Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және материалдық мәдениет

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3.4


1 Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және материалдық мәдениет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4. 12

2 Ортағасырлардағы Талас өңірі қалалары мен елді мекендер жазба деректерінің зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13.17

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..19

ҚОСЫМША МАТЕРИАЛДАР: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..20.21
Баяндама жұмысының өзектілігі: Қазақстан жеріндегі және Орта Азия елдеріндегі отырықшы елді мекендер мен қалалардың дамуын зерттеу, археология ғылымында аса маңызды мәселелердің бірі. Қазақ тарихында зерттелмей, тың жатқан тақырыптар жеткілікті. Солардың бірі орта ғасырлардағы қалалар тарихы. Талас өзені өңтүстік қазақ даласын басып өткендіктен көптеген қалалар бой көтеріп, ірі мәдени ошақтар қалыптасты. Бұл өңірде қадым замннан бастап-ақ мекендей бастаған дала тайпаларының кейініректегі түркі-қыпшақ, моңғол қосындыларымен біте қайнасқан, түп-тамыры бірегей, орта ғасырлардағы түркі-араб-парсы рухани жетістіктерімен жалғасқан өзіндік көне мәдениеті болғанын, сол заманғы ойшылдардың еңбектері дәлелдей түседі. Олар: - Әбу Нәсір әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн, Ахмет Йасауи, Махмұт Қашғари, Хайдар Дулати, Қыдырғали Жалайыри т.б. Әбу Нәсір әл-Фараби – Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз», «Шығыстың ұстазы» атанған ғұлама ойшылдарымыздың ішінде көренкті орын алады \1\.
Қазіргі таңда Талас өңіріндегі ескерткіштер дүние жүзінің көптеген мемлекеттеріндегі туристердің назарын өзіне қатты аударып отыр. Оларды әсіресе Тараз қаласындағы Қарахан, Айша бибі, Бабаджа хатун архетиктуралық сәулет ескерткіштері ерекше қызықтырады.
Тақырыптың зерттелуі. Археологтардың зерттеу еңбектерінде Орта ғасырлық қалалар отырықшылық пен қалалық мәдениеті тарихы көптеген ғалымдардың: П.И.Лерхтің, В.В.Бартольдтің, В.А.Каллаурдің, П.П.Ивановтың зерттеулерінде бастапқы негізі қаланды.
Сол сияқты бұл мәселелер С.П.Толстов, М.Е.Массон, А.Ю.Якубовский, П.И.Пацевич, Т.Н.Сенигева, А.Н.Бернштам А.Х.Марғұлан, К.А.Ақышев, К.М.Байпақов, Л.Б.Ерзакович, А.Е.Агеева, М.Елеуов және т.б. авторлардың еңбектерінде кеңінен қамтылып қаралды.
1986 жылы шыққан К.М.Байпақовтың жұмысында Оңтүстік Қазақстан мен Талас, Шу, Іле өңірлеріндегі ортағасырлық қалалармен елді мекендердің зерттелуі, баламалануы, даму тарихы және ерекшеліктері қарастырылып, оларға тән ұқсастықтар мен айырмашылықтар көрсетілген.
1980-1990 жылдарда Бурана, Қызыл өзен, Құлан, Өрнек, Қостөбе, Тараз, Ақтөбе қалаларында кең көлемде тұрақты жүргізілген қазба жұмыстары. М. Елеуовтың «Шу мен Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары» атты еңбегіне арқау болды.
Және көп жылғы ізденістер арқасында Елеуов. М. Е Шу, Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары тақырыбында Докторлық диссертация қорғады.
1. Берштам.А.Н, Таласская долина. Алма-Ата, 1942.
2. Сенигова.Т.Н Средневековый Тараз 1972
3. Байпақов.К.М. Средневековая городская культура Южного Казахстана и Семиречья. Алма-Ата. 1986.
4. Елеуов.М.Е. Шу мен Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары. Алматы 1998.
5. Елеуов.М.Е Шу Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары. Докторлық диссертация афтореферат – Алматы, 2001.
6. Пальгов.Н.Н. Реки Казахстана. Алматы 1980.
7. Россия Полное географическое описание нашего отечества. Настаольная и дорожная книга.- Т.19. Туркестанский край. Санкт-Петербург, 1913.
8. Соболев Л.Н. Растительный покрыв и его использование\\ Казакстан. – Москва, 1969.
9. Петровский.Н.Ф. Древние арабские дорожрикик по средне-азиатским местностям, входиящим в настоящеев время в состав русских владени. Ташкент. 1984.
10. Бартольд. В.В. О христианстве в Туркистане в домонгольский период (по поводу семиреченских надписей) \\ Сочинения. Москва 1964. т.2.
11. Бернштам А.Н. Археологические работы в Казахстане и Киргизии\\ ВДИ. 1940.
12. Байпаков. К.М. Средневековые горола Казахстана на Великом Шелковом Пути. Алматы 1998.
13. Байпақов. К.М. О локализации средневековых городов Южного Казахстана.
14. Махмут Қашқари Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат ит-түрк): 3 томдық шығармалар жинағы\ Қазақ тіліне аударған алғы сөзі мен ғылыми түсінектемесін жазған А. Егеубай. Алматы: 1997.
15. Маргулан А.Х. Из мстори городов и строительного искусства древнего Казахстана. Алма-Ата, 1951.
16. Кумеков. Б.Е. Государство кимаков IX-XI вв. по арабским источикам. Алма-Ата, 1972.
17. Винник.Д.Ф. Новые эпиграфические памятники Таласской долины\\ Археологические памятники Таласской долины:- Фрунзе, 1963.
18. Археологическая карта Казахстана, №3521.
19. Агеева Е.И., Пацевия Г.И. Из истории оседлых поселений и городов Южного Казахстана. Труды института истории, археологи и этнографии Академии наук КазССР. Алма-Ата, т.5, 1958.
        
        МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
............................................................................
..................................3-4
1 Ортағасырлардағы қалалардың дамуы: сәулет өнері және материалдық
мәдениет....................................................................
........................................4– 12
2 ... ... ... ... мен елді ... ... ... жұмысының өзектілігі: Қазақстан жеріндегі және Орта Азия
елдеріндегі отырықшы елді мекендер мен ... ... ... ғылымында аса маңызды мәселелердің бірі. Қазақ ... тың ... ... ... Солардың бірі орта
ғасырлардағы қалалар тарихы. Талас ... ... ... ... басып
өткендіктен көптеген қалалар бой көтеріп, ірі мәдени ... ... ... ... замннан бастап-ақ мекендей бастаған дала ... ... ... ... біте ... ... ... орта ғасырлардағы түркі-араб-парсы рухани жетістіктерімен
жалғасқан өзіндік көне мәдениеті болғанын, сол ... ... ... ... ... - Әбу ... әл-Фараби, Жүсіп Баласағұн,
Ахмет Йасауи, Махмұт Қашғари, Хайдар Дулати, Қыдырғали Жалайыри т.б. Әбу
Нәсір әл-Фараби – ... ... ... ... ... ұстазы»
атанған ғұлама ойшылдарымыздың ішінде көренкті орын алады \1\.
Қазіргі таңда Талас өңіріндегі ескерткіштер дүние жүзінің ... ... ... ... қатты аударып отыр. Оларды
әсіресе Тараз ... ... Айша ... ... ... ... ... ерекше қызықтырады.
Тақырыптың зерттелуі. Археологтардың зерттеу ... ... ... ... пен қалалық мәдениеті тарихы көптеген
ғалымдардың: П.И.Лерхтің, В.В.Бартольдтің, В.А.Каллаурдің, П.П.Ивановтың
зерттеулерінде бастапқы негізі қаланды.
Сол ... бұл ... ... ... ... ... ... А.Х.Марғұлан, К.А.Ақышев,
К.М.Байпақов, Л.Б.Ерзакович, А.Е.Агеева, М.Елеуов және т.б. ... ... ... қаралды.
1986 жылы шыққан К.М.Байпақовтың жұмысында Оңтүстік Қазақстан мен
Талас, Шу, Іле ... ... ... елді мекендердің
зерттелуі, баламалануы, даму тарихы және ерекшеліктері ... тән ... мен ... көрсетілген.
1980-1990 жылдарда Бурана, Қызыл өзен, Құлан, Өрнек, Қостөбе, Тараз,
Ақтөбе қалаларында кең көлемде ... ... ... ... ... «Шу мен ... ... ортағасырлық қалалары» атты еңбегіне
арқау болды.
Және көп жылғы ... ... ... М. Е Шу, ... ... ... ... Докторлық диссертация
қорғады.
Сол сияқты кейбір жағдайлардағы ... ... ... ... ... ... ... үй тұрақтарының өрістеуі
және сауда мен кәсібі туралы ғылыми мінездеме берілді. / /Байпақов ... 1986/ 1987 жылы ... ... ... ... ... ғылыми
симпозумде көшпенділер мәдениеті мен ежелгі цивилизацияның бірлестігі
туралы мәселе қаралды. Орта ... ... ... ... қол ... келелі табыстар мен ... ... ... ... жинақталған мәліметтерден әртүрлі біркелкі емес пікірлер
туады.
Сондай аудандардың біріне орта ғасырлық ескерткіштерге бай Талас
өңірі жатады. ... ... ... ... ... болып табылатын екі
мәдени саланы, егіншілік пен мал шаруашылық, қала мен ... ... ... ... отырған. Талас өңірінің өзіне тән ерекшелігі
Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу аймағындай емес, ол таулы ... мен ... ... ... ... ... ... мен Орта
Азия аймағының мәдени-тарихи орталығы болып табылады.
Тақырыпты зерттеудің мақсаты мен міндеттері: Баяндама жұмысының
мақсаты Ортағасырлардағы ... ... ... ... ие ... ... мен ... өсуіне әкелуін біртұтас мәдениеттің дамуына ықпалын
жүйелі түрде қарастыру болып ... ... жету үшін ... міндеттер қойылды:
- Талас жолының пайда болуы мен оның тармақтарын қарастыру.
- Оңтүстік өңірлеріндегі ... ... елді ... ... қарстыру.
- Ауыз әдебиеттің деректерін, жазба деректерді және ... ... ... ... ... мен елді мекендерді баламалау.
Баяндама жұмысының құрылымы: Жұмыс: Кіріспеден және екі тараудан,
қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ МАТЕРИАЛДЫҚ
МӘДЕНИЕТ
Қазақ халқының төл мәдениеті ұзақ ғасырлар бойындағы ... ... ... Ұлан – ... Еуразия даласындағы тайпалардың
қалыптасуы, жалпы түріктік өркениет жетістіктері, әрине Қазақ ... түп ... ... ... ... таңда Ұлттық мәдениет өркендеу
үшін ұлттық мемлекет ауадай қажет.
Шығыстанушы В.В. Бартольд: “Ортағасырдың ерте ... ... ... ... өзгерістер болды”, - деп жазған еді. Осы
дәуірге алдымен Суйдің (589 – 618 жж.) ... ... ... Тан (618 ... жж.) ... ... Қытайдың бірігуі жатады. Олардың әрқайсысы
Орта Азияға билік ... ... ... ... ... діні ... болып өріс
ала бастаған алғашқы ғасырларда Ганг өзеніндегі Үндістанның Канаужа қаласы
империя астанасы болып күшейді.
Қытайдан Үндістан, Иран, Византияға ... ... ... ... ... әулеттерінің қол астына бірікті. Осы оқиғалардың
негізінде буддизмнің “әлемдік төрт ... ... төрт ... ... ... ... қалыптасты. Олар: “пілдер патшасы” – оңтүстікте,
“асыл тастар патшасы” – батыста, “аттар патшасы” – ... ... ... ... Қытай империясындағы адам ... ... ...... ... ... ... енгізілген бұл
идеяның бірнеше түрлерін мұсылмандар да қабылдады. Ерте ... өмір ... қай ... қандай салада артықшылықтары болғанын айтып қана
қоймаған. Олардың ... ... ... ... - өз ... өзге
мәдениетіндегі құнысын игеруі. Сондықтан бүкіләлемдік ... ... бірі ... ... ... патшалар концепциясы еді.
Оның қалыптасуына Ұлы Жібек жолы ... әсер ... ... жолы – ... ... өркениетінің теңдесі жоқ тарихи
ескерткіші. Ол көп ғасырлар бойы өз құрамына кіретін елдер мен ... ... ... ... рөл ... ... ... бұл жол ІІ ғасырдан бастап Еуропа мен Азия арасын біріктріген
көпір болды, Шығысты Батыспен байланыстырды.
Ортағасырлар кезеңінде ... ... ... ... ... Олардаң тамаша архитектуралық ... ... ұлық ... ... ұстаханалары, шеберханалары
кімді болмасын таңқалдырмай қоймаған.
Қазақстан археологиясындағы жарқын оқиғалардың бірі-жазба деректерде
көрсетілген ортағасырлық қалалық мәдениет пен ... ... ... тек ... ... деп ... ... дейін айтылып келген пікір
жоққа шығарылып, жеріміздің өзіндік, далалық өркениеттің бесігі болғандығы
айқындалды. Ол ... ... мен ... қала мен дала ... ... кіріктіре білген. Мұндай дәстүрлер бірлестіктің ізі тіптен қола
дәуірі кезінде де болған.
Археолгтар мен ... Орта Азия мен ... ... ... ... тұсы ... ғасырларға сай келетінін
анықтаған. Сол кездегі қоғамның ... ... ... өнердің,
архитектураның шыңына жеткендігінен көрінеді. Археологиялық деректер мен
жазба мәліметтер куә ... ерте ... ... ... үйсіндер, қаңлылар, соғдылықтар, түркілер болған.
ІХ-ХІІ ғасырлардағы ортағасырлық авторлар түркі қалалары жайлы ... ... Бұл – ... чарұқ, қимақ, оғыз, қыпшақ, жікіл, тухси,
қаңғарлардың (көне ... ... мен ... ... еді. Тараз “бата
алған түркі – чарұқтар қаласы” деп ... ... ... ... Жолшөп
қалаларында қарлұқтар тұрды. Талхир жікіл мен қарлұқтардың шекарасында
орналасты. Ал қарлұқтар астанасы ... ... ... мен ... маңында
қимақтардың Көктұма, Гаган, Карантия, Дамурия, Имакия, ... ... ... ... орналасқан. Жетісу мен Сырдария өзендерінің бойында
оғыздардың Хиам, Горгуз, Дахлан, Габриан, Қарашық, Янгикент қалалары бар.
Ортағасырлық араб саяхатшыларының ... ... ... ... гүл ... өлке ... Мысалы, әл – Макдиси, Ибн Хордадбек,
Қашқарлық ... Х-ХІ ... ... қалалардың атын атайды. Ибн
Хордадбек пен ... ибн ... ... Құланнан Суябқа дейінгі аралықта
Түрік жолы бойында 10 қала мен елді мекенднр ... /20/. ... ... ... ... Жүл ... (Новопокровка), Суяб,
Бунджикент, Навакент, Кирмирау. Қалалардың дамуының бір кепілі сауда-
саттықтың өркендеуі. ҮІІ ... ... Ұлы ... жолы ... ... Самарқандтан бастап, Отырар, Таразды қамти отырып, Шу
өңіріне жетеді де, ... ... ... арқылы Шығыс Түркістанға
өтеді.
Отырар, Янгикент, Қарашық, Сүткент, ... ... ... ... ... ... түрікше атауларды иеленген.
Қазақстанның қалалары саяси-әкімшілік орталық қызметін атқарып қана
қоймай, қолөнердің, сауда мен ауыл ... ... орны ... ... ... олар ... ... мен мәдениет ордасы болып табылды.
Уақыт өткен сайын Жібек жолының жеке тармақтары ... ... ... орай, жанданып немесе керісінше құлдырау ... ... Ерте ... ... ... ... мен Орта Азия
арасын жалғастырып жатқан, Жетісу мен ... ... ... ... күшті дамыған. Түрік қағанатының құрылған кезеңінен бастап Жетісуда
аса ірі ... ... ... ... ғасырда Жібек жолының Іле Алатауын бойлап, Баба Ата ... ... ... Іле ... ... ... ... бастайды. Олардың
атаулары Жібек жолы мен жүріп өткен саяхатшылардың жолжазбалары ... ... ... ... ... (1424 жылы ... мемлекеті Солтүстік-Батыс
шекараларын жауып тастағанға дейін) Жібек ... ... мен Орта ... ... ... ... күретамыр қызметін атқарды. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Тараз,
Мерке, Құлан, Талхиз, Алмалық және т.б. қалалар осы ... ... ... ... ... ... керуен қатынасы жол ... ... мен ... егіншіліктің күшті дамуына себепші болды. Егіншілікті шұраттар
жергілікті халықты ғана емес , сауда керуендерін де азық ... ... ... Сол ... ауыл ... ... ... тарихи деректер оның маманданған ... ... ... ... өзі – ... жолы бойындағы елді мекендерде нарықтық
шаруашылық-сауда қатынастары керуен ... ... ... ... анықтап берді. Сонымен Ұлы Жібек жолы ... ... ... – қалалық мәдениеттің дамуына шешуші ықпал етті ... осы ... ... ... ... ... ... жібек жолы бойнда Жетісу өңірінде бірнеше қалалар бой көтеріп
дамыды. Жер жанаты ... деп ... ... қалуы да бекер емес шығар.
Табиғаттының қолайлы, әсем ... ... ... ... ... ... ... көне қалалардың басын Талхирдан (Тахир – Талхиз – Талғар)
бастағанды жөн көрдік. Бұл қала жайында алғаш жазба деректі Х ғ. ... ... ... ... ... ... ... (“Әлем
шекаралары”) береді. Аталған ... Тонг және ... ... ... ... жақын маңда орналасқан ... ... ... ... ... таяу жерде орналасқан Талғар
қаласының оңтүстігінен, жағалаулары тіп-тік келген, арнасы толы, ... ... ... ағып жататын өзеннің жанынан табылған. Бұл өзен
Талғар деп ... ... аты ... ... ... ... ... А.Н. Бернштам, Ә.Х. Марғұлан зор еңбек сіңірді. Жылнамалық Талхир
мен ... ... бір қала ... алғаш болып анықтағандар да осы
ғалымдар. Қалаға алғаш археологиялық жұмыстарды, ... Абай ... ... ... ... И.И. ... ... бастады. 1970 жылдардың ... ... ... Т.В. ... ... ... экспедициясы жұмыс жүргізді.
1994 жылдан бері қазба ... ... ... мен т.б. ... басқа да сала мамандары жұмыла жүргізуде. Қаланың ... ... ... ҮІІІ-ІІІ ғғ.) басталатыны айқындалып, б.з.д. ІІІ - б.з.
Ү ғасырына дейін үйсін мемлекетіне қатысты ... ... ғғ. ... ... Ұлы ... жолындағ халықаралық сауда да қала тіршілігіне
үлкен ықпал еткен. ... ... жолы дәл осы ... ... ... керуен жолдарының тоғысқан жерінде, түйілісінде
орналасқан. Бірінші тармақ солтүстік-батыс Іле ... ... ... ... ... ... ... жол. Екіншісі шығыстық бағыт
бойынша Іленің оң жағалауымен Жаркент, Қорғас арқылы Қытайға ... ... ... басым бөлігін түркілер – жікіл, қарлұқ, яғмалар
құраған. Және өзге елдің көпестері де жергілікті ... ... ... ... ... ғғ. бас ... ... шамамен 5-6 мың халық өмір
сүрген. Қолөнер өте ... ... ... пен ... мал ... ... Ежелгі Талхир қаласының шеберлері - өз ісінің ... ал ... ... ... ... ... орталықтардың
бірі болған. Атақты құрыш болат осы жерде өндірілген. Талхир қаласы ... ғғ. ... ... Оның себебі монғол хандарының өзара ауыздықтары,
бітіспес соғыс еді.
Келесі үлкен қала орталықтардың бірі Алматы (Баба Ата – Алмалық) елді
мекенінің ... ... орны зор. ... ... ... ... деп аталатын ортағасырлық қала болған. Қалалар жайында мәліметті ... өмір ... ... ... ... ақын әрә ... Заһир ад-
Дин Мұхаммед Бабырдың “Бабыр-наме” атты шығармасында былай ...... ... ... ... Ол жер өңдеумен айналысатын
елдердің шекарасында орналасқан. Оның шығысында – ... ... ... ...... ... солтүстік шекарасында –
Таразкент кітабында аттары ... ... ... Янги ... ... елді ... айтады”. Алайда олардың монғолдар қиратып ... да ол ... ... ... ... ... жоқ. ... елді
мекені жайлы Бабырдың замандасы, “Тарих – и – Рашиди” атты еңбектің ... ... ... та ... ... мен осы елді ... маңында
болған соғыстарға байланысты деректерінде атап өтеді. Алматыдан 1979 ж. екі
күміс ... ... Бұл ... Жетісуда соғылғандығы және қазіргі
Алматы территориясында ХІІІ ғ. ақша соғатын өндіріс ... ... ... 1990 ж. тағы ... екі ... ... ... оқып зерттеу
барысында ғалымдар, оның сол кездің ... ... ... жер” немесе
“алма көп өсетін жер” деген мағынаны білдіретін “Алматы” атауымен аталып,
ХІІІ ғ. Қазақстанның оңтүстік астанасының ... өмір ... қала ... ... Бұл ... б.з.д. Х-ІХ ғғ. қола дәуірдің өзінде елді мекен
болған. Одан сақтар, үйсіндер ... жер. ... ... бір ... ... ... дәуірімен байланысты. Өйткені осы
кездерде бұл аймақта елді ... мен ... ... бола ... ... ғғ. ... қала ... дамып, Жібек жолы бойындағы
халықаралық сауда байланыстары арасында ... ... ... ... ... оның Іле ... кетеін бір тармағы Х-ХІІІ ғғ. жұмыс істеп
тұрған. Осы кезеңде “үлкен Алматы” маңында бірнеше елді ... ... ... ... бәрі ... ... астында қалды. Жазба
ескерткіштер, теңгелер және ... ... ... отырып,
қазіргі Алматы ежелден осы атымен белгілі болып, Х-ХІІ ғғ. қалыптасқан ... ... К. ... ... ... бұл қаланың тарихы мың
жылдан асып кеткен. Сонымен, Алматы бір кездері ортағасырлық ... ... ... ... қолөнері, саудасы, сонымен ... жолы ... ... саудасы күшті дамыған, Жетісу өңірі
тұрғындарын ақшамен қамтамасыз ететін ақша сарайы жұмыс жасаған ірі ... ... қала мен елді ... ... ... ... Іле ... оң жағалауы Бақанас ауылының маңында бар. Бұл қалалар
“Ақ-Там, Қармерген (Х-ХІІІ ғғ.), Ағашаяқ” сияқты құм астында, ... ... ... ... тілінде жазба деректер Іле алқабындағы
қалалар туралы мағлұмат ... ... ... ... Рубрук Іле алқабын
аралаған кезіндегі негізгі ой-пікірлерін күнделігінде ... ... ... ... ... (Іле мен ... ... аралығында) көп
қалалар өмір сүрген. Алайда олардың барлығын дерлік өз малдарын ... ... ... қалу үшін ... ... ... ... ол жерлер өте
шұрайлы болған”. ХІІІ ғ. ... ... ... Жетісуға басып кіріп,
талқандаған. Нәтижесінде қалалар күйреп, суғару жүйесі ескіріп, тозады.
Ғалымдардың ... ... ... ғғ. ... ... ... толы су
болған. Яғни, олардың жағасындағы мәдени өмір ... ... ... ... ... ... бұл өңір ... дала күйінде сақталған.
Қаялық (Қойлық – Қойлақ) қаласы – Қарлұқ қағанатының астанасы. Іле
алқабында ІХ-ХІҮ ғғ. өмір сүрген, ... Ұлы ... ... ... өмірдің қайнаған ортасы, қарлұқтардың саяси орталығы болған ірі
қала. Деректерде ІХ-ХІІІ ғғ. ... ... ... ... ... ... мәдени, діни орталық қаласы болса керек. Себебі, Қаялықтан
будда ғибадатханасының қалдықтары, Рубруктың ... ... ... және мұсылман мешіттері болған деседі. 2001 жылы ... ... ... ... қала ... ... ... Шығыстық моншаларға жататын, барлық жағдайлар ойластырылып,
сапалы салынған. Тіпті, монша қабырғасында арнайы намаз оқитын ... ... ... “михраб” ойластырылып салынған. Қаялық моншасының өмір
сүрген уақыты ХІІІ ғ.
Талас және Шу аңғарларындағы қалалар жиынтығы ... бір ... ... ... ... ... көне қалалардың біріне Таразды
жатқызуға болады. Ортағасырлық ... ... ... ... ІҮ ғ.
аяғына жататын византиялық жазбаларда кездеседі. Византия империясы түркі
қағанатымен келісім жасамақ болып Дизабулдың ... ... ... кеткен византиялық тарихшы Менандрдың суреттеуі бойынша Земарх сапар
барысында ... ... және сол ... ... бір ... ... ... түрік қағанының ордасында қабылдауда болады. Кейіннен Тараз
(Талас) туралы ортағасырлық географ, ... ... ... ... Себебі, қала Ұлы Жібек жолындағы маңызды орындардың бірі
болған. Сондықтан да ... ... ... ... ... ең алдымен,
оның сауда саласындағы маңызы туралы айтады. Қытай ... ... ... 8-9 ли. Бұл ... ... елдердің саудагерлері аялдап,
түрліше заттар әкеліп сатады” – деп жазады. Үш ғасырдан кейін ибн ... ... дәл ... ... ...... ... сауда
жасайтын қаласы”, деп суреттейді, ... ...... ... ... ... ... қала. Ол қамалмен қоршалған әрі оның
сыртын айналдыра ор ... ... төрт ... бар. ... ... Қала ... ... үлкен өзен ағып ағып
жатыр, қаланың бір бөлігі сол ... ... ... ... ... жол өтеді. Базардың ортасында үлкен мешіт бар”, - деп жазады. Алайда
ертедегі авторлардың бірде-біреуі ... ... дәл ... ... В.В. Бартольд ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ден қойды. Себебі қазан төңкерісіне дейін Тараз ... ... ... көне Тараз қаласы осы ... ... ... маңызды да дамыған орталық болған. ХІ-ХІІ ғғ. Орта
Азияны Қарахандар әулеті билеп тұрған ... ... өз ... ... ... Ол ... мемлекеттің бір бөлігінің астанасы болды. Таразда ел
билеушілері жасатқан жергілікті ақшаның соғылуы, ... ... ... ... тәуелсіз екенін көрсетеді. Тараз қаласының құрылысы,
архитектурасы, сол ... ең ... өнер ... ... ... және ... кесенелері Тараз моншасы осының ... ... ғғ. ... ... ... ауыр ... жеткізді. Көшпенді
қарақытайлар мен ... ... одан ары ... жете ... Құлап,
қирап қалған Тараз кейін қайта қалпына келсе де, бұрынғыдай жанданып ... ... бұл қала Янги ... атпен белгілі болған. Бірақ ол әлі
толық дәлелденбеген.
Келесі бір қала Құлан қаласы. Құлан ... ... ҮІІ ғ. ... ғ. басына дейінгі аралықта өмір сүрген ортағасырға тән ескерткіш қала
болған.
Қазақстанның оңтүстік өңірі ... бай. ... ... – Сайрам
(Сарьям) және Яссы-Түркістан. Сайрам заманында ірі өңір, қолөнершілер
мекені, ... ... және ... ... бар ... ... Қаланың
құдыреті артып, астана болып күшейіп тұрған кезінде бұл өңірге Тараз,
Отырар, ... ... ... ірі ... ... атауы бір
кездері басқаша өзгеріп – ... деп ... ... ... ... мединесі болған. Онда төбесі жабық ... және ... ... ... ... Исипиджабтың үлкен әрі таза қала ... ... Якут ... ... ... Испиджаб жайлы терең
сипаттама берген: “Испиджаб – ... ... ... ... ... де ... қаланың атауы. Басқа да қалалар секілді оның жері
кең, елді ... көп. Ол ... келе ... ... жер. ... көп, ... бау-бақшасы жайқалған сулы өлке. Хорасанда да, Мауреннаһрда да
салық төлемейтін қала жоқ, тек ... ғана ... ... құқы ... ол-үлкен шекаралық бекініс. Сол себепті тұрғындар қару сатып ... ... ... еді” Х-ХІІ ғғ. Испиджаб Сайрам деп аталған. Махмұд
Қашқари өз шығармасында былай деп жазған: ... – ақ ... ... ... Оны ... деп ... 1214 ж. ... Тараз қаласы
сияқты ірі империяның билеушісі Мұхаммед хорезмшах ... ... ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстанның ежелгі астанасы – қазақ хандығының ірі
орталығы болған тарихи мұраға бай Түркістан қаласы орналасқан.
Ортағасырдағы үлкен ... ... бірі ... ... болды. Ертеде
Отырарды қоршап жатқан қалалар мен елді мекендер ... ғғ. ... ... Тек ... ғана ... ... бойы өз ... сақтап
келді. Алғаш қала атауы ІХ ғ. бас кезіндегі араб жазбаларында кездеседі.
Отырар ... ... ... өмір ... ұлы ... ... қаласы Орта
Азиядағы ірі мәдени, саяси, білім мен ғылымның ... ... ... ... бір ... ... аранап жазуға болады. Сондықтан
бұл қала жайында шолу ғана ... ... мен өнер ... ... ... ... -
өз қоғамының дамуы жайында құнды мәліметтер беретін дерек көздерінің бірі.
Олар мәдениет пен ... ... ... ... ... ... сол ... қағидаларының жақын үлгісінің, ғылыми-өндірістік шаруашылықтың
дамуының, мәдени ... ... ... ... мен ... көрсеткіші болып табылады.
Алайда Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда ... ... ... ... ... ... некен – саяқ. Көбі Ислам дәуіріндегі
ортағасырға тән. ... да ... ... ... ... ... кескіндерді ашу, архитектураның даму заңдылықтарын
зерделеу, көбіне-көп, ... ... ... ... ... ... әсем заттардың көпшілігін киім әшекейлері құрайды.
Әсіресе, салпыншақтар мен белдіктің айылбастары, тағалар, ат ... ... ... мұсылмандық Шығысқа қатысты ІХ-ХІІ ... ... ... ... Адам Мец ... ... ... өрлеуі) деп атады. Бұның Қазақстан мәдениетіне де ... ... әр ... ... ренессанс мәселесін зерттеу, оларды
Батыс елдеріндегі қайта өрлеумен салыстыру тарих ... ...... ... ... қалашықтар мен металлургтер
елді мекендері секілді тарихи – ... ... ... ... Арал ... Берел, Есік, Түрген, Жетітөбе, Үйқарақ, ... ... ... мен патша қорымдарын, түркілердің қастерлі жерлері
(Мерке, Жайсаң) мен Жібек жолы бойындағы ... ... ... Тараз,
Ақыртас, Талхир, Қаялық секілді қалаларды зерттеу, оларды жергілікті және
әлемдік туризмнің инфрақұрылымдық жүйесіне енуіне ... ашып ... ... ... ортағасырларда қалалармен жалпы мәдениеттің
дамыған кезеңі болды. Оның ішінде өнер саласы, музыка, би, ою-өрнек, сурет
салу, мүсіндер ... т.б. ... ... ... ... ойып ... өте шебер бейнеленген. Осының өзі әшекейленіп безендірілуі, салыну
үлгісі Афрасиаб пен ... ... ... мен ... ... ... ... мәнерінен аумайды. Мұның өзі ... ... мен ... ... ... мәнер-сәні отырықшы
мұсылман елдердің қалаларын маңайлай өтетін Жібек жолы арқылы тарағанын
тайға ... ... ... Ұлы ... жолы ... ... бір-біріне таныстырып, алмастырып жатты. Айталық парсының атақты
ақын-софысы “Дін жүрегі” ... ... ақын ... Руми ... ... ... ... мен өзара түсінушілікті асқан шабытпен былай
деп жазған екен; “... ... ... пен үнді ... ... тіл табысакетеді.
Кейде екі ... ... ... ... ... ... ... – мүлде бір басқа нәрсе; бір тілдестіктен жанмен ұғынысу тіл
қымбат”.
Сырдария бойындағы Кедер қаласын ... Х-ХІ ғғ. ... ... ... ... Осы заттардың бәрі орта ғасырда Орта ... ... ... ... ... қалаларда би, музыка, театр
өнерлерінің дамығанын айғақтайды.
ҮІІІ - ХІІ ғғ. Орта Азия мен Қазақстан ... ... ... ... Жаңа қалалар пайда болып, ескі қалалар үлкейе түсті. Қала жері
рабадтар есебінен, яғни ... ... ... ... мен
керуен сарайлары есебінен кеңейе түсті.
Ортағасырлардағы Талас өңірі қалалары мен елді ... ... ... ... 60 ... ... ... қағанатының саяси және
экономикалық қарым-қатынасы - сол кездегі ірі ... ... ... ... ... ... ... Батыс Европаға созылып
жатқан және -Талас өңірін қамтыған сауда жолын қорғау мен дамытуға ... ... ... байланысты 568 жылдан грек тарихнамасында Тараз қаласы туралы
айтылған. ... жолы үшін ... және ... ... ... ... ... қажет етті. Византия Персияны жеңуге құмар болған
одақтастар ... ... ... ... Батыс түрік қағандығына
Тараздың билеушісі Дизабулға барды. 568 жылы ... ... ... - ... ... ... елші ... Бұның
айғағы Тараз археологиялық қабатынан табылған алтын солида болып табылады.
Юстиниан І-дің кеуде тұсының бас киімдегі, оң қолында ... ... сол жағы ... ... Ү-те ... ұзын да ... крест ұстаған
жеңіс құдайы бейнеленген. Түрік мемлекетіне ... бір ... ... де елші ... ... ... ... жағына шығып кетті.
572 жылы Жетісу жері Қара-Чурину-Датудың қол астына өтті. Тараз
бұрынғыдай ... қала ... және ... ... ... аз ... жоқ, бұны осы уақыттағы өткен жағдай көрсетеді. Талас өңірінің
тұрғындарының тағдыры Орта Азия халықтарының тағдыры мен ... ... ... ... 580 жылы ... ... ... көшпенділері мен
бұхаралықтардың арасындағы қақтығыстың салдарынан, тұрғындардың бір бөлігі
Таразға қоныс аударды. Нершахи осы ... ... ... ... ... ... билігі де өсті, ол осы облысты (Бұхара) қатал ... ... ... шыдамдары жетпеді. Дихкандар және саудагерлер
бұл облыстардан Түркістанға, Тараз жаққа кете бастады және де осы жақта
жаңа қала ... мұны ... деп ... \24, ... ... келгеннен
соң «Вельмож және дихкандар» сол кезде халық Бигу-Абгу-Каған деп ... Қара ... ... ... ... ... сол ... Аруимен
өз баласын келісіп келуге жіберді.
Талас ... ... ... ... бөлігі согда
аристократтары, фант болады, сонымен қатар Бұхарадағы көтерілістің басылуы
маңызды рөль атқарады. Тараз ... ... осы ... ... еді.
Жетісуға, Талас өңіріне, Тараздың өзіне де Согда мәдениетінің әсері осы
жағдаймен байланыс-тырылды.
Қалаға 630 жылы келген Сюань Цзянь ... баға ... Ол ... ... ... тұратын кең көлемдегі сауда орталығы болған деді.
Қала 8-9 ли көлемі (2,5-2,7 ) ... алып ... ... мәдениеті мен
әлеуметтік жағдайының өсуіне ... ... ... ... мен 635-648 ... ... және ... аралығында тұрған
Нушиби тұрғыны арасындағы ішкі саяси күресі әсер ... деп айту ... Екі ... ... табыстары бірде Тараздың өсуіне, бірде басқа
орталық қалаға Суябға - (Чонкемин өзеніндегі) ... ... ... жылдар аралығындағы кезеңдегі Талас өңірінің тарихы түріктің
Самарқандықтармен ... ... ... ... ... ... ... қара-түргештердің Жетісуда көбеюіне байланысты. 748 жылғы Суябтың
тарауынан кейін батыс Жетісудің түргештері Талас ... ... ... ... ... ... өңірінің тұрғындарының өміріндегі осы кезеңдегі саяси жағдайдың
ең ірісі Ферғана әмірінің әскерлері мен хан ... ... ... болып
табылады, қорытындысында Ферған билеушісі Қытай ханынан көмек сұрап, ол
100000 әскер берді, соңына келгенде хан Шаша ... ... Бұл ... ... - ге ... Зияда Ибн Салиханы ертіп соғысқа аттанды. 751 жылы
шілдеде олар ... ... ... ... мұсылмандар қытайлықтарды
жеңді, олардың 50000-ын өлтіріп, тұтқынға 20000 алды, ал ... ... ... ... осы ... түріктерімен бірге болған жақсы
әскери қимылдары, бұл облыстардың арабтарға қиыншылығы ... деп ... Араб ... ... ... ... ... бірақ оны өз
иелігіне кіргізбеді.
А.Н.Бернштам жазғандай: «Талас өңірінің жәнө ... өзен ... ... ... осы ... ... үшін ... мәдениетінің
форпосты болғанын көрсетеді».
Түрік қағанатының осы кезеңдегі, саяси және ... ... ... рөлі зор ... ... жазба тарихнамадан көреміз.
Ходжадан табылған Манихей шығармасында «Священная книга двух основ» VIIІ
ғасырдың бірінші ... ... ... қала ... ... ... түріктердің - Чарук, Аргу-Талас қаласы - деп жазылған. Бұдан
Баласағүн мен ... ... ... алып ... ... ірі ... орталығы болғаны көрінеді. Сондықтан Талас өңірінің
тұргындары осы ... ... - ... ... ... кірер кезде
батыста Византиямен шығыста арабтармен Талас өзенінің бойына қақтығыста аз
қатынас жасады. Мемлекеттік процесстің құрылысы мен ішкі ... ... ... да рөлі ... ... - тегін» ескерткішке 731 жылы қойылған таста ... ... ... ... ... әскери аристократтары келгенін,
жерлеуге шақырылғандығы жазылған. Жиі - жиі өңір қалаларының экономикасын
құлдыратып отырған соғыстар ... ... 766 жылы ... ... ... ... ... бөлігін қарлұқтар иеленді. Арабтар мұны басып
тастағысы келді, бірақ ... ... ... (775-785 жыл) ... он ... ... ... өсім төлеп бар айтқандарын істеп
тұрса, 806 жылдан ... ... ... ... және ... ... ... 810 жылы араб қолын шекаралы ... ... ... ... болды.
813 жылы арабтар Отырар облысын алды, Қарлұқ ... ... ... ... ал Жабғудың өзі қимақ мемлекетіне қашып кетті
Оңтүстік Қазақстаннан солтүстік шығысқа қарай ысырылған ... ... ... ... ... бар ... территорияны сақтап қалды.
Жетісудағы саяси өкімет 200 жылдан да көп уақыт қарлұқтардың ... ... ... Ибн ... өз ... ... шығыс шекарасын
қауіпсіздендіру үшін және Таразға кіретін күміске бай облыс Шелжіні алуға
893 жылы түрік ханының ... яғни ... ... ... аттанды.
Тараз жайында «Қарлұқ мемлекетінің астанасы және ірі сауда
экономикалық орталыгы, Солтүстік ... ... ... Орта Азия ... деп айтылады. Нершахидың айтқанын, Исмайылдың
жорығы жайында - Табари толықтырады. Ол ... ... ... қаласын
алып, ханын және оның әйелін, 10000-ға жуық адамын тұтқындады деп жазады.
Әр мұсылман атты әскеріне ... ... ... 1000 дирхемнен келді.
Тек исламды қабылдауы арқылы қарлұктар Таразда саяси тәуелсіздікті сақтап
қалды. Шіркеуді ... ... ... Саманид иелігін басқа
түрік халықтарынан қорғау тапсырылды.
Осындай жағдайда Тараз бен Испидаб Самнидке қазына ... ... Осы ... ... Азия мен ... қоғамдық-саяси
экономикалық жағдайы дами бастады. Мұнда Тараз, Испиджаб жер иелігіндегі
тұрғындары аз рөл ... жоқ. Осы ... ... ... ... ... келімсектер тұрақтады. Макдиси айтқандай Шелжіде 10000
исфахандықтар тұрды. 999 жылы ... ... ... ... ... ... ... өзара келіспеушіліктің салдарынан Тараз
бір қолдан екінші қолға жиі ауысып тұрды.
Ахмад Мұхаммад өлгеннен кейін ... хан ... ... ... (1024 -1925) жылға дейін басқарды.
1026-1027 Жетісудан туған хан-Түркістан билеушісі Қадыр хан ... ... хан ... соң (1032 ж.) ... мен Жетісу,
Арслан ханның дәрежесін қабылдаған үлкен ұлы Сүлейменге қалды. Ал ... ... ... - ... ... дәрежесін қабылдап - Талас пен
Испанджабты, содан соң ... ... Яган - тегі ... кезінде Тараз
ірі экономикалың орталыққа айналды, ал билеушінің өзі ... ... ... ... 1056 ... үлкен ағасы Арслан ханға
соғыс бастап, 15 ай Таразды Қарахамид астанасы ... ... ... жылдары Талас өңірін Тамғач -Хакан Хасан ибн Сулеймен басқарды,
бұған 1069 ... ... ... поэмасы арналған. Қараханид мемлекетінде,
Талас өңірінің қалаларында, жиі-жиі ауысып тұрған билікке қарамастан
өндіріс күшінің өсуі ... ... ауыл ... келуі көбейді.
Бұрынғылар өсіп, жаңа мекендер көбейді. Бұл ... ... және оның ... ... ... ұласты.
Талас өңірі территориясында болған саяси жағдайлар жергілікті
мәдениеттің өркендеуіне кедергі болды. ... ... ... соң бірі қаланы тонады және қиратты, гүлденген алқаптарды
жайлымға айналдырды. 1181 жылы ... ... басы ... ... ... ... ... 1203 жылы Талас өңіріне тағыда
қарақытайлар ... ... ... ... кетті.
1210 жылы Талас облысына Мүхаммед шах ... ... ... ... ... Жетісуда наймандармен соғыс кезінде
Тараз тағы да қирады. Мұхамед-шах Шаш, Ферғана, Испиджаб, Хасам ... ... қала ... ... бұдан да жоғары байланыс
болмас үшін ислам еліне көшуге бұйрық» берді. Содан соң ... ... ... 1219 ... ... ... ... да зор болды, Талас
өңірін жермен жексен етті. Бірақ Тараз сол кезде де округтің басты қаласы
болып қала берді.
Тараз ... ... Орта Азия мен ... монғол басып
алғаннан кейінгі тарихнамаларда да кездеседі, ол кезде Талас өңірі Шағатай
үлысына қарайтын. Кавказдағы монғол мұрагері Арғун 1248 жылы ... ... ... 1215 жылы ... ... ... ... бара
жатқан кезінде Менғу Қағанни Каананыңұлы қаған болып тағайындалғанын
естиді. 1253 жылы Тараз арқылы ... ... сол ... ... ... ... атап өтті. 1255 жылы Таразда Кіші Арменияның
басқарушысы Гайтон Хулагумен кездесті. 1269 жылы ... ... ... ... Шағатайлықтар Талас облысын ислам Кайдудың иелігіне
беруді шешті. Салықтарды реттестіру, ... ... ... ... ... осы ... қала мәдениеті құлдырады және көптеген
қалалар өз тіршіліктерін тоқтатты. Жазба ... ... ... жайында
жазылады. Сол уақытта көп адам өлді, елді мекендер қаңырап қалды, иеліктер
(мал соғымға айналды, жер иесіз ... ... ... ... ... ... ... айналған. Талас өңірінің басты қаласы Тараз өз маңызын
жоғалтты, оның орнында кішірек жер елді ... ... және өмір ... ... ... ... бәрі ерте және ... қытай, латын, араб, парсы, ежелгі түркі, орыс тілдерінде
жазылған географиялық және ... ... ... ... ... қалдырып кеткен ... ... ... ең ... әрі ... ... көзі – ежелгі қалашықтар мен елді
мекендердің орындарына жүргізілген археологиялық ... ... ... ... ... қалалар аршылып алынып, тіпті кейбірінің
атаулары қалпына ... Орта ... ... ... ... ... ... топырақ үйіндісінің астында сақталып, бүгінгі күні
зерттеу нысанына айналған Тараз, Төменгі Барысхан, ... ... ... ... жұртшылыққа мәлім болды. Ал, Тараз қаласы неше ғасыр бойы
өмір сүруін үзбей жалғастырып келеді.
Талас өңірлерінде орта ғасырлар ... ... ... ... ... ... ... мен қарауыл төбелер болған. Олардың
қалдықтары бұл ... ... ... ... ... ... ... үрей туғызып, әсемділігімен шетелдік елшілерді,
жиханкездерді, саудагерлерді таң қалдырған, талай ... ... ... мен елді ... ... соғыстардың, тақ-таластарының өзара
қырқыстаулардың нәтижесінде, басқа да себептерге байланысты қирап, бұзылған
бұл ескерткіштер тарихымыздың баға жетпес қазынасы болып табылады.
Оңтүстік ... мен ... ... ... 1893-1894
ж.ж. Шымкент - Әулие ата - Мерке - Пішпек - Ыстық көл - Верный ... ... ... ... ... рөлі ... 1894 жылы
жарияланған есебінде ол Жетісудың орта ... ... ... ... ... ... Тараз қаласы мен Талас алқабының археологиялық және
сәулет ескерткіштерін анағұрлым қызықты етіп ... ... Оның ... 1895 жылы ... ... ... Түркістандық
үйірмесінің қызметі дамыды.
Ақыртастың В.В.Бартольдпен сипатталып, ... ... ... ... Айша – бибі мен ... ... ... атадан батысқа қарайғы ежелгі керуен жолдарындағы ежелгі қалалар мен
елді мекендердің қалдықтарын, Тектұрмас тауы мен ... ... ... ... ... ... маңызды жәдігерлеріміздің бірі болып табылатын ... ... ... ... ... беру ескеркіштердің тарихын
жандандыруға өз ... ... Бұл ... орта ... ... ... зерттеу жүргізуду жалғастыра беру қажет.
ПАЙДАЛАНҒАН ДЕРЕКТЕР МЕН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Берштам.А.Н, Таласская долина. Алма-Ата, 1942.
2. ... ... ... ... ... ... ... культура Южного Казахстана и
Семиречья. Алма-Ата. 1986.
4. Елеуов.М.Е. Шу мен Талас өңірлерінің ортағасырлық қалалары. Алматы
1998.
5. ... Шу ... ... ... ... Докторлық
диссертация афтореферат – Алматы, 2001.
6. Пальгов.Н.Н. Реки Казахстана. Алматы 1980.
7. Россия Полное географическое описание нашего отечества. Настаольная
и ... ... Т.19. ... ... Санкт-Петербург, 1913.
8. Соболев Л.Н. Растительный покрыв и его использование\\ Казакстан. –
Москва, 1969.
9. Петровский.Н.Ф. Древние арабские ... по ... ... в ... ... в состав русских владени.
Ташкент. 1984.
10. Бартольд. В.В. О христианстве в ... в ... ... поводу семиреченских надписей) \\ Сочинения. Москва 1964. т.2.
11. ... А.Н. ... ... в Казахстане и Киргизии\\ ВДИ.
1940.
12. Байпаков. К.М. Средневековые горола Казахстана на Великом Шелковом
Пути. Алматы 1998.
13. ... К.М. О ... ... ... Южного
Казахстана.
14. Махмут Қашқари Түрік тілінің сөздігі: (Диуани лұғат ... ... ... жинағы\ Қазақ тіліне аударған алғы сөзі мен
ғылыми түсінектемесін жазған А. Егеубай. ... ... ... А.Х. Из ... ... и строительного искусства древнего
Казахстана. Алма-Ата, 1951.
16. ... Б.Е. ... ... IX-XI вв. по ... ... ... Винник.Д.Ф. Новые эпиграфические памятники Таласской долины\\
Археологические памятники ... ... ... 1963.
18. Археологическая карта Казахстана, №3521.
19. Агеева Е.И., Пацевия Г.И. Из ... ... ... и городов
Южного Казахстана. Труды института истории, археологи и этнографии
Академии наук КазССР. Алма-Ата, т.5, ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлы Жібек жолы және ортағасырлардағы Қазақстан мәдениеті64 бет
Ғарыш және әлем. Әлемді гравитациялық линзалау әдісімен зерттеу53 бет
6-12 ғасырдағы қалалар4 бет
Алматы облысында 2007-2011 жылдарға арналған туризм даму бағдарламасының анализі37 бет
Астана мен Алматы қалаларының салыстырмалы сипаттамасы89 бет
Депрессивті қалалардың өзекті мәселелері және оларды шешу жолдары80 бет
Жер-судың аты-тарихтың хаты19 бет
Моноқалаларды қалыптастыру мен дамыту79 бет
Ортағасырлардағы Италия22 бет
Ортағасырлық Византия қалалары49 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь