Патша өкіметінің отарлау саясаты

КІРІСПЕ

I. КІШІ ЖҮЗ БЕН ОРТА ЖҮЗДІҢ РЕСЕЙДІҢ ҚОЛАСТЫНА ӨТУІ. БАСҚАРУДЫҢ ЖАҢА ЖУЙЕСІ


II. ОТАРЛАУДЫҢ АЯҚТАЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ САЛДАРЫ


III. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ПАТШАЛЫҚ ОТАРЛАУ САЯСАТЫНА ҚАРСЫ ҰЛТАЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ

ҚОРЫТЫНДЫ

ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақ қоғамы басшыларының Ресейге үміт артуы сол кезде орын алған күрделі жағдайдан шығудың жолы еді; қазақ еліне шапқыншылығын қоймаған Жоңғар мемлекеті тарапынан қауіп күшейген шақта арқа сүйер тірек іздемеске болмады. 1726 жылдың басында Кіші жүздің ханы Әбілқайыр Петерборға Қойбағар Көбеқұлын елшілікке жібереді. Ондағы мақсаты Ресейден жоңғарларға қарсы соғыс бола қалса қолдау табу жөне Ресейдің қол астындағы башқұрттар иелігі мен Жайық арасында көшіп-қонуға құқық алу, қазақ көпестерінің Ресейдің қалалары мен селоларына еркін баруын қамтамасыз ету және оларды жайықтық қазақтар мен башқұрттардан қорғау, сондай-ақ тұтқындармен алмасу. Алайда елшіліктің сапары сәтсіз аяқталды. Оған елшінің өкілеттігін дәлелдейтін құжаттың жоқтығы формалды себеп болды. Шын мәнінде оның себебі тереңіректе жатты, оны самодержавиенің өзіне Қазақстанның бір бөлігін ғана емес, оны тұтас күйінде бағындырмақ болған стратегиялық мақсатынан іздестірген жөн.
1. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев. //Казахстанская правда//, 1997 год, 11 октября.
2. Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев. //Вечерний Алматы//, 1997 год, 13 октября.
3. Бондарцова. «Преемственность поколений», //Юридическая газета//, 1998 года
4. «Поворотная веха в истории становления Казахстана», Казахстанская правда 10 октября 1997 года
5. «Азия – экономика и жизнь», 1998- 2000 г.г.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ
I. КІШІ ЖҮЗ БЕН ОРТА ЖҮЗДІҢ РЕСЕЙДІҢ ҚОЛАСТЫНА ӨТУІ. БАСҚАРУДЫҢ ЖАҢА ЖУЙЕСІ
II. ОТАРЛАУДЫҢ АЯҚТАЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ САЛДАРЫ
III. ҚАЗАҚ ... ... ... САЯСАТЫНА ҚАРСЫ ҰЛТАЗАТТЫҚ ҚОЗҒАЛЫСТАРЫ
ҚОРЫТЫНДЫ
ЌОЛДАНЫЛЃАН ЄДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Қазақ қоғамы басшыларының Ресейге үміт артуы сол кезде орын ... ... ... шығудың жолы еді; қазақ еліне шапқыншылығын қоймаған Жоңғар мемлекеті тарапынан қауіп күшейген шақта арқа ... ... ... ... 1726 жылдың басында Кіші жүздің ханы Әбілқайыр Петерборға Қойбағар Көбеқұлын елшілікке ... ... ... ... ... қарсы соғыс бола қалса қолдау табу жөне Ресейдің қол астындағы башқұрттар иелігі мен Жайық арасында көшіп-қонуға құқық алу, ... ... ... ... мен ... ... баруын қамтамасыз ету және оларды жайықтық қазақтар мен башқұрттардан қорғау, сондай-ақ тұтқындармен алмасу. Алайда елшіліктің ... ... ... Оған ... ... дәлелдейтін құжаттың жоқтығы формалды себеп болды. Шын мәнінде оның себебі тереңіректе ... оны ... ... ... бір ... ғана ... оны ... күйінде бағындырмақ болған стратегиялық мақсатынан іздестірген жөн.
I. КІШІ ЖҮЗ БЕН ОРТА ЖҮЗДІҢ РЕСЕЙДІҢ ҚОЛАСТЫНА ... ... ЖАҢА ... ж. маусымда Әбілқайыр өзіне бағынышты қазақтарды Ресейдің қол астына алуын сүранып патша Анна Ивановнаға тағы да ... хат ... Хат ... ... ... ... пен Қүлымбет Қоштаев бастап, 1730 жылы 8 қыркүйекте Уфа ... ... ... оның ... Ресей империясына арқа сүйеу арқылы өз ықпалын күшейтуді, қазақтың үш жүзін түгел бағындырып, бір орталықтан басқарылатын билік орнатуды, ... ... ... балаларына сайлау арқылы емес, мүрагерлік жолымен қалдырып отыруға ... ... бүл ... ... ... ... Петербордағы билеушілер ханның хатын күшақ жая қарсы алды. Қазақтардың бағынуы Ресей империясы үшін барлық жақтан пайдалы еді. Үлы Петр ... ... ... Азия ... ... ... кілті" деп қарап, оны өзіне бағындырудың стратегиялық маңызын жоғары бағалаған.
1731 жылы 19 ... ... әйел ... ханға жөне "бүкіл қазақ халқының олардың Ресейдің қол астына ерікті түрде қабылданғаны туралы Грамотаға қол ... 1731 жылы 10 ... ... және оның ... ... ... қол қояды да оны Ресейдің елшісі А.И.Тевкелевке табыс етеді. Хан Ресейден "өле-өлгенше қол үзбеймін, қасық ... ... оған адал ... ... деп ант ... Орыс ... оның ... қарсы күресте қазақ жасақтарының жергілікті әкімшіліктің талабы бойынша жіберіп отыратыны атап көрсетілді. Қазақ сүлтандары жайықтық қазақтарға, башқұрттарға, Еділ қалмақтары мен ... ... да қол ... ... жасамауға, ешқандай жәбір-жапа көрсетпеуге, "олармен дау-дамайсыз тату" тұруға міндеттенді. ... ... ... қорғау үшін арнайы жасауылдар бөле отырып, олардың қауіпсіздігін ... ету де ... ... ... ... ... ... басқаларын" қайтарған жағдайда барлық орыс тұтқындарын қайтару жөнінде міндеттемелер алынды.
Ресейдің Қазақстанды отарлауы ... қол ... осы ... ... Әңгіме сол кездегі қазақ қоғамындағы түрлі саяси күштердің нақты мүдделерін ескере отырып, тек қазақтарға тиімді одақгас және ... бола ... ... ... ... болуға тиіс еді.
Орта жүз бен қарақалпақтар Кіші жүздің жолын қуды. 1735 жылы желтоқсанның аяғында Орта жүздің Ресей қоластына ... ... ... сайланған Күшік хан мен Барақ сүлтан Орта жүзге Ресей елшілігін жіберуді өтінді. Орта жүздің ханы ... 1740 жылы ... ... ... ... ант ... ғасырдың 40-жылдарының басында қазақ-орыс қарым-қатынастары одан әрі жандана түсті. ... ... ... ... Жоңғар билеушісі әскери сипаттағы бірқатар шаралар қолданды: қазақтардың қоныстарымен және орыс қамалдарымен іргелес жерлерде 20 мыңнан астам ... ... ... ... ... ... Қазақстан өңіріңде көптеп әскери бекіністер салуға кірісті. Қазақстанмен шекаралас аудандарда шептердің ... ... ... ... ... қамалдары, форпосттар мен редуктар болды. Осы кезде оң жағалауда жайықтық қазақтардың күшімен 14 ... ... ... соң ... дәстүрлі көшіп-қону өрісі тарылды.
Патша өкіметі жер мәселесіндегі отаршылдық шараларын біртіндеп жүзеге асырды: 1742 жылы 19 ... ... ... ... қалашығы мен салынып жатқан қамалдар маңында қазақтардың ... ... ... ... ... Еділ мен Жайық өзендері аралығында көшіп-қонып жүрген қазақ ауылдарын Жайықгың сол жағалауына көшіруге бұйрық берілді. Бұл шараларды ... ... үшін ... ... атты ... ... топ жарақталды.
Патша әскерлерінің алдына қазақтарды Жайықгың оң жағалауына өткізбеу ғана емес, сонымен бірге ... ... бұл ... аяқ баса ... болуы үшін қолдан келгеннің бәрін істеу, тіпті тұтқындауға дейін бару міндеті қойылды. Қазақтар тұз өндірілетін Елек ауданына бару ... ... ... ... ... ... көшіп-қонып жүрген жерлері де шектелді.
50-60 жылдары Ертіс, Тобыл, Есіл, Үй өзендері бассейіндерінде Орта жүздің қазақтары да жерлерінен ығыстырылды. Бұл аудандарда ... ... ... ... Патша өкіметі жеңілдіктер жасап, шектеуді жоюға мәжбүр болды: қазақтарға Ертістің оң жағалауына, шепке 25 шақырымнан артық жақындамай, қазақтардың күзетімен ... ... ... ... ... ... негізгі материалдық игіліктерді өндірушілер - шаруалар өлке халқының басым көпшілігі болатын, олардың онсыз да ауыр жағдайы ... ... ... ... ... ... жерлерді басып алуы салдарынан одан әрі нашарлады, ауылда мүліктік теңсіздік өсті.
Патшалық өкіметтер даладағы өзінің позициясын нығайту жөніндегі шараларын одан әрі кең ... ... ... жаткан шептер мен оларда салынып жатқан бекіністерден ... ... ... үшін ... ... ... XVIII ғасырдың 50-жылдары шептер мен бекіністер Каспий жағалауынан Ертістің жоғары ағысына дейінгі ... ... ... ... ... ... құрсауынан алған еді. Осы кезге дейін-ақ Жайықтық, Орынборлық және Сібірлік қазақ әскерлері ... ... жер ... ... ... жерінде әскери бекініс салу XVII ғасырдың өзінде басталып, қазақтардың алғашқы форпосттары, редуктары мен қамалдары Жайық өзенінің жағалауына тізбектеле салынғанды. ... қол ... ... ... салынған бекіністер мен қалалар патшаның отарлау саясатының тірегі болды, сонымен бірге мұның өзі бекініс аудандарына орыстардың келуін ... ... ... Орта ... ... өмірінде аса маңызды оқиға болды: 1771 жылы Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін Абылай хан ... ... Ол өзін ... ... үш ... ... деп есептеді, өйткені іс жүзінде оның билігі Орта ... қоса ... ... Кіші жүз бен Ұлы ... де ... еді. XVIII ғасырдың 60-жылдарында оның билігі мен ықпалы өзінің ... ... ... ... ... ... бойынша хандық дәрежені Ресей патшасы бекітуге тиіс-тін. Бірақ Абылай орныққан рөсім бойынша Петерборға барып, Петропавл қаласында ант ... ... ... ... ... алудан бас тартты. Орынбор әкімінің өжеттікпен жасаған ... ... ... ... бес жыл ... ... ғана II Екатеринаға өзін қазақтардың үш жүзінің ханы етіп ... ... хат ... Оны ұлы Тоғым бастаған елшілік 1776 жылы ақпанда патша әйелге табыс ... ... оның ... ... Бұл ... ... ... хан билігінің қисапсыз күшеюіне көмектесу, оның үстіне үш жүздің бәріне бір адамды бекіту патша ... ... жоқ еді. ... да ... 1778 ... 24 мамырдағы жарлығымен Абылай бір ғана Орта жүздің ханы ... ... ... мен хан ... ... ... ... тапсыруға нұсқау берілді.
Наразы болған Абылай, әрине, бұл ... ... бас ... ... ... ... ... жақын жердегі Петропавлға (Қызылжарға) көшіруді ұсынды. Кейін оған да бармады, ақырында патша өкілдері олардың бәрін Абылайдың ... ... ... ... ... ... Ханның белгілері - қасқыр ішік, құндыз бөрік, қылыш Петропавл қамалында сол ... ... ... ... ... ... Әбілмәмбет қайтыс болғаннан кейін заңды мұрагері - оның ұлын таққа ... ... ... ... ... ... еді. XVIII ғасырдың бірінші жартысында Жоңғар әскерлеріне қарсы күресте ол қазақ жасақтарын басқарған, халық бұқарасының азаттық ... ... ... ... ... танытты, одан көп бұрын 20-50 жыддарда болған аса ірі шайқастарда ерен ерлік көрсетті, сол үшін де оны халқы ... ... ... қазақтардың бірігу тенденциясына басшылық жасады әрі қазақ қоғамында өкімет билігінің орталықтануына көмектесті.
Кеңестік тарихнамада Абылайдың сыртқы саясат бағытын бағалауда сыңаржақтылық орын ... ... оның ... ... ... ... ... Қытаймен шектес жерлерінде өте-мөте күрделі де шиеленіскен жағдайды тудырып отырды, өзінің олармен қарым-қатынастарында "бұлтару" саясатын ... - деп ... ... ... ... ... ... өзінің сыртқы саясатын нақты тарихи шындық негізіне кұрды. Қазақ қоғамында ... ... ... әлі де ... ... тұрақты армия жоқ жағдайда құдіретті екі көршісімен де жанжалдасуға бару мүмкін еместігін ол жақсы ... жүз бен Орта жүз ... ... ... болғанымен патша үкіметінің қазақтардың басына қиын-қыстау күн туа қалғанда көмекке келмейтініне оның көзі ... ... ... да, ... ... ... бірнеше рет қарулы шайқастары болды, бірақ Ресей жағынан оларға әскери көмек көрсетілмеді. Керісінше, пат-ша үкіметі ... ... ... ... ... ... жөнінде құпия нұсқаулар жіберген.
Шексіз билікке ие болған Абылай хан ретінде де, ... ... де ... ... ... айта ... ... сияқты қазақтың бірде-бір ханының шексіз билігі болған емес! Ол бірінші болып өзінің әмірімен дарға асуды қолданды, бұрын бұл тек халық ... ... ... қана ... ... ... 4 т., 116-бет).
Абылай Қазақстанда және одан тысқары ... ... әрі ... саясаткер ретінде танылды. Қорықпайтын жаужүректігі, данышпан көрегендігі, әскери ақыл-айласы, бойындағы алып күш-қуат, өткір ойы, дарынды дипломат ... оның ... ... ... билеуге лайықты қасиеттер еді. Халық ол жайында көптеген аңыздар, ертегілер, дастандар шығарды, оларда оның дипломатиялық ... жеке ... ... мен ... ... ... ойы, қайсарлығы айқын көрсетілді. Абылай 1781 жылы Ташкент маңында 69 жасында қайтыс ... Оның ... ... ... Қожа ... Йассауидің кесенесінде ас беріліп, ардақтап жерленді.
Патшалық Ресейдің билеуші тобының Қазақстанның кең-байтақ жерін өзіне қаратып алу арқылы империяның ... ... ... ... ... Енді ... оны басқару үшін жаңа жүйе жасауға кірісті, оның түпкі мақсаты - аумақтық-әкімшілік жүйені қайта құру ... ... ... ... ... хан сайлап келген қазақ халқын осынау демократиялық тарихи ... ... ... ... ... ... оның ұлы Уәли Орта жүзге хан болып көтерілді, ол ... ... адал ... ант ... Хан ... ... ... қаталдық пен озбырлық көрсетті. Оның мұндай әрекеті халық арасында наразылық туғызды. Орта жүздің ... 1795 жылы II ... хат ... ханды тағынан тайдыруды өтінді.
Уәлидің билігін әлсіретуге тырысқан өкімет 1815 жылы Бөкейді екінші хан етіп тағайындады. 1819 жылы ... 1823 жылы Уәли хан ... ... ... ... ... хан болуға тиісті еді, бірақ өкімет оны Сібірге айдады, өйткені ол Орта жүз ... ... ... ... ... ... көрсетті. Одан кейін аз уақыт тақта оның әйелі Айғаным ... ... жаңа ... ... ... ... жоспарында жоқ болатын, оның ойы басқаша еді, өзінің түпкі мақсатына жетуді ... ... ... хандар патша өкіметі саясатының жүргізілуін қамтамасыз етпегенімен ғана қоймай, сонымен бірге ... ... ... ... ... ... ... уақытша бас тартып, ру басылары арасынан әлеуметтік тірек ... ... XVIII ... ... ... жүйесінде реформа жасамақ болды. Бірақ оны жузеге асыру ... ... ... хан ... ... келтірілді, алайда бұл да ұзаққа бармады.
1822 жылы Сібір екі бөлікке: бас басқармасы Иркутскіде болатын, ... және ... ... ... ал 1839 ... ... ... болған Батыс бөліктерге бөлінді. Батыс Сібірге Қазақ даласының қоныстанған жерлерінің бір бөлігі ... Ол ... ... ... деп ... да 1822 жылы оған ... "Сібір қырғыздары туралы жарғы" шығарылды. "Жарғы" бойынша қазақ даласы сыртқы және ішкі округтерге, тиісінше - округтер болыстар мен ауылдарға бөлінді.
Патша ... ... ... ... жаңа басқару аппаратын құрды. Сөйтіп хан өкіметі таратылды. Округтер Омбы ... ... ... ... ... ... Оның төрағасы аға сұлтан болды да оған тағайындалатын ресейлік екі заседатель мен сайланып қойылатын екі ... ... ... ... тек ... ғана ... ол ... қызметінің майоры шенінде болды және жергілікті басқарманы басқаруға қойылатын шенеунік саналды. Болыстарды болыстық сұлтандар басқарды, оларды қайта ... тек Омбы ... ... ... ғана ... еді. Ауыл ... ... қазақтар әрбір үш жылда бір сайлады, оларды ... ... ... жылы ... қырғыздары туралы жарғы" қабылданып, Кіші жүзде хандық билік жойылды. Патша өкіметі жергілікті жерде өз саясатын жүргізуде сүлтандарды ... ... ... XIX ... екінші жартысында-ақ сүлтандардың қазақтар арасындағы экономикалық және саяси ықпалы құлдырай бастайды. Батырлар қазақ жүздерінің шекаралық аудандарында ғана ықпалын ... бұл ... ... ... және ... қоқандық, бұқарлық феодалдармен қақтығыстар тоқталмаған болатын.
Патшаның 1822 және 1824 жылдардағы реформалары, басқарудың жаңа жүйесі - өлкеде ... ... ... ... ... ... елі өзінің еркіндігі мен тәуелсіздігінен айрылды.
II. ОТАРЛАУДЫҢ АЯҚТАЛУЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ САЛДАРЫ
XIX ғасырдың алғашқы жартысының ... ... атап ... 1847 жылы Орта жүз ... ... ... орыстың бодандығына көшті де Қазақстанның Ресей қоластына өту процесі ... ... ... ... ... ... ... жерінде Ақтау, Алатау, Қапал, Сергиополь (Аягөз), Лепсі бекіністері ... олар ... Іле ... ... ... ... ... айналды.
Ұлы жүздің өзіне қосылған аудандарын басқару үшін 1848 жылы Батыс Сібір генерал-губернаторына бағынатын "Үлкен Орданың ... ... ... Ұлы ... ... ... өлі де қоқан билігіне қарайтын, ол Хиуа хандығы секідді қазақтар мен қырғыздардың езуін күшейтті. Әбден ашынған қазақ мал өсіруші ... мен ... Хиуа мен ... ... қарсы күреске талай рет көтерілген-ді. 1858 жылы наурызда Әулиеата мен оның ... ... бір ... бұрқ ете түсті, көтерілісшілер Тоқмоқта, Әулиеатада, Шымкентте т.б. жерлерде орналасқан әскери бекіністердегі қоқандық гарнизондарды қоршауға алды. Қазақ пен қырғыз шаруалары тізе қоса ... Осы ... ... ... Созақ, Меркі, Шолаққорған қамалдарын алып, Жаңақорған мен Түркістанды қоршады.
Қозғалыстың ұйымдаспағаны мен стихиялық ... ... ... ... ... ... ... жасап, Қоқан ханымен келісімге келуі көтерілістің жеңілуіне себеп болды. Қазақтардың қоқандық, феодалдық ... ... 1858 ... ... өзінің сипаты жағынан халықазаттық көтеріліс болды.
Іле сырты өлкесін қоқан билігінен азат ... ... ... ... арқылы империяның оңтүстік шекарасының ортаазиялық эмираттармен шектесуіне қол жеткізу патшалық самодержавиенің аса маңызды кезекті міндеті-етін. Подполковник ... ... ... ... ... тірек пункті - Таукөбек қамалын талқандап, өлке жеріне сұғына кіреді. Осыдан соң Ресейдің ... және ... ... ... ... орыс ... мен патшаның сенімді тірегі -қазақтардың осы өлкені мекендеуі басталады, түпкілікті тұрақтану үшін олар ... ... ... жылы ... ... ... бекінісі салынғаннан кейін солтүстіктегі қырғыздардың жері Ресей құрамына енген аймаққа іргелес жатты. 1856 жылы Іле ... ... ... ... ... ... ... қаласы болған Алатау округі болып қайта құрылды. Сол жылғы 17 қаңтарда Ыстықкөл өңірі қырғыздарының 10 мың ... ... ... ... Алатау округінің құрамына кірді. Оңтүстік -Шығыс Қазақстан мен Ферғана ... ... ... хандығының бөлігінде қалып қойды.
1857 жылы Әулиеата мен Шымкент өңірінде қазақтар мен ... ... ... ... бірлескен көтерілісі болды, ол асқан қаталдықпен жанышталды. Орыс жасақтарының ... ... ... ... ... жағдай қалыптасты. 1859 жылы Ұлы жүз бен Солтүстік Қырғызстанның шекаралық ауданында Қастек бекінісі тұрғызылды. Осы жерден орыс әскерлерінің Шу ... ... ... ... - ... Шымкент пен Ташкентке қарай ілгерілеуі басталды. 1863-1864 жылдары полковник Черняевтың жасақтары қоқандық бекіністер Созақты, Шалаққорғанды, ... және ... ал ... офицері Веревкиннің жасақтары Түркіставды алды, сөйтіп Жаңа Сібір мен Сырдария шептері қосылды. Ұлы ... ... ... алуы ... аяқталды.
Бұрынғы Кеңестік Социалистік Республикалар Одағында болған халықтардың тәуелсіздік ... ... ... тарихты қайтадан ақыл-ойдың елегінен өткізу процесі жүріп жатыр. Осыған орай мынаны еске сала кеткен жөн. Қазақстанның тарихын жазуға қазақ ... ... ... ... орыс ... ... келді. Сондықтан да мұндай тарихтың бір адамның өмірінде бес рет ... ... ... ... ... ғалым Санжар Асфендияров 20-жылдары қазақ халқының тарихы туралы жазған тұңғыш ғылыми еңбегі кезінде тәркіленді. Онда бар ... ... ... ... өз ... қосылды деген пікір теріске шығарылған, Әбілхайыр ханның кіші жүздің Ресей қоластына өтуі жөніндегі шешімі туралы старшындардың бәрі білмегені ... Хан ... ... ... ... деп ... "... бұл ... ешкіммен кеңеспедім, өзімнің сұлтандарыма және билерге хабарламай-ақ мен өзімді жоғары мәртебелі императоршаның ... ... ... ... тұрғанындай, хан бүкіл қазақ халқының ғана емес, өзі ... Кіші ... де ... ... ... Ол тек өз ... ... жетуін ойлаған.
А.Тевкелев 1731 жылдың 3 қазанынан 1733 жылдың қаңтары аралығында Кіші жүз қазақтарының арасында болған кезінде күнделік жазған, онда ... ... "Ру ... ... ... "Неге келдің?" -деп сұрады. Мен: "Әбілхайырдың хатын және императорша Анна Ивановнаның сенім грамотасын алып келдім", - ... Одан әрі ... ... "Старшындардың біреуінің Әбілхайырға: "Сен қандай себеппен біздермен, қырғыздардың старшындарымен кеңеспей, бір өзің Ресейдің ... ... ... ... ... Көне ... бері хандар старшындардың келісімінсіз ешқандай шешім қабылдамайтын дәстүр бар еді, ал мынау оны бұзған, өзі ... Ал ... ... әскерлерін көруге келді, сонсоң бізбен соғысады" дегендерін естідім".
А.Тевкелев қазақ арасына тыңшы ретінде жіберілген. Оған күнделіктегі мына ... куә бола ... ... ... - К.Р.) зеңбірек құймайды, оларда ол жоқ және қолданылмайды, сол сияқты мылтықты да өздері ... ... Хиуа мен ... ... жылқыға айырбастап алдырады, дәріні әркім өзінің керегіне ... ... ... ... ... жоқ, ... ... фитильді құлыпсыз, оқты мылтықтары бар".
Қазақстанның Ресейге қосылуы қазақ халқының агрессияшыл көршілері - жоңғарлармен, Цин ... және ... ... ... ... кету ... аман ... тарихи қажеттілігінен туған деген тезис те ақылға қонбайды. Оны логиканың күшімен, нақты фактілермен ... ... ... ... халқының басына аса ауыр күн туғанда қазақтың үш жүзі күш біріктіріп ... ... ... ... ... соққы беріп, жеңіске жеткені мәлім. Қазақтар өздерін жаудан қайтпайтын қайсар жауынгер екенін және тек Кіші жүз бен Орта жүздің бір ... 300 ... кем емес ... ... ... ... Бұл жайында сол кездегі Орынбор губернаторы И.Неплюев өзінің Сенатқа жолдаған хатында атап айтқан.
Қазақ халқының ата жауы - жоңғарлар нақты ... ... ... патша үкіметі оның қорғануына, аман қалуына нақты көмек көрсетпеді. Мысалы, 1741 жылы ... ... ... ... ... жеріне шабуыл жасап, әскерлерінің бір бөлігі Орта жүзге, бір бөлігі Кіші жүзше ... ... ... хан ... ... әскери көмек сұрайды. Мардымды жауап алмайды, тығылтаяу күн туғанда Әбілхайырдың үй-іші және қызметкерлерімен ... ... ... ... ... ... берілетіндігі айтылған.
Сонымен бірге нақты фактілер келтіре отырып патшалы Ресейдің отарлау ... шын бет ... де ... ... ... ... әскери губернаторы генерал Ионов патша атына жолдаған жылдық есебінде "көшпелі қырғыздардың барынша көп жерін тартып алудың", оларда қазақтардың жаңа қоныстарын ... аса ... ... Патша ағзам оған мынадай бұрыштама соққан: "Осы өлкені ... одан әрі ... ... ... Отарлау саясатының мөнін бұдан басқаша түсіну мүмкін ... Мұны ... әлгі ... ... жерін тартып алуға қарсылық білдіруде, оларды жаппай жазалайық десек абақты ... ... ... әрі тар" дей келіп, "Абақтылар жедел салынсын!" - деген бұрыштамасынан айқын көруге болады. Ал Торғай ... ... ... ... өзінің есепті баяндамасында патшаға арсыздықпен: "Қырғыздар үшін оқу ... ... жоқ", - деп ... ... саясатын жүргізуші шенеуніктер ғана емес, орыстың кейбір ... да ... ... ... олар ... оқу-білімге қабілетсіз деп уағыздады. Белгілі жиһанкез, Орталық Азияны зерттеуші Н.М. Пржевальский Географиялық қоғамда жасаған баяндамасында менменділікпен былай депті: "Көшпелілер ... ... ... және өзінің табиғи жаратылысынан енжар. Қойды үретін ит етіп ... ... ... ... емес ... ... да ... өркениетті адам ету қиын" (?!).
Міне, империялық ойланудың шырмауындағы отарлаушылар тұтас халықтың болашағын осылайша болжаған. Патша таптарының әлеуметтік заказын ... ... ... ... жылнамада қазақ халқын ғылыми емес, идеалистік тұрғыдан қарап тарихи процестің субъектісіне "ғылыми" ... ... ... ... ... ... басқыншылық және жаулап алу сипатында болған жорықтары Лининнің көзі тірісінде жарық көрген басылымдарда ... ... алу", одан ... ... отарлау" деп атап көрсетілген болса, олар 40-50-жылдары жеке адамға табынудың шырқаған шағында волюнтаризм мен ... және ... ... конъюнктурашыл - ғалымдардың ықпалымен "игеру", "өз еркімен қосылу", "серпінділік маңызы бар", т.б.с.с. терминдермен алмастырылды.
Шын ... бұл ... ... ... рөл атқарған болар еді, егер қазақ халқы өзінің тұтас ... ... ... ... ... ... ... Грузия сияқты. 1783 жылы П. Ираклий императорға Грузияны Ресейдің қоластына қабылдауы туралы жолдаған хатында ... ... ... ішкі ... ... жөнінде шарт қойған. "Георгий трактаты" аталатын келісімде Грузияға біреу қауіп төндіретін болса, онда Ресей қанша әскерін осында жіберетіні, оның ... ... ... ... жылы ... шапқыншылығы алдында Тәуке ханның Ресейге елші жіберіп, онымен тату көршілік жағдайда тұруы көздеген ... ... ... ойы дәл ... жағдайды сақтап қалғысы келгені анық сезіледі. Алайда оның бұл әрекеті нәтижесіз аяқталды. Ресейдің елшісі Борис Брянцев: "Қазақстанмен одақтасудың ... жоқ, ... ... айтарлықтай күші жоқ", - деп баяндаған Петр ... ... ... ... ... - оның ... саясатының құрамдас бөлігі, ал Қазақстанды жаулап алуы - Ресейдің ұлттық шет аймақтарды өзіне қосып, қуатты империя - ... ... ... ... ... ... еді.
Сонымен, Қазақстанның Ресей империясының құрамына енуі қазақ халқына бақытты өмір ... XIX ... ... ... ... ... ... байланысты отарлау режимі нығайып, еңбекшілердің езілуі күшейе түсті.
1861 жылғы 21 қазанда "Орынбор және Батыс ... ... ... ... ... ... ... ал 1869 жылы 11 шілдеде "Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы уақытша ереже" бекітілді. Осыған сәйкес Қазақстан жері үш: Түркістан, ... және ... ... генерал-губернаторлықтарына бөлінді. Бүкіл әскери және азаматтық өкімет билігі түгелдей генерал-губернатордың ... ... ... ... Орал және Торғай облыстары, Батыс Сібір генерал-губернаторлығына - Ақмола және Семей ... ... ... - ... мен Сырдария облыстары қарады. Бұрынғы Бөкей хандығының жері 1872 жылы ... ... ... ... ... 1870 жылы ... ... округінің қарауына өтті, кейінірек ол Закаспий облысына ... соң ... ... ... ... ... қазақ даласында орталықтанған мемлекетті болдырмауды көздеген патшалық самодержавиенің көптен бері көздеген стратегиялық мақсаты жүзеге аса бастады, Қазақстан бөлшектенді.
Облыстарды әскери ... ... ... және азаматтық өкімет биліктері солардың қолында болды. Сонымен бірге ол округтегі әскерлердің қолбасшысы, облыс аумағында орналасқан жазалаушы қазақ әскерлерінің ... ... ... ... ... ... тағайындайтын офицер басқарды, ояздың басшысы полицияны басқарды, осында орналасқан әскери бөлімдер, ... мен ... ... ... ... ... олар хан ... тұсындағыдай рулық емес аумақтық принцип бойынша құрылды. Болыстар бір ... екі ... ... үш мыңға дейінгі түтіннен кұралды. Болыстар өз кезегінде төменгі буын саналатын ... ... олар 100-200 ... ... бір ... ... ... рұқсатты ояз бастығы, ал ауылдан ауылға ауысуға - болыс басқарушысы беретін еді. ... ... ... ... ... ... ... және тұрақты мекен-жай іздестіру құқысын шектеді. Әкімшілік және полицейлік өкімет билігін болыс жүзеге асырып отырды. Феодалдық жоғары топтар ... ... ғана ... басқарушысы және ауыл старшыны болып сайлана алатын еді. Сайлау әрбір үш жыл сайын өткізіліп тұрды.
Патша үкіметі хандарды бекітіп отырды. ... өзі ... ... ... билікке таласуды өршіте түсті. Олардың ел басқарудағы қызметіне жергілікті патшалық әкімшілік бақылау жасап отырды. Сөйтіп, хандық билік жойылды, патшалық ... ... бойы ... ... ... ... ... жүйені түпкілікті етіп орнықтыру мақсатымен 1867-1868 жылдары сот реформасы жүргізілді, соған сәйкес әскери - сот ... мен ... ... құрылды, олар жалпы империялық заңдар негізінде жұмыс істеді. Отарлау мақсаттарына бейімделіп ауылдарда феодалдық билер соттары және ... ... ... ... ... ... Дау-жанжалдарды шешкенде билер соты әдеттегі құқықтар мен шариғат нормаларын, ал қазылар соты тек кана шариғат ережелерін басшылыққа ... ... ... халықтарының өкіддері опасыздық жасағаны үшін, үкіметке қарсылық білдіруге дүрліктіргені, патша мен қазыналық шабуыл жасап, телеграфқа зақым келтіргені, лауазымды адамдарды өлтіргені үшін ... ... ... ... ... ... отарлау кезеңіндегі Қазақстандағы сот құрылысы империядағыдай болды. Мәселен, Түркістанда олар бүкіл халық жөнінде сот билігін жүзеге асырды және сонымен ... ... сот, яғни ... ... ... ... жоғары инстанциясы болды; екінші жаынан, "халық соттары" ретінде өз уәкілдігін тек жергілікті мұсылман ... ғана ... ... ... ... ... деңгейіне қарай әр түрлі орындар тағайындап және ... ... ... халқы бар отырықшы және көшпелі аудандар үшін жеке халық соттары құрылып, олар өздері ... ... ... шешімдерді жергілікті әдет-ғұрыптар негізінде шығарып отырды.
XIX ғасырдың 80-жыддарының аяғы 90-жылдардың бас кезіндегі Қазақстандағы сот құрылысы негізінен ... ... ... ... ... ... сияқты, отаршылдық және феодалдық езгіні күшейте түсуге бағьпталған еді. Сөйтіп, қалың халық бұқарасын бағынышты етіп ұстауды мақсат етіп ... ... ... мызғымас әскери - бюрократтық озбыр мемлекеттік машина орнықты.
Жергілікті халықтың жерін ... алып ... ... ... ... ... аударған шаруаларға берді. Бұл мемлекеттік шаралар жүйелі түрде жүзеге асырылып жатты. Жетісудың ... ... ... 1868 жылы ... шаруаларды қоныстандыру туралы уақытша ережелер" жасалынды, ол 1883 жылға дейін күшін сақтады. Қоныс аударғандарға ... ... ... жан ... 30 десятинадан жер бөлінді, 15 жыл мерзімге олар түрлі алым-салымнан босатылды; мүмкіндігі жоқғарға шаруасын құруға қажетті ... ... ... ... ... ... да ... ұқсас "Ережелер" қабылданды.
1892 жылы "Сібір темір жолының Ерекше Комитеті" құрылғаннан кейін қоныс аудару қозғалысы күшейе түсті. Мәселен, 1896 жылға қарай ... және ... ... ... ... ... ... шаруаларда 150 мың халқы бар 43 болыс құрылды, олардың пайдалануында 1,4 млн. ... ... ... Оның ... ... ... ... 93 мың десятинадан астам жерді жалға алды.
Қазақстанға қоныс аударушылар саны жыл өткен сайын ... ... Егер 1891 жылы ... облысында 7702 адамы бар 1607 үйден құралған 27 село ... бір ғана 1894 ... ... 48 село ... ... оларда 15,4 мың адам тұрды.
XX ғасырдың басына қарай патша өкіметі орыс шаруаларын қоныстандыру үшін қазақ ... ... ... 40 млн. ... құнарлы жерін тартып алып, өздерін шөл далаға куды. Өлкені отарлауға әскери-саяси тонаушылық ... ... ... жерін күштеп экспроприациялау қазақтардың ашу-ызасын туғызды, олардың жаппай көтеріліске шығуларына себепші болды.
III. ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНЫҢ ... ... ... ... ... ... ... күшеюі, помещиктердің қатал озбырлығы Ресейдің өзінде де шаруаларды ... ... ... XVIII ... ... ... ... бір айғағы. 60-жылдардың аяғы - 70-жылдардың басында бұл көтеріліс Жайыққа жетіп, Е.И.Пугачев басқарған 1773-1775 жылдардағы ... ... ... Оған Кіші ... ... да ... жасақтары 1773 жылы қазан айының бас кезінде патша қамалдарының біразын алды. Қазақтардың дербес жасақтары Атырау және Елек қалашықтарының, ... ... және ... ... ... ... ... күзге қарай осы өңірді олар өздерінің бақылауына алды.
XVIII ғасырдың асғы мен XX ғасырдың ортасындағы ... ... ... ... шаруалар еді. Дегенмен оған ауыл бұқарасымен бірге ру шонжарлары -старшындар да, ... де, ... да ... ... ... ... олардың құқықтары мен жеңілдіктерін қысқартып тастаған болатын.
XVIII ... ... Кіші жүз ... көтеріліске шығуына жер мәселесінің шиеленісуі, патша өкіметінің "ішкі жақка" Жайық сыртына өтуге тыйым салуы, ... ... Орал ... ... және ... әкімшілігінің халықты ашықтан-ашық тонап, озбырлық жасауы басты себеп болды.
1782-83 жылғы қыстың қатаң ... ... ... ... тыйым салуына қарамастан "ішкі жаққа" өз бетімен өтуге мәжбүр етті. Оның үстіне Орал ... ... ... қазақ ауылдарына шабуыл жасап, малдарын айдап өкетуді жиілеткен еді. Осындай ... Кіші ... ... ... ... ... ... басталды, оған халық ішінде әйгілі батыр Сырым Датов басшылық жасады. Пугачев өлтірілгеннен кейін де ол ... ... ... ... ... ... берді. Нұралы хан патша өкімет орындарынан Сырым ... ... ... үшін ... ... ... жіберуді өтінді.
Көтерілісшілердің ханға, сүлтандар мен жазалаушыларға қарсы күресі халықтың ... ... ... ... ... ... ... дағдарысқа ұшырап, халық одан безді, ал патшалық өкімет орындардың ханның дәрменсіздігіне көздері жетті. 1786 жылы ... ... ... ... ... Нұралы хан шекарадағы орыс өскерлерінің қамалына қашып барып тығылады, халықтың қарсылығын бәсеңдету үшін ... ... ... хан ... ... мәжбұр болады.
1792 жылғы көтеріліс Кіші жүзді түгелдей дерлік қамтыды. 29 қыркүйекте Сырым Датов ... ... ... ... бар ... Елек қалашығына шабуыл жасағанымен, қамалды ала алмады. Осы сәтсіздіктен кейін жасақтар күрестің тактикасын өзгертті. Көтеріліс партизандық ... ... ... ... ... ... ... ұлы Есім Кіші жүздің ханы болып таққа көтерілді. Жаңа хан көтерілісті басуға батыл әрекеттер жасады, көтерілісшілер жасақтары басшыларының ... ... ... оларды патша өкіметіне тапсырды. 1797 жылы наурыздың 26-нан 27-не қараған түні Сырымның жасақтары хан ордасына шабуыл жасап, оны талқандады, ... ... ... ... жаңадан тағайындалған генерал-губернаторы О.А.Игельстром Сырымның талабына құлақ асып, сұлтандар мен старшындардың өкілдерінен тұратын хан кеңесін құрады, оған Сырым батыр да ... ... ауыр ... ... және хан кеңесінің құрылуына байланысты ол өзінің күресін тоқтатуы туралы мәлімдеме жасады. Көтерілісшілердің ... 1797 ... ... яғни 14 ... жуық ... ... маңызы мынада: патшалық отарлаушы әкімшіліктің озбырлығы мен езгісіне, оның кемсітушілігі мен ... ... бір ... ... қол ... қарсы қазақтардың жаппай күреске шығуына мұрындық болды, ... ... ... ... ... ... ... көтерілістің рухы бұдан кейінгі ұлт-азаттық қозғалыстарға дем берді.
Патша өкіметінің көшпелі қазақтарға өшпенділікпен және елемеушілікпен қарау саясатын ұстанып, оларға ... ... ... ... ... ... ... зығырданын қайнатты. Қазақтардың балаларын сату жөне сатып алу туралы I Александр патшаның 1819 жылғы жарлығын дәл осы ... ұғу ... ... ... XIX ... ... тек Атыраудың өзінде ғана бір айдың ішінде жүзден астам қазақ ... ... ... ... ... ... ... және жергілікті феодал шонжарлардың бір бөлігіне арқа сүйеп барынша күш сала ... ... ... және ... ... күрт ... ... ауылдық-қауымдық жерлерді жаппай тартып алуына әкеліп соқтырды. Осындай жағдайда 1836 жылы Исатай Тайманұлы пен Махамбет Өтемісұлы бастаған қазақ ... ... ... ... 1837 ... ... ... қарулы қақтығыстардың негізгі ошақтары қалыптасты. Көтерілісшілер шонжарлардый, үйлерін өртеді, мал-мүлкін басып алды, ханның ауылдарын қоныстарынан қуды. Көтерілісшілердің негізгі күші біртіндеп хан ... ... ... ... ... таман жалпы саны 2500-3000 адамнан тұратын жасақтар ордадан 4-8 шақырымдай ... оны ... ... Қоршау екі аптаға созылды. Осы уақыт ішінде жақсы жарақталған қазақтардың 700 тұрақты атты әскерлері, екі ... мен 600-ге жуық ... ... ... ... келді. 15 қарашада жазалаушылардың көтерілісшілермен ұрысы басталды. Артиллерия шешуші рөл атқарды, екі зеңбіректің жаудырған оғына төтеп бере алмаған көтерілісшілер 100 ... ... ... ... ... ... шаруалар көтерілістің әзірленуі мен барысының барлық кезеңдерінде азаттық қозғалыстың басты әлеуметтік негізін құрады, Көтеріліс өзінің қозғаушы күштері жағьшан ... ... еді, ... өзі Бөкей ордасында болған әлеуметтік-жіктелу процесінің терендігін ... ... ... ... мен ... ... оның ... көтерілісі болған сипатынан туындады.
Көтеріліс талқандалғаннан кейін отарлаушы өкімет орындары мен ханның билеуші топтары көтеріліске ... және оған ... ... бейбіт ауылдарды аяусыз жазалай бастады; бұл ауылдар бас сауғалап қырға, енді біразы Арал ... ... ... ... ... мен ... жазалаушы жасақтар күреске белсене қатысушыларды қолға түсіріп, көптеген ауылдарды талқандады.
Исатай Тайманүлы пен ... ... ... ... ... ... ... Сол бір нақты жағдайларда оның басқаша болуы мүмкін емес еді, оның себебі хан өкіметі мен билеуші-сұлтандар жағында патша өкіметінің ... ... ғана ... ... ... ... ... оқшау және шектеулі сипат алып, Қазақстанның басқа бөлігіндегі азаттық қозғалыспен байланыс ... да еді. ... ... шыққандардың батылдығы сүйсіне таңдануға лайықты, олар езушілерге қарсы азаттық күресін жаңа сатыға ... ... ... ... күрес эстафетасын жаңа ұрпақтарға берді.
Қасым ханның баласы, Абылай ханның немересі ... ... ж.ж.) ... ... қазақ халқының патшалық самодержавиенің отарлау режиміне қарсы ұлт-азаттық ... ... ... орын алады. Орта жүз бен Кіші жүздің бірқатар рулары Кенесарының қоластына ... ... 1837 жылы Орта жүз де ... ... ... - патшалық отарлаудың, оңтүстіктен - ортаазиялық хандардың және сұлтандар мен ... ... екі ... ... ығыр ... қазақ халқының қалың бұқарасы, күрестің жеңісі өздерінің титықтаған ауыр тұрмысын жеңілдетеді деп Кенесарының соңына ілесті. Алайда оның ... ... ... ... ... ... ... төлеңгіттің мыңға жуық ауылы болды.
1837 жылы қарашада Кенесары Петропавл қамалынан шыққан керуенмен қоса жүрген қазақ ... ... ... ... алғаш рет қарулы шабуыл жасады. 1838 жылы маусымда ол Ақмола бекінісіне шабуыл жасап, оны өртеді. ... ... күші ... жаудан ығысып, Кенесары өзінің жасақтарымен Кіші жүзге, ... ... ... ... ... ... жылдың көктеміне қарай Кенесары Сібір шебі мен Тройцкіден Ташкентке баратын сауда жолына бақылау орнатады. Тұтқиылдан шабуылдап, ізінше шегіну - оның ... ... еді. Бұл ... ... оның нашар қаруланған әрі әскери өнерге машықтанбаған жасақтары бес қаруы сай патшалық тұрақты өскерлерге айтарлықтай қарсылық көрсете алмайтын. Солай ... ... ... ұзақ шайқасуға тура келді. Олардың жасақтарын далалық жағдайда қолға түсіру қиын еді. ... ... ... ... ... мен гарнизондарына шабуыл жасап отырды. Оған қарсы шығып тұрған тұрақты жазалау экспедициялары оны 1840 жылдың жазында жасақтармен бірге ... ... ... ... ... ... ... етті. Осында ол 1841 жылы хан болып жарияланды. Сол жылы ол Қоқанға соғыс ... ... 4 мың ... тұратын.
1845 жылдың күзінде патшалық әскери күштерден ығысқан ол Торғай даласынан Сарысу мен Төменгі Шу өңіріне, ал келесі жылдың ... Ұлы жүз ... ... бет адды.
1847 жылы Кенесары қырғыз елінің шекарасына ... ... ... ... мен ... қас жауы ... ... біржолата жою, сонымен бірге қоқандық бектердің айнымас одақтастары - қырғыз манаптарына қарсы күресу. Оның жазалау шараларынан манаптардан гөрі ... ... ... көп ... шеккен еді.
Кенесарының қырғыз манаптарымен ең соңғы шайқасы Бішкектің шығысындағы Кекіліктау шатқалында болды, үш ... ... ... ... ... ... де ... манабы Қалығүл Әлібеков оның басын кесіп алып, Сібір қырғыздарының әскери бастығы генерал Вишневскийге апарып береді. Осы ... үшін ол ... ... ... тақты.
Кенесарының көтерілісі он жылдан астам уақытқа созылды, оның басым көп кезеңінде халық бұқарасы оны қолдап келді. Атағы ... ... ... ел ... ... зор ... ... айтулы батырлары Кенесарының жасақтарында асқан ерлікпен шайқасты. Кенесары қозғалысының ерекшелігі сол, оның ... ... ... оған ... аудандарында тұратын әр түрлі халықгардың өкілдері - татарлар да, башқұрттар да қатысты. Қатардағы жауынгер ретінде кейбір қашқын орыс ... да ... ... ... ... көтерілісі жеңіліске ұшырады. Алайда қазақ халқының ұлтазаттық қозғалысы ... ол ... орын ... бұқараны саяси төрбиелеуде тамаша мектеп болды. Бұдан кейінгі XIX ғасырдың 50-60 ... ... дәл осы ... ... өріс ... Есет Көтібаровтың 1853-1857 жылдардағы, Жанқожа Нұрмұха-медовтың 1856-1858 жылдардағы, сол сияқты 60-70 жылдарда болған өзге ... ... де ... қарқынымен, маңызымен Кенесары бастаған халық бұқарасының қуатты да сұсты қозғалысына тең келмейді. Сондықтан да оның жаншылуымен патшаның Қазақстандағы экспансиясына ... ... ... ... жойылған еді.
Алайда казақтардың патша үкіметінің отарлау саясатына қарсылығы бұдан кейін де ешбір ... 1856 жылы ... ... төменгі ағысындағы егіншілердің қарулы көтерілісі басталып кетті, оған Нұрмұхамедов Жанқожа басшылық ... олар осы ... ... ... ... ... білдірді. Арал теңізінің батысындағы 1855-1858 жылдардағы қазақтардың қарулы ... Есет ... ... ... ... ... ... әскерлерге қару-жарақ, азық-түлік тасу үшін қазақтардың түйелерін тартып алуына наразылығынан туындады.
Бұл ... ... ... ... ... мен ... ... екі жақты ауыр езгіні басынан кешіріп жатты, оларды жайылымдықтары мен су көздерінен айырды, жақсы жерлер қоныс ... орыс ... мен ... ... ... алып берілді. Соның салдарынан XIX ғасырдың екінші жартысында қазақтар үшін ... ... ... ... ... Жер ... ... Кіші жүз қазақтары арасында бұрынғыдан да шиеленісті. Бұлардың қазақ әскери үстем тобына тәуелділігі күшейді, шеп бойындағы тқрғындардың ауқатты бөлігімен ... ... XIX ... ... ... бар 82247 адам болған Жайық қазақтары 6,2 млн. десятина құнарлы ... ал ... ... ... әр ... шені бар 7567 адам 7 млн. ... жерге ие болды.
Жайылымдардың жетіспеуі салдарынан әр түрлі рулардың мал иеленуші феодалдарының арасында, сондай-ақ бұлар мен ... ... ... кедейлер арасындағы күрес күшейе түсті. Мұның өзі ауылдардың бірін-бірі ... ... ... қолға түсіріп, кісі өліміне шейін жеткізген жер үшін болған таптар күресі еді.
1869 жылдың көктемінде ауылдардың ашынуы ... ... ... ... комиссияның көтерілісшілерді тыныштандырмақ болған әрекеттерінен ештеңе шықпады. Сол жъшғы наурызда толқу бүкіл Орал облысын және Торғай облысының оңтүстік бөлігін түгел ... ... ... ... сөндіру үшін жөне 140 мыңнан астам отбасын қайтадан бой ұсындыру ұшін қырдағы әскери бекіністердің гарнизондарынан 20 зеңбірегі бар ... аса ... ... ... ... бұл да ... жеңе алмай, кейін шегінді.
Орал және Торғай облыстарындағы көтеріліс XIX ғасырдың екінші жартысындағы елеулі бас ... бірі ... ол 10 айға ... ... шығу ... ... мен міндеттері және қозғаушы күштері жағынан көтеріліс отарлауға, феодалдарға қарсы бағытталған шаруалар қозғалысы еді.
1870 жылы жазда Маңғыстауда да ... орын ... Оның шығу ... ... ... жер жөніндегі саясаты, атап айтканда, адай қазақтарына өз жайлауларын пайдалануға тыйым салуы болды. Олардың әскери жасақшыларға қарсыласуы үш ... ... ... Александров портын, Николаев стансасын қоршап, порт маңындағы маяктарды өртеді, төменгі ... ... ... 7 ... ... жаяу ... 6 атты ... жуздігі, 4 зеңбірегі бар екі взвод осында жіберідді.
Кавказ әкімшілігі қазақтардың ... ... ... ... түбегінде қалып қойған 9 мың үйдей 57,9 мың сом ... және әр ... ... ... алды. Мұның үстіне олардан соғыс шығыны деп 90 мың қой айдап әкетілді.
Орал және Торғай облыстарындағы көтерілістер сияқты, Маңғыстаудағы толқулар да ең ... ... ... ... ... және "өз" ... мен феодалдарының аяусыз қанауына қарсы бағытталды.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстанның Оңтүстігіндегі қазақтар да патша өкіметінің отарлау саясатына ... ... ... жүргізіп отырды. Олар сонымен қатар Қоқан хандығының езгісіне де қарсы әркез көтеріліс жасап келді, ... ... ... ... ... ... шайқаста ерен ерлігімен аты әйгілі болған Мәмбет батырдың ұлы Байзақ датқа Әулиеата оязының қазақтарын ... ... азат ету ... ... жасады. Ол кейін де Кенесары қозғалысына қосылады да Созақты азат етеді. Бірақ ол Қоқан-хандығының жергілікті ... ... ... ... ... ... да ... күрестен бастартпайтынына көзі жеткен отаршылардың жендетгері айуандықпен зеңбіректің аузына байлап атып жібереді.
Оңтүстік Қазақстанның қазақтары мен қырғыздары қоқандықтардың аяусыз езгісінен тек XIX ... 60- ... ... ... Орта ... жасаған жорығының нәтижесінде ғана құтылады. Алайда бұл өңір енді Ресей ... ... ... ... ... ... ... қашып құтылмады.
Отарлаушылықтың тағы бір көрінісі - жер-су аттары өзгертілді. Мысалы, ... ... ... ... ... көздеп, Екатерина патша Жайық өзенін де, қаласын да Урал деп өзгертті. Отаршылдық, басқыншылық саясаттың келесі тәсілі қазақтың топонимикалық ... ... ... ... құпия жарлығында ашық көрсетілгендей, жергілікті атауларды орысшамен алмастыру үстемдік етуші халықтың құрамына өзгелердің сіңісіп кетуі үшін аса ... ... ... ... ... - ... ... - Верныйға, Ак мешіт - Перовскіге алмастырылды. Тек бір ғана ... ... ... ж.ж. 133 тарихи атаулар өзгертілген.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Казахстан 2030. Процветание, безопасность и улучшение благосостояния всех казахстанцев. //Казахстанская правда//, 1997 год, 11 ... 2030. ... ... и ... ... всех ... //Вечерний Алматы//, 1997 год, 13 октября.
Бондарцова. «Преемственность поколений», ... ... 1998 ... веха в ... становления Казахстана», Казахстанская правда 10 октября 1997 года
«Азия ... и ... 1998- 2000 г.г.
19

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
А. Г. Серебренников мұрағаты, патшалық Ресейдің Түркістан өлкесін отарлау саясатының тарихи дерек көзі (1840-1870 жж. )50 бет
Абай дәуірі5 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы хиуа хандығымен рассйге қарсы ұлт-азытық күресі12 бет
Арал өңірі қазақтарының ХIX ғасырдағы Хиуа хандығымен Ресейге қарсы ұлт-азаттық күресі13 бет
Ағыбай батыр Қоңырбайұлы4 бет
Бөкей ордасының құрылуы9 бет
Жәңгір Ханның ағартушылық қызметі7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь