Интеллектілік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этномәдени факторлардың әсері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3.5

1 ИНТЕЛЛЕКТІЛІК ДАМУ МЕН ӨЗІНДІК БАҒАЛАУДЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫНА ЭТНОМӘДЕНИ ФАКТОРЛАРЫНА ТЕОРИЯЛЫҚ ШОЛУ

1.1 Интеллектілік даму мен өзіндік бағалаудың теориялық негіздері ... ... ... ..6.20

1.2 Интеллектілік даму мен өзіндік бағалауға этномәдени факторлардың әсері ...
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20.33


2 ИНТЕЛЛЕКТІЛІК ДАМУ МЕН ӨЗІНДІК БАҒАЛАУДЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫНА ЭТНОМӘДЕНИ ФАКТОРЛАРЫН ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ

2.1 Зерттеу жұмыстарының ұйымдастырылуы мен зерттеу әдістемелерінің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34.41
2.2 Эксперименттік зерттеулердің нәтижелерінің сандық және сапалық талдауы
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 41.56


ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 57.58
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 59.61
ҚОСЫМША ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 62.65
Зерттеудің жұмысының өзектілігі: Қазіргі таңда қоғам талаптарының бірі жан-жақты үйлесімді дамыған тұлғаны қалыптастыру болып табылады. Еліміздегі түбегейлі өзгерістер тұлға құрылымына психологиялық тұрғыдан жаңа сипатта қарауды қажет етеді. Сонымен қатар, қоғамдағы болып жатқан өзгерістер творчестволық тұлғаның мақсатқа бағытты қалыптасуын, белсенді өмірлік бағыты бар тұлға дамуын талап етіп отыр. Бұл талаптың жүзеге асуы белгілі бір дәрежеде тұлға белсенділігінің табиғаты түсінігімен анықталады. Сондықтан тұлға дамуында интеллектік белсенділікті және өзіндік бағалауды айқындау – басты мәселелердің бірі. Сондай-ақ, интеллектік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысын этнопсихологиялық негізде зерттеу бүгінгі таңдағы этнопсихология ғылымының басты мәселелер қатарынан орын алады. Осы орайда тұлғаның интеллектік дамуы мен өзіндік бағалау ерекшеліктерін зерттеу, олардың өзара байланысын және этнопсихология аясында қарастыру мәселесінің артта қалып отырғандығын атап өткен жөн.
Интеллектік дамуы мен өзіндік бағалауды зерттеу нәтижесінде тұлғаның мінез-құлқы мен іс-әрекет мотивациясында этномәдени ерекшеліктерге негізделген айырмашылықтардың бар екендігі айқындалды. Өзіндік бағалау мен интеллектік даму тұлғаның өмір сүріп отырған ортасына, сондай-ақ, оның өз-өзіне қатынасына байланысты. Сондықтан тұлғаның интеллектік дамуы мен өзіндік бағалауының өзара байланысына этнопсихологиялық түсініктердің әсерін анықтау, сонымен бірге жаңа эксперименттік психологиялық зерттеу қажеттігі туындайды.
Психология ғылымында интеллектік даму мен өзіндік бағалау мәселесі жеткілікті қарастырылған, дегенмен олардың өзара байланысының мазмұны, құрылымы, сонымен қатар өзара байланысына этнопсихологиялық факторлар әсері толық зерттелмеген. Интеллектік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этнопсихологиялық түсініктердің әсерін қазіргі заман талабына сай зерттеу және жүйелеу тақырыптың көкейкестілігін айқындайды.
Кеңес психологиясында тұлға интеллектісі – ақыл-ой әрекеті қалыптасуының жүйелік зерттеулерінде (П.Я.Гальперин, Д.Б.Эльконин, Н.Ф.Талызина), интериоризация құбылысы ретінде (Л.С.Выготский, А.Н.Леонтьев) қарастырылды.
Қазақстандық психология ғылымында интеллектіні (ақыл-ойды) тарихи этнопсихологиялық аспектіде зерттеу белгілі ғалым М.М.Мұқановтың зерттеулерінен бастау алады. Қазақстандық ғалымдар С.Нұрғалиевтің, С.М.Жақыповтың, А.М.Кимнің, В.К.Шабельниковтың еңбектерінде тұлға құрылымындағы этностық ерекшеліктер зерттелді. Сонымен қатар, творчестволық іс-әрекеттің этнопсихологиялық ерекшеліктерін интеллектпен арақатысты зерттеген С.Қ.Бердібаеваның зерттеулерін айтуға болады.
Тұлға дамуының этнопсихологиялық аспектілері жайлы қазақстандық ғалымдардың, олардың ішінде Қ.Б.Жарықбаевтың, А.Ж.Алдамұратовтың, Д.Д.Дүйсенбековтың, О.Х.Аймағанбетованың еңбектері зерттеудің теориялық негізін қалауға зор ықпал етті.
Қазіргі қоғамның осы мәселеге байланысты ғылыми-әдістемелік сүйемелдеудің болмауы біздің зерттеу мәселесін айқындады және диплом жұмысының тақырыбын «Интеллектілік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этномәдени факторлардың әсері» деп таңдауға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты: Тұлға құрылымындағы интеллектік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этномәдени факторлардың әсерін теориялық және эксперименттік зерттеу.
1. Аяғанова А. Интеллектік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этнопсихологиялық түсініктердің әсері. Канд.дисс. Алматы, 2009.
2. Әл-Фараби философиясы. Әлеуметтік этикалық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1975.-Б.418.
3. Аристотель. Сочинение: в 4-х т. Т.4 – М.: Мысль, 1981. – С. 613.
4. Практический интеллект. Стернберг Р.Дж., Форсай Б., Ходланд Дж. И др. – Санкт-Петербург: Питер, 2002.- С.272.
5.Богоявленская Д.Б. Психологические основы инттелектуальной активности: дисс.д-ра психол.наук. М., 1988.
7. Равен Дж. Руководство для Прогрессивных Матриц Равена и Словарных Шкал. – М., 2002.
8. Гилфорд Дж. Структурная модель интеллекта //Психология мышления. М.: Прогресс, 1965. – С.27.
9. Айзенк Г.Ю. Классические IQ тесты. – М.: ЭКСМО, 2004. – С. 192
10. Холодная М.А. Психология интеллекта. – С пб. 2002.
11. Дункер К. Психология продуктивного (творческого) мышления // Психология мышления. –М.: Прогресс, 1965. – С.234.
12.Пиаже Ж. Избранные психологические труды. – М.: Просвещение, 1969. – С. 659.
13. Анастази А. Психологическое тестирование. Изд-во: СПб: Питер, 2003, - С.688.
14. Фишер К. Воля и рассудок: с прилож. Критично-биографического очерка С.О.Грузберга: СПб.: Типо-мифы, 1909. – С.63.
15. Лурия А.Р. Об историческом развитии познавательных процессов- М., 1988.
16. Калмыкова З.И. Продуктивное мышление как основа обучаемости. – М.: Педагогика, 1998.
17. Рубинштейн С.Л. О мышлении и путях его исследования. – М.: 1999.
18. Крамаренко В.Ю. Интеллект человека- Воронеж. Изд-во Воронеж. 1990.
19. Фрейд З. Введение в психоанализ. – М., Наука, 1989.
20. Хорни К. Самоанализ: пер.с анг.под.ред. А.Боковикова. –М., Эксмо-Пресс.2001.
21. Фромм Э. Анатомия человеческой деструктивности: пер. С нем. Э.Телятниковой. – М.: Аст, 2004. – С. 635.
22. Роджерс К. Несколько важных открытий // Вестн. Моск. Ун-та. Сер. 14, Психология. – М., 1990. - № 2. – С.58-65.
23. Левин К. Определение понятия «поле в данный момент» / Хрест. По истории психологии: Период открытого кризиса. Начало 10-х – середина 30-х годов ХХ в. – М.: Изд-во Моск. Ун-та, 1980. – С. 131-145.
24. Липкина А.И. Самооценка школьника. – М.: Знание, 1998.
25. Чеснокова И.И. Проблемы самосознания в психологии. – М.: Наука, 1996.
26. Столин В.В. Самосознание личности. – М.: МГУ, 1997.
37. Захарова А.В. , Андрушенко Т.Ю. Исследование самооценки младшего школьника в учебной деятельности//Вопрорсы психологии. – М., 1980.
28. Чамата П.Р. Вопросы самосознания личности с советской психологии// В кн. Психологическая наука в ССР. Т.2. – М., 1958. – С.91-109.
29. Абульханова К.А. Психология и сознание личности. М., 1999.
30. Савонько Е.И. Возрастные особенности соотношения ориентации на самооценку и на оценку другими людьми // М., 1988.
31. Демина Д.В. Некоторые аспекты соотношения самооценки и объективной оценки свойств личности// М., 1998.
32. Сафин В.Ф. Устойчивость самооценки и механизм ее сохранения // Вопросы психологии. – М., 1995.
33. Кузьмина З.В. Исследование динамики саомоценки в условиях успеха и неудачи // - М., 1987.
34. Лисина М.И. Общение со взрослыми и психологическая подготовка детей к школе. – Кишинев: Штиинца, 1974.- С. 135.
35. Магун В.С. О парадоксальных соотношениях между адекватностью суждений человека о себе и других людях и тестовыми оценками интеллекат // В кн.: Личность и деятельность: Тез. Докл.у всесоюз. Съезда общ.психол.СССР. – М., 1977. – С.15.
36. Божович Л.И. Этапы формирование личности в онтогенезе. – М., 1979. – С.412.
37. Бодалев А.А. Формирование понятия о другом человеке как личности. – Л., 1970. – С.135.
38. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. – М: Изд-во «Просвещение», 1968 – С.463.
39. Серебрякова Е.А. Уверенность в себе и условия ее формирования у школьников//Вестн. Ленинг.ун-та. – Л., 1981. - №3. – С. 15-24.
40.Славина Л.С. Дети с аффективным поведением. – М.: Изд-во «Просвещение», 1966. – С.150.
41. Божович Л.И., Благонадежина Л.В. Изучение мотивации поведения детей и подростков. – М., 1972. – С.39.
42. Пантилеев С.Р. Самоотношение как эмоционально-ценностная система. – М.: МГУ., 1991. – С.108.
43. Чеснокова И.И. О психологических основах самовоспитания / Вкн.: психол. Формирвания и развития личности.- М.: Наука, 1981. – С.223-234.
44. Рувинский Л.И. Самовоспитание чувств, интеллекта и воли. – М., Знание 1986.
45. Джеймс У. Психология /под.ред. Л.А.Петровской. – М.: Педагогика, 1991. – С.368.
46. Мид М. Культура и мир детства. – М.: Наук, 1988. – С. 429.
47. Мухина В.С. Возрастная психология: феноменология развития детство, отрочество. – М., 2000.
48. Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии: в 2-х т. – М.: Педагогика, 1989. – Т.2. – с.585
49. Малаева А.К. Зависимость социальной детерминации личности от характера этнокультурной среды:дисс.канд.психол.наук. – Алматы, 1995. -186с.
50. Гумилев Л.Н. Этногенез и биосфера Земли. - Л.: Гидрометеоиздат, 1990. - 637 с.
51. Шабельников В.К. Исторические и этнокультурные основы онтогенеза личности //Материалы Международной психологической конференции «Проблемы психологии развития». –М., 1999. С,168-174.
52. Жарикбаев К.Б. Состояние и преспективы развития этнопсихологических исследований в Казахстане //Национальные процессы:пути и способы регулирования. – Алма-Ата, 1992 с.69-71
53. Джакупов С.М. Этнопсихологические аспекты интенсивного обучения //Материалы международной научно-практической конференции «Проблемы и преспективы этнопедагогического образования в Казахстане» /26-28 апреля, 1999/.-Алматы, 1999.-с.153-155.
54. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: Соц.эк.гиз. 1999.
55. Лурия А.Р. Психология как историческая наука (к вопросу об исторической природе психологических процессов) // История и психология / Под ред. Б.Ф. Поршнева, Л.И. Анцыферовой. - М.: Наука, 1971. - С. 36-62.
56. Мұқанов М.М. Ақыл-ой өрісі. Алматы, 1975. -181б.
57.Тәжібаев Т.Т. Развитие просвещения и педагогической мысли в Казахстане во второй половине Х1Х века. – Алматы: изд-во АНКазССР. -1962. 1-98с.
58. Көмекбаева Л.К. Мұғалімдердің этникалық өзіндік санасының психологиялық ерекшеліктерінің көрінісі: психол.ғ.к.дисс. – Алматы, 2002. -152с.
59. Снежкова И.А. К проблеме изучения этнического самосознания у детей и юношества // Советская этнография. – 1982. - № 1. - С. 80-88.
60. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. – Алма-Ата: Изд-во КазГУ, 1992. -195с.
61. Әмірова Б.Ә. Оқыту процесінде этникалық жаңсақ нанымдардың өзгеруі: психол.ғ.к. дис. Автореферат.-Алматы, 1998. 26б.
62. Гаджиев А.Х. Проблема марксистской этнической психологии. - Ростов: Изд-во Рост-го ун-та, 1982. - 182 с.
63. Балгимбаева З.М. Роль семьи в возникновении половых этнических предубеждений у детей: дисс.канд. психол.наук. – Алматы, 2002.-146с.
64. Алимбекова Р.Т. Исследование этнических предубеждений у детей младшего школьного возраста в процессе обучения: Автореф. дисс.канд.психол.н. Алматы, 2001. -26с.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ... Аида ... даму мен ... ... өзара байланысына этномәдени
факторлардың әсері
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
5В050300 - «Психология» мамандығы
Алматы - 2013
|ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ ... ... ... ... ... УНИВЕРСИТЕТІ |
| |
| |
| ... ... ... беру ... ... ... ... ... ... ... ... ______ ... ... |
| |
| |
| ... ... ... Интеллектілік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына |
|этномәдени факторлардың әсері |
| |
| |
| ... - ... ... бойынша |
| ... ... А.Б. |
| |
| ... ... ... ... ... Ұ.С. |
| ... ... ... Т.А. |
| |
| |
| |
| |
| |
| |
| ... 2013 ... ... БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ... ... ... беру ... және ... ... кафедрасы
| | |
| | |
| | ... ... ... ... ... жұмысты орындауға арналған
ТАПСЫРМА
Студент
_________________________________________________________________
университет ректорының «____»_________2012ж. № _________ бұйрығы бойынша
«___________________________________________________________________________
»
тақырыбында дипломдық ... ... ... ... ... ... мен дерек ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер:
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
________________
Сызба материалдарының (кесте, схема, графиктер) тізімі:
____________________________________________________________________________
____
____________________________________________________________________________
____
____________________________________________________________________________
____
Дипломдық жұмысты орындаудың
КҮНТІЗБЕЛІК КЕСТЕСІ
|№ |Жұмыс кезеңдері ... ... ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | | ... |
| | ... ... | |
|1 ... ... |қыркүйек | | |
| ... ... және | | | |
| |оны ... ... | | | |
| ... | | | |
|2 ... ... ... | | |
| ... ... жазу | | | |
| ... оны тексеруге ұсыну| | | |
|3 ... ... ... | | |
| ... ... | | | |
| ... ... жұмыс | | | |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... және қайта қарау | | | |
|4 ... ... ... | | |
| ... ... жазу ... | | |
| ... ... | | | |
|5 ... мен |ақпан | | |
| ... ... | | | |
| ... келісу | | | |
|6 ... ... ... | | |
| ... ... | | | |
| ... құру ... | | | |
| ... ... жетекшінің | | | |
| ... оны ... | | | |
| ... | | | |
|7 ... ... ... | | |
| ... ... ала | | | |
| ... | | | |
|8 ... ... ... | | |
| ... ... | | | |
| ... жібергеннен | | | |
| ... ... ... | | | |
| ... жіберу және | | | |
| ... ... алу | | | |
|9 ... ... ... | | |
| ... тезистерін,| | | |
| ... | | | |
| ... ... | | | ... ... күн «____»____________2012ж.
Ғылыми жетекшісі: ____________________________ ___________
Студент _____________________________________ ... ... ДАМУ МЕН ... ... ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫНА ЭТНОМӘДЕНИ
ФАКТОРЛАРЫНА ТЕОРИЯЛЫҚ ШОЛУ
1. Интеллектілік даму мен өзіндік бағалаудың теориялық негіздері
..............6-20
1.2 Интеллектілік даму мен ... ... ... ... ... ... ... ДАМУ МЕН ӨЗІНДІК БАҒАЛАУДЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫНА ЭТНОМӘДЕНИ
ФАКТОРЛАРЫН ЭКСПЕРИМЕНТАЛДЫ ЗЕРТТЕУ
2.1 Зерттеу жұмыстарының ұйымдастырылуы мен зерттеу ... ... ... ... ... сандық және сапалық талдауы
............................................................................
....................................................41-56
ҚОРЫТЫНДЫ
............................................................................
..................... 57-58
ҚОЛДАНЫЛҒАН ... ... ... ... ... өзектілігі: Қазіргі таңда қоғам талаптарының бірі
жан-жақты ... ... ... ... ... ... Еліміздегі
түбегейлі өзгерістер тұлға құрылымына психологиялық тұрғыдан жаңа сипатта
қарауды қажет етеді. ... ... ... ... ... өзгерістер
творчестволық тұлғаның мақсатқа бағытты қалыптасуын, белсенді өмірлік
бағыты бар тұлға дамуын талап етіп ... Бұл ... ... асуы ... ... тұлға белсенділігінің табиғаты түсінігімен анықталады.
Сондықтан тұлға дамуында интеллектік белсенділікті және ... ...... ... ... ... интеллектік даму мен өзіндік
бағалаудың өзара ... ... ... зерттеу бүгінгі
таңдағы этнопсихология ғылымының басты мәселелер қатарынан орын алады. Осы
орайда тұлғаның интеллектік ... мен ... ... ... олардың өзара байланысын және этнопсихология аясында қарастыру
мәселесінің артта ... ... атап ... ... ... мен ... ... зерттеу нәтижесінде тұлғаның
мінез-құлқы мен ... ... ... ... ... бар ... ... Өзіндік бағалау мен
интеллектік даму тұлғаның өмір сүріп отырған ортасына, сондай-ақ, оның ... ... ... ... тұлғаның интеллектік дамуы мен
өзіндік бағалауының өзара байланысына этнопсихологиялық түсініктердің
әсерін ... ... ... жаңа ... психологиялық зерттеу
қажеттігі туындайды.
Психология ғылымында интеллектік даму мен өзіндік бағалау ... ... ... ... өзара байланысының мазмұны,
құрылымы, сонымен қатар өзара байланысына этнопсихологиялық факторлар әсері
толық зерттелмеген. Интеллектік даму мен ... ... ... ... түсініктердің әсерін қазіргі заман талабына
сай зерттеу және ... ... ... ... ... ... интеллектісі – ақыл-ой ... ... ... (П.Я.Гальперин, Д.Б.Эльконин,
Н.Ф.Талызина), ... ... ... ... ... психология ғылымында интеллектіні (ақыл-ойды) тарихи
этнопсихологиялық ... ... ... ... ... ... алады. Қазақстандық ғалымдар С.Нұрғалиевтің,
С.М.Жақыповтың, А.М.Кимнің, ... ... ... этностық ерекшеліктер зерттелді. ... ... ... ... ... ... ... С.Қ.Бердібаеваның зерттеулерін айтуға болады.
Тұлға дамуының этнопсихологиялық аспектілері ... ... ... ... Қ.Б.Жарықбаевтың, А.Ж.Алдамұратовтың,
Д.Д.Дүйсенбековтың, О.Х.Аймағанбетованың еңбектері зерттеудің ... ... зор ... ... қоғамның осы мәселеге байланысты ғылыми-әдістемелік
сүйемелдеудің ... ... ... мәселесін айқындады және диплом
жұмысының тақырыбын «Интеллектілік даму мен ... ... ... ... ... ... деп ... негіз болды.
Зерттеудің мақсаты: Тұлға құрылымындағы интеллектік даму мен ... ... ... ... ... ... ... және
эксперименттік зерттеу.
Зерттеудің нысаны: Тұлғаның ... ... мен ... бағалау
ерекшеліктері.
Зерттеу пәні: Интеллектік даму мен өзіндік бағалау деңгейінің өзара
байланысына этномәдени факторлардың әсері.
Зерттеудің ...... ... ... мен ... ... ... болса, онда тұлға дамуына этномәдени ... ... ... ... Психология ғылымындағы интеллектік даму және өзіндік бағалау
ерекшеліктерін теориялық талдау.
2. Интеллектік ... пен ... ... арасындағы статистикалық
байланысты айқындау.
3. Тұлға құрылымындағы интеллектік дамуға этномәдени ... ... ... даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына этномәдени
фактордың әсерін эксперименттік зерттеу.
Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері: жүйелік құрылымдық ... ... ... ... ... білім беру жүйесінде талдау (К.Фишер, В.Ю.Крамаренко), өзіндік
бағалауды өз беттілік, жеке ... ... ... ... реттеуші
ретіндегі тұжырымдамалар болып табылады.
Зерттеу әдістері:
1. Дж.Равеннің ойлаудың логикалығын зерттеуге арналған әдістемесі;
2. ... ... ... ... ... анықтауға мүмкіндін беретін М.Кун мен Т.
Макпартлэнд ұсынған «Мен кіммін?» әдістемесі.
Зерттеу ... ... ... екі ... ... кезеңде зерттеу тақырыбы таңдалып, оны теориялық тұрғыда сналы
ұғыну жүзеге асырылды; зерттеудің ... мен ... ... ... ... құрастырылды; зерттеу тақырыбы бойынша ғылыми-
әдіснамалық және оқу-әдістемелік әдебиеттер ... және ... ... ... ... ... оның барысында
зерттелетін мәселенің шынайы жай-күйі анықталды, сонымен бірге зерттелетін
құбылысты іздеудің жаңа тәсілдері мен технологиялары ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылды; тұлғаның өзін-өзі танытуының гендерлік-психологиялық
ерекшеліктерін анықтауға бағытталған эксперименттік жұмыс жүргізілді.
Зерттеудің практикалық базасы: № 176 мектеп – гимназиясы
Зерттеудің ғылыми ... ... ... ... интеллектілік
даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына әтномәдени факторлардың
ерекшеліктері айқындалды; «интеллектілік даму мен ... ... ... ... ... ... теориялық тұрғыда негізделді.
Зерттеудің практикалық маңыздылығы: Ғылыми зерттеудің ... ... оның ... ... Зерттеуден алынған
нәтижелерді тұлғаның интеллектік дамуы мен ... ... ... іс-әрекетінде кездесетін қиындықтарды болдырмау
мақсатында ұйымдастырылатын психологиялық қызмет ... ... ... ... ... жетілдіру институттарында және ата-
аналарға кеңес беруде қолдануға болады.
Диплом жұмысының құрылымы мен көлемі: ... 2 ... ... ... ... ... тұрады.
Жұмыстын жалпы көлемі 61 бетті құрайды.
1 ИНТЕЛЛЕТІЛІК ДАМУ МЕН ӨЗІНДІК БАҒАЛАУДЫҢ ӨЗАРА БАЙЛАНЫСЫНА ЭТНОМӘДЕНИ
ФАКТОРЛАРЫНА ... ... ... даму мен ... ... ... негіздері
Психология ғылымында тұлғаның интеллект табиғатын зерттеу ең басты
мәселелердің бірі ... ... ... ... ... иесі ретінде
қалыптасады және өз өмірінде ... ... ... ... ... ( тіл, отбасы, салт-дәстүрлер) бұл байлықтарды
толықтырады. Тұлға әлеуметтік тіршілік иесі бола отырып, ... ... ... ... жасайды. Осы орайда, ақылдылық, парасат,
зияттылықтың негізі болып табылатын ... ... ... және ... психология ғылымының маңызды да қажетті, тіпті өзекті мәселелердің
бірі болып табылады.
Интеллект табиғатын түсіндіретін көптеген зерттеулер бар. Оның ... ... ... ... ... ... ... орайда, біз белгілі ойшыл әл-Фарабидің көзқарасынан бастау ... ... ой ... ... [1]. ... ... интеллект
ұғымын адам, парасатты адам жөнінде айтқан ... ... ... сол
кездегі интеллект туралы әл-Фарабидің пікірі қазіргі ... ... ... ... ... ... табиғатында адамның
парасаттылығы туралы оймен тұжырымдағандығы тұлға іс-әрекетіндегі рөлін
ашып көрсеткенін ... ... ... ... құрылымындағы маңыздылығы туралы ой
тұжырымдар ... ... ... ... ... ... ... Аристотель көзқарастарында да кездеседі. ... ... ... және қайтіп келіп қалғанын білмесе де, ... ... ой ... ... ... туа ... ... біткен қасиеті
арқылы әмбебеп, ақиқат және қажетті шарттар жөнінде анық мағлұмат алу үшін
адамға жағдай жасайтын жан ... ... ... [2]. ... қазіргі таңдағы интеллектіні ерекше қабілет ұғымын теңестіретін
тұжырымдарына жақын келетіндігін байқауға болады.
Сонымен қатар, ... ... төрт ... ... ... жүре келе дарыған және ... ... Енді ... ... түрлеріне берген сипаттамасына тоқталамыз.
Әлеуетті интеллект-жан қабілеттерінің бірі немесе материядан дүниеде
бар заттардың парқы мен формасын абстракциялай ... ... ... ... бірдеңе деп есептейді. Интеллект парқында бар ... ... ... ... ... ... бар нәрселердің
формасына әлі ие ... ... ... ол әлеуетті интеллект болып табылады,
ал формалар жүзеге асты дегенше ол актуалды интеллектіге ... ... ... ... ... болып табылатын интеллекцияның пайымдалған объектіге бағдарланып,
бұған дейін актуалды деп ... ... ... жүре келе ... ... ... әрекетшіл интеллект дегеніміз-еш уақытта да материяда
болмаған және онымен мүлде байланысы жоқ ... ... ... ... бір ... ... актуалды интеллект болып табылады
және жүре келе дарыған интеллектіге өте жақын болып келеді. ... өз ... ... ... және оның ... атап көрсетуде
құнды мәселелерді алға тартады. Философ-ойшыл интеллект ұғымын ... ... ... ... ... Және де ... түрі ... сайын екінші түрге өтіп отыратындығын дәлелдеуге тырысты. Оның
еңбектерінен ... ... ... ... ... ... сөз
болады. Осы орайда, Аристотельдің ... ... ... ... ... рөлі болып табылады[3].
Көптеген зерттеулерден біз интеллект табиғатын функциялық ықпалмен
түсіндіретіндігін байқаймыз (Р.Дж.Стернберг, ... Д.Б. ... ... ... механизмдердің жұмыс жасауында немесе ойлау
типтерін ... ... ... ... ... ... бере ... теориялық жауаптарды жүйелік-құрылымдық ықпалда ... ... ... ... ... ... табуға
мүмкіндік береді.
Интеллект теорияларында түрлі интеллектік ... ... ... оң ... ... бар ... тұжырым болды.
Егер белгілі бір зерттеулерде мұндай байланыстар болмаса, ол ... ... ... ... Егер осы ... ... онда ... шамасы бірлікке ұмтылады.
Психология ғылымында интеллект табиғатын түсіндіруде көптеген
зерттеулер ... ... ... ... интеллект өте күрделі
құрылым болып табылады.
Олардың ішінде, Р.Б. Кеттелл еңбектерін ерекше ... ... ... ... және ... анализді қолдана отырып, 5 дәлелді анықтады.
gc - ... ... ... ... әлеуметтік
нормативті ескеру;
gf - «ағымдағы»-тесттер арқылы кескіндер мен сандар ... ... ... ес ... ... ... - ... тапсырмаларды орындауда бейнелерді
манипуляциялау қабілеті;
gm - «ес»-мәліметтерді есте ... және ... ... - ... әрекеттің жоғары жылдамдығы.
Автордың бөлген интеллект түрлерінің ішінде кристалданған интеллект-бұл
мәдени ықпалдық пайда болу ... ... ... ... ... беру ... толықтыру, жинақтау болып табылады. Осы орайда, өмірлік
тәжірибемізде ... ... ... ... ... тұратын
«кристалданған интеллект» қалыптасады. Ғалымның атап отырған кристалданған
интеллектісі қоршаған ... ... ... бір ... ... ... Бұл тұжырым біздің зерттеулеріміздегі негізгі идеямызға жақын
келеді. Себебі, интеллекттік даму қарқындылығы ... ... ... ... ... ... Р.Б. ... өз зерттеулерінің негізінде «қосарлану»
сипатында интеллектке ... бере ... оны ... ... тәуелді деген тұжырым жасады. Шын мәнісінде, Кеттелл бойынша, бұл
қосарлану сыртқы сипаты ғана болып ... ... ... ... ... болмайды. Дж. Кеттелл gc-тің де gf секілді
генетикалығы басым деп ... тек ... 70%, ал ... ... зерттеулеріне ұқсас желіні Дж. Равен зерттеулерінен көруге
болады. Ғалым тұлғаның ақыл-ес ... ... ... ... нәтижелердің күрделілігін атап көрсетті. Оның пікірінше, ... екі ... ... ... (байланыстар мен қатынастарды
анықтау қабілеті, шешім ... және ... ... ... ... Мұның негізінде Дж.Равен «Прогрессивті ... ... ол ... таза тест ... ... ... қатар адамның
интеллектік жетістігін зерттеуде тапсырмас құрал болды [7].
Жалпы алғанда интеллект тұлға өмір ... ... ... бола
отырып, мақсатқа бағытты әрекет ету, рационалды ... және ... ... ... ... ... білдіреді. Осыған қарағанда,
интеллектіні индивидтің қоршаған ортамен өзара әрекеттестігінің көп ... тыс ... ... ... Бұл ... жай ... емес, белсенді әрекет ретінде қарастырылады.
Интеллект табиғатын түсіндіруде өз зеттеулерін ұсынған ... бірі ... ... ... ... Дж. ... ... үш бөлімнен тұрады [8].
1. Ақыл операцияларын орындайтын тип:
а). түсіну- ... ... ... білу және ... ... дұрыс жауап алғанда бір бағытта
іздестіру;
в) дивергентті өнімділік-бірнеше дұрыс ... ... ... ... бағалау- берілген жағдайлардың дұрыстығын талдау;
д). ес –ақпаратты есте сақтап, қорыту.
2. Интеллектік әрекеттің мазмұны:
а). нақты- нақты заттар мен олардың ... ... ... ... ... өзінің немесе басқа адамның іс-әрекеті.
3. Ақырғы өнім түрлері:
а). нысана бірліктері-сөздердегі жетпей тұрған әріптерді ... ... ... топтау;
в). қатынастар- нысана арасындағы байланысты орнату;
г). жүйелер- ... ... ... ... ... ... материалдарды өзгерту, өңдеу;
е). импликациялар-«егер осылай болса, не болады» ... ... ... ... ... ... адам дамуының толық бағалы
қабілетін анықтау үшін 120 факторды қолдану ... ... ... ... Себебі, автор интеллектінің нақты жалпы факторларын теріске
шығару ... ... ... Дж. ... көзқарасы бойынша белгілі бір
қабілетті анықтағанда мынадай көрсеткіштерге сүйену ... ... ... ... ... үшін ... ... барлық түрлерін, ал
оның сапасын өлшеу үшін барлық «операциялардың түрлерін есепке алу» ... ... ... ... ... ... бар тұжырым ұсынғанмен,
оны факторлармен ғана шектеді.
Ғалым Г.Ю.Айзенк интеллектіні үш ... ... ... ... әлеуметтік интеллект, психометрикалық интеллект. Автордың
еңбектерінде биологиялық интеллект тұқымқуалау ... ... ... ... ... ... белгілі бір білімдер мен ... ... ... ... ... ал, ... ... арқылы өлшенетіндер ретінде тұжырымдалған [9].
Түптеп келгенде «шын мәнінде неше ... ... ... ... ... ... бере алмайды. Оның үстіне интеллектік ... ... ... және ... ерекшеліктеріне
байланысты екендігі байқалады. Шын мәнінде бұл тестілер адамның белгілі бір
мәдениетке қосылу деңгейін анықтайды, сол ... ... ... ... деп ... болады .
Тестологиялық тұрғыда қарау интеллектіде психологиялық ... бас ... алып ... ... ... ... қасиет
ретінде бар ма немесе жок па?» деген сұрақ төңірегінде ... ... ... ... ... ... М.А.Холоднаяның
пікірінше «интеллект жоғалып кетуі» иллюзиясында үш негіздемені бөлу керек
[10].
Біріншісі-интеллекттік қабілеттерді ... ... ... ... ... негіз;
Екіншісі-интеллектіде белгілі бір «тапсырмалық» жағдаятты көрсетуші
қандай да бір психологиялық ... ... ... ... ... түсінілетін әдіснамалық негіз;
Үшіншісі-интеллекттік даму деңгейінің «төмен-жоғары» терминдерінде
нақты адамның интеллекттік мүмкіндіктерін интерпретациялайтын және ... ... ... ... ... ... мазмұндық этикалық негіз.
Жоғарыдағы топтама бойынша интеллект субъектінің ментальды (ақыл-ой)
тәжірибесін ұйымдастыру формасы ... ... ... ... ... және жасап шығарулар адамның, әрине, ақылды екендігінің белгісі.
Ал, ақыл-ой қабілеті-тұлға интеллектісінің көрсеткіші болып ... ... ... да өз ... ... ... сипаттамасы ретінде инсайт түсінілді (Дункер, 1965)
[11]. Инсайт тереңдеген сайын, яғни ... ... ... ... күшті жауап әрекетін анықтаса, соғұрлым интеллекттік
болып табылады.
Интеллекттік қабілеттері әртүрлі деңгейдегі адамдар арасындағы ең басты
айырмашылық ... ... ... ... білімдерге ие
екендігімен байланысты ... ... Дәл осы ... білімдер базасыныни
ерекшелігі жеке таным процестерінің (есте сақтау, ... ... ... ... Осы ... ... интеллектінің
негізі деп тұжырым жасайтын еңбектерді кездестіруге болады .
Белгілі ғалым Ж.Пиаженің пікірінше, интеллект-бұл ... ... ... ... ... ағзаның ортаға адаптациялануының
фрмасы болып табылады. Сондықтан, интеллект мәні физикалық және әлеуметтік
шындыққа икемді және бір ... ... ... жүзеге асу
мүмкіндігінде қорытылады, оның негізгі ... мен ... ... ... және ... ... ... интеллект - ... ... ... неғұрлым жетілген формасы болып табылады. Автор үшін
интеллектінің мәні орта мен ағза ... ... ... және
оның дамуы біршама адекватты адаптациялануда көрінеді. Мұндай ... ... ... ... ... ... тұжырымды
көреміз. Яғни, мұнан біз интеллектінің ... ... ... деген
пікір айта аламыз.
Интеллектіні түсіндіру тестілеу нәтижесін пайдалану өрісінде
тұжырымдалды ... [13]. Бұл ... ол ... ғана ... ... ортада IQ-нәтижесін интеллектпен теңестіруге тырысады.
Интеллект тестілері фактілік ... ... ... ... деп
аталды. Мұның негізінде интеллект «жоққа шығарылып», оны ... ... ... ... ... ... ... ойымызша
интеллект табиғатын шектейді.
Сондай-ақ, интеллект табиғаты таным арқылы ашылды. Мұндай зерттеулерді
біз К.Фишер теориясынан табуымызға болады. Автор ... ... ... ... ... пікірді ұсынды: тұлға қоршаған болмысты
динамикалық тұрғыда өзгерте отырып, қоршаған ортаға қарай ... ... ... өз ісіне қарай қайта құрады [14]. Дәл осы интеллект деңгейі
және оның даму типі тұлғаның болашағын, өзіндік бағалауын ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-мәдени тұрғыда
қарастырды [15]. Мәдениет аралық зерттеудің ерекше міндеті ... ... ... ... ... ... талдауда
қорытылды. Осы зерттеулер барысында мәдени әсер айқын көрініп, дәл осы
жағдай ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, қабылдаудың, естің, ой қорытындысы, елес және т.б ... ... ... болмысқа анық категориялық қатынастың
көрінуімен тұжырымдалады: танымдық ... ... ... ... ... ой-пікірлер аймағының шегіне шығу қабілетін игереді.
Мәдениет интеллект дамуы деңгейіне өз әсерін тигізбей интеллекттік ... ... ... тұжырым жасалды.
Екіншіден, бір мәдениет шегінде қалыптасқан адамның ... ... ... ... ... ... мүмкін емес.
Үшіншіден, интеллектінің арнайы мәдени негізделген болуы ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері бар.
Төртіншіден, әлеуметтік мәдени ортаның кейбір жағдайлары ... ... ... интеллекттік әрекеттің логикалық тәсілдерін игеру арқасында
сөздердің мағынасы және логикалық ... ... жеке ... ... ... ... ... бұл жағдайда жеке дара
адамның интеллекттік әлемі кеңейеді.
Әрине, интеллекттік мүмкіндіктер мәдени ... ... ғана ... ... ... ... Бұл бағыттағы интеллекттік мүмкіндіктер
дамуының тұтастай критерийлері осы ... ... ... ... және ... ... интеллектісі басым мәдени бағдардың
тасымалдаушы және жүзеге асырушы болып ... ... ... ... ... тұлғаның ақыл-ой әрекеттерін
эксперименттік-психологиялық ... ... ... ... ... ... арқылы анықтауды ұсынды. Мұның мәні жаңа
білімдерді игеру қабілетінде айқындалады. Тұлға жетістік ... ... ... бар білім деңгейін қорытындылау, оны ... ... ... ... барысында қозғалыс қарқыны жатады.
Бұған сай дара интеллектінің «өзегі» З.И.Калмыкованың пікірінше адамның өз
бетінше жаңа ... ... және оны ... ... ... ... Дәл осы іс-әрекеттің кез-келген түрінің сипаттамалары
баланың интеллектік ... ... ... ... ... ... ... анықтайды [16]. Сондай-ақ, ғалым пікірінше жеке ... ... ... тек ... нәтижесінде жүзеге асады.
Осы орайда іс-әрекет тұлғадан қандай да бір белсенділікті талап ... ... ... ... ... ... талаптарының бірі болып табылады.
Интеллекттік көрсеткіштердің жоғарылығы іс-әрекет нәтижесінің жетістігі
екені белгілі.
Белгілі кеңес ғалымы ... ... ... ... интеллект
табиғатын түсіндіруге тырысты. Оның еңбектерінде психикалық тірі табиғат
дамушылығымен, үздіксіздігімен ... ... ... ... ... ... ... Көрнекті
психолог мынадай көкейкесті мәселені алға тартады: «адамының ақыл-ой
қабілетін оның ... ... ... ... яғни ... процесін
ашу қажет [17]. Кез-келген ақыл-ой қабілетінің ... ... ... жинақтау және қортындылау болып ... ... ... ... ... ... ұғымды енгізе отырып, оны «ойлау дағды»
ұғымына қарсы қояды. Демек, тұлғаның ... ... мәні ... ... ... ... табылады және сол ... ... ой ... ... оның даму ... береді.
Автордың пікірінше кез-келген ақыл-ой қабілетінің негізгі ... ... сол ... тән ... ... және ... ... болып
табылады. Сонымен, жекелей алғанда интеллект негізгі ой операциялары-
талдаудың, ... және ... ... ... мен ... ... Бұл жағдайда қол жеткен ақыл-ой дамуы деңгейінің
көрсеткішінен баланың ... ... ... ... ... ... тұлғаның шынайы интеллекттік мүмкіндігі кезектегі ... ... ... ... интеллектіні ақыл-ой қабілеті ретінде және ойлауды ақыл-
ой белсенділігі ретінде шектейді. Ол инттеллект формасы алға шығатын шынайы
негіз және оның ... ... ... процесі формасы реінде көрінетін)
арасында бір мағыналық сәйкестілік жоқ деген ... ... ... ... үстірт құрылымы жиі алдамшы және ... ... ... ... интеллекттік мүмкіндіктері туралы толық
мәліметтер берілмеген [18].
Шын ... ... ... негізі интеллект болып табылады.
Жалпы алғанда интеллект дегеніміз-психологиялық механизмдер жүйесі, олар
тұлғаның ... ... ... ... ... береді. Ақылдылықтың
психологиялық тамырын интеллект құрылымы және ... ... ... ... психологиялық түбірін интеллект ... ... ... .
Психологиялық тұрғыдан алғанда интеллектінің ... ... ... ... ашу, ... яғни адам әрекетінің
барлық саласында білімге, жаңалыққа қол ... ... ... ... ... ... күші демографияның аймақтық, ішкі
заттық, психологиялық көрсеткіштермен қоса оның алға дамуының негізі болып
табылады. ... ... ... ... шешуші факторы
интеллекттік өндіріс, ал жеке ... түрі ... жеке ... көрініс
табады.
Екіншіден, интеллекттік шығармашылық адамның рухани жағының көрінісі
ретінде әлеуметтік механизм ... ... ... ... бойы ... ... тестпен өлшеніп келеді. Ал мұның өзі адам табиғатын
тануда әлсіздік көрсетіп келді .
Сонымен, интеллект табиғатын ... ... ... ... де оның ... қай ... айқын көрсетілген. Әрине,
бір жағынан алғанда ... ... адам ... ... ресурсы болып
табылғанымен, екінші жағынан саналы болу деген сөз ең нәзік психологиялық
қабат, кез-келген ... ... ... адам оны «сыпырып» тастайды.
Саналылықтың психологиялық негізі-интеллект ... ... Осы ... табиғатын жаңа тұрпатта түсіндіру қазіргі ... ... бірі ... ... ... ... өмірінде маңызды құрылымдылыққа ие қасиеттердің
бірі болып табылады. Өзіндік ... ... ... ... ... зерттелгені белгілі.
Батыс Еуропа және американдық психологтар өзіндік бағалауды қоршаған
ортада бағдарлануды қамтамасыз ететін және өзінің ішкі ... ... ... ... ... қарастырады. Бұл жағдайда
әлеуметтік орта адамға, оның ... мен ... ... ретінде
түсіндіріледі. Бұл көзқарасты ұстанушылар З. Фрейд [19] және неофрейдистер
К.Хорни, Э.Фромм [20;21] болды. Аталмыш ғалымдар тұлғаның өзіндік ... ... мен ... тыйымдар арасында әрдайым шиеленістер туындатады
деп есептеді. Адекватты өзіндік бағалаудың болуы мүмкін емес ... ... өзі ... түсініктері толық емес, яғни К.Хорни пікірінше өте
күрделі және өткір шиеленістер ... өзін ... ... ... ... деген пікір білдірді [20]. Тұлғаның өзі туралы
идеалдағы «Мені» әрдайым көкейкесті және шынайы ... ... ... ... ... мен ... ... асыру» арасындағы шиеленіс
«ішкі қолайсыздықтың» қайнары болып табылады.
Осы орайда, айта кететін жайт ... Мен ... ... ... шешуші жағдайлардың бірі. Себебі, Мен жүйесі арқылы қоршаған
ортамен ... ... ... ... ... ... Мен-
тұжырымдамасы үш жаста қалыптасады деген тұжырымды ... ... Бала ... арқылы қоршаған ортада өзін бөлектей бастайды. Өз мүдделері ... ... мен ... ... ... баланың интеллекттік дамуына әсерін тигізуі әбден мүмкін.
Тұлғаның өзіндік бағалауын түсіндіруші келесі ... ... ... ... Бұл ... тұжырым бойынша өзіндік бағалау
тұлғаның ... ... ... тұлғаның өзіне эмоциялық-құндылық
қатынастарды білдіреді. Осы ... ... К. ... пікірінше, «Мен»
құрамдастарының арасындағы мән неғұрлым жақындасқан сайын, ... ... ... ... [22]. Ол ... сана мен өзіндік бағалауды
тұлға құрылымында орталық буынға жатқызды. Автор көзқарасы ... ... ... ... ... ... және ішкі ... мен
сыртқы жағдайлардың келісімділігін қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... бірі өзіндік бағалаудағы
орамдылық және тәжірибе ... ... ... ... ... ... деп ... К.Роджерс идеалды және шынайы «Мендерді» арақатынасын жасайтын
жалғыз фактор деп есептей отырып, тұлға ортасын және ... ... ... ... ... Осы орайда, автор өз зерттеулерінде тұлғаның
өзіндік санасы қалыптасуындағы әлеуметтік-экономикалық қатынастардың рөлін
ескермеді.
Өзіндік ... ... ... [23] ... ... ... және ... динамикалық арақатынасын қарастырды. Осы
орайда, түрлі тапсырмаларды орындаудағы жетістіктер мен ... ... ... ... ... ... бағалаудың
тәуелділігі туралы фактілер анықтала ... ... бұл ... деңгейі мен өзіндік бағалау толық түрде шешілмеді. ... ... ... ... мәні мен қоғамдық мазмұны ... ... ... ... ... ... ... Бұл жұмыстарда
өзіндік бағалау дұрыс әдіснамалық негізді иеленбеді. Дегенмен, ... ... ... ... ... қорытындыларды ұсынды.
Қазіргі таңда кеңес психология ғылымында өзіндік ... ... ... ... ... (А.И.Липкина [24], И.И.Чеснокова
[25], В.В.Столин [26], А.В.Захарова [27], П.Р ... [28], К.А. ... Е.И. ... [30]). ... ... ... ... бағалауды өз беттілік, жеке тұлғалық феномен, адамның ... деп ... ... [31], ... [32], З.З. ... ... [34], ... [35], және т.б.).
Өзіндік бағалау компоненттері болып табылатын өзіндік сана-сезімдердің
онтогенетикалық даму ерекшеліктері Б.Г. Ананьевтің [38], С.Л. Рубинштейннің
[39], Л.С.Выготскийдың [40] ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
детерминациясына мән береді. Белгілі ғалымдар Л.И.Божович [36], А.А.Бодалев
[37] ... ... өз ... мен құрылымдарын ұғыну және
өзіндік бағалаудың белгілі бір ... ... ... алғы ... ... маңызды факторы деп есептеді. Авторлардың пікірінше, өзіндік
бағалау деңгейі мен ... ... ... ... өзіндік
реттелуде қарқындылықты қамтамасыз етеді.
Тұлғаның ... ... ... ... ... Оның ... ... ортамен өзара әрекеттесуде тұлға
бағытын өзгертуге мүмкіндік береді. Мұнда ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі тәрбиелеудің қозғаушы күші ... ... ... және ... ... ... негізінде тұлға өз мінез-құлығы мен әрекетін, сондай-ақ,
айналасындағылармен мақсатқа ... ... ... Л.И.Божович еңбектерінде өзіндік сананың ... ... ... ... Осы ... өзіндік бағалау бірде тұлғаның тірегі
болса, енді бірде іс-әрекетті ... ... ... [38]. Аталмыш
автор өз еңбектерінде тұлғаның басқа адамдарды тануы өзін ... ... ... оның ... мен ... ... ... деп көрсетті . Басқа
адамдармен өзін қатар қою және салыстыру өзіндік ... ... ... ... іс-әрекет процесінде өзін басқалармен салыстыры отырып,
басқалардан байқағандарын өзінен табады да, нәтижесінде өз ... ... ... мен ... ... ... ... бағалаудың қалыптасуын, оның талаптану деңгейімен
байланысын және мінез-құлық мотиві ретіндегі ... ... ... [39], Л.С. ... [40] және т.б. ... ... Өзіндік бағалаудың ... ... ... салдары болып табылмайды. Өзіндік бағалау ... ... ... екі ... ... Оның құрылу стадиясы;
2. Жаңа жағдайларға байланысты оның «тербелісі», «сынуы».
Екінші стадияда өзіндік бағалаудың тұрақсыздығы жаңа және ескі ... ... ... туындайды. Өзіндік бағалау сипатындағы
ерекшелік ақиқат өмірлік әрекеттер ... ... Бұл ... ... ... ... бейнеленетін адамның ... ... ... болып табылады.
Кеңестік ғалымдар Л.И.Божович және Л.В.Благонадежина еңбектеріңде:
«Тұрақты өзіндік ... ... ... ... маңызды рөл ойнайды.
Тұрақты өзіндік бағалаудың және талаптану деңгейінің қалыптасуы ... ... ... ішкі ... ... алып ... мүмкін»,-
деп көрсетті [41].
Өзіндік бағалау тұлға өмірлік әрекеті процесінде қалыптаса отырып,
оның дамуында ... ... ... және ... мен іс-әрекетін
реттеуші ретінде алға шығады. ... ... ... ... дамуында белгілі қызметті орындаушы тұлға ... ... ... ... мектепке дейінгі кезеңнен ... ... ... ... ... ... ... иеленеді деп көрсетті (Д.Б.
Эльконин) [42]. Бала өз әрекетін өзіне және өз мүмкіндіктеріне ... ... ... ... ... ... ... Е.И.
Савонько [30] мінез-құлықты реттеуші ретіндегі өзіндік ... ... да ... ... ... ... және әр ... жаңа
сапаларға ие болады деп көрсетті. Көптеген ғалымдар өзіндік бағалаудың бұл
қызметінің дамуын оның ... ... ( ... ... ... ... ... бағалау тұлғаның
өзіне қатынасының ... ... ... оның ... ... ... деп ... Әрине, бұл тұжырымнан біз өзіндік
бағалаудың тұрақтылығы тұлғаның өзіне қатынасын ұғынуда басты ... ... ... ... ... зерттеулерінде тұлғаның танымдық әрекеті өзіндік
бағалауға тәуелді болып келеді деген тұжырымы біздің зерттеулеріміздің
негізгі ... ... [24]. Осы ... ... өз ... ... бағалауына байланысты интеллекттік әрекеті солғұрлым
қарқынды болмақ деген тұжырым жасауға болады. ... ... мен ... ... ... ... маңызды
факторларының бірі екендігі белгілі.
Кез-келген психологиялық зерттеулерге талдау жасап, жүйелі тұрғыда
қарасақ, тұлға өмірінде ... ... ... ... ... ... мақсаттар қою, оған жету жолдарын табу әрбір тұлғаның
өзіне деген қатынасы арқылы айқындалады деп ... ... ... ... біршама зертеулерде өзіндік бағалау тұлғада өзін
құрметтеу, өзін қабылдау, яғни «Мен» аумағы ... ... ... ... да
позитивті қатынастың туындауы болып табылады [23;24].
Өзіндік бағалау тұлға дамуы барысында құрылады. Біртіндеп әлеуметтік
тәжірибені ... ... ... ... ... өзіндік санасын
қалыптастыра отырып, оның құрамына кіреді. Өзіндік бағалау өзіндік санада
көрінеді. Тұлғаның өзіндік санасы ... ... сана ... ... ... ... ... орай өзіндік бағалауды
этнопсихологиялық жаңа сипатта зерттеу психология ғылымына ... ... ... ... өзіндік бағалауы өзіндік сана бөлігі ретінде
функционалданады. Өзіндік бағалау-өзіне қатынасты, индивидтің сыни ... ... ... ... ... ... бағалау тұлғаның
жайлылық немесе жайсыздық жағдайын ... ... ... тірек
бөлшегі болып табылады. Яғни, өзіндік бағалау тұлғаның өзі ... ... ... ... ... ... өзіндік бағалауды өзіндік
қатынас құрылымында қарастырды [26; 42].
Р.С.Пантилеевтың пікірінше, ... ... ... дамуында
әлеуметтенудің алғашқы тәжірибесінің әсерінен дамиды. Осыған ... ... ... биологиялықтың, психологиялықтың және
психоәлеуметтіктің өзара әрекеттестігінің нәтижесі болып ... ... ... ... ... ... өз ... қабылдау үшін
ерекше маңызға ие. Тұлға есейген сайын өзіндік ... ... ... ... ... бағалау әлеуметтік ортада өзара әрекеттесу негізінде
қалыптасатындығын тұжырымдайтын зерттеулер де бар. Яғни тұлға қорғандармен
өзара ... ... өз ... анықтайды да, соның нәтижесінде өзіндік
бағалау қалыптасады .
Өзіндік бағалау тұлға психикасының жеткілікті ... ... Ол ... ... және ... қалыптасуының әртүрлі
деңгейінде болатын өзіндік сана процесінің жалпыланған жұмысы ... ... да, ... ... ... ... және ... Өзіндік бағалацһуды анықтау процесі шексіз, себебі, ... ... ... оның өзі ... ... өзгереді.
Ғалым И.И.Чеснокова пікірінше тұлға өзіндік бағалауының негізгі
функциясы-мінез-құлық және іс-әрекетті ... ... ішкі ... ... ... ... ... өзіндік сана құрылымына енеді [43].
Ал, А.В. Захарова пікірінше, ... ... өз ... ... негізделген психикалық құрылымдар болып табылады. Өзіндік
бағалау дамуының ... ... ... ... ... және
тұлғаның жеке іс-әрекеті екені белгілі. ... ... ... ... әлеуметтік жағдаятының өзгеруімен байланысты, яғни қоршаған
ортадағылардан жаңа талаптардың көрінуі, өзбеттіліктің кеңеюі және ... ... көру [27]. ... ... ... бағалауы қалыптасуына
мақсатқа бағытты ықпал ете отырып, ең ... ... ... ... ... мән беру қажет деген тұжырымды ұсынады. Сонымен бірге,
ол жоғары немесе төмен, тұрақты немесе динамикалық, адекватты немесе ... ... ... ... ... атап өтті.
Өзіндік бағалау табиғаты бойынша күрделі құрылым және ол жүйелі болып
келеді. Ол ... ... ... көп ... көп ... ... ... ие. Өзіндік бағалау басқа да психологиялық
құрылымдармен, іс-әрекеттің әртүрімен, ... ... ... тұлғаның когнитивті, рухани және эмоциялық дамуымен
көптеген жүйе астары байланыстарға қосылған.
Өзіндік бағалау жүйелік ... бола ... ... ие. Өзіндік бағалау танымның ерекше объектісі ретінде тұлғаның
өзін-өзі ... ... ... ... ... ... қоғамдық талаптарға бағдарлануын, сондай-ақ, сыртқы дүниені
жанама тану, субъектінің онымен белсенді өзара әрекеттестігін білдіреді.
Өзіндік ... ... екі ... ... 1) ... ... ... Когнитивті құрылым тұлғаның өзін танып білуі ... ... ... деген қатынасы. Өзіндік бағалаудың уақыттық
қатынасы оның түрлерін анықтайды.
Тұлғада адекватты ... ... ... ... даму үшін ... деп ... зерттеулер де бар. Яғни, өз қабілеттерін, түрлі
аумақта өз мақсатына жету деңгейін шынайы көру және бағалай алу ептілігі
болып ... ... ... өзін шынайы және адамгершілікті тұрғыда
бағалау қабілеті. Өзіндік бағалауы жоғары және ... ... өз ... ... ... жақсы көру және ортақтасу
сияқты атмосферасын құрайды. Мұндай адамдар өздерін маңызды және керекті
және өз ... ... ... ... сезінеді. Ол өзіне сенеді, қиын
жағдайда басқалардан көмек сұрауға дайын, бірақ, ... өз ... ... ... ... ... жасауға, таңдау жасауға қабілетті
екендігіне сенімді болып ... Ол ... ... әрдайым сезінеді
Тұлға алдына күрделі міндеттерді қойғанда, қиындықтар туындап және ... ... ... ... бағалауы төмендеуі мүмкін. Бірақ, бұл уақытша
сезім, туындаған дағдарыстың ... ... ... ... ... ... да бір жаңа мүмкіндіктердің бастамасы болуы мүмкін.
Тұлға дағдырыс кезінде өзін жақсы сезінбейді, бірақ, өзіндік бағалауы
жоғары адамдар ... біле ... өз ... ... қашпайды.
Өзіндік бағалау-бұл тұлғаның өзін-өзі, өз мүмкіндіктерін, қасиеттерін
және басқа ... ... ... ... ... ... ... мінез-
құлығы өзіндік бағалау арқылы реттеледі, ал, өзіндік бағалау ... ... ... қалыптасады. Жаңа бағалауларға ие болу,
алғашқылардың мағынасын өзгертуі ... ... ... ... ... үшін үш ... ерекше бөліп көрсеткен (Липкина А. И.
[24], П.Р. Чамата [28], Л.И. Рувинский[44]). Біріншіден, өзіндік ... үшін ... ... идеалды Мен-бейнесімен салыстырылуы
ерекше рөлге ие. Екінші фактор, сол адамға ... ... ... ... ... ... өз ... және ұқсастыру көлеңкесі арқылы оның көріністерін бағалайды.
Өзіндік бағалауды анықтау ... ... ... ... ... тұлға
өзі әрдайым дамып отырады. Мұнан өзі туралы пікірлер де өзгереді. Мұнын
бәрі өзіндік бағалауды төселу тәсілдері мен ... ... ... ... ... ... өзгеруіне алып келеді.
Тұлғаның психикалық өмірінде ... ... ... ... және ... реттеудің қажетті ішкі жағдайы ... ... ... ... ... ... саралап, іс-
әрекетті соған орай икемдейді.
Шетел психологы У. Джеймс [45] ең алғаш өзіндік бағалаудың ... ... ... тұлғаның талаптану деңгейімен байланысты
өзіндік құрмет. Мұның мәні ... өзі ... ... ... ... тануына тәуелді. Ол «Мен» құрамын үшке бөлді: рухани «Мен»,
физикалық «Мен» және ... ... ... ... «Мен» құрамы
өзіндік бағалауда әртүрлі деңгейде көрініс береді. Және тұлға қажеттілігін
қанағаттандыруда түрліше функционалданады.
Автордың зерттеулерінде өзіндік ... ... ... ... ... ... ... жетістіктер талаптану деңгейімен
салыстырылады. Мұны төмендегіше ... ... ... жету ... ... деңгейі әдетте жоғарылайды, тұлға
күрделі тапсырмаларды орындауға дайын екендігін көрсетеді, керісінше
сәтсіздікке ұшырағанда ... ... ... ... ... тұлғаның өзіндік бағалауын қалыптасуында басты
мәселелердің бірі болып табылады. Әрине, автордың пікірімен келісе отырып,
дегенмен тұлғаның даралық психологиялық ... де ... ... рөлі ... ... атап ... жөн.
М.Мид тұлғаның әлеуметтік өзара ... ... ... ... ... Мен – тұжырымдамасы үшін ең негізгі бағдар өзге
адамның «Мені» болып табылады. Яғни, индивидтің өзі ... ... ой ... Жеке ... - нің ... ... ... өзгелерден алатын
ақпараттардан туындайтын кері байланыстың ... ... ден ... ... ... «айналы Мен» теориясын ұсынды. Оның
пікірінше, өзгелерді бағалауы ... ... ... Мен ... ... ықпал етеді. «Айна – Мен» тұлғаның өзі мүше болып
табылатын алғашқы топтармен өзара ... ... ... ... ... тікелей қарым – қатынас өзіндік бағалау үшін
индивидке кері байланысты ... Мен – ... ... ... көру ... ... жүзеге асырылады. Мұның барысында құндылықтар,
ішкі бағдарлар және рөлдер меңгеріледі.
Мен – тұжырымдамасының бағалауды туындатушы фукциясы маңызды ... Мен – ... тек ғана ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге, әсерлеумен байланысты бағалаушы
сипаттамалардың жиынтығы. Өзіндік қабылдау, ... ... ... ... дене ... оның қабілеті, әлеуметтік қатынасты және
басқа да тұлғалық көріністер ... ... Мен – ... жеке даму барысында қалыптасады.
Индивидтің өзі ... ... ... ... бағалау мазмұнының
қайнар көзі әлеуметтік – ... ... ... ... Мәселен,
«жабырқаңқылық», «жалқаулық» ұғымдары негативті,ал, «ақылды», «батыл»-бұл
позитивті бағалауға ие.
Мен – тұжырымдамасының ... ... ... туралы өзіне деген
позитивті қатынасымен, өзін құрметтеумен, өзін қабылдаумен байланысты.
Сонымен, ... ... ... сипатқа ие болып келеді.
Бірқатар еңбектерде тұлғаның өзіндік ... оның ... ... ... ... ...... тәуелділігі көрсетілген
. Тұлға өзгелермен қарым – қатынас жасау барымында өз ... ... ... айналасындағылардың бағалаулары көрініс
берді.
Кеңес психологтардың еңбектерін теориялық талдауда көрсетілгендей,
өзіндік бағалау дамуына индивидтің қоршаған ... ... ... кері байланысы ықпал етеді (И.И.Чеснокова [43], С.Л.Рубинштейн [48],
В.И. Мухина [47]).
Бұл мәселеде тұлғаның өзіндік ... ... ... отырады деген тұжырымды жасауға алып келеді. Себебі, тұлға ең
алдымен,өзгелердегі ... көре ... өзі ... ... жататын жағдалар жиі кездеседі.
Өзіндік бағалау қалыптасуына отбасы ... ... ... ... ... де күшті әсер етеді. Мұндай көзқарастар
жетекші кеңес ғалымдарының еңбектерінде көрініс тапқан ... ... – бұл ... ... ілесетін индивидтің өзі туралы
барлық пікірлердің жиынтығы. Осы аралық индивидтің мінез – құлқын өзіндік
реттейді. Айта кететін жайт ... ... ... сензитивті кезеңі
жеткіншектік шақ болып табылады. Бастауыш ... ... ... ... ... негізінде туындаса, жеткіншек шаққа жеткенде өз
жетістіктері мен сәтсіздіктерін талдау негізінде өзіндік ... ... атап ... бала өзін өзгелердің яғни, ересектердің қатысуы
арқылы бағалайды. Біртіндеп,психикалық дамудың жоғары деңгейіне жеткен
сайын адекватты, тұрақты өзіндік ... ... ... ... әрдайым
дамитындықтан, өзі туралы пікірлер, өзіндік бағалау мазмұны мен тәсілдері,
сондай-ақ, мінез-құлықты реттеуде оның қатыстылығы өзгереді. ... ... ... ... өзгеріп отырады деген тұжырым жасауға
болады.
Қорытындылай келсе, өзіндік бағалау ... ... ... ... белгілі бір құрылымдарға, ... ... ... ие ... жүйе ... ... Тұлға
дамуында өзіндік бағалаудың мазмұндылығын айта ... ... ... ... және ... ... ... бағалауы өзіне сыни
қарауына, талап қоюына, жетістіктері мен сәтсіздіктерін түсінуіне, өзіндік
сананың дамуы мен қалыптасуында ... ... атап ... ... ... теориялық талдауда байқағанымыз ... ... ... ... ... ие. Өз ... бойынша өзіндік бағалау
әлеуметтік феномен болып ... ... ... ... ... және ... компоненттер енеді. Когнетивті
компонент – өзін білу, эмоциялық компонент – ... ... ...... – бұл өзін білу мен өзіне қатынас негізінде өзін реттеу болып
табылады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... даму мен өзіндік бағалауға этномәдени
факторлардың әсері
Этномәдениет ... ... ... ... және ... ... психологиялық механизмдерін ... ... ... алғашқы ықпал социосфера парадигмасында
этностық процестерді зерттеумен байланысты болды.Ол парадигманың бастапқы
алғы ... ... ... ... ... ... даму заңдарына
бағыну керек, өзінің меншікті заңдары жоқ деген сеніммен байланысты ... ... ... ... идея ... идентификация ретінде түсініліп
сана сезімдердің бөлінбес бөлігі деп анықталады. Этностық ... ... ... ... жүйе ретінде
анықтайтын белгі-символикалық функциясы жатқызылды. ... ... ғана емес ... ... ... рөл ... басқа да
элеметтер жатады.Ұзақ жылдар бойы этномәдени мәселесін дәстүрлі ... ... ... ... Оны ... дәстүрлердің рухани және
тұрмыстық аспектілеріне апарады. В.Бромлей осы сұрақты талдай ... ... ... ... ... оны ... тыс ... аталады, яғни мәдениет адамдардың күнделікті материалды және ... ... ... қаралады[49].
Шындығында тұрмыстық мәдениет этностық қатынаста дәстүрлі қырларды
көбірек сақтайды. ... ... ... ... ... дінді аттап кетуге болмайды. Этностық тарих ... ... діни ... ... ролін көрсетеді, әсіресе
этномәдени интеграциядағы діни ... ... ... әлемі сияқты супер этностық тұтастықтар құру сұрағы, сондай-ақ
этностық бірлікті қалыптастыру мен сақтаудағы ... ... ... ... ... ықпалындағы зерттеулер этномәдениеттің көп
функцияларын ашады-рухани, тұрмыстық, материалды ... ... ... ... салаларын осы функциялардың біреуін азайту
немесе мойындамау ерте ме кеш пе этностық мәдениеттің ... ... ... пен этногенезге деген екінші ықпалға Л.Н.Гумилевтің
биосфералық концепциясын айтуға болады.Л.Н.Гумилевтің пікірінше, этностық
мәдениет өз элеметтері мен ... ... ... ... ... құрылу [50].
Этномәдениет ол тұтастай феномен, оны этностық ... ... ... бар ... бөлу ... ... творчествалық
трансформацияға деген қабілеттен бас тарту. Ең маңыздысы сол этномәдениетте
архаистік мағыналар мен түсініктер бар, ... ... ... ... ... ғана емес әрі ... әсерленуге қолайлы уақыт өлшемдерін де
береді. Этностық ... ... ... ... ... ... оны ... элементтер-біріншіден, белгілі этносқа ғана
тән мінез құлықтың ішкі қайталанбас стереотипі ... ... ... ... мен ... ... әсер
ететіндер: табиғи (территория, ландшафт, геокосмостық аномалия), әлеуметтік
(жергілікті өндірістік-экономикалық жағдай және ... ... ... және ... ... ... (күрделілік пен
белсенділік деңгейі, яғни этностардың жасы, көршілер, этнос-субстраттар,
алдыңғы мәдениет, олардың элементтері, тіл, ... ... ... антропобиологиялық ерекшеліктері). Л.Н.Гумилевтің пікірінше,
мәдениет пен этнос әртүрлі жоспардағы құрылым. ... ... ... ... ... құрлым, этностар өзінің ... ... ... ... процестердің
индикаторы.
Мәденеиеттің этнос тағдырларындағы рөлі қайшылықты болып отыр. ... ... ... ... ... ... процестердің
жоғарлауы мен құлдырауы болды, бірақ олар фаза бойынша бір-бірімен ... Бұл ... ... ішкі ... ... ... ... көрсетеді, әрі мәдениеттің гүлденгенін
білдіреді. Негізгі жұмыс біткен соң енді биосферамен араздық ... ... ... тіршілікпен байланысын жоғалтып, құлдырайды. ... ... пен ... ... кері пропорционал қатынаста
болады дейді.Сондықтанда өздігінен ұйымдасу прогресстің обьективті қажетті
жағы. Біз үшін мәдениеттің этностық, ... ... ... ... ... ... ... мәселе.
В.К.Шабельниковтың [51] пікірінше өркениет процесі екі құрылымның өзара
әрекетіне байланысты болады-сұйық (Европа; Америка) және ... ... ... қатты және сұйық құрылымдарымен қарсыласуы қазіргі
әлемдік саясаттың негізгі мазмұнын ... Біз сол ... ... ... Ол ... ... Қатты қоғамдық жүйеде адам
этностың отбасының ажырамас бөлігі. Өндірістің отбасылық ... типі ... ... ... ... онда адам ... жасына, жағдайна қарай
іс-әрекет пен мінез құлық мазмұнына ие ... ... ... этнос жүйелерге қуатты қысым көрсетуде. Мәселен, транспорт байланысы,
баспасөз, телеақпараттар арқылы ... ... ... ... ... ... ... жаңа өркениеттің дамуында қатты
әлеуметтік құрылымдардың әлсіреуі қашып ... ... ... ... ... мәселесі этностың қайта құрылу мәселесінің бір
бөлігі немесе бұрынғы ... ... еріп ... ... ... ... шартының бірі полиэтникалық және ... ... олар сол не ... ... ... анықтайды.
ХХ ғасырдың 60-70 жылдарынан бастап әлемдік масштабта халықтардың өз
тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... көрсету,
этностық идентификация мәселесіне байланысты процестер қатты ... ... күні ... қайта өрлеу жаңа замандағы адамзат дамуының басты
факторы болып отыр. Адамдардың өзі түпкі шығу тектеріне көңіл ... ... ... көне ескі салт ... ... кәсіби
мәдениетті фольклоризациялау, өзінің ұлттық мемлекетін құру.
Мәдениет ұғымы психологиялық ұғым ... ... ... ... ұғымының арасындағы байланыс жайлы бірнеше көзқарастар ... ... ... аралық айырмашылығы негізінде жатқан басты
фактор деп анықтайды. Бір қатар этнопсихологиялық мектептер ... ... ... байланысты ең алдымен жек бастық сипаттамалар
негізінде зерттейді. Американдық психолг ... ... ... ... мәдениет деген ұғымды ... ... ... ... концепцияларда репрезентативті мәдениет (Ф.Тренбрук)
деген термин кіргізілді. Ал американдық психолг Д.Матсумото ... ... ... адамдар тобының, бірақ әр индивид үшін әртүрлі
болатын мінез-құлықтың, ... ... ішкі ... деп түсіндірді. Бұл анықтама топтық және индивидуалды сананың ішкі
мазмұнына қатысты. Мәдени-шарттанған ... ... салт ... ... ... ... жалпы, автоматтанған тәсілдері)
адамдар тобын жалпы мәдени құндылықтарға, мінез құлық нормаларына ... ... ... бөлу ... ... Мәдениет мінез құлық пен ... әсер ... ... ... рөлдер, әлеуметтік
когнитивті және аффективті процестер, әдет-ғұрыптар арқылы ... ... ... ... Егер сіз ... ... мәдениетті түсінгіңіз
келсе ең алдымен оның базалық құндылықтарын түсінуге ... ... ... ... ... ... ... мен мағыналарын
түсіндіретін тура жол.
Мәдениет элементтерінің ерекше болуы бірнеше факторлармен түсіндіріледі
біз үшін маңыздысы мәдениеттің әртүрлі ... ... ... ... ... ол бір жиынтық емес, ... ... ... ... байланысқан жүйе. Этнопсихологияда мәдениет
дегеніміз сол ... ... ... ... ... ... ... сол қоғамның өзі, сол этнос. Қазіргі жаңа этнопсихологияда
этностық социаллизация және ... ... ... ... ... психологиясын зерттегенде олардың мәдениетінде
жүзеге асатын көптеген ... ... ... ... ... үлкен орын алатын жағдай психология мен мәдениеттің
арақатынасы, оның этностық ... мәні ... ... Бүл ... ... жоспарлы болса да, оларды бөлудің күрделілігі сонда ... бір ... ... ... жақындасады. Міне осы жағдайда этностық
бірлестіктің психологиясын оның мәдениеті арқылы, ал мәдениетті ... ... ... ... ... Психиканың тұлға аралық
айырмашылық ... ... ... Халық психологиясымен оның
мәдениетінің өзара байланысын талдай білу керек. ... ... ... ... ал мәдениетті психикалық құрылым негізінде ... Р. ... ... ... ... – ол оның ... және этностық детерминацияланған әлем ... ... ... ... табылады. Этностық мәдениет психологиялық
адаптацияға ... ... ... ... ... ... қатынастар мәселесінде әрбір ... ... ... қаралады. Басқа бір әлеуметтік ортаға
келген жеке адам сол ... ... ... ... бір
қиындықтарды бастан кешіреді. Тіл және мәдени ерекшіліктердің жиынтығы
әлеуметтік қоршаудың ядросы бола ... ... ... ... ... ... ... жанамалай отырып, жеке адамның
этнопсихологиялық ... ... Яғни жеке ... ... ... ... және физиологиялық) факторларымен
шарттанған индивидулды ерекшеліктермен ... ... ... ... ... де ... Осы екі ... факторлар
жеке адамның қалыптасу процесінде өзара бір-бірін детерминациялап, негізгі
мазмұнын «этностық индивидуалдық» ұғымы ... ... ... ... жаңа ... ... ... туғызады [52].
Этностық ішкі ыңғайлануды позитивті этника аралық қатынастар контекстінде
қарастырған импирикалық зерттеулердің ... ... ... ... ... ... ... даму мәдениетті
меңгерудің континумында өрістейді. Адам нақты мәдени білімдер, ептіліктер
дағдыларды орындау әрекетінің ... ... ... ... этномәдени дамуының негізіне өз халқының ... ... ... ... ... игеруді қалыптастырудағы өзара
қатынас,өзара әрекет ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің мәдени формалары, яғни этномәдени әлем
контексіндегі адамның тіршілік әрекет жүйесі жатады.
Біздің зерттеуге негіз болған адамның этномәдени ... ... ... ... ... болады. Этномәдени факторлар
субьективтілік пен обьективтіліктің арасындағы, адам ... ... ... мен ... ... ... жеңу ... жүзеге асады. Дамудың этномәдени
парадигмасының мәселелері этномәдени ... ... ... ... ... обьектігін айналу және азамттық ... ... ... механизмдерін табу және суреттеу[53].
Болашақтағы зеттеудің мақсаты этномәдени парадигма міндеттерінің ... ... ... ... заңдылықтарын табу,басқаша
айтсақ,оның этностық индивидуалдылығының дамуы оның ... ... ... ... ... ... іс-әрекетінің процесскалды-динамикалық
негізін талдаумен байланысты зерттеулер ... ... ... Л.А.Венгер бойынша, интеллекттік іс-әрекет бірлігі танымдық
бағдарлы әрекет болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... олардың перцептиві ойлау және
мнемикалық әрекетінің негізгі түрлерін игеру дәрежесін санайды. Бұл сол жас
кезеңінде маңызды және ... ... ... ... ... ... жасаушы ойлар мен идеяларды туындатушы ... ... ... өркениетті елдер қатарынан орын алуы ... ... әсер ... ... ... ... Әлеуметтік – мәдени факторлар – тұлға өмір сүріп ... ... ... ... бойындағы жеке қасиеттер топтамасы;
3. Нейрофизиологиялық фактор – жүйелік физиологиялық қызыметтері.
Осы ... ... ... алғанда интеллект міндеті –
болмыстың объективті талаптары мен индивиттің ... ... ... белгілі бір жағдайларды тәртіпке келтіру және қоршаған
ортаға адаптациялануы. Яғни, тұлға іс-әректінің барлық аумақ – бір ... ... ... ашу, ...... ... ... болып
табылады. Қазіргі таңда ел саясаты да интеллектінің ... ... ... ... ... ел саясаты да интеллектік әлеуеті жоғары ұрпақ
дамуын көздеп ... ... елу ... ... орын алу үшін ... ... қажет. Сондықтан, қоғамда тұлғаның интеллектілік ... ... бірі ... ғ. 60-шы ... ... ... деп аталған «Мәдениет
пен тұлға» зерттеу бағыты ... ... Бұл ... негізгі идеялары 20-
шы жылдары Р.Бенедикт, ... ... ... қалыптаса бастады.
Бұл неофрейдизм бағдарлауындағы мектеп болды. Бұл бағытта әр ... осы ... ... ... өкілдерімен туыстандыратын қасиеттерді
білдіретін «базалық тұлға» атты ұғым ... ... ... ... ... қалыптастырудың жағдайларын, басқаша айтқанда,
адамдардың этникалық ерекшеліктерін ... ... ... ... ... қоғамдар мен мәдениеттегі ... ... ... «алғашқы ретті институттар» ретінде
сипаттап, оларды белсенді түрде зерттеді[46].
Бұл бағыттың ең көрнекті ... ... ... ... ең ... ... Леви-
Брюлдің пралогикалық ойлау жөніндегі тезисін кроссмәдени зерттеуден өткізді
және Ж.Пиаженің жабайы адамның ойлауының бала ... ... ... ... ... Оның ... ... ойлау мәдениетпен
себептенген, және ол Леви-Брюлдің айтқанындай, ақыл-ой дамуының кезеңі
болып табылмайды. Мид пен оның ... ... ... ... Олар ... қауымдардағы түсті, геометриялық формаларды
қабылдауда, танымдық есептерді шешуде ... ... ... ... ... ... белгісі емес, ал олардың
мәдени және этномәдени ... ... ... бейнеленуі
ретінде түсіндірді. Сонымен қатар, М.Мид, Ж.Пиаженің тұжырымдамасындағы
балалардың өз мәдениетін ... ... ... құра ... идеясын әшкереледі. Оның ескеруінше, үлкендер ... ... ... ... түспейтін, көркем-суреттік
творчествосына жағдай жасамайтын қауымдарда бала қиялы өте нашар дамиды.
Бірақ М.Мид ... ... ... ... жүйе ретінде
қарастырмайды. М.Мид пен оның әріптестері ... ... ... ... ... ... мәдениет тарихының өз логикасы болатынын
тұжырымдады, бірақ олар мәдениеттің табиғатына толық ... ... ... ... бұл ... ... бір жағы – ол ... дамуының
әлеуметтік және этномәдени себептері жөнінде сауалды алғаш рет ... ... ... ... ең ... рет
Л.С.Выготский, А.Р.Лурия [54,55] және т.б. жүргізілді. Олардың зерттеулері,
сонымен бірге, сол кездегі ... ... ... ... және
әлеуметтік мәнісін және оның тіршілігінің іс-әрекеттік ... ... ... ... ... ... ... психикасының қоғамдық-тарихи шарттылығы мәселесін ең алғашқы
болып, ... [54] ... ... ... ... ... ... зерттеу дегеніміз қозғалыста
зерттеу деген сөз. Бұл диалектикалық әдістің негізгі ... ... ... даму, мәдени мінез-құлықтың әрбір формасы белгілі-бір
мағынада адамзаттың тарихи дамуының өнімі ... ... ... орта ... ... ... (ЖПФ) ... негізгі көзі
болып табылады.
1930 жылдардың басында, А.Р.Лурия басқаруында, бір топ ... ... ... ... ... ... ... сөздік-логикалық категоризацияның әмбебаптығы мен әлеуметтік
түрленулерден туындайтын өзгерістер ... ... ... Орта
Азияның бірқатар қышлақтарында зерттеулер жүргізілген ... ... ... ... ... ... этномәдени
айнымалылар мен ішкі, психологиялық айнымалылар арасындағы ... ... ... ... ... болды (А.А.Леонтьев, А.Р.Лурия,
М.М.Мұқанов және т.б.).
М.Мұқанов тарихи-этникалық аспектіде ойлау іс-әрекетінің өнімдері
ретінде мақал-мәтелдер мен ... ... ... ... ауыз ... ... талдау жүргізіп, жан-жақты зерттеді[56].
Қазақтың әйгілі академигі Т.Т.Тәжібаев өз еңбектерінде қазақтардың
физикалық, ақыл-ой қабілеттерін, олардың ... мен ... ... ХІХ ... бірқатар орыс антропологтары мен этнографтарының
түрлі ... ... ... ... ... ... ғылымдар оларға оңай тиеді, әсіресе оларға мазмұндаманың
аналитикалық тәсілі тән, оларда, ... ой ... ... ... ... ... ... қатар, бұл ғалымдардың ... ... ... ... ... ... таба білу ... импровизаторлығы, қарым-қатынасқа оңай түсе
алуы мен ... және ... ... ... ... де ерекше аталып, көрсетілген [57].
ХХ ғасырдың төртінші ширегіндегі ... ... ... ... зерттеумен Ю.В.Бромлей, ... ... және т.б. ... ... ... ... мен өзіндік сана этникалық топтың тіршілігін тұтастай бейнелендірудің,
этностың өзінің ... ... ... ... ... жете ... бір түрі ретінде анықталды.
Қазіргі кездегі қазақстандық этнопсихологиялық зерттеулердің ішінде
Л.К.Көмекбаеваның, А.Т.Малаеваның және т.б. ... ... ... ... ... ... ... санасының
қалыптасу ерекшеліктерін анықтауға арналды. Оның ойынша, әрбір ұлттың жас
өкілдерінің этникалық санасының ... ең ... ... ... санасының қалыптасуымен тығыз байланысты. Этникалық
өзіндік сананың қалыптасуы – ұлттық ... ... ... тұлғаның әлеуметтік детерминациясының этномәдени ортаның
сипатына тәуелділігін зерттеді. Оның зерттеуі тұлға ... ... ... ... ... ... ... этнопсихологиялық ғылымның негізгі міндеті-
этникалық ерекшеліктерді бүкіл оның жекедара ... ашу мен ... ... ... даму жолына түскен этностың психологиялық
өмірінің белсенді формаларының позитивті ... ... ... Тарихи
даму процесі психологиялық іс-әрекет құрылымын ғана емес, ... ... ... де ... ... ... әр ... дамуының потенциалдық даму теориясына ауысуы қажет.
С.М.Жақыповтың пікірінше, ортаның ... ... – ол ... ... ... ... ... құрайтын
тілдік және мәдениеттік ерекшеліктер. Бұлардың өзі ... ... ... ... тұлғаның этнопсихологиялық ерекшеліктеріне
айналады. ... ... ... ... адамның жекедара
ерекшеліктері болады. Ғалым осындай мазмұнмен ... ... ... ... ... деп атайды[58].
С.М.Жақыповтың көзқарасына сәйкес, тұлғаның өзінің және өзге ұлт
өкілдеріне қатысты позитивті жаңсақ нанымдарының ... ... ... ... оның өз және басқа қауымдастық өкілдерімен бірлескен іс-әрекеті
процесінде ортақ мақсаттарға жұмылдырылатын, ... ... ... ... ... әсер ететін механизмдер ретінде мәнді мағынаға
ие болады деген тұжырымға келеміз. Ал этникалық жаңсақ ... ... ... ... ... ... ... этномәдени сәйкестіліктің
негізінде жататын, оның эмоционалдық бояуы мен динамикалық жағын анықтайтын
этникалық та, психологиялық та индикатор болып ... ... ... ... ... ... ... нанымдар»
феномені «құндылықтық бағдарлар» мен «этникалық таптаурындар» ұғымдарымен
сипатталатын құбылыстардың арасында орналасады. Этникалық жаңсақ ... ... ... ... ... ... аспектіде
дамыту мақсатымен енгізеді және оны берілген құбылысты динамикалық-
процессуалдық, ... және ... ... ұғым ... ... ... мен жастардың этникалық өзіндік ... ... ... ... Ол өскелең ұрпақтың өз санасының
дамуына әсер ететін әлеуметтік факторлардың ... ... ... ол ... ... санасының қалыптасуында келесі үш кезеңді бөліп
көрсеткен[59]:
Бірінші – кіші жастағы балаларға тән ... ... (6-10 ... Бұл ... ... өз ... ... сезінбеуі,
этникалық тиістілігін таңдауға мотивінің жоқтығы, этникалық білімдердің
әлсіздігі байқалады.
Екінші кезең – 11-15 жастағы балалар. Бұл ... өз ... ... ... кезеңі. Осы кезеңде балалар өздерінің және
басқа ұлттардың тарихы мен мәдениетіне қызығушылық білдіріп, түрлі ... ... ... ...... ... оқушылары (16-17 жастағылар). Бұл
кезеңде өзіндік этникалық сәйкестілік нығайып, ұлтты таңдау ... ... ... ... ... ... ... санадағы, жастық дамудың
әрбір кезеңінде туындайтын, бала психологиясының ... ... ... ерекшелікерді көрсетеді.
Психологияда тұлғаның өзін-өзі танытуының мотивациялық негіздері,
психологиялық ... ... ... бар. ... авторлар сана
мен өзіндік сананың, соның ішінде ... ... ... ... өмір ... өзгеріп отыратын сыртқы жағдайларға ғана
емес, сонымен ... ... ... ... белсенділігіне,
дүйетанымына, білімділік деңгейіне де байланыстылығын атап ... ... ... біз этномәдени ... ... ... ... өзін-өзі танытуына ... ... ... ... мен ... арасындағы байланысты қарастыру, психологиядағы
белгілі ... бірі – ... ... ... және ... мәселесін талдауға алып келеді.
Психологиялық зерттеулерде ... ... ... ... этникалық өзіндік ... ... ... ... арнайы зерттеулер аз. Осыған орай,
біздің зерттеуіміз ... ... ... ерекшеліктерінің
этномәдени факторлар белгілі-бір типтеріне ... ... ... бұл ... біз ... дамуы мен белсенділігі
жөніндегі әр түрлі ... және ... ... ... механизмдерін анықтау ... мен ... орта ... ... байланысты теориялық
тұрғыда талданды.
Тұлғаның өзін-өзі таныту ерекшеліктері ... ... ... ... Біз ... ... ... мотивациялық, эмоциялық-еріктік,
танымдық аумақтарын, сондай-ақ іс-әрекеттің негізгі итермелеуші ... жағы ... ... ... ... ... ... танытудың маңызды механизмі ретінде бөліп көрсеттік.
Бұл – жекедаралық механизмдер. Ал әлеуметтік-психологиялық ... ... ... ... себептенетін, ең алдымен, адаптация,
содан кейін сәйкестену (идендификация) негізінде ... ... ... ... ... ... айналдыру,
қоғамдық мүдделерді өзінің жеке мүдделеріне айналдыру) механизмдерін ерекше
атап көрсетеміз. Тұлғаның әлеуметтенуі барысында қабілеттерінің ... ... әсер ... микро және макрофакторларды бөліп
қарастыруға болады. Микрофакторлар ретінде балаға отбасының ұлттық ... ... ... ауыз екі ... ... негізгі
тілі, ата-анасының ұлттық сана-сезімі, мектептегі оқу-тәрбие, басқа ... ... ... ... ... ... әсер ... Ал
макрофакторларға жататындар – ол ... өмір ... ... ... ... ... Этникалық қауымдастықтың бала дамуына әсері
жөніндегі зерттеулерді төмендегідей бөліп көрсетуге болады:
1. Баланың тұлғалық дамуына, ... оның ... ... ... ... этностың ерекшеліктері әсер етеді (О.Л.Романов,
В.П.Левкович, Н.Г.Панкова);
2. Баланың өз этникалық ... ... ... жоғары, беделді,
жалпы әртүрлі жақтан басым келетін (этнос өкілдерінің саны, тілінің
берілген қоғамда қарым-қатынаста жиі ... ... ... жоғары болуы (Г.У.Солдатова);
3. Бала дамуы оны қоршаған ортаның полиэтникалық немесе моноэтникалық
сипатына тәуелділігі (С.М.Жақыпов, Б.Ә.Әмірова, Р.Т.Әлімбаева).
С.М.Жақыповтың ... ... ... ... – ол ... ортаның құрылымының ерекше ядросын ... және ... ... Бұлардың өзі адамның әлеуметтену
процесін жанамалай ... ... ... ерекшеліктеріне
айналады. Осылайша, этникалық факторлармен шартталатын адамның жекедара
ерекшеліктері ... ... ... ... толтырылған функционалдық
психофизиологиялық жүйені «этникалық жекедаралық» деп ... ... ... ... ... және өзге ұлт
өкілдеріне қатысты ... ... ... болуы адамды үлкен істерге
жетелейтін, оның өз және басқа қауымдастық өкілдерімен ... ... ... ... ... ... топтағы әрбір
тұлғаның өзін-өзі танытуына әсер ететін механизмдер ретінде мәнді ... ... ... ... келеміз. Ал этникалық жаңсақ нанымдар этникалық
өзіндік сананың маңызды құраушысы болып ... ... ... ... оның ... бояуы мен динамикалық жағын анықтайтын
этникалық та, психологиялық та индикатор болып табылады. ... ... ... ... «этникалық жаңсақ нанымдар»
феномені «құндылықтық бағдарлар» мен «этникалық таптаурындар» ұғымдарымен
сипатталатын құбылыстардың ... ... ... ... ... автор «мағыналық құрылымдар» ұғымын этнопсихологиялық аспектіде
дамыту ... ... және оны ... ... динамикалық-
процессуалдық, статико-морфологиялық және этнопсихологиялық ... ұғым ... ... ... осындай этникалық жаңсақ нанымдардың ЖОО-
да оқитын студенттердің танымдық процесіне әсерін алғаш рет Б.Ә.Әмірова
зерттеген. Әртүрлі ... ... мен өмір ... ... ... дәрежесі этникалық жаңсақ нанымдарға әсер
ететіндігі анықталды. Эксперименттік-эмперикалық зерттеу ... ... ... тұрақты эмоциялық тенденциясының болуы жалпы олардың
қандай-да бір этникалық топты жағымды немесе ... ... ... ... ... сана ... мәнін ашу тұлғаның өзіндік санасын
түйсінуден шығады. Бұл жерде ... сана ... ... ... С.Л.Рубинштейннің пікірінше, «Сана өзіндік санадан, ... ал ... сана ... ... ... барысында, оның шын
мәніндегі дербес субъектіге айналуы барысында пайда болады». Яғни адамның
субъектілігі оның санасы ... ... ... ретінде ұғынылады.
А.Х.Гаджиев этникалық өзіндік сананы талдауда, оның танымдық, эмоциялық
және еріктік ... ... ... ... жағына адамның өз
этникалық тиістілігін, өзінің әлеуметтік жағдайын, ... өз ... ... ... ... мен ... өз
қызығушылықтарын, мүдделері мен қажеттерін салыстыру ... жете ... ... ... ... өз ... өзі үшін жеке мәнін
сезінуді жатқызады. Ал өзіндік сананың ... ... ... ол ... ... ... табатын бағыттарын, оның қоғамдық іс-
әрекеттің барлық аймағында өзіндік бақылауды қамтамасыз ... ... атап ... ... тұлғаның қалыптасуы оның өз этникалық
ортасымен қарым-қатынасынсыз болуы мүмкін емес деп есептейді[62].
Қазіргі ғылымда этникалық қауымдастықтың ерекше сана ... ... ... ... ... ... саналы және бейсаналы
түсініктерді, жалпы этникалық дүние суретін білдіретін менталитет ... ... ... ... ... ...... ойлау моделдерінен тұратын, психиканың ылғи да
саналана бермейтін, бірақ тұрақты ... ... ... ... келетін болсақ, кеңестік
психологияда негізінен оның компоненттері ұлттық өзіндік сана ұғымы арқылы
талданылды. Көп ... бойы ... ... сана ... ... ... болып келді. Шетелдік психологиялық
зерттеулерде этникалық сәйкестіліктің түрлі ... ... ... ... өзі ... әр түрлі деңгейлерде
жүргізілгенін білдіреді. Е.М.Галкина мұндай зерттеу ... ... ... ... ... Олар – ... әлеуметтік-
психологиялық, этноәлеуметтану зерттеулер тобы. Этникалық сәйкестіліктің
психологиялық тұрғысында, негізінен, тұлғаның өз ... ... оның әр адам үшін ... ... тұлғалық құрылымдағы орны
жөніндегі түсініктерді игеру болып ... ... ... аспектілері зерттелінді. Бұл жерде сәйкестілік ... ... ... ... Сондай-ақ, осы кезде «Мен кіммін?» деген
сауалға жауап ізделінеді, яғни бұл ... ... ... пәні ... ... сәйкестілік оның құрылымындағы құрауыштардың бірі болып
табылады. Әлеуметтік-психологиялық деңгейі – ... ... ... ... ... ... оның өз тобының
мүшелерімен өзара әрекеттесуі және басқа топ ... ... ... ... ... ... тұрғысынан негізгі
зерттеу объектісі болатын – ол белгілі-бір топ мүшесі ретіндегі тұлға емес,
сондай-ақ этникалық нормалар мен ... ... ... ... ал ... қауымдастықтың өзі. Әлеуметтанушылар этникалық
қауымдастықтың адам үшін маңыздылығын, әлеуметтік ... ... ... ... ... табылатын, тұлғаның осы ... ... ... ... ... ... ... «позитивті
және негативті сәйкестіліктер» мәселелерін ... ... ... және ... ретінде психологиялық, эмоциялық
бағалау түрінде қарастыратын әлеуметтік-психологиялық көзқарастар ... ... ... сана ... ... ... сауалдар,
мысалы, оның қалыптасуына әсер ететін ... ... ... ... ... әлеуметтенуі барысында оның дамуы, трансформациялануы
жөніндегі сауалдар бар.
И.А.Снежкова балалар мен ... ... ... ... ... ... жүргізген. Ол өскелең ұрпақтың өз санасының
дамуына әсер ететін әлеуметтік факторлардың маңыздылығын анықтаған. Сондай-
ақ, ол ... ... ... ... ... үш ... бөліп
көрсеткен:
Бірінші – кіші жастағы балаларға тән ... ... (6-10 ... Бұл кезеңде балалардың өз қауымдастықтарын толық сезінбеуі,
этникалық тиістілігін таңдауға ... ... ... ... ... кезең – 11-15 жастағы балалар. Бұл олардың өз ... ... ... кезеңі. Осы кезеңде балалар өздерінің және
басқа ұлттардың ... мен ... ... ... ... халықтар
туралы білімдерін толықтырады.
Үшінші кезең – жоғарғы сынып оқушылары (16-17 жастағылар). Бұл кезеңде
өзіндік этникалық сәйкестілік ... ... ... ... ... дүниетаным күшейеді.
Осылайша, И.А.Снежкова этникалық өзіндік санадағы, жастық дамудың
әрбір кезеңінде ... бала ... ... байланысты
болатын, сапалық ерекшелікерді көрсетеді.
Г.У.Солдатова өз зерттеуінде әр түрлі саяси, әлеуметтік-экономикалық
факторлардың әсерінен, қауым мүшелерінде этникалық ... ... әр ... ... ... ... атап көрсетті. Ол этникалық
сәйкестіліктің ... ... ... шығарды: этнонигилизм,
этноиндифференттілік, ... ... ... позитивті этникалық
сәйкестілік, этноэгоизм, этнооқшаулану, этнофанатизм. ... ... ... ... ... қолдануымыздың себебі,
әрбір этнос мәдени құбылыс болып табылады. Этноспен сәйкестену оның ... ... ... ... ... ортада өмір сүретін
адам өзін этноспен ... ... осы ... ... ... түйсініп, қабылдайтынын немесе қабылдамайтынын (этнонигилизм,
этноиндифференттілік) білдіреді. Мәдениет ұғымы осы халықтың барлық ... ... ... нормалары мазмұнын қамтиды. Сондықтан,
біз этникалық сәйкестілік ұғымын мазмұндық жақтан ... ... ... ... полимәдени қоғамымыз тұлғаның этномәдени сәйкестілігінің
қалыптасуына қолайлы ... ... ... ... ... және өзге ... психологиялық, мәдени ерекшеліктері туралы
білімдерін жинауға, коммуникативтік дағдыларды қалыптастыруға ... ... ... ... қоғамдағы дамуына этникалық сәйкестіліктің
(этникалылықтың) елеулі әсері бар.
Этникалылықтың келесі маңызды қызметтері бар:
- дұрыс ақпарат бере отырып, қоршаған ортада өмір ... ... ... ... ... ... құндылықтарды береді;
- әлеуметтік және физикалық көңіл-күйді қамтамасыз етіп, қорғаныс
қызметін атқарады;
- ұлттық ... ... ... ... және динамикалық элементтері бар. Жүйеқұраушы
элементтер: ... ... ... ... ... ұлттық темперамент, ой
өрісі, көңіл-күй, мүдделер, құндылықты бағыт, ... ... ... ... ... бір ... ... мүдделлер мен
құндылықтар) көріністерінің өзгерісте болатын формалары.
Жалпы алғанда, этникалық жаңсақ нанымдардың ... ... ... ... ... ... ... болуын
анықтайды. Сондай-ақ, көптеген этнос пен тұлға ... ... ... ... ... ... ... этномәдени
сәйкестілігі позитивті дамыған тұлғалар өз-өздеріне сенімді және ... ... ... анықталды. Бұл біздің зерттеуіміздің
тұлғаның ... ... ... оның ... ... ... тәуелді болады
2 ИНТЕЛЛЕКТІЛІК ДАМУ МЕН ӨЗІНДІК БАҒАЛАУДЫҢ ӨЗАРА ... ... ... ЗЕРТТЕУ
2.1 Зерттеу жұмыстарының ұйымдастырылуы мен зерттеу әдістемелерінің
сипаттамасы
Бірінші эксперименттің мақсаты – бастауыш мектеп ... ... мен ... бағалау ерекшеліктерін зерттеу болды.
Бұл үшін бес әдістеме қолданылды. Бұл эксперимент екі сатыда жүргізілді.
Бірінші сатыда ... ... даму ... ... ... ... балалардың ойлау логикасын анықтайтын Дж. Равеннің
«Біртіндеп күрделендіру тестісі» болды. Бұл ... ... ... ... өлшеу үшін тиімді болып келеді. Мұнда біз Дж. Равеннің
әдістемесі модификациялаған формада ... ... ... ... ... жасындағы балалардың сәйкес келетін кескіндерді табу
жұмыстарын жүргізуге бағыттадық.
Екіншісі, ... ... ... анықтайтын
«Классификация» әдістемесінің екі варианты. «Классификация» әдістемесі
балалардың ойлау әрекетін ... ... ... ... ... ... ... ойлауының дамуын зерттеуге мүмкіндік
береді. Әдістемені пайдалагу үшін ... ... ... ... ... топтамадағы тапсырмаларды орындау ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді.
Екінші эксперимент екі сатыда жүргізілді. Бірінші сатыда екі әдістеме
арқылы балалардың өз ұлтына деген қатынасы (М. Кун және Т. ... ... және ... өзге ... ... ... (Богардустың
«Біз және Олар») анықталды. «Мен кіммін?» әдістемесі арқылы бастауыш ... өз ... ... анықтау мақсатында пайдаланылды.
Екінші сатыда этнопсихологиялық түсініктердің дамуын анықтау мақсатында
анкета жүргізілді. Анкета ұлт өкілдерінің (қазақ, орыс ... ... өзге ... салт-дәстүрлері, әдет-ғұрыптарына, мақал-мәтелдеріне
байланысты сұрақтардан тұрды. Анкета бізге балалардың қаншалықты дәрежеде
этностық түсініктерінің қалыптасқандығын ... ... ... ... адамның ойлау әрекетін зерттеуге бағытталған
көптеген диагностикалық әдістер кездеседі. Олардың ішіндегі танымалдары
аналитикалық, синтетикалық, ... ... ... ... ... сан ... түрлері ішінен біз дискурсивті ... ... Бұл - ... көпке танымал ойлаудың логикалығын
зерттеуге арналған әдістемесі. Оның міндеті сыналушылардың ... ... ... ... меңгергендігін анықтау. Әдебиетте бұл
әдістеме «Біртіндеп күрделендіру тестісі» деп аталып, ... емес ... ... ... Бұл тест бойынша сыналушының
қабілетін бірте-бірте күрделенген геометриялық фигуралар топтамасының
заңдылығын анықтауды диагностикалауға ... ... ... емес ... ... болжамдық әдістемесі болып табылады.
Ол оқытудың формалары мен әдістерінен, сыналушының жалпы эрудициясының,
ақпаратпен ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, ол сыналушының сол тілді немесе
басқа тілді ... ... ... ... зерттеулерімі
интеллектік дамудың этнопсихологиялық аспектіде анықтау болғандықтан
алынған ... ... ... ... сыналушы берілген тапсырманы біртұтас күйде қабылдайды ... ... ... ... ... ... ... соң
белгіленген бөлшектер біртұтас бейнеге қосылады, сөйтіп оның жетпей тұрған
бөлігі табылады. Материал ретінде белгілі бір ... ... ... бар ... ... фигуралар алынады.
Дж.Равеннің әдістемесі ойлаудың логикалығын зерттеуге арналған.
Сыналушыға бір-бірімен ... ... бар ... тұратын суреттер
ұсынылады. Суреттердің ішінде бір фигура жетіспейді, ал, төменгі жағында ол
фигура ... 6-8 ... ... ... ... міндеті –
суреттегі фигуралардың бір-бірімен байланысу заңдылықтарын анықтау, жауап
парағында ... ... ... ... ... ... Тапсырма өте жылдам орындалуы керек. Әдетте, диагностика 30
минуттан ... ... ... ... барысында әдістеменің ережесіне
маңызды өзгертулер енгіздік. Тапсырманың атын «Кілемшені жамау» деп қойдық.
Кестені көрсетпес ... ... ... кілемше, сонымен қатар, матаның
қиындылары көрсетілгендігі айтылады. Тапсырманың міндеті – берілген бірнеше
қиындылардың ішінен ... ... ... ... сәйкес келетін
қиындыны табу болып табылады.
Берілген тестілеу процедурасы барынша оңай, жүргізуге ... ... ... қарағанда мұнда белгілі бір арнайы сөздік ережені қатаң
сақтау қажеттігі жоқ. Оның негізгі талаптары, біріншіден, бала ... көз ... ... ... ... ... бірдейлігін, теңдігін қамтамасыз ету.
Біздің зерттеуімізде тестінің түрлі түсті варианты ... ... ... ... А,В,С үш ... ... беріледі.
Қиындықтар А топтамасынан В топтамасына қарай күрделенеді. Әрбір топтамада
күрделену деңгейіне қарай орналасқан 12 ... ... ... ... ... ... отырып, келесі сәл
қиындау тапсырманы орындауға дайындалады.
«А» топтамасында сыналушы ... ... ... ... Ол ... ... бөлшектер арасындағы байланысты
анықтау, үлгімен салыстыра отырып, жетпейтін бөлшекті толықтыру іскерлігін
таныту керек.
«В» ... «А» ... ... ... ... жұп ... ... аналогияны табу және олардың бөлшектерін
саралау қабілетін таныту қажет.
«С» топтамасындағы тапсырмаларды ... ... ... тігінен және көлденеңінен өзгеру принципін анықтауы қажет.
Сонымен, әрбір матрицалар топтамасының негізінде біртіндеп ... бар. ... ол ... бір ... екінші
топтамаға қарай күрделену тән. Сонымен бірге, ... ... ... ... де бар. ... А топтамасында № 1 нөмірлі
карточкада сыналушыға 6 карточканың ішінен 6-уын ... ... ... екі карточканы ғана таңдайды себебі, қалған бесеуі бір-
бірімен бірдей болып келеді. А-2 нөмірлі карточкіде ... 3 ... ... ... карточкіде 6 таңдау беріледі.
Осы әдістемені жасауға негіз болған эксперименттік жұмыс барысында
авторлар ... ... ... жамуыың 5 сапалы кезеңін
айқындайды.
Алғашқыда бірдей және әртүрлі фигураларды, кейіннен ұқсас және ... ... ... ... ... Келесі кезең қабылдау
өрісіндегі фигуралардың өзіне және өзге ... ... ... ... ... ... ... салыстыру
соның негізінде өзінің ой-пікірінің логикасын ... ... ... ... ... ... нәрсені құрамдас бөлшектерге немесе
«символдарға» бөлу қабілетін қалыптастырады. ... екі және одан ... ... ... нәрсенің құрамдас бөліктері ретінде қабылдау
қабілеті артады. ... ... ... ... ... ... ... аналогия бойынша өте табысты ой ... ... ... баға ... ... ... ... логикалық
ой тұжырымға келу қабілеті оның интеллектік ... ... ... ... ... ... меңгеру барысында балаларда жиі кездесетін күрделілік олардың
логикалық ой-тұжырым жасай алмайтындықтарымен байланысты. Баланы логикалық
ой-тұжырым жасау қабілетсіздігінен қалай және ... ... ... алу қабілетіне «өткізуге», «жетектеуге» болады деген заңды ... ... бұл ... ... ... ... ... болып
табылады. Дж.Равеннің әдістемесінің жетістігі әрбір тапсырмалар
топтамасының ... ... ... ... ... ... ... сатының баспалдағы ретінде қабылдауға болады, сол баспалдақ арқылы
бала жеңіл түрде жоғарыға көтеріле алады.
Дж.Равен ... ... ... ... ... құбылатындығында;
тест тапсырмасының орташа қиыншылығы 0,32; мектептегі оқытудың табыстылығын
қосқанда (үлгірім ... ... – 0,72. ... тесті бойынша
корреляция IQ қосқанда 0,70-0,74 (ересектер) және 0,91 (9-10 жастағы
балалар), ... ... ... – 0,87 ... ... ... «А» ... бастап біртіндеп күрделенетін ... ... ... ... ... ... ... реакция
жасау уақытын, яғни, нұсқау алу мен оған жауап беру уақыт ... ... ... және бастауыш сыныпта оқитын балаларға 30 тапсырма ... ... 18 ... ... ең ... ... балл 143 емес 67 ... құрайды.
Математикалық өңдеудің келесі кезеңінде дұрыс жауаптардың балы есептеледі.
Дұрыс жауаптардың баллдарының суммасына ... ... ... тоғыз деңгейі белгіленеді. Дж.Равен әдістемесі негізінде алынған
нәтижелерге талдау жасаймыз. Дж.Равен әдістемесі бойынша ... 1-3 ... ... жағымды эмоциялық қатынасын туғызды.
Кейбір балалар басқа тапсырманы беруін сұрады. Бұндай ... ... А ... ... туындайды. Бұл неғұрлым оңай
тапсырмалар ... ... ... ... Ал,
күрделенген сайын балалардың тапсырманы орындауға деген ... Б ... ... ... тұстарына келгенде
кейбір балалар өздерінің ... ... ... тапсырманы қайта-
қайта шешу жалықтырғандығын айтады. Тапсырмаларды орындау барысындағы
балалардың ... ... ... ... ... жолдарын
таппағандай байқалды. Мысалы, олар ... құру ... ... ... ... ... карточкаларда пайдалану ... ... ... ... көрнекі бейнеліктен сөздік-логикалық
ойлауға өту процесінің ерекшеліктерін анықтайды. ... ... ... ... жіктеу принципін өз бетінше ... үшін ... ... ... ... ... жоқ, ... тапсырманы орындау 10-15 минутты алды. Ойлаудың мұндай
типі көптеген ... ... ... ... ... жөн. ... ... типі көптеген психологиялық ... ... ... дамуы үшін оңтайлы болып
табылмайды. Бірақ, «ойлаудың ... ... ... ... дамуының фундаменті болып табылады. ... ... ... ойлауы қалыптасуының маңыздылығы оқу
материалын игеру ... оқу ... ... ... және ... емес ақпараттарды ажырата ... ... ... ... ... да, түрлі
тапсырмаларды орындауда классификациялық ойлау ... ... . ... ... ... ... осы ақыл-ой
әркетінің қалыптасуын анықтауға және ... ... ... айтылғандарды есепке ала отырып, бұл ... ... ... ... ... емес сапалық тұрғыда
екендігін ... ... жөн. ... ... ... ... біз ... нәтижелерді өңдеудің келесі тәсілін ... ... ... ... ... зерттеу үшін біз
Классификация әдістемесінің екі ... ... ... бес ... тұратын 25 карточка ұсынылған. Әрбір
опта 5 карточкадан .
Бірінші топта – ... ... ... ... - ... ... – жидектер
Бесінші топта – мектеп құрал-жабдықтары.
Әрбір топтың жалпы сипатттамасы ... ... ... ... топ беске днйінгі сандық ерекшеліктерін бес ... ... ... ... ... ... ... сөзі біріктіреді .
1 карточка, бір зат- бас ... ... екі зат- бас киім және ... ... үш зат- бас ... ... кофта;
4 карточка, төрт зат- бас киім, шәлі, кофта, қолпақ;
5 карточка, бес зат-бас киім, шәлі, кофта, ... ... ... саны бала шешім қабылдауға негіз болатын
сыртқы ... ... ... Дәл осы ... ... ... ... ... карточкаларды топтарға жіктейді.
Әрбір топ бір түсті фонмен , ... ... ... ... жағдай баланың жіктеу вариантын ... үшін ... ... ... ... бұл ... вариантын сыртқы
белгілерге негізделген .
«Классификация» әдістемесінің ... ... төрт ... 16 ... ... . ... топ 4 карточкадан тұрады .
Бірінші топ – «ағаш»
1 – карточка – бөрене; 3- ...... 4 ... ... . ... діңгегінен бөрене алады, бөренеден ... ... ағаш ... жасайды .
Екінші топ –«бидай жіне оның ...... ... ... – қалтадағы ұн ;3-карточка –нан
бөлкесі; 4- ...... ... ұн ... одан нан ... одан нан және ... үшін тәтті нан пісіріледі .
Үшінші топ ... және ... ... ... ... -
тауық; 2 карточка-жұмыртқа; 3 карточка – «құймақ»
Карточка – торт . ... ... ... одан ... пен ... ... топ ... және қой жүнінен жасалған өнімдер»
1 карточка - қой; 2 карточка – тоқыма; 3 ... - ... ... ... ... ... Қой жүн ... одан жіп жасайды,ол түрлі
тоқыма киімдер жасау үшін пайдаланылады .
Бесінші топ ... және сүт ... ... - сиыр ; 2-
карточка-сүті бар пакет ;3-карточка –ірімшік;4 –карточка - балмұздақ .
Сиыр сүт ... , одан ... және ... ... әдістемесінің екінші вариантының біріншіден
айырмашылығы мұнда бір ... ... ... ... емес, арасында функциялық байланыстар бар ... ... ... оларды ажыратып , соның негізінде ... ... ... сияқты, балаларда сөздік ... ... ... теориялық формаға «шығып кетпеуі» ... ... ... «сыртқы» белгілер ұсынылған және оған
сүйену мүмкіндігі бар . ... ... ... ... ... белгілер болып табылады : 1- топта- құтыдағы сүт; 2-
топта жапырақ; 3 – топта - ... ; ... - ... жіп;
«Классификация» әдістемесінің бірінші вариантындағыдай, ... ... ... ... көрсеткіштері пайдаланылады .
Әдістемеде арнайы ұйымдастырылған ... ... айта ... ... топ түсті фонмен , карточканың жалпы шегімен ұсыылған ... ... ... ... үшін негіздеме болуы табылады ;
4 карточкадан тұратын ... ... ... ... ... ... ... топ үшін бірдей шағын қосымша ... . ... саны ... логикасына сәйкес келеді. Мысалы , сиыр
бейнелеген карточкада- сүт ... ... құты бар, ал ... ... сүті бейнелеген карточкада – сүт бейнелеген
карточканың ... ... оған ... үш ... төрт ... құты бар .
Зерртеуде жүргізу техникасында балаларға ... ... ... ... ... ... ... барлықкарточкаларға мұқият қара. Олардың
арасында өзара ұқсас келетін суреттер бар. Осы ... ... ... , ... ... ... қой. Сонымен, сен құрған
топтардың ішінде өзара ... ... ... ... жүргізу барысында балаларға суреттерге ... және ... ... ... ... өзбетінше
жіктеуі мүмкіндік бердік . Тек жұмыста ... ... ... неге ... және ... ... ... атау
беретіндігі туралы сұрандық .
Классификациялық ойлауды қалыптастыру деңгейін ... ... ... ... ... ... 1-2 балл .
Тестілеу барысында бала тапсырманы орындай алмайды.Ол баланың
таратылатын ... ... ... ... ... мазмұнын түсіндірмек болған
әрекеті оң ... ... Бала ... ... ... ... Берілген ... ... ... ... де бала ... орындай алмаса ,онда сөздік
-логикалық ... ... ... ... болады .
2 Төменгі деңгей: 3-4 балл
Өткендегі варианттағыдай бала карточкілерді негізсіз бөле ... ... ... ... ... тапсырманы дұрыс ... ... бала ... ... бір ... қарай емес, кез –
келген сыртқы белгіге ... ... ... . ... неге бұл топқа жатқызыладың? » деп сұрайды. Егер бала ... ... , балл ... Орта деңгей: 5-6 балл.
Бала тапсырманы орындайды, бірақ ол ... онша ... ... ... жіктейді. Экспериментатордың көмегімен кейін, оң ... ... ... ... ... ... классификация
бойынша бала карточкаларды дұрыс сұрыптайды .
Бірақ, оның ... ... ... ... ... 7-8 ... ... орындайды.Яғни, карточкілерді маңызды белгілеріне
қарай жіктейді, бірақ, барлық уақытта ... ... ... ... жағдай классификацияның екінші типінде де ... ... ... ... 9- 10 балл
Мұндай баға бала карточкілерді топтау ... оның ... оңай және тез ... ... ... ... екінші типінде суреттердің функциялық ... ... ... ... ... ... қойылады.
Этностық-Менді зерттеу әдістемесі (20 ... ... ... ... өз ... бастауыш сынып ... ... ... ... олардың ұлттық сана жеткілікті деңгейде
қалыптаспағандығын ескере тырып, тестіні ... 10 ... ... ... Этностық-идентификациялық категория және
даралық ... ... «Мен ... ... ... ... Баланың тұлғалық анықталу құрылымында
әлеуметтік идентификация ... ... ... ... ... ... сипатқа ие болып табылады.
Эмпирикалық этнопсихологиялық және ... ... ... ... ...... ... деңгейін
зерртеу маңызды мәселелердің бірі болып табылды .
Жоғарыдағы мәселені ... ... және Т. ... ... ... ішкі ... анықтайтын сұрақтар әдістемесі
қолданылды. Сыналушыларға ... ... ... «Мен ... 10 пікірге жауап ... ... тек ... ғана ... ... үшін емес, өзіңіз үшін ... ... ... .
Сыналушыларға пікірін білдіруге 12 минут уақыт беріледі. Бұл
әдістемеде біз ... ... - Мен ... ... ... ... ... көрсететін «Мен - қазақпын» ... ... ... сипаттағы жауаптарын бөліп алдық. ... ... ... ... ... ... ... табылатындығын және ол статусты 10 ... ... ... ... болады «1-5 орын, этностық статустың жоғары
акцентуациясы; 6-8 орын, этностық ... ... ... ... ... ... көрсетсе нәтижелерді сандық математикалық
өңдеу операциячын жүргізуде 1 балл ... ... жас ... ... ... Мен ... екінші бөлімі орындалған жоқ .
Этностық толеранттылық ... ... және ... ... ... негізгі төрт көрсеткіш алынды :
1.«Мен- Алматы қаласында орыстар (қазақтар) көп тұрғанды қалаймын»
2. «Мен ... көп ... үйде көп орыс ... ... орыс (қазақ) балаларымен ойнағым келеді»
4. Менің ... орыс ... ) ... қалаймын.
Төменде диагностикалық тест нәтижелерін алу және алу және сандық
өңдеу ... ... ... ... ... 10 ... ... сыналушылардың
жауаптарында «Мен қазақпын» және «Мен орыспын» деп №1-№5 –ке ... ... ... ... ... және ... талдауы
Кесте -1.
Дж.Равен әдістемесі бойынша қазақ ... 1-3 ... ... орындау нәтижесі (%) N=60
|Деңгейлер ... ... ... ... саны |1 |2 |3 ... саны |1 |2 |
| ... ... ... |төмен ... |
|1 ... |4,8 |11,3 |42,7 |27,9 |13,3 |
|2 ... |- |1,4 |17,2 |34,9 |46,5 ... |2,4 |6,4 |29,9 |31,4 |29,9 ... ... 1- ... балалры үшін тапсырманың қиындық
деңгейі жас ерекшеліктеріне ... ... 3 ... ... ... ... ... болды. Сондықтан, олардың көпшілігі
жоғары балл ... ал ... 1,4 % ... ... 11,3 % ... балл алған. Бұл классификациялық
ойлаудың қалыптаспағандығының ... ... ... көбінесе карточкаларды ... ... ... ... ... ... тапсырманың мәнін қайталап
түсіндіргеннен соң, балалар ... ... ... ... ... сүйеніп жіктейді.
Кесте – 5.
Қазақ ... 1-3 ... ... ... ... ... тапсырманы орындау нәтижелері (%), ... |1 Өте |2 ... |3 орта |4 ... |5 өте |
| ... | | | ... |
|1 ... |2,4 |9,7 |41,3 |31,2 |15,4 |
|3 ... |- |- |14,2 |33,7 |52,1 ... |1,2 |4,9 |27,7 |32,4 |33,8 ... ойлау қалыптасуының орта деңгейін көрсеткен 41,3
% бірінші ... және 14,2 % ... ... ... карточкілерді
жіктеудің негізі ретінде дұрыс емес ,бірақ көрсетілген ... ... , ... ... бір ... ... жеуге
болады» деп бөлінген. Мектепке арналған немесе ... ... ... ... ... күнделікті қажетті» ... ... ... ... ... ... да бөлшектеуге
болад ма?», деген біздің сұрағымызға да ... ... ... ... ... ... таба ... топтарындағы классикалық ойлау қалыптасуының орта деңгейін
көрсеткен 40,5 % ... ... және 15,2 % ... ... ... ... ... көрсетілген белгілер алған. Бұл
төмендегі № 6 ... ... ... ... 1-3 ... балаларының «Классификация» әдістемесі
бойынша ... ... ... нәтижелері (% ), (N=60)
|Деңгей |1 өте төмен|2 Төмен |3 Орта ... |5 Өте |
| | | | | ... |
|1 ... |2,2 |9,9 |40,5 |31,6 |15,8 |
|3 ... |- |- |15,2 |32,1 |52,7 ... |1,1 |4,9 |27,8 |31,9 |34,3 ... сынып балаларының жартысынан көбі бұл ... ... ... жоғары балл алған, тапсырманы тез
әрі ... ... ... дені бұл тапсырмалар өте оңай, ... ... ... ... келген. Карточкалармен жұмыс
жасау ... ... ұнап , тағы да ... ... ... ... 1-3 ... балаларының «Классификация» әдістемесі
бойынша екінші тапсырманы орындау нәтижесі (% ), (N=60)
|Деңгей |1 Өте ... ... |3 орта |4 ... |5 Өте |
| | | | | ... |
|1 ... |7,3 |14,7 |44,1 |22,5 |11,4 |
|2 ... |- |2,9 |18,6 |37,8 |40,7 ... |3,6 |8,8 |31,3 |30,2 |26,1 ... тапсырмада карточкілерді топтау жалпылаушы ... ... ... ... функциялық байланыстарға сүйенген.Сондықтан
олардың шешімі сәл өзгешелеу. 7- ... ... ... ... сынып балаларының ... ... ... ... ... ... классификациялық ойлау
қалыптасуының орташа деңгейін байқатты. Ал, үшінші сыныптардың көрсеткіші
өте жоғары. ... ... ... ... 2,9 %, ал бірінші
сыныптардың 14,7 % көрсетті .
Бірінші ... ... ... ... ... олар ... типтегі тапсырмаларды ... ... яғни ... ... ... ... ... сүт, қуырылған жұмыртқа, бидайдан жасалған заттарды олар «тағам»
деп сорттағы. ... біз ... ... жіктеуге
көмектесетін қосымша сурет ... ... ... ... ... тапсырмаға ерекшеліктеріне құрмет ... ... ... орнату, басқа халықтың этномәдени құндылықтарын білу
интеллект дамуға және ... ... ... ... ... анықталды.
Этностық-Менді зерттеу ... (20 ... ... ... тестісі.
Сурет 4. Бастауыш сынып балаларында (қазақ, орыс тобы) этностық Меннің
көрінуі.
2.1 – ... ... ... ... орыстардың көп
болғанын қалаймын» деген сұрақтарға ... ... 21 бала ... ... ... ... жауап берді, яғни, 60 сыналушының 35 %;
«қалаймын» деген ... – 17 ... ... бұл 28 %-ды құрайды; 37 % -
«қаламаймын» деп 22 бала жауап берді. Ал, орыс ... ... ... көп ... ... деген сұрақтарға 22 сыналушы бейтарап
екенін білдіріп, «маған бәрібір» деген ... ... ... 60 ... %); ... деген жауапты – 20 сыналушы берді, бұл 33 %-ды құрайды;
30 % «қаламаймын» деп – 18 бала ... ... (5 ... көрсетілген).
Сурет 5. Бастауыш сынып балаларында (қазақ, орыс тобы) этностық
толеранттылықтың 1 – көрсеткіші.
3.2 – этнопсихологиялық ... «Мен ... ... үй ... тұрғанын «қалаймын» - қазақ балаларының 21 – ... деп, ... ... ал, 16 ... ... - 27 %; 23 ... ... позицияны
танытты, бұл 38 % жауап берді. Орыс балалары – «Мен тұратын көпқабатты үйде
қазақтардың көп ... ... - 18 ... «қалаймын» деп, яғни, 30 %
ал, 29 сыналушы «қаламаймын» - 48 ... ... ... 13 ... бұл 22 % ... 6. Бастауыш сынып балаларында (қазақ, орыс тобы) ... 2 – ...... көрсеткіш «Мен орыс балалармен ойнаймын» деген
сұраққа 23 сыналушы ... деп, ... 38 %, ал, 9 ... ... – 15 %; 28 ... ... ... жауап берді, бұл 47 % құрайды. Осы
көрсеткіш бойынша орыс балалары «Мен қазақ ... ... ... 35 ... ... деп, ... 58%, ал, 6 сыналушы «қаламаймын»
деп - 10%; 19 ... ... ... ... берді, бұл 32 % құрайды.
Сурет 7. Бастауыш сынып балаларында (қазақ, орыс ... ... 3 ... – этнопсихологиялық көрсеткіш «Менің достарымның көбі орыс болғанды
қалаймын» - ... ... ... 22-сі ... ... 37 %; 11
сыналушы «қаламаймын», бұл 18%; ал, 27 ... ... ... ... ... 45 % ... Ал, орыс тобы ... көрсеткіші «Менің
достарымның көбі қазақ болғанды қалаймын» - бойынша орыс балаларының 28-і
қалаймын, яғни, 46%; 8 ... ... бұл 14%; ал, 24 ... деген жауап берді, яғни, 40% құрады.
Сурет 8. Бастауыш сынып балаларында (қазақ, орыс ... ... 4- ... ... көрсеткіштердің нәтижелеріне қарай отырып, біз
бастауыш сынып ... ... ... ... жағымсыз пікірлер
қалыптаспағандығы жөнінде пікір айта аламыз. Оларда айналасындағылармен
қарым-қатынасқа түскенде ... ... ... жоқ болып табылады. Сондай-
ақ, біздің мемлекетіміз полиэтностық сипаттағы ... ... бала ... дамуында өзге ұлтқа деген жағымсыз қатынасты
туындатпайды. Бірнаша жылдар бойы Кеңес дәуірінен ... орыс ... ... кету ... толеранттылықтың айғағы болып отыр.
Кесте-8.
Этномәдени сәйкестіліктің эмпирикалық көрсеткіштері
|1 |2 ...... ... ... |Этносаралық шыдамдылықтың көріну |
| ... ... ... ... ... |Қазақ тобында |Орыс тобында ... % |55 % |48 % |42 % ... ... біз ... ... ұсына аламыз:
1. Қоршаған ортадағы этностық сан ... ... ... ... көрсеткіштерімен байланысты.
2. Этностық – Меннің көрінуі деңгейі түсінік қалыптасу сипатымен
байланысты.
3. Этностық ... ... ... ... сипатымен байланысты.
Эксперименттің келесі сатысында интеллектік дамуға этнопсихологиялық
түсініктердің ... ... ... ... Бұл зерттеудің жұмысшы болжамы
– балалардың этнопсихологиялық ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұл зерттеуде біз
қазақ тобындағы 15 сұрақ өз ұлтының этностық ерекшеліктеріне байланысты, ... өзге ұлт ... ... қатысты сұрақтар қойылды. Орыс тобындағы
балаларға керісінше құрастырылды.
Этностық түсініктерді эксперименттік зерттеудің нәтижелер.
Анкета сұрақтарына жауаптарды біз ... ... ... ... бойынша анықтадық:
1. өздерінің этностық топтарын сипаттайтын белгілердің арақатынасы
(«+» және «-«) ... ... ... ... ... ... («+» және ... басқа этносқа қатынасын анықтау бізге этностық түсініктердің
қаншалықты жағымды әсерін анықтауға мүмкіндік беруі тиіс. Себебі, этностық
қарым-қатынастың ... ... ... ... өз ... ... ... және орыс снылашуы балаларындағы ... ... ... ... анықтау өзге ұлтқа ... ... бере ... ... ... тұлғаны мақсатқа бағытты
қалыптастыруда ... болп ... және орыс ... этностық түсініктері деңгейін анықтауда
алынған мәліметтердің сенімділігін ... ... ... үшін ... U – ... ... Орташа статистикалық
мәнділікті рангілеу келесі формула бойынша есептелді:
n1; n2-этностық түсініктер саны;
Тх – рангтік сумма ... ... - ... ... этностық түсініктердің саны (nх= 20, n1 және n2
идентификацияланған)
Мәнділік деңгейі Uкр үшін кестелік мөлшер төмендегідей:
114 (р≤0,01)
138 ... мен Uкр ... ... біз ... этностық түсініктердің
қалыптасу деңгейін анықтадық.
Кесте 9.
U – критерий бойынша қазақ этносына тән этностық түсініктер қалыптасу
ерекшеліктерінің статистикалық мәнділігі
|Салыстыратын ... ... |Uэмп ... |
| | | ... |
|1 |өз этносына «+» |1,49 | ... |
| | | |48 ... |
| |өз ... «-« |0,31 | | |
|2 ... ... «+» |1,41 |44,3 ... |
| | | | ... |
| ... ... «-« |0,45 | | ... ... ... және өз ... деген қатынасы жағымды және
жағымсыз қатынастарды анықтау негізінде талданды. Оның ... ... Бұл ... ... ... бастауыш сынып
жасындағы балаларда өзге ұлтқа деген жағымсыз қатынастың көрініс ... Мұны біз ... ... ... қалыптасуында қоршаған
ортаның әсерінің қарқындылығын көрсетеді деген тұжырымымыздың сенімділігін
арттырады.
Біз ... орыс ... ... тән ... ... ... ... көрсетіп отырмыз.
Кесте 10.
U – критерий бойынша орыс этносына тән этностық түсініктер қалыптасу
ерекшеліктерінің ... ... ... ... |Uэмп ... |
| | | ... |
|1 |өз этносына «+» |1,51 | 22 ... |
| | | | ... |
| |өз ... «-« |0,22 | | |
|2 ... этносқа «+» |1,37 |37,6 ... |
| | | | ... |
| ... ... «-« |0,18 | | ... ... ... ... ... бастауыш сынып
жасындағы балаларда этносқа деген жағымды қатынастар басым екені көрінеді.
Біз жоғарыда көрсетілген ... ... ... ... екі топтағы
балалардың салыстырмалы көрсеткіші анық ... 9 – ... ... зерттелушілеріне тән этностық түсініктер
қалыптасу ерекшеліктерінің статистикалық мәнділігі
Сурет 10. Орыс этносы ... тән ... ... ... ... ... біздің эксперименттік болжамымыз ... ... ... ... ... ... байқағанымыз қазақ және орыс топтарындағы
этнопсихологиялық түсінііктердің дамуы аса ... ... ... ... аз-маз ерекшелік көрінеді. Мұның өзі
этностық ерекшеліктер, этностық құндылықтар эәне этностық ... ... әсер ... ... Екі ... ... түсініктер дамуы
ерекшеліктерінің сенімділігі
|Этнопсихологиялық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... орыс ... ал, орыстардың қазақ этносына байланысты
этнопсихологилық түсініктердің дамуын салыстырмалы түрде көрсеттік.
Біз төменде зерттеуіміздің негізі болып табылатын тұлғаның интеллектік,
адекватты өзіндік ... ... және ... Мен ... ... береміз.
Кесте- 12.
Интеллектісі, адекватты өзіндік бағалау, толеранттылық және этностық
Мені жоғары қалыптасқан ... және орыс ... ... көрсеткіштері.
|Көрсеткіштер |Қазақ балалары ... ... ... ... |47,4 % |46,6 % ... ... |31,8 % |35,7 % ... | | ... |48 % |42 % ... Мен |45 % |55 % ... 12 кестеден көретінміз қазақ зерттелушілерінде орыс тобына
қарағанда, толеранттылық пен жоғары ... ... Ал орыс ... ... ... ... мен ... Мен жоғарырақ
дамыған. Осылайша зерттелушілердің интеллектік және тұлғалық қасиетер
арасында ... ... ... ... ... негіздейтін басқа қазақ этносы титулды ұлт болғандықтан
оларда толеранттылық басым ... ... ... олар өз ... өмір
сүретіндігін жоғары деңгейде сезінеді. Осы ... ... ... ... ... көрсеткішті байқатқан. Ал, орыс ... Мен ... ... ... өз ... алға шығаруымен, сондай-
ақ, елімізде ұлттар саясатынан ... ... ... барлық ұлт
өкілдері өздерін адекватты түрде бағалауымен түсіндіріледі.
Сурет 11. Интеллект, адекватты өзіндік ... ... ... Мені ... ... ... және орыс топтарындағы
зерттелушілердің пайыздық көрсеткіштері
Жалпы алғанда тұлғаның интеллектік ... ... ... ... және ... Мен ... ... өзара
байланысты көруге болады.
Кесте-13.
Қазақ және орыс топтарындағы толерантты және толерантты ... ... пен ... ... бағалау деңгейлерінің
орташа арифметикалық көрсеткіштері
| ... ... ... ... ... |5,7 |6,4 ... | | ... емес ... |3,6 |4 ... | | ... орыс |6 |6,5 ... | | ... емес орыс |4,1 |4,5 ... | | ... ... пен ... өзіндік бағалау көрсеткіштерін алу
себебіміз – олар жетілген тұлғаның ... ... ... қазақ және орыс топтарындағы толреантты және толерантты емес
зерттелушілердің интеллект көрсеткіштері салыстырғанда байқайтынымыз – ... ... да ... зерттелушілердің интеллект деңгейі мен
адекватты өзіндік бағалауы жоғарырақ ... Ал ... ... ... ... ... деңгейі мен адекватты емес өзіндік
бағалауды көрсетті. ... өзі ... ... ... ... ... сынып балаларының интеллектік дамуы мен ... ... ... ... тәуелділігін
растайды.
Толеранттылық тұлғалық үйлесімді дамуда ... өте зор. ... өзге ... деген шыдамдылық, жағымды қатынас болса соғұрлым
интеллектік даму мен адекватты өзіндік бағалау көрсеткіші ... ... ... ... біз диаграмма құрдық. Бұл диаграмма
сыналушылардың интеллект ... мен ... ... ... ... көрнекі түрде көрсету үшін диаграмма құрдық.
Сурет 12. Қазақ және орыс ... ... және ... емес
зерттелушілердің интеллект пен адекватты өзіндік бағалау ... ... ... ... ... ... мектеп жасы балаларында ұлттық ұғым толығымен көрініс
бермегенмен оларда этностық түсініктер бар екендігі ... ... өз ... құндылықтары болып саналатын салт-дәстүрлерін, әдет-
ғұрыптарын, ұлттық ойындарын, ұлттық ... ... ... ... ... зерттеулер бастауыш мектеп жасында
балаларда ұлттық ұғым толық қалыптаспағандығымен және өзге ұлтқа ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік, ұлттардың тең құқықты ... ... ... ... ... ... Әрбір ұлт өкілдері тек өз
ұлтының ... ғана ... өзге ... ... ... ... ... түсініктердің балаларды жоғары көрсеткіште
болатын болса, интеллектік дамуы да жоғары болып табылатындығы анықталды.
Біздің зерттеулерімізде таңдалған ... ... ... ... болды. Бастауыш мектеп жасы жаңа іс-әрекетті меңгеретін, ... ... қиын ... бірі болып табылады. Бұл кезеңде
балалардың интеллектік көрсеткіштері айқын ... ... ... жаңа ... ену, ... ... қатынасты өзгертеді. Себебі, іс-
әрекет жетістігі баланың психикалық дамуына өз әсерін тигізеді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазіргі таңда қоғамдық ... ... ... ... ... жаңа ... ... талап етіп отыр. Біздің еліміз
көп ұлтты мемлекеттер қатарында болғандықтан, онда өмір ... ... ... ... ... ... ... түсініктерін анықтау маңызды жағдайлар қатарынан орын алады.
Бұл жағдай ақылдылықтың негізі интеллектіні және ... ... бірі ... бағалауды өзара байланыста, ... ... ... зерттеуді шарттандырады.
Тұлғаның интеллектік дамуы мен өзіндік бағалауының өзара байланысына
этнопсихологиялық түсініктердің ... ... ... ... ... ... Зерттеу жұмысының мазмұны
қазіргі таңдағы психология ғылымындағы негізгі тұжырымдарға ... ... ... ... ... дамуы мен өзіндік бағалауының
ерекшеліктерін, интеллектік дамудың этнопсихологиялық аспектісі, ... ... ... ... ... ... ... дамуының даралық ерекшеліктерін теориялық талдауда
негізгі үш мәселені қарастыру ... ... ... ... және осы ... ... бір компонентінің дамуда басым болуы.
Екіншіден, когнитивті құрылымдар. Үшіншіден, ақыл-ой ... ... оның ... сипатын туындату және нақты білім жағдаяттарында
қамтамасыз ету.
Өзіндік бағалау арқылы тұлғада өзіне сенімділік, нығая түседі. Тұлға өз
мүмкіндігін ... ... өз ... ... ... ... бағалау
тұлға өмірінде маңызды бола отырып, оның өзі туралы ... ... ... ... ... ... мәселесі туындайды.
Интеллектік даму баланың ақыл әрекетінің нәтижесі болып табылады.
Белгілі бір тапсырмаларды ... ... ... ... ... ... ... эмоциялық қатынасын білдіреді. Интеллектік даму мен
өзіндік бағалау өзара байланыста болады және қалыптасқан ... ... ... ықпал етеді. Этностық құндылықтарды тұлға бойына
сіңіру интеллектік дамудың қайнар көзі болып табылады.
Зерттеу барысында баланың интеллектік ... ... ... жүзеге асырылып отырды. Бала неғұрлым күрделі тапсырмаларды
орындаған ... ... ... күйі ... отыратындығы анықталды.
Интеллектік даму мен өзіндік бағалау қоршаған орта ықпалына әрдайым кезігіп
отырады. Бұл жағдай ... ... ... ... Бала ... ... ... сол себепті де қалыптасқан
этномәдени факторлар интеллектік дамудың қайнар көзі ... ... ... біздің баланың тұлғалық ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер, этностық Мен ... ... ... даму мен өзіндік бағалауға ... ... ... ... ... ... тең ... өмір
жағдайында өз интеллектік әлеуетін, мүмкіндіктерін таныта алуы ... ... ... ... табылады. Этносаралық қарым-қатынас,
этностық құндылық, этностық толеранттылық ... ... ... ... ... ... дәйектелді.
Бастауыш сынып жасындағы балалардың өзіндік бағалаулары мен интеллектік
көрсеткіштерінің өзара ... ... ... этнопсихологиялық тұрғыда қарастырылды. Интеллект
тұлға өмір ... ... ... ... ... ... ... жағымды әсер етеді. Сондай-ақ, әрбір ұлт өкілдерінде
қалыптасқан этномәдени факторлар интеллектік ... оң ... ... неғұрлым этностық толеранттылық пен этностық ... ... ... ... даму ... және ... ... бағалау
қалыптасады. Яғни, тұлға өзінің және өзге ... ... ... ... ... ... ... орайда, интеллектік даму мен өзіндік бағалаудың өзара байланысына
этномәдени ... ... ... ... ... ... беруге болады:
● адекватты, жоғары қалыптасқан ... ... ... байланысты болғандықтан, тұлға бойында өзіне сенімділік, өз
мүмкіндігін толық бағалауды қамтамасыз ету;
● интеллектік дамуды этнопсихологиялық түсініктермен байланыстыру.
Сонымен, интеллектік ... мен ... ... ... анықталып және оған этномәдени факторларжағымды әсер етеді.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:
1. Аяғанова А. ... даму мен ... ... ... этнопсихологиялық түсініктердің әсері. Канд.дисс. Алматы, 2009.
2. Әл-Фараби ... ... ... ...... ... ... Сочинение: в 4-х т. Т.4 – М.: Мысль, 1981. – С. 613.
4. Практический ... ... ... ... Б., Ходланд Дж. И
др. – Санкт-Петербург: Питер, 2002.- ... Д.Б. ... ... ... ... ... М., 1988.
7. Равен Дж. Руководство для Прогрессивных Матриц Равена и Словарных
Шкал. – М., 2002.
8. Гилфорд Дж. Структурная ... ... ... ... ... 1965. – ... Айзенк Г.Ю. Классические IQ тесты. – М.: ЭКСМО, 2004. – С. ... ... М.А. ... ... – С пб. ... ... К. Психология продуктивного ... ... ... мышления. –М.: Прогресс, 1965. – С.234.
12.Пиаже Ж. Избранные психологические труды. – М.: Просвещение, 1969. –
С. 659.
13. Анастази А. Психологическое тестирование. ... СПб: ... ... ... ... К. Воля и ... с прилож. Критично-биографического очерка
С.О.Грузберга: СПб.: Типо-мифы, 1909. – С.63.
15. Лурия А.Р. Об ... ... ... ... ... ... З.И. Продуктивное мышление как основа обучаемости. – М.:
Педагогика, 1998.
17. Рубинштейн С.Л. О мышлении и ... его ... – М.: ... ... В.Ю. ... ... Воронеж. Изд-во Воронеж. 1990.
19. Фрейд З. Введение в психоанализ. – М., ... ... ... К. ... пер.с анг.под.ред. А.Боковикова. –М., Эксмо-
Пресс.2001.
21. Фромм Э. ... ... ... пер. С ... – М.: Аст, 2004. – С. ... ... К. Несколько важных открытий // Вестн. Моск. Ун-та. ... ... – М., 1990. - № 2. – ... Левин К. Определение понятия «поле в данный момент» / ... ... ... ... ... ... ... 10-х – середина 30-х
годов ХХ в. – М.: Изд-во Моск. ... 1980. – С. ... ... А.И. ... школьника. – М.: Знание, 1998.
25. Чеснокова И.И. Проблемы самосознания в ... – М.: ... ... В.В. ... ... – М.: МГУ, ... ... А.В. , Андрушенко Т.Ю. Исследование самооценки младшего
школьника в учебной деятельности//Вопрорсы ... – М., ... ... П.Р. ... ... ... с ... психологии//
В кн. Психологическая наука в ССР. Т.2. – М., 1958. – ... ... К.А. ... и сознание личности. М., 1999.
30. Савонько Е.И. Возрастные особенности соотношения ориентации ... и на ... ... людьми // М., 1988.
31. Демина Д.В. Некоторые аспекты соотношения самооценки и ... ... ... М., ... ... В.Ф. ... самооценки и механизм ее сохранения //
Вопросы ... – М., ... ... З.В. ... ... ... в ... успеха и
неудачи // - М., 1987.
34. Лисина М.И. Общение со взрослыми и ... ... ... ...... Штиинца, 1974.- С. 135.
35. Магун В.С. О парадоксальных соотношениях ... ... ... о себе и ... ... и ... оценками интеллекат //
В кн.: ... и ... Тез. ... всесоюз. Съезда
общ.психол.СССР. – М., 1977. – С.15.
36. Божович Л.И. Этапы формирование личности в онтогенезе. – М., ... ... ... А.А. ... ... о ... ... как личности. –
Л., 1970. – С.135.
38. Божович Л.И. Личность и ее формирование в детском возрасте. – М:
Изд-во ... 1968 – ... ... Е.А. ... в себе и ... ее ... ... Ленинг.ун-та. – Л., 1981. - №3. – С. 15-24.
40.Славина Л.С. Дети с ... ... – М.: ... 1966. – ... ... Л.И., ... Л.В. ... мотивации поведения детей
и подростков. – М., 1972. – С.39.
42. ... С.Р. ... как ... ... ... МГУ., 1991. – ... ... И.И. О психологических основах самовоспитания / Вкн.:
психол. Формирвания и развития личности.- М.: Наука, 1981. – ... ... Л.И. ... ... ... и воли. – М.,
Знание 1986.
45. Джеймс У. Психология /под.ред. Л.А.Петровской. – М.: ...... Мид М. ... и мир ... – М.: ... 1988. – С. 429.
47. Мухина В.С. Возрастная психология: ... ... ... – М., ... Рубинштейн С.Л. Основы общей психологии: в 2-х т. – М.: Педагогика,
1989. – Т.2. – ... ... А.К. ... ... ... личности от
характера этнокультурной среды:дисс.канд.психол.наук. – Алматы, ... ... Л.Н. ... и ... ... - Л.: Гидрометеоиздат,
1990. - 637 с.
51. Шабельников В.К. ... и ... ... ... //Материалы Международной психологической конференции ... ... –М., 1999. ... Жарикбаев К.Б. ... и ... ... ... в ... //Национальные процессы:пути
и способы регулирования. – Алма-Ата, 1992 с.69-71
53. Джакупов С.М. Этнопсихологические аспекты интенсивного ... ... ... ... ... ... этнопедагогического образования в Казахстане» /26-28 апреля,
1999/.-Алматы, 1999.-с.153-155.
54. Выготский Л.С. Мышление и речь. – М.: ... ... ... А.Р. Психология как историческая наука (к ... ... ... психологических процессов) // История и психология /
Под ред. Б.Ф. ... Л.И. ... - М.: ... 1971. - С. ... Мұқанов М.М. Ақыл-ой өрісі. Алматы, 1975. -181б.
57.Тәжібаев Т.Т. ... ... и ... ... в
Казахстане во второй половине Х1Х века. – Алматы: ... ... -1962. ... ... Л.К. Мұғалімдердің этникалық ... ... ... ... ...... 2002.
-152с.
59. Снежкова И.А. К проблеме изучения ... ... ... и ... // ... этнография. – 1982. - № 1. - С. 80-88.
60. Джакупов С.М. Психология познавательной деятельности. – Алма-Ата:
Изд-во КазГУ, 1992. -195с.
61. ... Б.Ә. ... ... ... жаңсақ нанымдардың
өзгеруі: психол.ғ.к. дис. Автореферат.-Алматы, 1998. 26б.
62. Гаджиев А.Х. Проблема ... ... ... ... Изд-во Рост-го ун-та, 1982. - 182 с.
63. Балгимбаева З.М. Роль семьи в ... ... ... у ... ... ... – Алматы, 2002.-146с.
64. Алимбекова Р.Т. Исследование ... ... у ... ... ... в ... ... Автореф.
дисс.канд.психол.н. Алматы, 2001. -26с.
ҚОСЫМША А
Тапсырма атауы: Кілемшені жамау
Тапсырманың мақсаты: Кіші ... ... ... ... ... ...... бірнеше қиындықтардың ішінен кілемшенің
ойығын жабатын, суретіне сәйкес келетін қиындыны табу.
Қажетті материалдар: суреттегі кілемше, мата қиындылары.
Тапсырманың орындалу ... бір ... ... ... тапсырманың А; В; С сериялары
ұсынылады: кілемше бөліктерінің орналасуындағы заңдылықтарды іздеуде сәйкес
келетінін кілемшедегі бос ... мата ... қоюы ... ... – 6 ... ... – 6 тапсырма;
С сериясында – 6 тапсырма.
Балаға барлық тапсырманы орындауға 30 ... ... ... толғанда эксперимент тоқтатылады және дұрыс шешілген кілемше
саны анықталып, сонмен қатар баланың оларды шешудегі жинақталған ... ... ... дұрыс шешілген кілемше 1 ұпаймен бағаланады.
Нәтижелерді өңдеу:
А 1 ...... ... ... топтамасының|Дұрыс |Б топтамасының|Дұрыс |С топьтамасының|Дұрыс ... ... ... және ... ... ... |
| ... |балл ... | ... |
| ... балл | |және балл | ... балл ... |5-1 |7. |4-2 |13. |2-4 ... |1-3 |8. |5-3 |14. |6-7 ... |4-1 |9. |1-5 |15. |1-3 ... |1-5 |10. |6-4 |16. |2-1 ... |6-3 |11. |2-6 |17. |1-6 ... |3-5 |12. |1-6 |18. |3-2 |
А 2 ...... ... ... ... деңгейі
Балл сомасы |67-63 |62-57 |56-51 |50-45 |44-39 |38-33 |32-27 |26-21 |20-0 |
|Деңгейдің бағалануы |9 |8 |7 |6 |5 |4 |3 |2 |1 | ... ... Егер ... ... тең ... бұл интеллектік
мүмкіндіктердің жоғары көрсеткішін си ... ... Егер ... 51-56 ... құраса, бұл интеллектік
мүмкіндіктердің «ортадан жоғарылығын» белгілейді;
5-6 ... Егер ... 39-50 ... ... онда ... орташа;
3-4 деңгей. Егер бағалау 27-38 ... ... онда ... ... ... ... Егер ... 0-26 баллды құраса, онда интеллектік
мүмкіндіктер өте төмен.
Қосымша В
М.Кун және Т.Макпартлэндтің «Этностық ... ... ... ... мақсаты: Тұлғаның өзіне ішкі бағдарын анықтау
Қажетті материалдар. Жауап парағы, ... ... ... Қазақ тобына арналған нұсқа:
● Берілген сұрақтар жауап бересіз.
I. Өзіңіз туралы мәліметтер:
1. ... ... ... ... ... ... ... «Мен ... ... ... 10 пікір жазуды сұраймыз. Тапсырмаға
көп ойланбай алғашқы пікіріңізді білдір.
1. Мен - ............................................................
2. Мен - ............................................................
3. Мен - ... Мен - ... Мен - ... Мен - ... Мен - ............................................................
8. Мен - ............................................................
9. Мен - ............................................................
10. Мен - ... Орыс ... ... ... ... на ... ... (орыс тобына арналған).
I. Сведения о себе:
1. ... имя и ... Пол ... ... ... Дата ... ... на ... «Кто Я?». ... 10 ответов
1. Я - ............................................................
2. Я - ............................................................
3. Я - ............................................................
4. Я - ............................................................
5. Я - ... Я - ... Я - ... Я - ... Я - ... Я - ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 71 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан суқоймаларындағы (Балқаш көлі, Арал (Кіші Арал) теңізі, Жайық өзені) кәсіптік маңызы бар тұқы балықтардың қазіргі жағдайдағы гельминтофаунасы57 бет
Айтыс өнерінің психологиялық табиғаты және этномәдени құндылықтарды дамытудағы рөлі65 бет
ЖШС «Компас Тревел» турфирмасы17 бет
Этно-мәдени туризмді Қазақстанда дамыту болашағы34 бет
Этномәдени білім беру6 бет
Этнопедагогикалық білім беру тұжырымдамасы6 бет
Қазақстан Республикасының Университеттік білім беру жүйесінде тұлғаға этномәдениеттік білім беру мен тәрбие берудің ұлттық моделін құру79 бет
Қазақстан Халқы Ассамблиясына 20 жыл22 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь