жылына 12,1 км3 –қа төмендеді.
(1992), оның ішінде Іле - 10,5 км3 (1992). ... 80 ... ... ... ... төмендеуі байқалып, жақын аумақтың азып-
тозуы пайда болды. Су бетінің ауданының ... 1961 жылы ... ал 1999 жылы 17,07 мың ... жетті. Батыс
бөліктен өзен суының шығысқа ағуы жылына 2,7-ден 2,1 ... ... ... ... қаласының жақын аудандарында суда тұздың
көбеюі байқалған ( 1,5-ден 2,3 грамм ... ... ... ... ... ... ... еді, егер Іле
өзенінің атырауы табиғи контррегулятор рөлін атқармаса.
Ол ағынды көлге ... ... және ... ... ... [49].
Қытайдың аумағынан түскен су бассейнінің тұрақтылығы судың мөлшеріне
байланысты болады. Қытай аймағына келіп ... Іле ... ... ... 15,09 куб. ... құрады, яғни жалпы алғандағы ... 77% ... ... және ... ... бұрын ауыл шаруашылық өндіріспен
байланысты болған.Өзен бассейнінің қытайлық бөлігінде ... ... яғни ... және ... ... ... 4,42 км3 –қа тең. ... органика, мұнай өнімі және сыртқы ... ... ... ... Іле өзенінен су жинау қаупі жоғары деңгейде, бұл
аймақта су ... ... ... ... ретінде көрініс тапқан.
Мамандардың айтуы бойынша осы ... су ... ... ... мен ... ... соғады(10-15 % ), яғни экологиялық қауіп
төндіреді, яғни Арал тағдырын кешеміз, әлеуметттік –экономикалық зардап
шегеміз.Қазіргі кезде ... ... ... ... (N 1175 ... 11 қыркүйегінен) , бұл келісімді ... ҚР ... мен ҚХР, ... ... суын ... және оны қорғау туралы.
Іле өзенінің деградациясының дельтасы. Қапшағай ГЭС-інің ... ... ... ... ... Іле ... ... онда түрлі
өсімдіктер өседі, балық өсірудің ең маңызды орны боп ... ... дала ... мекен етеді [49].
Атырау ауданы соңғы 30 жылда қысқарды. Ағынның өзгеруіне ... куә, су басу ... ... ... ... ... тоқтады,
16 көлден 5 көл қалды, оларға судың минералдануы пайда болды, ауыр ... су ... да ... болды. Балдыр, қамыстар қысқарды. ... саны да ... ... ... ... хайуанаттар
мекеніне айналды. Қапшағайда қысқы ... ... ... ... 1 млн-ға жуығы жойылып кетті. Жайылма жер ... [49]. ... ... атырауда ағын су қысқарды;көкөніс
пен жеміс өндірісі тоқтатылды, тоғайлы жерлер азайды.
Өзеннің ... ... ... ... ... су жиналатын
бассейннің бөлігінің деградациясымен байланысты. Ағаштарды кесіп
тастауға ... және өрт ... ... тау телімдері қатты
босап қалған.Жоғарғы жақтан ағатын суағарлар бұзылып қалған . Ауа ... ... ... яғни ауа-райының жылы болуы әсерінен ... тез ... ... ... ... Бұл табиғи өзгеріс
климаттың құрғауына және ... ... ... ... ... ... ала болжам жасағандардың бағалауы бойынша бассейн ... ... ... ... ... ... ... табиғи, экологиялық шектеу жасап, бассейндардің
ластануына және ... ... ... ... Іле ... ... ... қосылыстар, пестицид және ауыл металлдардың
жоғары деңгейде болуы салдарының қаупі бар. Бұл ... ... ... ... ... ... көзі - өндіріс орындарының, әсіресе
Балқаш тау-кен комбинаты, коммуналдық ағын су ... ... ... және ... ... ... судың
ластануы ауыз су тапшылығының бірде бір ... ... ... ... үй ... тасымалданатын сумен қамтамасыз етіледі. 403 ... ... олар ... мен ... ... болуы мүмкін. Бұл су
құбыры көбінесе аудан ... , ... ... мен ... бұл ... ... ... қатар тағы да басқа ластанған әуе бассейндері бар [49].
Су ресурстарының қорының ... ... келе (жер асты , ... жер үсті ... ... алғанда) елімізде су ресурстарына ... ... ... Жер үсті суларының 44% біздің еліміздің
пайдалануына ... ... ... ... ... бірге шекаралық
өзен ағыстарынан келетін су ресурстарын тасымалдау кезінде көптеген шығын
шығатынына көз жеткізілді, бұл ... су ... ... су
тасымалы техникасының ескіруі өзінің ... ... ... мен ... ... ... ... су қорын жинаудың шұғыл өсуіне
қарамастан тұщы су ... ... ... ... жоқ. 2003 ... ... су көлемі өсуде, ал ағын суды тазарту арқылы алынатын тұщы су қоры ... ... ... 2013 жылы ағын су ... жалпы көлемі жылына 950
м3 құраса, ал тазартылған ағын су көлемі жылы 650 м3 ... ... ағын су мен ... ағын ... ... жылына 300 м3
құрайды. Ал мұндай үлкен ... ... ... ластануына әкеледі.
Су тоғандары Директивасы негізінде су көздерінің ... ... үшін ... ... ... сапа ... ... моделді бағалау жүйесі пайдаланылды. Орта Азия ... ... ең ... бірі болып СРИБ жүйесін енгізді.
Алғашқы СРИБ Ұлттық жоспары іске ... ... ... ... Іле өзенінде өткізілді. Осыған орай ... ... ... ... ИББ ... перспективалар мен туындаған
мәселелер қарастырылады.
2. ТӘЖІРІБИЕЛІК БӨЛІМ
2.1 Іле-балқаш бассейніне ... ... ... ... ... ... су су ... орналаспаған, бұл өз кезегінде ҚР ... ... ... ... ... келтіріп, шектейтін бірден бір фактор
болып табылады. Бүгінгі күні ... ... ... ... ... қатар ауыл шаруашылығы өнімдерін сұранысқа сай өсіру үшін тұщы су
қорын пайдалануға деген ... өсіп ... ... орай ... ... пайдалану жолдарын ретке қоюды басты назарда ұстау керек.
Зерттеу нысаны ретінде ... ... ... ... ... ... ІББ суға ... мәселесіне «күтпеген» жаңа фактор келіп
қосылды. 1990 жылдан ... ... ... ... құятын Іле өзенінің
бассейн і ағын суының мөлшері төмендеп кетті. Бұл тау ... ... ... ... ... сулары (ғарыштан түсірілген
суреттен көрінгендей) және қазақстан су ... ... ... ... су ... ... осындай мәселе туындап отыр. Іле өзеніне
келіп құятын Қаш, ... ... ... келетін су көлемі мен көптеген
су ағындары жайлы деректер де әр қилы. Жағдайдың мұндай ... ... ... еді, ... ... ... жылдары суармалы жерлерге деген
сұранысы Синьзян халқының өсуі мен суармалы жерлердің көбеюіне ... бұл ... ... әрі де өсу үстінде. Ал керісінше бұл аймақта
Балқаш көлі бассейнімен салыстырғанда әсіресе оңтүстік ... ... ... Тарим өзендеріндегі су көлемі бірнеше есе аз болып отыр.
Егерде қазақстан тарапына Іле ... ... ... су қоры осы ... (оның мұнан да төмендеп кетуі күтілуде), онда жақын жылдары Балқаш
көлінің қазақстан бөлігі және ... ... ... ... [57]. Ал ... ... Арал теңізінің тағдырын тудырады деген қауіп бар.
Осы бөлімде келесі зерттеу мақсаттары қойылған:
- Іле-Балқаш су бассейнінің қазіргі жағдайын ... мен ... ... су ... (өзен сулары мен жер асты сулары) жағдайын
бағалау;
- Іле-Балқаш су ... ... су ... ... ... ... жағдайын бағалау;
- Балқаш көлі бассейніндегі су қорын пайдаланудағы ... ... ... ... ... ... баға ... Іле-Балқаш бассейнінің қазіргі жағдайын бағалау
Каспий теңізі мен құрғап бара жатқан Арал теңізінен кейін үшінші ... ... көлі ... ... құрлық бөлігінде орналасқан су қоры
болып саналады. Ол Қазақстанның оңтүстік-шығысында Орталық Азияның ... ... ... ... бассейні 413 мың.км2 алып жатыр, оның
113 мың.км2, соның ішінде 27% көлемі ... ... ... ... ... ... (СҰАА) ҚХР. Балқаш жағалауы аймағының негізгі ... Іле ... ... ... яғни ... келіп құятын, көл суын
толықтыратын су қорының 80% өзен суы ... ... Жыл ... көл
суын толықтыратын су ресурстары (жер үсті сулары) ... ҚХР ... ... ... сол себепті Іле өзеніне ... ... ... ... келеді [57].
Сурет 17. Іле- Балқаш бассейнінің суреті
Іле-Балқаш бассейнінің ... ... ... Су ... ІББ ... негізі болып табылады.
Бассейн жер үсті және жер асты су қорына өте бай. Олар ... ... ... ... ... ... саласы мен ауылшаруашылығы
өндірісінің қарқынды дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Бассейнде 45 мыңнан астам өзен мен уақытша ағатын су ... мен ... ... ... ... 118 мың ... созылады. Солардың
ішіндегі ең ірісі Іле өзені (бассейннің су жинау алаңы 75% дейін). ... құю ... 8 ... ... дельта құрайды. Дельта гидравликалық
жағынан көлмен байланысады және ... ... ... ... ... ... ... артық қорын өзінде ұстап құрғақшылық
жылдары көл суына жіберіп ... Ол ... ... ... ... ... сол сияқты үй жануарларына азықтық қор ретінде де қызмет ... ... ... 24 көл мен ... су ... да бар.
Іле өзені Балқаш көліне құятын су мөлшерінің 80% береді, ал осы ... 70% ... ... аймағында жиналады, ал ауыл шаруашылығы
үздіксіз дамып отырған бұл елде Балқаш көліне құятын керекті су ... ... ... ... сөз. ... территориясынан ағып шығатын
трансшекаралық өзендерден көлге тек органикалық заттар ғана емес ... ... мен ... ауыр ... ағып ... ... ... Қытайдың тері өңдеу зауыттарынан ағып шығатын зиянды қалдықтар ... ... ... жер үсті су ... ... өзен |Су ... км3/жылы ... | |
| ... ... |75% |95% ... | ... |(шұғыл-су аз |
| | ... аз ... |
| | ... | ... көлі | | | ... | | | ... ... |12.40 |10.69 |8.66 ... ... |5.71 |4.73 |3.79 ... келетін Іле| | | ... ... | | | ... | | | ... ... ... |18.17 |15.42 |12.40 ... су қоры | | | ... ... |5.08 |4.08 |3.13 ... | | | ... ... |1.17 |0.55 |0.23 ... | | | ... көлі ... |20.05 |15.81 ... су қоры | | | ... ... асты су ... ... |Болжалды артық |Барлығы ... асты |% ... ... ... | ... |суларының |Бекітілге|
|және | | ... ... ... су қоры|
|барлығы | | ... | | |
| ... ж/л | | | | |
| |
| | | | | ... |11,14 |2,01 |0,754 |13,90 ... |2008-2011 |2003-2007 |2008-2011 |2003-2007 |2008-2011
|2003-2007 |2008-2011
| | 1. |20,3 |39,1 |20,6 |24,9 |22,2 |32,3 |1,08 ... |2. |43,1 |28,9 |27,7 |17,7 |26,5 |25,6 |1,33 ... |3. |42,9 |30,6 |22,9 |21,3 |33,3 |20,7 |1,42 ... |4. |211 |144 |67,2 |62,5 |124 |102 |1,76 |1,22
| |5. |27,6 |25,9 |25,6 |18,1 |16,1 |11,8 |1,09 ... |6. |24,0 |16,7 |20,4 |13,4 |14,0 |11,6 |1,17 ... |7. |25,8 |30,1 |27,4 |22,2 |26,7 |20,5 |1,34 |0,84 | |8. |25,9 ... |16,5 |21,3 |19,3 |1,05 |0,75 | ... 19. ... ... ... соңғы жылдары экономиканың дамуы, өндіріс саласының өндіретін
өнім мөлшері мен ауыл ... ... ... ... кетті.
Суармалы егін шаруашылығының жер көлемі (соңғы 10 жылда 633.4 ... ... ... ... 2000 жыл ... және ... өнім мөлшері (2000
жылы гектарынан – 22,8 күріш жиналса, қант қызылшасы - 178, картофель ... 1991 ... ... ... 40,9, 312 және 130 центнерден
гектарынан жиналған болатын). ... ... ... мен су ... жайылымдарының қысқаруы байқалады. 1991 жылы 14,1 млн.га жайылым, ол
жайылымдарда 6.49 млн. бас қой, 896 мың бас ірі қара ... ... ... жайылымның қысқаруына орай мал басы да 2,21 және ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы өнімдерін жергілікті жерде
өндірушілер саны да жыл ... ... ... ... ... ... жағдайы. Төменгі ағыстағы су
деңгейінің төмендеп кетуі, сол сияқты өзен ... ... ... ... Іле өзені дельтасының экологиялық жағдайының нашарлауына
әкелді. Іле өзені дельтасының ... ... ... ... мына ... ... ... болады:
-Жер үсті суларының сапасы мына жағдайларға байланысты төмендеп кетуі:
яғни ағып ... ағын ... ... ... орындары қалдықтары мен ауыл
шаруашылығы қалдықтарымен, ағын суға кәріз ... ... ... ... ... сол ... суға түскен жоғары минералды
тұнбасулардың әсерінен ластанады. Іле ... суын ... ... ... кейін, өзен дельтасының көрсеткіші 250
л/мл –нан 400 л/мл дейін өсті. Өзен суын ретке келтірген мерзім ... ... ... үлес салмағы су қоры аз жылдармен салыстырғанда табиғи-
шартты кезеңдегі толығудан 1,6 есеге ... ... асты ... ... төмендеуі. Бұл дельта кезіндегі ... ... жер асты ... ... ... шөгу ... ... минерализацияның өсуі байқалады. Бұдан басқа жер асты ... ... ... ал бұл су құрамында тұздар мен ластаушы
заттар көп кездеседі.
Екінші ... ... ... Су қоры мол жылдары Іле
өзенінің гидрографикалық дельтасы ... арна ... ... ол ... ... де екінші дельталық арналар желісін құрайды. ... Іле ... ... ... ... 3,4 ... ... азаюынан, екінші
дельта желісінің құрғап кету салдарынан, тоған суларының булануы, ... ... ... ... ... Осы ... нәтижесінде суда
тіршілік ететін жануарларды өсіру мен көбейту жолдарында ... ... бұл жай ... мен ондатра өсіретін шаруашылықтарға
залалын тигізуде.
Өсімдіктер мен жануарлар әлеміндегі өзгерістер. Бұл өзгерістерді ылғал
сүйгіш ... ... және ... ... ... аймақта өсетін
өсімдіктердің алмастыруынан байқауға болады. Жайылымдық жер ... ... ... ... ... ... ... Мысал
ретінде Іле өзені дельта аймағындағы тоғайлы ормандардың және ... іле ... жер ... ... кетуі, сол сияқты
ондатрлардың азаюы мен сазанның сирек кездесуін айтуға болады.
Өзен ... ... ... ... ... оның өнім ... мен ... одан әрі дамуына кедергі келтіреді. Құрғап кеткен
көл шұңқырларына тұз ... ... мен құм ... ... ... ... су ... айналысатын адам әсері де тиеді: мал жайылымы,
арықтар мен канал құрлыстарына трактор, ... ... ... ... ... мен егін салуға қолдану ... ... ... ... ... ... терең қазан шұңқырлардың пайда болуына, құм төбелер
мен жолдар салу, шаруашылық құрлыстары барлығы табиғи тепе теңдікті бұзды.
Қорыта айтқанда Іле ... ... ... ... ... ... ... негізгі фактор ретінде айтар уәж өзенге келіп қосылатын су
мөлшерінің жетімсіздігі. Соңғы ... ... ... көбіне суармалы
жерлерге судың жіберілу тәртібінің сақталмауы, өсірілетін дақыл түрлерінің
дұрыс таңдалмауы, ... ... ... ... ... ... ... ГЭС су босату кестесінің дұрыс жасалмауы, өзен суы ... ... ... ... ... су ... ... пайдаланбауы
бір-біріне кері әсерін тигізуде [44].
2.4 Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасы арасындағы екі
жақты қатынас
Трансшекаралық аймақтағы суды ... ... ... ... ... ... мен Қытай Халық Республикасы арасындағы суды
пайдаланудағы көзқарастары ... ... орай ... ... ... мәлімет бойынша ҚХР Іле өзені су бассейніндегі ... су ... 70% ... ... екен) Іле өзенінің төменгі
ағыстары мен Балқаш көлінің экожүйесінің бұзылуына ... ... ... ... ... ... жағы өз қарамағына алуынан туындап отыр.
Іле өзені бассейніндегі су ресурстарының ... ... ... ... ... тарапынан территориясындағы шаруашылық орындарының
суармалы жерлер үшін келісімде көрсетілмеген суды көп мөлшерде ... ... ... ... ... ... қалып қоюы болып
табылады. Эксперттердің бағалауы бойынша қытай аймағы тарапынан Іле-Балқаш
су ... ... су ... ... ... 2,0 км3 ... ... 7,4
км3 дейін жетіп отыр.
ҚР мен ҚХР арасындағы екі ... ... ... ... ... мен ... Халық Республикасы арасында екіжақты қарым қатынасы
арасындағы басты мәселе су ... ... ... ... ҚХР
территориясында жиналатын су қорының көлемін және Іле мен ... ... ... ... өзен ... ... ... жолға қою
(жылына 0,5-1 дейін 2-4 км3) [54]. Бұл Қазақстан үшін ... ... ... тигізеді(өндіріс орындарының жұмыс барысының
өркендеуіне, аграрлық және ... ... және су ... ... ... сол ... ... бағытта (климаттың
қуаңшылыққа ұшырауы, табиғи су тепе теңдігінің бұзылуы мен ... [55]. Іле ... ... ... ... су ... 80% береді,
ал осы су қорының 70% Қытай ... ... ... ал ... үздіксіз дамып отырған бұл елде Балқаш көліне құятын керекті су
мөлшері өз ... ... ... сөз. ... территориясынан ағып
шығатын трансшекаралық өзендерден көлге тек органикалық заттар ғана емес
сонымен қатар селен мен ионданған ауыр ... ағып ... ... көзі Қытайдың тері өңдеу зауыттарынан ағып шығатын зиянды қалдықтар
болып табылады [56]. ... ... ағып ... су ... ... алдыңғы жылдардағы берілетін су сапасының сапасынан
әлдеқайда басқаша. 80 жылдардағы Ресейдің ... ... өзен ... ... суға ... бағасы бойынша өткен
жүзжылдықта республика аймағында көпжылдық орташа өзен ағысы ... ... ... оның ... су ... ... 66,8 км3 құраса,
трансшекаралық өзен ... ағып ... су ... 59,8 км3 ... екен
[57]. Қорыта айтқанда соңғы 25 жылда ... ... ағын су ... 25,3 км3 мөлшеріне дейін азайған, оның ... ... ... су ... ... 10,3 км3, ... ... жылына – 15,2 ... ... ... Бұл ауытқушылықтардың себебін жаһандық және жергілікті
климаттағы өзгерістермен, сол сияқты шаруашылық қажеттіліктерімен ондағы
өндіріс және ... ... ... ... бірге көршілес
мемлекеттер аумағынан келетін қалдықтар есебінен зардап шегуде.
Көріп отырғанымыздай жасалған қорытындыдан байқағанымыз, ... су ... ... су мөлшеріне қарағанда көрші мемлекеттерден келіп
қосылатын ағын су мөлшері айтарлықтай азайып ... [58]. Іле ... ... ... бұл өзен ... ... ... аймақ
пен екі көршілес мемлекет территориясынан Қазақстан Республикасы мен Қытай
Халық ... ... ... өтеді. Іле өзені Балқаш көлін су қорымен
қамтамасыз ететін негізгі су көзі болып отыр, ал бұл ... өз ... ... ... келе жатқан су-экологиялық мәселені көтереді, үш миллион
халқы бар алып ... ... ... ... ... және Қазақстан
Республикасы халқының ұлттық қауіпсіздігі ... ... ... ... халқын ауыз сумен қамтамсыз етумен өндірістік салада суды ... ... ... ... аймақта орналасқан су бассейні
жасап отыр.
Іле-Балқаш су бассейнінен су пайдаланудағы тиімді ... жету ... ... ... ... 51/229 резолюциясы) БҰҰ Генералдық
Ассамблеясының 99 пленарлы ... ... ҚХР ... мемлекет аралық
жасалған «Халықаралық су қорларын пайдаланудың кеме тасымалынан тыс құқыққа
ие болу конвенциясына» сай келісімшартты негізге ... жөн. ... және 23 ... ... айлақтары мен халықаралық су ... ... мен ... жөнінде анық жазылған.
«Қазақстан Республикасы Үкіметімен Қытай Халық Республикасы Үкіметі
арасында трансшекаралық өзен суларын пайдалану ... ... ... 12 ... ... ... қол қойылды. Бұл келісімшартқа сай
тараптар келесідей бағытта бірлесіп жұмыстар ... ... - су ... мен су ... өлшеу және келісілгендей бақылау
бекеттері мен ... ... ... ... су ... ... ... әдістерімен бақылауды, сынама алу мен
бағалауды түрлерін зерттеу; 
- ... ... ... ... ... мен ... кешендеу мен сынама жасау;  
- бірлесе отырып жасалатын топан су ... ... алу мен ... мұз басу қаупінің және де басқа да табиғаттың тосын жағдайларының
алдын алу мақсатында зерттеу жұмыстарын жүргізу; 
      - ... ... су ... мен су ... ... ... беталысын бақылау;  
- қажет болған жағдайда бірлескен зерттеу жұмыстарын ... өзен ... ... мен қорғау жөнінде тәжірбие алмасу. 
Аталған Келісімшарт ҚХР тарапынан су қорын пайдалануға ешқандай шектеу
қоймайды және де аталған ... ... ... ... оның ... өзгеруін, сол сияқты соңғы халықаралық зерттеулерді және басқа да
елдер арасында жасалған экожүйе мен ... ... ... ... ... мемлекетаралық міндеттерді қайта қарау болып табылады.
Балқаш көлінің экологиялық тұрақтылығы ... көп ... ... келіп
құятын суға байланысты. Іле өзені су ... көп ҚХР ... ... тыс ... ... ... ... Балқаш көлінің
таяздануына және ... ... ... салдарынан әлеуметтік-
экономикалық ахуал төмендейді деп күтілуде. ҚХР аймағындағы Іле ... ... ... ирригациялық құрылғы салынып жатыр, бұл құрылыстың
көлемі ... ... ... ... ... ... су ... теңеседі деп есептеледі, 580 мың га
астам. Дегенмен Іле өзенінің жоғары аумағындағы суды ... ... ... су ... азаюына онша қауіп туғызбайды, ал өзен суын ... ... ағыс ... ... елді ... ... бұл қатты сезіледі.
Бұрындары жасалынған зерттеу нәтижелері негізінде көл деңгейі ... (БЖ) 341м ... ... ... бұл ... келешекте одан әрі
өрбитін болса табиғи ортаға кері әсер ... ... ... ... ... талаптарға сай барлық міндеттемелер
тиісті деңгейде орындалуда. Келісімшарт жасауда қол жеткізген шарттарды
орындауда су ... ... мен ... ... ... ... ... көршілес мемлекеттер арасында су қорын ... ... ... ... орай ... бөлінді ме деген күмән
тудырып отыр.
Үкімет аралық ... ... ... өзен ... ... ... келісімшартта өзара заңды міндеттемелер өз ... ... заң ... ... ... ... орын ... ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОНЫ ТАЛДАУ
3.1 ҚР СРББ бойынша жүргізілген шаралар
2002 жылы (ОАР, Йоханнесбург) Тұрақты Дамудың Бүкіл әлемдік ... 2005 ... ... ... ... СРББ Жоспарын жасауға және ... ... ... ... ... шақырды. Бұл бағытта
жұмыс жасауда ҚР бойынша алғашқы қадам су ... шешу ... ... ҚР ... ... Су ... болып табылады. ... ... ... ... тұрақты даму тұжырымдамасына
көшу жайлы 2006 ... №216 ... ҚР ... жарғысымен суды
экологиялық, ... және ... ... ... ... ... ... мәселе ретінде ұсынылып, бекітілді.
Тұрақты даму Тұжырымдамасына сәйкес ҚР бассейндік су басқармасына көшу
жоспары қабылданды(БСБ). Пайдалануға жарамды және жаңа су ... ... тұщы су ... көзі көлдер мен өзендерде, сулы-бақпақты
жайылымдар мен су сақтағыш ... ... ... көл бассейндері
өз есебінде бірнеше тарамдардан тұратын арналар мен өзендерден тұрып,
кейіннен ортақ су ... ... ... ... ... өзен ... ... теңізге, ең болмаған жағдайда құрлық ішінде орналасқан
көлге немесе ... ... ... ... Бұл ... ... бірлік
болып саналады [45].
Қазақстан территориясында 8 су шаруашылық бассейні жұмыс жасайды. Оның 7-
еуі трансшекаралық өзен ... ... Суды ... пайдалану су
ресурстарын басқаруды қиындатып отыр, ... көз ... ... суларды ерте кездерден көршілес мемлекеттер бірлесе отырып
пайдаланған десек те уақыт өте келе бұл ... ... ... ... қоры ... ... келеді, осыған орай көршілес мемлекеттер арасында
суды пайдалануға орай ... саны өсіп ... ... ... ... ... су ... ортақ бақылау
тәсілі қолданылуда, ол өз ішінде СРББ бірнеше принциптерін ... су ... ... ... ... арасында бассейндік
мәселелерді жалпы даму барысында бірлесе отырып қарастыру[55]. ҚР ... ... ... ... 4 ... тараудың мақсаты:
- ҚР бойынша СРББ жүргізілген жұмыстарға сипаттама беру
- ҚР-дағы СРББ қажетті жұмыс түрлерін таңдау.
3.2 Суды үнемдеу мен ... ... ... ... ... 11.10 ҚР №978 ... қарарына сәйкес ҚР Үкіметі мен ПРООН
арасында СРББ бойынша Ұлттық Жоспар мен Қазақстан үшін суды ... ... қол ... ... ... негізінде СРББВ бойынша Ведомства аралық жұмыс тобымен
келісе отырып СРББ ... ... ... ... Су ... ... Бағдарламасы мен 2007-2024 жылдар аралығына Қазақстан
Республикасында су қорын пайдаланудың тиімділігін ... ... ... ҚР су шаруашылығы мен су ... ... ... ... (ҚР ... 2002 жылғы 21 қаңтардағы №71 қабылдаған
қарарына сай) су ресурстары жүйесі мен су қорын ... ... ... ... ... ... су ... саласында саяси
бағыт етіп алды [46].
ҚР Үкіметі 2006 жылғы 11 қазандағы №978 Қазақстан Үкіметі мен Біріккен
Ұлттар Ұйымының «Қазақстан Республикасы үшін ... ... ету және ... ... ... ... ұлттық жоспар» жобасы бойынша даму
бағдарламасын келісіп, құптады. СРББ ... ... ... 90
жылдары және екінші екі мыңжылдық басында көптеген басты халықаралық
конференцияларда ... ... ... ... 2002 жылы ... бүкіләлемдік тұрақты
даму саммитінде (БТДС) шешіліп, яғни барлық ... СРББ ... ... ... және 2005 ... ... су ... үнемдеуге, соның ішінде
дамушы елдерге көмек беру керек шешімге келді. Жаһандық су ... ... ... бұл ... ... ... алмау нәтижесінен аталған
директива бойынша өз жоспарларын ұсына алмады деген тоқтамға келді. ... ЖСС СРББ ... ... ... және су ... ... мақсатында
көптеген жетекшілікке алатын және көмек ... ... ... жылы ... қабылданған ҚР Су кодексі және 2010 жылы
редакцияланған нұсқасы СРББ ... ... ... ... ... ... ... жетістікке жетелеуші құжат болып отыр.
Қазақстанда іске асырылып жатқан СРББ ... ... ... өзен бассейндері деңгейінде су ресурстарын ... ... ... Бұл ... негізге ала отырып ҚР Ауыл шаруашылығы
министрлігі Су ресуртары бойынша комитеті СРББ және ... ... ... ... жоспарын жасап шығаруға дайын (СРББҰЖ). Еліміз бойынша өзен
бассейндері су ресурстарын басқарудағы басты көзі ... ... ... суды ... мен СРББ ... жоспарын дайындап шығарды (СРБББЖ),
ол Қазақстанның сегіз өзен бассейндері үшін жасалынды ... ... ... Республикасының 2001-2010 жылдарға арналған «Ауыз су»
бағдарламасы.
Мыңжылдық дамудың мақсаты (МДМ) ... ... ... ... үшін ... әрекет болатын. Сумен қамтамасыз
ету мәселесі МДМ ... және оның ... 11 ... ... ... ... ... қамтамасыз еткен жағдайда, алға қойылған мақсаттың
негізгі бөлігі орындалды деген тұжырым жасауға болады. БТДС ... ... ... МДМ ... мәселелер қатарына судың санитарлық жағдайын
енгізу арқылы сумен қамтамасыз ету мен санитарлық жағдайды екі ... ... ... ... ... 2002 жылы БҰҰ ... бойынша МДМ
тапсырмаларының нәтижесін ... ... ету мен ... ... атқару мерзімі 2015 жылға дейін «нақтыланды» деп отыр.
Көріп отырғанымыздай Қазақстанға тиісті көмек уақытылы көрсетілген жағдайда
еліміз ... ... ету мен ... ... ... алға қойған
мақсаттарына жете алады, бұл өз кезегінде МДМ жету ... ... ... табылады. 2002-2010 жылдар аралығында қабылданған «Ауыз су»
бағдарламасы жеті ... ... ... бұл ... ала отырып СРК аталған жоба бойынша МДМ жету Бағдарламасының
Қазақстан бойынша сумен қамтамасыз ету мен ... ... ... ... ... ... су» саласы бойынша қабылданған бағдарламада (АССБ) еліміздің
қазіргі кезеңдегі ауыз ... ... ... ... ... ... нақты жүргізіліп отырған кешенді шаралар айтылып, заңнамалық
базаның жетілдірілу ... мен оның іске ... ... ... ... ... анықталып, көрсетілді:
А) сумен қамтамасыз ету жүйесін ... ... мен оны одан ... ... ... одан әрі ... ... кепілдік беру үшін
жасалады;
Б) ... ... ... нұсқалары мен жаңа ... ... ... дамыту;
В) пайдаланылатын су сапасын жақсарту;
Г) ауыз суды тиімді жолдар арқылы шығынсыз пайдалану;
Д) су нысандарының санитарлық гигиеналық және ... ... ауыз суды ... пайдаланудың келелі мәселелерін қамтамасыз ету
мақсатында ақпараттық жүйе құру;
Ж) суды қорғау шаралары мен оны ... ... ... мен
бақылауды жетілдіру жолдарын қарастыру.
Бағдарламаның мақсаты: бағдарламаның басты мақсатына жергілікті ... ... және ... ... ... қамтамасыз ету.
Бағдарламаның мақсаты мен оның ... ... іске ... ... ... ... кезектегі көп шығын талап етпейтін жергілікті халықты ауыз
сумен қамтамасыз ететін шараларды іске асыру;
Б) суды тазарту мен ... ... ... ... енгізу мен жасап шығару;
В) ауыз сумен қамтамасыз ететін жер асты және жер үсті су ... ... ... ... ... ... ... қорғауға арналған шараларды өткізу;
Г) су нарығын қалыптастыруға жағдай жасау, ауыз су өндірумен және оның
тасымалымен ... ... ... ... ... ... судың жергілікті халыққа қолжетімділігін бақылауда ұстау, бағыттап
отыру
Д) жергілікті халықтың экологиялық мәдениетін ... мен ... ... ... ... шешу ... ... институттардың
ролін күшейту мен дамыту
Е) республиканы сумене қамтамасыз етудің Генералдық сызбасын ... ... ... және ... ... ауыз ... қамтамасыз етілмей
отырған аймақтар мен жекелеген тұтынушылары ... ... ... ... сумен қамтамасыз ету көздерін іздеп табу
арқылы нақтылау, техникалық өткізетін іс-шараларды белгілеу мен оларды ... ... оған ... ... ... ... ... мен оны қаржыландыру көздері: Бағдарлама бойынша
жұмсалатын қаржының жалпы инвестициялық құны 118,2 млрд ... ... 51,6 млрд ... ауылдық су жүйесі үшін қарастырылған.
«Ауыз су» бағдарламасы күтілген барлық нәтижені көрсете алмауына,
бағдарламаны құру ... ... ... ... ... су тарату мен сумен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... ... жергілікті орындар мен
орталықтар тиісінше бірлесіп жұмыс жасамады, жұмыс барысында жүйелілік орын
алмады;
- сумен қамтамасыз ету мен су ... ... ... ... тиісінше құрылыс жұмыстарына инвестициялық қаражаттың бөлінбеуі
сумен қамтамасыз ету және су тарату жүйлерін өз деңгейінде жөндеу ... ... ... тозуына әкеліп, қызмет көрсету ... ... ... ... жұмыс жасайтын мекемелер мен ұйымдардың
болмауы;
- ... ... ... тұщы ... ... ... ... алмау;
«Ауыз су» бағдарламасында жіберілген олқылықтар мен кемшіліктерді жою
мақсатында халықты ауыз ... ... ету ... «Ақ ... ... және СРББ ... [41].
2010-2020 жылдар аралығына халықты сумен қамтамасыз ету мен суды тарату
бойынша ... «Ақ ... ... бұлақ» бағдарламасының мақсатты индикаторлары :
- ауылдық жерлерде орталықтандырылған сумен қамтамасыз ету жүйесін іске
қосуды барлық ... ... ... 80% ... ал ... жерлерде
орталықтандырылған сумен қамтамасыз етуді 100% жеткізу көзделген;
- ауылдық жерлерде орталықтандырылған су тарату жүйесімен қамтамасыз
етуді іске ... ... ... ... ... 20% жеткізу, ал қалалық
жерлерде орталықтандырылған су тарату жүйесімен қамтамасыз ... ... ... ... жерлерде су тазартатын су қоймаларына құйылатын судың
нормативті-тазартылған көрсеткішін 100% жеткізу;
- әр ... ... су ... мен ... ... ету ... жасақталған ұйымдарды құру;
- су есептегіш құрылғыларымен қалалық жерлерді 100% қамтамасыз ету, ... ... 80% ... ... 3000 ... елді ... жерасты суларымен қамтамасыз ету;
- 15 су көздері қорынан ... су ... ... мен ... мен ... ... шоғырланған жерлерді сумен қамтамасыз етуді мақсатында 165
жерасты су ... бар ... ... ... ала ... ... су қорын
бағалау;
- Халықты тәулігіне 24 сағат бойы сумен қамтамасыз ету;
- Жекеменшік қаржы көздерін тарту арқылы су шаруашылығымен ... ... ... ... бойынша су тарату мен сумен қамтамасыз ету жүйесі
негізінде 86 қала мен 7000 ... ... іске ... ... бағыттар бойынша жүреді:
Жұмыс жасап тұрған су тарату мен ... ... ету ... мен ... жаңа ... салу ... ... іске асырылады.
Су тарату мен сумен қамтамасыз ету нысандарын жекеменшік капитал қоры
арқылы қаржыландырудың максималды жолы ... және су ... ... ... ... тиісті деңгейге көтеру.
Мемлекеттік жекеменшік серіктестігі(МЖС) моделі үлгісінде ауылдық
жерлермен қалада су тарату мен сумен ... ... ... ... түрге көшіру.
Су тарату мен сумен қамтамасыз саласындағы ... ... ... ... ... мен сумен қамтамасыз ету жүйесіндегі бағалау үшін мониторинг
құру.
Халықты ауыз сумен қамтамасыз ету үшін жер асты ... ... ... пайдалану.
Су тарату мен сумен қамтамасыз ету салаларында қазақстандық жүйені
дамыту мен су ... мен ... ... ету ... жүйесінде жұмыс
сапасын жоғарылату [49].
Аталған саланы кадрлармен қамтамасыз ету.
СРББ ... ... ... халықаралық инвесторлар мен аталған
механизмді қолдануда ... ... ... ... тартылуда.
Жұмыс барысында Қазақстандағы СРББ жобасы ... ... Жоба ... іске ... 20-дан астам түрлі деңгейдегі Қаржы
көздері жұмылдырған екен. Қаржыландыру көздеріне, ... ... Банк ... ... ... ЕС-ТАСИС, АБР, Жапонияның халықаралық серіктестік
агенттігі, ПРООН, ПРООН/ГЭФ, қоршаған ... ... ... ... ... ... ... Үкіметі, АЭДКҚ (Араб
Экономикалық Дамуының Кувейт ... DFID ... және де ... және үкіметтік емес ұйымдар қатысты ... ... ... ... ... Астана Суы, Қоршаған ортаға Әсер ету
мен қоршаған ортаны Басқару Жоспары аясындағы жоба ... ... ... ... ... ету мен су ... жобалары іске
асты. Сұраныс пен Ұсыныс. Атырау, ... мен ... ... су ... жұмысын зерттеу, шыққан шығын мен келген ... ... ... ... ... ету мен ... жүйесін жүргізуге
салалық жоба дайындау; Фермерлік шаруашылықтарда реструктуризация жасауды
дамыту бағдарламасын құру; Ауылдық территорияларда ... ... мен ... ету ... ... ... ... Су ресурстары
комитеті жұмысын Институционалды күшейту; «Ауыз су» ... ... су ... басқарудың тиімді жолдарын ұйымдастыру үшін
бассейндік басқаруды күшейту мен ... су ... ... ... ... осы ... негізінде жасалып жатқан жұмыстар Қазақстанның
СРББ көшіп жатқандығының айғақты көрсеткіштері бола ... ... ... СРББ ... ... ... алғаш рет Іле-Балқаш су
шаруашылығында іске асырыла бастады, сол ... де ... ... осы су ... ... ... негізге аламыз.
Халықаралық зерттеу принциптері бойынша СРББ жүйесі ... бір ... ... ... [50] (Қосымша 5 қараңыз). ... ... ... ... 6 ... СРББ ... ... асыру
Диплом жұмысының екінші тарауында көрсетілгеніндей Іле-Балқаш бассейні
(ІББ) ҚР ... ... бір ірі ... экожүйені құрайды, сонымен бірге
керемет табиғи кешен болып табылады, ол өзі алып ... ... ... ... ... ... үлкен болып табылады. Қазақстанның
оңтүстік шығысын және Қытайдың Солтүстік ... 413 мың ... км ... ... жатқан көл. Бассейнде елдің бестен бір бөлігі тұрады,
оның жартысынан астамы ауыл тұрғындары [51].
«Қазақстанның су ресурстары: ... ... ... атты ... институтының 30-томдық монографиясы мен Іле-Балқаш бассейніне
қатысты ... ... ... ... ... ... ... негізінде Балқаш көлін кезеңді түрде ... ... ... ... Бұл ІББ СРББН негізгі механизмін анықтап
береді.
Жоспардың мақсаты:
Көл деңгейі 341 м төмен емес.
Жалпы ағыс көлемін дельтаға
шаққанда кем ... ... ... 6 ... емес
Сурет 20. Балқаш көлін сақтап қалудың жалпы сызба ... ... ... көлі суын ... тыс көп ... әсерінен
көлге келетін су мөлшері төмендеп кетті, сол сияқты соңғы кездегі климаттың
өзгеруі мен ел ішінде су қорын үнемдеу мен ... ... ... ... ... мен ... ... қорын құру келешекте су қорын
молаятады деген болжам бар [52].
Осыған орай, мемлекеттік су ... ... ... ... шешу талаптарын қойды:
- Қоршаған орта мен су қорын қорғауды, ... ... ... ... ұстайтын,табиғатты қорғау заңнамасы жүйесін күшейту;
- Экологиялық экспертиза мен нормалауды, мемлекеттік бақылау жүйесін
жетілдіру;
- ... ... ... ... Іле ... трансшекаралық аймағы
үшін судың сапасы мен көлемі жөнінде ұлттық талап жобасын дайындау;
- Мемлекетаралық және ұлттық, ... ... ... су
ресурстарын қорғау мен су қорын басқаруды оңтайландыру мен ... ... ... мен ... ... ... ақпараттық базасын құру мен су қорын
пайдаланудың ... ... ... ... ... ... жұмыстарын
дамытуды қамтамасыз ету;
- Халықаралық серіктестік туралы бағдарлама ... ... ... ... ... ... ... байлығымыз ретінде
қарастыратын болсақ, оның жер бетінен Арал сияқты ... ... ... ... ... ... ... тұрақты, қалыпты тұрмыспен
қамтылатындығы (ұзақ мерзімді, денсаулыққа ... және ... ... ... ал ... көл ... ... өзінің экологиялық
және азықтық қауіпсіздігін қамтып, жаһандық даму ... ... ... ... өмір сүреді [53].
Қорыта айтқанда зерттеу жұмысының барысында СРББ ... мен іске ... ... ... ҚР мына жұмыстар
атқарылуын ұсынамыз:
- Жұмыс жасап жатқан ... ... ... СР ... ... ... ... дамыту
- Су шаруашылығы саласы жұмысындағы табиғатты қорғау талаптарын алдыңғы
орынға қою
- Судың зиянды әсерін жою мен ... ала ... ... ... Су ... инфрақұрылымын дамыту
- СР басқару мәселелеріне мемлекеттік емес ұйымдар мен ... ... СР ... ... ... дамыту
- Кадрлармен қамтамасыз ету мен ғылымды дамыту
- Халықаралық су қоры қатынастары ... ... ... ... ... ... қаупі жаһандық және аймақтық
климаттың өзгеріске ... ... және ... ... ... су ... мәселелерінің шешілмеуі, су ресурстарын
тарату мен реттеу, есепке алу, тазарту, техникалық жабдықтар мен су ... ... өз ... ... мен ... қиындықтар туғызып отыр.
Диплом жұмысында Қазақстан Республикасының су ресурстары ... ... Ел тек ... ... ... ғана ... сол сияқты су ... ... ... ... мен су қорын тиімді жолмен пайдалана алмаудан тұщы ... ... ... анықталды. Негізгі су қорының көптеп жұмсалуы
өндіріс орындары мен ауыл шаруашылығы ... ... ... Бұл ... су тасымалы кезінде, өндіріс пен өнеркәсіп орындарында суды арнайы
жабдықта сақталмауы, су ... ... ағын ... ... ... әрі ... ... үздіксіз ластануы, жерасты суларын
тиісінше пайдалана ... және ... ... СРББ шараларымен танысу мен жұмыс барысында анықталғандай сан мен
сапа мәселелері бойынша басқару көрсеткендей, ... және ... ... қалыптасу мен жоспарлау жүйесі, ... ... ... қоршаған ортаны қорғау басқармасының ... да ... ... көрсеткендей су қорын үнемдеу шаралары өз ... ... ... ... ... ... ... күні транс шекаралық суларды
пайдалануда туындап отырған мәселелер өте маңызды және оны жою жолы ... ... ... араласуымен көршілес мемлекеттер
арасында су қорын әділ ... мен ... ... бұзбау қажет.
«Қазақстанның су ресурстары: бағалау, болжау, басқару» ҚР география
институтының атты 30-томдық монографиясы мен Іле-Балқаш бассейніне ... ... ... ... ... ... ғалымдардың
еңбектерінен СРББ-ның ІББ бойынша негізгі механизмі анықталды. Біріншіден
ағын судың жалпы дельта көлемі 12 км3 ... ... көл суы 341 м ... ... ішкі ... қор - 6 км3 кем ... ҚХР тарапынан келетін
ағыс 12 км3 кем болмауы тиіс.
Алынған нәтижелер:
ҚР су ресурстарын пайдалану ... ... ... ... ... аспектілері қарастылды
Іле-Балқаш бассейні мен ... ... ... Азия елдері)
экологиялық мәселелеріне сараптама жасау арқылы ... ... ... ... СРББ енгізу жолын қалыптастыру үшін ұсыныстар
ұсынылды.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. В.Мустафина, З.Дюсебаева Региональная сеть по ... ... ... ... ... Central Asian Regional Water Network CAR@WAN. ... 2010 – 55c.
2. К развитию регионального ... по ... ... вод ... ... ... доклад и план развития
сотрудничества; Европейская ... ... ООН ... с ... ... ... Центральной
Азии.- Ташкент. 2009 – 190с.
3. ... ... ... ... в Иле-Балкашском
бассейне/ сборник научных ... ... ... ... ... и ... ... -198с.
4. Материалы 7 конференции министров охраны окружающей среды для Европы.
– Астана, 2011.
5. Кайдарова Р.К. к.х.н., Бурлибаева М.Ж. ... ... Х.Т. ... ... потенциала р. Иле на основе гармонизированной
системы стандартов качества ... ... ... В.И. ... ... ... ... ИУВР в странах
центральной Азии и ... ... ... Технического
Консультативного Комитета Глобального Водного ... ... Азии и ... ... ... ... Директива по Воде 2000/60/EC,www. ec.europa.eu
8. Государственная программа управления водными ... ... на ... годы ... Президента Республики Казахстан
от 2013 года, № 786).
9. Киевский доклад: Проект Раздела: 8. Напряженность ... ... ... ... ресурсы Казахстана в новом тысячилетии; глава 2.
http://www.undp.kz/library_of_publications/files/2496-24188.pdf.
11. ...... ... ... UNDP ...  Lake ... Britannica Online ... ... ... ... в ... тысячелетии. UNDP Kazakhstan, 19
апреля 2004, http://www.undp.kz/library_of_publications.
14. Guillaume Le Sourd, Diana ... Nations ... — Lake ... UNEP Global Resource ... ... Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. -
Алматы: Каганат, 2003. -584с.
16. Международный экологический форум «Балхаш-2000» (сборник ... ... - ... 2003.-491с.
17. Институт гидрогеологии и гидрофизики Министерства образования и
науки. Водные ... ... ... ... ... ... ... и оледенения Тянь-Шаня за последние 100 лет. Планета: Портал
по наукам о ... ... Ж.Д. ... ... ... ... Балхаш.
-Алматы, 2009. -236с.
20. Ilan Greenberg. Kazakhstan and China Deadlock Over ... of ... ... The New York Times (8 ... ... Jack ... woes in Kazakhstan (англ.). China Dialogue (1
апреля 2008). Проверено 29 января 2009.
22. Ж.Д. ... ... ... ... ... ... управление.
Том 2 природные воды Казахстана: ресурсы, режим, качество и прогноз. -
2011. – 305c.
23. ... Н.А ... ... А.Р. ... ... Экономика. Экология.
-Алматы, 2007. -216с. .
25. А. М. Дурасов, Т. Т. Тазабеков Почвы Казахстана . -Алма-Ата, Кайнар,
1981. -152с.
26. Т. II: ... Ж. Д. ... воды ... ... ... и прогноз. -Алматы, 2012- 330 с
27. Мальковский И.М., Пивень Е.Н. Ресурсы поверхностных вод бассейна Или//
Сб. докладов научно ... ... ... ... ИГ ...... ата: ... 1992. – С.50 – 61.
28. Достай Ж. Д. Романова С. М., ... Э. А ... ... ... Т. VII:/ кн. 3: ... поверхностных вод  Казахстана и
вопросы  международного вододеления. – 2012. – ... ... ... ... ... ... ... водных ресурсов Казахстана, www.ipr.kz/analytics/1/1/151/
31. Малый Л.А., Акимова Т.И., Есиркепова А.Ж. Водные ... ... ... ... Том 8 ... и промышленное
водоснабжение Казахстана Книга1.- Алматы, 2012- 270с.
32. ... ... по ... МНЭ ... Петраков И. и другие. Управление водными ресурсами в Казахстане.
история, ... ... ... ... рекомендации.
информационно- аналитический обзор независимых экспертов. -Алматы:
«Контур», 2007. ... В.А. ... ... Б.В. ... С.Т. Водные ресурсы ... ... ... Том 19. ... воды ... и ... 2012. -402с.
35. Основные показатели забора, использования и водоотведения вод по
Республике ... за 2013 год, ... ... ... Казахстан Комитет по водным ресурсам, Астана 2013-2014 год.
36. http://www.unece.org/fileadmin/DAM/env/europe/kiev/water.r.pdf
37. Джуатова С. АСейдуллаева Б. А Центр макроэкономических и ... ... ... Гусаков В.Г. (и др.)- Продовольственная безопасность: термины и
понятия: энцикл.справ. - ... : ... ... Окружающая среда в странах Содружества Независимых ... ... ... ... ... М., 2006. – ... Мальковский И.М. Географические основы водообеспечения природно-
хозяйственных систем Казахстана. – Алматы, 2008. – ... ... ... Республики Казахстан «Питьевые воды» на
2001-2030 годы, МООС РК, 2001. www.online.zakon.kz.
42. Т.К. ... ... ... ... ... ... ... Издательство «Каганат», 2002. -388с.
43. Шарипова О.А. Распределение тяжелых металлов в донных отложениях
озера Балхаш в ... от ... и ... факторов.
Вестник Томского государственного университета. - 2015. № 390. ... ... Р. ... ... проблемы и перспективы устойчивого
развития. ЭКВАТЭК –2004. часть 1. C.39-40. 
45. Терра. Научный журнал- Составители Центр дистанционного зондирования
и ГИС ... - ... 2007. - ... ... ПРК от 11.10. 2006г. №978. «О ... соглашения
между Правительством РК и ПРООН по ... ... План по ИУВР ... для ... Турмагамбетов М.А., и др. ... ... ... ... с Казахстаном государств и подготовка
рекомендаций для ... ... ... ... - ... ... 2011. ... Аманбаев Ж.Т. Заппаров М.Р. к.г.м.н., Тлеулесова А.И., к.э.н.,
Интегрированное управление водными ресурсами Иле-Балхашского ... ... ... ... в ... ... ... трудов, посвященных проблемам водных
ресурсов Иле-Балкашского и Балкаш-Алакольского бассейнов. – ... ... ... ... РК к ... ... на ... гг.,
одобренная Указом Президента РК от 14.11.2006г. № ... ... ... ... ... ... и ... РК до 2010 г., одобренная постановлением ПРК от 21.01.2002г.
№ 71
51. Трансграничные воды в Казахстане: наш ограниченный ресурс.ЭкоВести, ... (40-41), ... 2005. - ... ... ... Правительством Республики Казахстан и Правительством
Китайской Народной Республики о сотрудничестве в сфере использования
трансграничных рек», -Астана. 12 ... 2001 ... ... В.Н. ... хозяйство Казахстана в современных условиях
// Материалы 1-ой Казахстанской ... ... ... 2000». - ... 2000. - ... Е.Г. Крупа и др. многолетняя динамика гидробионтов озера Балхаш и ее
связь с факторами среды. ... АГТУ сер: ... ... - ... Convention on the protection and use of transboundary watercourses and
international lakes. Environment division. Economic commission ... – 405c. ... ... өзен ағыстары 12 км3 кем емес
-шаруашылық негізінде су ... ... ... су тарату мен қалыптастыру зоналарында су шығынын қысқарту;
-күріш себу айналымын ауыстыру
-су қорғау шаралары
- коллекторлы- дренажды суларды және ... ... ... ... ҚР ... ... ... қатысты келісімдер
Халықаралық серіктестік бағдарламалары және басқа құрылғылар
Жоспарды іске асырудың ... ... ... ... ... ... ... ресурстарды үнемдеу үшін жасау мен ... ... ... тиімді серіктестік

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адам ресурсындағы стратегиялық жоспарлау32 бет
Қазақстан мұнай-газ ресурстарының тиімділігін арттыруды көтерудің негізгі жолдары88 бет
Қонақ үй бизнесі жайлы57 бет
Азия және Африка елдерінің 2000-2015 жылдарындағы халықаралық аренадағы орнына сипаттама беру13 бет
Азия-Тынық мұхиты аймағындағы негізгі интеграциялық үдерістер17 бет
Аймақтық интеграциялық үрдістері мен Қазақстан33 бет
Бәсекелік артықшылық15 бет
ЕврАзЭҚ мемлекеттерінің транзиттік қуатының негізгі проблемалары және даму болашағы29 бет
Еуразия идеясы57 бет
Еуразиялық Экономикалық Бірлестік6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь