Қазақстанда демографияның өзекті мәселелері, оларды шешудің жолдары

КІРІСПЕ
3
1 ДЕМОГРАФИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ 5
1.1 Демография . халықтың өсуін зерттейтін ғылым ретінде ... ... ... ... ... ... . 5
1.2 Қазіргі демография ғылымының құрылымы, даму көрсеткіштері ... ... ... 13
1.3 Қазақстан Республикасының демографиялық саясаты: бағыт бағдарлары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
24
2 ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚСТАН ДЕМОГРАФИЯСЫНЫҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІН ТАЛДАУ
31
2.1 Республиканың демографиялық көрсеткіштеріне сипаттама ... ... ... ... ... 31
2.2 Көші.қонның демографиялық ахуалға ықпалы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 42
2.3 Медицинаның және ана мен бала өлімінің демографиялық жағдайға әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
50
3 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІН ШЕШУДІҢ ЖОЛДАРЫ
62
3.1 Демографиялық жағдайды жақсартудың шетелдік тәжірибелері (Франция,Германия, Ресей мемлекеттерінің мысалында) ... ... ... ... ... ...
62
3.2 Қазақстан Республикасындағы демографияның өзекті мәселелерін шешуге арналған ұсыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
67

ҚОРЫТЫНДЫ 74
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
76
Тақырыптың өзектілігі: Әр мемлекеттің дамуы экономиканың дамуы мен адам әлеуеті дамуының арасындағы саналы баланстаумен анықталады. Елбасымыздың 2012 жылғы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту - Қазақстан дамуының басты бағыты» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Алда тұрған үшінші онжылдықтың аса маңызды міндеті - Қазақстан жолының жаңа кезеңі – экономиканы нығайту, халықтың әл-ауқатын арттыру. Бүгінгі әлемде бұл – әлеуметтік-экономикалық жаңғыртудың түбегейлі мәселесі» [1],- деген еді. Демек, бұл айтылған ойдың маңыздылығын жетілдірудің, осынау басты мақсатқа қол жеткізудің мәні зор.
Басынан сан ғасыр бойы сұрапыл жаугершілік заманын өткізген халқымыз сонау кезден-ақ, ел тәуелсіздігі мен ұлттық қауіпсіздіктің халық санына қаншалықты тәуелді екендігін айтып кеткен еді. Себебі, демографиялық әлеуеті зор мемлекет қана өркендей алары және территориялық тұтастығын қамтамасыз ете алары анық. Яғни, стратегиялық тереңдікпен жан-жақты ойластырылған демографиялық мықты саясат - мемлекет қауіпсіздігінің басты негізі, оның сақталып, өсіп-өркендеуінің кепілі. Тек, демографиялық әлеует арқылы ғана мемлекет территориясының босап қалмауын, еңбек күші тапшылығына ұшырамау мәселелерін шеше алады. Осыған орай, Қазақстан тұрғын халқының өсуінде жеке адам да, қоғам да, мемлекет те мүдделі болуы тиіс.
Шынында да, қазіргі озық технологиялар мен техникалық жетістіктер ғарыштап алға басқан кезеңде əрбір ұлт пен ұлыстың көкпарға тартылмай, аман-есен қалуына мемлекет құзырына қарайтын халық саны тікелей əсер ететін заманға тап болғанымыз анық. Дамыған елдерде халық санының табиғи өсімі кемуде, ал дамушы елдерде туу қарқыны жоғары. Сондықтан да, демографиялық мәселелерді шешу жер шарылық көлемде, оның ішінде Қазақстан үшін де өзекті.
Әлемдік сахнада жаңа саяси факторлардың пайда болуымен сипатталған жаһандану жағдайында, ықпал етудің жаңа орталықтары және жаңа саяси фактор - халықаралық терроризмге байланысты Қазақстан Республикасының демографиялық қауіпсіздігіне жаһандану үдерісі туындатқан бірқатар қатерлер бар. Олар: халық саны өсімінің аздығы, тұрғын халықтың қартаюы, туу деңгейінің төмендігі, өлім-жітімнің артуы, тұрғын халықтың денсаулығының нашарлауы (физикалық, репродуктивті, психикалық), өмірдің орташа ұзақтығының азаюы, құндылықтар мен ұстанымдардың өзгеруі, отбасы институтының құлдырауы, т.б. Мәселен, құндылықтар мен ұстанымдардың өзгеруі туудың кемуіне алып келуде.
1 Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың 2012
жылғы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту – Қазақстан дамуының басты
бағыты» атты 27 қаңтардағы Жолдауы;
2 Танымдық тарих. Демография ғылымының қоғам үшін қандай пайдасы бар? Ұлағат журналы //Оқу құралы- 2011 жыл, №16, 31-34 бет;
3 «Демография ғылымы туралы түсінік» Егемен Қазақстан //Оқу құралы – 2010 жыл, 28 мамыр, №207, 2бет;
4 Көкенов С. Санақтан соңғы демографиялық саясат//Алаш айнасы газеті,-16 сәуір 2011 ж;
5 Ионцев В.А. Современная демография. – М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1995. - 272 с;
6 Қозыбаев М.Қ. Демографические исследования в Казахстане: итоги и перспективы // Вестник АН РК. - 1990. - № 3. - С. 7-13 бет;
7 Асылбеков М.Х., Құдайбергенова А.И. Қазақстан тарихи демография-сының өзекті мәселелерін жаңаша концептуалды пайымдау // Отан тарихы, 2003. - №1. - 17-18 – бб;
8 Картаева Т. Тарихи демография// Оқу құралы,2010 ж. 5-7 бб;
9 Ионцев В.А. Современная демография. – М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1995. 279 c;
10 Икенов А.И., Жусіпова А.Д. Әлеуметтану негіздері//Қоғамның демографиялық құрылымы,- Алматы, 2008 ж.-115-116 бб;
11 Қамақ Ә. Қоғамның әлеуметтік- демографиялық құрылымы. Алматы, 2010 ж;
12 Сымайылова Г. Ұлттық құрам: кему және толығу// Қазақ тарихы,- №3, 2009 ж;
13 Аманжолов Қ. // Қазақстан тарихы-Алматы, 2004 ж;
14 Құдайбергенова А.И. Қазақстан халқының әлеуметтік және ұлттық құрамы -Алматы, 2006. -30 бет;
15 Асылбеков М.Х., Төлешова Л.Х. Қазақстан тарихи демографиясының даму белестері. -Алматы: Өркениет, 2007. -144-бет;
16 http://www.demomigration.gov.kz;
17 ҚР.Мемлекеттік Демографиялық саясатының Тұжырымдамасы. 2000 жылғы “17” тамыздағы № 1272;
18 Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі. Қазақстанның демографиялық жылнамалығы, 2009// Статистикалық жинақ- Астана, 2010 ж;
19 Клупт М. Демография регионов Земли. - СПб.: Питер, 2008. - 347 с;
20 Қазақстан Республикасы демографиялық дамуының 2001-2005 жылдарға арналған бағдарламасы,- Астана, 2002 ж;
21 Тәтімов М. Әлиев Ж. Дербестігіміз демографияда//Алматы, 1999 ж.-43бет;
22 Қазақстан Республикасының «Иммиграция туралы» Заңы, 2003 ж;
23 Қазақстан Республикасының Ата Заңы, 1995 ж;
24 Елбасының Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан-2030», 1997 ж;
25 Тәтімов М. Халықнама немесе Сан мен Сана: Т 27 Демографтың ой-толғаныстары. – Алматы: Жазушы, 1992. – 184бет;
26 Тәтімов.М. Қазақ әлемі. Қазақтың саны қанша?// Оқу құралы-Алматы, 1993 ж.- 145бет;
27 http://www.stat.gov.kz.
28 «Жас қазақ» газеті. 2010 жыл, №1, 8 бет;
29 2009 – 2011 жылдарға арналған «Нұрлы көш» бағдарламасы,- Астана, 2008 ж;
30 Мәдениет және ақпарат министрлігінің 2009-2011 жылдарға арналған стратегиялық жоспары;
31 Тәтімов М. Санаққа іленбесең - санаттан қалғаның// Ақиқат,- №1,2009 ж.-36 бет;
32 Сахимов Ә. Оралмандардың ойлағаны болсын//Жас Алаш-2003-мамыр;
33 Қазақстан Республикасының 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты Қазақстан» Мемлекеттік денсаулық сақтау бағдарламасы;
34 Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған салтанатты жиыны, 2011 ж.
        
        Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті
«Қорғауға жіберілді»
«Нарықтық инфрақұрылым»
кафедрасының меңгерушісі:
э.ғ.д., профессор
__________________ Байшоланова ... _____ ... «____ » ... 2012 ... ... Қазақстанда демографияның өзекті мәселелері, оларды шешудің
жолдары
Мамандығы «5B050905 – ... ... ... 403 топ студенті ... ... ... ... ... ... ... |КІРІСПЕ |3 |
|1 ... ... ... ... |5 ...... ... зерттейтін ғылым |5 |
| ... | ... ... ... ... даму көрсеткіштері...........|13 |
|1.3|Қазақстан Республикасының демографиялық саясаты: бағыт | |
| ... |
| ... | |
|2 ... ... ДЕМОГРАФИЯСЫНЫҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІН ТАЛДАУ | |
| | |31 ... ... ... |31 |
| ... | ... ... ахуалға |42 |
| ... | ... және ана мен бала ... ... жағдайға | |
| |әсері...............................................................|50 |
| ... | |
|3 ... ... ... ... ... ... | |
| | |62 ... ... ... шетелдік тәжірибелері | |
| ... ... ... |62 |
| ... | ... ... демографияның өзекті мәселелерін шешуге | |
| |арналған |67 |
| ... |
| ... | |
| | | |
| ... |74 |
| ... ... |76 ... ... Әр ... ... ... дамуы мен адам
әлеуеті дамуының арасындағы саналы баланстаумен анықталады. Елбасымыздың
2012 жылғы «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту - ... ... ... атты ... ... ... ... тұрған үшінші онжылдықтың
аса маңызды міндеті - Қазақстан ... жаңа ...... ... ... ... ... әлемде бұл – әлеуметтік-экономикалық
жаңғыртудың түбегейлі мәселесі» [1],- деген еді. Демек, бұл ... ... ... ... ... ... қол жеткізудің мәні зор.
Басынан сан ғасыр бойы сұрапыл жаугершілік заманын өткізген ... ... ел ... мен ұлттық қауіпсіздіктің халық санына
қаншалықты ... ... ... ... еді. ... демографиялық
әлеуеті зор мемлекет қана өркендей ... және ... ... ете ... ... ... ... тереңдікпен жан-жақты
ойластырылған демографиялық мықты ... - ... ... ... оның ... өсіп-өркендеуінің кепілі. Тек, демографиялық әлеует
арқылы ғана мемлекет территориясының босап қалмауын, еңбек күші ... ... шеше ... ... ... Қазақстан тұрғын халқының
өсуінде жеке адам да, қоғам да, мемлекет те мүдделі болуы тиіс.
Шынында да, ... озық ... мен ... ... алға ... кезеңде əрбір ұлт пен ұлыстың көкпарға тартылмай, аман-
есен қалуына мемлекет құзырына қарайтын халық саны тікелей əсер ... тап ... ... ... ... халық санының табиғи өсімі
кемуде, ал дамушы елдерде туу қарқыны жоғары. Сондықтан да, ... шешу жер ... ... оның ішінде Қазақстан үшін де өзекті.
Әлемдік сахнада жаңа саяси факторлардың пайда ... ... ... ... ... жаңа ... және жаңа саяси фактор
- халықаралық терроризмге байланысты ... ... ... ... ... ... ... қатерлер
бар. Олар: халық саны ... ... ... ... ... туу
деңгейінің төмендігі, өлім-жітімнің артуы, тұрғын халықтың денсаулығының
нашарлауы (физикалық, репродуктивті, ... ... ... азаюы, құндылықтар мен ұстанымдардың өзгеруі, ... ... т.б. ... ... мен ... өзгеруі
туудың кемуіне алып келуде.
Тұрақты демографиялық әлеует мемлекеттің жетістікке жету негіздерінің
бірі. Қазақстан ... ... ... азаюы геосаяси,
экономикалық және әлеуметтік - гуманитарлық аспектілерге қатер ... ... ... тыс ... ... ... ... шекаралас болғандықтан, келешекте солардың тарапынан
«демографиялық қысымға» ұшырауы ... ... ... ... демографияның өзекті мәселелерін
анықтап, оларды шешу жолдарын кешенді түрде зерттеу.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
- Демография – ... ... ... ғылым ретінде дәйектеу;
- Қазіргі демография ғылымының құрылымы, даму көрсеткіштерін ... ... ... ... ... ... ... Республиканың демографиялық көрсеткіштеріне сипаттама беру;
- Медицинаның және ана мен бала өлімінің демографиялық ... ... ... ... ... ... шешу үшін ... нысанасы: Қазақстан Республикасының демографиялық құрылымы.
Зерттеу пәні: ... ... ... ... оларды
шешудің жолдары.
Халқымыздың санын көбейту мәселесі қай кезде де ... ... ... ... ... Әртүрлі себептерге байланысты барлық кезеңдерде
демографиялық мәселелердің күрделі болып қалыптасқаны еш ... ... ... ғасырда ғана орнықты сипатқа көшкені белгілі. Халық санына қатысты
қазақ үлкен пікір ... ... ... мықты экономика да, жаңа қатынастар да, тың жобалар да – бәрі де
қажет. Бірақ қажеттің де қажеті бар. Ең ... ...... ... ... халық. Сондықтан да Қазақстан үшін демографиялық ахуал, халық санын
молайту ең өткір мәселелердің бірі.
Демографиялық ... ... ... ... және оның даму
перспективаларына талдау жасау, ... ... ... ... негізгі бағыттарды, өтпелі кезеңде оларды шешудің
тетіктерін айқындауға және ұзақ ... ... - ... ... және ... ... ... кезеңіне арналған іс-
қимылдардың стратегиясын әзірлеуге мүмкіндік береді.
Зерттеу жұмысының құрылымы: ... ... ... ... ... және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспеде зерттеу жұмысының өзектілігі, мақсаты, міндеттері және ... мен ... ... ... ... бөлімде демография ғылымының
теориялық негіздері мен әлеуметтік-демографиялық құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ұсынылады. Қорытындыда негізгі бөлімде айтылған ойларға түйін
жасалды.
1. ДЕМОГРАФИЯ ҒЫЛЫМЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
1. Демография – ... ... ... ... ... ғылымы көне ғылым. Адам баласының ғұмыр жалғастылығының
айқын айғағы ... ... ... ... ... осы ... адам баласының бүкіл саналы ғұмыр кезеңдерімен бірге аяқ басып
келеді. Демография – өзіне ... ... ... ... ... ... ... болып тұратын өзгерістер мен ауытқуларды,
бұлардың ... сол ... ... ... ғылым.
Демография (грек сөзінен алынған: demos – халық, qrapha – жазамын,
сипаттаймын деген мағынаны білдіреді) халықтың ... ... ... ... ... яғни өсуі мен ... көшіп-қону
көрсеткіштерін, құрамын, ажырасу мен ... ... ... пен
жыныстық структурасын зерттейтін ғылым. Кең мағынада алғанда, халықтың осы
ерекшеліктерін сан ... ... ... ... ... ең ... ... ғылыми ұйымдастырылған статистика жолымен есептеу әдісі кең
қолданылады [2].
Демографияда статистикалық әдістердің ерекше зор рөл ... ... ... ... мен ... ... ... ұқсас ғылымдар деп есептейді. Бірақ демография ұғымының мағынасы
анағұрлым кең, оның ... тән ... ... бар, ол ... ... ... байланыстылықты, заңдылықты ашуы керек, бұл үшін үстем қоғамдық
қатынастарды ескере отырып, статистикалық ... ... ... тиіс.
Демография халықты зерттейтін барлық ғылымдарға қажетті материалдар береді.
Демографиялық статистика, халық статистикасы – белгілі бір ел, ... ... ... ... және қозғалысын немесе ... ... ... ... ... өңдеуге, баяндауға және
талдауға статистикалық тәсілді қолданумен айналысатын статистика саласы.
Халықтың орналасуын зерттейтін бұл ғылым қоғам үшін қай ... да ... ... ... ... ... ... отырып, белгілі бір
тарихи кезеңдердің тізбегін тудырған табиғи, ... ... ... халықтың тууы, өлім-жітімі өсуі сияқты кез келген мемлекет ... ... ... шешуге мұрындық болары сөзсіз [2].
Қандай бір ел ... ол үшін ... ... бір ... ... маңызды, айрықша мәні бар құбылыс. Бұл ретте біздің ұғымымызда белгілі
бір аумақты шеңберінде, елдің немесе оның бір ... ... ... мемлекеттер жерінде, тіпті әлемде халықтың орналасуы тұрады. Кең
тұрғыда алғанда халықтың санының қалыптасып ... ... ... туу мен өлім ... ... ... ... көші-қоны, аумақтар арасында орналасуы әсер етеді. Бұларсыз
халықтың ... ... ... емес.
Халықтың орналасуы экономикалық өндіріс пен ... ... ... ... бір ... аумақта орналасады және де оның
орналасуы материалдық игіліктерді өндіруге ... ... ... ... ... ... даму ... байланысты болады.
Әрине, қоғамның материалдық игілігі тұрғындардың ... да ... ... ... ... ... игіліктерді өндірмейінше адамдардың өмір сүруі
де мүмкін емес. Халықтың орналасуы белгілі бір ... ... ... ... да анық, өйткені мұның өзі қоғамның дамуына әсер
етеді, яки сол дамуды баяулатады, не оны жылдамдатады [3].
Әрине, біздіңше бұған елдердің ... бір ... ... бастан
өткеретін экономикалық, саяси, әскери ... әсер ... ... ерте ... ... халықтың санына әсер ететін факторлардың
ішінде алғашқы орынға мемлекеттің экономикалық дамуынан гөрі саяси-әскери
жағдайын ... ... ... ... бір елдің экономикасына сарап ... ... ... ... ... алып ... географиялық жағдайы
мен халықтың санын ... ... саны ... деректерді
сұрыптағаннан кейін, халықтың жынысы мен ... ... ... соң ... мен ауыл ... ... өндіріс салалары мен шұғылдануындағы
арақатынас, ... ... ... ... ... қоғам үшін қандай пайдасы бар деген мәселеге келер
болсақ, қоғам прогресінің өзі, ғылымның, өндірістің, мәдениеттің ... ... ... ... ... асырылуына бағытталады ғой.
Түптеп келгенде демография адам ғұмырының ұзақтығын ... ... ... осы ... өзі ... ... ... Ол өткеннің
статистикалық деректерін, содан шығатын қорытындыларды, ... ... ... ... ... қандай биігіне шықты, шыға
ала ма, жоқ, болмаса кемшілік тұстары бар ма, болашағында нендей ... ... ол үшін ... тұрмыста қандай мәселелерді алдымен жүзеге
асырғаны жөн - міне, демографияның аясы осы ... осы ... ... оның ... ... ... ... еңбек ресурстары, адамдардың жұмысқа қабілеттілігі, қоғамдық
өндірістегі ... ... ... экономиканы жоспарлауда шешуші
маңызға ие болады. Сондықтан демографияда бұл мәліметтерді алып ... Егер ... ... ... ... мемлекетке қызмет
десек, сол қоғамның яғни, халықтың өзі бір ... ... ... күші болады, екінші жағынан өндірілген игіліктерді тұтынушысы да
халықтың өзі. Демография ... ... ... ... саны мен
құрылымы, тұрғындардың орналасу тығыздығы, жасы мен жынысы, әлеуметтік-
экономикалық ... ... ... ... ... ... құрылымы, отбасы жағдайы, бала тууы, балалар шетінеуі, туу мен
өлім-жітім арақатанасы айрықша маңызға ие ... ... ... ... ... статистикалық деректер лайықты қорытындылар
жасап, болашақ ... ... ... маңызға ие болады, сондықтан
демографияның негізгі тірегі статистика болмақ [4].
Демография ғылымы ... мен ... өсім ... өзінің
зерттеу аумағынан тыс ... ... ... ... ... ... қымбаттығы әсіресе, селолық жерлердегі ... ... ... (айталық, түрлі сырқаттардың ел ішін жайлауы, ауыз
судың тапшылығы, ... ... ... ... ... гөрі ... ... отыр.
Ескерту: Танымдық тарих. Ұлағат журналы. Оқу құралы негізінде автор
құрастырған
1-сурет – Демография ғылымының басқа ғылымдармен ... ... ... тууын, өлуін, некеге тұруын, бір
жерден ... ... ... аударуының сандық нәтижесін анықтайды, халықтың
саны, оның ... мен ... ... ең дәл және ... халық санағы береді. Санақ аралығында халықтың саны, оның таптық
және жастық, жыныстық құрамы ... ... ... ... ... тууы, өлуі, некелесуі, ажырасуы жөніндегі деректерді азаматтық хал-
жағдай актілерін тіркеу орындарында, ал халықтың көшіп келуі менк ... ... ... ... ... ... анықтайды.
Демографиялық статистика халық санағының принциптерін анықтап, оны әзірлеу
мен жүргізуді ... ... ... ... ... ... ... есебін алуды ұйымдастырып,оның қорытындысын
талдайды, халықтың саны мен құрамын есептейді, туу мен ... ... ... ... өмір ... ... есептеудің
тәсілдерін жасайды. Демографиялық статистиканың көрсеткіштерінің халық
өсуінің келешегін зерттеуде маңызы зор ... ... әдіс ... саралау жасау халық өсімі мен
қозғалысы мәселесіне әлеуметтік- экономикалық, ... ... заң, ... ... ... жер ... құйын, сел т.б.) әсерін
жан-жақты қарастырады. Тарихи демографияда халықтар ... ... ... ... өсуі мен ... ... ... ретінде қарастырылып,
адам тарихының эволюциясы дамуы және демографиялық динамиканың ғасырлар
бойына ... ... ... ... ... ... ... ретінде демографияның негізгі ағымдарына
әсер ете отырып, туу ... ... ... ... ... т.б.
көрсеткіштерді анықтайды.
Экономикалық демография әдістері халықты тұрмыстық жағынан қамтамасыз
етудегі капитал салымдарының ... ... ... ... әдісті қолданудың маңызы ерекше, ... ... ... ... ... ... санын, өзгерістерін, орташа
көрсеткіштерін анықтауға және болжам жасауға қолданылады. ... ... ... ... ... ... ... көрсеткішін анықтау әлеуметтік гигиенаға байланысты.
Халықтың қоғамдағы мінез-құлқы құқықтық нормалармен анықталады. Сондай-ақ
демографияда ... буын ... үшін жас ... көрсеткішін жасау
арқылы, сол уақыттағы даму-құлдырау заңдылықтарын көрсететін гипотикалық
ұрпақ әдісін; адамдардың нақтылы буынының дамуын зерттеу үшін ... ... ... ... тұтастай Жер шарында, жекелеген мемлекеттер ... ... ... ... ұрпақ алмасу және өсу
заңдылықтарын, тұрғындардың жылжуын, көбеюін, тууы мен ... ... ... ... ... бала ... тәрбиелеу жағдайларына,
жасына, жынысына қарай бөлінуін, және басқада түрлі әлеуметтік топтарда
жүріп ... өзге ... ... ... ... ... енетін,
қазір тез дамып келе жатқан демография – салыстырмалы жас ғылым
Тұрғындардың өсіп - өнуі мәселелеріне қызығушылық сонау ерте ... да, ... ... негізгі заңдылықтары тек XVII ... ... ... Ал ... » термині ғылыми айналысқа 1855
жылдан бастап қана енді. Айғақты мәліметтер көптеп жиналған сайын ... ... ... де ... жүре ... ... ... жағынан өсу заңдылықтары айқындалып, зерттеу жұмыстары тереңдей берді.
Өткен ... ... ... ... зерттеулер кең ауқымда
жүргізіле бастады. Қазір демографияны қоғамдық ... ... ... бірі деп ... ... ... ... өмірінің барлық саласындағы алатын орны аса
маңызды. Сол себепті оны зерттеп білудің де ... ... шары ... мен ... алғышарттары, зерттелуі. Тұрғындар географиясы
зерттейтін басты нысандар қатарына – халықтың ... оның ... ... ... ... ұдайы өсу режимі жатады. Бұл мәселені демография
және этнография ғылымсдары да зерттейді. Осы ... ... ... ... ... ... және ... » пайда
болды. Ал тұрғындар географиясы халықты кеңістікте орналасу тұрғысынан,
оның ерекшеліктерін және ... ... ...... үшін
халықтың құрамын, оның ұдайы өсуін, ... ... ... ... еңбек ресурсының сан мөлшері мен ... ... ... өте маңызды. Сол сияқты бұл ресурстарды зерттеу барысында ... ... ... ... және мәдени – рухани жақтары, әдет
ғұрпы мен еңбек дағдылары ескеріліп сипатталады.
Қазіргі кезеңде ... ... ... ... толықтай
қоныстандырылған. Бірақ та барлық тарихи уақытта ... ... ... ... Осы ... ... ... қабілеті» бар адам
ретінде шамамен бұдан 50 мың жыл бұрын ертедегі адам ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір үлкекн
аумақты алатын географиялық ауданнан шыққан. Соңғы табылған археологиялық
жаңалықтарға ... ... адам ... ... ... Шығыс пен
Орталық Африка және Оңтүстік – Батыс Азия мен ... - ... ... жүр. Әрі ... адамдар көбейе келе біртіндеп басқа да ... ... ... ... 30 мың жыл ... Еуропаның солтүстік
бөлігіне, Оңтүстік – Шығыс және Солтүстік – Шығыс Азияға ... ... одан ... ... ... Жаңа ... ал ... – Шығыс
Азияның жіңішке бұғаздары арқылы Австралия мен Жаңа Гвинеяға ... ... ... санын білу мүмкін емес. Тіптен біздің жыл ... ... ... ... ... айтуға да ешбір деректер жоқ
[7].
Ғалымдар болжаммен біздің жыл санауымызға дейінгі VII ғасырларда ... ... 10 млн. адам ... ... ... ... дейінгі төрт
мыңыншы жылы егіншіліктің пайда болуы халықтың тез өсуіне әкелді. Біртіндеп
егіншілікпен шұғылдану халықтың ... ... ... ... ... ... болды. Алғашқы егіншілік ошақтары ... ... – Ніл ... ...... және ... Шығыс Азия, сол
кезден бастап олар халықтың ... ... ... айналды.
Біздің жыл санауымыздын бас кезінде халықтың санын анықтауға ... Оны сол ... ... ... ... төлемі, т.б. деректерге қарап
білуге болады. Осы мәліиеттерге сүйене отырып, Рим империясының, Қытай ... ... саны ... ... жыл ... ... ... халқының 3/4 бөлігі осы елдерде мекендеді. Ал халықтың жалпы саны ... ... ... ... 230 млн. ... ... ... ғасырда халық
саны соғыстар мен жұқпалы аурулардың таралуы салдларынан көп ... ... ... бірі халықтың ұдайы өзгеріс заңдылықтарын
зерттеу негізінде ... ... ... ... ... ... болып табылады. Дүниежүзілік ... ... ... территорияға бөлгенде, ірі аймақтарға бөліп
алу әдісі қалыптасқан. Мысалы, Еуропа, Азия, ... ... ... ... аралдары халықтары. Осы тұрғыда «Демографиялық энциклопедиялық
сөздікті» негізге ала отырып, демографиялық ... ... ... ... ... (2-сурет).
.
.
Ескерту: «Демографиялық энциклопедиялық сөздік» негізінде автор құрастырған
2-сурет – ... ... ... ... ғылымы ерте кезден бастау алады. Демографиялық факторлардың
маңызы өркениет дамуының алғашқы кезеңдерінде-ақ қоғамдық ой-пікірлерді
қалыптастыра ... ... ... ... ... ... мен
қоршаған ортаның қатынастары туралы оптималды ұғымдарды қалыптастырды.
Ежелгі ... ... ... философтары Платон мен Аристотель
тұрғындар туралы ойларында олардың санының кемуі мәселесіне ... ... ... ... өсуі және ... қозғалысы мәселесін көтерді.
Ежелгі Римде б.э.д. 435 жылдан «цензы» ... ... ... ... ... Бұл ... санақ негізінен ересек ер адамның санын білу мақсатында
жүргізіліп, жалпы халық санынан толық ... ... де, ... бастамасы болды. Б.э.д. V ғ. Египеттегі халық жөніндегі
мәліметтерді санақ парақтары ... ... ... ... ... ... ... жасөспірімдер, кәрілер), әлеуметтік(бай, кедей)
жайынан мәліметтер берген. Ал Шығыс ... ... ... ... санының өзгеруін танып білуге құштарлық б.э.д. VI-III ғғ. ... ... ... ... ... ... ұғымын дамытып,
жер сапасы мен тұрғындар саны арасындағы «пропорцияның» (теңсіздіктің)
бұзылуы ... бір ... әкеп ... ... ... ... Қытай, Жапония ... ... ... ... ... мақстында жүрген. Орта ғасырларда демографиялық
ой-пікірлер одан әрі ... ... ... ... өндірістік
көрсеткіштерді басып кеткен жағдайда, халықты ... ... әкеп ... ... V-XVII ғғ. ... санақтары жайындағы
мәліметтер әртүрлі. Франция, ... ... ... ... миграциялық тіркелу парақтары қалыптасқан. Онда жасы,
жынысы, ұлты, әлеуметтік жағдайы, ... ... ... ... саны ... ... демография ғылымының негізін салған ағылшын ғалымы Джон Граунт
(1620-1674 жж). Ол алғаш рет Лондондағы тіркелген адам ... ... ... ... халық арасындағы өлім көрсеткішін, ... ... ... Одан әрі ... ғалымдары У.Петти және
Г.Кинг, француз ғалымы А.Депарсье халықтың ... ... XVIII ... ... ... ... әдістерді қолдану
арқылы голланд ғалымы В.Керсеб, швед ғалымы П.В.Варгентин, ресейлік ... 1640 ... ... ... ... ... ... бастады. Статистикалық есеп парақтарында халық ... ... ... ... төмендегідей мәлімет жинақталады: жасы, жынысы, әлеуметтік
жағдайы некелесуі, бала ... ... қай ... ... ... көшіп
келу себебі. XVIII ғасырдың бірінші жартысында ағылшын ғалымы Т.Р.Мальтус
өзінің белгілі «Тұрғындар туралы заңның қоғамдық ... ... ... ... ... ... некесіздік т.б. әлеуметтік- саяси
факторлар тұрғындар арасындағы әлеуметтік дисгормонияның басты себебі,-деп
көрсетті. «Демография» сөзі ... ... ... 1855 ж. ... ғалымы
А.Гийяр өзінің «Адам статистикасының элементтері немесе ... » атты ... ... ... ... ендірді. 1872 жылы Санкт-
Петербургте өткен Халықаралық статистикалық конгрестен бастап ... ... ... ... БҰҰ 1949 ... бері ... және
француз тілдерінде «Демографиялық жылнама» деп аталатын халықаралық
анықтамалық ... ... ... ... тұрады. Онда БҰҰ-на мүше
елдердегі демографиялық ахуалы туралы ақпараттар ... ... ... саны мен оның ... ... ... жөнінде қорытындылар
жасалады. Демографиялық құбылыстарды ... ... және ... ... беріліп тұрады. Жылнаманың әрбір ... ... бір ... тақырыпқа арналады. Мысалы, табиғи өсім, халықтың
орналасу географиясы, ұлттық құрамы, халық санақтары, неке мәселелері, көші-
қон ... ... ... көрсеткіштері жөніндегі материалдар
жылнаманың ТМД немесе Орталық Азия ... ... ... ... келеді [9] .
Қазақстандағы демографиялық процестерді тарихи-әлеуметтік тұрғыдан
қарастырған алғашқы ... ... ... М.Шоқайдың,
М.Тынышпаевтың деректерін айтуға болады. Ә.Бөкейханов 1897 жылдан басталған
ауылшаруашылығы санағына ... ... ... ... ... істеген. М.Тынышпаев өзінің «Материалы к истории киргиз-кайсацкого
народа» атты еңбегінде 1917 жылғы Қазақстан және Орта Азия ... ... ... XIX-XX ... бас ... ... ... саясатына байланысты жүрген миграциялық ағымдарды зерттеуге
Н.А.Алексеенко, Е.Б.Бекмаханов, П.Г.Галузо, ... ... ... өз үлесін қосты. Тарихи-демографиялық мәселелерді саралау
Ж.Б.Әбілғожин, М.Б.Тәтімов ... ... ... ... т.б. ... ... еңбектерінде
қамтылған.С.А.Ковалев, О.Р.Назарев, Н.Ф.Голиков, Б.Я.Двоскин, У.М.Искакова,
сияқты т.б. ... өз ... ... ... ... саралаған.
Бұрынғыға қарағанда респубиликадан тысқары жерлерге қоныс аударушылар
легі азайған. ... да өз ішкі ... ... ... Өйткені, әуелгі
кезеңде тарихи Отанына қоныс аударған орыс азаматары Ресейдегі экономикалық
және соған қосы тұрақсыздық, тұрлаусыздық ... ... ... ... ... 9 ... ішінде ТМД елдеріне облыс аумағынан өткен жылғы сәйкес
кезеңге қарағанда көшкендер саны 3 есе кеміді. Бірақ соның өзінде 4,9 ... ... ... ... ... негізгі себептердің бірі деп қазақ
тілінің мәртебесінің мемлекеттік сипат алуы деп анық ... ... ... ... тұрмыс ахуалдары да бұған себеп болуда. Бұлардың ішіндегі
ең ... ... ... ... жоқ, ... қалған
ғұмырына жеткілікті дәрежеде қаржы мен қаражат жинап алған ... ... ... Ресейде тұрмыс етуді ойластырады. Бұл да ... ... ... әсер ... ... пен ... орталығының
тұрғындарының саны үнемі бірдеңгейде тұрмайды. Оның үстіне қазіргі уақытта
қолдан жасалған урбанизация белең алуда. Бұл ірі ... ... ... ... ... жағдайының нашарлауынан деп түйіндеуге болады.
Әсіресе, қазақ ауылдарында мектептердің жабылуы, жұмыссыздықтың белең ... мен ... ... ... ауыл – село ... ... орталығына көптеп көшіп келуіне әкеліп соқтырып отыр [8].
Демография мемлекеттің болашағына қызмет ... ... және де ... ... бірден-бір жолы деп білсе де артық емес. Халық санының
көбейгені жақсы, тілдік ортаның ... ... ... әдет-ғұрыптың
өрлегені қажет, бірақ осының бәрі қоғамда оң әлеуметтік-экономикалық
тұрақтылық, тіпті өрлеу ... ... ... қиын ... ... ... ... демография ғылымы елімізде ерте кезден бастау алады. Өз
кезегінде демография ғылымы көптеген ғылымдармен тығыз байланыста ... ... ... ... шектесіп жатқан ғылымдармен: саясаттану,
әлеуметтану, ... ... ... т.б. ... ... ел ... ... кешенді түрде қарастырылуда. Мәселен,
әлеуметтану үшін тұрғын халықтың ... ... ... ... табылады. Ал экономика үшін тұрғын халықтың экономикалық
белсенді ... ... ... ... үшін әр ... ... материалдық және рухани мәдениет құндылықтарының сақталуы
мәселелері құнды.
2. Қазіргі демография ғылымының ... даму ... ... ... ... ... алады, оған келесі  тұрғындар құрылымы жатады:  жыныс-
жастық,  отбасылық және ... Бұл ... ... ... мен ... өсу үрдісінің  нәтижесі
мен  шарттары болып табылады. 
Тұрғындардың  құрамын және оның өзгеру заңдылықтарын зерттеп білудің
маңызы өте зор. Ол ең ... ... ... білу ... ... ... ... салуатты саясат жүргізу үшін ... ... ... білу, демографиялық болжам
жасау - әрқашан да ғылымның  алдында тұрған маңызды міндеттерінің бірі.
Әсіресе ол ... ... ... даму ... өзі ... ... өте ... үрдістердің заңдылықтарын мен айғақтарын білу сындарлы
демографиялық саясат жүргізуге – көп балалы ... ... ... ... ... ... ... үйлер салу,  тұрғындарды
азықпен қамтамасыз ету мәселелерін шешуге көмек көрсете алады [10].
Тұрғындардың жыныстық-жастық құрылымы ... ... ... ... ... ... да ... (ел, район)
немесе  ұжым құрамында (ең алдымен еңбек) еркек пен ... ... ал ... - ... жас ... ... ... Бұл құрылымдар  кейде биологиялық  ретінде  белгіленеді (3-
сурет).
Ескерту: Гүлсара Сымайылова. «Ұлттық ... кему және ... Оқу ... ... ... – Әлеуметтік - демографиялық құрылым
Әлеуметтік - демографиялық құрылым бұл – туу, өлу некелесу, ажырасу,
миграциялық ... яғни ... ... қала мен ауыл ... ... ... құбылыстардың статистикалық
параметрлері болып белгіленеді екен.
Белгіленген құрылымның әрқайсысы  тұрғындарды ... ... ... ... ... ... ... да, бұл айырмашылықтар
биологиялық негізге тіреледі. Бірақ, адамдар жиынтығының жасы мен ... ... ... ... бір ... ... мен ... елдері  тұрғындарында
әйелдердің басым болып келуі тәуелді. Сондай-ақ,  әртүрлі елдер мен ... ... ... ... ... белгілі бір белгі бойынша  (жынысы немесе
жасы), ... ... ... ... ... ... туралы әңгіме ... ... ... әлеуметтік топтардан тұратынын, олардың орналасу тәртібін,
араларындағы байланыс, қатынастарын, бір-біріне ... ... ... ... ... «халық» деген ұғымның екі ... бар: 1) ... ... кең мағынадағы ұғымды білдірмек. 2) Қоғамдық дамудың әр
түрлі сатыларындағы таптық және топтық құрамы, жыныс, жас ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік үлкен топтардың
бірлігі.
Бұл ұғымға кіретін таптар мен ... ... ... ... ... ... дамуына әсерін тигізетін міндеттерді шешіп ... ... ... ... ... ... жеке адамдар, еңбекшілер
бұқарасы, материалдық және рухани игіліктерді, ... ... ... ... өмірінде түбегейлі өзгерістер жасаушы күш. Қоғам дамуындағы
адамзаттың шешуші рөлін жоққа шығарып келген ... ... ... адамдарды
тобыр деп есептейтін реакцияшыл әлеуметтанудың «қате» пікірлерін ... әр ... ... ... ... ... ... тұңғыш
рет айқындап берген марксизм тұжырымдамасы болды. Жалпы халық әрбір жеке
адамдардан, топтардан, ... ... әр ... ... ... ... олар әр ... қоғамда әр түрлі орын алады,
қызмет атқарады, бір ... ... ... ... ... ол туады,
өледі, өседі, азаяды, т.б. процестер ұдайы ... ... ... ... да ... өсуі ... ... емес және бірдей болуы
мүмкін емес. ... ... үш ... болады ( Европойд, Моңғолойд,
Негройд). Осы үш нәсіл табиғи заңдылыққа байланысты әр ... ... ... Азия ... көздері сығырлау, аққұба келген, бойлары
аласалау халық тұрады. ... ... ... ... ұзындау, көзі көк
халықтар тұрады. Африка құрлығын түрі ... шашы ... ... ... ... бір ұлт ... Ол бірнеше ұлттан құралуы ... ... ... арғы ... бір, дәстүрі, салты бір, іс-қимылдары ұқсас
келетін топты айтамыз. Ұлт деп, діні бар, тілі бар ... ... ... ... ... деген қажеттілік құл иеленушілік құрылыста
туды. Ең тұңғыш халық санағы – Мысыр жерінде, ... ... ... ... ... ... Біздің еліміз орналасқан Орталық Азия аймағында ол
VIII ... ... ... ... Ал Киев ... ... XI
ғасырда, Мәскеуде халықтың статистикалық есебі XV ғасырда ғана басталды.
Қазақстан, Ресей империясы және т.б. ... КСРО ... ... ... 7
рет жалпы халық санағы өткізілді. Олар: 1897, 1926, 1939, 1959, 1970, ... ... Ал 1999 ... ... жаңа ...... ... мәртебесінде жүргізілген алғашқы халық санағы еді. ... ... ... қозғалысының ең аз кезі – қыс маусымына сәйкестендірілген.
Санақ аяқталғаннан кейін халықтың бір бөлігіне бақылау ... ... ... ... ... ... бір ... аралығында өткізіліп
отырады [13].
Мемлекеттер органдар үшін жыл ... ... ... оның ... мен
орналасуы туралы мәліметтер аса қажет. Әрі мұндай бір жолғы есеп – ... ... ... т.б. осы ... мәліметтер алуға мүмкіндік береді.
Сондықтан бір орталыққа бағынған мемлекеттер құрыла бастағаннан ... ... ... ... ... ... ... Бұл міндетті
бас кезінде діни мекемелер жүргізді. Шіркеулердің діни ... ... одан ... ...... ... мақсатында алдымен, XVI
ғасырда Швецияда, кейіннен басқа елдерде туу мен ... ... мен ... ... ... ... ... Кейіннен бұл тіркеме есептеулер
міндетті түрде жүргізілетін болды. 1940 жылдардың соңынан бастап дүние жүзі
мен оның ... ... ... ... есебін БҰҰ-ның экономикалық және
әлеуметтік кеңесіне қарасты ... ... ... ... 1949 ... ... бұл ... жыл сайын «Демографиялық
жылнама» басып шығарып отырды. Мұнда жарияланып ... ... ... ... ... өте кең ... берілді. Сол сияқты дүние
жүзі халқының өсіміне байланысты ... ... көп ... ... елде халық санағы әр кезеңде әр түрлі бағдарлама ... ... ... ... материалдардың бәрі бірыңғай
емес. Көптеген елдерде қазірге дейін халықтың ұлттық немесе нәсілдік құрамы
және халықтың күнделіктері есептері дұрыс ... ... ... ... халықтың жыныстық (мысалы, Жаңа Гвинея, Филиппин)
немесе діни (мәселен, ... ... жүйе ... құрамының есебі
жүргізілмейді. Сондықтан есептеу мәліметтері шын мәніндегі жағдайға дәл
келмеуі де ... ... ... ... ... бөлгенде, олардың
экономикалық - әлеуметтік белгілеріне емес, демографиялық негізіне, ... ... ... ... ... бөлуде. Соған қарамастан, БҰҰ-ның
осы Комиссияның жарияланып отыратын материалдары – халықтар туралы ... ... көзі ... ... ұдайы өсуі – адамдардың ұрпақ ауысуы нәтижесінде жүзеге асып,
оның саны жастық және ... ... ... ... ... өсуін
ықтималдап екі негізгі топқа бөлеміз. Оның бірінші типінде ұрпақтар ... ... ... ... немесе кемуі байқалады. Бұл құбылыс
көбінесе дамыған елдерге тән. Онда халықтың тууы мен оның өлімі аз ... ... ... өсу ... ... ... ... Халықтың
ұдайы өсуінің екінші типінде келесі ұрпақтың санының алдыңғысына қарағанда
көп болкы тән . Бұл ... туу мен ... өсім ... ... аса ... келеді. Бұндай жоғары деңгейлі көрсеткіш Африка, Азия, ... ...... ... ... Америкасы мен Мұхиттық аралдар ... ... ... ілгері дамуы, дүние жүзі халқының көбеюі нәтижесінде
жүзеге асып, оның саны жастық және жыныстық құрамы өзгереді.Осы кезге дейін
жер шарында ... ... ... ... тип ... болып келеді. «Әрі қарай
қалай болады?» деген заңды ... ... ... жүзіне халықтың шамадан тыс
артық көбею қаупі төнбей ме? Өйткені біздің планетамыздағы ресурстар шексіз
емес қой! Осы ... ... ... ... үшін тек қана жер ... ғана ... ... сонымен бірге халықтың табиғи өсуінің заңдарын
да білу қажет. Халықтың ... өсуі туу мен ... ... ... арасындағы айырма табиғи өсім деп аталады. Оның сан- мөлшері 1000
адамға шаққандағы промиле (‰) ... ... ... ... туу – 28 ‰, өлім – 10 ‰, ал ... өсім – 18 ‰. ... ... өсуіне
бірнеше факторлар әсер етеді. Бұл ... ... 5 ... ...... фактор. Адамдардың тууы мен өлуі – биологиялық
құбылыс . Сол сияқты ... ... ... әр түрлі климат және ... ... әсер ... Ал, ... ... бұл – қайтымсыз процесс.
Көбінесе адамдар физиологиялық қартаюдан емес, ... олар ... ... да ... өледі. Аурудың таралуы әрбір жердің табиғи
ортасына байланысты болуы мүмкін. Мысалы, батпақты жерлерде – ... ... – ұйқы ... ... ...... фактор. Бұған жататындар: халықтың
тұрмыстық хал-ахуал деңгейі, денсаулықты сақтау ... ... ... ... ... мәдени және білім деңгейі,
шұғылданатын кәсібі, т.б.
3. Табиғи ... ... әсер ... ... ...
демографиялық топқа біріктіріледі. Бұларға: халықтың жастық және ... ... және ... факторлары да жатады.
4. Табиғи өсімге үлкен әсер етуші негізгі факторлар тобының бірі – ... ... және ... ... Мысалы, көп балалы болу,
әдет-ғұрыптарының сақталуы, мұндай жағдай демографиялық дәстүр деп аталады.
Діннің әсеріне ... ... ... ... т.б. ... көбеюді қолдайды.
Кейбір діндердің тууға онша әсері жоқ, ... ... ... ... Халықтың табиғи өсіміне әсер етуші факторлар арасында ерекше орынды
соғыс пен стихиялық апаттар алады. Әсіресе ... екі ... ... аса көп. ... ... ... шамамен 10 млн-нан аса адам
көз жұмса, Екінші Дүниежүзілік соғыста 50 ... жуық адам қаза ... ... ... ... адамдардың тұрмыс ахуалының төмендеуіне, аш-
жалаңаштыққа, түрлі ауруларға шалдықтырады. Әрі қосымша шығындарға ұшырады.
Мысалы, ... ... ... ... халықтың жыныстық құрамы бұзылуы,
үеркектердің біраз ... ... ... ұшырауы туудың мөлшерінің
азаюына алып келді. Табиғи апаттардың – жер ... су ... ... температуралық режимдердің шұғыл өзгерісі, т.б. жыл сайын
мыңдаған адам ... ... ... көрсеткіштердің түрлеріне ... ... ... ... олар мына ... ... жіктеледі:
1) Халық саны-санақ кезінде анықталады. Санақ аралығындағы кезеңде санақ
деректеріне және халық қозғалысының ағымдағы ... ... ... саны мен жас- ... ... туралы деректерді есептеу арқылы
алады;
2) Халықтың табиғи өсімі- белгілі бір кезеңде тірі ... мен ... ... ... тең. ... өсім оң ... болуы
мүмкін, егер туғандар саны өлгендер санынан асып түссе, немесе кері
жағдайда – теріс (табиғи азаю);
3) Халықтың ... ... ... бір ... осы ... ... мен сыртқа кеткендер санының арасындағы айырмашылығына тең. Көші-
қон оң шамада (егер келгендер саны мен ... ... ... көп
болса), немесе теріс болуы мүмкін (егер келгендер саны ... аз ... ... ... ... жылыстауы орын алады;
4) Халықтың жалпы өсімі - табиғи өсім мен ... ... ... ... ... Жасы мен жынысы бойынша халық құрылымының көрсеткіштері- халықтың
маңызды сипаттамасы болып саналады. Көрнектірек болу үшін олар ... ... ... ұсынылады. Жас-жыныс пирамидасының тік осі
бойынша графикалық кескіндеу кезінде жалпы халық ... ... ... ... туған жылын, көлденеңнен- әрбір жастағы адамдар
санын: осьтің сол жағына- ... оң ... ... ... Туудың жалпы коэффициенттері- бала туу қарқындылығының барлық халыққа
қатынасы бойынша анықталатын көрсеткіш. Жыл бойына тірі туғандардың
жалпы санының ... ... ... ... ... ... 1000 халыққа шаққанда есептеледі;
7) Өлімнің жалпы коэффициенті- ... ... ... ... Жыл ... өлгендердің жалпы санының халықтың жылдық
орташа санына қатынасын көрсетеді. Әдетте 1000 ... ... ... өсім ... туу мен ... жалпы коэффициенттерінің
айырмашылығы ретінде алынады [17].
Енді осы аталған көрсеткіштер негізінде ... ... ... ... қышқаша тоқталсақ.
Демография мәселесі қай кезде де болмасын ... ... ... ... Оны ... қазіргі халықнамалық ахуалын қысқаша талдаудан
бастайық.
1.Елдің демографиялық жағдайы нашар деп ... ... ... ... Елдегі халық саны жыл сайын азайып келе жатқан жағдайда: Қазақстан
халқы жыл сайын артып келеді ... 200 мың ... ... яғни бес ... 1 млн адам ... ... ... 2030 жылы Қазақстан халқы 20 млн-
ға, ал 2050 жылы 25 млн-ға (қазір 16,6 млн) жуықтайды. Бұл - оң ... ... ... ... жыл ... ... келеді (жыл сайын 800 мыңға).
Яғни, Қазақстанның болашақтағы демографиялық ... ... деп ... ... ... халықтың пайыздық өлшемі азайып бара жатқан
жағдайда: бұл өлшемге келсек, ... ... ... өлшемі жыл
сайын артып келеді. 2020 жылы Қазақтар Республика халқының 70 пайызынан
асса, 2040 жылы ... ... ... 80 ... ... ... 60 пайыз). Бұл да - оң көрсеткіш. Ал Ресейде орыстардың пайыздық
көрсеткіші азайып ... ... ... ... ... ... ... өсіп келеді.
- Елдегі халықтың өсімі тым жоғары болған жағдайда ... ... ... Қытай сияқты халық санын шектеуге мәжбүр болады, немесе халықтың
жылдық өсімі елдегі экономиканың ... ... ... ... ... ... яғни экономиканың өсімді халықтың өсімі жұтып
қояды да, жан ... ... ... табыс кеми береді): Қазақстан халқын
тез көбейіп келе ... деп ... ... Бұл да оң ... ... өсім ... ... болуы керек еді. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... оралмандарға
бөлінетін квотаны арттыра беруі қажет. Үшіншіден, көшіп жатқан өзге ұлт
өкілдерін жібермеу күш салып, ... ... ... ... ... ... ... экономикасының жыл сайынғы орташа ... 9 ... ... ... 2 ... болып отыр.
- Елдегі халықтың орналасу тығыздығы әр аймақта, әр шекараның маңында
әркелкі болған ... ... ... ... ... ... екені болмаса, Қазақстанда бұл көрсеткіш барынша біркелкі. Бұл ... ... ... ... ... ... қарай жылжуы керек еді, осыны
ескергенде, Астананы көшіру демографиялық ... оң ... ... ... ... мен Қиыр Шығыста халық өте аз ... ... ... ... ... ... ... бос жатыр және ол аймаққа Қытай
елінен қоныс ... таяу ... ... ... ... ... қатер.
- Елдегі халықтың орташа өмір сүру ұзақтығы тым ... ... ... орта жасы тым кәрі ... ... адамның орташа өмір
ұзақтығы өте төмен (әлемде 122 ... Бұл - оң ... ... ... ... ... ... байланысты арта береді деген үміт бар.
Халықтың орта жасы ... 23 ... [18]. Бұл - оң ... Ал ... бара ... ел. Халықтың орта жасы 23-те дегеніміз - біріншіден
жас халық дегенді білдіреді, ... ол әлі ... ... ... және ... өзгерістерді тез қабылдайды дегенді көрсетеді.
Қазақ - еліктегіш ... Бұл оның осы ... ... бір 200-300 ... ... орта жасы қырыққа тақалғанда, бұл еліктегіштіктен арылады.
Халықтың жас ... оның ... ... Шынында да Қазақстанның (шағын ғана
ел болғанмен, 15 млн деген бір ірі қаланың ... ғой) өнер және ... ... белгілі. Ал халық есейген кезде (мысалы Жапония, Ресей,
Германия тәрізді) ... ... ... ... ... ең ... ... орташа өмір сүру ұзақтығының тым төмен болуы.
- Қала халқының саны мен ауыл халқының санында немесе жұмысшылар мен
шаруалардың саны ... ... ... ... Елде ауыл халқы неғұрлым
басым болған сайын ол аграрлы ел болады, ал қала халқы басым болған ... ел бола ... ... ... ауыл ... ... ... еді, алайда соңғы жылдары ауылдан қалаға қарай ағылып көшу басталып
кетті. Алайда ... ... ... ... мәселесіне тап болып
қиын күрмеуден шыға алмай отыр. Сонымен қатар қала халқының үлес ... және ... ... үрдістері өзінше бірнеше мәселелерді алып келеді.
Нашақорлық, араққұмарлық, ... ... ... ... ... ... секталардың, миссионерлердің ықпалының артуы, АҚТҚ дертінің
таралуы, елде ... қыз ... ... аз ... ... құрмағандардың
және үйленбеген сүрбойдақтардың көбеюі, тірі жетім сәбилердің және ... ... ... ... қалған қарттардың саны көбеюі – бұның
бәрі халықнамалық тұрғыдан тым ұнамсыз мәселелерге ... ... ... ... ... ... және ... өмір салтына еліктеуден
және «құдайсыздықтан» туындаған еді. Бұл бағытта енді Қазақстан жастарының,
кейінгі ұрпақтың жағымсыз әдеттерге бой ұруы ... ... ... келе ... туралы айтуға болады. Оған себеп - ... ... ... ... ... ұлттық идеологияның қарқын алуы және
адамгершілік пен ... ... ... ... ... Ислам діні
ықпалының жастар арасында кеңінен тарауы. Бұл үш жағымды факторды ... ... ... да ... ... өлшемдер бар,соның ішінде бастысы халықтың
қартаюы, яғни жастарға қарағанда қарттардың саны көп ... ... ... ... ... ... ... Қарттар тым көп, ерескетер одан аздау,
ал балалар тіпті аз. Кері кету ... осы. ... ... ... ... ... сәбилердің дүниеге келу саны ... ... ... және ... ... ... тиіс. Ал қазақтар жас халық. Бұл да жағымды
көрсеткіш. Осы негізгі көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... ... т.б. салыстырғанда)
жақсы деп айтуға болады.
Көпшілікті Қазақстандағы халық санының өсуі алаңдататын тәрізді. Шыныда
да ол төмендеу, егер ... үлес ... ... да жергілікті
халықтың өзіндік табиғи өсімі төмен еді. Бір ... ... ... ... ... ... қазақ тілін дамытуда маңызды болды.
Бірақ мемлекеттік көзқарас қалыптастыра отырып,    бұл ... ... ... ... ... ... ... Кез келген
халықтың үлкен бөлігі басқа ... ... ... және олар ... ... ... бара жатса, демографиялық жағдай қиын, ... ... ... жер ... тарыдай шашырап кетуіміздің және шекара
бөлгенде арғы жақта қалып, көрші ауылдағылардың бірі ... ... ... ... себептері бар.
Дегенмен басқа елдердегі қазақтардың саны  5 ... асып ... ... емес. Сондықтан шетелде тұрып жатқан қандастарымызды атамекеніне
шақырып жатсақ, бұл өте  дұрыс. Мұның демографияға, халықтың санының ... әсер ... ... ... ... байланысты оралмандар көп
қоныстанған  өңірдің бірі  ... ... ... айта ... ... қаласының жанынан жаңадан құрылған Мұнайлы ауданы бар. Бұл ... ... ... ең көп ... ... бір ... Осыдан
бес жыл бұрын аудан алғаш құрылған кезде халқының саны 40 мың еді. ... ... асып ... [19]. ... ... орталығы Батыр поселкесі
салынып жатыр.
Десек те, ... алып ... ... сыймай кетіп қалып
жатқандар да жетерлік. Бұл ... ... ... өз ... ... ... бір ... көші-қон заңымыздың солқылдақтығы болғанды.. Кім де
болсын, әлеуметтік-тұрмыстық жағдайының жақсы болғанын қалайды.
Қандастарымыз ... елде күн көре ... ... жоқ. Атамекенін
аңсап, орныққан жерін, кәсібін  тастап келеді.  Сөйтіп ... ... бола ... не жұмысқа тұра алмай, бөтен елде көрмеген тепрішті
өз елінен көреді. Яғни, біздер қандастарымызды шақырғанмен, оларды ... және ... ... ету мәселесін шешпей, оны өздеріне ысырып
тастай саламыз. Осыдан ... мен ... таба ... ... түскен
қандастарымыздың көшін кері бұрып жатқандары бар. Бұл, ... ... ... ... мемлекеттік мекемелердің айналасында
жүргендердің жалған ... ... яғни ... ... ... ... ... қаржыны пайдалану фактілері де анықталып жүр.
Жалпы, әртүрлі тарихи жағдайларға байланысты басқа елдерге кетіп,
солардан ... ... ... ... деп, ... ... үш ... бірі екенімізді жария еткеніміз өте дұрыс болды.
Бір жағынан халықтың санын, қазақтардың санын көбейтсек, екіншіден, ... ... ... болды. Бірақ мемлекетік көзқарас қалыптастыра
отырып,    бұл мәселені толыққанды шешіп,  қабылдауда ... ... ... келер болсақ, ендігі жерде бұрынғы  ағаттықтарға жол ... ... ... ... ... ... ... сіңіп,
орыстанып, қытайланып, өзбектеніп және ... ... ... ... тиіспіз.
Оны қаржылай қолдау керектігі айтылады. Мәселе тікелей қаржыда емес
әрине, Ресейде 2007 жылдан бастап, жаңа туған әр ... 10 мың ... ... ... ... Бұл ... бұл ... халық санын көбейтпейді,
көбейер болса, ай сайын табатын табысы сол 10 мың ... ... ... ... ... еді, ... кедей Африка елдері көбейіп отыр.
Италия, Франция, Германия ... жыл ... ... келе ... ... ... қара нәсілділердің есебінен) ғана сақталып отыр.
Қазақтың жайы қазақтан басқа, Қазақстан мемлекетінен басқа ешкімге
керек емес.  Мысалы, ... ... өз ... ... ана ... мәртебесін көтер алмаудамыз.
Ал, еуропалық қазақтардың кейінгі ұрпағы,  жастары қазақ тілінен ... мен ... де  ... ... ... ол ... ... Сол
себепті, қазақтың санын көбейткіміз келсе, бұл мәселені шешуге ерекше назар
аудару қажет (4-сурет).
Ескерту: Асылбеков М.Х., ... А.И ... ... Оқу ... ... ...... мәселелері
Бұл суреттен көріп отырғанымыздай, біздің елімізде басқа да
проблемаларды ... ... ... санының өсуіне кедергі болып отырған
өзекті ... үш ... бар ... ... Қазақстандағы жағдай мүлде
басқаша: халықтың өсіміне кедергі болып отырған ең бірінші мәселе - ана ... ... ... - ... мәселесі. Үшіншісі - менталитеттегі
өзгеріс, яғни, үйленбей, тұрмысқа шықпай жүріп алу, бала ... ... оны ... ... ... ... ... мұсылманға және
қазаққа жат нәрселер.
2. Қазақстанның демографиясындағы оң ... ... ... ... ... ... анықтап, талдап көрейік:
- Халықтың демографиялық жағдайы қиын деп айтады, егерде сол халықтың
көп пайыздық ... өз ана ... ... болса және қолдайтын мемлекеті
жоқ болса. Ия, бұл біздің еліміз үшін ең ... ... бірі ... ... тілі ... халық өзі де жоғалады. Қазір Қазақстанның
өз мемлекеті бар. Қазақ тілі Заң жүзінде ... ... отыр ... ... ... 30 ... (3 ... жуық адам) өз ана ... 250 ... аса ... ... ... халық үшін түсінуге
болатын көрсеткіштер болғанымен, бұл әрине оң нәтиже емес. ... 20 ... ... ... ... ... деп ... Сонда да қазақ тілін
меңгерушілер санының көңіл-көншітерлік жағдайда емес екені ең ... қиын ... ... ... ... ... қиын деп айтылады, егер сол халықтың көп бөлігі
шет елдерге бытырап кеткен болса және олар басқа ... ... ... ... ... ... шамамен 5,3 млн қазақ тұрады. Бұдан шығатын
қорытынды - елдегі қазақтың тең ... ... ... ... ... Бұл - оң ... ... Жер шарына тарыдай шашырап
кетуіміздің және шекара бөлгенде арғы жақта қалып, көрші ... ... ... шыға ... де ... ... бар. Бүгінде
Қазақстан ғана әлемде тек өз ... ... ... ... ... ел екен.
Енді басқа ұлттардың құрамына сіңіп жоғалу қазіргі ... ... ... және ... мәселелерімен, сол елдегі қазақтардың
қазіргі жайымен байланысты. Ал, ... ... ... ... ... ... буын" деген атаумен белгілі) қазақ тілінен де, рухы мен
дәстүрінен де (қазақшылықтан) ажырап барады. Бұл ... - ... Бұл ... ... жай. ... және мемлекетаралық дәрежеде осы ... ... ... ... оны ... ... ... жинау арқылы және шетелдегі
қазақтарды мәдени қолдау арқылы шешуге ... ... ... ... айту
керек, ол елдерде қазақ мектебі болмағасын-ақ, қазақтардың өз мәдениетін
жоғалта бастауы орын ала береді. Ол ... ... ... ... бөлімшені түйіндей келе, демографиялық құрылым бұл – туу, ... ... ... ... ... қала мен ауыл ... сияқты құбылыстардың статистикалық параметрлері болып
белгіленеді. Белгіленген құрылымның әрқайсысы  тұрғындарды келесі  белгілер
бойынша  құрамын ... ... ... ... ... ... қандай бөліктерін, әлеуметтік
топтардан тұратынын, олардың орналасу тәртібін, араларындағы байланыс,
қатынастарын, бір-біріне ... ... ... ... ... даму ... ... табылатын әдіснама ресми статистика
жүйесін дамытудың қол жеткізілген деңгейінің маңызды индикаторы ... осы ... ... ерекшеліктерін және халықаралық
стандарттар мен ... ... ... ... ... ... ... саясаты: бағыт бағдарлары
Жалпы демографиялық хал-ахуалға кейінгі жарты ғасыр ішінде ... ... ... ... саясат әсер етіп отыр. Бұл
жүйелі түрде – халықтың ұдайы өсу процесіне, ... оның туу ... ... мақсатында жүргізіледі. Ол екі түрлі бағытта ықпал ету
аясында, халықтың өсіп-өнуіне ... ... ... үгіт-
насихат және басқа да шаралар жүйесінде жүргізілуде. Мысалы, халықтың ... ... ... ... ... ... демографиялық саясат
белсенді түрде жүргізілсе, екінші типінде керісінше, оны ... ... ... ... ... мөлшерін жоспарлау жөнінен,көптеген дамушы
елдерге ауқымды бағдарламалар жүзеге асырылуда.
Біздің елімізде де ... ... ... және ондағы
жағымсыз тенденцияларды болдырмауға бағытталған қолдау саясаты жүргізілуде.
Осы орайда оған үкімет тарапынан ерекше көңіл бөліп, 2000 ... 17 ... ... мемлекеттік демографиялық концепциясы туралы»,
ал 2001 ... 30 ... ... 2001 – 2005 ... ... даму ... жайлы қаулылар ... ... хал – ... ... ... және ... ... «Көші – қон және демография жөніндегі агенттік» ауқымды іс-
шаралар жүргізілуде [20].
Дамушы елдерде 1950-1990 жылдар арасында, халық өлімінің күрт азаюы ... ... ... деңгейінің сақталуы нәтижесінде халықтың өсімі
жоғары ... Бұл ... ... ... деп ... Оның
нәтижесінде , мұнда тұратын жер шары халқының 2/3 бөлігі ... ... ... ... жүзі халқын соңғы 40 жылдай уақытта екі еседен аса
өсірді. Мысалы, дүниежүзі халқы 1960 жылы 3 ... ... ... ал ... оның саны 6 млрд.–тан асты. Мысалы, ТМД елдерінде 2011 ... ... млн. ... ... отыр.
Халықтың ұдайы өсуінің екі түрлі: дамыған және ... ... ... ... ... ... ... түрлеріде бар. Осы
халықтың ұдайы өсуінің бір типінен екінші типіне өтуін француз демографы А.
Ландри «демографиялық төңкеріс» деп ... ... ... ... ... көптеген Еуропаның дамыған елдеріне тән болып отыр. Бұл
елдерде ... өсуі ... ... оның ... ... ... ... Венгрия, Скандинавия елдерінде, халықтың көбею қарқынында
жеке дүние бөліктері мен елдер арасында өзгерістерге әкелді. Мысалы, 1960-
2000 жылдар ... ... ... 25% –ға ... ол ... – 114% ... ... Солтүстік Америкада 147%-ға көбейді.
Халықтың ұдайы өсуінің өтпелі түрлеріне келсек, олар туудың орташа
мөлшерімен, өлімнің аздығымен және ... ... ... сипатталады.
Халықтың ұдайы өсуінің бір түрден екінші түрге ауысуының негізгі себебіне
қоғамдағы әлеуметтік – ... ... ... Ол өз ... ... ... тууға әсер ете отырып, халықтың
құрылымын үлкен өзгерістерге ұшыратады. ... ТМД ... ... 2010, 2011 жыл ... ... ... саны 17,8 %-ды құраса,
Арменияда 8,5%-ды құрайды [21].
Мәселен, адамзат қауымдастығы өз басынан табиғи өсімнің аса ... ... ... ... әлем ... ... ... елдердегі
халықтың күрт өсуін болдырмай тұрақтандыру қажет. ... ... жыл ... ... ... ... ... тұрақтандыруға жетудің
тура жолы бірінші кезекте – дамуы кенжелеп қалған елдер халқының өмір сүруі
мен мәдени деңгейін ... ... мен ... ... Бұл ... осы
тұрғыдағы көптеген дамушы мемлекеттердің ұстанып отырған демографиялық
саясатының маңызы зор.
Демографиялық саясаттың негізгі сипаты ... ... ... және ... ... ... ету және осыған мейлінше тиімді
жолдармен жетуді нысана етіп ... ... ... биік ... үшін ел ... ... ... көші-қон мінез құлқына
қоғамдық-психологиялық және әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ерекше көңіл бөлуі тиіс.
Демография- қоғам өміріндегі өте маңызды ... Оған ... ... ... тарихын, қазіргісін, болашағын аңғарады. Демография- ғаламдық
деңгейдегі ғылым.
Қазір біздің ... ... ... ... көңіл бөлініп
жатыр. Оның дәлелі - 1993 жылдан ... ... ... қол
қоюымен күшіне енген «Иммиграция» туралы заң. Осы ... ... ... ... (1991 ... бері ) астам оралман көшіп келген [22]. Қазақ халқы
бабалардан қалған біртұтас ұланғайыр далада ұлт ... ... ... оны ... ... «Біз, ортақ тарихи тағдыр
біріктірген Қазақстан халқы, байырғы ... ... ... ... [23]» деп жазылған сөздер де айғақтайды.
Демографиялық саясат кез-келген шынайы ... ... ... ... қалайды. Кейбір мемлекеттерде (Қытай, Египет, Индия)
халық шеттен тыс тым көбейіп, немесе керісінше саны ... ... ... ... ... ... ... Англия) халықтың
санының кеміп кетуі байқалады.
Қазақстан Еуразия құрлығының түркі тілдес ... ... дәл ... ... ... жерлерде тұратын шығыс халықтары
(қазақтар, өзбектер, ұйғырлар, әзербайжандар, түріктер, дүңгендер) тарихи
дәстүрлерін сақтауға тырысады, ... ... ... ... әсіресе,
қазақтар қазіргі заманның ағымына қарай батыс ... қала ... да ден ... Сонымен бірге Республикада татарлар, корейлер,
шешендер, гректер, башқұрттар, армяндар, молдавандар сияқты демографиялық
өтпелі бағытпен ... ... ... ... ... шет ... өкілдері бар. Шығыс халықтарының, әсіресе, түркі тілдес
халықтардың отбасылары көп жанды және басым ... жас ... ... ... ... еуропалықтарда, негізінен славян тіліндегі халықтарда,
баланы аз туғандықтан, ... ... ... мен егде ... ... ... демографиялық дәлел бойынша, Қазақстандағы
орыстар қазақтарға қарағанда жас жағынан екі есе ересек деген сөз.
Қазақстанның этникалық өзегі болып ... ... ... саны жағынан
да, сапасы жағынан да өсуі қажет. «Қазақстан-2030» жолдауында Президент
Н.Назарбаев ... ... әр ... даму ... бар екенін айта келіп,
былай деген еді: «Біз - ... ... ... бен ... ... ... елміз. Сондықтан да біздің моделіміз басқа ешкімнің моделіне
ұқсамайтын болады. Ол өз бойына ... ... ... ... өз ... қазіргі кезеңінде демографиялық дағдарыс сатысында
тұр, бұл қоғамның келеңсіз ахуалын көрсетеді. Осының себебі бойынша ... ... ... ... ... ... үшін ... өзекті болып отыр.
Қазір әдеттен тыс жағдай қалыптасып отыр. Халық санының тым ... еш ... ... ... ... халық санының тым
арту мәселесі алаңдаушылық туғызып отыр. Қазақ халқының демографиялық дамуы
туралы сөз болғанда өткенде әртүрлі ... ... ... байланысты
оның аман қалған санының ... ... мен ... ... яғни
Қазақстанның тыс жердегі қазақтардың ... ... ... ... ... ... грек сөзі, шашыранды өсу деген мағынаны білдіреді.
Осылайша басқа жаққа кетіп, шашыранды жүргендердің немесе ... ... өз ... қайтып оралғандарын репитрианттар дейді.
Диаспораны қазақша шашырау, ал репатрианттарды ізгі тілекпен еліне қайтқан
майтабандар деп айтады.
Әлемде, ... оның ... ... ... ... – бұл ... төмендеуі. Дегенмен, мейілінше аз дамыған елдерде керісінше ахуал
басым – онда халық саны төмендемей, керісінше өсіп келеді және егер ... ... ... ... Еуропа елдері бірінші ондыққа кірсе, ал ... ... ... ... ... ... аса кедей африка елдері
кіреді. Қазіргі заманғы ... ... ... демографиялық
проблемаларды шешудегі шетел тәжірибесін зерделеу аса ... ... ... ... ... тәжірибені пайдалану отандық реттеу
институттарын жетілдіруге, тәжірибеде өз өміршеңдігін көрсеткен барынша
тиімді моделдер мен ... ... ... етеді [25].
Шетелдерде ұлттың қартаюы және өмір ұзақтығы проблемасы ... ... ... Өмір ... ... жоғары елдер рейтингінде Андорра (Франция
мен Испания аралығындағы Перенейде орналасқан ... ... ... 83,5 ... ... көш бастап келеді. Ел екінші дүниежүзілік
соғыстан кейін ... ... ... ... ол ... және ... ... еді. Жапония, Макао (Қытайдың айрықша әкімшілік ауданы),
Сан-Марино мен Сингапурда өмір ұзақтығы жоғары. Сахараның ... ... ... ... адамдар ең аз өмір сүреді. ЖҚТБ ауруы, ... ... ... ... 35 жасқа жетпей өлуіне әкелді. Свазиленде
елінде адамдар тым ерте өледі, ... ... өмір ... 34,1 ... ... ... ... және Зимбабвадағы ахуал бұдан сәл жақсы.
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап қазіргі кезге дейін Ресейде халық
санының күрт ... ... ... РФ ... ... ... демограф Е. Андреевтің болжамы ... ... ... азаю ... 2010 жылы – 138,7 млн. ... 2020 жылы – 131,2; 2030 жылы – 121,1;
2040 жылы – 108,3; 2050 жылы – 93,8 млн. ... РФ ... ... ... бойынша 2011 жылға халық санының құлдырауын 143
млн. ... ... тұру ... Әр жыл ... ... халқы 700–150
мың адамға азайып отыр. Халық санын 2011 жылы 143 млн. адам ... ... ... негізі жоқ. Бірқатар себептер бойынша, ең
бірінші Ресей халқы санының ... ... ... ... ... саны 143 млн. адам, яғни 2011 жылы азаю саны және 3 млн. ... 2050 ... ... ... ... өсім ... болжаудың барлық
нұсқалары, тіптен бала туудың және халықтың өлімінің ең ... ... оның ... ... ерекшеліктері салдарынан (халық
құрамында жастар үлесінің аз ... және жасы ... ... жоғары болуы)
халықтың табиғи өлімінің болмай қоймайтынын көрсетіп отыр. [26].
Дүниежүзілік демографияда балалық жасты 0-12 жас, ... 13-16 ... ... ... ... ... 16-60 жас, ... жасты 60-тан
жоғарыдағылар арасында ... ... ... Кей елдерде жастық
құрылымды жастар (0-19 жас), ересектер (20-59 жас), кәрілер (60 ... кей ... ... (0-14 жас), ... (15-64 жас), ... ... ... жасы деп бөлу қалыптасқан [27]. Төмендегі 1-кестеде
шетелдегі халықтардың орташа жасы көрсетілген.
1-кесте – 2011 ... ... ... ... өмір сүру ... ... ... жасы |
|Германия |78 ... |81,3 ... |79 ... |83 ... |37,4 ... |83 ... |71,9 ... |78.3 ... |35.4 ... |83.5 |
| | ... Прімжарова К.К. «Шетелдегі әлеуметтік жұмыс» ... ... ... кестеден көріп ... ... ... Сан-Марино
патшалықтарында тұратын халық басқа ... ... ұзақ ... Бұл ... орта жас шамасы – 83,5 жыл. Жапония елі де ұзақ ... – 81,3 жас. Ал өмір сүру ... ... ... ... ... - 35.4 жасқа тең.
Қазіргі кезде орта есеппен Қытай бойынша ... ... бір ... 140 ... ... ... жағдайда Қытай елден өз азаматтарының
кетуін көтермелейтін болады, бұл ... ... ... ... әсер етуі мүмкін. Гендерлік баланстың бұзылуы дамыған өңірлердегі
ерлер әйелдер санынан астам болып отырған Үндістанда да байқалып ... ... ... ... ... ... бала алдыру тәжірибесінің
таралуында жатыр.
Статистика бойынша еуропалықтар ... екі ... бір ... Өспелі демографиялық дағдарыс бірқатар факторлармен байланысты.
Соңғы он жыл ішінде, мысалы Еуропада ... саны 30%-ға ... Жыл ... сан 1 ... 200 ... ... отыр. Бұл бойынша Бельгия мен Испания көш
басында келеді, онда соңғы он жыл ішінде ... ... саны ... ... ... оған өз ... мүмкіндіктерін іске асыруға
мүмкіндік бермейтіні адам кездестірген басты ... ... ... ... ... себебі, мамандардың есебінше кеш
некелесу болып табылады. Мәселен, әйелдер бүгінде тұрмысқа 28 ... ... 1988 жылы ... ... орташа жасы 26 жасты құраған екен. ... ... ... құру ... ... үрке қарайды. Некелесу
жасы кейбір елдерде ерлер мен ... үшін тең ... ... ... ... ... жасынан үлкен болып келеді [27]. Оны ... ... көре ...... заң ... ... ... жасы
|Мемлекеттер ... жасы ... жасы ... |18 |16 ... |18 |16 ... |16 |16 ... |18 |15 ... |16 |14 ... |14-18 |15-21 ... провинциясы |14-16 |12-16 ... |16 |14 ... |18 |16 ... |18 |16 ... |18 |18 ... |18 |18 |
| | | ... Прімжарова К.К. «Шетелдегі әлеуметтік жұмыс» кітабы негізінде
автор құрастырған
Жоғарыдағы ... ... ... ... заң ... рұхсат етілген жасын көреміз. Яғни, ерте некелесу ... ... да, ... жасы ... да ... Канада, Квебек провинциясы,
Латын Америка, АҚШ ... тән ... ... ... ... ... көрсеткіш арқылы, яғни адамдардың тең жартысының некелесу ... бала ... ... ... және жас ... ... ... байланысты демографиялық дағдарыс қарсаңында тұр. Арал қала
– мемлекеттің халқы 4,5 миллион адамды құрайды, олардың 76%-ы ... 64 ... 4,2 млн. адам ... ... ... арналған қажетті бала
туушылық – жылына 50 мың нәрестені құрайды. Қазіргі ... өсім 36 ... ... 2050 ... ... Еуропадағы ең кәрі ел Испания болмақ, бұл
Еурокомиссияның Eurostat статистикалық қызметі жариялаған есепте ... ... ... ... ... ... ... жаста болмақ.
Бала туудың және ұзақ өмір сүрудің төменгі деңгейі, испандықтардың ... ... ... ... ... саны 300 млн. адамнан астам болып отырған АҚШ-та демографиялық
ахуал қолайлы. АҚШ-тың халық санағы бюросының ... ... ... 7 секундта бір нәресте дүниеге келсе, әрбір 13 ... ... ... 31 секундта елге жаңа эмигрант келеді. Осылайша ... АҚШ ... ... 11 ... бір адамға толығып отырады. АҚШ халық
саны жағынан ... мен ... ... ... ... орын ... және
үнемі халық өсімі тіркеліп отырған батыстағы жалғыз ел болып саналады.
Мәселен, 100 млн. тұрғын 1913 жылы ... ... 100 ... ... жыл, ... 39 жыл ... болды. Көрсеткіштер болжамы бойынша халық
саны АҚШ-та 2041 жылы 400 млн. адамға жетпек. ... ... мен ... ... байланысты жалпы әлемдік демографиялық үрдіс елдің
даму деңгейіне ... ... ... ... ... ... ... әл-ауқатымен байланыстырады, бірақ бұрынғы
индустриялық қоғамдарда бұл ... ... ... байланыстыру
дұрыс емес және дамыған Еуропа елдеріндегі жағдай ... ... отыр ... ... проблемаларды отбасындағы балалар санын ұлғайтуды
айқындайтын атаулы себеп ... ... ... ғана ... ... елдерінде бала тууды қаржылық көтермелеу қысқа уақыттық көбею
әсерін беруі ғана мүмкін және бұл бала ... ... ... ... ғана ... ... ... мемлекеттік қаржыландыру бала тууды
шынымен арттырған болса, онда Италия мен ... бала туу ... ... ... ... ... еді, өйткені бұл елдерде бала ... ... ... ... басқа дамыған мемлекеттермен салыстырғанда
анағұрлым жоғары. Алайда, бұл елдерде адами әлеуетті іске ... ... және ... ... ... ... өтемейді. Отбасы құндылығы,
қоғамдағы құрмет пен бедел, екі ата-ананың да бала ... ... ... саны, некенің орташа ұзақтығы, жалғызілікті ... ... ... ... емес ... ... ... үлкен рөл атқарады. ... ... ... проблема – бұл отбасы институтының келешегі болып ... ... ... ... халықтың басым бөлігі азаматтық некемен ғана өмір сүруді
жөн санап отыр.
Қазіргі заманғы адам жан-жақты дамыған тұлға ... ... ... балалар бар кезде, ал ертең отбасы болған ... ... ... қиын
болмақ. Жеке-даралық ерлер мен әйелдердің санасына ... ... ... ... ... бастады және бұрынғы индустриялық қоғам осы
проблемаға кез болды. ... ... ... кеңістігінде демографиялық
құлдырау себебі пайда болған материалдық проблемалармен, ертеңгі күнге
сенімділіктің жоқтығымен, ... ... ... ... ... мемлекеттік қолдаудың әлсіздігімен, жәрдемақыны беру кезінде
бюрократияның жоғары ... т.б. ... ... ... ... ... эволюциясының ерекше факторынан басқа халық санының шектен тыс артуын
эпидемиялар мен аштықтан болатын өлім санының кемуімен түсіндіруге болады.
Демографиялық ... ... ... ... ... азаюынан асып түсіп
жатады да, ал халқының ... ... ... – экономикалық
жағдайларға тәуелсіз түрде – ақ жедел өсуіне алып келеді [27].
Теориялық ... ... ... ... ... ... ... өсу процесіне, әсіресе оның туу мөлшеріне әсерін тигізу
мақсатында екендігі анықталады. Ол екі ... ... ... ету аясында,
халықтың өсіп-өнуіне әкімшілік, экономикалық, әлеуметтік, үгіт-насихат және
басқа да шаралар жүйесінде жүргізілуде. Ал демографиялық ... ... ... ... ... ... және ... мүддені қамтамасыз
ету және осыған мейлінше тиімді жолдармен жетуді нысана етіп ... ... биік ... жету үшін ел ... ой-пиғылына көші-қон мінез құлқына қоғамдық-психологиялық
және әлеуметтік-экономикалық жағдайға мемлекет пен ... ... ... ... ... ... ... ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІН ТАЛДАУ
2.1 Республиканың демографиялық көрсеткіштеріне сипаттама
Қазақстан Республикасының демографиялық өзекті ... ... оның ... көрсеткіштеріне тоқталған жөн ... ... ... ... ... ... талдау
жасамайынша, Қазақстанның сан қилы күрделі тарихын ұғыну мүмкін емес. ... бес жыл ... ... ... демографиялық метаморфозалардың, яғни,
күрт және кілт өзгерістердің кезеңі деп ... ... ... ... ... ... келбетінің өзгеруіне әкеліп соқтырған
этникалық астары тым мол болды. 
Қазақ елінің ... ... ... нәубет қазақтың демографиялық
тарихында айқын із қалдырды. Өткен ғасырдың ... ... ... одан ... 30-жылдардағы ашаршылық, 37-38 жылдардағы репрессия,
оның артын ала келген Екінші дүниежүзілік соғыс, 50-жылдардан үдере ... ... ... ... ... ... ... табиғи өсімінің
тамырына балта шабумен болды. Осы нәубеттердің салдарынан бір ... ... ... саны 30 пайызға дейін азайып кетті.
Тәуелсіздік алған ... ... ... ... 3 ... ... ұлт ... көшіп кетті. Көшкен өзге ұлт өкілдерінің орнын тарихи
отанына алыс-жақын шетелдерден оралған ... ... ... ... ... жол ... – Тәуелсіздік. Өткен ... ... ... ... ... біршама оңалғаны байқалады. Бірақ,
1999 жылғы көрсеткіш бойынша қазақ ... ... бала саны ... ... ... статистикаға жүгінер болсақ, 1988 жылы қазақ
әйелдерінен туған бала саны 208 мың болса, 1999 жылы 138 ... ... ... жыл ... ... бұл ... 265 ... жетті. Демек, жыл сайынғы
қазақ әйелдерінен туатын бала саны жалпы, соңғы 10 жыл ішінде 127 ... [27]. ... ... ... саны ... өсіп келе ... ... саны дәл бүгінгі күні Қазақстан халқының 65 пайызын құрап
отыр. Жалпы халықтың ... ... 250 мың ... ... ... ... әр төрт ... халық саны бір миллионға артады деген сөз. Осы
қарқынмен өсер болса, көп ұзамай ... ... ... ... ... ... Біріккен Ұлттар Ұйымының критерийі бойынша мемлекеттегі
жалпы халықтың үштен ... көбі ... ... ... болса, ондай
мемлекет көпұлтты мемлекет болып есептелмейді.
Еліміздің ... ... ... ... ... ... құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде
орнықтырады, оның ең қымбат қазынасы- адам және ... ... ... ... деп ... [23]. Яғни, біздің мемлекеттің, тіпті әр
мемлекеттің ... ... ... ... дамуымен айқындалады.
Еліміздің жер аумағы 2724,9 мың км2 құрайды. Аумақ және халықтың тығыздығын
мына ... көре ... ...... ... ... және ... тығыздығы
| ... мың ... ... 1 шаршы км-ге адам |
| ... км | |
| | | 2009 | 2010 ж | 2011 ж |
| | |ж | | ... |2724,9 |5,7 |5,7 |5,5 ... |146,2 |5,1 |5,1 |5,9 ... |300,6 |2,3 |2,3 |2,4 ... |224,0 |7,2 |7,3 |7,3 ... |118,6 |4,1 |4,1 |4,1 ... ... |151,3 |4,0 |4,1 |4,1 ... |100,2 |7,0 |7,1 |7,1 ... |428,0 |3,1 |3,1 |3,2 ... |196,0 |4,6 |4,6 |4,7 ... |226,0 |2,8 |2,8 |2,9 ... |165,6 |2,4 |2,3 |2,5 ... Қазақстан |117,3 |19,3 |19,9 |20,1 ... |124,8 |6,0 |6,0 |6,0 ... ... |98,0 |6,7 |6,7 |6,7 ... ... |283,2 |5,0 |5,0 |5,0 ... ... ... ... ... - ... ... кестеден еліміздегі әр аумақтың көлемі мен 1 шаршы км-ге ... ... ... ... әр ... өз ... бар. Көлемі
жағынан үлкен аумақ Қарағанды ... ... ... Солтүстік Қазақстан
облысы болып табылады. Ал, халықтың тығыздығы жөнінен жоғары көрсеткішті
Оңтүстік Қазақстан облысы көрсетіп отыр. ... ... 2009 жылы ... 19,3 ... ... ал 2011 жылғы мәліметтерге қарайтын болсақ,
халық тығыздығы 20,1 адамды құрап отыр. Бұл облыста ... ... ... жыл өткен сайын жоғарылап келеді екен.
Ал, халықтың тығыздығы ең аз облыстар ... ... ... ... ... облысы жатады екен. Бұл облыстарда халық
тығыздығы шамамен 2,8 ... ... Саны аз ... ... ... ... ... анықталып отыр. Төменгі көрсеткіш ... ... ... ... ... санын халық санағы арқылы
анықтайтындығы мәлім. Яғни, халық санағының ... ... ... ... жеке ... ... өзін-өзі билеу және
құпиялылық болып ... ... ... ... ... халық
санағы 1999 жылы өткізілген еді. Қазіргі таңда елімізде осы жылдың басына
халық саны 16 441 959 ... ... ... 2007, 2008, 2009, 2010, ... ... отырып халықтың санын мына 4-кестеден көруге болады.
4-кесте – 2007-2011 жылдардағы Қазақстан Республикасы және ... ... ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2010 ж |2011 ж ... халық ... |15 396 878 |15 571 506 |15 982 343 |16 204 617 |16 441 959 ... | | | | ... |748 559 |747 447 |738 824 |735 135 |733 212 ... |695 454 |703 660 |756 782 |763 589 |777 471 ... |1 620 696 |1 643 278 |1 804 004 |1 836 563 |1 873 374 ... |480 687 |490 369 |509 123 |520 982 |532 020 ... |612 479 |615 310 |598 341 |603 858 |608 318 ... | | | | | ... |1 009 210 |1 018 845 |1 020 791 |1 034 624 |1 046 497 ... |1 339 368 |1 342 081 |1 341 202 |1 346 938 |1 352 302 ... |900 333 |894 192 |886 328 |883 365 |881 605 ... |625 070 |632 234 |677 732 |689 038 |700 578 ... |390 531 |407 403 |482 631 |503 265 |524 175 ... |2 282 474 |2 331 505 |2 462 782 |2 511 698 |2 567 707 ... | | | | | ... |744 860 |746 454 |742 276 |744 363 |746 163 ... |660 950 |653 921 |597 530 |592 746 |589 308 ... | | | | | ... |1 424 513 |1 417 384 |1 396 866 |1 398 219 |1 398 083 ... | | | | | ... қ.ә. |574 448 |602 684 |605 254 |649 139 |697 129 ... қ.ә. |1 287 246 |1 324 739 |1 361 877 |1 391 095 |1 414 017 ... ... ... ... ... - ... |
Бұл кестеде 2007-2011 жылдар аралығындағы Қазақстан Республикасы және
облыстары бойынша халық саны көрсетілген. ... ... ... ... 2007 ... мәліметтер бойынша 15 396 878 мың адамды құраса, ал 2011
жылғы мәліметтер бойынша халық саны 16 441 959 мың ... ... ... 2007 ... 2011 жылға дейін халық саны 6,78 %-ға өскенін көруге
болады. ... ... ... саны ең көп ... ... Оңтүстік Қазақстан.
Мұнда халық саны 2007 жылы 2 282 474 мың ... ... ал 2011 жылы ... мың ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысында ... 12,49 %-ға ... ... ... ... ... саны ... облыстар
қатарына Қарағанды, Жамбыл, Шығыс Қазақстан облыстары және ... ... ... ... саны төмен облысқа – Маңғыстау жатады. Бұл облыста 2007 жылы
халық саны 390 531 мың адамды құраса, ал 2011 жылы бұл ... ... ... 34,21 %-ға ... көре ... ... ... отырғандай
жыл өскен сайын еліміздің халық саны өсуде. Қала халқының саны да өсу
темпінде, ал қала ... ... ... ... ауыл ... ... үлесі керісінше төмендеген. Бұл ауылдың әлеуметтік-экономикалық
жағынан төмен деңгейде екенін көрсетіп отыр. Яғни ауыл ... ... ... ... ... ... кестеде Қазақстан Республикасы және облыстар бойынша
халық санына тоқталдық. Енді еліміздің қала және ауыл ... ... саны ... ... ...... ... Қазақстан Республикасының қала халқының саны
| |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2010 ж |2011 ж ... |8 833 249 |8 265 935 |8 649 662 |8 806 952 |8 961 336 ... | | | | | ... |358 270 |333 559 |342 186 |342 336 |342 421 ... |386 710 |379 195 |460 251 |465 366 |478 165 ... |488 202 |382 987 |423 521 |430 534 |437 406 ... |274 614 |235 396 |238 211 |246 450 |253 746 ... ... 432 |272 886 |277 055 |283 672 |290 000 ... |453 962 |427 067 |403 795 |409 026 |411 310 ... |1 133 622 |1 042 220 |1 038 997 |1 048 181 |1 055 902 ... |483 541 |431 406 |439 557 |441 242 |443 244 ... |372 097 |223 291 |283 971 |290 401 |295 420 ... |269 128 |234 734 |262 237 |269 457 |275 842 ... |908 824 |890 056 |970 164 |988 774 |1 007 806 ... | | | | | ... |493 484 |490 553 |504 004 |508 731 |511 817 ... |230 134 |230 230 |237 440 |237 998 |238 781 ... | | | | | ... ... 535 |764 932 |801 142 |804 550 |808 330 ... қ.ә. |574 448 |602 684 |605 254 |649 139 |697 129 ... қ.ә. |1 287 246 |1 324 739 |1 361 877 |1 391 095 |1 414 017 ... ... ... ... ... - www.stat.kz |
Бұл кестеде 2007-2011 жылдар аралығындағы Қазақстан ... ... ... ... саны көрсетілген. Республика бойынша 2007 жылы халық
саны 8 833 249 адамды құраса, ал 2011 жылы қала ... 8 961 336 ... ... ... ... ... ... республика бойынша қала халқы
1,45 %-ға өскенін көреміз. Алматы қаласында қала ... ... ... ... ... 2007 жылы қала халқы 1 287 246 адамды ... ал ... қала ... 1 414 017 ... ... ... жылдар аралығында 9,84 %-ға
өскен екен. Сонымен қатар, қала халқы Оңтүстік Қазақстан және ... ... ... Ал, қала ... ең ... деңгейдегі облыс –
Солтүстік Қазақстан ... ... 2007 жылы қала ... 230 134 ... ал 2011 жылы қала ... 238 781 адамды құраған екен. Аталған
жылдар аралығында қала ... 3,75 %-ға ... ... ... ... ... қала ... өсуінің себебі, меніңше, бұл
облыстар халықтың ... ... ... ... ... ... ... керек.
Жоғарыдағы кестеде еліміздің қалаларындағы халық санына тоқталған
болатынмын. ... ауыл ... ... ... ... ... – 2007-2011 жылдардағы Қазақстан Республикасы ауыл халқының саны
| |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2010 ж |2011 ж ... |6 563 629 |7 305 571 |7 332 681 |7 397 665 |7 480 623 ... | | | | | ... |390 289 |413 888 |396 638 |392 799 |390 791 ... |308 744 |324 465 |296 531 |298 223 |299 306 ... |1 132 494 |1 260 291 |1 380 483 |1 406 029 |1 435 968 ... |206 073 |254 973 |270 912 |274 532 |278 274 ... ... |344 047 |342 424 |321 286 |320 186 |318 318 ... |555 248 |591 778 |616 996 |625 598 |635 187 ... |205 746 |299 861 |302 205 |298 757 |296 400 ... |416 792 |462 786 |446 771 |442 123 |438 361 ... |252 973 |408 943 |393 761 |398 637 |405 158 ... |121 403 |172 669 |220 394 |233 808 |248 333 ... |1 373 650 |1 441 449 |1 492 618 |1 522 924 |1 559 901 ... | | | | | ... |251 376 |255 901 |238 272 |235 632 |234 346 ... |430 816 |423 691 |360 090 |354 748 |350 527 ... | | | | | ... ... |573 978 |652 452 |595 724 |593 669 |589 753 ... ... ... Статистика агенттігі - www.stat.kz ... ... ... ... ... ... ауыл халқының
саны көрсетілген. Республика бойынша ауыл халқы 2007 ... ... ... 6 563 629 адамды құраған екен. Ал, 2011 жылғы мәліметтер
бойынша республика бойынша ауыл халқы 7 480 623 ... ... ... ... ауыл халқы 1,13 %-ға біршама артқанын көруімізге
болады.Еліміздің демографиялық жағдайын көтеріп отырған осы ... ... ... 2009 ... 2010 ... қарай күрт өсулер орын алғанын
көруге болады. Бұл әрине қуанарлық жағдай. Осылардың ішінде, яғни еліміздің
облыстары бойынша ауыл ... ең ... ... ... ... облыс
– Оңтүстік Қазақстан екен. Мұнда 2007 жылғы мәліметтерге сүйенер ... ... 1 373 650 ... ... ... 2011 жылы ауыл ... 1 559 901 адамды құрағанын көруімізге болады.
Бұл облыста күрт ... 2010 ... ... ... Павлодар облысында ауыл
халқы төмен деңгейді көрсетіп тұр. Яғни, 2007 жылғы ... ... ауыл ... 251 376 ... ... ал 2011 ... ... бойынша
ауыл халқы 234 346 адамды құрап отыр. Аталған жылдар аралығында ауыл халқы
6,77 %-ға кемігенін көреміз. Бұл дегеніміз ... ... 2008 ... ауыл ... азая ... Сондай-ақ, ауыл халқы аз қоныстанған
облыстар ...... ... ... ... ... жатады екен.
Халықтың жасы және жыныс топтары бойынша құрылымының көрсеткіштері
халықтың маңызды ... ... ... ... ... ... ... Бірақ, кей жағдайларда кесте түрінде, диаграмма түрінде
де көрсетіледі. Төмендегі келтірілген 7-кестеде халықтың жыныстық құрылымы
көрсетілген .
7-кесте – ... ... ... ... ... ... саны
жыл басына,мың адам
|Жылдар |Барлық ... ... ... ... |1000 |
| | | ... |ерлерге |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | ... |ерлер |әйелдер |Ерлер | ... |15396,9 |7987,6 |7409,3 |51,9 |48,1 |1078 ... |16204,6 |8379,9 |7591,6 |51,9 |48,1 |1079 ... |16441,9 |8785,9 |7690,6 |52,9 |47.1 |1078 ... ... Республикасының Статистика агенттігі - www.stat.kz |
Жоғарыдағы кестеде 2009-2011 ... ... ... ... ... жынысы бойынша халық саны келтірілген. Барлық
халықтың ішінде әйелдер саны алдыңғы қатарда. Яғни, 2009 жылы ... ... ... мың адам ... ...... мың адамды құраған екен.
Ал, 2010 жылғы мәліметтер бойынша әйелдер саны – ... мың ... ал ... – 7 491 600 мың адамды құрайды екен. 2011 жылы ... ... мың ... ... ... ал ерлер – 7 590 600 мың адамды
құраған. ... ... ... ... - 51,9, ал ... - 48.1. 1000
ерлерге шаққанда келетін әйел саны 2009 жылы 1078 ... 2010 жылы ... 2011 жылы 1078 ... ... ... ... құрамын есептеудің негізінде демографиялық
статистикада «жас бойынша жылжу» деп аталатын әдіс жатыр. Жастары ... ... ... «х» ... ... «х+1» ... өтуі түсіндіріледі,
мұның өзінде осы тұлғалардың саны тиісінше ... ... ... ... ... өзгереді.
Есептеу 0-ден 99 жылға дейін және 100 жас пен одан үлкен жастағылар
бойынша бір ... жас ... ... ... мен ... бірдей және
тәуелсіз жүргізіледі. Есептеу жылдың басына жүргізілетіндіктен, онда ... ... ... жылы ... ... ... ... есеп жүргізіледі.
Есептеу негізінде қарапайым баланстық теңдеу қолданылады. Осыған сәйкес,
төмендегі 8-кестеде жас ... ... ... мен ... көрсетілген.
8-кесте – 2009-2011 жылдардағы Қазақстан Республикасы жас ... ... мен ... | 2009 ж | 2010 ж | 2011 ж |
| ... ... ... ... |Әйелдер |Ерлер ... |7987594 |7409284 |8079952 |7491554 |8185941 |7590551 ... |638985 |672577 |684148 |721458 |735442 |774844 ... |526358 |554059 |530893 |557952 |544800 |571450 ... |637068 |662635 |605329 |630160 |579066 |604471 ... |765686 |790625 |744245 |768418 |717415 |742799 ... |731127 |749905 |756373 |775771 |775233 |793578 ... |623227 |627817 |637421 |644429 |650701 |659210 ... |586729 |569283 |591762 |575187 |600676 |585339 ... |548080 |524199 |556888 |530824 |561807 |535871 ... |561462 |516921 |547695 |505295 |538889 |497910 ... |567659 |505570 |578902 |514023 |581681 |516273 ... |457046 |380092 |471573 |394746 |493581 |414846 ... |372385 |291414 |387388 |300968 |400877 |311642 ... |191541 |136542 |205134 |148566 |239562 |172480 ... |312287 |200244 |292025 |182013 |251463 |154995 ... |187357 |111335 |207544 |124023 |237047 |138932 ... |153038 |73986 |148394 |71750 |132611 |65142 ... |88770 |30963 |93886 |34097 |102952 |38126 ... |38789 |11117 |40352 |11874 |42138 |12643 ... ... ... Статистика агенттігі - www.stat.kz |
Бұл кестеде 2009-2011 жылдар аралығындағы салыстырмалы ... ... жас ... ... ... мен ... жыл ... адам санын көруімізге болады. Осы кестеде 0-ден 85+ жас
аралығындағы әйелдер мен еркектердің және 1000 ... ... ... саны ... жыл және 2010 жыл ... 15-19 жас аралығындағы әйелдер ... саны ... жас ... ... көп үлес алып ... 2009 жылы -765686 ... 2010 жылы – 744 245 адам; еркектер саны 2009
жылы – 790 625 адам, 2010 жылы – 768 418 ... ... ... үш ... да
ең аз үлес алып отырған жас аралығы, бұл 85+ жас аралығындағы әйелдер мен
еркектер ... саны – 2009 жылы – 38 789 ... 2010 жылы – 40 352 адам , ... – 42 138 ... ... саны - 2009 жылы – 11 117 ... 2010 жылы ... 874 адам , 2011 жылы – 12 643 ... 1000 ... ... ... саны ... де жоғарғы көрсеткішке ие 85+ жас аралығы: 2009 жылы ... 489 ... 2010 жылы – 3 398 адам , 2011 жылы – 3 333 ... ... ... ... 1000 ... шаққанда келетін әйелдер саны да жоғары
екеніне көз жеткізуге болады.
Бұған әсер етуші фактор ретінде ... ... ... ... ... белгі бойынша бала алдыру тәжірибесінің таралуында, аборт
жасалуында болып ... ... ... талдайтын болсақ, бұл ұрпақтардың ауысуын
қамтамасыз ететін туу, өлім-жетім, табиғи өсу немесе кему ... ... ... ... ... ... ... – бала тууға
қабілетті жастағы жастардың күш- қуатын дұрыс пайдалану. Ал оған ... ... ... ... ... ... ең негізгісі – экологиялық
жағдай. Экологияны сауықтыруды жедел ... ... оған зиян ... ... мәжбүрлемейінше, қазақтың санын өсірем деу – бекер
әурешілік.
Екінші кедергі – ... ... ... ... ... ... ... заманында жұрт бала санын көбейтуді емес, күнкөріс
қамын күшейтумен әлек. Ал негізі бала ... ... тиіс ... өңеш қамын ойлап, саудамен айналысып кетті.
Осыған орай Республикамыздағы 2007-2011 жылдар аралығындағы туғандар
санын бөлек қарастырып талдасақ, оны мына 5-суреттен көре ... ... ... ... ... - www.stat.kz
5-сурет – 2007-2011 жылдардағы Қазақстан ... ... ... ... ... ... Республикасы бойынша 2007-2011
жылдар аралығындағы ... саны ... ... 2007 ... ... ... саны 316 822 мың адамды құрап отырса, 2008 жылы туғандар
саны 359 300 адамды құраған екен.
Ал, 2009 ... ... ... ... саны 358 765 ... құрап,
2008 жылмен салыстырғанда 535 адамға қысқарған екен. 2010 жылы ... ... саны 2009 ... ... ... ... 366 210
мың адамды құраған. 2011 жылы ... ... ... саны ... 372 208 мың ... ... көруімізге болады. Қарап отырсақ,
2009 жылдан ... ... ... ... саны ... ... екен.
Ендігі кезекте өлгендер санын төмендегі 6-сурет көрсеткіштеріне ... ... ... ... ... ... - www.stat.kz
6-сурет – 2007-2011 жылдардағы Қазақстан Республикасы бойынша өлгендер
саны
Жоғарыдағы суретте 2007-2011 жылдар аралығындағы жалпы ... ... саны ... 2007 ... ... ... ... өлгендер саны 158 931 мың адамды құраса, 2008 жылғы мәліметтер
бойынша өлгендер саны 155 065 мың ... ... ... 2009 жылы ... ... ... ... біршама азайғанын көре аламыз. Яғни,
143 682 адамды құрап отыр. 2010 жылғы мәліметтер бойынша өлгендер саны ... мың ... ... Бұл жылы 2009 ... ... өлім ... артқан екен.
2011 жылы қайтадан өлгендер саны 144 616 мың адамды құрап, ... ... тағы да ... көруімізге болады. 2008 жылдан
2009 жылға дейін өлгендер санының қауырт төмендегенін байқауға ... ... ... қан айналымы жүйесінің аурулары, жазатайым
оқиғалар, ... ... ... ... асқынған туберкулез, қан
аздық ауруы, қатерлі жаңа өскін аурулары және т.б. Әсіресе ана мен ... ... ... ... ... денсаулық жағдайын
ерекше атап өтуге болады.
Халықтың әлеуметтік тұрмы жағдайының нашарлығы. ... ... ... жұрт бала ... көбейтуді емес, күнкөріс қамын күшейтумен әлек.
Ал негізі бала тәрбиесімен айналасуға тиіс әйелдер қу өңеш ... ... ... ... ... ... ... жатқан аналарымыздың өзінің
80-85 % -ы анемия (қаны аздық) дертіне шалдыққан. Қазақстан ... ... ... ... мына ... ... – 2010 жылғы Қазақстан Республикасы халқы өмірінің күтілетін орташа
ұзақтығы
жас
| | ... | ... ... |
| ... | |
| ... ... ... ... | | |дер | | | | ... |68,60 |62,79 |73,58 |68,35 |64,67 |73,51 |68,94 ... |66,21 |59,85 |70,80 |65,33 |62,26 |72,23 |67,11 ... |68,21 |61,22 |73,23 |67,27 |65,73 |73,82 |69,58 ... |68,57 |60,58 |72,16 |66,38 |65,38 |73,63 |69,37 ... |68,21 |63,14 |73,46 |68,49 |63,62 |72,74 |68,07 ... |68,61 |62,52 |74,12 |68,38 |64,26 |74,06 |68,88 ... | | | | | | | ... |68,72 |62,40 |74,23 |68,52 |64,53 |73,30 |68,75 ... |66,87 |60,66 |72,54 |66,70 |63,00 |72,39 |67,60 ... |67,75 |61,87 |73,54 |67,85 |62,82 |72,14 |67,64 ... |67,45 |60,87 |71,41 |66,06 |64,87 |72,60 |68,58 ... |68,33 |59,53 |69,75 |64,22 |67,94 |77,06 |72,28 ... |69,49 |62,95 |72,35 |67,76 |67,42 |73,98 |70,63 ... | | | | | | | ... |67,95 |61,90 |73,79 |67,97 |63,39 |72,84 |67,92 ... |67,32 |61,05 |72,37 |66,87 |62,74 |73,20 |67,71 ... | | | | | | | ... |67,22 |60,41 |72,60 |66,60 |63,15 |73,70 |68,08 ... | | | | | | | ... қ.ә. |75,74 |72,07 |79,20 |75,74 |0,00 |0,00 |0,00 ... қ.ә. |72,24 |67,07 |76,58 |72,24 |0,00 |0,00 |0,00 ... Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі - www.stat.kz ... ... ... оның ішінде қала және ауыл мекендердің халық
өмірінің күтілетін ... ... ... ... ер және әйел ... көреміз. Жалпы Республика бойынша халық өмірінің күтілетін
орташа ұзақтығы – 68,21 жас, еркектердің өмірінің күтілетін орташа ... жас, ... ... ... орташа ұзақтығы – 73,40 жас.
Байқап отырғандай әйел адамзатының өмірінің ... ... ... ... асып отыр. Қалалық және ауылдық мекендерде де әйелдің
өмірінің күтілетін орташа ұзақтығы ... ... асып ... Аумақ
бойынша айтатын болсақ, Астана қ.ә. жалпы және ... ... де ... ... ... ... ... – 75,74 жас, еркектер – ... ... – 79,20 жас; ... ... ... – 75,74 жас, ... 72,07 жас, әйелдер – 79,20 жас. Ал Ақмола облысы төменгі ... ... ... - 66,21 жас, ... – 61,10 жас, ...... ... мекендерде – Маңғыстау облысы: барлығы – 64,22 жас, еркектер
- 59,53 жас, ... – 69,75 жас. ... ...... Ақмола
облысында көрсетіп отыр: барлығы - 67,11 жас, еркектер – 62,26 ... - 72,2 жас. Бұл ... де ... ... ... ... ... қарағанда асып отыр. Табиғи өсім деңгейін төмендегі 10-
кестеден көре аламыз.
10-кесте – 2007-2010 жылдардағы Қазақстан Республикасындағы табиғи ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2010 ж ... |163 666 |203 869 |214 772 |221 877 ... | | | | ... |1 731 |3 336 |4 202 |3 716 ... |7 747 |9 688 |10 444 |11 090 ... |18 394 |23 728 |22 249 |21 879 ... |8 040 |9 601 |10 154 |10 711 ... ... |3 843 |5 293 |5 750 |5 870 ... |16 655 |19 315 |18 878 |19 161 ... |3 816 |5 597 |8 169 |7 636 ... |-568 |929 |2 118 |2 190 ... |11 652 |13 023 |13 796 |14 813 ... |9 362 |10 449 |11 510 |11 799 ... ... |51 944 |58 923 |57 439 |61 340 ... |2 553 |4 327 |4 565 |4 001 ... Қазақстан |-870 |392 |744 |486 ... ... |2 869 |5 706 |7 150 |5 999 ... қ.ә. |8 921 |11 747 |12 828 |14 218 ... қ.ә. |17 577 |21 815 |24 776 |26 968 ... ... Республикасының Статистика агенттігі - www.stat.kz |
Бұл кестеде 2007-2010 жылдар аралығындағы ... ... ... ... ... ... ... 2007 жылы табиғи өсім
163 666 адамды құраса, ал 2010 жылғы мәліметтер бойынша табиғи өсім ... ... ... Ең жоғарғы табиғи өсім деңгейін Оңтүстік Қазақстан
облысы көрсетіп отыр. ... 2007 ... ... ... ... өсім
51 944 адамды құраған болса, ал 2010 жылғы деректер бойынша ... ... 61 340 мың ... ... ... Облыстар арасында ең төменгі табиғи
өсімді көрсетіп отырған облыстар қатарына Солтүстік Қазақстан жатады ... 2007 жылы ... өсім ... 870 ... ... ... 2008 жылы ... төмендеген. 2009 жылы қайтадан жоғарылап, 2010 жылғы мәліметтер
бойынша табиғи өсім 744 адамнан 486 дейін төмендеген екен.
Осымен бұл ... ... ... демографиялық
көрсеткіш серпінін, яғни, халықтың табиғи қозғалысын, өлім-жітім және ... ... ... ... ... оны ... ... мақсаттарының бірі болып отыр. Халық санын одан әрі жоғарылату,
әрине мұндай көрсеткішке жетудің жолдары бала туу ... ... ... ... және ... ... ... Көші-қонның демографиялық ахуалға ықпалы
Мемлекеттің басты демографиялық мүддесі болып табылатын территориясы
босап ... үшін – ... ... экономикалық салмақ түсірмейтіндей еңбекке
қабілетті тұрғындар деңгейін қамтамасыз етудің маңызы зор. ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін
территориясын сақтап қалудың басты жолы ел ... ... ... ... ... жетудегі біздің ел үшін туындап тұрған өзекті мәселелер
қатарына төмендегілерді ... ... ... ... ... ... өмірдің орташа жас ұзақтығының қысқаруы;
- ажырасудың көбеюі;
- ішкі көші-қонның реттелмеуі.
Бұл мәселелерді дер кезінде және тиімді шешу ... ... ... әлемдік сахнада жаңа саяси факторлардың пайда болуымен сипатталған
жаһандану жағдайында, ... ... жаңа ... және жаңа ... ... халықаралық терроризмге байланысты.
Қазақстан Республикасының демографиялық қауіпсіздігіне ... ... ... ... бар. Олар: халық саны өсімінің аздығы,
тұрғын халықтың қартаюы, туу деңгейінің төмендігі, өлім-жітімнің артуы,
тұрғын ... ... ... ... репродуктивті,
психикалық), өмірдің орташа ұзақтығының ... ... ... өзгеруі, отбасы институтының ... т.б. ... мен ... ... ... ... алып ... демографиялық әлеует мемлекеттің жетістікке жету негіздерінің
бірі. Қазақстан Республикасындағы ... ... ... ... және ...... аспектілерге қатер төндіреді.
Өйткені, Қазақстан ... тыс ... ... ... ... ... болғандықтан, келешекте солардың тарапынан
«демографиялық қысымға» ұшырауы мүмкін [12].
Қазіргі кезде ... ... үшін ... мәселесінің маңызы
айрықша болып отыр. Өйткені, республикамыздың жер көлемі ұшан-теңіз кең, ... саны ... ... өте аз. ... да ... ... көбейтіп, демографиялық жағдайымызды жақсарту бірінші
кезекте қолға алу ... ішкі және ... ... ... ... ... алдын-
алып, олардың арасында этностық қазақтардың тарихи ... ... ... ... ... ... демографиялық ахуалды жақсартып,
халқымыздың санын көбейтуге үлес қосатын –оралмандар көші.
Көші-қон мәселелерін реттеуге ... ... ... ... «Халықтың көші-қоны туралы» заңы жүзеге асырылып жатыр.
“Нұрлы көш” ... ... ... ... ... ... көмек пен құқықтық жеңілдіктер бар [29]. Алайда, бұл салада тез
арада бір жүйеге түсіріп, реттейтін мәселелер де аз ... ... ... ... деңгейін мына 11-кестеден көреміз.
11-кесте – 2007-2011 жылдардағы ішкі көші-қон, келгендер саны
мың адам
| |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2010 ж |2011 ж ... |365 137 |390 777 |406 251 ... | ... | | | | |412 858 ... ... |18 075 |15 337 |15 305 |15 031 |16 215 ... ... |15 375 |12 807 |10 437 |17 368 |17 410 ... ... |40 008 |37 119 |42 627 |42 910 |43 012 ... ... |9 671 |10 314 |9 888 |10 142 |10 980 ... |15 489 |13 778 |15 567 |15 409 |15 745 ... облысы |14 388 |15 043 |17 684 |12 828 |13 112 ... ... |28 745 |33 629 |31 597 |27 597 |28 614 ... ... |20 808 |23 197 |21 860 |19 462 |20 378 ... ... |7 646 |9 141 |11 467 |11 944 |12 286 ... облысы |14 642 |18 603 |20 480 |21 649 |22 992 ... |29 008 |26 020 |30 668 |36 257 |44 654 ... ... |16 915 |16 431 |15 848 |13 529 |14 123 ... |14 490 |15 916 |13 415 |12 992 |12 435 ... |24 532 |34 586 |33 797 |31 946 |30 457 ... қ. |31 533 |43 900 |49 875 |59 391 |71 679 ... қ. |63 812 |64 956 |65 736 |61 514 |68 768 ... ... ... ... агенттігі - www.stat.kz |
Бұл кестеде 2007-2011 жылдар аралығындағы республика ... ішкі ... ... ішінде келгендер саны қарастырылған. Яғни, 2007 ... ... ... ... ... ... саны ... мың адамды құраса, ал 2011 жылғы деректер бойынша келгендер саны –
412 858 мың адамды құраған екен. ... 2007 ... 2011 ... ... 13,06 %- ға ... ... облыстар бойынша келгендер санына тоқталсақ, 2007 жылы Алматы
қаласына – 63 812 мың ... ал ... ... 40 008 мың, ... ... Оңтүстік Қазақстан облысына 29 008 мың адам келген екен.
2011 жылы Алматы қаласы бойынша ... саны – 68 768 мың ... 2007 ... ... 7,76 %- ға өскен екен. Алматы облысына
2011 жылы ... саны – 43 012 мың ... ... ... Ал, Астана қаласы
бойынша 2011 жылдың мәліметтері бойынша келгендер саны 71679 мың ... ... жылы ... саны аз ...... ... ... Яғни,
мұнда келгердер саны ең аз көрсеткішті – 7 646 мың ... ... ... ... ... ... ... келгендер саны – 12 286 мың адамды
құрайды екен. Яғни, көріп отырғанымыздай бұл облысқа келгендер саны ... ... ... Келесі 12-кестеде Қазақстан Республикасы бойынша
кеткендер саны көрсетілген.
12-кесте – ... ... ішкі ... ... ... ... |2007 ж |2008 ж |2009 ж |2010 ж |2011 ж ... |354 175 |389 660 |398 749 ... | ... | | | | |391 366 ... ... |20 918 |24 223 |23 394 |20 622 |19 546 ... облысы |14 916 |14 025 |14 141 |14 667 |14 645 ... ... |35 820 |36 982 |39 068 |36 699 |32 468 ... ... |8 029 |8 661 |8 302 |9 954 |8 678 ... |16 501 |15 596 |15 822 |15 409 |15 780 ... облысы |21 408 |22 059 |23 863 |21 263 |21 438 ... ... |29 848 |34 934 |34 102 |29 971 | |
| | | | | |28 947 ... облысы |26 381 |28 950 |27 062 |23 504 |22 579 ... ... |12 134 |12 835 |14 386 |15 686 | |
| | | | | |16 945 ... ... |7 132 |10 771 |11 409 |12 622 | |
| | | | | |12 857 ... |31 921 |34 905 |40 513 |43 229 |44 694 ... облысы |17 874 |18 389 |18 383 |15 758 |14 836 ... |20 649 |21 993 |19 093 |17 058 |18 489 ... |34 530 |39 912 |39 927 |38 402 |38 693 ... қ. |12 218 |19 020 |17 996 |25 545 |27 496 ... қ. |43 896 |46 405 |51 288 |52 667 |53 275 ... ... ... Статистика агенттігі - www.stat.kz |
Бұл кестеде 2007-2011 ... ... ... ... ішкі ... ... ... кеткендер саны көрсетілген. Қазақстан ... 2007 жылы ... саны – 354 175 мың ... ... отыр ... ... ... мәліметтер бойынша кеткендер саны – 391 366 мың адамды ... 2007 ... 2011 ... ... ... үлесі 10,50 %- ға ұлғайғанын
көре аламыз. Бұл жалпы республика бойынша талдау болып табылады.
Енді облыстар бойынша талдауға ... ... 2007 жылы ... ... ең жоғарғы көрсеткішті Алматы қаласы - 43 896 мың адамды құраса,
Шығыс Қазақстан облысы бойынша кеткендер саны – 34 530 мың ... ... ... облысында кеткендер саны – 35 820 мың адамды ... ... ... мәліметтер бойынша Алматы қаласында кеткендер саны -53 ... ... ... ... Бұл дегеніміз 2007 жылмен салыстырғанда Алматы
қаласы бойынша ... саны 21,36 %- ға ... жылы ... саны ... аз көрсеткішті құрап тұрған облыстар
қатарына: Маңғыстау облысы – 7 132 мың адам, ... ... – 8 029 ... ... ... – 12 134 мың адам және ... қаласы – 12 218 мың
адам ... ... Бұл ... ... ... көші-қонының аз орын
алуының бір себебі – ... ... ... ... ... жағдайының жоғары болуынан деп ойлаймын. Себебі,
халық көші-қонының негізгі ... ... ... ... ... ... ... аймақтарға қарай ығысуда.
Көші-қон салмағының ауыртпалығы негізінен Қазақстанның екі қаласына -
Алматы қаласы мен ... ... ... алда тұрған Астана қаласына
түсуде. Мұнда ... ... ... ... онда ... үкіметтік
мекемелер орналасқан, білімді азаматтарға ... ... ... мол. Ал ... ... келсек - оны жыры таусылмайтын ... ... ... ауыл ... облыстық қалалардағы білімді
мамандардың басым бөлігінің жалынды жастық шағы осы қалада өткен. Алматының
өзі де «сағынуға тұрарлық» қала екені ... ... Оған ... ... әсем ... өзіндік аурасы, мәдени ортасы, білім ордалары және т.б.
ерекшеліктері әлі де өзінің бұрынғы тартымдылығын жоғалтқан жоқ. Сондықтан
да, қазір бұл ... ... ... еліміздегі ең шиеленісті жағдай
орын алып отыр.
Қазір Қазақстандағы ең қиын ... - ішкі ... ... ... ... қаптап көшіп жатыр. Ауылда жұмыс жоқ, қалада баспана жоқ.
Өкінішке ... ішкі ... ... ... ... ... жатқан
жоқ. Сырттан келетін көші-қон бар, оның өзі ... ... ... этникалық көші-қон, ол шетелдегі қазақ диаспорасының ... Одан ... ... ... ... ... Қырғызстан,
Тәжікстаннан бір млн-ға жуық адам ... ... ... Және де ... ... ... көші-қон деген шықты. Бұл - қауіпті көші-қон. Сондай-
ақ, бизнеспен, іскерлікпен келетін көші-қон ... ... ... ... ... ... қазақ диаспорасы
ұлтымыздың үштен бірін құрап, сан жағынан төрт ... ... ... ... ... ... Қазақстанмен шекаралас мемлекеттерде орналасып,
Қазан төңкерісінің әсерінен және одан ... ... ... ... ... ... ... қуғын-сүргін кездерінде тарихи отандарын тастап
кетуге мәжбүр ... Таяу ... ... ... ... ... ... КСРО күйрегеннен кейін біраз ұлғайды.
Ең соңғы статистикалық деректер бойынша Өзбекстанда – 1,5 ... – 1,3 ... ... – 900 ... ... Түрікменстанда – 100 мың,
Монғолияда – 80 мың, Қырғызстанда – 45 мыңнан астам қазақтар өмір ... ... ... ... және ... ... ... сүйенсек шетелде тұратын қазақтардың саны 5 миллионан асады.
Шетелде ... ... ... ... жағдайларына
байланысты көптеген проблемалар туындап жатқандығын атап өту ... ... ... ... этникалық ортасына белсенді түрде сіңісіп
кетуінің әсерінен туындайтын ... ... бірі – ... ... ... ұмытылуы, ана тілі мен әдет-ғұрпынан, ұлттық тұрмысынан
айырылуы, ассимиляциялануы. Осы ... ... жер ... ... ... кетуі әбден мүмкін.
Бүгінгі таңда шетелде тұратын отандастарды қолдау бойынша нақты ... ... және ... ... 2009-2011 жылдарға арналған
стратегиялық жоспары шеңберінде атқарылуда [30].
Кеңес Одағы тарап, Қазақстанымыз егеменділігін алған соң ... ... ... ... ең ... ... басталды. 1991
жылдан бастап Қазақстанға ТМД елдерінен, алыс шетелдерден қазақтар ағыла
бастады. Осы 1991 ... 1995 ... ... ... республикаға 137 919
қазақ көшіп келді. Олардың басым көпшілігі, дәлірек айтсақ 50,6%-ы ... ... ... ... ... ... алыс шетелден –
Монғолия, Иран, Түркия, Қытай, Ауғанстаннан ... ... ... [31].
Көші-қон саласындағы қазіргі кездегі олқылықтардың басым көпшілігі
ұйымдастыру жұмыстарының төмендігінен туындап ... ... сырт ... ... ... ... ... үшін, ең алдымен, олармен
алдын ала байланыс жасап, құжаттарын дайындап, шекарадан өтуінен ... ... ... ... ... ... ... үйлестіріп отыру керек.
Бұл ретте, өркениетті ... осы ... ... еріксіз
еске түседі. Германия, Израиль сияқты елдер мұндай жұмыстарды мемлекеттік
органдар арқылы бір орталықтан басқарып, тарихи ... ... ... ала ... ... ... бойынша кезекке қойып, қай жерге
орналасатынын анықтап, қоныс аударуға ... ... ғана ... ... ... Ресей үкіметі де шетелдегі отандастарын көшіріп әкелуде осындай
тәртіп қолдана ... ... ... ... ... әлі ... ... жүргізілмей
келеді. Біз, көбіне, өз аяғымен келген оралмандарды ... ... ... ... ... ... ғана ... Ал сонда
Қазақстанның көші-қон жұмыстарын өзге елдер сияқты ... бір ... ... ... не ... ... отыр?!. Мұндай сұрақ
көтерілсе, ешқандай ақылға қонбайтын, ұсақ-түйек жауап ... ... ... ... ... ... оралмандардың біраз
бөлігінің жәрдемақы алғаннан ... ... ... ... ... ... кезде жиі айтылып жүр.
Қаржылай жәрдемақы алған оралмандардың қайда кеткенін, не ... ... ... және білу ... де ... ... уәж ... сұрақ туады: Қазіргі кезде оралманның бір отбасына орта есеппен бір
миллион теңге көлемінде ... ... Осы ... жыл сайын квотаға
кіретін 15-20 мың отбасына көбейтетін болса, бұл өте көп ... ... ... көп ... ... ... қайда кетіп жатқанына қатаң
бақылау жасау керек. Әр ... ... 1 ... теңге ұстатып, содан
кейін оның есебін сұрамау, ешқандай ... ... ... ... ... жоқ ... де ... [32].
Бүгінгі таңда шетелден келген этностық қазақтардың ең көп ... ... ... ... ... әсіресе, қалалық жерге келген оралман танысы
болмағандықтан тұрақты ... ... ... ... жоқ ... ... ... квотаға кірмейді. Оны ешкім ... ... ... мен ... ... да ... куәландыру, яғни
нострификация жасату. Бұл құжаттардың шын немесе жалған екендігін
анықтауда түсініспеушіліктер жиі кездеседі. ... ... ... ... ... мен ... бұрынғы тұрған
елдеріңе барып куәландырып әкеліңдер” деген талап та қойылады.
- шетелден келген оралмандардың арасында әйелі не ... өзге ... ... отбасылар да бар. Бұл, әсіресе, Қарақалпақстаннан
келген ағайындар арасында жиі байқалады. Міне, ... ... ... ... ... ... ... құр қалдыру жиі кездеседі.
- оралман мәртебесін алу үшін қазақ екендігін дәлелдейтін құжат керек.
Бірақ, бұл ... де күн ... ... қиындап барады. Кейбір елдердегі
жеке куәлікте де, паспортта да адамның қай ... ... ... ... ... ... өзге ... болып кеткен қандастарымыз да аз емес.
Міне, осыны болдырмау үшін шетелден келген азаматтың қазақ екендігі
Қазақстаның өз ... ... ... Бұл ... оралмандарды көшіп келу
квотасына енгізу жөніндегі комиссияға ... ... ... заң ... ұлтты қазақ екендігін көшіп келу квотасына енгізу ... ... ... деген тіркес енгізген жөн.
Кез келген сынақтан сүрінбей келе жатқан елімізге шеттегі келуге ниетті
қандастарымызды көшіріп алуға мүмкіндік мол деп ... ... ... ... бүгінгіден әлдеқайда төмен кезде
басталған көшті тоқтатпауымыз қажет. Әлбетте, көш – ... ... ... қандастардың елге оралғысы келетін үмітін өшіріп алмас үшін тығыз
қарым-қатынас орнатып, ақпараттық байланыстарды ... ... мен ... әдет-ғұрпы мен ата дінінің жойылып кетпеуін қадағалап,
шетелдегі қандастарына ерекше көңіл бөлуі бізге сабақ болсын деп ... ... ... Бұл ... ... Ресейдің ұпайы түгел ... ... ... ... ... әлеуметтік желі орнатып қойған.
Кез келген орыс қай елде ... ... ана ... ... ... ... ... туралы тың мәліметтерге қол жеткізе алады [32].
Ұлттық қауіпсіздігімізді сақтап қалу және ... жаңа ... ... ету үшін ... 2015 жылға дейін халық санын 20
млн-ға жеткізу қажеттігін баса ... ... ... ... көбейтіп, құрамын
нығайту үшін тарихи демографиялық ғылым айқындаған екі ...... ... сырттан келетін көші-қонды оң пайдалануымыз керек. ... ... үшін ... ... жаңа ... көп ... аналарға,
олардың жас ұрпақтарына өкімет тарапынан жан-жақты, нақтылы, тұрақты және
жүйелі түрде қамқорлық, тікелей жәрдем ... ... ... ... ... ең ... ... мәселесіне қатысты
құзырлы органдарды бір орталыққа бағындырып олардың жұмысын үйлестіретін
бір мекеме құру ... және де ол ... ... ... хатшыға немесе
Ел Президентіне төте бағынышты және солардың алдында белгілі бір мерзім
аралығында есеп беріп ... ... ... ... ... ... ... және
сыртқы саясаттың бір бөлігі ретінде отандастыру ... ... ... ... ... қазақтар Қазақстанның сыртқы саясатының
көрінісі және демографиялық саясат барысының нәтижесі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ахуалы жөнінде
жүргізетін алуан сипатты жұмысы жолға қойылуы керек. Әзірге бұл ... ... қай ... ... ... ... бар деген санамалық саясат қана
жүзеге асуда. Тіпті, ... ... ... ... ... ... бар дей алмаймыз, себебі, шетелдегі ... ... ... білетіндер енді ғана қолға алына бастағаны
тағы ... ... ... ... ... ... алу үшін СІМ ... арнайы
отандастыру орталығы құрылса. Бұл орталық шеткі қазақтардың этностық,
әлеуметтік және құқықтық ахуалына ... ... ... ... және
елдестерді елге қайтарудың алғышартын ... ... ... еді. ... шеттегі қазақтардың елге бейберекет бақылаусыз келу
әрекеті орын алмайды.
Елдестеріміз де алдын ала ... ... ... ... алдын ала бейімделу курсынан өтеді. Бәлкім, сонда шетелдік
қазақтарға арналған ... мен ... ... ... ... ... ... едік?!
Қазақстанға келген қазақтардың күйі бар болғаны бір жолғы жәрдемақымен
және баспана ... ... ... ... ... сипатталатынын
айттық. Бірақ, ең бастысы, оралман куәлігін алған қазақтар ішкі әлеуметтік
кейбір жеңілдіктерге ие ... ... ... душар болып
аңтарылуда. Мәселен, оралмандар ... ... ... ... ... қажетті әлеуетке қол жеткізбегендіктен, Қазақстанның
қауқарсыз тұрғындарының санын көбейтіп қана ... кім ... ... ... және ... ... ... іске аспай, өздері
екінші сұрыпты адамдар тобы мен әлеуметтік ... ... ... ... термині де оңып тұрмағаны белгілі) жөніндегі комитет
ең ... ... ... өз ... арыз ... ... қаптаған қоғамдық ұйымдарды тарту ... да ... ... Жыл ... ... белгілі бір қаржы енгізіп, әлеуметтік ... ... ... ... үлестіріп, аталмыш мәселелерді
шешудегі шаруа ... ... іске ... ... ... мен ... жоқ деп ... ауылдардың проблемалары
біртұтас түрде шешілуі, сол арқылы келешектегі Қазақстан ауылының ... ... жөн. Ішкі және ... қазақтардың өзара қарым-қатынасын
кешенді түрде қолға алу іске асқаны мақұл әрі ішкі және ... ... ... ... ... тиіс.
Елдестердің Отанға ең әуелі қай бөлігін тартамыз деген мәселеге де саяси
деңгейде жауап ... ... ... шетелдегі қазақ отбасыларын
тартқаннан гөрі олардың жастарын жұмысқа және бизнеске тарту арқылы біз ... ... оңай ... ... ... ... ... қазақ
отбасыларына баспана мәселесін шешкеннен гөрі олардың жастарына ... оқу, ... ... шешу Қазақстан үшін де қолайлы әрі пайдалы және
бұл көпке ... ... ... ... аз шара ... саясатын жүргізумен бірге, бұдан басқа ... ... ... ... ... ... жүзеге асқаны жөн. Оған сол
елдерде оқу орындары мен түрлі мәдени-рухани орталықтарды құру ісі ... ... ... үшін ... оралудың алғышартын да
жасайды.Жалпы, аталмыш саланы жолға қою үшін, Израильдегідей өз ... ... та, ... ... ... жасақтамай, мұндай
келелі істі атқару мүмкін ... ... ... ... ... идеяның бір парасы
болғанда ғана бұл мәселе жартыкеш сипатты науқан ... ... ... ... ... түрде жүргізілген мұндай саясаттың
арқасында елге жылына кемінде 300 мың ... ... ... ... ... ... пен ұлттық мүддемізді былай қойғанда, ең алдымен,
экономикасы қарыштап келе жатқан ел үшін аса ... ... ... ... - ... ... ... мен әлемдік
саясаттың өзекті мәселелерінің бірі ... ... ... бергі
кезеңде атажұртқа оралған сан ... ... ... өсіп-
өркендеуіне, демографиялық жағдайымыздың жақсаруына ұшан-теңіз үлес қосып
жатыр. Ал көші-қон саласында әртүрлі келеңсіз ... ... ол, ... ... жұмысындағы олқылықтардан туындап отыр. Әлбетте ... ... ... ... ... ішкі ... ... тұрғын үй алу, әлеуметтік пакеттерге ие болу, білім алу,
емделу секілді құқықтарын жүзеге ... одан ... ... тұрып жатқан
жері бойынша зейнетақы, несие алуда да үлкен кедергілер күтіп тұрды. ... ең ... - ... үй ... ... ... Сондықтан,
аталған осы мәселелердің шешімін табу, Қазақстан ... ... ... ... және ана мен бала өлімінің демографиялық жағдайға әсері
Бұл бөлімшеде ... ... ... ... етіп ... мәселе – ана мен бала өліміне талдау жасауды жөн көрдік.
Бүгінгі күні ана мен бала, жалпы азаматтар денсаулығын ... ... ... ... ... ... «Саламатты Қазақстан»
Мемлекеттік денсаулық сақтау бағдарламасының аясында республика бойынша
медициналық-демографиялық көрсеткіштерді ... ... ... ... ... ... ... Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан ... 20 ... ... салтанатты жиында «Бізге
демографиялық дамудың, ана мен бала, жалпы азаматтар өлімінің ... ... ... ... ... ... керек», - деп мәлім
етті [34].
Демек, ана мен бала өлімін азайту елдің денсаулық сақтау ... ... ... ... Жүргізілген іс-шаралардың ... ана мен сәби ... ... ... ... ... ... мәселенің түйінін тарқатуға барынша талпынуда. Ел
ертеңін ойлаған Елбасы да ана мен бала ... ... Жыл ... осы ... мейлінше назарда ұстайды. Ендеше себеп неде?
Экологияда ма, экономикада ма әлде сырқатқа мән бермейтін ... ... ... ... таңдағы ерлер мен ... ... ... көре ... – Ерлер мен әйелдердің өсімпаздық денсаулығы
| ... ... ... ... ... | |
| | |2007 |2008 |2009 |2010 | |
| | | | | | |2011 ... кезде күтілетін |жас |66,2 |66,3 |67,1 |68,3 |68,4 ... ... ... | | | | | | ... ... ... |  |72,2 |72,6 |72,4 |73,1 |73,3 |
| |  |60,7 |60,7 |61,9 |63,5 |63,5 ... | | | | | | ... ... ... ... ... - ... |
Бұл ... ... ... ... ... мен ... денсаулық деңгейін көреміз. Яғни, көріп ... ... ... ... ... өмір ... 66,2 жас ... ал 2011 жылы
туылған кезде ... өмір ... 68,4 ... құрап отыр екен. Бұл
көрсеткіш ерлерде 2007 жылы 60,7, ал әйелдерде 72,2 жасты құрап отыр. ... ... ... ... ... өмір ... 63,5 жасты құраса, ал
әйелдерде ... ... ... өмір ... 73,3 жасты құрайды екен.
Ана мен бала саулығы – қоғамның баға жетпес байлығы. Өкінішке орай,
бүгіндері ана мен бала ... ... ... Қазіргі кезде Қазақстанда 4,4
млн. астам бала туу қабілеті бар әйел және 18 ... ... 4,7 ... ... Олар ... ... ... 30%-ын құрайды. Жүкті
әйелдердің жартысынан көбі анемиямен ауырады. Жүктіліктің және босанудың
асқыну деңгейі өте ... – 60% ... ... ... ана ... алып келетін себептердің ішінде ең
жиі кездесетіні – ісік аурулары, қан аздығы, ас қорыту жүйесінің ... Ал, ... ... ... ... шала ... туа
біткен аурулар себеп. Ақ халаттылар мұны болдырмау үшін ... озық ... ... ... биыл ... ана мен ... қан резус-
факторлары қарама-қайшы болған кезде туындайтын ақаумен күресудің ... ... ... ... арасында күні бүгін қан аздық ауруы
бірінші орында тұрса, бүйрек қабыну сырқаты 65 ... ... Ал, ... дені сау бала ... ... ... бірі мұны ... десе, енді бірі болашақ аналардың салғырттығына сілтейді. Келесі
14-кестеде аналар өлім-жітімінің деңгейі, өлімнің себептері бойынша аналар
өлім-жітімінің құрылымы көрсетілген.
14-кесте – ... ... ... ... ... ... ... ... | |
| | |2006 |2007 |2008 |2009 | |
| | | | | | |2010 ... ... |100 мың |45,6 |46,8 |31,2 |36,8 |22,7 ... ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... бойынша|% |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 |100,0 ... ... |  | | | | | ... |  | | | | | |
| |  | | | | | |
| |  | | | | | |
| |  | | | | | |
| |  | | | | | ... | |12,3 |13,7 |10,6 |9,0 |16,7 ... тыс ... | |0,7 |1,3 |0,9 |0,8 |1,2 ... ... |10,1 |18,3 |23,0 |8,3 |14,3 ... | | | | | | ... аурулар| |21,0 |24,2 |27,4 |48,9 |42,9 ... | |8,0 |7,8 |3,5 |4,5 |2,4 ... де ... | |11,6 |8,5 |6,2 |3,8 |6,0 ... ... ... ... ... - ... ... кестеде 2006-2010 жылдардағы аналар өлім-жітімінің деңгейі, сондай-
ақ ... ... ... ... 2006 жылы ... ... 100 мың тірі ... шаққанда 45 600 құрап ... ал 2010 ... ... ... 22,7 ... екен. Яғни, бұл кестеден қарап
отырғанымыздай, аналар өлім-жітімінің деңгейі 2006 жылдан 2010 жылға қарай
азайғанын көреміз. Енді ... ... ... ... ... тоқталар болсақ, мұнда өлімнің себептері бойынша аналар өлім-
жітімінің құрылымын 100 пайыз деп алар ... ... ... түсіктер – 2006
жылы 12,3 % -ды құраса, ал 2010 жылы 16,7 % -ға ... ... ... ... ... ... көз жұмады екен.
Ал, бұл мәселені шешуде негізгі жүкті мойнына, әуелі мемлекет алады.
Елордадағы ана мен бала ...... осы ... ... ... жыл ... ... 10 мың сырқат емделеді. Олардың 94 ... ... ... ... тегін медициналық көмек алады.
Егер статистикалық мәліметке жүгінсек, еліміздегі әйелдердің өлім-
жетімі Ұлыбританиядағы жағдайдан 2,8 есе, ... 4,5 есе ... ... ... ... қарағанда 2 есеге көп көрінеді. ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылдары ұлғайғаннан бері, туу көбейіп, өлім-жетім көрсеткіші
сәл азайды. Қазір елімізде 7 миллионнан астам әйел заты ... ... ... ... елімізде ана мен бала өлімі,
сәбилердің шетінеуі ... ... туу ... ... ... жүр. Әрине, бұл жақсылықтың нышаны деп ... ... ана мен бала ... ... ... өзге елдерімен
салыстырсақ, өте жоғары күйде болып ... ... ... ... аралығындағы нәрестелер өлім-жітімінің деңгейін көре аламыз.
Ескерту: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі - ww.stat.kz
8-сурет – Нәрестелер өлім-жітімінің деңгейі (мың адам)
Бұл суретте ... ... ... ... ... ... мен ... арасындағы деңгейін көреміз. Демек, мұнда 2006 жылы
жалпы нәрестелер өлім-жітімі – 13,9 мыңды құраса, ал 2010 жылы 16,5 ... ... отыр ... ... отырсақ, нәрестелер өлімі 2006 жылдан 2010
жылға дейін 2,6 пайызға өскенін көре аламыз. Сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... арасында өлім деңгейі жоғары
екен. 2008 жылдары ... ... ... ... және қыздар
арасында да жоғарылаған екен.
Елдің болашағын, ұлттың ұлт ретінде сақталып қалуын қамтамасыз ететін
тамырдың бірі ана мен ... ... ... ... артық айтқандық емес.
Денсаулығы жақсы, бақуатты ана ғана ... ... ... ... елімізде жаңа туған нәрестеден бастап, 15 ... ... 50-60 ... ... ... бар, яғни ... ішінде 20 пайызы іштен әртүрлі кемістіктермен туған аурушаң, ... ... ... ... ... ... ... 5 жасқа дейінгі
бала өлімінің деңгейі көрсетілген.
Ескерту: Қазақстан ... ... ... - www.stat.kz
9-сурет – 2006-2010 жылдардағы 5 жасқа дейінгі бала өлімінің деңгейі
Бұл суретте 5 ... ... бала ... ... ... ... және ... арасындағы 100 мың тірі туғанға шаққандағы деңгейі
көрсетілген. 5 жасқа дейінгі бала ... ... 2006 ... 2010 ... ... ... Соның ішінде ұлдар арасында бұл ... ... ... ... ... ... нәресте саны өсіп отырғанымен бала
өлімі бәсеңдер ... яғни ... ... ... ... ... ... Жоғарыда айтқандай сәбилер шетінеуінің ... ... ... ... Ана мен бала ... ... кезінде
негізгі себептер әйелдер денсаулығының төмендігі екені анықталды.
Жүкті әйелдердің арасында күні бүгін қан аздық ауруы бірінші ... ... ... ... 65 ... ... Бірақ, біреуге ақыл –
кеңес айтқан бір басқа да, соны мүлтіксіз орындау екі ... ғой. Осы ... ... бойкүйездікке салынып, емдеуші дәрігері берген ем —
домды уақытылы қабылдамайтыны, не ... ... ... ... ... өкінішті. Жасыратыны жоқ, жылдан жылға ... ... ... ... ...... ... дендерінің
саулығына байланысты. Болашақ аналар, олар бүгінгі біздің жасөспірімдер,
қыз балалар.
Тағы бір айта кететін жайт, ана мен бала ... көп ... ... ... ... ... ... Дәлірек
айтсақ, мемлекеттің экономикалық-әлеуметтік деңгейімен байланысты ... ... ... ... біріншіден ана денсаулығына, екіншіден,
босану кезіндегі акушерлік ... пен ... ... ... қорытынды бірнешеу: Соның біріншісі – аналардың денсаулық
индексі өте төмен. Себебі, ... ... ... ... әйелдер
денсаулығын күте алмайды, уақытылы дәрігерге көрінбейді. Аналардың өлімінің
жоғары болуының бір себебі, ... ... ... ... ... о дүниелік болған әйелдердің 50 ... ... ...... ... көрсетсе және қайтыс болған әйелдердің басым
бөлігі ауылда тұратындар болып шыққан.
Демек, ана өлімі мен ... ... ... - көп ... де ... ... ... шығаруға болмайды. Бұл мәселеде
перзентханалар мен сәбилер ... осы ... ... ... жабдықталуының да белгілі дәрежеде үлесіне ие екені рас. Оның
үстіне кейбір аудандарда ... ... ... ... тағы ... ... аналар да аурушаң. Қыз-келіншектердің
арасында жатыр миомасына шалдыққандар жиі кездеседі. ... ... ... емес ... Аты ... ... ... ауыр. Бұл ауру кезінде
жатырдың ішінде ісік ... ... ... мүшесін зақымдайды, ақыры әйелдің
сәби сүюіне кедергі болады.
Мамандар мемлекет қолдауы арқасында ана мен бала өлімі өткен жылдармен
салыстырғанда ... ... ... ... 2010 жылы ... 368 ... сәби ... келді. Бұл 2009-жылмен салыстырғанда 7142 нәрестеге
көбірек. Ал, ана өліміне келетін болсақ, былтыр 85 әйел көз ... ... 133 ана ... ... Бала ... ... өткен жылы 6161 оқиға
тіркелді. 2009 жылы ... ... ... саны – 6606 [18].
Яғни, статистикаға сенсек, елімізде бұл ... ... ... ... ... әлі ... Әйел ... 30 пайызына
дәрігерлер ықпал ете алса, қалғаны олардың өз қолында. Ақ халаттылардың
пікірі ... ... ... ... ... ... әйел ... қойған үкім емес, дәрігер бақылауында болып, қатерлі ісікке
ұласпауы үшін ... ... ... ... ана мен бала ... ... бойынша барынша
жағдай жасауда. Мәселен, биыл перзентханалар мен балалық ... ... ... ... Сондай-ақ, осы жылдан бастап қазақстандық
дәрігерлердің біліктілігі ... ... ... ... ... ... талаптарына сәйкес,
перзентханалардың барлық ... ... ... көмектің
кәсіби деңгейде көрсетілуі егжей-тегжейлі тексерілмек. Денсаулық ... де, ... да бұл ... ... ана мен бала ... ... саны ... сенімді. Ал, соңғы әлеуметтік зерттеулерге
сәйкес, елімізде ерлердің 60 ... мен ... 57 ... ... ... ... кем ... керек деген пікірде. Бұдан шығатын түйін: еліміздің
демографы Мақаш Тәтімов айтқандай, көп ұзамай ... ... ... ... ... ... ... халықтың табиғи өсімі жақсарып келе жатқандығы
қуантады. Тағы бір айта кетерлігі — бала өлімі негізінен ауылдық ... ... да ... ... есігін ашқан сәбидің амандығы — ананың ғана
емес, Отанымыздың да қуанышы. Сондықтан да, ... ... ... ... өсуі үшін қазір мемлекетіміз көптеген іс-шараларды жүзеге асыруда.
Балалардың өлімі алдымен бір жасқа дейін жиі кездеседі екен. ... — туа ... ... ... аурулары, тыныс алу органдарының қабынуы,
инфекциялық ... ... 3-5 ... ... ... ... ... әйелдердің өлімінің басты себебі — алдымен қан кетуден, ... ... ... ... ... шалдығуы, жүкті әйелдің майлы гепатозы
(бауыр ауруы), гепатит т.с.с. Алайда, «жылдан-жылға ана мен бала ... жол ... ... ... ... ... ме, әлде
«аурудың алдын ал» демекші, өзіміздің немқұрайлылығымыз ба?» деген орынды
сұрақ туады. Жыл сайын ... ... оқу ... ... ... аз ... орай, соның бәрі бірдей өз қалауымен таңдаған ... өз ... бара ... Негізгі себебі мен сылтауы — дәрігердің
жалақысы аз. Сонда ол маман оқу орнына түсер кезде болашақта шамамен ... ... ... ... ма, білмей барды ма?!
Ана мен баланың өліміне тек медицина қызметкерлері ғана ... көз ... ... ... ... бәрінде медицина
саласының қызметкерлерін кінәлі етуге әбден етіміз үйреніп алған. Дегенмен,
мамандардың да, денсаулық мәселесімен ... ... ... ... бір жерге түйісетін жері — марғаулығымыз, жалқаулығымыз, ... ... ... Өз ... жүрдім-бардым
қараймыз. Тіпті, дәрігердің алдына құр қол баруға болмайды деген пікір
қалыптасқан. (Бұл пікір қате ме әлде ... па, оған ... ... беруді жөн
деп таппадым). Осыны алға тартатын екі ... ... де бар. (Ал, ... ... күн ... ... бола ... де шындық). Көпке
дейін аяғы ауырлағанын дәрігерлерге айтпайды.
Дегенмен, шынайы деректерге сүйенетін болсақ, ана мен ... ... ... ... бала ... ... ... жыныс мүшелері
ауруының дер кезінде анықталмауы, бала ... ... ... талапты
орындамауы, шала туған балаға пеританалдық және туылғаннан кейін күтімнің
жеткіліксіздігі, дені сау ... ... ... шалдыққанда жедел
жәрдем көрсетілмеуі, ал бұл ... ... ... көз ... ... ең ... ... жауапсыздығы мен біліктілігінің
төмендігі екені ... ... ... қатар, отбасылық жағдай, ажырасу мен некелесу
де ... ... ... мен ажырасу параметрі бала туу, адам өлімі,
жастық және жыныстық құрылым сияқты демографиялық ... ... де ... ... ... ... ... өміріндегі
маңызды өзгерістер, әлеуметтік-экономикалық жағдай, ... де ... ... ... еліміздегі некелер саны көрсетілген.
Ескерту: Қазақстан Республикасының Статистика агенттігі - www.stat.kz
10-сурет – ... ... ... ... некелер саны
Бұл суретте 2007-2011 жылдар аралығындағы некелер саны көрсетілген.
2007 жылғы деректер бойынша некелер саны республика ... 146 380 ... 2011 ... деректер бойынша некелер саны 160 494 құраған екен. Аталған
жылдар аралығында некелер саны 6,73 %-ға өскенін көре ... Ең ... ... бірі – ... ... ... ... рыноктан әлдеқайда бұрын пайда болды. Отбасы – қоғамның ажырамас
бөлігі, сондықтан оның маңызы жойылмайды, онсыз бірде-бір ұлт, ... өмір сүре ... ... таяу ... да осы бір ... ортасыз көзге елестету мүмкін емес.
Отбасы проблемасының негізі оның қазіргі ... ... ... ... түрі ... ... болған ол әуел бастан ... ... ... ... ... ... Осылардың
бірқатарынан біртіндеп ажырай, оларды өзге ... ... ... ... ... ғана тән, өзінде ғана болатын, бөліп ... ... ... түрі жоқ ... кезігіп отыр. Осыған орай отбасы ... ... ... ете ... ... әлеуметтік институт болып қала ала
ма деген сауал туындайды.
Елімізде ажырасу саны алаң ... ... ... ... Әр ... ... ... отбасындағы тұрақсыздықты көрсетеді. Осы ретте некесіз туған
балалардың көбейіп ... ... Бұл – ... әлеуметтік
орнықтылықтың сақталуына алаңдаушылық тудыратын көрініс. ... ... ... ... көре ... ... Республикасының Статистика агенттігі - www.stat.kz
11-сурет – 2007-2011 жылдардағы Қазақстан Республикасындағы ажырасулар саны
Бұл ... ... ... ... ... ... ажырасқандар саны көрсетілген. Жалпы республика бойынша 2007 жылы
ажырасқандар саны 36 108 ... ал 2011 жылы ... ... саны 44 862 ... ... ... 2007 ... 2011 жылға дейін
ажырасулар санының 16,13 %-ға өскенін көре аламыз. Қарап отырсақ, жыл өткен
сайын еліміздегі отбасылар саны ... ... бір ... ... да ... келе ... Отбасының беріктілігі әдетте ... ... ... шығарағынымыз жөн.
Адамзат тарихында неке мен отбасының көптеген түрлері ... ... түрі ... ... ... жоғалып келе жатыр. Жер ... ... ... ... ... неке (бір ердің бір әйелмен некеге
тұруы) құрып тұрады. Азия және Африканың кейбір ... көп әйел ... ... Оңтүстік Үндістан мен Непалдың кейбір тайпаларында, Орталық
Америкадағы гарибтерде көп ... ... ... ... ... ... адамдармен емес, бас рудың, тайпаның өкілдерімен
некелесу – экзогамия, тек өз руының, тайпасының ... ғана ... ... деп ... ... ... түсуі, рухани-адамгершілік қатынастағы
қайшылықтардың күшеюі осы ... ... ... Егер ... ... адамдардың соғыстағы қазасы ұмытылады, халық
демографиядағы бұл ... ... ... ... ХХ ... ... біз некеге тұруға ниет жойылған ... ... ... тап ... ... ... отбасы небары төртінші орын алып
отыр.
Осы тұрғыда отбасын жоспарлау қызметі – ана мен бала ... ең ... ... ... бала ... жоспарлау мақсатында
жасалған ұсыныстар талай өмірді аман алып қалуға жəне ана мен ... ... ... ... ... ... ... түсіктердің жиілігін төмендетуде, ана жəне перинатальды өлім-
жітімді азайтуға, акушерлік жəне гинекологиялық патологиялар ... ... ... жыныс жүйелерінің қатерлі жаңа өскіндерінің санын
төмендетуге мүмкіндік береді.
Демографиялық проблеманы ... ... ... ... ... ... ... қоғамдарда бұл проблеманы
материалдық жағдаймен ... ... емес және ... ... ... осыны дәлелдеп отыр.Онда материалдық проблемаларды
отбасындағы балалар санын ... ... ... себеп емес, фактор
ретінде ғана қабылдау керек.
Еуропа елдерінде бала тууды қаржылық ... ... ... ... ... ғана ... және бұл бала тууды «жақсы уақытқа» қалдырған
отбасыларына ғана қатысты ... ... ... бала ... ... ... онда Италия мен Германия  бала туу жағынан барлық
елдерді басып озған болар еді, ... бұл ... бала ... кейін
берілетін көмекақы мөлшері басқа дамыған ... ... ... ... бұл ... ... әлеуетті іске асыру мүмкіндігі
жоғары және жоғары жәрдемақы ықтимал шығыстарды өтемейді.
Отбасы құндылығы, қоғамдағы құрмет пен бедел, екі ... да ... ... ... ... ... некенің орташа ұзақтығы, жалғыз
ілікті аналар саны, ... ... ... емес ... ... серпінінде үлкен рөл атқарады.
Демографияны зерттеушілерді алаңдататын маңызды проблема – бұл ... ... ... отыр, өйткені жылдар өткен сайын халықтың басым
бөлігі азаматтық ... ғана өмір ... жөн ... отыр. Ағылшын
социологтарының болжамдары бойынша 2031 жылы ... ... ... өмір ... ... 2031 ... ... Ұлыбритания
ерлерінің жартысы бойдақ болмақ, ал 2003 жылы ерлердің 35%-ы некеде
тұрмаған, бұл ... ... ... ... жария еткен «Демографиялық
үрдістер» баяндамасында хабарланды. ... ... ... саны ... 49
%-ға дейін өспек. Нәтижесінде некеде тұрмаған, бірақ жұптасып өмір
сүретіндер саны екі ... ... 3,8 млн. ... ... ... ... барлық
жастағы адамдарға қатысты болады.
Сонымен, демографиялық дағдарыс себептерінің бірі отбасы ... ... ... ... ... ... отыр. Бұдан
ажырасулар санының ұлғаюы заңды түрде туындайды. ... ... ... екі некеге бір ажырасудан келеді.Өспелі демографиялық
дағдарыс бірқатар факторлармен байланысты. Соңғы он жыл ішінде, ... ... саны 30%-ға ... Жыл ... бұл сан 1 ... 200 ... ... Бұл бойынша Бельгия мен Испания көш басында келеді, онда соңғы
он жыл ішінде ... ... ... 50%-ға ... ... оған өз ... ... іске асыруға
мүмкіндік бермейтіні адам ... ... ... ... ең ... ... ... бірге оның ата-ана рөлін толыққанды және
бірлестіріп іске асыруы туралы болып отыр. Қазіргі ... адам ... ... ... ұмтылады, бүгінде оны балалар бар кезде, ал ертең
отбасы болған кезде жүзеге ... қиын ... ... ... ... ... ... отбасылық негіздерді бұзуға қатер төндіре бастады
және бұрынғы индустриялық қоғам осы проблемаға кез болды.
Шетелдерде отбасын жоспарлау тұжырымдамасы осыдан 45 жыл ... ... ... Ал, ... елдерде ана мен баланы қорғау, жанұяны
жоспарлау қызметтері мемлекеттік деңгейде ... ... ... ... ... ... ... демек өсіп-
өнудің төмен деңгейіне әкеліп отыр. Әйелдердің денсаулық жағдайын ... ... ... ... ... сау ана ғана ... сау бала ... және сау бала ғана болашақта дені сау ... ... Бұл ... ... ... дұрыс.
Қазіргі таңда әлемде ананың өлім-жітім көрсеткіші жыл сайын жарты
миллионға жуық, ал ... ... ... 200 ... ... әйел мен ... ... өмірін сақтауға және одан да көп әйел мен ... ... ... ... ... мен бала денсаулығының мықты болуы үшін, өлім жағдайларына жол
бермеу мақсатында наркологтар мен ... ... ... жұмыс жасағаны абзал.
Ана мен бала өлімін азайту үшін алдағы уақытта:
- Қазіргі заманауи технологияларды қолдана отырып, аналар мен балаларға
медициналық көмек ... ... ... бар адами және экономикалық ресурстар тиімді болу мақсатында,
перинатальдық көмекті өңірлендіруді жетілдіру;
-Акушерлік ... ... ... ... жағдайлардың алдын алу
үшін, аналар өлім жітімінің құпия аудитін енгізу;
-Отбасын жоспарлау қызметін жетілдіру шараларын іске асыруды ... ... ... іске ... ана мен бала ... ... ... және жандандыруға, ана мен сәби өлімін азайтуға, халықтың
демографиялық ... ... ... ... мен сәби ...... күттірмейтін күрделі мәселенің бірі.
Сонымен, әрбір болашақ ана өмірге ... ... ... ... ... ... ... және қандай аурулардың нәресте денсаулығына
зиянды екенін білуге тиіс. Қазіргі ... ... ... алдында тұрған
негізгі міндеттердің бірі – іштегі сәбидің өмірге дені сау ... ... ету, ... ана ... ... алдын ала анықтап
емдеу.
Ана мен бала өлімін азайту елдің денсаулық сақтау жүйесіндегі басты
бағыттар болып ... ... ... ... ... мен сәби өлімі көрсеткішінің төмендеу үрдісі байқалуда.
Сондай-ақ, «Саламатты Қазақстан» бағдарламасының аясында ... ... ... ... ... ... көмектің қол жетімді болуы
мен сапасын арттыру бөлімінде перинаталды көмекті аймақтандыруды жетілдіру
жүзеге ... ... ... ... ... ... ұсынған тиімді
перинаталды технология мен балаларда болатын ... ... ... ... күшейген. Бүгінгі таңда әйелдер мен балаларды алдын ала
тексеру, алдын ала иммундау тұрақты ... ... ... ... ... ... ... саласында 5 жасқа дейінгі балаларды
диспансерлік қадағалау күшейтіліп, тұрақты түрде жүкті әйелдердің денсаулық
жағдайына мониторинг, босануға ... ... ... мен ... туа ... ... ... скрининг жасалады.
ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, республикадағы ... ... ... ... ... ... рет тіркелген
аурулар саны) әр 100 мың жан ... ... 2010 ... ... кезеңімен
салыстырғанда 55 386,6-дан 54 109,6-ны құрады. Халықтың табиғи өсімі 13,76
(2010 жылдың тоғыз айында 13,46 ... бала туу ... – 22,62 ... ... ... 22,57 болған) құрады.
Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметіне ... ... ... ... ... 2011 жылдың ... ... ... ... ... деңгейі әр 100 мың жан басына шаққанда
99,6-дан 90-ға ... ... 9,6 ... азайған. Сонымен қатар, осы
кезеңде ... ... ... саны 2010 ... ... ... әр 100 мың жан ... шаққанда 10,6-дан 8,3-ке дейін
төмендеген.
«Саламатты Қазақстан» бағдарламасы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-демографиялық дамуын
қамтамасыз етуге, сонымен ... ... алу ... ... ана мен бала ... ... күшейтуге бағытталған. Ана
өлімін 2013 жылға қарай 100 мың тірі туғандардан 28,1 адамға, 2015 ... 24,5 ... ... ... сәби өлімін 2013 жылға ... 1000 ... ... 2015 жылға қарай 12,3-ке дейін азайту көзделген
[33].
«Қазір «Саламатты Қазақстан-2015» ... ... ... Денсаулық сақтау саласы сапалы түрде дамып келеді. Халықтың
денсаулығы жақсарды. Бала туу ... ... өмір сүру жасы ... деп ... етті Елбасы Н.Ә.Назарбаев «Әлеуметтік-экономикалық жаңғырту -
Қазақстан дамуының басты ... атты ... ... ... ... [1].
ҚР Үкіметі халық денсаулығын жақсарту үшін кешенді іс-шараларды жүзеге
асыруды жалғастырады. Денсаулық сақтау министрлігінің 2012 ... ... ... сәби өлім-жітімінің көрсеткішін төмендетуге жұмылдырылатын болады,
себебі ана мен бала ... ... - ... бәсекеге қабілетті 50 елдің
қатарына ... ... ... ... ... ... келе, Қазақстанның жалпы демографиясын
дамыту, оны ... алға ... ... бірі ... ... Халық
санын одан әрі жоғарылату, әрине мұндай көрсеткішке жетудің жолдары бала
туу көрсеткішінің өсуімен, халық ... ... және ... ... ... ... - қазіргі жаһандану үдерісі мен
әлемдік саясаттың өзекті мәселелерінің бірі болып отыр.Тәуелсіздік алғаннан
бергі кезеңде ... ... сан ... қандастарымыз еліміздің өсіп-
өркендеуіне, демографиялық жағдайымыздың жақсаруына ұшан-теңіз үлес қосып
жатыр.Ана мен баланың амандығы -демографиямыздың ... Оны ... ... ең ... отбасы мен мемлекеттің міндетіне айналуы керек. Елдің
болашағын, ұлттың ұлт ретінде сақталып ... ... ... ... ана мен ... бастау алады. Денсаулығы жақсы, бақуатты ана ғана
салауатты ұрпақты дүниеге әкеледі.
3. ... ... ... ... ... ... ... жағдайды жақсартудың шетелдік тәжірибелері (Франция,
Германия, Ресей мемлекеттерінің мысалында)
Адамзат өз дамуының қазіргі кезеңінде демографиялық дағдарыс ... бұл ... ... ... көрсетеді. Осының себебі бойынша одан
шығудың нақты жолдарын іздеу көптеген ... үшін ... ... ... отыр.
Әлемде, әсіресе оның дамыған бөлігіндегі негізгі проблема – бұл ... ... ... ... аз ... елдерде керісінше ахуал
басым – онда халық саны төмендемей, керісінше өсіп келеді және егер ... ... ... ... ... ... бірінші ондыққа кірсе, ал халық
санының ... ... ... ... ... аса ... ... елдері
кіреді.
Қазіргі заманғы мемлекеттің дамуы процесінде ... ... ... ... ... аса ... болып
табылады. Шетел мемлекеттері жинақтаған тәжірибені пайдалану отандық реттеу
институттарын жетілдіруге, тәжірибеде өз ... ... ... ... мен ... ... ықпал етеді.
Пайда болған демографиялық проблемаларды шешу үшін мемлекеттер халық өсімін
ынталандыратын белгілі бір ... ... ... ... ... және өмір ... ... айрықша өзекті болып отыр. Өмір
ұзақтығы барынша жоғары ... ... ... ... мен Испания
аралығындағы Пернейде орналасқан мемлекет, орташа өмір ... 83,5 ... көш ... ... Ел ... ... соғыстан кейін айтарлықтай
гүлденді, бұған дейін ол оқшау және ... ... ... ... Макао (Қытайдың айрықша әкімшілік ауданы), ... ... өмір ... ... ... қарай орналасқан Африка елдеріндегі адамдар ең аз
өмір сүреді. ЖҚТБ ауруы, аштық пен ... ... ... 35 ... ... ... Свазиленде елінде адамдар тым ерте өледі, ондағы
орташа өмір ұзақтығы 34,1 ... ... ... ... Либерия және
Зимбабвадағы ахуал бұдан сәл жақсы [16].
Дамыған Германияда да демографиялық ахуал ... ... ... айтуынша халық санының азаюы себебі бала тууды ынталандыруда
емес, қоғамдағы әйелдің әлеуметтік рөлінің өзгеруінен ... ... ... ... ... тым ... және сиреп барады. ГФР статистика
ведомствосының ... ... 35 ... дейінгі неміс әйелдерінің  40%-
ының әлі балалары жоқ.Немістер ұлт ретінде қартаю ... ... ... ілгерілеушілік және әлеуметтік ахуалдың жақсаруы арқасында өмір
ұзақтығы әйелдерде 84 жасқа дейін, ерлерде 78 жасқа дейін ұлғайды. Алайда,
сонымен ... бала туу ... ... ... бала ... 1,3 ... бұл халық санын толықтыру үшін ... ... ... кезінде болжамдар бойынша ел тұрғындарының саны
қазіргі 82 млн ... 2050 ... ... 67 млн. ... дейін азаюы мүмкін,
яғни елдің әрбір үшінші тұрғынының жасы ... ... ... әрбір зейнеткер неміске әлеуметтік сақтандыру жүйесіне жарна
төлейтін тек үш ... ... ... 20 ... ... бұл қатынас екіге
бір болмақ. Кельн Экономикалық зерттеулер институтының директоры Михаэль
Хютердің пікірі ... ... бала ... ... германия
өнеркәсібінің бәсекеге қабілеттігіне күйрете соққы беріп, уақыт өте келе
экономика өсімін ... ... ... екенін мойындаған неміс саясатшылары
демографиялық проблеманы шешуді қолға алды. 2007 жылдың басынан ... ... ... ... ... ... жалақысының 67%-ы, ең көбі ... ... ... ... ... ... ... кеткені үшін
өтемақы ретіндегі жәрдемақыны жыл бойы ... ... Одан соң ... әрбір бала үшін 300 евроға дейін қысқартылады.
Ата-аналарды материалдық ынталандырудан басқа Ангель Меркель басшылық ... ... ... ... ... ... яғни,
балалар бақшасы, ұзартылған күні бар ... ... ... негізінен бала туу мен бала күту еңбек қызметі мен ... ... ... екі мүшесіне де қатысты болады.
Демография мәселесі мемлекеттің ... ... ... ... деп ... ... көп елдер демография мәселесін мемлекет
деңгейіне көтеріп, ... ... ... осы ... ... ... арқылы белгілі нәтижелерге қол жеткізіп отыр.
Франция мемлекетін алып қарасақ, өткен ғасырдың 20-шы ... ... ... жоғарылатуға бағытталған белсенді демографиялық саясат жүргізіп
келе жатқан ел. Айтар болсақ, 1967 ... ... ... ... ... ... ... жасатуға тыйым салған.1946 жылы Францияда ... және ... ... ... ... көтермелеу саясатын ұстанып, осы 
бағытта отбасыларға ақшалай ... мен ... ... тәжірибеге
енгізілді. Соның арқасында  80-ші ... ... ... ... ... ... бала ... ең жоғары – 1,8 -1,9 ... ие ... ... саны жыл ... 0,3-0,4 пайыз өсті.
ХХ ғасырдың екінші жартысында, 1946-1974 жылдар  ішінде ... ... млн. ... оның ... 8,5 млн. ... ... ... есебінен, 1,2
млн. француздардың ... отар ... ... ... ұлғайды.
Францияның пронаталистік демографиялық ... ... ... бар ... ... жағдайына айтарлықтай ықпал етеді.
Балаға базалық жәрдемақы Францияда тұратын және елде өмір сүретін 20 жасқа
дейінгі ... ... ... ... екі ... бар ... ... табысы бұл жәрдемақының мөлшеріне әсер етпейді. Сонымен
қатар, отбасы ... ... ... ... ... төленеді:
- отбасы табысына қарай үш жасқа дейінгі әр балаға жүктіліктің ... ... 154 еуро ... ... ... ата-аналарға 502 еуро және әрбір балаға айына 167 ... оқып ... 6 ... 18 ... дейінгі балаларға жаңа оқу
жылына 67 еуро мөлшерінде жәрдемақы;
- 3-тен 21 жасқа дейінгі үш және одан да көп ... бар ... ... ... ... ... ... 139 еуро
мөлшерінде отбасы үстемақысы белгіленген.
Бұдан басқа мүгедек балаларға ... ... ... ... ... ... бар отбасыларына тұрғын үй жәрдемақысы белгіленген.
Үйде болатын 6 жасқа дейінгі баланы күтуге де ... ... ... ... табысына байланысты болады. ... көп ... ... ... 33658 еуродан, балаларының жасы  3-тен
аспайтын отбасыларына тоқсанына 1500 еуроны ... 3-тен 6-ға ... ... ... ... тоқсанына 500 еуродан аспайды. ... кіші ... үшін бала ... ... ... да, ... науқасына орай жұмысты тоқтатуға немесе жұмыста болуын қысқартуға
мәжбүр ата-аналарға баланың ... ... ... ... төленеді.
Жалғызілікті ата-аналарға үстемақы көзделген. Жетім балаларға 100 еуро
мөлшерінде ай ... ... ... ... ... ... ... жалақының 260  және одан кейінгі әрбір балаға 717
пайыз көлемінде  баланың тууына арналған бір ... ... ... ... ... саясатының қазіргі заманғы
шаралары балалары бар отбасыларының материалдық жағдайына айтарлықтай ықпал
етеді. Балаға базалық жәрдемақы Францияда тұратын және елде өмір ... ... ... баланың азаматтығына қарай кемінде екі баласы бар барлық
адамдарға тағайындалады.
Жәрдемақы мөлшері бала ... ... ... екі ... ... 107 евро;
- үш балаға 244;
- төрт балаға 382;
-бес балаға – 519;
- алты балаға 656 евро;
-11 жастан асқан балаларға – 30 евро және 16 ... ... 54 ... ... және ... ... екі ... бар
отбасылардың бірінші баласына төленбейді. Отбасының табысы бұл жәрдемақының
мөлшеріне әсер етпейді.
Баланың ауыр науқасына орай ... ... ... ... болуын
қысқартуға мәжбүр ата-аналарға баланың қасында болуға ... ... ... ... ... ... байланысты болады. Жалғызілікті
ата-аналарға үстемақы көзделген. Жетім балаларға 100 евро мөлшерінде ай
сайынғы жәрдемақы ... ... ... ... ... базалық жалақының  260 %-ы және
одан кейінгі әрбір балаға 717 % сомасында ... ... ... ... жәрдемақы да енгізілді, ал жүктілікке байланысты демалыс еңбек
ақының 90 %-ы ... ... ... шешу ... қандай да бір мемлекеттің мәдени деңгейіне байланысты болады. ... ... бала ... ... ынталандыруды жөн санайды.
ХХ ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап қазіргі кезге дейін Ресейде халық
санының күрт төмендеуі байқалып ... РФ ... ... ... ... Е. Андреевтің болжамы бойынша халық санының азаю ... 2010 ж. – 138,7 млн. ... 2020 ж. – 131,2; 2030 ж. – 121,1; ... – 108,3; 2050 ж. – 93,8 млн. Адам . 
Ресейде арнайы ұлттық жоба қабылданып, 2010 ... ... туу ... ... бастайды. Жұмыс істемейтін жас аналарға арналған жаңа
жәрдемақы пайда болды. 2010 жылға қарай туу туралы ... құны ... 250 мың ... ... 307 мың ... ... ... атап айтқанда бұрынғы КСРО азаматтары үшін өңірлерге қарай
Ресей азаматтығын алу рәсімі ... РФ ... көп ... ... етудің дербес саясаты жүргізілуде, мәселен Мәскеуде көп
балалы отбасыларына ... ... салу ... ... ... ... мәлімдемесі бойынша 2011 жылға халық
санының құлдырауын 143 млн. деңгейінде ұстап тұру ... Әр ... ... ... ... мың адамға азайып отыр. Халық санын 2011 жылы 143
млн. адам ... ... ... ... ... жоқ. ... бойынша, ең бірінші Ресей халқы ... ... ... ... ... халық саны 143 млн. адам, яғни 2011 жылы азаю ... 3 млн. ... ... ... ... отырып есептегеннің өзінде
2011 жылы Ресейліктер саны 140 млн. адамды құрайды. 
2050 ... ... ... ... өсім ... ... барлық
нұсқалары, тіптен бала туудың және ... ... ең  ... кезінде оның жастық құрылымының ерекшеліктері салдарынан ... ... ... аз ... және жасы үлкен топтардың жоғары болуы)
халықтың табиғи өлімінің болмай қоймайтынын көрсетіп отыр.
Сондықтан Ресей халқының ... ... 143 млн. адам ... ... ... ... ... есебінен халықтың көші-қон санын айтарлықтай
ұлғайтуды қажет етеді.
РФ Федералдық ... ... ... ... бағаларына
сәйкес, халықтың табиғи қозғалысы болжамының көрсеткіші бойынша 50 жыл
ішіндегі иммиграциялық  сальдо кемінде 43 млн. ... ... ... яғни
ілгерінді демографиялық серпінді сақтау үшін жыл сайын Ресейге 900 мың адам
келуі тиіс.
Қазіргі кездің өзінде еңбек ресурсі ... ең ... ... ... 2010 ... дейін жинақталған жұмыссыздықтың (жасырын жұмыссыздықты
қоса алғанда) қысқаруы және ... ... ... ... ... ... ... күшті сезілмеуі мүмкін.
Бірақ, егер Ресейде жұмыс күшіне қажеттілік өсетін болса, онда жақын
келешекте ... ... ... ... нақты көзі иммиграция ғана
болмақ. Бұл жағдайда Ресей үшін ... ... ... ... деңгейдегі бұрынғы кеңес елдері жалғыз демографиялық
көз болмақ.
Дамыған елдерді айтпағанда, посткеңестік елдердің арасында да ... ... бар ... айта ... жөн ... Бұл елдердің  халқы
жыл сайын ... ... ... ... ... ... ... Сол
себепті алаңдап,   арнайы ұлттық жоба қабылдады.  2010 жылдан бастап туу
туралы сертификат қолданылып, ... ... жас ... арналған жаңа
жәрдемақы пайда болды. 2010 жылға қарай туу туралы сертификат құны уәде
етілген 250 мың ... ... 307 мың ... ... ... ... КСРО азаматтары үшін өңірлерге ... ... алу ... ... өңірлерінде көпбалалы отбасыларды
танымал етудің дербес саясаты жүргізілуде, ... ... ... ... ... салу ... сияқты. Сондай-ақ, Белоруссияда
да халықтың саны азайып барады [31]. Және табиғи өсімнің төмендеуі елдің
барлық өңірлерінде ... ... ... ұйымдастыру-құқықтық және әлеуметтік-
экономикалық шаралар кешенін жүзеге асыру ... ... ... өсім жақсарып кеткен жоқ.  Осыған байланысты бұл мемлекет
халықтың өсімін тұрақтандырып, демографиялық өсімге ... ... ... тағы да Беларусь Республикасының  2011-2015 жылдарға арналған 
демографиялық қауіпсіздіктің ұлттық ... ... ... негізгі міндеттері:
-тууды ұлғайтып, бала туу мен тәрбиелеуде отбасыларын әлеуметтік
экономикалық ... ... ... ... ... ... жасау;
-ата-анасының қамқорлығынсыз қалған жетім ... мен ... ... ... ... ... ... нығайту, отбасылық
құндылықтар мен дәстүрлерді жаңғыртып, ... бала туу ... ... ана мен ... ... жалпы өлім деңгейін төмендету, өмір сүру ұзақтығын ұлғайту;
-ұлттық мүдделерді ескере отырып, сыртқы ... ... ... тағы ... Міне, біздің Қазақстанға да осындай бағдарлама қажет.
Айталық, 1989 жылғы көрсеткішке жеттік, дегенмен, БҰҰ есебі ... ... ... бара ... ... қатарына жатады.
Қазақстанда жасы 65-тен асқан егде кісілердің үлесі 2011 ... ... 6,6 ... ... Ал, ... қартаюы, халық санының аздығы
елдің экономикалық әл-ауқатына қатер төндіреді [27].
Халық санының ... ... ... одан әрі өсуі ... ... ... Тұтынушылық құны жоғары тауарлар өндірісі мен
жалпы өндіріс өсімі халықтың тұтынушылық әлеуетінің әлсіздігіне байланысты
қиындыққа тап ... ... ... ... ... ... бойынша
тұтастай алғанда, бір шаршы километрге 5,9 адамды құрайды. Қытайда ... 24 ... жуық ... ... ... төмендігі кез келген
елді көрші елдердің басып алуына ... ... Бұл ... ... ... алу міндетті емес. Бұл ... ... ... бара
жатқан халықтың орнын иммигранттармен толтыру арқылы тыныш және байқаусыз
өтпек [25]. ... ... көп, жері аз ... ... ... ... ... басқа елдерде де өте көп.
Ресей осындай жағдайға кезігіп отырса,  қытайлардың біздің елге де
көптеп ... ... ... ... ... қоймайды.  Қытай, өзбек 
сияқты  сіңіп кетпейтін, ... ... ... ... бар ұлттардың
этнодемографиялық балансқа, ұлттық қауіпсіздікке ... ... ... тура ... Олар ... ертеңгі күнін ойлайды. Сол себепті 
геосаяси, этнодемографиялық балансты немесе белгілі біздің ... ... ... ... өсіміне әсер ететін факторлар көп. Оның қатарында ана
мен бала өлімінің жоғары болуы, халқымыздың ... ... ... ... ... ... темекі шегумен әуестену, нашақорлық, 
Семей полигонының зардабын шеккендердің әртүрлі деңгейдегі ... ... ... ... да бар.  Осы демографиялық проблемаларды
шешу жолдарын ... ... да бір ... ... ... деңгейіне байланысты болады.
3.2 Қазақстан Республикасындағы демографияның өзекті мәселелерін шешуге
арналған ұсыныстар
Еліміздің ... ... ... ... әрі ... зор ... экономикалық көрсеткіштері тәуір, халқының ... ... ... ... қана ... ... ... әлеуеті бұған жетеді деуге үлкен негіз бар. Осы мыңжылдықта
Қазақстанның, соның ішінде ... ... ... ... ... бірі – ... жалынына жұтылып, отына ... ... ... ... ... ... ұлт ... өмір сүруді нығайту
болмақ.
Талдау нәтижесiн ескере отырып, елiмiзде өлiм ... ... ... арттыратын, әйелдердiң денсаулығының жақсаруын қамтамасыз
ететiн, миграция сальдосын төмендететiн демографиялық саясатты жүзеге асыру
қажет ... ... ... ... ... демографиялық саясаттың негiзгi бағыттары төмендегiдей
болу керек:
- халық санының төмендеуiне әсер ететiн себептердi жою және ... ... ... ... яғни ... ... ... өмiр сүру деңгейiн жоғарлату және т.б. Приоритеттi бағыт - ... ... ... ... ойлау, қамқорлық ету, тууды ынталандыру үшiн
отбасының бюджеттiк және бюджеттен тыс ... ... ... ... мен ... ... төмен және аз қорғалған халық
үлесiн адрестiк әлеуметтiк қорғау бойынша ... ... ... ... ... ... функцияларын қайта қалыптастыру;
- миграциялық процестердi кешендi талдау, халық миграциясының бiр ғана
ақпараттық жүйесiн қалыптастыру;
- квота негiзiнде ... ... ... ... ... ... ... белсендiлiгiнiң өнеркәсiп өндiрiсi, ауыл шаруашылығы, қызмет
көрсету және т.б. салалары дамыған приоритеттi аудандарға бағытталуы;
- халық тығыздығын жоғарлату үшiн ... мен ... ... ... ... саясат, босқындар және т.б. заңдар жөнiнде
заңдық және нормативтiк ... ... ... осы ... ... ... негiзгi жолдары төмендегiлер
болуы керек:
1) өсiп-өну денсаулығын сақтау – бұл дегеніміз өсiмтал жастағы, әсiресе
жүктi, босанатын және ... ... ... ... ... ... ... кейiн ауырып, мүгедек болып қалуын және
өлiмiн азайтуға мүмкiндiк беретiн жағдайлардың алдын алуды қамтамасыз ету.
2) ... ... ... - ... ірi ... отбасын
қалыптастыру жөнiндегi iс-шараларды iске асыру.
Бұл тұрғыды қоғамның негiзгi тірегі ретінде ... ... ... неке - ... ... ... неке және отбасы құндылықтарын
насихаттау, денi сау балалардың тууы, олардың тағдыры үшiн жауапкершiлiк
елiмiздiң ... ... ... бiрi ... қалыптастыру.
Осы мақсатқа қол жеткізу үшін, мынадай шараларды жүзеге асыру керек:
- бiлiм беру ұйымдары мен ... ... ... ... насихаттануды жандандыру;
- неке-отбасы қатынастарын нығайту және ... ... ... ... ... үлгiлi отбасылық, этно-мәдени дәстүрлер мен нормаларды қайта
жаңғырту, ... ... және ... оның ... негiздерiн
нығайту;
- отбасының экологиялық, ұдайы көбею және ... iске ... үшiн ... ... ... ету, ... сапасын арттыру;
- неке-отбасы қатынастарында және балаларды тәрбиелеуде әйел мен
еркектiң құқықтары әрi мiндеттерiнiң iс ... ... ... ету;
- отбасы мен балаларды әлеуметтiк қамсыздандырудың мамандандырылған
институттарын дамыту;
- отбасыларына дағдарысты ... шығу ... ... ... және жаңа ... ... орталықтарын ашып, оның жұмысын кеңейту.
3) өлiмдi азайту - ел халқының, әсiресе ана мен балалардың өмiрi ... ... ... жағдайларды қамтамасыз ету. Осы бағыт
қоғамдық денсаулық сақтаудың қалыптасуы мен ... ... ... травматизмге қарсы күресте профилактикалық шараларды күшейтудi,
салауатты өмiр салтын қалыптастыруды қамтамасыз ... ... iске ... ... байланысты. Осы бағытты iске асыру үшiн
мынадай қосымша шаралар қабылдау керек:
- еңбек ... ... ... және ... ауыр ... әйелдер
еңбегiн пайдалануға тыйым салуды заң жүзiнде бекiту;
- оқу-тәрбие ... ... ... ... ... ... себептердi жою жөнiндегi iс-шаралардың орындалуын бақылауды
күшейту;
- оқу ... ... ... ... үй шаруашылығы
кабинеттерi және шеберханалар үшiн қауiпсiздiк ережелерiн әзiрлеу;
- балалар бақшаларының ... мен оқу ... ... бiлiм беру процесi кезеңiнде жазатайым оқиғадан сақтандыру
жөнiнде ұсыныстар әзiрлеу;
- ... ... ... мен оқу ... оқып
жатқандарды оқытудың әртүрлi әдiстерi кезiнде оларды қолайсыз факторлардың
әсерiнен қорғау мақсатында ... ... ... ... жүктi (12 аптадан асқан) әйелдермен және 1,5 жасқа толмаған баласы
бар әйелдермен жеке ... ... ... ... ... бойынша бұзуға
тыйым салу;
- ауаның үлкен қашықтықта трансшекаралық ластануы туралы ... ... ... ... және бала ... пайдалану мәселелерi жөнiнде
бақылау және жедел ден қою жүйесiн енгiзу;
- барлық жерде қоршаған орта гигиенасы ... ... ... ... ... аймақтардан халық денсаулығына қатер төндiретiн
аймақтарға халықтың көшi-қонын ұластыруды ұйымдастыру үшiн ... ... ... ... халықтың әлеуметтiк-экологиялық қажеттiлiктерiн қанағаттандыру үшiн
жағдай жасау - ... ... ... дамытуды, материалдық әл-ауқатты
арттыруды, әлеуметтiк және ... ... ... ... ету мақсатында кәсiптiк бiлiм қамсыздандыру жүйесiнiң тиiмдi
жұмыс iстеуiн арттыру.
Еңбек әлеуетiн ұдайы ... ... ... ету ... ... қажеттерiн ескере отырып, ... ... және ... ... ... жүзеге асыру, жұмыссыздарды
кәсiптiк бағдарлау және психологиялық қолдау жөнiндегi жұмысты ... ... ... жұмыссыздық пен кедейлiктiң халық үшiн өзектi
проблемаларын шешуге, еңбекке қабiлеттi ... үшiн ... ақы ... пен тұтынудың жоғары деңгейiн қамтамасыз етуге мүмкiндiк беретiн
жағдай жасауға бағытталған шаралар көзделуге тиiс. Осы ... ... ... қолдану керек:
- студенттер контингентiн қалыптастыруды ұйымдастыру ... ... ... арасынан алдын ала тестiлеудi жүргiзу
есебiнен жоғары бiлiмге қол жеткiзiлуiн кеңейту;
- көп ... ... үшiн ... несие берудi енгiзудi жандандыру;
- елiмiздiң бүкiл халқы үшiн базалық әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... ... жүйесiн
әзiрлеу мен енгiзу;
- жоғары оқу орындарында демограф мамандар даярлауды енгiзу.
5) көшi-қон процестерiн реттеу - көшiп келушiлерге, әсiресе ... ... ... ... ... тұрмыс жағдайын жасау жолымен
көшiп келудi жандандыру есебiнен көшi-қонның терiс сальдосын төмендету. Бұл
бағыт ... және ... ... iшкi ... ... мәселесiн де қамтиды. Осы бағытты ... ... ... ... ... көздеу керек:
- көшiп келу квотасын жыл сайын ұлғайту;
- оралмандарды қабылдау мен жайластыруға, оларды ... ... ... ... ... ... шетелдердегi қазақ диаспорасымен сындарлы өзара қатынастарды қолдау
және дамыту;
- тоқыраған аудандарда тұратын адамдардың неғұрлым қолайлы аймақтарға
ерiктi ... ... ... ... ... ... әлеуметтiк мәселелерiн шешуге қолдау
жасауды қамтамасыз ету;
- халықтың көшiп кету, яғни ... ... ... ... ... ... ... қабілетті
экономика құрып, бәсекеге қабілетті ұлт ... деп ... ... ... ... экономикалық көрсеткіштер мен саяси табыстардан
өзге, демографиямызды жақсарту да аса ... ... ... ... ... болып тұрған бүгінгі ... ... ... ... ... ете ... 20 мен 35 жастың
аралығындағы азаматтар екенін ескерсек, оларға мемлекет ... ... ... көмек жасау еліміздің қауіпсіздігі мен ұлтымыздың
тұтастығы, тіліміздің бүтіндігі үшін ... . ... ... ... ... үшін ең ... ... жоғарғы
білімге қолжетімділігін, оқуды бітіргеннен кейін оларды жұмыспен және
мүмкіндігінше арзан ... ... ... ... қою керек. Әрине,
қазір мемлекет бұл мәселелердің ... ... ... алып ... ... ... Бірақ, мәселе оның қаншалықты деңгейде жүзеге асып
жатқандығында болса керек. Бұл ... іске ... ... ... ... үй ... ... мемлекеттік бағдарламасын айтқан
орынды болар.
Қазір Қазақстанда әйелдерге қарағанда ерлердің жасы 11 ... ... Ал, ... бойынша ер адамдардың 30 пайызы сүр бойдақ. Бұл
тұста, отырып ... ... ... үлесі де артып ... ... жөн. Бұл ... өсімге кері әсер ететін әлеуметтік маңызы зор
фактор болып табылады. Демографиялық өсімнің әйел адамдармен қоса ... ... мен оның жеке ... ... және басқа да
жағдайларына байланысты екенін ... осы ... ... үй
бағдарламасының тек екі ... ... ... оны ... ... ... ... отырып азаматтарды арзан пәтерлермен
қамтамасыз етуді мықтап қолға ... ... ... ... шаңы ... ... үні ... деген. Сондықтан
жаһандану заманында бәсекеге қабілетті ұл ... ... ... ... ... ... ... жөн. Олардың бір тетігі –
өмірге ұрпақ әкелуге қабілетті ... ... ... қамтамасыз
ету деп білеміз.
Қазақ ықылым заманынан бері отбасы ошақ қасына ерекше мән ... ... жаңа ... жас ... адам ... ... ретінде
қалыптасып, алға қадам басуы ең алдымен отбасы, ошақ қасынан ... ... ... өз үйі, өлең төсегінде еркін күліп, еркін ... аялы ... ... ... ... тәрбиесін
көріп, біліп жасқаншақтық, жасықтық деген құрған мінездерден ада боп өскен
сәби ержеткен немесе бойжеткен кезде де ... ... ... ... әрі анық ... ... болып келеді. Ал, еркін ойлы азаматтың қоғам
үшін қай кезде де ... ... мол ...... ... даму ... ... сол мемлекеттің табиғи
байлықтары, жер асты ресурстары, ауыл шаруашылығына ... жер ... ... негізгі экономикалық көрсеткіштерімен қатар халық саны мен
өндірістік қабілеті, білім ... мен ... да ... ... ... ... ... тұрақты экономикалық даму
қарқыны көңілді көншіткенімен, ... саны мен ... туу ... өсуі және өлім мөлшері, ... ... ... ... көрсеткіштері әлде де өте нашар деңгейде.
Аталмыш проблемалардың негізінде әлеуметтік, экономикалық, экологиялық,
биологиялық ... ... ... ... республикаға  келген адамның саны – 1,4 млн., елден
тыс жерлерге кеткендердің ... – 3,4 млн.. ... ... ... 2 млн. адамға көп. Сондықтан халықтың Қазақстаннан тыс
елдерге  көшуін тыйып, керісінше ... ... жөн. Атап ... ... ... ... қатар басқа ұлттардың келуі және олардың қазақ
болып жазылуын ынталандыру қажет.
Халықтың санын басқа ұлттардың ... және ... ... ... ... арқылы көбейту туралы пікірдің, біздіңше, екі жағы бар. Егер де
сырттан келгендер қазақтың  тілін, ... ... ... ... көңіл танытпаса, әңгіме басқаша. Шындығында,  келіп алып, «төр менікі»
деген мінез танытпайтынына ... ... бар? ... ... ... қары ... демей ме. Сол сияқты келгендер қанына  тартпай
қоймайды. Мысалы, ... ... де, ... диаспорасын құрып алып, өз
ұлтына  ... ... ... әкеліп, олар үшін жұмыс орындарын ашуды дұрыс деп
санамаймын. Ең алдымен, бар жақсылықты ... ... ... ... ... көтеруіміз керек.
Ал, демографиялық жағдайымыз ... ... ... ... отбасылар мәртебесін көтеру; көпбалалы отбасыларына
пәтер алуға және жеке тұрғын үй құрылысына жер ... ... ... заңнамамен белгілеу; отбасыларының  үш және төрт балалалы ... ... ... ең төменгі өмір сүру деңгейін ескере отырып және
отбасындағы ... ... ... ... ең аз ... төлеу;
қызметкерлердің  еңбекақы бөлінісі проблемасын ... ... ... бала ... ... ынталандыру; бала тууға қабілетті
әйелдерді тегін емдеу жүйесіне баса назар ... ... ... ... даусыз. Жоғарыда халықтың өсіміне әсер ететін факторлар  айтылған
болатын, негізінен сол факторлардың қай-қайсысы да аса ... ... ... ... ... ... ... арқылы шешу керек деп ойлаймын.
Сонымен қатар, халықтың санын көбейту үшін, ... ... және ... тұрақсыздық жылдарында көп балаға қарсы
қалыптасқан ... ... ... ... ... ... ... халқымыздың санының өсуімен тікелей байланысты екенін
халыққа түсіндіру керек. Соңғы жылдары шырқау ... ... ... ... денсаулығына, халықтың генеқорына ... зиян ... ... ... ... алу және ... үшін ... шараларды
қолдану.
Халқымыздың генеқорының сапасын ... үшін ... ... ауыр ... ... және олардың денсаулыққа зиянсыз ортада
істеуіне жағдай жасау.
Сонымен қатар, көптеген мұсылман елдерінде қолданып келе жатқан ... ... бойы ... ... қазақ отбасын жаңғырту -
көп әйел алуға ... ... ... ету. Көп некелі отбасындағы әйел мен
еркектің ... мен ... ... және отбасы туралы заң»,
«Азаматтық ... ... заң ... ... енгізіп өзгертулер
енгізіп қамсыздандыру.
Баспасөзде, оқу бағдарламаларында көп балалы дәстүрлі қазақ отбасын
қызықтырушы шараларды жүзеге асыру. ... ... ... ... ... ... ... үлкен, бірақ, халқыныңсаны аз Голландия, Швеция, АҚШ,
Қанада, Австралия, Германия сияқты елдердің тұрақты ... ... ... ... ... әрбір отбасында алты-жеті баладан болса және ... ана мен ... ... ... қамқорлық жасалса. Ақ ... ақ ... ... ғасырлар бойы ержүрек ... ... кең ... ... ... ... ... да дана, елім деп
еміренетін текті ... ... ... нұр ... нұр болары сөзсіз.
Президенттiң Қазақстан халқына арнаған “Қазақстан - 2030” жолдауында
демографиялық ... ... ... ... қауiпсiздiгi деңгейiнде
екендігі көрсетiлген. Демек, тек қана мемлекеттiң белсендi ... ғана ... ... ... тұрақтануына жеткiзері
анық!
ҚОРЫТЫНДЫ
Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйініне келер болсақ, «мың ... ... ... ... ... талай демографиялық апаттарды өткерді.
Елдігіміздің шырқын ... ... ... демографиялық зобалаң
жолдармен бұзып ... ... аян. ... хандығы құрылғаннан бастап,
көрші, әсіресе, ... ... ... ... ... мемлекеттерінің
шабуылына талай ұшырап, көптеген жерімізге қоса халқымыздан да ... ... ... ... тереңде жатса, оның зардабы да соншама
ұзақ сақталуда. Бұл әдетте санымызға, ... ... ... ... мәдениетімізге, ... ... ... әсер ... ... ... ... тақырыбын ашу мақсатында демографиялық ғылымының
теориялық негіздеріне, нақтырақ айтқанда, аталмыш ғылымның еліміздегі даму
кезеңдеріне, оның ... ... ... ... ... ... ... саясаттың мақсат, міндеттері
мен бағыт, бағдарларына тоқталдық.
Дипломдық жұмыста демография ғылымын зерттеген Қазақстандық және шет
мемлекеттердің ғалымдары ... ... ... ... маңызы болып отырған - халықтың ұдайы өсу процесіне, әсіресе
оның туу ... ... ... ... ... ... Бүгінгі
таңда ол екі түрлі бағытта ... ету ... ... ... ... әлеуметтік, үгіт-насихат және басқа да ... ... ... ... ... ... мемлекеттік
дамуды, қоғамдық ахуалды және ұлттық мүддені қамтамасыз ету және осыған
мейлінше тиімді ... ... ... етіп ... ... ... ... жету үшін ел тұрғындарының демократиялық ой-пиғылына көші-
қон мінез ... ... және ... мемлекет пен қоғам ерекше көңіл бөлуі тиіс деп ... ... ... ... ... және ... ... болдырмауға бағытталған қолдау саясаты қарастырылып
өтті. Осы орайда оған ... ... ... ... ... 2000 ... 17
тамызда «Қазақстан Республикасының мемлекеттік демографиялық ... ал 2001 ... 30 ... ... 2001 – 2005 ... ... даму бағдарламасы» ... ... ... ... хал – ... ... ... және оны
жүзеге асыруда, «Халықтың көшi-қоны туралы» Қазақстан Республикасының 2011
жылғы 22 шiлдедегi № 477-IV заңы басты ... ... ... ... Заң ... ... ... қоғамдық қатынастарды реттейдi, көшi-
қон процестерiнiң құқықтық, экономикалық және әлеуметтiк ... ... ... ... ... ... ... қаралды. Соның ішінде еліміздің демографиялық көрсеткіштер
серпіні, яғни, жалпы Қазақстан ... ... оны ... ... ... бірі ... ... Халық санын одан әрі жоғарылату,
әрине ... ... ... ... бала туу ... ... денсаулығының жақсаруымен және миграция потенциалымен тығыз
байланысты ... ... ... ... ... жаһандану үдерісі
мен әлемдік саясаттың өзекті мәселелерінің бірі екендігі қарастырылды.
Бүгінгі ... ... ... кездесіп жатқан келеңсіздіктердің
еліміздің өсіп-өркендеуіне, демографиялық жағдайымыздың жақсаруына ерекше
ықпал ететіндігі талданды. Ішкі ... ... ... ... үй ... ... ие болу, білім алу, емделу секілді құқықтарын жүзеге
асыруда, одан ... ... ... ... жері ... зейнетақы, несие алуда
да үлкен кедергілердің ... ... ... әсер ... ... тізбегіне және бүгінгі
таңда өзекті болып отырған мәселе – ана мен бала өлімі, сонымен қатар, ішкі-
көші қон ... ... ... ... талданды. Ана мен
баланың денсаулығы -демографиямыздың тетігі болып табылатындықтан, ... және ... ең ... ... мен ... ... айналуы
керек. Соған орай, демографиямызға үлкен әсер етіп отырған ана мен ... ... ... ... ... ... алып бара жатқан отбасы
тұрақсыздығының, ажырасулар ... ... ... қарастырылды.
Қазақстан Республикасы демографиясының өзекті мәселелерін шешудің
жолдарына да тоқталдық. Соның ... ... ... ... ... демографиялық ахуалды талдай келе, сол ... ... ... және ... мемлекеттері мысалында)
қарастырылды. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасындағы демографияның өзекті
мәселелерін шешуге арналған ұсыныстар әзірленді.
Сонымен, ... ... ... ... қай ... де ... өткір
қойылып келді. Әртүрлі себептерге байланысты ... ... ... ... болып қалыптасқаны еш жасырын емес. Оның
жаңа ғасырда ғана ... ... ... ... Бізде осы өзекті
мәселеге байланысты байбаламға бергісіз бос сөз көп те, ... ... ... пен ... үміт ұялатардай түзу пейіл жоқ. ... ... ... жолы бар: соның бірі әрі бірегейі — жаңа ғана отау құрып, жеке
шаңырақ ... жас ... ... (әсіресе ауылдық жерлердегі,
өйткені, халық ... ... ... үлес ... еншісіне тисе,
қалалық жердегілер берісі — бір иә екі, әрі кетсе үш баламен ... ... да өте ... ... тарапынан аса ауқымды көлемде материалдық көмек
көрсету, ... ... ... ... ... ... елге
көшіріп алу, себебі, қазақтың үштен бірі сырт жайлап, алыс шетелдерде қоныс
тепкен.
Осы аталған ... шешу ... ғана ... ... болып, өз
болашағы үшін күресе алатын ел боларымыз анық!
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1 ... ... ... Нұрсұлтан Назарбаевтың 2012
жылғы ... ...... ... ... атты 27 қаңтардағы Жолдауы;
2. Танымдық тарих. Демография ғылымының қоғам үшін қандай пайдасы ... ... //Оқу ... 2011 жыл, №16, 31-34 бет;
3. «Демография ғылымы туралы түсінік» Егемен Қазақстан //Оқу құралы – ... 28 ... №207, ... ... С. ... ... ... саясат//Алаш айнасы газеті,-16
сәуір 2011 ... ... В.А. ... ... – М.: ... Моск. Ун-та, 1995. -
272 с;
6. ... М.Қ. ... ... в ... ... и
перспективы // Вестник АН РК. - 1990. - № 3. - С. 7-13 бет;
7. Асылбеков М.Х., ... А.И. ... ... ... мәселелерін жаңаша концептуалды пайымдау // Отан тарихы, 2003. -
№1. - 17-18 – бб;
8. Картаева Т. ... ... Оқу ... ж. 5-7 ... ... В.А. ... демография. – М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1995. ... ... А.И., ... А.Д. ... ... ... Алматы, 2008 ж.-115-116 бб;
11. Қамақ Ә. Қоғамның әлеуметтік- демографиялық  құрылымы. Алматы, 2010 ж;
12. Сымайылова Г. ... ... кему және ... ... ... №3, ... ... Қ. // Қазақстан тарихы-Алматы, 2004 ж;
14. Құдайбергенова А.И. Қазақстан халқының әлеуметтік және ... ... 2006. -30 ... Асылбеков М.Х., Төлешова Л.Х. Қазақстан тарихи демографиясының даму
белестері. -Алматы: Өркениет, 2007. -144-бет;
16. http://www.demomigration.gov.kz;
17. ҚР.Мемлекеттік ... ... ... 2000 ... ... ... Қазақстан Республикасы Статистика агенттігі. Қазақстанның демографиялық
жылнамалығы, 2009// Статистикалық жинақ- Астана, 2010 ... ... М. ... ... ... - СПб.: Питер, 2008. - 347 с;
20. Қазақстан ... ... ... ... жылдарға
арналған бағдарламасы,- Астана, 2002 ж;
21. Тәтімов М. Әлиев Ж. Дербестігіміз демографияда//Алматы, 1999 ж.-43бет;
22. Қазақстан Республикасының «Иммиграция туралы» ... 2003 ... ... ... Ата ... 1995 ... ... Қазақстан халқына Жолдауы «Қазақстан-2030», 1997 ж;
25. Тәтімов М. Халықнама немесе Сан мен ... Т 27 ... ...... ... 1992. – ... Тәтімов.М. Қазақ әлемі. Қазақтың саны қанша?// Оқу құралы-Алматы,
1993 ж.- 145бет;
27. http://www.stat.gov.kz.
28. «Жас ... ... 2010 жыл, №1, 8 ... 2009 – 2011 ... арналған «Нұрлы көш» бағдарламасы,- Астана, 2008
ж;
30. Мәдениет және ... ... ... ... ... ... ... М. Санаққа іленбесең - санаттан қалғаның// Ақиқат,- №1,2009 ж.-
36 ... ... Ә. ... ... ... ... ... Республикасының 2011-2015 жылдарға арналған «Саламатты
Қазақстан» Мемлекеттік денсаулық сақтау бағдарламасы;
34. Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев ... ... ... ... арналған салтанатты жиыны, 2011 ж.
-----------------------
Демография ғылымының салалары
1.Теориялық бөлім: теориялық ... ... ... ... ... ... ... әдістері мен халық санының ... ... ... ... әлеуметтанулық әдіс;
графоаналитикалық әдіс; тұрғындар картографиясы.
3. Аймақтық демография
4. Қолданбалы демографиялық зерттеу
6. Демографиялық саясаттың ... ... ... болжамдау
2.Өлу
1.Туу
3.Некелесу
4.Ажырасу
5.Миграция-лық алмасу
миграциялық
алмасу
Әлеуметтік-демографиялық құрылым

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік проблемаларды реттеудегі мемлекет функциясының басты бағыттары53 бет
Алгоритмнің күрделілігін есептеуге қолдалынатын тәсілдер21 бет
Анықталмаған теңдеулерді шешудің жаңа әдістері23 бет
Бастауыш класс оқушысының оқу іс - әрекетінің құрылысы7 бет
Дифференциалдық теңдеулерді шешудің Ранге-Кутта әдісі7 бет
Мемлекетаралық экономикалық дауларды шешудің құқықтық аспектілері55 бет
ҚР соттардың жер дауларын шешудің іс жүргізушілік ерекшеліктері13 бет
«Девиантты мінез – құлқы бар балаларды анықтау және оқыту проблемаларын шешудің болашақ даму жолдары»9 бет
«Фредгольм интеграл-дифференциалдық теңдеу үшін екі нүктелі шектік есепті шешудің жуық әдісі»47 бет
Адам саудасы және онымен күресудің өзекті мәселелері40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь