Аграрлық саясат жайлы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3
1. АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ДАМУЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ.ӘДІСТЕМЕЛІК АСТАРЫ
1.1 Нарықтық экономика жағдайында аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..7
1.2 Мемлекеттің аграрлық саясатын жүзеге асырудың механизмдері мен құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...16
1.3 Аграрлық саясатты жүзеге асырудың шетелдік тәжірибесі ... ... ... ... ... ... 22

2. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АГРОӨНЕРКӘСІП КЕШЕНІНІҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНА СИПАТТАМА ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ БАРЫСЫН ТАЛДАУ
2.1 Республика агроөнеркәсіп кешенінің даму барысын және Жамбыл облысының аграрлық секторының қазіргі жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ...30
2.2 Индустриялық.инновациялық стратегия аясында облыстың аграрлық секторында жүзеге асырылған шараларды талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
2.3 Ауылдық аудандарды шағын индустрияландырудың беталысы ... ... ... ...56

3. МЕМЛЕКЕТТІҢ АГРАРЛЫҚ САЯСАТЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ МЕН БАҒЫТТАРЫ
3.1 Ауыл шаруашылығына мемлекет тарапынан қолдау көрсету механизмдерін жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..70
3.2 Ауылдық аудандарды мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру бағыттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...78
3.3 Кластерлер . ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа бағыты ... ... ... ... ...77

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...85
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .88
Зерттеудің өзектілігі. Елбасының жыл сайын Қазақстан халқына ұсынылатын дәстүрлі Жолдауларында халықтың әл-ауқатын жақсарту, еліміздің бәсекеге қабілеттілігін арттыру, экономика мен әлеуметтік саладағы және саяси өмірдегі жаңару процесстерін жеделдету бағыттары қамтылуда. Жаңа экономика дегеніміз терең білім мен ғылымға негізделіп дамыған экономика, ол тек өнім, тауар шығаратын экономика емес, білімге білім қосып, ғылыми жаңалықтарға қол жеткізген, ғылыми жаңалығы жаңа технология туғызып, тағы да солай дами беретін экономика. Ол бұрынғы экономикамен салыстырғанда экономикалық дамудың бірден-бір тиімді жолы. Қазіргі таңда дамыған елдердің ұлттық ішкі өнімінің 75-80%-ы осындай экономика негізінде жасылынады. Бүкіл әлемдегі өнімнің 2 триллион 300 млрд. доллардан астамы ғылыми негізде шығарылады екен.
Біздің еліміздегі 12-15 жыл ішінде болып жатқан жаңару мен өзгерістер айтарлықтай деңгейге жете қоймағаны рас. Дегенмен соңғы алты жыл ішінде (1999-2004 ж) Қазақстанның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 60%-ға жуық өсіп отыр. Осы тұрғыдан алғанда біз ТМД елдерінің алдындамыз, сондай-ақ Шығыс Еуропа елдерінің деңгейіне шықтық. Алдағы 2-3 жыл ішінде ЖІӨ екі есеге жуық көбейеді деп күтілуде. Академик К. Сағадиевтің сөзімен айтсақ, бір Қазақстан екі Қазақстан болады. Салыстыру үшін еске алайық, кезінде осындай күрделі экономикалық реформалар жүргізген Оңтүстік Шығыс Азия елдеріндегі ЖІӨ-нің екі есеге өсуіне 12-13 жыл керек болған, ал біз ондай нәтижеге 8-9 жыл ішінде жетейін деп отырмыз.
Алайда біз осы нәтижелерге оңайлықпен жеткеніміз жоқ. Аграрлық реформа өте көп қиыншылықтармен жүрді. Жіберілген әр бір кемшіліктерді жоюға орасан көп күш жұмсалды, олардың салдары әлі күнге дейін байқалуда.
Ендігі бағыт индустриялық – инновациялық даму стратегиясы және басқа да шешуші салаларды дамытудың ауқымды бағдарламалары негізінде кластерлік даму жүйесін қалыптастыру. Жалпы мемлекеттік деңгейде заман талабына сай келетін ой-сана қалыптастыра отырып, аграрлық реформаны тереңдете түсу, ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының бәсекелестік қабілетін арттыру арқылы экономиканы тұрақтандыру.
Осыған байланысты есте ұстайтын бір мәселе – ауыл шаруашылығын дамытудың ертеден келе жатқан проблемаларының ешқайсысы да соңына дейін зерттелмеген, отандық экономикалық ғылым осы бағытта қаншама әрекет етседе даму басымдықтары әлі күнге дейін көп пікірталас тудырады. Бұл – кемшілік емес, ғылым жоғарылаған сайын зерттеу аясының кеңейе беретінінен туындайтын заңды құбылыс. Сондықтан да мемлекеттің аграрлық саясатын қалыптастыру, оны жүзеге асыру сияқты мәселелер ешқашанда өзінің өзектілігін жоймайды. Әсіресе, бүгінгідей жаңа экономика құруға бет алып отырған елімізде аграрлық саясаттың маңызы ерекше болуға тиіс деп ойлаймыз.
1. Калиев Г.А., Сатыбалдин А.А., Турсунов С.Т. Казахстан: рынок в АПК. Изд. «Кайнар», 1994г.
2. Концептуальная программа развития агропромышленного комплекса Республики Казахстан на 1993-1995 годы и до 2000 года. Научно-издательскии центр «Бастау», 1994г.
3. Курцев И.В. Формирование многоукладного сельского хозяйства в АПК.: экономика, управление 1997, №9, стр. 44-53.
4. Калиев Г.А. Аграрные проблемы на рубеже веков. Алматы: РГП «НИИЭАПК и РСТ», 2003г.
5. Жұмаев Ж. Ауыл шаруашылығын дамытудағы басқару шешімдерінің ролі // Жаршы, 2003ж. №3.
6. Мұқашев А. Ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық тиімділігін арттырудың ілімдік негіздемесі // Жаршы, 2003 жыл №6.
7. Бимендиева Л.А. Особенности аграрных преобразований в Республике Казахстан // Вестник КазГУ. Серия экономическая. Алматы: - 1998г. -№9.
8. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында. ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы. Алматы, 2005.
9. Назарбаев Н.Ә. Ауыл шаруашылығын дамытудың жаңа кезеңі. Агроөнеркәсіп кешені қызметкерлерінің республикалық кеңесі // Егемен Қазақстан №20, 1.02.2005ж.
10. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан Республикасы халқына Жолдауы. Алматы, 2006ж.1-наурыз.
11. Қазақстан Республикасының ауылдық аумақтарын дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған бағдарламасы // Егемен Қазақстан – 2003 жыл №4, 19 шілде.
12. ҚР 2003-2015 жылдарға арналған индустриялық-инновациялық стратегиясы. Астана, 2002
13. Құбаев Қ.Е. Аграрлық сектор экономикасын мемлекеттік реттеу мәселелері / Алматы: экономика, 1997 жыл – 88бет.
14. Смағұлова Г.С. Агроөнеркәсіп өндірісіндегі реттеудің экономикалық механизмі – Алматы, 2002 жыл, 27бет.
15. Құралбаев А.Ш. Ауыл экономикасын реттеудің маңызы // КазЭУ хабаршысы – 2005ж. - №2. 229-231б.
16. Мұсаева Г.Қ. Ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізудің нарықтық инфрақұрылымын дамыту өзекті мәселе // Жаршы, 2003ж., №2 – 3-7б.
17. Шарақымбаев Ж.Ш. Аграрлық реформаның кейбір нәтижелері. Алматы, «Бастау», 2005ж.
18. Оспанов М.Т., Аутов Р.Р., Ертазин Х. Агробизнес теориясы мен тәжірибесі. Алматы, «Білім» 1997ж.
19. Бердалиев Қ.Б. Қазақстан экономикасын басқару негіздері. Алматы, Экономика, 2001ж.
20. Атаманчук Г.В. Теория государственного управления. Москва, Омега-Л, 2005г.
21. Ихданов Ж.О. Экономиканы мемлекеттік реттеу. Алматы, 2002ж.
22. 2006-2008 жылдарға арналған Жуалы ауданының әлеуметтік -экономикалық даму бағдарламасы., 2005ж.
23. Жуалы аудандық Мұрағатының мәліметтері.
24. Жуалы аудандық Мұражай мәліметтері.
25. Жуалы ауданы Әкімшілігінің мәліметтері.
26. Қ.Е. Құбаев, Ж.О. Ихданов, А.Ш. Кәрібай «Аграрлық сектор экономикасын мемлекеттік реттеу мәселері» Алматы, Экономика, 1997
27. А.С.Сейдахметов «Агробизнестің экономикалық негіздері» Алматы, Экономика
28. М.Т.Оспанов, Р.Р. Аутов, Х. Ертазин «Агробизнес теориясы мен тәжірибесі»
29. М.Р. Расулов «Экономические основы агробизнеса» Алматы, 1999
30. К.Б. Бердалиев, С.Ы. Өмірзақов «Менеджмент негіздері» Алматы, 1994
31. К.Б. Бердалиев «Қзақстан экономикасын басқару негіздері» Алматы 1994
32. Ж.О. Ихданов «Регулирование производственных комплексов» Алматы 1996
33. В.Неферов «Аграрная реформа вСНГ»//Экономист №9, 1993
34. Калиев Г. «Аграрная реформа в Казахстане» история, современность, перспективы, Бастау, Алматы, 1998
35. Экономическая стратегия развития аграрного сектора РК на 1996-200гг. Министерство экономики РК,1995
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Экономика және бизнес факультеті
Менеджмент және бизнес кафедрасы
Бітіру жұмысы
Аграрлық саясат
Орындаған 4 ... ... ... ... Г.С.
Смағұлова
Норма бақылаушы
оқытушы ... ... ... ... ... К.Е. ... ... АУЫЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫНЫҢ ДАМУЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК
АСТАРЫ
1.1 Нарықтық экономика жағдайында аграрлық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... мен
құралдары...................................................................
............................................16
1.3 ... ... ... асырудың шетелдік
тәжірибесі........................22
2. ... ... ... ... ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНА
СИПАТТАМА ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ БАРЫСЫН ... ... ... ... даму ... және ... ... секторының қазіргі жағдайын талдау ...........................30
2.2 Индустриялық-инновациялық стратегия аясында облыстың ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... АГРАРЛЫҚ САЯСАТЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУДЫ ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ ... Ауыл ... ... ... ... көрсету механизмдерін
жетілдіру
жолдары.....................................................................
.70
3.2 Ауылдық аудандарды мемлекеттік ... ... ... ... - ауыл ... ... ... ... өзектілігі. Елбасының жыл сайын Қазақстан халқына
ұсынылатын дәстүрлі Жолдауларында халықтың ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік саладағы және
саяси өмірдегі жаңару процесстерін жеделдету бағыттары қамтылуда. ... ... ... ... мен ғылымға негізделіп дамыған экономика,
ол тек өнім, тауар шығаратын экономика емес, білімге білім қосып, ... қол ... ... ... жаңа ... туғызып, тағы
да солай дами беретін экономика. Ол бұрынғы экономикамен ... ... ... тиімді жолы. Қазіргі таңда дамыған елдердің
ұлттық ішкі өнімінің 75-80%-ы осындай экономика негізінде жасылынады. Бүкіл
әлемдегі өнімнің 2 ... 300 ... ... ... ғылыми негізде
шығарылады екен.
Біздің еліміздегі 12-15 жыл ішінде болып жатқан жаңару мен ... ... жете ... рас. ... соңғы алты жыл ішінде
(1999-2004 ж) Қазақстанның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 60%-ға жуық өсіп ... ... ... біз ТМД елдерінің алдындамыз, сондай-ақ Шығыс Еуропа
елдерінің деңгейіне шықтық. Алдағы 2-3 жыл ішінде ЖІӨ екі ... ... деп ... Академик К. Сағадиевтің сөзімен ... ... екі ... ... ... үшін еске ... ... осындай
күрделі экономикалық реформалар жүргізген Оңтүстік Шығыс Азия елдеріндегі
ЖІӨ-нің екі есеге өсуіне 12-13 жыл керек ... ал біз ... ... 8-9
жыл ішінде жетейін деп отырмыз.
Алайда біз осы нәтижелерге оңайлықпен жеткеніміз жоқ. Аграрлық реформа
өте көп ... ... ... әр бір ... ... ... күш ... олардың салдары әлі күнге дейін байқалуда.
Ендігі бағыт индустриялық – инновациялық даму стратегиясы және ... ... ... ... ауқымды бағдарламалары негізінде кластерлік
даму жүйесін қалыптастыру. Жалпы мемлекеттік деңгейде заман талабына сай
келетін ой-сана ... ... ... ... ... түсу,
ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының бәсекелестік қабілетін арттыру арқылы
экономиканы тұрақтандыру.
Осыған байланысты есте ... бір ... – ауыл ... ертеден келе жатқан проблемаларының ешқайсысы да ... ... ... экономикалық ғылым осы бағытта қаншама әрекет ... ... әлі ... дейін көп пікірталас тудырады. Бұл – ... ... ... ... зерттеу аясының кеңейе беретінінен туындайтын
заңды құбылыс. Сондықтан да мемлекеттің аграрлық саясатын қалыптастыру, ... ... ... мәселелер ешқашанда өзінің өзектілігін жоймайды.
Әсіресе, бүгінгідей жаңа ... ... бет алып ... елімізде
аграрлық саясаттың маңызы ерекше болуға тиіс деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... тез бейімделе қоймайтын саланы тез
арада жаңаша өзгерту мемлекет ... ... ... ... етеді.
Мемлекеттің аграрлық саясаты елдің тұтас әлеуметтік-экономикалық саясатының
құрамдас бөлігі бола отырып, ... ... ... ... ... стратегияны жүзеге асыруда да маңызды
рөл атқарады. Осыған байланысты біз ... ... ... ... ... ... ... іске асырылып
жатқан шарлар кешенін де ... жөн ... ... ауыл
шаруашылығының бәсекеге қабілетті өнімдер өндіріп, қарқынды ... ... ... ... ... еліміздің бәсекеге барынша
қабілетті 50 ... ... кіру ... ... ... ... арта ... де сөзсіз. Осыған орай ... ... ... ... ... ... ... мәселесіне шетелдік те, отандық та ... ... ... ... Атап ... В.Медведев, А.Руцкой,
Е.Строев, В.Фролов, К.Кубаев, О.Ескараев, ... ... ... және т.б. Бұл ... ... ... ... жан-жақты қарастырылған. Ал, біз өз тарапымыздан өнімнің
бәсекеге қабілеттілігін арттыру арқылы аграрлық секторды одан әрі ... ... ... деңгейіне жету үшін аграрлық сектордың бәсекеге
қабілеттілігін арттыра түсу, осы ... ... ... оңтайлы ету
сияқты мәселелерді қарастырдық.
Бітіру жұмысының негізгі мақсаты – Қазақстан Республикасының аграрлық
секторында ... ... ... ... ... ... арттыру үшін аграрлық саясатты жүзеге асырудың құралдары мен
механизмдерін ұсыну ... ... ... жету үшін ... ... ... бәсекелестік қабілетті ... ... ... ... қажеттілігі мен мәнін анықтау;
- аграрлық саясатты жүзеге асыру ... мен ... ... қолданылу барысын анықтау;
- аграрлық саясатты жүзеге асырудың шетелдік тәжірибесін ... ... ... ... ... ... баға беру;
- индустриялық-инновациялық стратегияның аграрлық секторда жүзеге асу
барысын ... ... ... ... ... ... айқындау;
- аграрлық саясатты жүзеге асыруды жетілдіру жолдары мен бағыттарын
ұсыну.
Осы міндеттерді шешу үшін ... ... жазу ... ... ... сектордың дамуын ... ... ... ... ... ... негізінде ауыл
шаруашылығының даму барысы айқындалды. ... ... ... ... ... ... тәжірибесін зерделеу арқылы оның мүмкін болатын
тұстарын Қазақстанда қолдану жолдары ... Ең ... ... ... ... ... саясатты жүзеге асыруды жетілдіру
жолдары мен ... ... ... мен көлемі. Диссертациялық жұмыс 98 бет ... және ол ... үш ... ... пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен, 16 кестеден, 13 суреттен, 2 ... ... ... ... Республикасының аграрлық саясатын
қалыптастырудың теориялық ... ... Осы ... ... ... ... ... үшін оны мемлекеттік реттеудің
қажеттілігі қарастырылды. Аграрлық саясаттың ... ... ... талдау жасалынды.
Екінші бөлімде республика аграрлық ... ... ... ... оны ... облысының аграрлық секторының қазіргі жай-
күйіне және осы облыстың Жуалы ауданының ауыл шаруашылығы саласына ... ... ... ... ... ... саралай келіп, Республикада
аграрлық саясатты жетілдірудің ... ... ... оны ... ... ... ... салық, несие механизмдері қарастырылды.
1. ЭКОНОМИКАНЫҢ АГРАРЛЫҚ СЕКТОРЫН МЕМЛЕКЕТТІК РЕТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ
ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ
1.1. Нарықтық экономика жағдайында аграрлық секторды
мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мәні
Ауыл ...... ... кез келген қоғам
экономикасының, яғни барлық өндірістің негізі. Егер де ... бір ... тек ... күнге ғана тоқтаған жағдайда қоғам өмір сүруін тоқтатқан
болар еді. Ендеше ауыл ...... ... ... ... өмір сүру деңгейі мен дамуына байланысты. Кез келген мемлекеттің
дамуы - өркениетке қол жеткізуі оның өз ... ... ... Адамзаттың өмір сүруі үшін алдымен тамақтану, түрақ – жайын
жасау және ... ... ... ... бұл ... – үш мәселенің
астарында – аграрлық өндіріс ... ... даму ... көз ... ... ... ... болған физиократтық ілім ауыл ... ... ... деп ... Физиократизм грек тілінен аударғанда «рһізіз»
- табиғат, «кгаіоз» - ... ... ... ... ауыл ... жақтайтын ілім /1/. Оның негізін қалаушы Франсуа Кэне адамдар
үшін ең тиімдісі - жерді игеру ісі деп ... Ол ... рет ... жер
иеленушілер, жер өңдеушілер табына және экономиканың басқа саласына
қамтылғандарға жіктеді. Оған қоса ... ... ... У. ... - байлықтың ағасы, жер оның анасы» - деп тұжырымдауы ... ... ауыл ... ... аса ... ... Ауыл шаруашылығындағы экономикалық қатынастар өндірістің табиғи,
ұдайы ... ... ... ерекшеленеді. Жердің ұдайы
өндірісі оның табиғилығы себебінен мүмкін емес.
Ауыл шаруашылығының ерекшелігі – ондағы ... ... ... мен оны ... арасында жүзеге асатындығы. Жер иелену – ... иесі ... ... Ал ... мәселесі ерте заманнан бүгінгі
күнге дейін аса күрделі экономикалық, құқықтық категория болып есептелінеді
/2/.
Біздің ... ... ҮІ ... ... ... ... ... меншік құқықтары мен қатынастарын реттеген.
Ежелгі грек философы ... жеке ... ... күнкөрісі үшін
болатын табиғи ... ... ... ... қарастырды. Платон
меншіктің біртұтас, әрі тұрақты болуына үлкен мән беріп, қоғамдық ... мен ... ... ... ... ... жеке меншік – түрлі
қақтығыстар мен қайшылықтарға себеп болады деп ... ... ... ... ... ... ету ... яғни меншік шаруашылық
қызметінің жоғары өнімділігін ынталандырады /3/. Ал А. ... ... ел ... жеке ... ... ... жасалады /4/. К. Маркстің
ілімінде өндіріс құралдарын күштеп мемлекет ... ... ... ... бақылау идеясы негізгі мәселе /5/.
Маркс негізгі еңбегі Капиталдың 3-ші томының «Үстеме ... ... ... атты 6-шы ... «жер меншігі адамдардың белгілі бір
жер бөлігіне өз еркіне ғана ... ... сала ... ... ... жол ашады» дейді /6/. Яғни меншік - әр адамның ... ... Олай ... үшін Д. ... «Жер – мемлекеттің
меншігінде болуы тиіс, оны жеке адамдарға немесе ... ... ... және ... ... ... дейді /7/. Бірақ барлық
операцияларды ... ... ... ... ... ... А. В. ... жер иелену жөнінде келесідей
пікірлерін білдірген:
1. Жер – бүкіл халық иелігі.
2. Жер – мемлекет меншігі.
3. Жер иесі – ... ... ... Жер ... – жер ... тең, яғни бірыңғай сала.
5. Жер иеленуді мемлекеттік реттеу жүйесі ... жеке ... ... ... емін – ... ... ... алу жүйесі жойылады
/8/.
Мұндай, бір-біріне қарама-қайшы және ... ... ... ... – жер және меншік категориясы қоғам дамуының,
оның ... ... ауыл ... ... ... аса ... бастауы. Жерді ешкім де өз қолымен жасаған емес – ол табиғаттың
сыйы, сондықтан ешкім де оны ... ... ... ... алу ... ие
бола алмайды.
Қазақстан ауыл шаруашылығының өзіне тән бірқатар ... ... ауыл ... өндірісі, оның ішінде мал шаруашылығы – жергілікті
халықтың ата ... бұл ... ... ... ... ... анықтауы тиіс. А.Смиттің абсолюттік артықшылық
теориясына негізделген еңбек бөлінісінің, маманданудың тиімділігін
басты назарға алар ... ... ... ... ... ... аграрлық өндірісін бағыттануына толық мүмкіндік бар;
- тарихи тұрғыдан алғанда Қазақстанда жер жеке меншік пен сату – ... ... ... ... Бір ... алғанда бұл экономиканың ең
басты саласы ретінде жартылай көшпелі мал шаруашылығын жүргізу ... ... ... ... бұл түрі жыл ... ... ... пайдалануға, табиғи ресурстарды қалпына келтіріп,
тиімді қолдануға мүмкіндік береді. Шаруашылық жүргізу тәсілінің өзі
жазды - жайлауда, күз – ... қыс – ... ... ... ... ... тіршілік иесі – жан-жануар, құстың да үнемі қозғалыста болу
қажеттігі табиғи – заңды құбылыс. Әрине, оларды қолда асырап – ... да – ... ... ... ... бұл ... тәсіл.
Мал мен құстың барлық түрінің өз аяғымен жүріп жайылуы – ғылыми
негізделген ... ... ... ірі қара ... сиырдың
күніне бірнеше шақырым жүріп жайылуы оның сүттілігін арттыруға негіз
болса, ал ешкі малының үнемі ... ... оның ... ... қоректенуіне мүмкіндік береді. Нәтижесінде ет, сүтінің
медициналық тұрғыдан ... адам ... өте ... ... ... – ақ қолдағы асыранды қоян етінен дала қоянының ... ... ... ... ... болу – қан ... ... дамудың негізгі көзі.
- Республикамызда шаруашылық жүргізу тәсілдері ... ... ... (1917 ... ... ... ... және жаппай
жекешелендіру саясаттары арқылы (1993-1995ж.ж. мемлекет иелігінен алу
және жаппай жекешелендіру бағдарламалары бойынша) қалыптасты.
Қазақстан экономикасы қарама –қайшылығы мол бір ... ... ... ... ... кезеңдерін бастан кешіруде. Бұл тұста экономиканы
дағдарыстан шығару мәселесін шешу – ... ... ... ... кез келген саяси реформаны халық әлеуметтік жағдайларын жақсарту
арқылы ... ... ... өтудің алғашқы жылдарында
экономикалық реформаны қандай салаларды ... ... ... – деген
орынды сұрақ туындады. Өйткені ... ... ... ... осы
мәселені анықтап алуы қажет.
Егер әлемдік экономика ... сәл көз ... ... АҚШ ... ... де ... шамамен әрбір 10 жыл ... ... ... дағдарыстарды бастан кешірген. Солардың ішінде ең ... ... ... елдерде өнім өндірісінің екі есе қысқарып, әрбір төртінші
адамның жұмыссыз болуына әкеліп ... ... ... ... Рузвельттің «жаңа бағыттары» жарияланып, мемлекеттік шаралар,
батыл ... ... /9/. Сол ... ... ірі ... ... жасау, темір балқыту салаларының) өкілдері ... өз ... ... сатып алуы үшін ауыл шаруашылығына қаржылай
көмек ... ... ... ... Ал ... ... 1936 жылы белгілі
экономист Д.М. ... ... ... ... ... ... негізделген еңбегі шықты. Онда мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... қатаң
мемлекеттңк реттеудің теориялық негіздері қаланды. Кейнс теориясы бойынша
қоғамда инвестиция ... ... ... ... арттыру арқылы
жаңа жұмыс орындарын ашуға, қоғамдық жұмысьарды ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туады.
Мемлекет – адамдардың ... ... ... ісін ... олар мүлде
айналыспайтын, бірақ оған ... ... ... істі ... ... реттеудің қажеттілігін айқындайтын ондай істерге келесідей
бірқатар ... ... ... ... ...... ... жасау арқылы
мемлекет нарықтағы тауар өндірушілер мен тұтынушылардың құқықтарын қорғауы
тиіс /10/. Тауар ... ...... иесі ... ... ... және монополияға қарсы әрекет
ететін заңдар ... ... ... ... ... қорғау мақсатында
тауар сапасын қадағалау, сапасыз тауарлар мен жалған ақпараттар саудасын
шектеу қажет. ... ... ... ... да ... ... қызметтер бағасын мемлекеттік реттеу – ... ... ... Бағанаң төменгі деңгейін белгілеу арқылы мемлекет тауар
өндірушілердің зиян ... ... ... өтеуін қамтамасыз етсе,
бағаның жоғарғы деңгейін белгілеу арқылы тұтынушыларды қолдайды.
Кез келген ... ... ... ... және ... жағдайларға бейімдеу мақсатында реттеу шараларын жүзеге асырады.
Қазақстанда 1990 – ... ... ...... ... ... ... өндірістің құлдырауы, жұмыссыздық сияқты дағдарысты
құбылыстарды жоюмен айналысты. Сонымен қатар нарықтық орта құру ... ... ... алу мен ... ... ... /11/.
Нарықтық жүйеде мемлекет аса ірі жұмыс беруші, ... ... ... болып табылады. Кейбір жағдайларда нарық белгілі бір ... ... ... ете ... ... ... ... айналыспайды. Сондай жағдайда нарыққа тиімсіз , бірақ қоғамға
қажетті тауарлар ... мен ... ... ісін ... ... Ауыл шаруашылығында бұл – ғылыми зерттеу жұмыстарына негізделген асыл
тұқымды мал шаруашылығы мен тұқым шаруашылығын ... мал ... ... ... ... ... қорғау шаралары, мелиоративтік
жұмыстар, ауылдық инфрақұрылымды дамыту және құқық қорғау органдарының
қызметін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... жағынан аз қамтамасыз
етілген бөлігін әрдайым және толықтай қамтамасыз ете алмайды. Сондықтан бұл
тұста мемлекеттің ... ... яғни ... ... бір ... ... жағынан қорғалмаған тобының үлесіне бөлу аса ... бұл ... ... ... ... ... ... функцияларымен тығыз байланысты.
Ауыл шаруашылығын дамыту үшін ... ... ... ... ... ... қосымша шығындарын қадағалау
мен азайтудың да үлкен мәні бар. Бұл мемлекеттік реттеуді ... ... ... мекемелерде тауар өндірушілерді тіркеу, ... ... да ... ... ... ... азайту – одан арғы
кәсіпкерлік қызметті дамытуға мүмкіндік ... ... ... ... ... еркіндігін білдіреді. Әрбір
тауар өндіруші барынша аз шығын жасап жоғары пайда ... ... ... ... ... әсері, әсіресе келтіретін зиян ескеріле бермейді.
Экономиканың басты мәселесі – шектелген әрі сирек кездесетін ресурстарды
тиімді пайдалану ... ... ... ... ... етуде
мемлекет субъектілерінің сыртқы ортаға зиянды әсер етуін реттеуі қажет.
Ауыл ... бұл ең ... жер ... – жерді өңдеу, топырақ
құнарлылығын сақтау және ... су ... ... ... ... лас ... өзенге ағызу, ауаны улы газдармен ... ... ... ... және ... ... ... шаруашылығының жоғарыда аталған ерекшеліктері мен ретеуді ... ... ... ... ... негізі болып табылады.
Мемлекеттік саясаттың тиімділігі келесідей мәселелердің шешіміне ... ... ... ... ... және интеллектуалдық мүмкіндіктерін
тиімді пайдалануға қамтамасыз ету;
- азаматтардың қажеттіліктерін қанағаттандыру ... мен ... әсер ... ... ... ... жағдайын, өнімділігін, әлеуметтік нәтижелілігін және адамдардың
әл-ауқатының артуын қамтамасыз ету.
Егер де осы аталған мәселелер тиімді ... онда ... ... ... ... Ян Тинберген кез келген мемлекеттің ... ... ... ... ... бағытын қарастырған:
мелекетті кшығындан көлемі, нақты ... ... ... жұмыспен
қамтамасыз ету деңгейі, табыстарды бөлу, инвестиция көлемі, ... ... ... және ... ... ... ме ... /14/. Экономикалық саясаттың ... ... ... ... ... да ... осы ... құрайды.
Ауыл шаруашылығы мен азық – түлік мәселесі ... ... ... бағыттарының бірі.
Біріншіден, кез келген мемлекеттің басты міндеті – елдің азық-түліктік
қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Осы ... ... ... ... ... ... ең төменгі тұтыну қоржынынан сәйкес
тамақтануын жақсарту және елді ң азық-түлік ... ... ... ... ... ... Екіншіден, өндіріс бағдарламасында
ауыл шаруашылық өнімдерінің балансы, бағаны тұрақтандыру және фермелердің
табысын ... ... ... Жыл ... ауыл ... тұрақтандыру үшін қажетті өнім көлемін анықтаумен
айналысады. Үшінішден, жер ... ... ... ... ... және орындауға міндетті шаралар жүйесі белгіленеді.
Фермерлер топырақты қорғау, сапасын жақсарту шараларын атқаруға ... ол үшін ... ... ... қатаң бақылау функциясын жүзеге
асырады. Ал жерлерді консервациялау, яғни өнім ... ... бос ... – жердің құнарлығын ... ... ... ... Бір ... бұл шара ауыл шаруашылық өнімінің ... ... ... Төртіншіден, мемлекет ауыл шаруашылық
өнімдерін сату жөнінде бағдарлама әзірлеу арқылы экспорттық саясатын ... ... ... ... ауылдық тауар өндірушілердің әлемдік
нарыққа қосылуы үшін кейбір шығындарын өтеуіне ... ... ... ... несиелер бойынша төменгі бағада сату, басққа елдерге
азық-түлік көмегін көрсету ... ... ... ... ... өндірушілерді қорғау мақсатында мемлекет ауыл шаруашылық өнімдерінің
импортын бақылап отырады, әрі тиісті ... ... ... ... ... тереңдеуіне қарай қазір ауыл шаруашылық
өнімдерін өндіру мен ... ... ... ... протекционизм
күшейе түсті. Әлемдік тәжірибеде кеңінен қолданылатын ... ... ... ... ... ... тауарларға ол фискалдық және
протекционистік тариф түрінде салынады. Фискалдық ... ... ... ... мақсатында белгіленсе, протекционистік тариф отандық ... ... ... ... ... шара ... яғни ... тауарлардың көлемін, сандық мөлшерін ... оның ... ...... яғни импорттың кейбір түріне толықтай
тыйым салу қолданылады. Сондай-ақ тарифтік емес протекционистік ... ... ... ... ... ... нормалары мен нормативтерін
белгілеуң – ауыл шаруашылық өнімдерінің сапасына қойылатын ... ... ... ... саясатының құрамдас бөліктері
ретінде азық-түлік, ауыл шаруашылық, агроөнеркәсіптік, сыртқы саудамен
қатар әлеуметтік ... ... ... ... бар.
Қазақстанда экономикалық реформалардың стратегиялық мақсаты да -
әлеуметтік нарықтық экономика ... ... ... ауыл
шаруашылығы ерекше маңызды сала болғандықтан аграрлық салаға ... ... ... стратегиялық маңызы бар болып табылады.
Мемлекеттің аграрлық саясаты біріншіден республиканың байырғы ... ... ... тағдырына, өсіп - өркендеу және әлемдік өркениетке қосылу
мәселелеріне қатысты шешуші роль ... ... ... халықтың
әлеуметтік экономикалық даму деңгейін қамтамасыз ету үшін, оның дәстүрлі,
қалыптасқан ата кәсібі – мал және егін ... ... ... дамытуға экономиканың басқа салаларына қарағанда артықшылық
беруі ... Ауыл ... ... ... экономикасы дамуының басым
бағыты болуы тиіс. Бұл ең ... ... ... ... секторын дамытуға, сол арқылы қазақ халқының әл-ауқатын арттыруға
бағытталуы тиіс екендігін білдіреді. Екіншіден, ... кез ... ... мәселесі – халықты азық-түлікпен қамтамасыз ету, ал стратегиялық
мақсаты – экономикалық өсуге қол жеткізу ... ... ... бұл
мақсат – міндеттерді сыртқы ортадан тәуелсіз, өз ... ... ... Ауыл ... ... тамақ және жеңіл өнеркәсіптері
сияқты басқа да салалрын дамыту үшін негіз болып табылады. Экономиканың
барлық саласы ... ... ... болғандықтан егер ауыл шаруашылығы
дұрыс жолға қойылған ... оның ... ... ... ... ... шетелддік шикізатқа тәуелді ... еді, ... ... ... мен ... ... ... машина жасау өнеркәсібі
ауылға қажетті техника құрал-жабдықтар өндірісін ұйымдастырып, қара ... ... отын - ... ... де ... ... ықпал етері сөзсіз. ... ... ... ... ... ... ұзақ ... созылған дағдарысты жоюға мүмкіндік
береді.
Қоғамның экономикалық даму сттатегиясын ... ... ... оның ... ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салалрының арасалмағы,
экспорт пен импорттың арақатынасы және ... ... ... орын ... Көптеген елдерде өнеркәсіптегі табыс ауыл шаруашылығынан
біршама артық. Бірақ ауыл ... ... ... ... болуы тиіс
(мысалы, Қытай мемлекетті 1970 жылдары реформаларды алдымен ауылда бастады,
одан кейін қалаға ауысты).
Әр ел ... үшін ... ... ... ... ... 1776 жылы-ақ А.Смиттің тұжырымдағанындай «әрбір отағасының ...... алу ... ... ... өзі үйде ... ... етпеу»
/16/. Бірақ қазіргі уақытта біз ауыл шаруашылық өнімдерінің де импортын
пайдалануымыз, мұны ... ... ... қажет. Ал моно немесе
біржақты мамандануды жақтамайтындар жалпы ... ... ... ... еместігін айтады. Қазақстан экономикасында отын – ... ғана ... ... ... ... – ұзақ ... ... бола
алмайды. Өйткені мұнай тектес табиғиғ ресурстар кені шексіз емес, ... келе ... ал ... ... ... және артып отырады,
оны өтеу үшін ауыл шаруашылығының ұдайы өндірісін қамтамасыз ету ... аыл ... ... үшін ішкі ...... ... ... атап айтқанда:
- республикамыз жер қорына өте бай;
- арзан және маманданған, біліктіжұмыс күші жеткілікті;
- табиғи ... ... мен өнім ... жоғары болуы;
- жоғары қуатты, ірі өнім сақтау ... ... мен ... (ет комбинаттары, сүт зауыттары, жүн өңдеу, жіп иіру,
киім тоқу фабрикалары) жеткілікті мөлшері;
- дамыған ауыл шаруашылық ғылым саласы;
- жеке ... ... ... ... ... қатар сыртқы ортаның, яғни шет елдердің
әсерін қарастырып болсақ ... ... ... және оның болашағы
елімізідң аграрлық секторын дамытуға оң ықпалын тигізеді. Себебі:
- әлем халқы санының өсуі ... 85-90 млн. ... ... ... әлемдік тұтыну – азық-түлікке сұраныс жыл сайын арта түседі;
- әлемдік астық сауданың 80%-ы дамушы елдер үлесінде;
- жалпы бидай импортының 1/3 ... ... өсу ... ... ... айналыспайтын, не айналысса да жеткіліксіз
жағдайындағы елдерге тиесілі;
- ... Азия ... ... ... ... ... әлемдік
азық-түлік нарықтарын дамытуға үлкен әсер етеді;
- әлемдік деңгейде табиғи шикізаттан жасалған ... мен ... ... ашық ... сауда жүйесіне өту мүмкіндігі.
Жекелеген ауыл ... ... ... ... ... әлемдік бидай, ет, жүн, мал терілері және мақта ... орын ... ... бар. ... айтар болсақ, дәстүрлі өнім өткізу
нарықтары – ТМД ... мен ... ... ... ... елдері бидай,
ет және тері ... ірі ... ... ... табылады.
Республикамыз Еуропалық жүн нарығына ... ... ... ... ... ... – бізідң жүнге деген сұранысты ... ... ... ... ... Түркия, Ресей мемлекеттері тарапынан
сұраныс өте үлкен, әрі ... ... ... ... ... нарықтық
қатынастар жүзеге асырылған алғашқы кезеңде Қазақстан ауыл ... ... ... осал ... даму ... тежеуші бірқатар
қауіп-қатерді айтуға болады, олар:
- нарықтық реформалардың аяқталмағандығы;
- тиімді мемлекет саясатының болмауы;
- өндірістік инфрақұрылымның дамытылмауы салдарынан саланың ... ... ... ... жетілдірілмеуі;
- әлеуметтік инфрақұрылымның артта қалғандығы;
- потенциалды азық-түлік нарықтарына шығатын көлік жолдарының болмауы;
- сауда қатынастарының реттелмегендігі;
- әлемдік нарықтағы ... және ... ... аграрлық маркетинг пен менеджмент жүйесінің талапқа сай
еместігі;
- ... ... ... ... ... ... ... деңгейі арта түсті, денсаулық сақтау, білім беру,
мәдениет, экология мәселелері шешілмей шиеленісе түсуде.
Ауыл шаруашылығында мұндай ... ... ... 90-шы
жылдардың басындағы жаппай дағдарыстың орын алуымен тікелей байланысты. ... ... ... жүзеге асырудың жүйелі болмауы, ауыл
шаруашылығының ресурстармен ... және ... ... ... қаржы капиталының тапшылығы мен меншік қатынастарының дамымауы
ауыл шаруашылық дағдарысын күшейтті. Түбегейлі ... ... ірі ... мен ... ... ... ... жасамай тұрып ұсақ шаруа қожалықтарына бөлшектеу жүргізілді.
Бұл қалыптасқан өндірістік процестің бұзылуына – ішкі және ... ... алып ... ... ... ... ... мақсаты –
экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету, қазіргі жағдайын
жетілдіру жіне өзгеріп жатқан жағдайларға ... Оған қол ... ... ... ... ... ... қысқа, орта және ұзақ мерзімдік
мақсаттарға жіктеуге болады. Олар өзара тығыз байланысты және ... ... ... екіншісіне қол жеткізу мүмкін емес.
Мемлекет бірінші кезекте тұрақты экономикалық өсуді, ... ... ... баға ... және ... экономикалық теңгермешілікті
қамтамасыз ету сияқты шаруашылық мақсаттармен қатар табыстарды қалыптастыру
және әділетті бөлу түріндегі әлеуметтік мақсатты, ... ... ... және ... ... басты назарда ұстайды. Соңғы мақсаттарды
сөзсіз алдымен экономикалық мақсатардың ... ... ... өсу ... ғана ... ... сақтауға, нығайтуға, әрі
халықтың тұрмыс жағдайын көтеруге болады.
Қазіргі уақытта ауыл халқының арасында жұмыссыздық басым. Егер ... ... ... ниет білдірушілерге несие беру, көбейту
мақсатындаотарлап қой, табындап сиыр, жылқы беру ... ... ... – бұл мал ... ... ... жеткізу, өнімділігін арттыру, оның
шикізатын өңдеумен ... ... ... ... ... ... ... қауіпсіздігін және экспортты қамтамасыз ету сияқты өндірістік
мәселелрді шешумен қатар ... ... ... ауыл ... ... ... ісіне де елеулі ықпал етер еді.
Мал шаруашылығын дамыту – мемлекет қаржысын, ... ... бір ... бола ... Банктер экономиканың нақты секторын
қаржыландыру шарасы ретінде мал басы санын арттыруға ... ... ... тұтыну тауарларын импорттау орнына немесе ... ... ... мал шаруашылығы дамыған елдерден ауылдың ... ... ... ... ... алу ... ... мерзімде ғана жүргізілетін
мұндай шара аграрлыы елге айналу емес, «тамыры үзіліп, қураған бәйтеректей»
жергілікті халықтың ғасырлар бойғы ата ... , әдет – ... ... мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта кәсіптен айырылған жұрт ата салт-
дәстүрінен де алшақтап барады. ... ... ... және ... әлеуметтік жағынан қорғалуын арттыру, салауатты өмір ... ... ету ... ауыл шаруашылық өндірісін тиімділігін арттыру, ... ... жаңа ... ... ашу, ... ... және тұрмыстық
қызмет көрсету салаларын қалпына келтіру, дамыту, ауыл және ... ... ... ... шығындарын теңестіру қажет.
Стратегиялық міндетті орындау тактикасының мақсаты - ... ... ... ... құру үшін экономиканың
тәртіпсіздік жайлаған, ... ... ... ... жол ... күшті мемлекет – бұл заңы жоғары ... ал ... ... және ... ... ... ... Қазақстан Республикасы – демократияллық, әлеуметтік
бағытталған мемлекет деп ... ... ... ... ... ... басты тұлғасы – ауылдық тауар өндіруші үшін ... ... ... ету ... ... ... ... және тұрақтандыру – нарықтық экономикада ... ... ... заң ... ... арттыру, «режиссер» әрі «дирижер»
мемлекеттің дарында басшылығы арқылы артықшылықты экономикалық процестерге
жол салу, оларға ... ... ... олардың ағысын таңдалған арнаға
бағыттау қажет. Мұндай іс-әрекеттердің құқықтық негізі – ... ... заң ... ... ... көш ... ... тиіс.
Қазіргі адамзат қоғамы даму деңгейіне қарай техникалық және ... ... ... ... ... бәсекеге біртіндеп ауысуда.
ХІХ ғасыр - өнеркәсіп дәуірі болса, ХХ ... - ... ... ... ... ... қоғам өмірінің кез келген саласындағы жетістік немесе
дағдарыс – бұл басқарудың нәтижесі, А. Смиттің атап ... ... ... Ал XXI ... ... ... ... тарих табалдырығын
атады. Өйткені қазіргі кезеңде жүзеге асырылатын шаралардың барлығы дерлік
инновацияға негізделетін болады.
2. ... ... ... ... ... механизмдері мен
құралдары
Жер бетіндегі мемлекеттердің көбісінде ауылдар ... ... ... ... шарттарына,
демографиялық ахуалына, ауылдардың даму тарихы және тағы ... ... ... дамудың әртүрлі деңгейлеріне ие. Орташа,
артта қалған дамыған ауылдар болып ... және бұл ... ... ... әкеп ... Осы ... мемлекет - өз
кезегінде аумағындағы барлық аймақтардың әлеуметтік жағдайларын ... ... ... ... ... ауылдық елді
мекендер саны 7660, КСРО ... ... ... ... ... әртүрлі.
Қазіргі жағдайда Қазақстанда ТМД-ның басқа елдеріндегі сияқты нарықтық
экономиканың экономикалық процестеріне ... ... ... ... ... ... ... тараған. Соған қарамастан, дамыған елдердің
тәжәрибесі көрсетіп отырғандай, мемлекеттік реттеу ауылшаруашылық саласының
қажетті ... ... ... ... саласына араласуының ... ... мен ... ... негізгі параметрлері тіпті дамыған
нарық жағдайында да бірқатар обьективтік ... ... ... ... реттеу шаралары экономикалық саясатпен тығыз
байланыста болғандықтан, өздерінің ... және ... ... олар ... болып келеді және қоғамдық пікірмен әр түрлі
қабылданады. Экономикалық дамудың әр түрлі ... бұл ... ... ... ... ... тұрақты болып қалады. Көп жылғы ... ... ... ... ... күнделікті қызметіне кірігіп
кетті және қазіргі жағдайда ... ... ... тиісті
тарауларының негізін құрайды. Сонымен қатар, кейбір ... ... және ... конъюктураның әсеріне ұшырады.
Мемлекеттік реттеу шараларының бірінші тобы ... ... ... ... ... нарықтық тегеріштің барлық жағдайда бірдей қуатты
қару емес екендігін мойындауға негізделеді. Кез келген ... ... ... ... ... және мемлекеттік араласуды қажет
ететін кең көлемдегі проблемалар бар.
Ақша айналымы, бюджет, ... ... және ... саясат
сферасындағы дәстүрлі мемлекеттік макроэкономикалық реттеуден ... ... ... қоғамның көзқарас тұрғысынан алғанда шешімнің
нарықтық тегеріштері ... ... ... келмейтін микроэкономикалық
проблемаларды да шешуі тиіс /17/.
Ауыл шаруашылығында бұл – ең ... ... ... ... ... Оның мәні ... нарықтық жүйеге қатысушылардың өзара
іс-қимыл процесінде үшінші жақтың мүдделерін қозғайтын сыртқы тиімділіктер
туады. Қоршаған ортамен ... ... ... ... аграрлық өндірісте
экстерналийдің жағымды да, жағымсыз да ... ... ... жеке ... ... шығып өскен таңқурай, көп суландырудан
көршінің өнімінің көбеюі және басқалар.
Жағымсыз экстерналий де ... ... бұл – ... ... ... ... қалдығымен уландыру; ... ... ... бір ... туындаған және өзін заңы
бойынша таратылатын өсімдіктер мен ... ... ... ... оның ... мен ... ... алғанда
өзендерді химикатпен уландыру тікелей өндірушілердің шығындарына, осы нақты
өнімді тұтынушылардың шығындарына әсер етпегендіктен ... ... ... ... тегеріш бұл жерде дәрменсіз және барлық мұндай құбылыстар
ерікті бәсекелестіктің логикасымен толық жарасады.
Жағымсыз экстерналийді реттеуге ... ... ... ... ... – екілі жағдайлар әлеуметтік проблемаға айналғанда барып
мойындалды. Соның нәтижесінде, біріншіден, бекітуші немесе шектеуші мәндегі
таза әкімшілік, заңдық ... ... ... ... ... ... экономикалық шаралар дүниеге келді.
Нарықтың экономикалық теориясы дәстүрлі қарастыратын басқа проблема –
қоғамдық тауарларды қаржыландыру, яғни ... ... ... ... ... ... тауарларды қаржыландыру. Сонымен бірге, оларға ақшалай
сұраныс жекелеген тұлғалар мен фирмалардың тарапынан жоқ ... бұл ... жеке ... ... алмайды және шығарғысы да келмейді деген сөз.
Аграрлық секторда бұл – жаппай ауыл ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін тиісті істер ... ... ... ... ... ... тұрғысынан алғанда, кез келген тауар, егер ... ие ... өмір ... құқы бар. ...... ... тауар бағалығының бірден - бір төрешесі. Егер белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... жалған болуына
байланысты) сапасы нашар және зиянды тауарлар тез өтіп кетсе, онда ... ... ... да ... ... ... тамақтану проблемалары,
соның негізінде ұлттың денсаулығы мен қауіпсіздігі мемлекеттік бақылаудың
объектісі болмай тұра алмайды. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ... бақылаушылық қызметтерді ұстау
– міне осының барлығын бюджеттен қаржыландырылатын қоғамдық ... ... ... ... ...... қарсы реттеу және
әділетті бәсекелестікті қолдау /18/. Сыртқы ... ... мен ... ... яғни ... ... ... жағдайында
мемлекет орындайтын қызметтерге қарағанда бұл міндет ... ... ... ... теорияға негізделеді.
Мемлекеттің монополияға ... ... ... ... ... ... ... шығындармен – сату көлемін
азайтумен, ... ... жаңа ... үшін кіру ... Мысалы, АҚШ-та тресттерге қарсы саясаттың бастапқы акті 1890
жылы қабылданған «Шерман заңы» болды. Бұл заң ... ... ... ... ... ... келісім, бірігу немесе сөз байласу
негізінде шектеуге, сондай-ақ өндірісті монополияландыруға және ... ... ... Одан ... ... 1914 ... ... заңы мен
1950 жылғы Селлер-Кефовер заңында жосықсыз бәсекелестік, ... ... ... ... тәжірибесі ұғымдары нақтыландырылды және кеңейтілді
/19/.
Алайда, ... ... бұл ... ... және ... бір
мағынада бола бермейді. Теориялық тұрғыдан алғанда ... ... ... ... ... минималды тиімді көлемді анықтауға әсер
етуде қашып құтылмайтын түзетулер енгізуді есепке ... ... ... монополиялығын рұқсат етілетін деңгейін анықтауда жатыр. Сондықтан
да заң түрінде бір немесе ... ... үшін ... ... ... ... ... салаларда өмір бақи болмайды және ғылыми –
техникалық өркениеттің өсуімен өзгеріп отырады. Бұл ... ... ... ... ... ... сот тәжірибесінде есепке алынады. Бұл ... ... ... трактовкасы мемлекеттік қолдау саясатына немесе
белгілі бір салаларда өндірісті концентрациялаудың өсуін тежеуге байланысты
аумалы – ... ... ... салаларда ірі корпорациялар билік құратын ... ... ... тағам рыноктары бірнеше рет треске қарсы
заңды бұзушылар ... ... Іс ... мен соттық араласудың негізгі
себептері компаниялардың қосылуы және адал емес баға ... ... ... ... іс – ... жүрмейтін сфера ауыл шаруашылығы
кооперациясы ... ... 1992 жылы ... ауыл ... оның көп ... ... ... заңдылықты бұзғаны
үшін жауапкершіліктен босататын Акт шықты. Акт ауыл ... ... ... ... үшін ... ... кооперативтерде
сақтау мен өңдеуге, ... ... ... ... мен ... ... ... етеді. Бұл жағдайда ерекше
жеңілдіктер сүт кооперативтеріне берілген. Актіге сәйкес 1937 ... ... ... ... бойынша оларға, Шерман заңына
қарамастан, өнімнің сорты және ... ... ... ... ... ... ... қатар, ауыл шаруашылығы кооперативтік құрамаларының
маркетингтік ... ... ... Ауыл ... министріне
кооперативтердің бағаны негізсіз көтеруін шектеу құқы ... ... ... ... ... баға саясатын жүргізу
арқылы бәсекелестерге зиян ... Олар ... ... ... үшін ... жағдайда монополияға қарсы заң күшіне
еніп, олар сотқа тартылады.
Ауыл шаруашылығы кооперативтеріне берілген жеңілдік ауыл ... ... ... алушылар мен сатушылардың экономикалық
күштерін теңестіруге ... Атап ... ауыл ... ... бәсекелестік құрылымына ауыл шаруашылығы
шикізатын өңдеу және ... ... ... жоғары
концентрацияланған құрылым, ауыл ... ... ... ... ... және ... корпорацияларының көтеріңкі монополиялық
бағалары қарсы тұрады. Сондықтан кооперативтердің қолы ... ... ... ең кем ... ... ... нарықтағы монополияға
жақын жағдайдағы сату бағасын төмендетуден қрғауға қабілетті.
Таза әлеуметтік мәндегі азық – түлік ... ... ... азық – ... ... ... ... аталған. АҚШ-та
олардың құрамына азық – түлік талонын енгізу, балалар тамақтануының әр
түрлі бағдарламалары, ... мен ... үшін ... ... және
басқалар кіреді /20/. Азық –түлік талондары аздарға жеңілдік немесе ақысыз
азық – ... ... ... ... Балалар бағдарламасы бойынша
мектептерде, жазғы балалар ... ... және ... ... ... ... ұйымдастырылады.
Тұрғындардың осы тиісті категориялары үшін ізгіліктік ниетттегі бұл
бағдарламалар нарықтың жағдайына әсер етпей ... ... ... ... ... ... жабатын олар барынша қамтамасыз етілген
тұтынушылардың ... ... ... бағдар ұстайтын тұтыну
бағаларын барынша жоғары деңгейде ұстауға мүмкіндік ... ... ... ... ... өніміне сұранысты кеңейтетіндіктен фермерлерді
қолдаудың шаралары болып ... ... ... ... ... тағы бір маңызды
механизмі әлеуметтік – экономикалық укладта болғандықтан фермерлікті ... ... ... Оны ... жеке отбасылық фермаларды ауыл
шаруашылығындағы іскерліктің тиімді тәсілі ретінде әділетті қарастырады.
Өмірдің ... ... ... ... және әлеуметтік тұрақтылық, еркін
бәсекелестік сияқты әлеуметтік және ... ... ... Аталмыш концепцияның мемлекеттік саясатқа тікелей әсері жеке
алғанда, жоғарыда айтып кеткеніміздей, ... 7 ... ауыл ... ... ... ресми тыйым салынуынан, 8 штатында
олардың қызметін шектеуден көрінеді /19/.
Отбасылық фермаларды жақтаушылардың ... да бар. ... ... ... ... ... ... еске алмайды, ал
оның негізінде жүргізілетін фермерлікті қолдау саясаты фермалардың қосылу
және жинақталуының табиғи ...... ... ... ... пен ... төлеушілердің мойнындағы үлкен жүк болып
табылады.
Бұл екі бағыттың ... ... ... ... ... тұтастай алғанда ауыл ... ...... ... ... тағдырын анықтайтын болады.
Фермерлік табысты қолдаудың басты бағыты ... және ... ... ... ... ... ... ету болып
табылады. Оның қажеттілігі жоғарыда ... ... ... тенденциясынан, сондай-ақ ауыл шаруашылығы аралас салаларының
бағаға монополиялық үстемдік ... ... ... ... ауыл ... ... бойынша паритетті
аяқтауға арналған ... ... 1909- 1914 ... ... ... ... шаруашылық тауарларына 1909- 1914 жылдарда болған сатып алушылық
қабілетті қамтамасыз етуі тиіс ... ... ... анықтау сұраныс, ұсыныс және уақыттың өтуімен
әр түрлі салалардағы болатын еңбек өнімділігінің құрылымындағы ... ... ... ... да ... бағаны анықтау моделі
бірнеше рет өзгерді. Соңғы уақытта таза нарықтық, айырбас паритеттің орнына
тауарларды ... ... ... ... ... ... ... әдіс келді. Сонымен қатар басқа салалармен
салыстырғанда өндіріс ... ... ... ... ... ауыл ... ... едәуір үлесін тартып алу ... ... ... ... ... ... ... нарықтық мүмкіндіктердің теңдік қажеттігі идеясы
қалыптасты. Оны әр түрлі ... ... ... түрде қолдайды. Атап
айтсақ, АҚШ-та ол жергілікті ... ... үшін ... құру үшін белсенді күресетін ұлтттық фермерлік ұйымның
негізгі қызметі болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... осы концепцияның
ішінара жүзеге асырған жұмысы болып ... ... ... ... ... және ... ... үлкен маңызы бар келесі түрі ... даму ... ... табылады. Айталық, АҚШ-та селолық даму ... ... ауыл ... ... ... ... село ... өмірінің сапасы мен игілігінің арту деңгейі болып
табылады /20/.
Бұл бағдарламалар тұрмыс дәрежесін ... ... ... ... ...... құрылыс, коммуналдық қызмет,
еңбекпен қамту мәселесі сияқты селолық тұрғындардың осындай про блемаларын
шешуге жұмылдырылған. Осы мақсаттар үшін әр ... ... ... несиелендіру және бюджеттік қаржыландыру жүйесі пайдаланылады.
Жоғарыда көрсетілген мемлекеттік реттеудің ... ... ... ... ... ... ... ұйымдарының жүйесі
ұйымдастырылған. Мысалы, АҚШ-та ауыл ... ... ... ... ... су ... және басқа табиғи ресурстар, селолық
жерлерді дамытуға көмектесу, ... ... ауыл ... ... ... ауыл ... шикізаты мен азық – түліктің
сапасына кешенді кешенді бақылау ... ... ... ... үшін әр жылы ... ... және бағаны қолдау жөніндегі
бағдарламаларды жүзеге ... ...... ... ... ... ... басқаратын Фермерлік несие әкімшілігі,
бірнеше ведомстволардан: селолық тұрғын үй жөніндегі ... ... ... ... ... ... елді ... мен
селолық аудандарды дамыту ... ... ... қамсыздандыру
жөніндегі федералдық корпорацтя, ... ... және ... ... ... ... ұйымдардың өз атаулары- ақ олардың
қызметтерінің бағыттарын айтып ... ... ... үй жөніндегі әкімшілік барынша жеңілдік
жағдайында коммерциялық несие алуға мүмкіншілігі жоқ ... ... ... Селолық электрлендіру жөніндегі әкімшілік – бұл селолық жерлерде
өздерінің займдарын беру ... оны ... ... ... ... ... ету жолымен электрлендіру мен телефон байланысын қаржыландыруға
көмектесетін несиелік мекеме. Өнімді қамсыздандыру жөніндегі Федералдық
корпорация ... ... ... ... су ... мен өртке,
ауыл шарушылығының зиянкестерінен болатын жағдайларға байланысты ... ... ... ... ... және инспекция қызметтеріне
мыналар кіреді: ауыл шаруашылық кооперативтері және ауыл ... ... мал ... және ... ... ... астық Федералдық инспекциясы және азық – түлік инспекциясы.
Ауыл шаруашылық кооперативтері қызметі ауыл шаруашылық кооперативтер
ұйымдастыруда консультациялық және ... ... ... және ... ... ... Ауыл ... маркетингі қызметі ауыл
шаруашылығы өнімінің сапасын қалыпқа түсіру мәселелерімен ... ... ... ... ... және мал зиянкестерінің
және ауруларымен күрес жүргізеді. Астық инспекциясының Федералдық қызметі
астық қалпы туралы заңның сақталуын ... Азық – ... ... ет пен ... ... ... оның ... мазмұнына
сәйкестігін бақылайды. Азық –түлік және ... ... ... ... әр ... ... үшін жеңілдік тамақтандыру
жөніндегі бағдарламаларды жүзеге ... ... ... ... жүргізеді /21/.
Ауыл шаруашылығы министрлігіне ұлттық ормандарды, сондай-ақ ... бар ... мен жер ... ... орман қызметі
бағынады.
Тауарлы – несие корпорациясының қызметі фермерлік табыстарды қолдауға
бағытталған.
Қысқасы, қазіргі заманғы агробизнесте мемлекеттік ... ... ... ... ... ... маңызды ерекшеліктерін
атап өту қажет. Нарықтық тегерішті толықтыра және ... ... ... ... оның негізі сұраныс пен ұсыныстың негізінде баға
белгілеуді бұзбайды. Өте сирек болып ... ... ... ... ... ... айтпағанда нарықтың тегерішін бұзатын
директивтік тапсырма, бағаның үстінен жаппай ... ... ... мен тұтыну заттарын натуралдық бөлу сияқты іс–қимылдарға жол
берілмейді. Шын ... ... ... ... ... ... жатса керек. Сондықтан аграрлық саясатты жүзеге асырудың шетелдік
тәжірибесін ... жөн ... ... саясатты жүзеге асырудың шетелдік тәжірибесі
Қазақстандағы ... ... ... ... өте қажетті және негізгі алғышарты болып табылады. ХХ
ғасырдың 90 жылдарындағы ... ... ... 30
жылдардағы АҚШ-ның және соғыстан кейінгі 40 жылдардағы ... ... ... ... жиі салыстыратын. Сондықтан да, осы
дамыған елдердің ауылшаруашылығындағы дағдарыстан және төтенше ... ... ... және ... ... ... үшін
пайдалы болуы мүмкін. Осы тұрғыдан қазіргі таңдағы дамыған ... ... шығу ... мен ... өндірісін
реттеудегі мемлекеттің рөлін және Қазақстандағы ауылшаруашылық өндірісін
дамытудағы мемлекеттің қолданып жатқан шараларына тоқталып өтейік.
АҚШ-та ХХ ғасырдың 30 ... ... ... алу қабілеттілігін
қалыптастыру және ауылшаруашылық өнімдерінің ... ... ... ... қолайлы жерлерді және мал басы санын ... ... ... ... олар ... қарыздарының 2 млрд. долларға дейінгі
пайызын төлеуге ... ... ... жаңа ... 1938 ... ... ... асырылды. Бұл
тұжырымдамада баға деңгейін артық өнімдерді жою жолымен емес, сатылмаған
ауылшаруашылық өнімдері үшін ... ... ... ... ... ... Үкімет фермерлерге сырттан келетін сыйлықтармен көтермелеу
көрсету арқылы, өзге елдерге бидай мен ... ... ... ... ... Осы ... ... сауықтыруға бағытталған шаралардың
нәтижесінде, фермалардың шығынға ұшырауы ... ... ... фермерлердің мемлекеттік сыйақыларын ... ... ... ... дейін өсті.
Қазіргі таңда АҚШ-та ... ... іске ... ... ... штаттардың ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істейді. Бірақ ол Федералдық
әкімшіліктің құрамды бөлігі ретінде ауылшаруашылық өнімдерін ... ... әсер ... ... ... ... табылады. Бұл Федералдық
министрліктердің түрлі жалпыұлттық аграрлық бағдарламаларды іске асыру үшін
қаржы үлестіруі арқылы орындалады. Бұл ... төрт ... ... ... сатуға болатын, ең кіші бағаны орнататын кепілді баға
бағдарламасы. Сатылмай қалып кеткен тауарларды ... ... ... ... ... ... шектеулілігі ауылшаруашылық өндіріс
көлемінің ... ... ... ... ұлғайтуға бағытталған.
Сонымен қатар басқа да ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу үшін керекті ... ... ... ... ... олардың жинап алған
өнімдеріне ең төменгі ... ... ... береді.
ІІІ. Тікелей төлемдер Федералдық министрліктердің ... ... ... ... ( ... белгілі бір тауардың
сатылу бағасы кепілдік берілген баға деңгейінен төмен болған жағдайда). ... ... ... ... ... ... ... үлес, шетелдерде өндіріліп ішкі нарыққа енгізілетін
тауарлар санын ( көбіне қант өнімдерін ) шектейді.
АҚШ-та қолданатын ... ... ... ... ... ... ... және еңбек ресурстарын пайдалану үшін қаржы
қаражаттарымен қамтамасыз етіледі.
Ауылшаруашылығы, оның ... егін ... мен ... ... ... ... дами алмайды. Ауылшаруашылығында
негізгі қорларды молайту және ғылыми-техникалық прогресс өлшемімен олардың
құрылымын жетілдірудің ... көзі ... ... ұзақ ... ... қажеттілік те жоғары. Сондықтан ... ... ... ... ... болса, несиенің рөлі де
соншалықты мәнді. М.А.Яхьяевтің ... ... ... 50 ... фермерлердің жылдық капитал салымының тек 12%-ын ғана құрады, ал 80
жылдары 40%-ға жетті. Бүгінде АҚШ-тың ауылшаруашылық кәсіпорындары ... ... ... ... 80%-ға ... ... мүлік сатып алуда келісім сомасының 70%-на дейін, мал алуда –
50%-на жуық, айналым ... әр ... ...... ... ... /22/.
АҚШ-тағы аграрлы өндірісті мемлекет тарапынан ... ... ... ... ... ... маңыздылығы туралы М.Л.Лишанский
мен И.Б.Маслова «өзінің бүкіл даму тарихы бойында несие жүйесі сол бір ғана
міндеттерді ... ... ... фермерлер мен кәсіпорындарға
жеңілдік пен несиелік ресурстар алуға мүмкіндік әперді; ... ... ... ... ... ... ... фирмалары
мен компанияларының жеке меншік капиталдарын тартты» деп атап көрсетті
/23/.
Соңғы елу ... ... ... ... ... ... ... бірақ басымдылық жағдай келесі екеуінде болды:
a) табыстарды тұрақтандырудың федералды бағдарламасынан бөлінетін және ... ... және ... ... ... ... ... қолдау бағдарламасы;
b) бюджетте жеке бөлінбейтін, басқа да жекеленген, әсіресе әлеуметтік
сипаттағы бағдарламалардан құралатын азық-түлік ... ... ... ... ... ... ... бағдарламадан басқа тағы 15-17-ге жуық ... ... ... ... ... жүйесін дамыту,
насихат пен өндіріске енгізу, ... ... ... ... жерлерді әлеуметтік тұрғыдан дамыту және ... ... ... ... ... және ... ие ... Ауылшаруашылық министрлігінің немесе оның
бөлімшелері бойынша Тауарлы-несие корпорациясы ... (ТНК) ... ... Одан басқа, ауылшаруашылық несие ... ... ... ... ... ... ... фермерлік несие жүйесі , фермерлер жөніндегі әкімшілік және
басқалар жатады. Егер ... ... ... ... арқылы мақсаттық бағдарланып отырса, ол ... ... ... ... ... ... отырады. Бұл
жағдай АҚШ-тың федералды бюджетінен белгілі бір ауылшаруашылық өнімін
өндіруді экономикалық тұрғыдан ... ... ... бірінші кезекте
қаржыландырылса, ал тауарлы несие корпорациясы сол ауылшаруашылық өнімдерін
ішкі нарықта бақылап ... ... ... 90 ... ... ... деген ұғым көп қолдаланыла бастады. Бұл ұғым ... ... үш ... ... ... ... ... пен
табыстылықты жоғарылату, табиғат ресурстары мен қоршаған ортаны сақтау және
экономикалық маңызды шаруашылықтарды қолдау.
АҚШ-та 90 ... ... даму ... ... ... ... енгізілді. Атап айтқанда,
инновацияға байланысты мүмкін болатын тәуекелділіктен өндірушіні ... ... ... қарастырылған. Сондай ақ, ауыл ... ... ... барынша прогрессивті тәсілдеріне көшуді
жеңілдету үшін ... ... ... ... ... ... көзделуде.
Шешуші міндеттердің бірі жаңа ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Қазақстан үшін Батыстың дамыған елдері, әсіресе Францияның
агроөнеркәсіп ... ... ... білу ... Бұл ... ... әдісі неғұрлым тиімді ... ... ... ... ... Одақтың бірлік баға саясаты
негізінде іске асырылады, түрлі тікелей дотациялар мен ... ... және ... ... ұсынылады. Бәсекеге қабілеттілікті қолдау,
экспорттық ... ары ... ... үшін ... шарттар құру,
ғылым және техника жетістіктерін енгізу агроөнеркәсіп кешенінің басымды
бағыттары болып табылады.
Әлемдік экономиканың ... ... және ... ... кеңеюімен Франция өзінің Евро Одақтағы серіктестіктерімен біріге
отырып жаңа ... ... ... жобасын дайындауды аяқтады.
Ол ауылшаруашылық өнімдерін сатып алу бағасының ары қарай төмендеуін (10-30
%) және ауылшаруашылық тауар өндірушілеріне тікелей ... ... ... ... ... негізі болып жанұялық фермалар
табылады. 2001-2004 ... ... ... шоғырландыру және
мамандандыру процестерінің қатаң түрде ... ... ... саны 40 %-ға ... ал ... ауылшаруашылығындағы егіс
алқабының орташа көлемі 19 га-дан 39,1 га-ға дейін өсті. Негізгі ... ... ірі ... ... ... олардың үлесіне
ауылшаруашылық өнімін өндірудің 60 %-дан астамы кіреді.
Ауылшаруашылық өнімін ... ... ... ... ... мамандандыру байқалады. Францияның ауылшаруашылық өндірісі
өте тиімді, өйткені онда басқарудың ойластырылған аграрлы заңдылықтарымен
бекітілген ... ... ... бар. Оның ... ұйымдық, қаржылық аспектілерімен мемлекеттік, аралас және
жеке ұйымдардың бір тобы ... ... ... ең ... деңгейде қолдайтын - Жаңа
Зенландия ... ... де ... ... Жаңа ... көп уақыт бойы әлемнің агроэкономикалық қоғамымен талқыланып ... ХХ ... 70 ... Жаңа ... ... ішкі өндірісті
қорғауға байланысты, әсіресе ... ... ... ... ... ... Импорттық алып келулерге қатаң сандық
шектеулер қойылды, пайыздық ставка ... ... ... ... Бұл ... ... өндірістік шығындардың өсуіне
алып келді. Ауылшаруашылық саласындағы табыстың төмендеуіне байланысты
мемлекет фермерлерге ... ... ... іске ... ... Біртіндеп
қолдаушылық көрсету саясатының шығындары көбейе ... 1984 жылы ... ... көлемін мемлекеттік бюджет төлей алмайтын дәрежеге ... ... ... саясат реформасы бастапқы орында тұрды.
1985 жылы Жаңа Зенландия үкіметі ауылшаруашылықты мемлекеттік қолдау
шараларының ... ... ... өзгерту ауылшаруашылық
өндірісіндегі жұмыссыздықтың өсуі мен ... ... ... алып ... Осы ... ... нарықта жаңазенландиялық
агроазықтүліктік экспорттың негізгі тауарларының бағасы түсе ... ... ... ... тоқтатумен жер құнының бағасы түсе бастады,
ол фермерлердің несиелеу мүмкіндіктерінің төмендеуіне алып ... ... жаңа ... тез бейімделді. Өндіріс құралдарын сатып
алуға кететін шығындар азая ... оның ... ... ... ... ... өздерінің тәуекелділікті басқару техникасын неғұрлым
жақсартып алды және өздерінің өндірісін әртараптандыра бастады.
Дағдарыстан өтуде ... ... ... ... ... ... ... үкіметке бағынбайтын бір топқа шоғырланды.
Өндірушілер тобының белсенді қызметтері арқасында Жаңа Зенландияның
агроазықтүлік өнімдерінің экспорты ... ... Бұл 1985 ... ... ішкі ... ... ауыстыруылуына алып келді.
Агроазықтүліктік экспорты 1985 жылмен 1995 жылдар аралығында 63 %-ға ... ... ... ... ... да экспортты ұйымдастыруда маңызды рөлді
атқарады.
Басындағы дағдарысқа қарсы реформалар ... ... ... болатын, бірақ оларды орындау процесі кезінде мемлекет
екі бағдарламаны қабылдады. Біріншіден, 20 %-дай ... ... ... ... ... ал кейіннен оларды сызып
тастады. Екіншіден, Жаңа ... ... ... ... ... ... ... қайта өңдеуге) ауысып отырған
фермерлерге, бір рет ... ... ... ... ... көрсету
бағдарламасын енгізді. Осындай ... ... ... ... ... ... үлесі және оның бәсекеге
қабілеттілігі арта ... ... ... дамытудың негізі – ондаған
фермерлердің жұмысын реттейтін ... ... ... ... ... ... тәуелсіз – ол ... жеке ... ... өткізумен, фермерлердің салымдарын сақтаумен, оларды
жаңа технологиялармен оқытумен, несиелендірумен, сақтандырумен айналысады,
құралдар мен техниканы, кейде ... ... ... ... ... беру ... сату ... мәмілелер жасауға көмектеседі, өндірісті
тиімді жүргізуге ықпал етеді.
Жапониядағы ... ... ... ... ... ... ... экономикалық мүддені қамтамасыз етеді.
Базалық қорғау құралы ретінде импорт тарифтерінен басқа өтем алымдары,
акциздер, салықтың ... ... және ... шектеулер көрінеді.
Мәселен, Финляндияда азық-түлік тауарларының ішкі нарығы тек кеден баждарын
алумен ғана емес, ... ақ ... ... ... ... ... жергілікті фермерлерге өзінің өнімдерін әлемдік
бағалардан едәуір артық бағалармен ... ... ... ... және
теңестірілетін салық түрлері де болады.
Сондықтан да Финляндия азық-түлікпен өзін қамтамасыз ету ету деңгейі
жөнінен алдыңғы ... ел ... ... ... баж бұл жерде өте
қарапайым рөлді атқарады, өйткені барлық кеден ... 80 ... өтем ... және ... ... салық құрайды. Мұның өзі осы
елге тән ауыр табиғи-климаттық жағдайларда ауыл шаруашылығының тиімді жұмыс
істеуі үшін жағдайлар жасайды ... ... ... федералдық және провинциалдық
үкіметтердің ортақ араласуымен қалыптасады. ... ... ... ... ... ... ... провинциялық бюджеттердің
есебінен қаржыландырылады.
Өндірілген дәнді дақылдардың барлығы 1935 жылы құрылған ... ... ... ... Wheat Board» ... ғана ... ... Федералдық үкіметтің келісімімен жыл сайын бидайдың ... ... сол баға ... ... оны ... ... Егер де
жыл аяғындағы ... ... ... жыл ... ... төлеген бағасынан төмен болса, онда олардың арасындағы
айырмашылықтар федералдық ... ... ... қатар Канадада сүт, жұмыртқа және құс ... ... ... түрлі төлемдер, квоталар және импорттық шектеулер (сұйық
сүтті импорттауға тиым салынған) қолданылады. Фермерлермен өндірілген сүт,
жұмыртқа, құс ... ... ... ... ... ... сүт ... үшін, үкіметтік сүт өнімдерін бақылайтын Канадалық
комиссия орталығы федералдық бюджет ... сүт ... ... төлемдерді төлеуді айқындау ... ... ... Зеландиядағыдай Канада мемлекетінде де 1980 ... ... ... ... ... агроазықтүліктік секторды
мемлекеттік қолдау деңгейінің қысқартылуы туралы сұрақ туындады.
1995 жылы канадалық ... ... ... ... ... 20 %-ға ... туралы бағдарлама қабылдады.
Ауылшаруашылық өнімдеріне көліктік демеу ... ... күші ... Сүт ... ... ... (субсидиялар)
екі жылға дейін 30 %-дай мөлшерінде төмендетілді. Бірақ мұндай ... ... ... ... ... өндірушілерінің жағдайына
кері әсерін тигізбеді.
Бұл ... ... ... 1995 жылы қол ... көптеген провинцияларының арасындағы агроазықтүліктік өнімдер
саудасындағы барлық аймақаралық тосқауылдарды жою ... ішкі ... ... ... ... ... ... бір мезгілде Канадалық үкімет
өндірілетін өнім сапасын жақсартуға әсер ... ... ... кететін шығындарды үш есеге дейін ұлғайтты,
сонымен қатар қолдау көрсету деңгейінің ... ... ... ... ... ... бағдарламасын қабылдады.
Сондай ақ ХХ ғасырдың 30 жылдарында Германия ... сол ... ... екі рет ... әлеуметтік нарықтық
шаруашылық моделі де қызығушылықты тудырады. Бірінші рет бұл ... ... ... аралығында ғалым және ... ... ... болған Людвиг Эрхардтың ұсынуымен Батыс ... ... рет 1990 жылы ... ... ... ... нарықтық
шаруашылық моделінің негізгі принциптері фрайбург мектебінің басқарушысы
Вальтер Ойкеннің ойымен құрастырылған.
Оған жататындар:
• жеке ... ... ... бәсекелестік;
• бағаны қалыптастырудың еркіндігі;
• ақша айналымының тұрақтылығы;
• кәсіпкерліктердің өзіндік экономикалық ... ... орны мен ... ... ... ... ... маңызы зор.
Бұл жоба-жоспар, ... ... ... ... өте тиімді
елдің барлық өмір сүру және аграрлы сферасына әсер ететін ... және ... ... ... ... және ... жүргізілген дағдарысқа қарсы реформалар қоғамның белсенді ... ... ... шешуді қолдану және іске
асыру ... ... ... ... ғалымдарының
ұсыныстары мен дайындауларына мойын ұсынусыз ... ... ... ... ... ... дамудың басымдықтары бойынша Эксперттік
орталық құрылды /24/.
Шығыс Европадағы ... ... ... ... нарықтық шаруашылық ... ... және ... ... ... ... бірде бір дамыған елдерде тек сұраныс
пен ұсынысты ғана реттейтін еркін нарықтық баға жоқ.
Нарықтық ... ... ... ... және ... ... ... реформалардың әдістемесі, стратегиясы және тактикасы
салдарынан дағдарыстық ... өту ... ... алу тәжірибесі
көптеп жинақталған. Әрине, Қазақстандағы және басқа ... әр ... ... ... тарихи және әлеуметтік-экономикалық пайда
болу шарттары бір-бірімен сәйкес келе бермейді. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... қарсы басқару процесін және оның іске ... ... ... ... ... ғасырдың 90 жылдарында болған дағдарыс халық шаруашылығының барлық
саласын, соның ішінде ел ... ... орын ... ... да ... АӨК - ... ... ең сорақы көрінісі болып
ауылшаруашылық кәсіпорындарының қаржылық тұрақтылықты қайта құрулары және
өтелмеген төлемдер болды. ... ...... ... ... өтей ... ... табылады. Ол өндірістің өнімдерді өндіру мен
таратуды ... ... ... айналымдарындағы жөнсіздіктерден
туындайды.
Қазақстандағы көптеген экономистердің ... ... ... ... ... өте баяу және ауыр өтуде.
Шетелдердегі аграрлық секторды мемлекеттік реттеу ... ... ... ... ... әкеледі:
- Қазақстан экономикасының аграрлық секторын дамыту, сондай-
ақ Қазақстанның әлемдік азық-түлік нарығымен өзара қарым-
қатынасы отандық ... ... ... қолдау,
ішкі нарықты қорғау, өндіріс технологиясын стандарттау мен
өнім сапасын сертификация ... ... ... ... ... ... ... мен фермерлерді
қолдаудың тұрақты қызмет етіп тұратын жүйесін жасау алдыңғы
қатардағы шетелдердің ... ... ... елдерден,
оның ішінде Қазақстанның да аграрлық секторының алда
тұруына мүмкіндік ... ... ... ... ... ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫНА
СИПАТТАМА ЖӘНЕ ОНЫҢ ДАМУ БАРЫСЫН ТАЛДАУ
2.1 Республика агроөнеркәсіп кешенінің даму ... және ... ... ... ... ... талдау
Қазақстан – Орталық Азиядағы ең ірі мемлекет, оның халқы 15 млн,
аумағы 272,5 млн га, оның 225,6 ... ауыл ... ... ... көлемі жағынан әлемде тоғызыншы орында, ТМД ... ... ... ... ... Бұл дегеніміз оның жері бұрынғы 13 одақтас
республикалар жерінен ... Әлем ... ... ... құрай отырып,
Қазақстан жер шарының 2 пайызын алып жатыр.
Қазақстан өзінің әлеуметтік– экономикалық, ... және ... ... 5 өңірге (2003 жылға дейін «аймақ» деп аталатын
еді) бөлініп сипатталады.
Солтүстік өңір – ... ... ... ... ... ... жер көлемі 56,5 млн га, халқының саны 3082 ... ... ауыл ... ... ... ... негізгі
бағыты – астық шаруашылығы.
Батыс өңір – Ақтөбе, Атырау, Батыс ... ... ... жер ... 73,6 млн га, ... саны 2083 мың. ... өндірілетін жалпы өнімдегі (ЖӨ) үлесі 8,4%, негізгі бағыты –
мал және өсімдік шаруашылығы.
Шығыс өңір – ... ... ... ... ... ... бірге)
аумағын алып жатыр, жер көлемі 28,3 млн га, халқының саны 1456 мың. Ауыл
шаруашылығындағы ... ... ... ... бағыты – мал шаруашылығы.
Орталық өңір – Қарағанды облысының (бұрынғы Жезқазған ... ... алып ... ... ... 42,8 млн га, ... саны 1331 мың. ... үлесі 4,9%, негізгі бағыты – мал шаруашылығы.
Оңтүстік өңір – Алматы, ... ... және ... ... ... ... ... 71,1млн га, халқының саны 5884 мың.
Қазақстан өңірлерін жалпы сипаттай отырып, олардағы егістік ... ... ... құрылымын ұсынамыз. Қазақстан ауыл шаруашылығы
кәсіпорындары ... ... ... ... ... ... ... өндірісінің үлесі жоғары. Оған ... ... ... да ... бар – ... ... егістігі 82%, ал мал
азығы дақылдары онша көп емес, олар мал ... ... ... ете ... Дәл осы ... ауыл шаруашылығы кәсіпорындарында
мал басының шоғырлану деңгейінің төмен екендігін анықтайды.
Әрине, бұл көрсеткіштер ... ... ... ... толық
сипат бере алмайды. Ауыл ... ... ... ... жан- ... етіп ... көрсеткіш өндірілген жалпы
өнім (ЖӨ) көлемі болып табылады. Ол ресурстарды пайдалану мен ... ... және ... ... ... ... көрсетеді.
Республика бойынша 1 кәсіпорынға орташа 38,7 млн теңгенің ЖӨ-і ... ... 85%-ы ... ... ... Ал, ... және ... облыстарда бұл көрсеткіштер өте төмен – бір кәсіпорынға 15-20
млн теңгенің ЖӨ-і келеді.
1 кесте - ... ... 1 ауыл ... кәсіпорнына
келетін жалпы өнім, 2006 жыл*
|Өңірлер мен ... ... ... |Өнімдердің үлес |
|облыстар ... | ... % |
| |ЖӨ, млн тг. | | |
| | ... |мал ... |мал |
| | ... ... |шаруа-ғы |шаруа-ғы |
| | ... ... | | ... |73,8 |67,4 |6,4 |91,3 |8,7 ... |81,2 |75,0 |6,1 |92,4 |7,6 ... |80,6 |73,8 |6,8 |91,6 |8,4 ... |32,7 |20,4 |12,3 |62,4 |37,6 ... Қазақстан |73,0 |68,9 |4,0 |94,5 |5,5 ... |20,0 |16,9 |3,1 |84,5 |15,5 ... |21,4 |17,8 |3,6 |83,2 |16,8 ... |9,4 |4,2 |5,3 |44,2 |55,8 ... Қазақстан |21,6 |20,4 |1,2 |94,4 |5,6 ... |9,4 |0,02 |9,4 |0,2 |99,8 ... ... |53,2 |23,6 |29,7 |44,3 |55,7 ... облысы)| | | | | ... |49,5 |36,6 |12,9 |74,0 |26,0 ... | | | | | ... | | | | | ... |15,1 |11,1 |4,0 |73,6 |26,4 ... |24,0 |12,8 |11,2 |53,2 |46,8 ... |21,7 |19,3 |2,4 |89,1 |10,9 ... |23,6 |21,7 |1,9 |92,1 |7,9 ... Қазақстан |8,0 |7,1 |0,8 |89,4 |10,6 ... ... |38,7 |32,8 |5,8 |84,9 |15,1 |
* ҚР ... ... ... материалдарынан
Шындықты айтатын болсақ аграрлық реформа және соның нәтижесіндегі
қайта ұйымдастыру ... ... ... ... алып ... және ... тек жарналар бойынша бөлумен ғана шектелді. Бұл жағдай
өндірістің шоғырлану деңгейінің ... ... ... оның
тиімділігінің төмендеуіне және кәсіпорындарды бәсекеге қабілетсіздікке алып
келді.
Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы кәсіпорындары ЖӨ көлемі, жер ауданының
мөлшері, мал ... саны және ... ... ... (көп ... ... ... мамандандырылған шағын кәсіпорын ретінде жұмыс істеуде:
– олардың 62% - ында ЖӨ көлемі 1 ... ... 9-30 ... ... 47% - ында айдалатын жер мөлшері 110 гектар, тек 8%-ында
ғана 15-16 мың ... ... 29% - ында ғана ірі қара бар (1028 ... ... ... ... 54% - ында фермадағы малдың саны 98-230 бас;
– қой шаруашылығы 16% кәсіпорындарда (595) шоғырланған, олардағы ... қой саны 130-460 ... ... ... жер ... ... - ... үлесі өте жоғары (82%),
ал мал азығы дақылдары өте аз болғандықтан мал шаруашылығының
дамуын ... ете ... ауыл ... ... ... ... баға беру керек, олардың оңтайлы көлемдерін (мөлшерін) анықтау қажет.
Осыдан барып ауыл шаруашылығы ... орта және ірі ... ... ... ... – экономикалық негіздерін
дайындау ... ... ... ... ... ұлан-ғайыр территориясының бар
болуымен, ауыл ... ... ... мен ... ... тигізетін аймақтық-климаттық жағдайларының әр түрлілігімен
сипатталатын күрделі ... жүйе ... ... Оған ауыл ... ... бөлігін жұмыспен қамтамасыз ету,
қажетті инфрақұрылымды құру міндеті жүктелгені белгілі. Сондықтан ... ... ... ... ... ауыл халқының (республикадағы
тұрғын халықтың 43%-ы) күйзелісі түсінікті де.
Республиканың ... ... ... бастағаннан бергі өткеніне
көз салсақ, әлеуметтік-экономикалық реформалар, оның ішінде аграрлық
секторда да ... ... ... Экономиканы ырықтандыру шаруашылық
өмірінің барлық саласына әсер етіп, нарықты, оның ... ... ... ... тауар-ақша, бөлу, жер
қатынастарын ұйымдастыруға байланысты көптеген экономикалық проблемаларды
шешуді талап етті. Оларды шешу ... ... ... ... жүзеге асты. Сол өзгерістердің республика экономикасында өзіндік
орыны бар аграрлық ... ... оңды ... бұл – көп ... ... сипат алып, нарықтық қарым-қатынас шаруашылықтардың ... ... ... ... экономикалық механизмінің негізгі
элементтері жаңаша ... ие ... ... ... ... ... ... оң шешімін таппаған проблемалар әлі де
жеткілікті. Солардың салдарынан ауыл шаруашылығы ... ... ең ... ... ... ... қатынастың алғашқы жылдары
біршама тұралап қалғаны белгілі. Ал қазіргі уақытта аграрлық ... ... ... ... ... даму ... жоғарылай бастады. Оны
республиканың аграрлық секторының даму барысын айқындайтын мәліметтер
айғақтай ... ... ... өнімі 2004 жылы 694,7 млрд.тенге. деңгейіне
жетті. 2003-2004 жылдардағы салыстырмалы ... ауыл ... ... ... ... көлемі 1995-1998 жылдардағы орташа жылдық деңгейден
31%-ға, ал ... ... ... ... ... 11% артық болды.
Оны төмендегі диаграммадан көруге болады (Сурет 1).
Өндіріс ... ... және ауыл ... даму ... қарамастан ішкі жалпы өнімдегі (ІЖӨ) ауыл ... ... ... ... мен ... ... ... жоғары
қарқынының аясында 7-8 %-ға дейін қысқарған (сурет 2).
Шаруашылық жүргізу жағдайы мен ... ... ... ...... ... ... Ол өсімдік шаруашылығында 7-46
% аралығында, ал мал шаруашылығында әлі де болса тұрақсыз болып қалып отыр
(сурет 3).
Ауыл ... ... ... инвестициялардың өскеніне
қарамастан, олардың экономикадағы инвестициялардың жалпы көлеміндегі үлесі
1,3-1,5 % деңгейінде қалып отыр және оның ... ... ... ... (сурет 4).
Агроөнеркәсіп кешенін қолдауға 2003-2005 жылдары бөлінген қаржылық
ресурстар көлемі Мемлекеттік азық-түлік бағдарламасына ... ... Бұл ... ... халқына жолдаған ... ... жыл ... өсім 9-10 ... ... құрады (сурет 5)
Қазақстанда 1 га егістік жерге шаққанда ауыл шаруашылығына мемлекет
тарапынан қолдау көрсету үшін ... ... (14,6$) ... ... 6 есе, ... (412$) салыстырғанда 30 есе, ЕуроОдақ (1112$)
елдерімен салыстырғанда 77 есе, ... ... 260 есе аз. ... ... ... ауыл ... ... (2001ж.) дамыған
елдермен салыстырғанда біршама жоғары (8,7%), атап ... ... ... – 2,3%, ... – 1,3%, ... – 2,9% ... ... өнімдерін өндіру 2004 жылы 356,0 млрд. теңгеге ... ... АҚШ ... ... бұл өңдеуші өнеркәсіп құрылымының төрттен бір
бөлігін құрайды. Соңғы үш жылда ... ... ... ... 6,5% ... ... отыр ... 7).
Азық-түлік өнімдерін өндіру
Сурет 7
Ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу көлемі мен ... ... ... жылға артып келеді. Мәселен, 2004 жылы 2002 ... ... майы –3 ... ... қойыртылған сүт - 2,5 есе, жеміс-
көкеніс консервілері – 2,1 есе, колбаса өнімдері – 1,6 есе, қант ... – 1,5 есе, сүт пен ... - ... сары май 28,7% -ға ... ... 8).
Сурет 8
Өндірістің жалпы көлеміндегі ауыл шаруашылығы өнімдерін ... ... ... ... ... ет 15,2%-ға дейін, сүт 20,5%-ға дейін, астық ... ... ... ... ... ... ... алғанда, аграрлық сектор жеміс-жидектерден басқа негізгі азық-
түлік өнімдеріне деген халықтың қажеттілігін ... ... ... етеді, жеміс-жидектермен қамтамасыз ету ... ... ... 10 ... ... орай ... ішкі ... импорттың үлесі барған сайын
азайып келеді. Бұл ... да ... ... ... бола алады. Ендігі кезекте зерттеу объектісі ретінде алынған Жамбыл
облысының аграрлық секторының даму барысына саралау жасайық. Ал ... ... ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы саласының даму жағдайына сипаттама береміз. Сол ... ... ... аталып өткендей, республика-облыс-аудан деңгейідегі
аграрлық саясаттың жүзеге асу барысын талдаймыз.
Жамбыл облысы – ... ... және оның ... ... бірі болып агроөнеркәсіп кешені табылады.
Соңғы жылдары Жамбыл облысында ... ... ... ... ... және ... өңдеу өнімдерін өндіруді
ұлғайтуда ... ... ... ... импорттық деңгейі
төмендеуде, ал ауылшаруашылық техникаларымен және құралдарымен жабдықтау
деңгейі ... ... (ары ... – АӨК) ... ... дамуы
жағынан қолданылған іс шаралар ауыл шаруашылық өндірісінің ары ... оның ... ... және ... ... ... етуге әсер етті.
АӨК-нің тиімді жүйесін және ... ... ... ... ... ... жылдарға арналған облыстық «Ауыл» азық-
түлік бағдарламасының қойылған мақсаттары негізінен тиімді іске ... ... мен ... ... ... және ... ... ауыл шаруашылық өндірісінің әртараптандырылуы жүзеге асуда.
Салаларының табыстылығы мен өнімділігіне бағытталған ... ... ... және ... ... оның инфрақұрылымының
дамуын және салалық кластерлерді қалыптастыруды талап етеді.
Аграрлық сектордың аграрлық өндірісті ... ... ... ... негізгі түрлерінің тиімділігінің өсуіне
негізделген бәсекеге қабілеттілікпен қамтамасыз етілуі оның тұрақты дамуын
қалыптастыруды ... ... ... ... болып агроөнеркәсіп кешенінің неғұрлым
бәсекеге қабілетті салаларында кластерлік ... ... ... ... табылады. Осының нәтижесінде агротехнологиялар деңгейі және
өндірілетін өнімнің ... ... ... ... табыстары
мен қосылған құны жоғарылайды.
Аграрлы өндірістің тұрақтылығы – ... ... және ... қауіпсіздігінің негізі.
Агроөнеркәсіп кешені экономикасының қазіргі жағдайына біраз талдау
жүргізіп өтетін болсақ, соңғы бес жылда ( ... ... ... ... бар. ... ауылшаруашылық өнімінің көлемін төмендегі 11-ші
суреттен көруге болады.
Жалпы ауылшаруашылық өнімі
Сурет 11
Жоғарыдағы 11-ші суреттен көріп отырғанымыздай экономиканың ... ... ... ... ұлғаю үрдісі сақталған. 2005
жылы 44,2 млрд.теңгеге жалпы ауыл шаруашылық өнімі ... бұл ... ... ... 100,1 %-ды, ... ... 102,7 %-ды, 2002
жылға шаққанда 112,6 %-ды, 2001 жылға шаққанда 119,2 %-ды, 2000 ... 114,0 %-ды ... ... егіс ... құрылымы мәнді түрде
оңтайландырылуда, ауылшаруашылық өнімдерін ... ... ... 2005 жылы ... өнімдері 551,7 мың. га ... ... бұл 2000 ... ... 53,1 мың. га көп. ... осы жылы минералдық тыңайтқыштарды қолдану көлемі ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілді.
Ауылшаруашылық өнімдерін жинау жұмыстары табысты түрде аяқталды. ... ... ... ... ... ... және картоп артық
өндірілді.
Тұқым шаруашылығын дамыту бойынша жер өңдеу мен ... ... ... ... ... жұмыс жүзеге асырылуда.
Облыста элиталық тұқымдар өндіретін 8 элиталық тұқым ... І, ... ... ... ... 21 ... шаруашылығы және 1 оригинатор
шаруашылық жұмыс істейді.
2005 жылы облыстың ауыл ... ... 3840 ... ... ... ... ... бюджет қаржысының
есебінен 80,2 мың га аймақ аса ... және ... ауру ... ... ... ... өңдеуден өткізілді.
Мал шаруашылығының барлық санаттарында 76,2 мың. тонна ... 2000 ... ... 40 %-ға ... 24,2 мың. ... сүт бұл 44 %-
ға, 89,2 млн. дана ... бұл 65 %-ға, 4,7 мың. ... жүн ... %-ға ... ... өндірілді. Ірі қара мал саны 293,1 мың ... 4,8 %-ға ... қой мен ешкі - 1978,4 мың (5,5 ... - 73,3 мың (4,3 %-ға), түйе - 4,2 мың ... (7,0 ... Бұл көрсеткіштерді төмендегі 1-ші кестеден көруге ... ... - Мал ... ... өнім ... ... Ы Л Д А Р |
| |1999 |2000 |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... |28,5 |54,5 |55,9 |59,7 |67,7 |73,2 |76,2 ... | | | | | | | ... |101,4% |102,8% |104,4% |105,2% |113,7% |108,1% |104,1% ... | | | | | | | ... деңгейі | | | | | | | ... |158,3 |167,8 |177,1 |197,4 |214,8 |232,1 |242,2 ... | | | | | | | ... |112,7% |106,0% |105,5% |111,5% |108,8% |108,0% |104,3% ... | | | | | | | ... ... | | | | | | | ... |2,3 |2,6 |2,7 |3,0 |3,6 |4,0 |4,7 ... | | | | | | | ... |124,7% |112,6% |106,5% |110,0% |119,6% |112,8% |117,5% ... | | | | | | | ... ... | | | | | | | ... |45,1 |53,9 |65,5 |74,4 |79,9 |86,1 |89,2 ... | | | | | | | ... |117,4% |119,5% |121,5% |113,6% |107,4% |107,7% |103,6% ... | | | | | | | ... деңгейі | | | | | | | ... ... ... ... ... асыл
тұқымды мал шаруашылығын ... ... ... ... 10 ... мал ... 38 асыл ... мал шаруашылығы және «Асылдандыру» АҚ
дистрибъюторлық орталығы ... ... ... даму ... мен ... ... ... ауыл шаруашылығының ЖАӨ ( жалпы аймақтық өнім) құрылымындағы
үлесінің ... 22-23 %-ға ... ... Мұны ... ... 2-ші ... ... 12
Соңғы жылдары жергілікті бюджет қаржылары есебінен 211 ... ... ... ... 91-і 2005 жылы ... ... асыл ... малды сату аукциондары үнемі өткізіліп отырады,
оның соңғысында 135 млн. ... асыл ... мал ... ... ... ... ... Талас ауданында 4,4 млн.
теңгеге 1252 қозы ... және ... ... ... ... көп ... бөлінуде,
облыстағы барлық мал басы санының 11 %-ы жұмылдырылған 201 шаруашылық ... ... ... ... үш ... ... азық-түлік бағдарламасын іске асыру аяқталды. 2003-2005
жылдары осы ... ... 6519 млн. ... ... және 367,2 млн. ... ... бюджет қаржылары
игерілді. Мемлекеттік ... ... ... ... салауаттылық толығымен қамтамасыз ... ... ... элиталық ... асыл ... ... ... және суармалы суды жеткізіп беру бойынша
қызмет көрсетулердің құны ... ... ... ... ... жалғастырылуда. Облыста
14 МТС, 23 көтермесауда базары, 10 ауылдық ... ... ... 2005 жылы ... станциялармен ауылшаруашылық
құрылымдарына 71 млн.теңгеге қызмет көрсетіліп, кредиттік ... ... ... 365,1 ... ... ... ... төменгі деңгейдегі техника ... ... ... ... ... өндірудің өсімін
тежейтін негізгі фактор болып табылады.
Лизингтік операциялардың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... облысының Агроөнеркәсіптік кешенінің техникамен жабдықталу
жағдайына тоқталатын болсақ.
Өсімдік шаруашылығында тракторлар мен комбайндар саны 1995 жылы ... 2003 жылы 5895 ... ... ... ... – 1656-дан 1085
бірлікке, жем-шөп комбайндары – ... 196 ... ... ...... 57 ... картоп жинағыш комбайны – 30-дан 16 бірлікке, қопсытқыштар
– 1366-дан 569-ға, дестелегіштер – 335-тен 58 бірлікке ... 3-ші ... ... біз ... ... ... ... бастап 2003 жылға дейін қысқарғанын, ал 2004 ... 2003 ... ... ... артқанын байқаймыз. Яғни,
бұдан біз облысымызда “Ауыл шаруашылығының 2010 ... ... ... 2002 ... 29 ... Президентіміздің Қазақстан
халқына жолдауы және Қазақстан Республикасы ... 2002 ... ... ... № 889 ... Қазақстан Республикасының 2003-2005
жылдарға арналған мелекеттік аграрлық азық-түлік бағдарламасының” тиісінше
жүзеге асырылып жатқанын көре ... ... - ... ... ... бар ауыл ... техникасы.
| | ... |2003 ... |2005 |
| | | | ... |
| ... | | | ... | | | | |
| | | |
| | |1995 |
| | ... ... ... |
| | ... ... |
|2003 |- |- |- ... |20 |- |20 ... |28 |3 |25 ... |48 |3 |45 ... ... ... ... көбісі лизингтік
компаниялардың қаражаттары есебінен алынады.
Соңғы жылдары ауылшаруашылық өндірістерінің, мемлекет және ... ... ... ... ... ... артуда.
Машина-тракторлық парктердің мемлекеттің техникамен жабдықтау
жөніндегі қолдау ... мен ... ... ... ... ... ... облыстың аграрлық қалыптасуының энергиямен қамтамасыз
етілуінің жақсаруына алып келді (қосымша 1).
Ал енді, ... мал ... ... ... ... Облыстың
мал шаруашылығы саласының қазіргі жағдайын ұсақ тауарлы өндіріс орындары
мен өнімдерді өндіретін қарапайым және ... ... және ... техникамен сипаттауға болады. Механизацияланған мал шаруашылығы
өнімдері өндірісін тек, ... ... ... көлеміндегі мал
шаруашылығы өнімінің 13%-н ғана өндіреті мамандандырылған орта және ірі ... ғана ... Осы ... ... ... ... тозығы жеткен, ал жүннен басқа мал шаруашылық
өнімдері мен шикізаттарды ... және ... ... өңдеу құралдары
мүлдем жоқ.
Мал шаруашылығы саласындағы негізгі проблемалар:
▪ құралдардың жоғары деңгейдегі тозуы;
▪ негізгі процестерді орындауды ... ... ... қол ... ... ... ... технологияларды қолдану;
▪ жемдерді дайындау сапасының төмендігі.
Ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеуді біраз ... ... ... ... ... өңдеу кәсіпорындарының қуатын талдау барысында,
қуатты пайдалану коэффициентінің төмен екендігін көруге болады: ... ... – 64,0 %, ... ... – 46,4 %, сүт бойынша – 22 %, ... – 18,6 %, ... мен ... – 6,5 %. ... ... негізгі
себебі технологиялық құралдардың тозығы жеткендігінен (56,4%).
Қазақстан ... ... ... ... ... ... кәсіпорындары үшін құралдарды ... ... атты ... ... ескі ... ... ... қатар несиелеудің біріңғай тартымды шарттарын иеленеді
(несиелеу мерзімі – 7 жыл, сыйақы мөлшері – ... 0,5 %). ... ... бойынша облыста соңғы 3 жыл ішінде ... бір ... ... ... бере ... Мұның себебі, бұл бағдарламаға құны,
қайта өңдеуші кәсіпорындардың көбіне қымбатқа түсетін, ... ... өнім ... ... ... барлығын қамтитын кәсіпорындар
ұсынылады.
Ауылшаруашылық өнімдерін қайта өңдейтін кәсіпорындарды ... ... ... ... ... құралдарды жеке сатып
алуды несиелеу мақсатқа лайық болар еді.
Ауылшаруашылық өнімдерін қайта ... ... ... өнімдерін қайта өңдейтін кәсіпорындардағы технологиялық
құралдардың тозу деңгейі 56,4 %-ды құрайды;
• ескірген ... ... ... ... көрсетілетін көмектің аздығы;
• шикізаттарды бөлу, тиеу, бөлшектеу кезінде қол еңбегін пайдалану.
Облыста ауылшаруашылық техникасын және ... ... ... қоры ... ... ( АҚ ... ... ) жұмыс істейді. Бірақ зауыт ауылшаруашылық
техникаларын шығармайды, ал ... ... ... түрі көп ... – 25 ... ... ... ауылшаруашылық машина жасау
кәсіпорындарының ТМД елдерінің ... ... ... ... ... 4-ші ... көруге болады.
5 кесте - Ауылшаруашылық машиналарын жасау
|ТМД ... ... ... ... ... ... аты, ... ... |
|өндірілетін жері ... ... ... |« Нива – ... » |
| | |« ... » |
| | ... ... ... агрореммаш» |«Комбайндық зауыт » | ... ... ... | |
| |ООО ... | |
| ... ... | ... ... ... филиал ААҚ |Т-4, ДТ-75 тракторларына|
|двигательдер зауыты. |«АгромашХолдинг» ... ... |
| | ... |
| | ... ... |
|Қазақстан |Украина ... ... |
| | |1,4 т.с. ... |
| | ... ... ... ... |ГП ПО « А.М. ... | ... ... ... ... | |
| ... ... ... » | |
| ... ... | ... ... ... |ААҚ |ПК-20 ... дәрілеу, |
|Уральск қаласы. |« ... ... |
| ... | ... ауылшаруашылық тауарөндірушілерінің қажетті ауылшаруашылық
техникаларымен қамтамасыз етілу мақсатында – ТМД ... ... ... ... ... ... ... Белоруссиядан және басқа шет мемлекеттерден көп мөлшерде
тракторлар мен комбайндар алып ... Мұны 4-ші ... ... ... машиналарын жасайтын кәсіпорындардың алдынан
кездесетін негізгі проблемалар:
• моральдық және ... ... ... айналым құралдарының шектеулілігі;
• бәсекеге қабілетті өнімдерді шығаруды қамтамасыз ... жаңа ... ... ... ... потенциалдың тапшылығы;
• инвестиция мен инновацияның жетіспеушілігі.
Енді ауылдардағы ... ... ... ... ... ... ... (ары қарай - МТС) ... ... ... ... қызмет көрсетуін
ұйымдастырудың, сервистік орталықтарды ... және ... ... объективтік қажеттілігі бар. Төмендегі ... ... ... ауыл ... ... ... арқылы іске асырылған жұмыстардың көлемін көруге
болады.
6 кесте - 2003-2005 жылдарда МТС-пен орындалған жұмыстар ... ... ... |Ж Ы Л Д А Р |
| |2003 |2005 |
| ... |мың. ... |мың. теңге|
|Жерді өңдеу |7650 |4595,0 |12450 |8275,0 ... егу |9810 |4900,0 |11950 |7530,0 ... ... |7500 |7900,0 |8600 |9750,0 ... қызметтері |- |120,0 |- |140,0 ... ... ... |- |7280 |- |5284,0 ... |24960 |24795,0 |33000 |30979,0 ... ... ... ... қаражаттары есебінен құрылған машина-
технологиялық станциялар 2004 жылғы көктемгі егіс және ... ... ... ... ... ... 5,3 млн. теңге тұратын ... га ... ... және ... бар ... кіші және ... егіншілік жұмыстарын өткізу ... ... ... ... ... ... ... және
қызмет көрсетуде, қосымша құралдармен қамтамасыз етуде маңызды қолдау
көрсетіп отырады.
Сервистік орталықтар ауылшаруашылық тауарөндірушілеріне ... ... ... және ... ... қамтамасыз
ету кезінде қызмет көрсетеді.
Облыста Қазақстан Республикасының ... ... ... округтерге дейінгі біріңғай ветеринарлық инспекторлық
тікелей түрде ... ... ... ... ... ... округтерінің
барлығы ветеринарлық инспекторлармен жасақталған.
Кейбір ветеринарлық қызметтер түрлерінің бәсекелестік ортаға ауысуына
байланысты ветеринарлық ... ... ... ... ... ... уақытта облыста лицензиясы бар ... ... ... істейді. Мұны келесі 4–ші суреттен көруге
болады.
2003-2005 жылдар аралығындағы кәсіпкерліктің ... даму ... ... ... ... ветеринарлық кәсіпкерліктердің дамуы мал
шаруашылығындағы ветеринарлық қызмет көрсетулердің жұмысын жақсартты.
Мал шаруашылығындағы шешімін таппаған проблемалар:
• машина-технологиялық ... ... ... ... және жем ... қамтамасыз ету, сонымен қатар
олардың жүнін механизацияланған түрде ... үшін ... ... жоқтығы.
Сонымен Жамбыл облысының аграрлық секторының қазіргі даму жағдайын
талдау нәтижесі облыста 2003-2005 ауыл ... ... ... ... жүзеге асырылғанын айқындайды. Соның нәтижесінде облыстың ауыл
шаруашылығы біршама қарқынды дамып, ... ... ... өнімдеріне
деген сұранысын қанағаттандыру дәрежесі де ... ... ... тиіс ... әлі де ... ... ауылдық аудандардың дамуында
орын алған проблемалар жеткілікті. Оған Жуалы ауданының мәліметтерін талдау
негізінде көз жеткіземіз.
2.2 Индустриалды-инновациялық ... ... ... ... ... ... ... талдау.
Қазақстан Республикасының индустриалды-инновациялық дамуының 2003-2015
жылдарға арналған мемлекеттік Стратегиясы Қазақстан ... ... ... ... және 2002 ... арналған ішкі және
сыртқы саясаттың негізгі ... ... ... ... Жолдауында
және Қазақстан кәсіпкерлерінің 10 форумында берген ... ... ... саясат дегеніміз мемлекеттің бәсекеге түсуге қабілетті
және тиімді ұлттық өнеркәсіпті қалыптастыру үшін ... ... ... және қолдау көрсетуге бағытталған шаралар ... ... түсу ... ... ... кәсіпорындардың
экспортқа шығарылатын өнімдерді өндіру қабілетін ... ... ... ... ... ... ... сәйкес келуі керек ... ... ... ... болуы тиіс.
Стратегияның басты мақсаты – шикізаттық бағыттан бас тартуға ... ... ... ... жолымен елдің тұрақты дамуына қол
жеткізу; ұзақ ... ... ... ... өту
үшін жағдай жасау болып табылады.
Индустриалық-инновациялық дамудың мемлекеттік Стратегиясы 2010 жылға
дейінгі кезеңге арналған Стратегиялық ... ... ... ... қамтамасыз етуі, сондай-ақ одан кейінгі ... ... ... бағыттылығын қалыптастыру негіздерін
құруы тиіс.
Ал енді Стратегияның ... ... ... ... ... өңдеуші өнеркәсіптің негізгі қорларының өнімділігін
арттыру;
• жеке секторды бәсекелестік басымдылық жасау мен ... ... құны ... ... ... ... ... нақты
өндірістерде қосылған құн ... ... ... ... ... ... ... құрылымы
мен мазмұнын қалыптастыру;
• елдің ... ... ... құны ... ... ... мүддесіне қарай әртараптандыру;
• сапаның әлемдік стандарттарына көшу;
... ... және ... ... ... әлемдік шаруашылық жүйесіне және өңірлік экономикаға
ықпалдасуды үдету ... ... ... ... ... ... құрылымы түбегейлі сапалық
өзгерістерге ұшырап және ол әртараптандырылған кезде ғана ... ... ... қол жеткізуге болады.
Қазақстан Республикасының индустриалды-инновациялық дамуының 2003-2015
жылдарға арналған ... ... ... ... ... ... ... жұмыстар жүргізілуде.
Жамбыл облысы маслихатының 2004 жылғы 28 мамыр № 3-6 ... ... ... облысының 2004-2006 жылдарға ... даму ... ... ... ... өнеркәсібінде бәсекеге қабілетті
және экспортқа бағытталған өнімдер өндіру, сонымен ... ... ... енгізу болып табылады.
Облыс экономикасының құрылымдық өзгеруі инновациялық инвестициялық
жобаларды іске ... ірі ... ... ... ... жүзеге
асырылады.
7 кесте - 2004 жылы ... даму ... ... ... іске ... инвестициялық жобалардың тізімі
| |Жоба атауы |Кәсіпорын |Қаржыландыру | ... | ... ... ... ... ... |
| | | ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... ... |683,3 |Өз ... есебінен глютен|
| |(клейковина) |ауданындағы | ... ... жаңа |
| ... ... ... | ... ... |
| |технологияны | | ... ... |
| ... | | ... ... ... |
| | | | ... алу жөнінде ресейлік |
| | | | ... шарт ... ... | | | ... 2274 ... ... |
| | | | ... |
|2 |Шу ауд. |Шу |250 ... 260 ... ауыл |
| ... | ... ... алын-ды. |
| |с” ЖШС |“Маис | ... ауыл ... |
| ... ... | |тауар өндірушіле-ріне |
| ... МТС | | ... ... |
| ... | | ... |
| |Мал басы ... |50,0 ... несиелік қаражаттарға|
| |(мүйізді ірі |ауданындағы | |мал ... және ... ... |
| ... және |ЖШС “Гамбург”| ... кіші ... ... |
| ... ... | | ... қатар 37 қосымша жұмыс|
| |көбейту және | | ... ... ол ... |
| |ет ... | | ... және ... |
| |қайта ... | | ... 60%-ға ... |
| ... | | ... ... |
| ... | | | ... ... |2 |3 |4 |5 |
|6 ... ... |50,0 ... айналым қаражатын |
| |ЖШС-де |қаласындағы | ... үшін ... |
| ... |ЖШС | ... ... 50 млн |
| ... ұн |“Зар-Замин” | ... ... ... ... |
| ... ... | ... сатып алынған құралдар |
| |орналастыру | | ... 2005 жылы |
| ... | | |7442 ... ұн, 2164 ... |
| ... | | ... ... |
|5 ... ... |25,0 |2004 жылы ... |
| |сүт ... ... ... ... өндірісті 25 |
| |және сүтті |С ... | ... ... Ол|
| |қайта өңдейтін| | ... ... ... |
| ... құру | | ... ... ... жүйе |
| | | | ... |
|6 ... |Тараз |17 ... ... |
| ... ... | ... ... |
| ... ... | ... өнім - ... |
| ... |ЖШС-гі | ... ... ... |
| ... | | ... жаңа технология |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... ... салаларда |
| | | | ... ... ... |
| | | | ... ... жылы ... ... ... құны 6,7 ... тұратын
24 инвестициялық жоба, ал 2005 жылы құны 96,5 ... ... ... ... жоба ... ... Бірақ ұсынылған жобалардың 2004 жылы
тек 11-ін ғана, ал 2005 жылы 15-ін ғана іске ... ... ... осы жобалардың ішіндегі ауылшаруашылық шикізаттарын өңдейтін
өндіріс орындарына тоқталып өтсек. 2004-ші жылы ... ... ... ... ... бойынша іске асырылған
инвестициялық жобалардың тізімі төмендегі 7-ші кестеде келтірілген.
Келтірілген ... ... ... 2004 жылы өз ... ірі ... жобалар іске асырылған болатын. Солардың қатарына
“БМ” ЖШС-ін жатқызуға болады. Бұл ... ... және ... ... ... ... алынады, одан кейін ... ... ... ... басқару автоматтандырылған.
Клейковинаны нан пісіру және макарон өндіру ... ... ... ... ... ... жақсартады. Сонымен қатар
кәсіпорынның құрылуы 50 жаңа жұмыс орынын ашуға мүмкіндік берді.
Келесі ашылған кәсіпорындардың бірі ЖШС ... Агро ... Бұл ... станция “КазАгроФинанс” ... ... ... ... (250 ... Шу ауданының “Маис Агро Сервис” ЖШС-
нің базасында, жақын аудандардағы ауыл ... ... ... ... құрылды. МТС-ына 260 бірлік
ауылшаруашылық технологиялары алынды және 64 жаңа жұмыс орны ашылды.
“Гамбург” ЖШС-гінде 80 жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... ... көлемін ұлғайту және өнімдерінің
бәсекеге ... ... ... ... ... кәсіпорындардың
бірі “Зар-Замин” ЖШС-гі. “Зар-Заминде” жоғары өндірістік ұн тартатын құрал
орналастырылған болатын, соған байланысты онда ... ... ... ... Мұнда 20 жұмысшы орны ашылды. Сонымен қатар, қоюлатылған
сүт шығаратын және сүтті қайта өңдейтін ... ... ... және ... ... ... ... фосфор қышқылын шығаратын “Казфосфат” ЖШС-тері, Жуалы ауданында
–«Бурныйлық сырзауыты» ААҚ ашылды.
Яғни, атап өткен жобаларды ... үшін 1075,3 ... ... 700,3 ... өз ... есебінен, ал қалған 375 ... ... ... ... ... ... 8-ші кестеден облыста 2005 жылы индустриалды-инновациялық даму
бағдарламасының аясында ... ... ... ... ... - 2005 жылы ... индустриалды-инновациялық даму
стратегиясы шеңберінде жүргізілген жобалар
| ... ... ... ... ... қарастыру |
|№ | ... ... ... |
| | | ... | |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|1 ... ... |Қордай |1106,0 ... ... |
| ... ... ... |(8,1 млн. ... |
| ... |“Бұлғарыконсервө|долл.) ... ... |
| ... ... АҚ-ы | ... ... |
| ... | | |2004 жылы |
| ... | | ... |
| ... арқы-лы | | |АҚ-ы 1106,0 |
| ... ... | | ... толығымен |
| |өңдеу және | | ... ... |
| ... | | | |
| 8-ші ... ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |
|3 ... және ... |340,0 ... ... |
| |сыр ... және ... | ... және |
| ... ... өңдеу |«Фудмастер – | ... |
| ... ... ... | ... ... ... | | | |313,7 ... |
| | | | ... ... | | | ... |
|4 |Сүт және сыр ... ... |60,0 ... ... |
| ... ... ... | ... ... |
| ... ... ... ААҚ | ... ... |
| |технологиялық | | ... ЖФ |
| ... ... | | ... сыр ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... алу |
| | | | ... несиелік жүйе |
| | | | ... |
|5 ... және жүн ... |52,3 ... ... |
| |өндіретін жаңа ... | ... және ... |
| ... ... АҚ | ... ... ... | | ... |
| |құралдар алу. | | ... |
| | | | ... ... |
|6 ... ... |Талас |10,0 ... ... |
| ... және жүн ... | ... ... |
| ... |«Төребек-Талы» | ... ... |
| ... ... |ШК | ... |жаңа өндіріс орнын| | |ың ... ... ... | | ... және жүн |
| | | | ... ... |
| | | | ... ... |
| | | | ... 10 ... |
| | | | ... Бұл ... |
| | | | ... ... |
Жоғарыдағы кестеде келтіріліп өткен мәліметтерге толығымен ... ... ... ... ... ... құны 8,1
млн.доллар (1106,0 млн.теңге) тұратын ... ... ... ... АҚ-ы ... Қор 1106 млн.тенгеге 2
кезеңді (шикізаттар және материалдар сатып алу, жасыл ... пен ... ... ... үшін ... жаңа ... Қазіргі таңда бірінші кезеңге бөлінген 682 ... ... ... ... технологиялар жөндеуден
өткізілді. 2004 жылдың қазан айында Алматыда өткен кәсіпорындар ... ... мен ... ...... ... ... “Бұлғарыконсервөнім” АҚ-ы І-ші ... ... еді. ... консервленген қияр мен баклажан өнімдерінің өндірісі
жандануда. 2005 жылы сыйымдылығы 0,7 ... ... 273 мың ... ... ... ... 185 мың ... консервленген қияр өндірілді.
Консервленген жасыл асбұршақ пен тәті жүгері өндіретін жаңа ... ... ... ... ... құны 50,6 ... құрайтын
40 мың банкі соус дайындалды. Осы кәсіпорынның ашылуы барысында 245 жұмысшы
жұмыспен қамтамасыз ... ... ...... ... 111 ... ... етті. Бұл кәсіпорын сапалы өнім ... ... және ... ... озық ... ... отырып сүт
өнімдерін қайта өңдеуді ... ... ... өнімнің сапасы
халықаралық «FOOD EXPO» көрмелерінде ... ... ... ... ... сыр ... француздық құрал сатып алды. Сонымен қатар
осы жылы 17,4 ... сүт ... ... алу ... отыр.
Ауқатты ауылындағы сыр зауытында француздық технологияларды қолдану арқылы
қайта жарақтандыру жұмыстары ... 2005 жылы ... ... ... 576 ... ... сыр ... ауданының «Бурныйлық сырзауыты» ААҚ-мы қайта ... ... ... ... ... сүт ... ... өңдеумен
айналысады. Кәсіпорынның негізгі мақсаты өндіріс көлемін ұлғайту жіне
өнімнің сапасын жақсарту. ... ... ... тәулігіне 70 тонна сүт
өңдейді. Май мен сырдың 5 түрін шығарады.
Тері және жүн ... ... ... ... ... мақсаты ірі
мүйізді қара мен кіші мүйізді қара терілерінен Вет-Блю жартылай фабрикаты
мен қой үлбірі ... ... және ... жасалған бұйымдар тігу.
Сонымен қатар бұл кәсіпорында тәулігіне өнімділігі 12 тоннаны құрайтын
жүнді ... ... ... құру ... отыр. Сатып алынған ... ... ... көлемін жылына 60 мың данаға дейін ұлғайтады. Өндіріс
көлемі 12,6 есеге көбейіп, 126 млн.теңгені құрайды. ... 150 ... ... Ал қазіргі таңда кәсіпорын ... ... ... жіберілетін қалыңдатылған және үлбірлі терілер ... ... ... бұл ... 39,0 ... ... ауданында тері және жүн шикізаттарын қайта өндіретін «Төребек-
Талы» ШК-гі құрылды. Бұл ... ... жүн және одан ... өндіруді қамтамасыз етумен айналысады. Осы кәсіпорынның арқасында
70 адам жұмыспен қамтамасыз ... 2005 ... ... ... 636 ... құрайды.
Сонымен қатар осы жылы “Қазақстанның Инвестициялық ... ... ... ... ... ірі өнеркәсіп “FESA Textile” ОК-нының
жобасының құрылысын қарастыруда. ... ... ... алаңы дайындалуда,
ал толық құжаттар пакетін ... ( ТЭО, ПСД, ... ... ... техқұжаттар, жер салығын төлеу) 2 млн. ... ... (273,4 ... қаражат инвестицияланды,оның ішінде 4,5
млн.теңгесі игерілді.
2005 жылы Шу ауданында Қазақстан және американдық «Достар ... ... ... және инкубатор өндірісі бойынша, бройлерлі ... ... ... еті мен қалдықтарды өңдеу зауыты ... ... ... Мұнда өндірістің барлық сатыларын қарастыратын
құс өсіру кешені ашылады. ... ... және ... ... ... ... ... көлемі:
бройлерлі тауық еті (үлес салмағы) жылына 30 мыңнан дан 60 мың ... яғни 17-34 млн. дана ... ... 75 %-ы ... ... ... Шығысқа экспортталады. Жобаның маңызды бөлігі болып оның әлемдік
стандарттарға сай ... ... ... ... ... және ... 2 млн. долларға (АҚШ) дейін қаржы бөлінбекші. Қосымша
500 жұмыс орны ашылады. Өтемділік ... – 15 жыл. ... ... ... ... ... ... инвестицияны ынталандыру
жоспарлануда. Зауыт құрылысының бастамасы 2006 жылда жоспарлануда. Берілген
жобаға аудандық жер комитетінен 3000 ГА жер ... ... ... ... сыр зауыты» ААҚ-да сүт өнімдерін қайта өңдеу бойынша
жұмыстар күшеюде, сыр және ... сүт ... сары ... қоюлатылған
сүттің, шығарылатын «лактоза» (сүт қанты) және оның лактулоза қосу ... ... ... ... ... 2004 жылы ... ... зауыттың айналым қаражатын 20 млн.тенгемен қаржыландырды. ... май ... ... қосымша тағы 40 млн.тенге ... ... ... сапа ... ИСО 9001:2000 енгізілген. 2004
жылы бұл кәсіпорынға құны 7981,5 ... ... жаңа ... мен құралдар енгізілген болатын, соған қосымша:
• мұздатқыш – 348,5 мың.тенгеге;
• қаптау (упаковочный) аппараттары – 1728,5 ... ... ... ... – 3319,0 ... ... фармацевтикалық зауыт мамандары бұл сүт қантын жақсы деп
бағалап, өз ... ... ... Одан өңделіп шыққан
«лактулоза» сиропы АҚШ-та, Жапонияда және Европаның көптеген елдерінде ... ... ... ... мен сүт ... ... адам ... 30-40 пайызға дейін жоғарылатады дейді мамандар.
Аймақтық тұрғын үй құрылысы бағдарламасының шеңберінде 2005 ... ... ... ... да ... ... өсе ... ауданындағы “КСМ-Құрылыс” ЖШС-де құны 520,0 ... ... ... ... ... ... ... сатысы
іске асырылды. Кәсіпорынның ... ...... 30 ... 150 ... орны ашылды, зауыт үш сменада жұмыс істейді.Тұрғын ... үшін ... ... ... ... өнім көлемі 30
мың. дана кірпішті құрайды.
Облыстың атқарушы ... ... ... ... ... индустриалды-инновациялық даму Стратегиясының негізгі
мәселелерін облыстағы кәсіпорындар, ұйымдар, ғылыми-зерттеу институттары
мен ... ... оқу ... ... ... ... ... жұмыстарын жүргізуде.
2.3 Ауылдық аудандарды шағын индустрияландырудың беталысы
Жуалы ауданының құрылу тарихы ... ... ... келеді. 1928 жылы қыркүйек айының 3-ші жұлдызында елдегі бүкіл
ауылдарды ... ... ... ... Шымкент облысының
құрамында құрылды. ... ... ... ... ... Қазан, Күреңбел, Амангелді, Боралдай және ... ... ... ... 1951 жылы ... айында
аудан Жамбыл облысының ... ... ... ... ... ... орналасқан.
Орталығы Бауыржан Момышұлы (бұрынғы Бурное) ауылы, облыс орталығы Тараз
қаласынан 60 ... ... ... ... жер көлемі 421,3 мың гектар, ... ... ... Аудан бойынша аула саны 10794 бірлік. ... 1 ... ... 12 ... ... ... ... Қаратау таулары, батысынан Боралдай, ... ... ал ... ... Алатауы қоршап жатыр. Ауа райы өте
континенталды: қысы ... ... ... көп ... ... ... ал жазы болса ыстық. Шілде айының
орташа ... – (+22 +24С0), ... ... ... ... -27С0). ... атмосфералық жауын- шашынның орташа көлемі 300-
500 мм –ді құрайды. ... ... ... ... ... ... және жануарлар дүниесіне бай.
Аудан аумағынан ерте кездегі «Жібек жолы» ... ... ... тоқтап, осы жердің таза ауасы мен тауы, суы
оларды қызықтырған. ... ... ... ... Түркістан – Сібір
темір ... ... ... Ташкент, Бауыржан Момышұлы– Қошқарата және
Бауыржан Момышұлы– Жаңаталап автомобиль жолдары өтеді.
Аудан аумағында Теріс, Ақсай, ... ... ... ... ... ағып ... Теріс өзенінің бойына Теріс –Ащыбұлақ
су қоймасы салынған. Су қоймасырың сыйымдылығы 158 миллион куб және ... ... 23000 ... жерін сумен қамтамасыз етеді. Ауданның
солтүстігін Билікөл су айдыны алып жатыр.
1930 жылдары ... ...... ... ауданда тас көмір кендері табылды. ... ... ... тас ... ... ... ... 1960 жылға дейін ... ... ... қоры ... тоннадан астам.
Аудан аумағы 13 ауылдық әкімшіліктерге (округтерге) бөлінген.
Олар: Боралдай, ... ... ... ... ... ... ... Көксай, Бурно– Октябрь және Ақтөбе ауылдық
әкімшіліктері. Ауданда барлығы 52 елді мекен бар.
Ауданның ... ... ... ... олар ... 74 пайызын құрайды. Қалғаны орыстар, украиндар, немістер,
әзірбайжандар, түріктер, шешендер және ... ұлт ... ... ... 2002 жылғы 3 қазандағы «Жамбыл облысының
2003–2005жылдарға арналған «Ауыл» аграрлық азық–түлік ... №89 ... және ... ... ... 2004 ... 2 шілдеде
қабылданған №128 қаулысына байланысты ауданда ауыл шаруашылығы өндірісін
дамыту жұмыстары Қазақстан Республикасының 2003–2005 жылдарға арналған
«Мемлекеттік аграрлық азық–түлік ... ... ... ... үш ... ауыл шаруашылық дақылдарының егістік
көлемімен ... ... де ... өсіп ... ... өнімдерін
тұтынудың ұлттық стандарттарына сәйкес ... ... ... ... ету ... жаман емес.
Ауыл шаруашылығының жалпы өнімі 2003 жылы аудан көлемінде 4,1
миллиард теңге болса, ... 4,3 ... ... ал 2005жылы ол 4,4
миллиард теңгеге жетті.
Қазақстан Республикасының «Жер», «Су» және ... ... ... ... ... ... ... елді мекендерінде
түсінік жұмыстары жүргізіліп, талқыланды. Ауданда жермен жұмыс істейтін
4 өндірістік кооператив, 2 ... ... ... 1
акционерлік қоғам және 2022 ... ... бар. ... 1987 ... жер ... ... барлық заңды
тұлғаларға Жер Кодексінің 170 ... ... ... ... уақытта шаруашылық жүргізуші субьектілердің ... жер ... беру үшін 1891 арыз ... ... ... ... ... 93,5%–ын құрайды.
9 кесте – Жуалы ауданының әлеуметтік–экономикалық ... ... | ... |
| ... |
| | |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... ... ... |млн.тг |297,1 |312,8 |328 |346,8 |354,0 ... ... | | | | | | ... ... |млн.тг |4168,1|4192,6|4360,1|4470,7|4534,1|
|жалпы өнімі | | | | | | ... ... ... |388,6 |374,2 |412,7 |534,3 |576,0 ... ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... пайдалануға |мың м2 |2,0 |2,1 |2,7 |3,0 |3,3 ... | | | | | | ... ... ... ... |372,9 |374,4 |378,5 |383,0 |386,5 ... ... ... ... |7350 |9100 |11613 |13450 |16141 |
|Білім беру мемлекеттік ... |49 |53 |57 |61 |62 ... саны | | | | | | ... ... ... |бірлік |12 |12 |14 |15 |15 ... | | | | | | ... ... ... ... ... ... 5 жыл бойында өнеркәсіп өнімдерінің көлемінің ... ... ... ... ... 2001 жылы – 297,1 ... ... 2002 жылы 312,8 миллион теңге құрды, ал 2003 жылы өсу қарқыны
328 миллион теңгені құрған. 2004 және 2005 ... бұл ... 346,8 ... және де 354,0 ... ... ... Соңғы 5
жылдағы өнеркәсіп өнімдерінің арту қарқыны 16,1%–ды құрады.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің жалпы өнім көлемі соңғы ... ... ... 5 ... ... өсу ... 8,1%-ды
құрады.
Негізгі қаржыландыру көздерінің барлығы есебінен күрделі қаржы
жұмсау көлемі де бір ... өсіп ... ... 2001 жылмен
салыстырғанда 2002 жылы ... ... ... ... ... 4% -ға төмендеген. Алайда, келесі 3 ... өсім ... ... өсу ... 35,2% – ды ... ... ... беру жылдан жылға өсіп келеді. Соңғы 5
жылдағы оның өсу қарқыны бірқалыпды ... ... өсу ... 50%–ды
құрап отыр.
Бөлшек сауда айналымы соңғы жылдары ... ... ... даму ... соңғы бес жылда тек 3,6%-ды құраған.
Орташа айлық жалақы өте үлкен қарқынмен ... 61%-ды ... ол ... ... 16141 ... құрайды. Бұл республтканың басқа
аудандарымен салыстырғанда әлдеқайда төмен.
Білім беру мемлекеттік мекемелердің саны 2001 жылы 49 болса, ... 2005 жылы 63 ... ... өсу қарқыны 14,4 % құрады.
Ауданда соңғы жылдары денсаулық ... ... да ... ... байқалады. Бұл ұйымдардың саны ... бес ... 16-ға ... ... Өсім қарқыны 25%-ды құрайды. Бұл ... үшін ... ... ... – Ауыл ... ... жалпы өнімі
|Көрсеткіштер |Өлшем | ... |
| ... |
| | |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 ... |млн. | | | | | ... ... |4168107 |4192638|4360172 |4470700 |4668219 |
|жалпы өнімі | | | | | | ... |млн. | | | | | ... ... |2066290 ... |2175683 |2202663 ... | | | | | | ... ... | | | | | ... ... |2101817 ... |2295017 |2465556 ... | | | | | | ... |% |100 |100 |100 |100 |100 ... ... | | | | | | ... % | | | | | | ... ... |% | 50,4 | | 51,3 | 51,3 | 52,8 |
| | | |51,5 | | | ... ... |% | 49,6 | | 48,7| 48,7| 48,5 |
| | | |48,5 | | | ... ... ... ... Жуалы ауданының ... ... ауыл ... ... көлемі жыл санап өсіп
келе жатқанын байқаймыз. Ауыл шаруашылығы өнімінің жалпы ... ... ... 2002 жылы 4168107 млн. теңгеден 4192638 млн теңгеге
өскен. Ал, 2003 жылы бұл көрсеткіш 4360172 млн ... ... 2004 ... шаруашылығырың жалпы өнімі 2003 жылмен салыстырғанда 2,5 %-ға өсіп,
4470700 млн ... ... 2005 жылы ... соңғы 5 жылдағы ауыл
шаруашылығы өнімі көлемінің өсімі 10,3 %-ды ... ... ... мен мал ... үлес салмағы теңдей дәрежеде деуге
болады. Өйткені 2005 жылы ауыл шаруашылының жалпы өнім ... 52,8 ... егін ... ... болса, мал шаруашылығы өнімінің үлесі 47,2%-
ды құраған. Бұл салалардың өнімдерінің өсу қарқынын салыстратын болсақ,
соңғы 5 ... ... ... егін ... ... өсім ... млн. теңгеге жетіп 6,2%-ды құраса, ал мал шаруашылығы өнімінің
өсім деңгейі 2465556 млн. ... ... өсім ... 14,74%-ды құрады.
Бұл мал шаруашылығы ... өсу ... егін ... ... өсу ... артық екендігін байқатады.
2004 жылы аудан бойынша тұтас алғанда мал басы мен құс ... ... қол ... Құс ... ... ... көп
көңіл бөліп отыр. Стратегиялық мәні бар деп ... ... ... ... орта ... 16,4 ... ... ақ егіс өнімі жөнінен облыста бес жылдан бері көш басында келеді.
Егіншілік саласында негізінен ақ егіс, оның ішінде ... ... ... ... ... ... дақылдар көлемі жыл сайын ... ... ... өнім үшін ... ... көлемі орта мерзімді
даму жоспарына сәйкес егілді. Масақты дәнді ... және ... ... ... Қошқарата, Боралдай, Жетітөбе, Күреңбел
ауылдық округтерінде орналасқан шаруашылықтар айналысса, Ақсай, Көксай,
Тихий каналдарының бойына орналасқан суармалы егістігі бар ауыл аймақтар
картоп, ... ... ... ... бейімделген.
2003 жылдан бері «VITA» ААҚ-мен келісім –шартқа отырып қыша және
қытай бұршағы егілуде. 2004 жылы 70 гектарға қытай ... ... ... 7 ... ... 110 ... қыша егіндігінен 55 тонна
өнім алынды, орташа өнім 5 центнер/гектар. Майлы дақылдар егісі ... 4262 ... ... ... 2713 ... өнім ... ... өнім 6,4
центнер/гектар болды.
2003 жылы дәнді дақылдар егісі 54393 ... ... ... ... өнім ... 2004 аудан диқандары ауа райының қолайсыздығына
қарамастан масақты дәнді дақылдарды өндіруде 50654 гектардан 83417 тонна
дән ... ... өнім әр ... 16,4 ... ... 2005
жылы 50515 гектар дәнді дақыл егісінен 84583 тонна дән бастырылып,
орташа өнім 16,7 центнерді ... ... 30 ... 480 тонна бақша өнімдері алынып, орташа
өнім 160 центнер/гектар болып ... жылы мал ... ... ... ... ... ... 20964 гектар жоңышқа алқабынан 15500 тонна пішендеме,
41772 тонна шөп ... ... нан және ... ... ... жылдары картоп, қант
қызылшасы дақылдарын өсіруді ... алып ... ... ... ... ... ... жұмысшылар жұмыспен қамтамасыз
етіліп, шаруашылық экономикасына да оң әсерін тигізуде. 2004 жылы ... ... ... ... ... 23900 ... түйнек жиналса, 2005 жылы
1365 гектар жерге картоп егіліп, 27580 ... ... ... ... ... орташа өнімі 202,0 центнерден алынды.
Бұрынғы жылдары бір ғана «Милютинская» сорты егіліп келсе, соңғы
жылдары ... ... ... ... ... ... ... мен Оңтүстік Қазақстан облысынан «Нұрлан» сорты егіліп,
жоғары өнім алынуда.
«Ауыл» бағдарламасындағы негізгі көтеріліп отырған мәселелердің
бірі ... ... ... мен ... ... ... уақыт
талабына сай, кейінгі шығып жатқан заңдылықтарға түсіністікпен қарап
жұмыс істесе, көптеген шағын шаруа қожалықтары ешбір ... ... ... ... ... ... ... кесте – Ауыл шаруашылығы өнімдерінің жалпы көлемі
тонна
|Өнім атауы | ... |
| |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |91184 |113546 |118338 |120930 |122295 ... | | | | | ... дақылдар |79676 |79652 |82896 |83952 |84653 ... ... |2877 |3000 |3000 |3000 |3000 ... ... |2289 |1534 |1732 |1868 |1912 ... |23901 |24300 |25345 |26600 |27105 ... |6262 |5040 |5365 |5510 |5625 ... ... |43948 |45051 |46676 |47889 |48831 ... | | | | | ... |9893 |10166 |10470 |10781 |11057 ... |27834 |28520 |29627 |30415 |30866 ... |421 |465 |479 |493 |508 ... |5800 |5900 |6100 |6200 |6400 ... штук | | | | | ... ... мән ... болсақ егін шаруашылығының басты
саласы дәнді дақылдар ... ... ... ... ... ... ... Соңғы бес жылдағы бұл сала өнімдерінің өсуі 79676
тоннадан 84653 тоннаға жетіп, өсу ... ... ... Ал ... ... көлемі ауданда соңғы жылдары бір қалыпты дамуда оның
жыл сайынғы мөлшері 3000 тоннаны құрауда. Ал ... ... ... көлемі әр түрлі сипатта дамуда. Ол 2001 жылы 2289 тоннадан 2002 ... ... ... төмендеп, 2003 жылы 1732 тоннаға қайта көтерілген.
2004 және 2005 жылдары бұл көрсеткіш сәйкесінше 1868 және 1912 ... 2002 ... ... 16% және 21%-ды құрады. Дегенмен, 2001
жылғы деңгейге әлі де жете ... жоқ. ... ... ... жыл ... қарқынмен дамуда. Соңғы бес жылдағы өсім қарқыны ... ... ... ауданда ең дамыған салалардың бірі. Облыс бойынша
да бірінші орынға ие. Соңғы жылдардағы көкөніс ... ... ... Азаю ... 13%-ды құрайды.
Мал шаруашылығының өнімдеріне келетін болсақ, ет өндіру 2001
жылдан 2002 ... 9893 ... 10166 ... ... Бұл көрсеткіш 2003
жылы 10781 тоннаға жеткен. 2004 жылы ет өнімінің көлемі 10781 ... ол 2005 жылы 11057 ... ... 2001 жылмен салыстырғанда 10,5%-
ға өскен. Ауданда сүт ... ... бес ... 27834 ... 30866
тоннаға өсіп, өсу деңгейі 7,4%-ды құрады. Сәйкесінше жүн өңдеуде ... 421 ... 2002 жылы 465 ... және 2003 жылы 479 ... ... және 2005 ... оның ... 493 тонна және 508 тоннаны құрады.
Өсу қарқыны 21,2%-ға жеткен.
Биылғы жылы ... ... егіс ... арам ... басып
кетуіне байланысты, ауданға біршама қиындықтар ... ... ... ... Боралдай ауылдық округтерінде. Топырақтағы қоректі
заттарды, егіс дақылдарынан екі есе көп пайдаланатын қара сұлы, кәріқыз,
кекіре, ... ... ... ... арам ... егіс дақылдарына
келтіретін зияны өте көп. Сондықтанда көктемде ... ... ... ... ... арам ... өсімдік зиянкестеріне қарсы
берілетін химиялық ... ... алып ... ... ... ... ... аудан халқын азық-
түліктің нақты тұтыну нормаларына сәйкес келетін көлемде өндіріп оның
тұтыну орындарында үздіксіз ... ... ету ... ... ... ... ... тамақ өнімдері бидай, картоп, көкөніс, сүт
және ет, жеміс-жидек, өсімдік майы ... ... ... ... Ауыл бағдарламасында жоспарланған өнім түрлері
бойынша аудан халқын азық-түліктік өнімдермен қамтамасыз ету ... ... ... ету үшін ... елді ... ... қол жетімділік мүмкіндіктері сараланып, бақылауға
алынған. Аудан бойынша үй ... ... ... 2032 ... ... ... ... - жидек ағаштары 441 гектар жерді құрайды.
2003 жылы үй ... ... 182 ... ... 9 ... 15654 гектар кортоп, 4400 гектар көкөніс, 17379 тонна жоңышқа
және 293 ... ... - ... жиналса, 2004, 2005 жылдарда ... 115-121 ... ... ... үй маңындағы егістік жерлерді ұтымды
пайдаланудың шаралары және дақылдардың аудандастырылған ерте, орташа,
кеш ... ... ... ... ... ... жұмыстары кеңінен
жүргізілген.
Ауданда 6 агроқұрылым асыл ... ... ... ... жұмыстарын Қазақ Ұлттық Агроуниверситетінің ... ... ... ... өз ... ... келеді. Жалпы
аудан бойынша асыл тұқымды малдардың үлес салмағы: мүйізді ірі қара
малының - 3.8 ... ... ... ... қой ... - ... ... малының - 44,1 пайызын құрап отыр.
Аудан бойынша ірі қара ... ... ... 21 ... ... оның 3-і ... ... ал 18-і ауылдық округтік
әкімшіліктерге орналасқан. Биылғы жылы ұрықтандырылған сиыр жалпы сиыр
санының 35 ... ... ... ... жылдары жергілікті бюджеттен
2,1 млн. тенге қаржы бөлініп, Дьюар қондырғысы алынып, ауылды ... ... ... Мал басы 2003 ... ... 2005 ... қара 24555 бастан 37825 басқа, 154 пайыз,оның ішінде сиыр 12465
бастан 13780 басқа, 110,6 ... ... ... 157900 ... ... оның ... саулықтар 52108 бастан 77340 басқа, ... ... 5833 ... 6990 ... 119,8 пайыз, оның ішінде бие 2910
бастан 3115 ... 107 ... ... 5555 бастан 6500 басқа, 117 пайыз,
оның ішінде мегежін 640 бастан 630 басқа, 98,4 ... ... ... 81500 ... 136 пайыз, оның ішінде мекиендер 47525 бастан 51150
басқа, 107,6 пайызға өсіп отыр.
12 кесте – ... ... ... атауы |Өлшем ... |
| ... |
| | |2001 |2002 |2003 |2004 |2005 |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... ... ... |1739 |1851 |1937 |2072 |2150 ... | | | | | | ... шегінен |адам |6780 |6713 |6701 |6600 |6500 ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... ... |6597 |3483 |3202 |3153 |3105 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... ... |317 |502 |777 |829 |867 ... ... айлық | | | | | | ... | | | | | | ... үй ... ... |492 |492 |490 |490 |490 ... саны | | | | | | ... ... |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... үй ... ... |474 |500 |502 |502 |502 ... ... ... | | | | | | ... үй мен ... тг |31261 |26579 |27834 |27834 |27834 ... қарастырылған | | | | | | ... сома | | | | | | ... ... | | | | | | ... ... |мың тг |29861 |25104 |26359 |26359 |26359 ... үй ... |мың тг |1400 |1475 |1475 |1475 |1475 ... ... біз 2001 жылы ... шегінің көлемінің
1739 теңгені, 2002 жылы 1851 теңгені, ал 2003 жылы 1937 ... ... ... 2004 пен 2005 ... ол ... 2072 және
2150 теңгеге жеткен. Бұдан біз соңғы жылдары кедейшілік шегі ... ... ... Ал, ... шегінен төмен тұратын адамдар
санының жылдан жылға бір қалыпты азаюы байқалады. Соңғы 5 жылдағы ... ... бар ... 3,2 %-ды ... Оның ... ... әлеумуттік көмек алатындар саны да азайып келеді. Жоғарыдағы
кесте бойынша ... ... ... ... ... ... ... жылы 2001 жылмен салыстырғанда 6597-ден 3483- ке күрт төмендеген.
Оның төмендеу қарқыны 44,8%-ды құрап отыр. Ал, бұл ... 2005 ... ... ... ... ... азаю қарқыны 10,86%-ды құрады.
Мемлекеттік әлеуметтік көмектің орташа айлық ... жыл ... ... 2002 жылы оның көлемі 2001 жылмен салыстырғанда 317 теңгеден 502
теңгеге көбейген. 2003 жылы оның деңгейі 777 теңгеге ... 2004 жылы ... ... жеткен. Ал, 2005 жылы оның көлемі 867 теңгеге жетіп, 2001
жылмен салыстырғанда өсу қарқыны 65,5% -ды ... ... ... ... ... саны соңғы жылдары ешбір өзгерусіз қалуда. Бұл ... саны әр жыл ... 490 ... ... ... ... тұрғын үй
мен әлеуметтік көмекке қарастырылған ақшалай көмектің деңгейі 2001 жылы
31261 мың ... ... Бұл ... 2002 жылы 26579 мың ... оның ... мөлшері де 15%-ды құраған. Келесі 2003, ... 2005 ... бұл ... ... ... теңдей 27834 мың теңге
болған. Оның 26359 мың теңгесі, яғни 94,7%-ы ... ... ... 1475 мың ... яғни 5,3%-ы ғана ... үй ... ... қазіргі кездегі Жуалы ... ... ... ... ... ... жұмыстары
жүргізілді. Тақырыпшада ауданның әлеуметтік- экономикалық ... ... ... ... ... отырып, талданды. Аудан жағдайының соңғы 5
жылда көп сала бойынша даму үстінде екендігі байқалады. Бірақ, әлі ... ... ... мәселелер қатары аз емес.
Экономикалық өсуді тек ... ... ... ... себебі ол әлеуметтік және институционалды факторларымен де іске
асырылады. Экономикалық даму тек материалдық базамен қана жүргізілмейді,
сонымен ... жаңа ... ... мен коммуникациялардың,
мектептердің, тұрғын үйлердің, емханалардың және тағы басқа игіліктердің
қалыптасуымен де тығыз байланысты.
Экономикалық өсудің басты мәселелерінің бірі ... ... ... ... яғни әлеуметтік инфрақұрылымның жеткілікті
түрде дамымағандығымен сипатталады. Санитарлы-гигиеналық ... ... ... ... ... ортаны қорғауды, жол
салу және басқа да коммуникациялық жүйелерді дамыту қоғамға қосымша
тиімділікті береді. ... өз ... ... іс- ... ... қамтамасыз етуі қажет. Өтпелі экономика әлеуметтік
инфрақұрылымды ... ... ... ... ... экономикалық әдіске көшуімен сипатталады.
Негізінен Жуалы ауданы ауылдық ... ... ... ... ... өндірістері болып табылады. Аудандағы
негізгі өнеркәсіп орындары төмендегідей:
- «Алтын дән» ААҚ;
- «Бурный сыр зауыты» ААҚ;
- ... ... ... ... ... ... ЖШС.
Негізнен өнеркәсіп өнімінің артуы «Бурный ірімшік зауыты» ашық
акционерлік қоғамы ... тиіп ... ... ... орны 2004 жылы
247 мың теңгеге өнім шығарса, ал 2003 жылы осы ... 205603 ... ... шығарған. Өсу қарқыны 120,1 пайызды құраған.
Өкінішке орай, аудандағы үлкен өнеркәсіп орындарының бірі ... ашық ... ... нарықтық экономикаға ілесе алмай отыр.
Аталған мерзімде бұл өнеркәсіп орны тауарлы өнім шығарған жоқ. Оның ... ... ... ... техникалық тозуға ұшыраған.
Екіншіден, осы қоғамға бәсекелес болатын кіші кәсіпкерлік мекемелері де
жыл санап ... ... ... ... ... ... ... шикізаттың жетіспеушілігінен. Қазіргі кезде бұл мекемеде реформалық
шаралар жүргізілуде. ... ... бұл ... ауыл ... ... ... ... 2004 жылы барлығы 500 гектар жерден
370 тонна бидай, 54 тонна арпа, 22 ... ... 64 ... ... 2005 ... ... 125 гектар күздік дақыл егілді.
«Жуалы» ауылдық тұтынушылар кооперативінің өндірістік ... ... 3673 мың ... ... өнімдерін шығарды. 2003 жылы 7414 мың
теңге немесе 50 ... ... етіп ... ... – Аудандағы өнеркәсіп орындарының тауарлы өнімдері көлемі
| | ... ... ... | |
| ... | |
| | | | | |2005ж 2003ж |
| | |2003 |2004 |2005 ... |
| | | | | ... ... ... сыр ... |мың тг. |233500 |247000 |260510 |110,4 ... АТК |мың тг. |3525 |3673 |3810 |107,5 ... ЖШС |мың тг. |36 |38 |40 |110,0 ... ... ҚҚМ |мың тг. |1855 |1918 |2010 |107,7 ... ... |мың тг. |988 |1087 |1160 |114,8 ... ... |мың тг. |40223 |43403 |45270 |111,15 ... | | | | | ... ... барлығы |мың тг. |280000 |297119 |312800 |110,5 ... ... ... ... ... ауданындағы өнеркәсіп
орындарының өндіріс көлемінің жылдан жылға артуы байқалады. Аудандағы
өнеркәсібі ең жақсы дамыған ... сыр ... ... ... 2005
жылы 2003 жылдағыдан 110,4%-ға, яғни 233500 мың теңгеден 260510 мың
теңгеге өскен. Ал, ... ... ... өнім ... 2004 жылы 2003
жылғы 3525 мың теңгеден 3673 теңгеге өсіп, 2005жылы бұл ... ... ... ... ... ... ... 3 жылдағы өсім қарқыны 107,5%-ды
құрап отыр. «Баспахана» ЖШС-нің тауарлы өнім көлемінің өсу ... ... ... ... ... Оның өсу ... 2004 жылы 2003
жылмен салыстырғанда 36 мың теңгеден 38 мың ... ... өсу ... ... Ал, 2005 жылы бұл өсім ... 2003 ... сәйкесәнше 110%-ды құрады. Аудандағы «Жуалы сервис» ҚҚМ-
нің де тауарлы өнім көлемі ... ... өсу ... екендігін
жоғарыдағы кестеден байқауға болады. Оның тауарлы өнім көлемі 2003 жылы
1855 теңгені құраған болса, 2004 жылы ол 21918 ... ... ... ... 2010 ... ... 2003 ... салыстырғанда өсім
қарқыны 107,7%-ды құраған. ... жеке ... ... ... де қарқынды дамып келеді. Бұған дәлел 2003 жылмен
салыстырғанда 2005 жылы жеке кәсіпкерлердің тауарлы өнімдері ... ... ... 1160 мың ... өскен. 3 жылдағы өсу қарқыны ... ... жеке ... ... ... және орта ... жыл бойында ерекше көңіл бөліп отырды. Нәтижесінде шағын
кәсіпорындар 2005 ... 12 ... 39444 мың ... өнімдерін шығарып,
қызмет көрсетті. Бұл 2004 жылмен салыстырғанда 39,7 ... ... ... ... 2003 жылы 108 ... ... қолданылса, 2004 жылы 137 тонна амиакты селитра, 78 ... 2005 жылы 315 ... ... мен 206 тонна нитрофммафос
қолданды. Мұндай тыңайтқыштарды ... ... ... ... ... ... ауданы ауыл шаруашылық тауарларын өндіруші шаруашылық
субьектілері және шаруа қожалықтары 2006 жылдың өнімі үшін 1315 ... ... ... ... егіс дала ... ... ... ауыл
шаруашылығы еңбеккерлерін тұқым, жанар-жағармай және қосалқы ... ... ... ... ең оңтайлы кезеңде егіп үлгеруге қолдарын
жеткізуде. 2003 жылы аудан ауыл шаруашылығы құрылымдарына республикалық
бюджеттен ... ... 20 млн. ... ... 2004 жылы 40 млн. ... жылы бір ... 37,4 млн. теңге, екі жылдық 13,6 млн. теңге
берілсе, ауданда оған ... ... ... ... ... құрылым арқылы өнім өндірушілерге ұзақ мерзімге 2004 жылы 45 млн.
теңге, 2005 жылы 35 млн. ... ... ... Ауыл ... ... ... саласына 2003 жылы 75 млн. теңге, 2004 жылы ... ... 2005 жылы 80 млн. ... ... ... ... ... тұқымын және оның жаңа сорттарын сатып алу үшін
«Жаңа талап» ЖШС-гі облыстық ... 3,9 млн. ... ... алды.
Көктемгі егіс дала жұмыстарын дер кезінде ... үшін 2003 жылы ... 2004 жылы 3230 ... 2005 жылы 3086 тонна жеңілдетілген бағамен
жанар-жағармай алынып, ауыл шаруашылығы өнімін өндірушілерге таратып
берілді.
Ауылдық елді ... өз ... ... ... ... және құрал-жабдықтар алу үшін 2005 жылы 24400,0 мың теңге
жергілікті қаржыдан қарастырылған. Оның ... Б. ... ... ... ... жаңа ... алу үішн 6 млн. теңге
қарастырылып игерілді.
Аудан бойынша тракторлар-комбайндар ... ... ... ... бола ... олардың қазіргі орташа пайдалану мерзімі 14-25 жыл
аралығында созылып отыр. 1994 жылдан бері ауыл ... ... ... алынбауы ауыл шаруашылық саласының еңбеккерлерін алаңдатуда.
Ауыл бағдарламасы бойынша агролизинг ... ... ... және Нива ... барлығы – 12 комбайн, 2-трактор МТЗ-80,82 және
бір Дон-680 маркалы жем тұрағыш комбайн алынды.
14 кесте – ... ... ... ... ... |
| |2002 |2003 |2004 |2005 |2005ж 2002ж |
| | | | | ... |
| | | | | ... қарқыны |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |265,2 |281 |294,3 |377,4 |129,7 ... нысандарды | | | | | ... ... мен | | | | | ... ... | | | | | ... бюджет |15,5 |16,7 |0 |435,7 |196,5 ... ... | | | | | ... ... | | | | | ... ... |40,8 |43,7 |44,9 |54,9 |125,7 ... нысандарды | | | | | ... ... | | | | | ... ... ... |47,2 |35 |44,7 |95,4 ... объектілерді | | | | | ... ... мен | | | | | ... жүргізу | | | | | ... |368,7 |388,6 |374,2 |912,7 |139,4 ... ... мән ... ... ... ... есебінен
нысандарды күрделі жөндеу мен құрылыстар жүргізуге 2002 жылы 265,2 млн.
теңге жұмсалған. Бұл шама 2003 жылы 281 млн. ... ... өсу ... ... 2004 және 2005 ... бұл ... көлемі 294,3 және
377,4 млн. теңгеге өсіп, 2002 ... ... 117,6% және ... ... құрылысын жүргізуге жергілікті бюджет есебінен 2002
жылы 15,5 млн. теңге жұмсалған болса, 2003 жылы бұл ... 16,7 ... ... Ал, ... себептерге байланысты нысандарды күрделі
жөндеу мен құрылыстар жүргізуге жергілікті бюджет есебінен 2004 ... да ... ... ... 2005 жылы бұл ... қарқыны тым
көбейіп, 435,7 млн. теңгеге жеткен. Бұл көрсеткіш 2002 ... ... ... ... ... ... ... обьектілерді күрделі жөндеу мен құрылыстар жүргізуге соңғы ... ... өсу ... 47,2 млн. ... 44,7 млн. ... өсу ... 95,4%-ды құраған.
Ауданда бір машина – технологиялық ... өз ... ... ... ... құрал жабдықтары есіркен. Бұл жерде
қазіргі кезде ... ... ... жөндеуден өткізетін және отындық
аппаратуралардың барлық түріне жөндеу жұмыстарын ... ... ... ... мен ... ... ... туындап отырған
сұранысқа байланысты осы қосалқы бөлшектер уақтылы жөндеп берілуде. Бұл
цехтардың құрал-жабдықтарының толық ... ... ... түрі ... ... болып тұр.
Республикалық бюджеттен 2003-2005 жылдарға арналған «Ауыл
бағдарламасына» сәйкес ауыл ... ... аса ... алдын алу үшін 2003 жылы 6,19 млн. ... 2004 жылы ... 2005 жылы 38,6 млн. ... ... препараттары,
дәрі-дәрмектер, вакциналар бөлініп, толығымен игерілді.
Сондай-ақ, лабороториялық жолмен мал ... ... 2003 ... млн. ... 2004 жылы 10,3 млн. ... ... 2004 жылы 13,6 ... бөлінген қаржыға сәйкес жұмыстар атқарылды.
Билікөл ауылдық округі бойынша қой-ешкінің ... ... 8,0 млн. ... ... ... 2004 жылы ... ... сақталған Жетітөбе ауылдық округінің Қоңыртөбе ауылынан бір бас
сиыр Сібір жарасы ауруымен ... дер ... шара ... ... адам мен малға таралуына жол берілмеді.
Сонымен ауылдық аудандарды индустрияландырудың беталысын ... ... ... ... ... ... шаруашылықтың
аграрлық және индустриалдық секторларының өз мақсаттарын бір арнаға
бағыттаудың ... өте зор ... ... ... ... ... ... тұрмыс жағдайын арттыруға әкеледі.
Индустриализация ел экономикасында өнеркәсіп өнімін өндірудің басым
болуын, аграрлы елдің индустриалды-аграрлы елге айналуын ... ... ... ... ... 5 %-ға ... Германияда 10 %-ға жуығы,
Жапонияда 15 %-ы ... ... ... ... ... ... талап етеді, өйткені технология күннен күнге
күрделене түсуде.
Ауыл шаруашылығы өндірісінің артта қалу ... ... ... ... ... ... әсер ететін негізгі проблемалардың бірі
болып ... ... ... ... ... ... ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ МЕН
БАҒЫТТАРЫ
3.1 Ауыл шаруашылығына мемлекет тарапынан қолдау көрсету механизмдерін
жетілдіру ... ... ... Н. Ә. ... он бір міндет қойған
болатын. Соның бірі «бәсекелестік дамытылып, ешқандай монополияландыру ... ... ... жол берілмесін» деген төртінші міндет еді.
Осы тұрғыдан алғанда бәсекелестікті дамытудың бірден-бір жолы ... ... ... ... оны әр ... салалы етіп дамыту
бағытын ұстануға болады.
Әдетте, көп салалы шаруашылықтарда ауыл шаруашылығы өндірісімен қатар
өнімдерді қайта өңдеу, оларды сату ... да ... ... ... құлдырауын тоқтату барысында оны әртараптандыра отырып, болашақта
әрбір шаруашылықта өнімнің бірнеше ... ... ... алынуы тиіс. Мұны
тіпті агротехникалық, технологиялық маңызы бар шара деп қарасақ та болады.
Жер құнарлылығын ... ... ... ... ... ... үшін ... түрлі дақылдарды ауыстырып отыру ауыл ... ... ... ...... ... ... болып саналатыны баршаға
мәлім.
Экономикалық тұрғыдан алсақ, ... ... ... өздері қайта
өңдеуден өткізіп, әрі ... ... ... өздері қадағалаған
шаруашылықтар өз еңбектерінің нәтижесін көріп жатыр ... ... ... осы ... ... - ... аралағында тұтас қадағалаған, оны
ғылыми негізде ұйымдастырған шаруашылықтарда:
... ... - ... процесіндегі шығындар қысқарады;
● өнімді шикізат күйінде емес, ... ... ... ... ... ... көздері кеңейеді;
... ... ... ... ... жұмыспен қамтылуы
жоғарылайды, соның негізінде олардың табысы артады;
● ақшалай қаражаттың бір қалыпты түсуі қамтамасыз етіледі;
... және ... ... ... ... ... ... қайтарылуы мерзімі қысқарады.
Сондықтан, ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірумен қатар қарамағында әр
түрлі қайта өңдеу ... ... ( ... нан ... ... ... т.б.) дамыта отырып, олардың қазіргі нарық жағдайындағы
бәсекелестікті жандандыру мүмкіндігін ... ... ... жасау
керек. Қайта өңдеу цехтары бар ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... Олар өнім ... ... ортаны кеңейте
отырып, ірі - ірі қайта өңдеу кәсіпорындарының монополиялық, ... ... ... ... ... ... ... кешендегі экономикалық механизмге пайдалы жағынан әсер
етеді.
Әрине, бәсекелестік қабілеті жоғары және экономикалық тұрғыдан пайдалы
шаруашылықтар құру өз ... ... ... ... ... ... қояды. Мысалы, пайдаланылатын жер көлемі, мал басы,
жұмысшылар саны және ... ... ... белгілі бір үйлесім сақталынуы
тиіс. Аталған құрылымдық элементтер арасындағы дұрыс сандық және сапалық
қатынастар, әсіресе ауыл ... ... ... тұрақтану
сатысында аса қажет.
Шағын қайта өңдеу ... мен ... ... кәсіпорынның
шаруашылық қызметіне оң әсерін жандандырып, оларды дамыту мына төмендегі
жағдайларды ескеру қажет:
– осы ... ... ... ... ... ... ... даярлау;
– өнімдердің сапасын стандарттау және оларды сатумен айналысатын
арнайы қызмет орындарын құру;
– осы ... ... ... ... арнайы қаржылық бақылау
қоятын және есепке алатын жүйе қалыптастыру.
Осу мәселелерді шешіп алмай тұрып ... ... ... мен ... өңдеу өндірістерінен оң нәтиже күтуге болмайды. ... ... да ... ... ... қызметін тиімді жүргізу
үшін қазіргі кездегі нарықтық басқару жүйесінің мән – ... ... ... ... оларды кәсіпорынның күнделікті қызметінде
ескере отырып, ... ... ... ... орын алып ... жою бағытында жұмыс жүргізу керек. Атап айтқанда:
– қазіргі қолданыстағы басқару жүйесі ... ... өз ... ... ... алмай отыр
(жекелеген басқару звеноларының соңғы нәтижеге деген материалдық
ынталылығы ... ... ... жүйесі ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен
қайта өңдеу, сату арасында ... ... ... ... ... ... орын ... тепе –
теңсіздік, салалар арасындағы үйлесімсіздік т.б. жағымсыз жағдайлар
толық сақталғандықтан, басқару жүйесіне қазіргі қалыптасып ... ... ... ... ... ... енгізе
қою өте қиын;
– қолданылып отырған жүйе ауыл шаруашылығы өнімдерін сатуда ... ... ... арналарын іздестіруге бағытталмаған,
ол қалыптасып келе жатқан нарық жағдаятына (конъюнктура), сатып
алушылардың ... ... – ала ... ... ... және ... нарықтардың даму бағыттары ... ... ... ... іс ... ... басқару органдарындағы қызметкерлер ауыл шаруашылығы өнімдерін
өндіру, қайта өңдеу, ... ... және сату ... нарықты нашар қадағалайды, оның қалыптасуын зерттемейді.
Сонымен, біз көтеріп отырған өндірісті әртараптандару мәселесін өз
дәрежесінде шешу жоғарыда ... ... ... ... ... шаруашылығы кәсіпорындарының бәсекелестік қабілетін жоғарылатады,
олардың нарық ... ... ... ... бәсекелестік ортаға
бейімделуін күшейтеді.
Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының бәсекеге ... ... ... ... дамыту мәселелері аса маңызды роль ойнайды. Бұл
мәселелер ... ... ауыл ... да ... Оған
республикамыздың барлық саналы азаматтары да тиісінше көңіл бөлулері керек.
Өндірістің дамуына әсер ететін факторларды анықтап, ... ... ... тиімді пайдалануды ұйымдастыру ғылыми қызметкерлердің де,
өндірісте жүрген ауыл ... да ең ... ... ... ... ... ауыл ... қосымша
өнімнің біршама бөлігі дұрыс ойластырылмаған баға, салық және несиелер
жүйесі арқылы экономиканың басқа ... ... ... ... банк пен ... ... салаларына).
Бұл шындықты біраз жыл өткізіп болса да мойындадық. Сондықтан да ауыл
шаруашылығы дағдарысқа түсті, енді – енді есін ... өз ... ... Әрине дағдарыстың басқа да себептері болды. Мысалы,
ауыл шаруашылығына ... ... ... ... ... ... мен ауыл ... өнімдері арасындағы баға теңсіздігі,
шаруашылықтар ұйымдастыру нысандарын ... ... ... ... ... және ауыл ... оң өзгерістер (соңғы 2-3
жылда) орын ала бастағанын ескере отырып, ... ... ... мен мәселелеріне талдау жүргізудің қажеттілігі туындвп отыр.
Аграрлық өндірісті тұрақты түрде дамыту өте күрделі және сан ... оның әр ... ... бар ... Н., 2001). Оның ... – табиғи, материалдық – ... ...... даму ... және ... ... әлеуметтік ұйымдық
– басқару факторлары.
Әрине, аграрлық өндірісті тұрақты ... ... ... зор, оның ... орны да бар. Бұл ... экономикамен тікелей
байланысты, экономикалық даму әлеуметтік жағдайлардың негізін ... ... ... ... ... екінші деңгейдегі мәселелер деп
қарауға болмайды. Кейбір елдерде алдын әлеуметтік өзгерістер жан – жақты
қарастырылады, ... жағы ... ... ... ... ... таңдау әлеуметтік саланың қалай дамығанына, ондағы ... ... ... ... т.б. ... анықталады.
Нарықтық қатынастар жағдайында ауыл тұрғындарының нақты ... ... ... ... ... секторындағы жалақы
экономиканың басқа секторларынан 2-3 есе ... Ауыл ... ... ... ... жағдайлары нашарлап кетті. Осыған
орай «шаруасы нашар ... ... бай бола ... ... қағиданы
амалсыз еске түсіруге тура келеді.
Мемлекеттің ауылдағы әлеуметтік ... ... ... кезде
жетерлік ресурсы жоқ, жергілікті органдарда да оған ... ... ... ... ... ... ... іздестіру керек.
Ол – осы біз қарастырып отырған өндірісті дамыту мәселелері.
Ауыл шаруашылығы ... ... ... ... бірі ... ...... мен ауыл шаруашылығы өнымдерінің баға
теңсіздігін ... ... ... ... ... Бұл ... де ... проблемаларды шешумен қатар
әлеуметтік, саяси және экологиялық мәселелердің оңтайлы жүргізілуіне ... /25/. Ауыл ... ... даму ... әлі ... жан – жақты толық зерттеулерді қажет етеді, оны ... ... жан – ... ... шаралар дайындауға зерттеу – ... ... ауыл ... ... ... ... ... ауыл шаруашылығы салааралық, аумақтық және ұдайы өндірістік
байланыстар жүйесінің маңызды – ... ... ... бір ... ... ... ... етелі (азық – түлікті сыртқа шығару
бағытында). ... ... ғана ауыл ... әр ... ... дамиды», жаңа шаруашылық кешендермен «технологиялық байланыста»
болады, өзінің ұйымдық-экономикалық құрылымын сақтай отырып, сол ... ... ... ... ауыл ... 1999 жылдан бастап ... ... үшін ... ... көршілес Ресейдің де аграрлық секторында
1999-2001 жылдарда ауыл шаруашылығындағы ... ... ... ... ... ... (2002 жылы – 6,8%), АӨК кәсіпорындарының экономикасы ... ауыл ... ... ... саны 53% - дан ... ... отыр.
Әлемдегі индустриялды дамыған елдерде (АҚШ, ... ... ... жалпы ішкі өнімдегі (ЖІӨ) жалақының үлесі ... ... ... ... Бұл ... Ресей Федерациясында
шамамен екі еседей төмен /26/. Ал ... ... ... ... ... (аграрлық секторда одан да төмен). Ең жоғары ... ...... ... (бір айда 44634 ... әуе ... ... шаруашылығы (9930 теңге) мен денсаулық сақтау, әлеуметтік қызмет
көрсету ... ... (10567 ... ... да ... Ауыл ... ... ең төмен жалақымен (6583 теңге ... ... ... үш ... ... жалақысының деңгейі орташа
республикалық деңгейден 34-54%-ды құрайды. ... ... ... біршама
жақсарды (2005 жылдан бері).
Экономикалық реформаны біз адамдар үшін жүргізетін ... ... ... ... ... ... ... деңгейіне жақындатуымыз
керек-ақ. Реформа жылдарында ЖІӨ - дегі ауыл шаруашылығының үлесі енді ... ... ж. 8,7% (1990ж. 34% ... ... ... кәсіпорындарының 40%-ы ғана 2001 жыл қорытындысын пайдамен
аяқтап отыр, 8%-ы өз ... өзі ... 52%-ы ... ... ... ... ... бағытында бұл да негізгі көрсеткіш болып
саналады.
Демек, «Қазақстанға қандай экономика керек» деп ойланатын уақыт ... үшін ... ... ... ... талдай отырып, оны тереңдете
жүргізуге күш салу керек, оның халық игілігіне қызмет етуін ... ... ... дамытуға көңіл бөлуіміз керек.
Олар қандай бағыттар, енді соларды қысқаша қарастырайық.
1. Ең алдымен реформаны кім үшін жүргіземіз, соны есте ... ... ауыл ... өмір сүру деңгейі ең ... ҚР ... Н. ... ... ... деген
дәстүрлі Жолдауында (5.04.2003ж) осы ... ... ... атап ... ... ең төменгі
деңгейін 5500 теңгеге (1.07.2003 ж – дан бастап), ең төменгі
жалақыны 6600 ... ... ... ... ... Ауыл ... мен ... аумақтарды
дамытуға 2004-2005 жылдары 150 млрд. теңге жұмсау жоспарланып
отыр. Ал ... 2005 ж. ... бұл ... орны тағы да ... түсті. Реформа осындай
келелі мәселелерді шешуге қызмет етуі керек.
2. Реформа жылдарында қалыптаса бастаған ... ... жою. ... ... жалақы үлесінің халықтың
өмір сүруінде макро көрсеткіш ретіндегі ... ... оны ... ... Бұл ... ... ең соңғы
өнім құратын бастапқы факторларының қатынастары мен өзара іс-
әрекеттеріне көңіл бөлінуі керек (еңбек, негізгі және табиғи
капитал).
3. Баға және ақша ... ... ... ... алуы ... халық шаруашылығындағы тепе-теңсіздіктердің
бір тобы, олар әсіресе ауыл ... анық ... ... ренталық табысты өз дәрежесінде
бағаламаудың салдарынан ... ... ... ... деген бағалар жасанды түрде төмендетіліп отыр.
Өнеркәсіп пен ауыл ... ... ... ... ... машина жасау және астық шаруашылықтарын қоса)
ішкі нарық шеңберімен алғанда зиянды болып шығуда. Ал қазіргі
экономикалық саясат осы баға ... ... ... және банк қызметтерінің жоғары ... ... ... ... ұшықтырып барады.
4. Болашақ экономиканың нұсқасын, қабылданып жатқан мемлекеттік
ауылдық аумақтарды әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... бағдарламалар
аясында, тұжырымдамалық деңгейде болса да дайындап қойғанымыз
дұрыс.
Бұл бағыттардың бәрі Қазақстанның тарихи тоталитарлық ... ... оның ... менталитетін, нарықтық типтегі жаңа мемлекет, ұлттық
байлық пен мүлікті басқару, көп ұлтты Қазақстанның ... ... ... ... дамытылуы тиіс. Сонда ғана аграрлық реформа
нәтижелі болмақ.
Ауыл шаруашылығының ... ... ... ауыл ... ... басты роль атқарады. Олардың жоғары технологиялық және
ғылыми сыймдылық орнығуын нығайту, ... ... ... ... қауіпсіздігін қамтамасыз ету т.б. бәрі ... ... ... қабілеттілігін арттыруға бағытталатын іс шаралар болып табылады.
Ол мынадай іс-қимылдардың қажеттілігінен туындайды /27/:
- бәсекеге қабілеттілікті ... және ... ... ... АӨК ... салаларды басымдық бағыттар негізінде ... ... ролі мен ... ... Халықаралық стандарттарға көшуді тездету.
Өнімдердің бәсекеге қабілеттілігін ... көп ... ... ... алғы ... ... байланысты жүреді.
Ол қазіргі сыртқы экономикалық доктринаның күйреуін қажет етеді. Мұнда ... ... ... іске қосылады.
Ауыл шаруашылығында өндіріс деңгейінің басым болуы үшін, ... ... ... ... ұсынылады: яғни ауыл шаруашылығына
және өнеркәсіпке оларды ... және ... ... ... ... ... ауыл ... өнімдерінің сатып алу және
өткізу бағаларының өсуі, ауыл шаруашылығына ... ... ... ... бағалардың төмендеуі, ауыл шаруашылық еңбекшілерінің
материалдық қызығушылықтарының өсуі және ... ... ... салымының өсуі, жан-жақты ... ... ... ... ... және оның техникамен
жабдықталуының өсуі, химизациялау және ...... ... өнімінің өндіріс көлемін жоғарылатуға және еңбек ... ... ... ... ... қолдау көрсетуді күшейту нәтижесінде
ауылшаруашылық өндірісін тұрақтандыру, оның ... ... ... ... ... ... ... жүйелі түрде іске
аса бастады. Ауыл шаруашылығын ... ... ... ... ... ... сауда ұйымына ( ары қарай –
ДСҰ ) кіруіне байланысты елдегі ауылдық ... ... ішкі ... ... нарығының ашық түрімен жұмыс істеуіне тура келеді. ДСҰ кіру
Қазақстан үшін маңызды қажеттілік болып ... да ... ... ... өндірісін ( бәсекелестік
қабілетілігін арттыру негізінде ) тұрақтандыру мәселесі қойылады.
Бәсекелестікке ... ... ... болып біріншіден
тиімділік және өндірістік көрсеткіштер өсімімен ... ... ( ары ... – АӨК ) ... табыстық өсімі табылады.
Салаларының табыстылығы мен өндірістілігіне бағытталған агроөнеркәсіп
кешенінің болашақтағы дамуы, өндірістің жаңалануын және қайта ... ... ... ... ... ... арқылы оның институционалдық және өнеркәсіптік
құрылымының дамуын және салалық ... ... ... ... ... сай өнімдердің сапасы мен қауіпсіздігін
қамтамасыз ... ... ... ... сияқты, шетелдік тәжірибелер де ауылшаруашылық
өндірісінің мемлекеттің ... ... ... көрсетеді.
Аграрлы сектор экономиканың басқа салаларына қарағанда классикалық ... ... ... ... ... пен ... заңдары, еркін
бәсекелестік және ресурстарды үнемдеу заңдары барлық уақытта іске ... ... ... құнарлылығында, өндірістің өткізу нарығынан алшақ
орналасуында, азық-түлік тауарларына сұраныстың икемсіздігінде шектеу бар.
Аграрлы ... ... ... ... жағдайымен тығыз
байланысты.
Біздің елдің жағдайында өзгерістер үрдісінің әлі де ... ... және ... өнімдеріне баға диспаритетінің
күшеюімен, ішкі нарыққа шетелдік азық-түлік өндірушілерінің қысымымен одан
сайын ... ... ... да ... ... ... ... кешенінің тұрақты дамуының күшті факторы болып табылады.
Агроөнеркәсіп кешенінің дамуын, оның ... ... ... өсу ... мемлекеттік реттеу тұжырымдамасы келесі
құрылымдар арқылы қалыптасады:
1. Аграрлы өндірісті ... ... ... ... бірі болып табылады.
Қазіргі кездегі агроөнеркәсіп кешенінің жағдайы негізгі өндірістік
қордың тозуының және ... ... ... ... ... қатар өндірістің толығымен жаңаланбауына ... ... ... ... түрде қысқара бастайды. Қазіргі кездегі
қолда бар тракторлар мен ... 70 – 75 ... ... Мал
шаруашылығы өнімінің 15 %-ға жуығы ғана ... ... ... ... ... ... қолдану қуатының коэффиценті 6,5 %
жеміс-жидектен, 64 % май өңдеу ... ... ... ... оның ... ... 56 %-ды құрайды.
Агроөнеркәсіп кешені субъектілерінің көбіне ... ... және ... ... ... жоғары болуы, банк
несиелерінің қымбат болуы және қысқа мерзімді несиеге бағытталуы негізгі
құралдарды ... және ... ... ... ... ... ... индустриализациялау – агроөнеркәсіп кешені
салаларын сапалы техникалармен қамтамасыз ... ... ... ... ... инновациялық жобаларды ғылыми
қамтамасыз етуді күшейту және енгізу, кадрлармен қамтамасыз ету ... ... ... ... ... арқылы жүзеге асады.
Ал енді ауыл ... ... ... бір ... ... ... ұсынуды жөн санаймыз.
Сондықтан лизингтік шарттың қаншалықты тиімді ... ... оны ... тұрғыдан негіздеу қажет. Ол ... ... ... ... ... ... оны сол жабдықтарды ... ... ... ... ... ... салыстыру
жүргізіледі:
Мұндағы, С – лизингті қаржыландыру ставкасы,
ЛТ – лизингтік төлем,
А –жабдықтардың жыл сайынғы амортизациясы,
Фо – жалға алынатын жабдықтардың ... ...... ... ... ... қалдық құны.
2. Жабдықтарды лизинг бойынша жалға алумен байланысты ... ... ... Нп – ... ... пайда нормасы,
Д – жыл сайынғы жалпы табыс,
ЛТ- лизингтік төлем,
П –жалға берушіге төленетін пайыздар сомасы.
Егер, осы есептеулер ... ... ... ... ... болса, онда лизигтік шартты жасаған тиімділік беретін болады.
15 ... - ... ... ... тәртібі
АҚШ долл.
|Қайтару мерзімі ... ... ... |
| ... ... ... ... | |
| ... сома | | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... сәттен | |49000 |49000 ... 5 банк күні ... | | ... ж. ... |350 000 | |350 000 ... ... |2 |3 |4 ... ж. ... ... |42000 |392 000 ... ж. ... |350 000 |35000 |385 000 ... ж. ... ... |28000 ... ... ж. ... |350 000 |21000 |371 000 ... ж. ... ... |14000 |364 000 ... ж. дейін |350 000 |7000 |357 000 ... |2450 000 |196000 |2646 000 |
16 ...... ... ... ... ... |Қалыптасқан нұсұа ... ... |
| | ... ... |
| ... ... ... ... |төлемдер |
| |я ... ... |құн |ия ... |сомасы |
| |(10) ... | | |(20 ) ... | |
| | |(2 ) | | | |(2 ) | |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| | | 1400 | 1400 | | |1400 |1400 ... жыл |10000 |- |10000 |70000 |14000 |- |14000 ... жыл |10000 |1200 |11200 |56000 |11200 |1120 |12320 ... жыл |10000 |1000 |10100 |44800 |8960 |896 |9586 |
| 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 ... жыл |10000 | 800 |10800 |35840 |7168 |716 |7884 ... жыл |10000 | 600 |10600 |28672 |5734 |573 |6307 ... жыл |10000 | 400 |10400 |22938 |4587 |459 |5046 ... жыл |10000 | 200 |10200 |18350 |3670 |367 |4037 ... |70000 |5600 |75600 | |45319 |5531 |60850 ... амортизация механизмі инвестицияларды ынталандыру мен
өндіріс құрал-жабдықтарын жаңарту ... ... ... ... ... ... ... елдерде қолданылып келеді. Осы мысал
негізінде құрал-жабдықтар сатып алу ... ... ... ... қазіргі таңдағы дамуы: ... ... ... ... дамуын, АӨК-нің қаржылық ... ... ... және оның ... ... ... өнімдерін дайындау жүйесін, ... ... ... ... қалыптастыруды қамтамасыз етеді.
Ветеринарлық және фитосанитарлық қауіпсіздік жүйесі, банктік,
инвестициялық, маркетингтік-информациялық, сақтандыру, сату мен ... ... ... ... ... кадрларды
даярлау жүйесі және басқа да қызмет көрсету ... ... ... ... ... ... ... және төмен пайдалы
жұмыстардың өзгешелігіне (спецификасына) ... ... ... ... істеу жүйесі аграрлы сектордың тұрақты дамуы
үшін өте қажетті ... ... ... кіру ... ... ... бірі ... АӨК-ні
өнімдерінің халықаралық талаптарға сай ... ... және ... ... ... Азық-түлік өнімдерінің қауіпсіздігін
қамтамасыз ету мәселелері ... ... ... ... ... ... ... Басқарудың тиімді жүйесі болып ауылшаруашылық
шикізаттарын өндіруден бастап, оның ... ... қоса ... ... тасымалдау, сақтау және дайын өнімдерді тарату процестерін ... Осы ... ... қана біз ... стандарттарға
сәйкес бәсекеге қабілетті өнімдерді өндіре аламыз.
3. Агроөнеркәсіп кешені өнімдерінің ... және ... ... ... болып кластерлік даму табылады.
Ауыл шаруашылығында ... ... және ішкі ... ... ... ... бастаманы дамытудың негізгі мақсаты болып
агроөнеркәсіп ... ... ... ... ... керек.
Экспорт көлемінің артуы нәтижесінде қайта өңдеу салаларының өсімі ... ... ... және барлық қосылған құн тізбегі бойынша
табыстардың өсіміне алып келеді.
Ауылшаруашылығының ... ... ... ... жоғары тұрақтылығын және ары қарай ... ... ... ... және ... ... өнімдерімен
қамтамасыз етілуі мақсатында мал ... мен ... ... ... ... Ауыл шаруашылығын тиімді ... ... ... және ... ... арқылы іске
асады. Өндірісті ұйымдастырудың индустриалдық әдістерін кең көлемде қолдану
... ... және ... өмірінің деңгейін көтеретін - ... ... ... және ... болашағы бар кешендік бағдарламасын орындаудағы объективтік
қажеттілік болып табылады.
2. Ауылдық ... ... ... ... ... ... ... кейін Республика аумағындағы ауылдық аудандар
тоқырауға душар болды. Бұл өз кезегінде ... ... ... кері әсер ... ... ... қолдау көрсетілмесе, ауылдық
аудандар өздігінен дамуы мүмкін емес.
Диссертациялық ... бұл ... ... ... ... көтеруі үшін қандай шаралар қолданылып жатқанын талқыладым.
Ауылдық аудандарды дамытудағы негізгі бағыттар:
- экономика құрылымын әртараптандыру (диверсификация) ... ... ... үлкендігі мен салалық керек - жарақтығын
оңтайлы ұштастырылуын құру арқылы ... ... ... ... ... ... ... жанында жатқан басқа да минералды - шикізаттық
ресурстарды игеру;
- тұрғындарға көрсететін әлеуметтік инфрақұрылымның негізгі ... ... ... кадрлық және тұрғындық әлеуеттің ұдайы өндірісі.
Ауылдық аумақтарды дамытудың 2004-2010 жылдарға арналған ... ... ... ... ... жылдарғы
Қазақстан Халқына Жолдауларында берілген тапсырмалар негізінде әзірленді.
Осы бағдарламаны облыс әкімдіктерімен, мүдделі ... ... ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы
министрлігі әзірледі.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... басымдығы болып ауыл ... ... ... ... ... қала және ауыл халқының тіршілік ету
деңгейіндегі сәйкессіздік ... ... ... ... ... ... жерде ел халқының 43%-ы өмір ... ... ... табысы күн көріс деңгейінен төмен болып отыр. Осы
жағдайдың бұдан ары ... ... ел ... табыс деңгейі жағынан
жетілуін күшейтеді, қоғамдағы ... ... ... кері әсер ... ... ... мен ... бет бейнесінің көрсеткіштерінен
көрініс табады.
Аграрлық азық – ... ... ... және ауыл ... ... ... өсуінің ерекшеліктерін ескерер болсақ,
халықтың қазіргі ауылда шамадан ... ... ... ... ... ... ... себептердің бірі болып, елдің турлаулы
дамуын жоспарлауда күрделі мәселеге айналғанын ... ... ... ... ... ... ... схемалары мәселені одан әрі ... ... ... ... іске ... кезінде ауылдың ... ... ... ... ... жұмсалуы жалғасуда,
ал көші-қон процестері жүйесіз, басқарусыз сипаттқа ие болып отыр.
Ауылдық аумақтарды ... ... ... ... ауылда қоныстандыруды оңтайландыру негізінде ауылдың (селоның)
тіршілік етуін ... ... ... ... ... ... отыр.
Бағдарламаның мақсаттарына қол жеткізу үшін мынадай ... ... ... елді ... (АЕМ) ... ... әлеуметтік
экономикалық дамудың негізгі көрсеткіштері бойынша қазіргі
ахуалдарға талдау жасау;
- АЕМ-ді ... ... даму ... өлшемдері бойынша
жіктеу;
- экономикалық қызметті дамыту, құрылысқа инвестиция салу, әлеуметтік
және инженерлік инфрақұрылым обьектілерін жөндеу мен ... ... ... ... шараларды әзірлеу;
- АЕМ-нің әлеуметтік – экономикалық дамуының, ауылдық ... ... жер ... ... ... ауыл ... ... және инженерлік инфрақұрылым
қызметтерімен қамтамасыз етілуінің нормативтері мен ... ауыл ... ... аударуын ынталандыру бағдарламарын әзірлеу
мен іске асыру;
- ... ... ... ... әзірлеп, оны іске асыру
жөніндегі іс-шараларды жүргізу.
Ауылдық аумақтарды дамытудың мемлекеттік бағдарламасының (бұдан ары ... ...... елді ... ел жинақы орын тепкен аумақтағы
қоныс айқындалады. ... ... ауыл ... айналысады.
Бағдарлама аясында шешілетін мәселелердің ауқымы мен ... ... ... және ... бюджеттердің
мүмкіндіктерімен үйлестіру қажеттігі оны екі кезеңде іске асыруды көздейді.
Бірінші кезеңде (2004-2006 жылдар) алғашқы үш ... шешу ... ... қоныстандырудың табыстар мен ... құны ... ... ауыл тұрғындарын әлеуметтік және инженерлік
қамтамасыз етудің ұлттық ... ... ... үшін ... ... ... ... мемлекеттік реттеу шаралары мен
ауылға қоныстанушыларды ... ... ... ... ... тексеру жүргізіп, қажетті нормативтік құқықтық құжаттарды
әзірлеу қажет.
Екінші кезеңде (2007-2010 жылдар) әрбір АЕМ-нің ықтимал сиымдылығына
бағалау жүргізіліп, ауылдық ... ... ауыл ... ... өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету ... ... ... ауыл аумақтарын тұрақты дамытудың негіздері жасалатын болды.
Осы бағдарламаны әзірлеу ауылдық аумақтарды тиімді ... және ... ... схемаларын түзу жөнінде шаралар қолдану
қажеттігінен ... олар ... ... ... экономикалық
тұрғыдан перспективалы ортасына шоғырландыруға мүмкіндік береді әрі ауыл
халқына қолайлы табыс деңгейін ... ... ... елді ... ... сипаттайтын өлшемдер бойынша жіктеу жүргізілді, олардың ішінде
экономикалық әлеуетті бағалау басым болып табылады.
7660 ауылдық елді ... ... ... 4 ... ... даму ... ... 1062 ауылдық елді мекен – тұрғындардың саны
1,6 млн. ... даму ... ... 5664 ... елді ... – тұрғындардың саны
5,3 млн. адам;
3) даму әлеуеті төмен 776 ауылдық елді мекен – ... ... 300 ... экологиялық жағдайы аса қолайсыз 22 ауылдық елді мекен ... саны ... 100 ... ... ... алғанда республика бойынша тұрғын ... ... ... ... уақытта онда ешкім тұрмайтын 136 елді мекен бар.
Бағдарламаның ... мен ... ... ... ... ... ... басымдылықтар ұсынылады.
Әлеуметтік экономикалық инфрақұрылымды салуға және қайта жаңартуға
бөлінетін инвестицияларды даму әлеуеті жоғары және ... ... ... Осы ... бойынша әрбір АЕМ-гі нақты ахуалды қарап, инвестиция
салынуға тиісті ... ... ... ... сомасын қаржыландыру
көздерінің мүмкіндіктерімен теңдестіру керек. Аграрлық өндірістің және
қайта ... ... ... ... кеңейтудің бағдарламаларын
әзірлеп, кірістердің ықтимал мөлшерін, соларға сәйкес елді мекеннің ... ... ... ... ... ықтимал сиымдылығын есептеу
қажет.
Даму ... ... елді ... ... ... ... салаларын дамыту мен кірістердің өсу мүмкіндігін қарастыру,
тіршілікті қамтамасыз ету қызметтерін ... ... ... ... ... оларды қоныс аударуға жұмсалатын шығыстармен салыстыра
отырып, қаражат салудың ... ... ... ... ... Осы ... ... қаражатты жұмыс істеп тұрған білім беру және денсаулық
сақтау обьектілерін ... ... пен ... ... ... етуге бағыттау орынды.
Аса қолайсыз экологиялық жағдайдағы аумақта жаңадан инвестиция
салынатындар тізімінен ... ... Осы ... ... неғұрлым
қолайлы жерлерге қоныс аударуды ынталандыру шаралары жөніндегі есептерді
дайындап, қоныс аударуға жұмсалатын қаражатқа және жайластыруға, мал ... ... ... – жабдығын сатып алуға берілетін кредитке қажеттікті,
ауыл шаруашылығы қызметін жүргізуге бөлінетін жер ... ... ... ... үшін сараланған мемлекеттік қызметтерді ұсыну жөніндегі
жан-жақты көпсалалы стратегияны тұжырымдау, олардың экономикалық әлеуметіне
байланысты мемлекет бюджеттінің ... ... ... ... ... ... бойынша ауылдық аумақтарды
дамытуды инвестициялау жөніндегі бірінші ... ... даму ... 1062 ... және даму ... ... алғанда орташа, бірақ
экономикалық әлеуеті жоғары 132 АЕМ-ді қамтитын болады. Бағдарламаның басты
кезеңдерінің бірі- ауыл ... ... ... ... мен оны ... ... ішкі ... процесі жалғасуда. Соңғы 7 жылда қала мен ауыл
арасындағы ішкі көші- қонға шамамен 900 мың адам қатысқан, оның ... ... адам ... ... ал 600 мыңнан аса адам ауылдан қалаға ... Ауыл ... ... оңтайландыру шараларын іске асыру
дербес ішкі көші- қон бағдарламасы аясында көзделеді.
Бағдарламаны іске асырудың нәтижесі ... ... ауыл ... ... ... ету ... дамыту;
- ауылдық жерде көлік қызметтері рыногін ... үшін ... ауыл ... ... ... ... жаңғырту, күрделі
жөндеу жүргізіледі;
- телекоммуникациялардың жұмыс істеп тұрғандарын ... мен ... салу ... ... ... АТС-терін цифрлық түріне
ауыстыру арқылы жүзеге асырылып, «Қазпошта» ААҚ-тың ... ... ... ... даму жоспарын іске асыру
қамтамасыз етіледі;
- ауыл ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеп тұрған денсаулық сақтау
обьектілері күрделі ... ... ... ... ... базасы нығайтылады;
- жалпы орта және бастауыш білім беретін оқу орындары одан әрі қанат
жайып, оларды материалды-техникалық қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... қол жеткізуді
арттыру, ұлттық ... мен ... ... ... 100 ... қамтамасыз етіледі;
- ауылдағы қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету жақсарып, участкелік
полиция нүктелері көлік ... ... ... ... рациялармен жабдықталатын болады;
- АЕМ-нің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін әкімшілік
аудандардың экологиялық паспорттар жасалып, экологиялық мониторинг
жүйесі ... ауыл ... ... ... реттеу аясында ішкі көші-қонды
ынталандыру тетіктері жасалатын болды. 2006 жылдың соңына ... ... ... ... және ... орналастырудың ұлттық схемасымен үйлестірілген оңтайлы
моделі жасалып, ал оны іске асыру 2010 жылдың соңына ... ... ... іс ... іске ... ... үш жыл ішінде (2004-2006 жылдар)
республикалық бюджеттің өзінен ғана 67,5 млрд. теңге көлемінде қаражат бөлу
көзделген. ... қоса ... ... ... және бюджеттен тыс
(заем қаражаты, ... ... ... мен ... ... ... қаражат бөлінетін болады.
Ауылдық аудандарда билік жергілікті мемлекеттік басқару ... ... ... аудандардағы басқаруды жетілдіру ең бірінші
мемлекеттік қызметшілердің ... мен ... және ... ... әлемде үш мың жылдан бері бар. Осы уақыт ішінде ол
патриархтық тұрпаттан ұтымды-құқықтық тұрпатқа дейінгі елеулі өзгерістерден
өтті.
Қазіргі кезде халық ... ... ... ... ең алдымен
оның қол жеткізген әлеуметтік нәтижелеріне: жолдардың жағдайы мен ... ... ... ... ... мен қызмет көрсету
нарықтарына, тұрғын үйлердің жылумен, электрмен және сумен ... ... ... ... мектептердің, ауруханалардың және
поштаның жұмысына, жұмыссыздықтың азаюына және азаматтардың басқа ... ... ... ... ... ... ... басқару аппараттарының қызметкерлер
құрамы салық төлеуші азаматқа қажетті сапалы қызмет көрсете алмаса немесе
әлеуметтік өмір ... ... ... онда ... ... қызметкерлер
ең алдымен азаматтар алдында жауап беруге, олар сайлаушы азаматтардың
сенімінен айрылып, ... ... ... ... тиіс.
Демократиялық, құқықтық, жария мемлекеттік басқарудың ережесі осындай.
Жергілікті мемлекеттік басқару әлеуметтік басқарудың өзге ... ... ... ... өмір ... үшін ... жағдайлар,
қаражат пен көрсетілетін қызмет ... ... ... ... ... олар – ... киім, тамақ, өмір мен мүлік қауіпсіздігі, таза
ауа мен су, ... пен ... жол мен ... және ... ... ... ... өз табиғаты бойынша барлық ... ... ... міндетті.
Сонымен, біріншіден, жергілікті мемлекеттік басқарудың басты ... ... – сол ... ... азаматтары үшін обьективті де
қажетті ... ... ... ... ... ... ... өз миссиясын іске асыру үшін, әлеуметтік басқарудың
басқа ... ... ... ... ... көлемде
(заңдарды, әкімшілік шарттарды, әкімшілік процедураларды, дауды сотпен шешу
тәртібін және ... ... ... жергілікті мемлекеттік
басқару жүйесі жұмысының нәтижелігі мен тиімділігінің ... ... ... ... аймақ азаматтарының әл-ауқатының ұдайы өсіп отыруы (азаматтар
ғұмырының орташа ұзақтығының, бала туудың ... ... ... және басқалар);
- аймақта жеке және заңды тұлғалардың заңдылықты сақтау деңгейі;
- ұзақ ... ... ... ... ету ... жылдар бойынша ұдайы зерттеулер жүргізіліп, жергілікті
мемлекеттік ... ... ... мен ... іздестірілуде.
Көптеген елдерде ... ... ... ... ... ... бөлініп көрсетіле бастады:
- мемлекеттік басқару (феодалдық немесе республикалық деңгейде);
- жергілікті мемлекеттік басқару ...... ... буындары деңгейінде);
- аумақтық өзін - өзі басқару (төменгі әкімшілік аумақтық ... ... ... ...... пен ... ... құзарлар ара жігін ажырату нәтижесі. Әдетте, жергілікті
мемлекеттік басқару органдары мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... стандартқа сәйкес халыққа іс
жүзінде барлық қызметті көрсетеде. Жергілкті мемлекеттік басқару деңгейінде
статистикалық ... ... ... ... ... көмек
көрсету, ұйымдық-реттеушілік, ұйымдық-рұқсат етушілік, ұйымдық-бақылаушылық
процедуралар, сондай-ақ әртүрлі субьектілердің әкімшілік және шаруашылық
дауларын құқық ... шешу ... ... ... ( ... ... басқаруы ХVIII ғасырда
пайда болды. Қазіргі кезде жергілікті ... ... ... ... ... ... ... жеке бір әкімшілік ауқымында саяси
құқықтар мен бостандықтарды іске асыру пошымы деп қарастырылады. Жергілікті
өзін-өзі ... ... ... ... буындарына азаматтардың
қатысуын жоққа шығармайтынын атап өту ләзім. Екіншіден, жергілікті өзін-өзі
басқару мемлекеттік басқаруды толықтыру ... ... ... ол аумақ
істерін көпшілік болып ... ... ... пікірі мен
мүддесінің барынша ескерілуін қамтамасыз ету тиіс.
Тәуелсіз Мемлекеттер ... ... ... 1994
жылғы 29 қазанда қабылданған арнайы декларациясында «Жергілікті ... ... ... ... және ... өмірін
демократиялық жолмен ұйымдастырудың қажетті элементі ... ... ... кезде жергілікті мемлекеттік басқару ... ... ... ... ... ... ... Бұл тегін емес,
өйткені аумақ азаматтарының ... ... ... ... ... - ... қызмет атқару сапасына байланысты анықталады.
Мемлекеттік қызметтің барлық компоненттерін ... ... ол ... әр ... үстірт, баяндаушылық сипатта болмақ.
Жергілікті мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... елдердің тәжірибесі көрсетіп отыр.
Көптеген жетекші елдердің (АҚШ, Жапония, Франция және т.б.) ... ... ең ... ... ... ... тұтас
теориясын жүзеге асырумен байланыстыруы тегін емес.
Қазіргі таңда еліміздің барлық мемлекеттік органдарында ... ... ... мәселелер ұшқыр проблемалардың бірі ... ... де сыр ... ... мен ... ... жұмыстарына тікелей назар аударуы қажет деп санаймын.
Мемлекеттік аппарат ішіндегі, сондай-ақ ... ... ... ... ... міндетті түрде, құқықтық нормалар негізінде
дамытылуға тиіс. Осыдан келіп, қазіргі ... ... ... ... ... үшін негізінен екі нәрсені ... ... ... Біріншіден – мемлекеттік қызметшілердің ... ... ... ... ... – жұмыс орындарында құқықтық
оқытуды ұйымдастыру арқылы олардың ... ... ... ... қызметшілердің біліктілігін көтеру аумақтардағы
мемлекеттік қызметті жетілдірудің бір ... ... ... ... ... ...... мемлекеттік басқару органдары
мемлекеттік қызметшілерінің біліктілігін көтеру. Сонымен қатар мемлекеттік
қызметшілер бойларына төмендегідей қасиеттерді сіңірулері қажет:
- ... ... ... ... талдай білу;
- жауапкершілік сезімі;
- басқарудың жаңа әдістері мен техникасына құштарлық;
- тапсырмаға жасампаздық көзқарас.
Жергілікті мемлекеттік басқарудың жоғары ... көп ... ... ... ... біліктілігінің жоғары деңгейін қамтамасыз
етуіне ... ... ... ... ... ... 1-3
рет) көтеріп отыру, сондай-ақ кадрлардың шетелдерден ... ... ... ... өнімді қызметін қамтамасыз етудің қажетті
шарты. ... бұл ... ... назардан тыс қалмауы қажет.
Сонымен қатар біз өз ... ... ... ... жүйені кеңінен енгізу қажет деп санаймыз. Бүгінде ... ... ... ... ... ... мәшинесін жасау,
құрылыс материалдары және көлік ... ... 7 ... кластерді
қалыптастыру жөніндегі жұмыстар басталды. Соның ішінде ауыл шаруашылығына
қатысты тамақ, тоқыма ... ... ... ... ... ... ... Республикасындағы ауыл шаруашылығына қатысты
кластерлер беріліп отыр. Оларды тез ... ... ауыл ... кең жол ... деп ойлаймыз.
Қорытынды
Қазақстан экономикасы ... мол бір ... ... өту сатысының күрделі кезеңдерін бастан кешірді. ... ... ... ... нарықтық қатынастар белең алып, ауыл
шаруашылығында біртіндеп ... да ... қол ... ... Бұл, ... ... жүргізілген сындарлы саясаттың жемісі. Дегенмен де,
біздің жүргізген зерттеулеріміздің нәтижесі ауыл шаруашылығы ... ... ... ... әлі де ... ... ... екендігін көрсетті. Өз ... ... ... ... ала ... келесі тұжырымдар мен
ұсыныстарды ... ... ... ... - экономиканың аса
маңызды ... ... ... ... ... және ... өнеркәсібін дамыту, саяси және әлеуметтік
тұрақтылықты ... ету ... ... ... ... ... ... өзін-өзі реттеудің “бастапқы ... ... ... үшін реттеу мен ... ... ... ... ... бірінші саласы болуы
кажет, оның мәні әкімшілік емес ... ... ... ... ... ... ... т.б) өзара байланысқан
жүйе ретінде пайдалану.
3.Аграрлық сектордың өндірістік-әлеуметтік ... ... ... механизімді ешқандай шектеусіз және ... таза ... ... ... ... ... ... және ... ... ... Осы ... ... ... функциясынан бас тартып,
ол шеттетіліп, биліктің ... ... ... ... жол ... ... мемлекеттік реттеу ... іске қосу ... ... ... ... ... нарық өз еркіне жіберілген ... ол ... ... ... толықтырылып отырады; мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... белсенді әрекетінсіз терең ... ... ... емес; үшіншіден, республикамызда нарықтық жүйе өзінің
қалыптасуының ең ... ... Ауыл ... өндірістің негізгі ... ... ... ... жердің сапасына қарай жер ... ... ауыл ... ... қорғау мен ... ... ... ... ... оның ... жердің
құнарлығының сақталуы мен оның жасаруын бақылау.
5. Мемлекеттік ... ... ... ... ... бекітілген бағдарламаға сай қаржы босату және жеңілдікті салық салу
қолданылуы тиіс.
6. Ауыл шаруашылығында инвестициялық ... ... ... ... ... ... ... сапалық жақсаруын, өнімді
өңдеу және өткізу бағаларының төмендеуін қамтамасыз ету керек.
7. Ауыл ... ... ... жүзеге асыру үшін,
бірііншіден, банк ... ... банк ... ставкасын төмендету
керек, өйткені ауыл еңбеккерлерінің тіпті 80%- да несие ... ... ... ... несие алудың тиімді жолы ретінде тауар өткізуде
форвардты – фьючерстік және залогтық сатып алу ісін ... ... ... үшіншіден, өндіріс көлемі мен өнім өткізудің қысқаруын
болдырмау үшін ... егін ... ... қажетті
дақылдарды өсіруі мен асыл ... мал ... ... үшін ... қолдаудың Мемлекеттік қоры арқылы қажетті мөлшердегі дотация
ставкаларын ... ... ... ... ... құқықтық реттеу бірінші кезекте Ата
заңымызға ... ... ... ... және ... ... орнықтыру талаптарын ... ... ... ... бұл заңы жоғары тұратын, ал азаматтары билеуші
өкіметтің және бір-бірінің басынығушылығынан қорғалған мемлекет. ... ... де осы ... ... ... ... саясаты біріншіден республиканың байырғы
тұрғындары – қазақ халқының тағдырына, өсіп - ... және ... ... ... қатысты шешуші роль атқарады. Мемлекет
жергілікті ... ... ... даму ... қамтамасыз ету
үшін, оның дәстүрлі, қалыптасқан ата ... – мал және ... ... ... ... дамытуға экономиканың басқа
салаларына қарағанда ... ... ... Ауыл ... ... ... экономикасы дамуының басым
бағыты болуы тиіс. Бұл ең ... ... ... ... секторын дамытуға, сол арқылы қазақ халқының әл-ауқатын арттыруға
бағытталуы тиіс ... ... ... кез келген қоғамның негізгі мәселесі – халықты азық-түлікпен
қамтамасыз ету, ал ... ...... ... қол ... Қазақстан жағдайында бұл мақсат – міндеттерді сыртқы ... өз ... ... ... ... Ауыл шаруашылығы
экономиканың тамақ және жеңіл өнеркәсіптері сияқты ... да ... үшін ... болып табылады. Экономиканың барлық саласы өзара ... ... егер ауыл ... дұрыс жолға қойылған болса
оның шикізаты арқылы жұмыс жасайтын өңдеуші ... ... ... ... еді, ... ... өндірушілердің сұранысы мен ... ... ... ... ... ауылға қажетті техника құрал-
жабдықтар өндірісін ... қара және ... ... отын -
энергетика кешендерінің де қалдықсыз жұмыс ... ... ... ... ... экономиканың аграрлық секторынан бастау алатын, ұзақ уақытқа
созылған дағдарысты жоюға мүмкіндік береді.
12. Ауылдық ... ... ... ... ... ... жай – күйі ең басты мәселелердің бірі ... ... ... ... ... ... ... алшақтылық пен
автокөлік жолдарының жаман күйі. Еліміздің ауылдық аудандарының әлеуметтік
– экономикалық даму қарқыны ... ... ... яғни ... ... етіп ... халықтың жағдайы жақсарса, еліміздің экономикасы даму
сатысының ... ... жете ... ... Мамандардың пікірінше, біздегі бір гектар егістіктің орташа
өнімділігі Батыс ... ... ... 2 есе, ... 3 есе төмен. Оның есесіне, біздің ауыл ... және ... ... ... ... ... 4-5 есе жоғары.
Оның себебі біздегі ресурстарды пайдалану мен өндіріс тиімділігі төмен,
табиғи ... да ... ... жағдайды біз өзгерте алмаспыз, ... ... мен ... ... ... біршама уақытты қажет
етеді. Сондықтан осы факторларды ... ... ... ... ... керек. Сырттан әкелетін азық-түлік тауарларына шектеу қойып, ... ... ... ... ... ... міндетті деп
қарауымыз керек.
14. Аграрлық сектор экономикасын мемлекеттік ... ... ... отырып, дамыған елдердің тиімді тәжірбиесін де
пайдалануымыз керек деп ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеуде біздің стратегиямыз бәсекеге барынша
қабілетті 50 елдің қатарына кіру ... ... ... тиіс ... және ол стратегия аграрлық сектордың қарқындап дамуына жол ... ... ... ... ... Г.А., ... А.А., Турсунов С.Т. Казахстан: рынок ... Изд. ... ... ... ... развития агропромышленного комплекса
Республики Казахстан на 1993-1995 годы и до 2000 года. Научно-
издательскии центр «Бастау», ... ... И.В. ... ... ... ... ... экономика, управление 1997, №9, стр. 44-53.
4. Калиев Г.А. Аграрные проблемы на рубеже ... ... ... и ... 2003г.
5. Жұмаев Ж. Ауыл шаруашылығын дамытудағы басқару шешімдерінің ролі
// Жаршы, 2003ж. ... ... А. Ауыл ... ... ... тиімділігін
арттырудың ілімдік негіздемесі // Жаршы, 2003 жыл №6.
7. Бимендиева Л.А. Особенности аграрных преобразований в ... // ... ... Серия экономическая. Алматы: - 1998г.
-№9.
8. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және ... ... ... ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы.
Алматы, 2005.
9. Назарбаев Н.Ә. Ауыл ... ... жаңа ... кешені қызметкерлерінің республикалық кеңесі //
Егемен Қазақстан №20, 1.02.2005ж.
10. ... Н.Ә. ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының ауылдық аумақтарын дамытудың 2004-2010
жылдарға арналған бағдарламасы // Егемен Қазақстан – 2003 жыл ... ... ҚР ... жылдарға арналған индустриялық-инновациялық
стратегиясы. Астана, 2002
13. ... Қ.Е. ... ... экономикасын мемлекеттік реттеу
мәселелері / Алматы: экономика, 1997 жыл – 88бет.
14. Смағұлова Г.С. Агроөнеркәсіп өндірісіндегі реттеудің экономикалық
механизмі – ... 2002 жыл, ... ... А.Ш. Ауыл ... ... ... // ... – 2005ж. - №2. 229-231б.
16. Мұсаева Г.Қ. Ауыл ... ... ... ... ... ... мәселе // Жаршы, 2003ж., №2 – 3-7б.
17. Шарақымбаев Ж.Ш. Аграрлық реформаның кейбір нәтижелері. Алматы,
«Бастау», 2005ж.
18. Оспанов М.Т., Аутов Р.Р., ... Х. ... ... ... Алматы, «Білім» 1997ж.
19. Бердалиев Қ.Б. Қазақстан экономикасын басқару негіздері. Алматы,
Экономика, 2001ж.
20. Атаманчук Г.В. Теория государственного управления. Москва, ... ... ... Ж.О. ... ... реттеу. Алматы, 2002ж.
22. 2006-2008 жылдарға арналған Жуалы ауданының ... даму ... ... ... ... ... ... Жуалы аудандық Мұражай мәліметтері.
25. Жуалы ауданы Әкімшілігінің мәліметтері.
26. Қ.Е. Құбаев, Ж.О. Ихданов, А.Ш. Кәрібай «Аграрлық сектор ... ... ... ... ... 1997
27. А.С.Сейдахметов «Агробизнестің экономикалық ... ... ... Р.Р. ... Х. Ертазин «Агробизнес теориясы мен
тәжірибесі»
29. М.Р. Расулов «Экономические основы агробизнеса» Алматы, 1999
30. К.Б. Бердалиев, С.Ы. ... ... ... Алматы, 1994
31. К.Б. Бердалиев «Қзақстан экономикасын басқару негіздері» Алматы 1994
32. Ж.О. Ихданов «Регулирование производственных комплексов» Алматы 1996
33. В.Неферов «Аграрная ... ... №9, ... ... Г. ... реформа в Казахстане» история, современность,
перспективы, Бастау, Алматы, 1998
35. Экономическая ... ... ... ... РК на 1996-200гг.
Министерство экономики РК,1995
-----------------------

Пән: Ауыл шаруашылығы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 100 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Аграрлык реформа және ауыл шаруашылығындағы экономикалық тұрақтылық28 бет
Аграрлық саладағы инновациялық қызмет73 бет
Аграрлық кәсіпкерлікті құқықтық реттеу52 бет
Аграрлық оқу орындарының ашылуы мен даму тарихы186 бет
Аграрлық саланы дамытуға байланысты туындаған экономикадағы теориялар7 бет
Аграрлық саясат9 бет
Аграрлық сектор саласындағы кәсіпкерлік және оның экономикалық рөлі31 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары21 бет
Аграрлық секторда кәсіпкерлікті дамытуды жетілдіру жолдары ( Оңтүстік Қазақстан облысының мәліметтері негізінде32 бет
Аграрлық сектордағы пайдалылық көрсеткіштерін есептеудің теориялық негіздері41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь