Студенттерге арналған оқу-әдістемелік кешен

МОДУЛЬ.1.КІРІСПЕ
МОДУЛЬ .2.ТАС ДӘУ1Р1 Палеолит
Неолит (Жаңа тас дәуipiв)
Эеолит (Мысты тас дәуipi)
Кавказдың қола дәуірі
Модуль.3.ҚОЛА ДӘУІРІ
Ресейдің еуропалық аймағының қола дәуірі
Скифтер жене сарматтар мәдениеті
Солтүстік Қара теңіз жағалауындағы көне қалалар мен мемлекеттер
Ресейдің далалық орманды аймақтарының
ерте темір дәуірі
Алтай жөне Сібірдің ерте темір дәуірі
Антикалық және орта ғасырдағы Кавказ.
Орта Азияның ерте темір дәуірі
Алтай жөне Сібірдің ерте темір дәуірі
Антикалық және орта ғасырдағы Кавказ
Археология – тарих ғылымының бір саласы болып табылады. Тарих ғылымы адамзаттың өткенін, адамзат қоғамының дамуы мен оның заңдылықтарын зерттейді. Археологи яда осындай мақсаттарды көздейді, сондықтан да бұл тарих ғылымының бір бөлігі болып табылады. «Археологи я» сөзі гректің «архайос» - ежелгі, «логос» - ғылым немесе сөз деген екі сөзінен шыққан.
Тарих ғылымында деректің екі түрі бар: жазба және заттай. Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесінде алынған заттар заттай деректер қатарын құрайды. Археология қосалқы тарихи пәндер қат арына кірмейді. Археологтар қазба жұмыстары барысында алынған материалдары негізінде кең тарихи мәселені алдыларына қойып, оны шешеді. Археология – адамның пайда болуы мен сана – сезімінің қалыптасуына дейін зерттейтін жан – жақты ғылым саласы.
Сонымен археология адамзат қоғамының дамуымен өзінің заттай деректері арқылы дамудың заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Заттай деректердің қазба жұмыстары барысында алынғандығын ескере отырып археологияны «күрекпен қолға түсірілген» тарих деп те аталған.
Археологтар зерттеген заттар ежелгі қорғандар мен қоныстардан табылған. Қорғандардың ішінен табылған заттар о дүниелік өмірге деген сенімнің дәлелі болған: оларды өлікпен бірге обаға қойған, яғни заттарды келесі өмірде пайдаланады деген сеніммен өлікпен қоса жерлеген. Алғашқы қоныстанушылар салған баспаналар ағаштан болса, онда оның қалдықтары көптеп саналған. Малдың сүйектері, ыдыстардың сынықтары секілді. Бұл қалдықтарды топырақ басып уақыт өте келе жердің деңгейі көтеріле берген. Үйге жөндеу жұмыстарын жүогізу барысында да құрылыс қалдықтары қалған. Сондай – ақ үй өртеніп кеткен жағдайда ағаштың шоқтары, күлі кездескен. Егер үйді бұзған жағдайда оның төменгі бөлігі жер астында қалған. Жаңа үй салу кезінде жаңа қоныстар пайда болған. Мұндай жағдайда ескі қоныс орындарынан лақтырылып тасталаған сынық заттардан басқа, ұмыт қалдырылған немесе жоғалған бүтін заттарды кездестіруге болады. Біздің ежелгі тарихымыз жөнінде мәліметберетін құнды жәдігерлеріміз ослай жер астына кеткен. Ешқандай зат, қоныс, тұрғын үй жәйдан – жай жер астында қалмаған. Оның жоғарыда біз көрсеткендей себептері бар. Осы себептерді анықтау археологияның бір міндеті болып табылады.
Жер қабаттарынан табылған заттар сол кедердегі қоғам дағы мәдениеттің деңгейін көрсетеді, сонықтан да пайда болған қабаттарды мәдени қабаттар деп атаған.
Ежелгі қабірлерді екі типке бөлеміз: оба және қорған. Шұңқырдың үйіндісіз орналасқан қабір – оба, ал топырақ үйіндісі бар қабір - қорған болып саналады. Кез келген қабірлер, қоныс және ол жерден табылған заттар, ежелгі ғимараттардың қалдықтары және т.б. археологиялық ескерт кіштер болып табылады.
Археологиялық ескерткіштердің ішінен оңай қолға түсірілетіні аздап саналады. Олар айқын көрінетін қорғандар мен қалашықтар.
Ескерткіштердің көп бөлігі жер астында жатқандықтан, іздеуді көп қажет етеді. Олар: обалар, тұрақтар, ежелгі жолдар, құбырлар. Мұндай көзге оңайлықпен түсе қоймайтын ескерткіштерді археологтар ескерткіштің орналасқан жерінің топографиялық заңдылықтарын біле отырып, сол жерді мұқият аралап, ескерткіштің орнын тауып ежелгі заттарды іздей бастайды. Мұндай жағдайда археологтар бірнеше әдіс-тәсілдерді пайдаланады.
Авиабарлау әдісі. Бұл әдіс бірінші дүниежүзілік соғыстың алдында алғаш рет пайдаланылған. Ежелгі құрылыстардан, обалардан қалған түсті дақтар жоғарыдан жақсы көрінген. Сондай – ақ ауадан балшықтан тұрғызылған баспаналар мен қоныстардың қалдықтарын да айқын көруге болады. Қорғанның маңайында өсімдіктер қалың өскен. Авиабарлау археологиялық ескерткішті іздеуде ерекше орын алған.
Тоқ өткізгіш әдісі. Қабатқа электр желісін тартып ғимараттың қабырғаның сызбасын алады.
1. Авдусин Д.А. Основы археологии. М., 1989.
2. Авдусин Д.А. Полевая археология. СССР. М., 1980
3. Акишев К.А., Байпаков К.М. Вопросы археологии Казахстана. Алма-Ата,
4. Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Жумагамбетов Т. Археология Казахстана. Алматы, 1993.
5. Мартынов А.И. Археология. М.,1966
6. Галперина Г.А., Доброва Е.В. Популярная история археологии. М., 2002
7. Мартынов А.И., Шер Я.А. Методы археологического исследования. М., 1989
8. Авдусин Д.А. Археология СССР. М., 1977
9. К.М. Байпақов., Ж.Қ. Таймағамбетов., Т.Жұмағанбетов. Қазақстан археологиясы. Алматы, 2006

Қосымша әдебиеттер тізімі:

1. Клейн Л.С. Археологические источники. Л., 1995
2. Исмагулов О.И. Население Казахстана от эпохи бронзы до современности. А-Ата, 1970..
3. Керам К.В. Боги, гробницы, ученые. М.,1986
4. Мартынов А.И. Археология. М., 1996.
5. Масон В.М. Исторические реконструкции в археологии. Самара, 1996
6. Гинзбург В.В., Трофимова Т.А. Палеоантропология Средней Азии. М., 1972
7. Алексеев В.П. Становление человечества. М., 1984
8. Матюшин Г.Н. Мезолит Южного Урала. М., 1976
9. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего палеолита Южного Казахстана. Алма- Ата, 1979
10. Медоев А.Г. Геохронология палеолита Казахстана. Алма-Ата, 1962
11.Таймагамбетов Ж.К. Памятники каменного века // Археологические памятники в зоне затопление Шульбинской ГЭС. Алма-Ата, 1987
12. Хлопин И.Н. Геоксюрская группа поселение эпохи энеолита. М., 1964
13. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1979
14. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1966
15. Акишев К.А. Курган Иссык. Алма-Ата, 1978
16. Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на Великом Шелковом пути. Алматы, 1998
17. Кожемяко П.А. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины. Фрунзе, 1959
18. Город Болгар (очерки истории и культура) М., 1987
19. Толочко П.П. Древняя Русь. Киев, 1987
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ
ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА
ИНСТИТУТЫ
ЖАЛПЫ ТАРИХ КАФЕДРАСЫ
«Бекітемін»
Оқу ісі ... ... ... ... ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК
КЕШЕН
Тарих-экономика факультеті
Жалпы тарих кафедрасы
Мамандық: тарих
ПӘН: АРХЕОЛОГИЯ
050203, тарих 1к к/б
050203,тарих 1к.3ж с/б
Кредит-3
Коды-Arh 1210
Коды-Arh 1210
Семестр:1
Семестр:1/2
Дәріс-9
Дәріс-30/15
ОСӨЖ-9
ОСӨЖ-30/15 ... ... ... ... ... ... ... беру
стандартына сай (Алматы, 2007), типтік бағдарлама ... ... ... Ұлттық университеті) жасалды.
Құрастырушы: Бакаева Гаухар Ергалиовна, жалпы тарих кафедрасының оқытушысы.
«Жалпы тарих» ... ... ... ... ... ... меңгерушісі, т.ғ.к., доцент_______________Л.Т.Қожакеева
Тарих-экономика факультетінің ҒӘК төрайымы
______________Р.А.Дарменова
«КЕЛІСІЛДІ»
ТЭ факультетінің деканы, т.ғ.к.,доцент____________Аширбекова Ж.Б.
«____»_____________2007 ж.
Курстың аты: Археология
Курс коды: Arh 1210
Кредит саны: 3
Курс оқытушысы: Бакаева ... ... ... ... ... ... ... мен орны: сабақ кестесі бойынша
Курс пререквизиттері:
1. Алғашқы қауымдық құрылыс
2. Этнология
3. Ежелгі дүние тарихы
Курс постреквизиттері:
1. ... көне ... Орта ... ... Ежелгі және қазіргі заман тарихы
Курстың қысқаша сипаттамасы:
Археологияның зерттеу обьектілері ежелгі және ... ... ... ... ... ... ... мәдениет пен өндіріс тарихын, ертегі қоғамның ... ... және ... ... ... ... Археология курсында
адамзат өмірі мен мәдениетінен жалпы заңдылықтар тарихын, ... ... ... мен көне ... ... ... ... береді.
Курс мақсаты:
Болашақ тарихшыларды археология пәнінің тарих ғылымында алатын орны
мен, оның ... ... және даму ... ... Сонымен
қатар осы жалпы курстың мақсатына дүниежүзіндегі аса маңызды, ... ... ... ашылуы, зерттелу тарихы кіреді. Бағдарламада көне
дәуірдегі, ... ... ... ... ... қатысы бар
Еуразия аймағына, оның ішінде елімізге көршілес жатқан өңірлер Кіндік Азия,
Орта және Оңтүстік – Батыс ... ... ... Орал ... ... ... Еліміздің көне, байырғы тарихының деректерін біз негізінен
археологиялық ескерткіштері зерттеу арқылы ... ... ... деп ... ... пән материалының қомақты бөлігі Қазақстан
архелогиясына арналады. Пән тарихшыларды археологиялық ескерткіштерді танып
–білумен қатар ... ... әдіс – ... де ... ... ... білімін Алғашқы қоғам тарихы, Этнология пәндерімен
байланысты жүргізіледі. Бағдарламаның материалдары кезеңдік – ... ... ... ... ... ... Еуразия тарихындағы әртүрлі кезеңдер мен
дәуірлердегі ... ... ... ... ... ... ... орны мен мағынасын түсінуді
оқытады. Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижесінде студент төмендегілерді білу қажет:
- Еуразия территориясындағы тас ... ... ... ескерткіштер туралы нақты мәліметтер;
- Еуразия ескерткіштер жүйесіндегі Қазақстан ... орны мен ... ... ескерткіштері туралы шыққан әдебиеттердің барлығын.
Осы курсты өту нәтижесінде студент төменгі білгірлікке ие болуы қажет.
- Сыртқы ... ... ... ескерткіштерді танып,
айыра білу;
- әртүрлі ескерткіштерге ... ... ... ... ... ... ... жасай білу;
- салыстырмалы – тарихи анализ, типология
- тарихи ... ... ... ... ... ... ... |Дәріс|Практ|Лабор.|ОСӨЖ |СӨЖ |
| | | |ика ... | | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |
|1 | |1 |- |- |1 |1 |
| ... | | | | |
| |е. | | | | | |
|2 ... |1 |- |- |1 |1 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
|3 ... |1 |- |- |1 |1 |
| ... | | | | |
|4 ... |1 |- |- |1 |1 |
| ... тас | | | | | |
| ... | | | | | |
|5 ... |3 |- |- |3 |3 |
|6 ... |3 |- |- |3 |3 |
|7 ... |1 |- |- |1 |1 |
| ... | | | | | |
|8 ... ... |2 |- |- |2 |2 |
| ... ... | | | | | |
|9 ... қола |2 |- |- |2 |2 |
| ... | | | | | ... ... |1 |- |- |1 |1 |
| ... | | | | | |
| ... қола | | | | | |
| ... | | | | | ... ... ... |2 |- |- |2 |2 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... | | | | | ... ... |2 |- |- |2 |2 |
| ... ... | | | | | ... ... |1 |- |- |1 |1 |
| ... ... | | | | | ... ... мен |2 |- |- |2 |2 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... |Урарту |1 |- |- |1 |1 |
| ... | | | | | ... ... Қара |3 |- |- |3 |3 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| |мен | | | | | |
| ... | | | | | ... |Солтүстік Қара |1 |- |- |1 |1 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... | ... |2 |- |- |2 |2 |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... мен |2 |- |- |2 |2 |
| ... ерте | | | | | |
| ... ... | | | | | ... ... және |2 |- |- |2 |2 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... Азияның |2 |- |- |2 |2 |
| ... ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... |2 |- |- |2 |2 |
| ... ерте | | | | | |
| ... ... | | | | | ... ... |2 |- |- |2 |2 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... |1 |- |- |1 |1 |
| ... мен | | | | | |
| ... | | | | | ... |Шығыс Еуропа |1 |- |- |1 |1 |
| ... ... | | | | ... |Қазақстанның |3 |- |- |3 |3 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... |45 | | |45 |45 ... ... тапсырмалардың орындалуы мен
тапсырылуы туралы график
|№ |Сабақ |СӨЖ ... ... ... ... ... |ыл |у |ыру |ры |
| | ... |атын |түрлер|мерзі|балы|
| | | ... |мі | |
| | | ... | | | |
|1 ... |Бекітілге|1;2;3;|үй |2-апт|1 |
| |Кіріспе. |н |4;9 ... | |
| | ... | | | |
| | |а ... | | | | |
| | ... | | | |
|2 ... ... |2-апт|2 |
| |а | |;14 ... | |
| ... | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
|3 ... ... ... |
| ... |құрау. |10;11 | |а | |
|4 ... ... |
| |ағы көне |н |1 ... | |
| |тас ғасыры|сұрақтарғ| | | | |
| | |а ... | | | | |
| | ... | | | |
|5 ... ... |1;2;5 |үй ... |
| | ... |жұмысы|а | |
| | ... | | | |
| | ... | | | | |
|6 ... ... |1;2;8;|ағымды|4-апт|1 |
| | ... |12 | |а | |
|7 ... ... |
| ... |н |14 | |а | |
| ... ... | | | |
| | |а ... | | | | |
| | ... | | | |
|8 ... ... |1;2;8 |үй ... |
| |Азияның |мен | ... | |
| ... ... | | | |
| ... |р құрау. | | | | |
|9 ... ... |1;2;8 |үй ... |
| ... ... | ... | |
| |дәуірі. |салыстыру| | | | |
| | |. | | | | ... ... ... ... |
| ... |н | | |а | |
| ... |сұрақтарғ| | | | |
| ...... | | | | |
| ... ... | | | ... |Орал |Түсінік |1;2;8;|ағымды|6-апт|1 |
| ... ... |4 | |а | |
| ... ... | | | |
| ... |. | | | | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | ... ... ... |
| |ың қола ... | |а | |
| ... |ң | | | | |
| | ... | | | | |
| | ... | | | |
| | |е ... | | | | |
| | ... | | | | ... ... ... |1;3;5 |үй ... |
| |Ерте темір|құрау. | |жұмысы|а | |
| ... | | | | | ... ... ... |үй ... |
| |мен ... | |жұмысы|а | |
| ... | | | |
| |ың |. | | | | |
| ... | | | | ... ... ... ... |
| ... | | |а | |
| |сы. ... | | | |
| | |а ... | | | | |
| | ... | | | ... ... |Схема |1;2 |үй |9-апт|1 |
| ... ... | ... | |
| |жағалауынд|таблица | | | | |
| |ағы көне ... | | | | |
| ... | | | | | |
| |мен | | | | | |
| ... | | | | |
| |р. | | | | | ... ... ... |1;2;5 |үй ... |
| ... ... | |жұмысы|та | |
| ... | | | | |
| ... | | | | |
| |ің ... | | | | | ... ... |Басқа |1;2;5 |ағымды|10-ап|1 |
| ... ... | |та | |
| ... |ың ерте | | | | |
| ... | | | | |
| |ың ерте ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... |. | | | | ... ... және|Түсінік |1;2;8 |ағымды|11-ап|1 |
| ... ... | |та | |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | | ... ... |Бекітілге|1;2;8 |ағымды|11-ап|1 |
| |және |н | | |та | |
| ... | | | |
| |ағы |а ... | | | | |
| ... |дайындау.| | | | ... ... ... | ... ... |
| ... |құрау. | |жұмысы|та | |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | | ... ... ... |9;15 |үй ... |
| |жеріндегі | | ... |та | |
| ... ... | |ы | | |
| ... | | | | | ... ... ... |1;2;5 |үй |13-ап|1 |
| ... ... | ... | |
| ... ... | | | | |
| ... | | | | |
| |ық | | | | | |
| ... | | | | |
| |ері. | | | | | ... |Ортағасырд|Түсінік |1;2;5 |ағымды|14-ап|1 |
| |ағы Алтай |беру, | | |та | |
| |мен ... | | | |
| | |. | | | | ... ... ... |1;18;1|үй жұм|6-апт|1 |
| |Еуропа | |9 |ысы |а | |
| ... | | | | | |
| ... | | | | ... ... ... |
| |ың ... |7 | |а | |
| ... | | | |
| |ық |р ... | | | | |
| ... | | | | |
| |сы. | | | | | ... |1-14 ... ... |
| ... |19 |ық |а | |
| | | | ... | |
| | | | |у | | ... |1-25 ... ... |
| ... |19 |ық |та | |
| | | | ... | |
| | | | |у | | ... |1-24 ... ... |
| |тақырыптар|дайындық |19 | |та | |
| | | | | | |100 ... ... ... ... ... бөлім 1 курс 3 жылдық
|№ |Тақырыптар ... |СӨЖ |
|1 ... |1 |1 |6 |
| ... ... | | | |
| ... | | | |
|2 | ... |1 |1 |6 |
|3 ... көне тас | | |8 |
| ... | | | |
| ... | | |
| ... | | | |
|4 ... ... ... |1 |1 |6 |
| ... ... ... және | | | |
| ... құю ... | | | |
|5 ... қола ... | | |7 |
|6 ... ... | | |7 |
| ... қола дәуірі. | | | |
|7 ... ... және | | |7 |
| ... қола ... | | | |
|8 ... қола ... |1 |6 |
|9 ... археологиясы. |1 |1 |8 ... ... Қара ... |1 | |6 |
| ... көне | | | |
| ... мен ... | | ... ... және ... ерте | | |7 |
| ... дәуірі. | | | ... ... және |1 |1 |6 |
| ... ... | | | ... |Орта Азияның ерте темір |1 |1 |7 |
| ... | | | ... ... жеріндегі ерте | | |8 |
| ... ... | | | ... |Орта Азияның ортағасырлық| | |8 |
| |ес ... | | | ... ... Еуропа ортағасыры. | | |7 |
|17 ... ... |1 |7 |
| ... | | | |
| ... |9 |9 |117 ... Археологияның мақсаты, міндеттері және тарих ғылымында алатын орны.
2. Археологиялық ескерткіштердің ... ... ... ...... ... бір ... болып табылады. Тарих ғылымы
адамзаттың өткенін, адамзат қоғамының дамуы мен оның ... ... яда ... ... көздейді, сондықтан да бұл
тарих ғылымының бір ... ... ... ... я» сөзі гректің
«архайос» - ежелгі, ... - ... ... сөз ... екі ... ... ғылымында деректің екі түрі бар: ... және ... ... ... нәтижесінде алынған заттар заттай деректер
қатарын құрайды. Археология қосалқы тарихи ... қат ... ... ... жұмыстары барысында алынған материалдары негізінде ... ... ... ... оны ... ...... пайда
болуы мен сана – сезімінің қалыптасуына дейін зерттейтін жан – жақты ... ... ... ... ... ... заттай деректері
арқылы дамудың заңдылықтарын зерттейтін ғылым. Заттай деректердің ... ... ... ескере отырып археологияны «күрекпен қолға
түсірілген» тарих деп те аталған.
Археологтар зерттеген заттар ежелгі ... мен ... ... ішінен табылған заттар о дүниелік өмірге ... ... ... ... өлікпен бірге обаға қойған, яғни заттарды
келесі өмірде пайдаланады ... ... ... қоса ... Алғашқы
қоныстанушылар салған баспаналар ағаштан болса, онда оның қалдықтары көптеп
саналған. Малдың сүйектері, ыдыстардың сынықтары ... Бұл ... ... уақыт өте келе жердің деңгейі көтеріле берген. Үйге жөндеу
жұмыстарын жүогізу барысында да құрылыс қалдықтары қалған. Сондай – ақ ... ... ... ... шоқтары, күлі кездескен. Егер үйді бұзған
жағдайда оның ... ... жер ... ... Жаңа үй салу ... жаңа
қоныстар пайда болған. Мұндай жағдайда ескі ... ... ... сынық заттардан басқа, ұмыт қалдырылған немесе жоғалған бүтін
заттарды ... ... ... ... тарихымыз жөнінде
мәліметберетін құнды жәдігерлеріміз ослай жер астына кеткен. ... ... ... үй ... – жай жер ... ... Оның ... біз
көрсеткендей себептері бар. Осы ... ... ... ... болып табылады.
Жер қабаттарынан табылған заттар сол кедердегі қоғам дағы ... ... ... да ... болған қабаттарды мәдени қабаттар
деп атаған.
Ежелгі қабірлерді екі ... ... оба және ... ... ... ... – оба, ал топырақ үйіндісі бар қабір - ... ... Кез ... қабірлер, қоныс және ол жерден табылған заттар,
ежелгі ғимараттардың қалдықтары және т.б. ... ... ... ... ... ... оңай қолға түсірілетіні аздап
саналады. Олар айқын көрінетін ... мен ... көп ... жер астында жатқандықтан, іздеуді көп қажет
етеді. Олар: обалар, тұрақтар, ежелгі жолдар, құбырлар. Мұндай ... түсе ... ... ... ескерткіштің
орналасқан жерінің топографиялық заңдылықтарын біле отырып, сол ... ... ... ... тауып ежелгі заттарды іздей ... ... ... бірнеше әдіс-тәсілдерді пайдаланады.
Авиабарлау әдісі. Бұл әдіс бірінші ... ... ... алғаш
рет пайдаланылған. Ежелгі құрылыстардан, обалардан қалған түсті дақтар
жоғарыдан жақсы көрінген. ... – ақ ... ... ... мен ... ... да ... көруге болады. Қорғанның
маңайында өсімдіктер қалың өскен. ... ... ... ... орын ... ... ... Қабатқа электр желісін тартып ғимараттың
қабырғаның ... ... ... жүргізу.қоныстанушылардан қалған заттарға химиялық
анализ жүргізіледі. (Органикалық ... ... ... ... ... ... ескерт
кіштердің ұзындығын, енін, тереңдігін нақты анықтау керек. Сондай-ақ мәдени
қабаттардың құрамын, яғни ескерткіштердің ... ст ... ... ... ... грекше графо- жазу).
1. Авдусин Д.А. Археология СССР. Москва.,1977
2. Авдусин Д.А. Основы археологии. Москва.,1989
3. ... К.А., ... К.М. ... ... ... ... археология ғылымының дамуы
1.І Петрдің Сібір мен Қазақстанға жіберген экспедициялары.
2.Қазақстандағы археология ғылымының дамуына ... үлес ... ... шығыстанушы ғалымдар.
3.Қазіргі таңдағы Қазақстан археологиясының дамуы.
ХІХ-ХХ ғасырларда ғана қалыптасқан археология ... ... ... ... кездерге дейін оның негізгі принциптері мен бағыттары толық
айқын болмай, ол түрлі ... ... ... ... ғылымдарына,
өнертануға жатқызылып келді. Бірақ археологияның жылда да шапшаң ... ... ... оның қоғамдық ғылымдар арасындағы орнын айқындап берді.
Қазақстанның өткендегісін ғылыми зерттеуде І Петрдің көне ... ... ... ... мен жинауға әмір берген жарлықтары, сондай-
ақ оның бастамасы бойынша ... және ... ... ... ... ... мақсатымен қолданылған шаралар маңызды рөл ... ... ... 1707 жылы ... ... ұлы ... жазған
«Чертежная книга Сибири» жарық көрді.
1733 жылы Сібірге академик Г.Ф.Миллердің басқаруымен жасалған бірінші
академиялық экспедиция ... ... ... ... ... ... геодезистер И.А.Красильников, А.Иванов,
М.Ушаков жұмыс ... Еділ ... ... ... мен ... ... ... мен этнографиясын зерттеу мақсатымен ұйымдастырылған екінші
академиялық экспедиция Қазақстанда археологиялық зерттеу ісін ... ... өз ... аса көрнекті ғалымдары П.С.Паллас,
И.П.Фальк, И.Г.Георги , ... ... ... Бұл ғалымдардың
есептері мен еңбектерінде қазақ халқының ілкі замандардағы ескерткіштері
туралы мол ... ... ... П.И.Рыков өзінің «Топография
Оренбургская» атты іргелі шығармасында өзіне ұшырасқан көне кен ... мыс, ... және ... ... ... ... кеткен.
Қазақстандық археологияның қайнар бастауында орыстың В.В.Бартольд,
В.В.Радлов, П.И.Лерх ... ... мен ... ... ... орыс ... қауымының өкілдері тұрды. Орыс халқынан шыққан
көрнекті өкілдер арасында кейбір азаматтардың ... ... ... ... мұрасына деген ықыласы, ынтасы өте жоғары болды. Мысалы, ХІХ
ғасырдағы белгілі ... ... ... ... археологиялық
ескерткіштер көне Рим құландыларынан кем еместігін атап кеткен болатын.
Республикада ... ... ... ... ... ... ... С.С.Черников сынды ғалымдардң рөлі
орасан зор. Бірақ ... ... ... ... ... ғылыми
бағыт ретінде археология Қазақ КСР ҒА құрамында ... ... ... ... ... ... ғана ... бастады.
Республикалық археология ғылымының дамуын бірнеше кезеңдерге бөлуге
болады, олардың әрқайсысы оның ... мен ... ... ... мен ... қосқан ғалымдар есімімен тығыз байланысты.
Соғысқа дейінгі уақыт пен ... ... ... ... ... тың және ... жерлер аймағында жұмыс
жүргізумен, Бесшатырды қазумен, Орталық Қазақстанда қола ... ... ... Бұл ... өз ... ... ... Г.И.Пацевич, Т.Н.Сенигова,
К.А.Ақышев, М.Қ.Қадырбаев, Х.А.Алпысбаев бастаған болатын.
70-жылдардан бастап археология ... ... ... ... ... жаңа бөлімдер – археологиялық технология лабораториясы,
ортағасырлық археология бөлімі, Археология музейі ашылды. 1989 жылы ... ҒА ... ... және ... ... ... орталыққа бірікті, ал 1991 жылы Қазақстан Республикасы Ғылым
академиясында дербес Ә.Х.Марғұлан ... ... ... Бұл ... ішінде ғылымға Б.Н.Нұрмұханбетов, К.М.Байпақов,
Л.Б.Ерзакович, М.С.Мерщиев, Ә.К.Ақышев, Ж.Қ.Таймағамбетов, Ж.Қ.Құрманқұлов
келген болатын. Осы жылдары Отырар, ... ... ... ... ... және ... ... мен Қаратау беткейлерінде
зерттеу жүргізген Оңтүстік Қазақстан ... ... ... еді. ... ... ... қазақстан мен Жетісуда сақ және
үйсін ескерткіштері, байырғы жартас сурет ... ... ... қола және ерте ... дәуірлерінің түрлі кезеңдерін қамтитын ес
керткіштерде ... ... ... Бұл ... ... бірі Ғылым Академиясындағы археологиялық орталықтан басқа
университеттерде, педагогикалық жоғарғы оқу орындарында, музейлерде ... ... ... ... ... ... Қазақ мемлекеттік
университетінің археология және этнология ... ... ... ... ... ... ... және
Қостанай педагогикалық институттарында, Қарағанды және петропавл облыстық
музейлерінде ... ... ... В.Ф.Зайберт, Н.П.Подушкин,
М.Е.Елеуов, В.В.Евдокимов, Г.Б.Зданович секілді жаңа есімдермен толықты.
Жарты ғасырдай ... ... ... ... және ... ... болған қазақстандық археология әлемдік ғылымды сан
алуан табыстарымен байытып қана ... ... ... ... және ... Қазақстанды қоғам дамуының негізгі кезеңдерін айқындауға
мүмкіндік берді.
Оның ең маңызды жетістіктерінің арасында ... ... ... ... ... ... бұрын алғашқы адамдар қоныстанғандығын дәлелдейтін ежелгі
палеолиттік тұрақтардың ашылуын ... ... күні ... малшы-егінші тайпаларының ертедегі
көшпелілерге ... ... ... ... бірі ... ... ... болып отыр. Жаңа археологиялық ... Іле ... мен ... ... ағысындағы сақ обаларында
жүргізілген қазба жұмыстары қазақстанды сақ тайпаларының маңызды ... ... ... ... ... ірі ... бірі – ... серпінділігін, отырықшылық және қалалық мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... жарқын
жетістіктерінің бірі – Ұлы Жібек жолы өткендігі анықталды.
Археологиялық материалдар Қазақстан мәдениеттерінің сан ... ... ... мемлекеттілі, Қазақ хандығының мәдениеті Оырар, Кедер,
Тараз, Түркістан, Сарайшық, Тальхир қала ... ... ... көне түріктерді, қарахандықтардың, қыпшақтардың
мемлекеттілігі мен мәдениетінен бастау алады.
Қазіргі таңда қазақстандық археологтар ЮНЕСКО-ның «Ұлы ... жолы ... ... ... атты ... жобасын әзірлеуге белсене
араласуда. 1991 ж. ЮНЕСКО-ның халықаралық ... Орта Азия ... ... ... ... арқылы жүріп өтті. Экспедиция жұмысы
кезінде ЮНЕСКО мен ҚазКСР ҒА Тарих, ... және ... ... ... ... ... өткізілді. Ол Жібек жолы бойындағы
көшпелі және ... ... ... ... ... арналды. ҚР ҒА-ның Археология музейі – археологиялық ... ... ... ... ... насихаттауда, халықтың тарихи
жадын жандандыруда негізгі құралдардың біріне айналды. 1973 ж. құрылған бұл
музейге ... жж. ... ... ... ... ... бүкіл әлемдік және ғылыми маңызы жоғары болып саналатын қазба
кезінде қола дәуірінің ... ... ... ... ... ... жасалған әшекейлер, Отырар, Тараз, Түркістан
секілді орта ғасырлық қалалардан табылған өте сирек ұшырасатын заттар бар.
Есік ... ... ... ... ... де осы ... Алтыннан
жасалған бұл бұйымдар теңдесі жоқ көркем және ... ... ... ол ... ... үнемі зерттеу нысанына айналып отыр. Есік
обасындағы туынды ... ... бері ... ... ... мен ... ... 3 ғылыми момнография мен 30 шақты мақалалар
жарияланды.
Қазіргі кездегі ғылыми зерттеулердің ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл жағдайларда
зерттеушілердің ... ... ... ... ... ... және де ... мәдениетті ұғынған
методологиялық ойлау мәдениеті басты орынға көтерілді. Бүгінде археолог-
зерттеушілеріміз осы ... ... ... ... ... ... ... Дәл қазіргі уақытта елімізде археология ғылымының
дамуына К.А.Ақышев, Ә.К.Ақышев, К.М.Байпақов, Л.Б.Ерзакович, З.С.Самашев,
Ж.Құрманқұлов, ... ... ... ... ... ... археологтарымыз өз үлестерін
қосуда.
1. К.М.Байпақов, Ж.Қ.Таймағамбетов, Т.Жұмағанбетов. ... ... ... А.Х., ... К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя
культура Центрального Казахстана. Алма-Ата,1966
3. Проблемы археологических исследований позднесредневековых городов
Казахстана:Обзар. Алма-Ата,1990
МОДУЛЬ -2.ТАС ... ... ... ... ... адамдар.
3. Ежелгі гоминидтердің тіршілік еткен ортасы.
Палеолит дәуірі (ежелгі тас) адамзат тарихындағы ең ... бірі ... ... Қазіргі кезде біздіңарғы бабаларымыздың
тұрмысы туралы осы ... ... ... ... ... адам
еңбектерінің қалдықтары – тас ... жан – ... ... ... ... ... материалы болып табылатын тастан
жасалған еңбек ... ... адам ... ... бірінен соң бірі келген бірнеше кезеңнен
өтті. Бұлардың негізінде тасты өңдеу ... ... және ... ... ... заттай және рухани мәдениеттің өсуі жатыр.
Ғылымдағы қазіргі классификация бойынша ежелгі тас ғасыры ... ... ... ... орта және ... ... қамтиды. Батыс
Европа материалдарына негізделген ежелгі палеолит классикалық үлгі боынша
үш дәуірге: дошелль, шелль, ашель: орта ... ... ... мен мустье:
кейінгі палеолит ориняк, салютре мен мадлен болып ... ... ... ... ... түзетулер енгізілді. Бірқатар авторлар мустье ... ... ... ... ... ... және кейінгі деп бөледі.
Көбінесе Африкадан табылған жаңа мағлұматтар негізінде, дошелльді қамтитын
адамзат өмірінің ерте кезі бұл ... ... ... деп ... ... ... мен олдувэй мәдениеті деп аталатын ең
ежелгі кезі шамамен 2,5 млн. жылдардан 800 мың ... ... ... ... кейінгі екі дәуірі – шелль мен ашель 800 мың жылдан 140
мың ... ... ... қамтиды. Көптеген зерттеушілер палеолитті
(кейінгі ашель мен мустье ) ... 140-40 мың ... ... ... 40-10 мың ... созылады.
Ежелгі тас дәуірі - адамның және оның шаруашылығының қалыптасу уақыты
өндіргіш күштердің төмен деңгейімен сипатталады. Долбарлы ... ... ... өнім алу: ... дәнді – дақылдарды, жемістер ... ... ... ... ... ... Адамдардың қарым-
қатынасы ұжым мүшелерінің экономикалық теңдестігіне еңбектің табиғи түрде
жыныс-жас ... ... ... ... ... Және ... бір ... ұжымшылдықта болды.
Адамдардың палеолит дәуіріндегі қоғамдық ұйымы күрделі де ұзақ даму
жолынан өтті. Оның бастапқы ...... ... мен ... ... мен ... айналысу үшін құрылған тобыр болды. Руға дейінгі
бұл әлеуметтік құрылым – түбірсіздігімен, қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың кейбір қырынан реттелуі тән еді. ... ... өмір ... ... ... ... ең ерте ... дошелль мен шелль кезеңдері жатқызылды.
Ашель заманында біртіндеп жаңа ... ...... ... алғы шарттары пісіп жетіле бастады. Ал ... ... ... жыныс пен жас мөлшеріне қарай еңбек бөлінді, қауымның
алғашқы ... ... ... ... адам ... әлеуметтік
жағынан алғашқы рулық қауымның кемеліне жеткен қатынастарымен сипатталынды.
Бұл сапалық секірім, ... ... ... осы ... дене ... бар адамға (homa sapiens)
айналуымен тұстас келген.
Homo түрінің нақты ежелгі өкілдері ... 2,5 млн жыл ... ... Бұл ... ... өмір ... туралы пікірлер бар.
Қазір 1959-63 жылдары Олдувэй ... ( ... ... ) ... ... ... бірге сүйек қалдықтары да табылған. Презинжантроп жер
шарындағы ең ежелгі еңбек етуге қабілеттелер ретінде ... Бұл ... ... «homo ... ( «шебер адам») деген атау берді. ... – 1 млн. 750 мың ... ... ми ... (652 см) ... ... ... біраз
асады. Басқа бірқатар мәліметерде де мысалы, тік жүргендікті айқындайтын,
айқын ... ... ... бұл ... иесінің адам тәрізді
маймыдардан ежелгі адамды бөлген шектен ... өтіп ... ... ... қадамы homo erectus ( «түрегелген адам»)
сатысымен байланысты. Бұл түрдің өкілдері тас ғасырында ...... ... – питекантроп пен синантроп болды. Ява аралынан
табылған питекантроптың ми ... 950 см, ал ... ... ... ... ... алынған синантроп миы 1075 см еді.
Қазіргі уақытта осы заманғы адамның ең ежелгі түпкі отаны расалық
түрлерінің тегі ... ... ... жоқ. Екі ... ... көпорталық
(полицентрлік) және бірорталық (моноцентрлік) кең ... ... осы ... адам ... ... ... Африка, Австралия
секілді бірнеше бөліктерде қалыптасқан; бір-бірінен біршама бөлек түрлі
қарқынмен еуропа ... ... ... ... ... зәңгі т
ектес (негроид), австралия тектес (австралоид) үлкен ... ... ... ... ... болжамын жақтаушылар, барлық
расалық ... ... ... ... ... және ... орасан зор аумағын мекендеген бір арғы ата-бабалардан тараған ... ... ... ... ... ... және ... сияқты екі облыста қалыптасуы жөніндегі теория ... Дәл ... ... ... ... ... көп ... ашель мен мустье ... тас ... ... және еделгі адамның өмір сүру ... ... ... ... ... неандертальдық аталатын адамның жаңа, жоғарғы
дәрежедегі эволюциясы салдарынан өзгерген еді.
Жалпылама түрде палеоантроптар ... ... ... жер ... ... ... мұздық басқан, климаттың біршама
суытқан жағдайында өмір сүрді. Төменгі палеолиттің бұл ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері
түпкілікті орнықты.
Маңдай көлбеу, қасының үсті доға тәрізді, бас сүйегінің аласа болуы,
бет сүйегінің шомбалдығы, тістері өте ірі, иек ... ... ... ... ... ... ... елгісі болып келеді.
Омыртқасындағы онша байқалмайтын бүгіліс пен аяғындағы ... ... ... ... ебедейсіз болғандығын көрсетеді. Олар
аласа бойлы (150-160 см)болды, енді бірақ та ми қауашағының ... ... ... ... ... мен ... заманы палеолит адамы мен оның мәдениетінің
дамуындағы жаңа кезең болды. өндірістік қатынастарда ол дамыған тас ... ... ... ... ... солтас дайындамасының қысқа жағы
бір немесе екі тегіс ... алу үшін ... Бұл үшін ... ... жасалған цилиндр тәрізді шой балға пайдаланылды. Сонан
соң тегіс алаңқайшадан ... ... тас ... ... ... ... бұл жаңа ... леваллуа техникасы деген атау алды.
Ашель заманында пайда болған дөңгелек өзек ... ... ... де ... дами берді. Мұндай дайындамалардан тас ... өзек ... ... орта ... ... ... бағыттай отырып
дайындады. Мустьеде құралдардың негізгі түрі үшкір тас пен ... ... тас – ... ... және сабы ағаш найза, сүңгі ұшына ... ... ағаш ... аң терілерін сыпыру, т.б. жұмыстарда
пайдаланылды. Бірақ құрал сайман жиынтығы бұл екі ... ... ... ... қатар алдыңғы дәуірдегі тас құралдарының клектон және «жалған»
клектон түрлері жаңқалар, бифастар, унифастар т.б ... және ... ... ... өмір ... ... ( антропоген) кезеңі 2 млн
жылдан астам уақыт бұрын ... ... ... оған ... ... ... табиғи шекаралар ірі палеографиялық өзгерістер
болған еді. Бұл уақытта тау түзілу ... зор ... ... ... тіке ... ұсақ ... ... қалыптастырды. Оның
жекелеген телімдері жазықтық пен үстірттер қалыптастырып біршама көтерілсе,
басқалары төмен ... ... мен ... ... ... қуаң ... орналасуы ежелгі гоминидтер тіршілік жағдайының
әркелкілігіне және де сонымен қатар ұқсастығына ... ... ... ... ... ... ... созылуы, сондай-ақ гоминидтердің
қалыптасуы мен дамуының өзгешеліктері тән болып келді.
Полеолграфиялық жағдайлардың ... көші – қон ... ... ... ... ... жерлері мен құстар жолының да қалпында
қалуы, жақсы шикізат қорының жер бетіне шығып ... және ... ... ... ... әр ... ... бойына дарытқан алғашқы
ұжымдардың бір тұрақтарда, өзен жағасында және суы тұщы ... ... ... ... ... ... ... Тек ұзақ жылдарға созылған
тоңданудың өрістеуі нәтижесінде су жүйелері бұзылып, гоминидтердің тіршілік
ету орталары өзгерген. ... өмір ... ... ... ... ... ... маңынан, бортопырақты аудандардан тұраққа
қажетті жерлер тапқан.
1. Алексеев В.П. От животных к ... ... ... Г.П. ... ... палеолита человечества. Л.,1979
3. Деревянко А.П., Маркин С.В., Васильев С.А. Палеолитоведение.
Введение и ... ... ... көне тас ғасыры (палеолит)
1.Қазақ жерінде тас ғасырының зерттелу ... ... ... тас ... ескерткіштері.
Қазақстан археологиясының 50-жылдардың орта шеніндегі аса жарқын
жаңалықтарының бірі Оңтүстік Қазақстандағы ... ... ... ... ... Оларды геолог Г.Я.Ярмак пен ... ... ... археолог Х.А.Алпысбаев тапқан еді. Бұл
жаңалық ... ... жаңа ...... ... ... оңтүстігінде Сырдария алқабында тас ғасыры ескерткіштерін
қарқынды түрді зерттеу ісін ... ... 1979 жылы ... ... осы жұмыстардың қорытындысы еді, онда Бөріқазған, Кемер,
Қызылрысбек, Тоқалы, ... және т.б. ... ... материалдары
жарияланды. Солтүстік Балқаш маңының орталық бөлігіндегі палеолиттік
тұрақтарды ... ... ... ... ... ... ... су айрығының шығыс телімдерінен ... және ... ашық ... 73 ... ... палеолиттік мәдениеттер кеңістігі Қарағанды облысында
зерттеу жүргізген М.Н.Клапчук ізденістері ... ... ... ... Қызылжар, Батпақ сынды мустье ескерткіштерін тауып, зерттеген
болатын.
Бұл жылдары тас ... ... ... ... ... ... ... аудандарында, атап айтқанда Шығыс Қазақстандағы
Шүлбі ГЭС-і аймағында тас ... ... ... ... ... ... ... Семей облысындағы Шүлбі
(Шульбинка) палеолиттік тұрағында станционарлық ... ... ... алынған материалдар негізінде ол б.з.б. 30-25 ... ... ... ... мустье дәуіріне жататын
тұрақтарды зерттеді.А.Г.Медоев және М.Н.Клапчук ... ... кең ... ... В.С.Волошин жалғастырды. Маңғыстаудағы
А.Г.Медоевтың ғылыми ізденістерін Ж.Қ.Таймағамбетов қайтадан жаңғыртты. Ол
палеолиттік ескерткіштердің үлгілі ... ... ... көп ... ... ... ... талдап қорытып, жариялады. Ғалым
тұрақтағы қазба жұмыстары мен оны одан әрі жалғастыру палеолитті, төрттік
кезеңдегі ... ... ... үшін де зор ... мәні ... ... ... берді.
Қазақстан аумағында ежелгі палеолиттің екінші жартысына ... ... ... тас ... ... ... әзірге дәстүрлі
түрде палеолит ... ... ... ... ... ... жоқ. Сондықтан Қазақстанның көне тарихының ескерткіштері жөнінде
сипаттама екі – ежелгі палеолит пен кейінгі палеолит жайында ... ... ең ... ... ... үшін ... бірі ... жотасы болды. Мұндағы ең көне еңбек құралдарының
қатарына жататындар – ... ... ... ... ... ... ... ең жоғарғы жайылма сөресін құрайтын
жентектелген қосындылардың ішінде Кеңірдік елді мекенінен табылған ... ... ... тастар. Клектон тұрпаттас деп аталатын бұл ең ежелгі
құралдардың одан ... ... ...... ... ... тым ... ол тіпті бүкіл сынық көлемінің жартысынан көбірек.
Олармен ... бұл тас ... ... ... ... ... тас
дайындамалары, ұра-өзектастар да болды. Қаратауда табылған шелль-ашель
дәуіріне жататын неғұрлым ден ... ... ... ... ... ... ... алынды.
Шабақты қонысында көлбей жатқан қыраттың тегіс бетінен, клектон
тұрпатты деп аталатын, арыстанды тас ... ... екі ... ... мен Тәңірқазған қойнауларындағы тұрақтар шелль-ашель
дәуіріне ... ... ... ... мәдени қалдықтар шыққан жерден
төрт түрлі бұйымдар тобы табылған. Бұлар – шеті не бір ... не ... ... ... ... ... жүзі ... өткірленген
ашельдік тұрпатты шапқылар, клектон тұрпатты зілмен тас жаңқалары, ... ... ... тас ... жиынтығы Ақкөл-1 тұрағына да тән.
Тоқалы қойнауынан 300-ден астам тас бұйымдары жинастырылған, ... ... ... имек ... ... тас ... мен көне ... қырғыштар
құрайды.
Келесі бір тұрақ – Қызылрысбек, ол Ақкөл көлінен оңтүстікке қарай 20
км ... ... ... ... ... Дөңгелек өзектастардан шағылып
алынған қырғыштар мен тас жаңқалары теріліп алынды.
Арыстанды ... оң ... ... ... ... түрі мүлде басқаща. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы ... ... ... ... ... үшінші жайылма сөресінде болған. Бұл
маңнан шақпақ және халцедон ... мол ... ... ... іздері Шақпақ қазаншұңқырынан да табылды. Оңтүстік
Қазақстанның басқа жерлерінде де мустьелік аңшылардың ... ... ... Бұлардың қатарында Алғабас, Үшбұлақ, Шабақты, ... ... ... ... ... ... аңшылардың шағын
топтарының қысқа мерзімді тұрақтарының ізі ... ... ... ... ... ... ... мен
жасалуы жағынан әр түрлі бірнеше тас ...... ... қырғыш-кескіш тәрізді құрама құралдар барлығы анықталды. Сонымен
қатар Ұзынбұлақ коллекциясында көптеген ежелгі заттар – жүзі ... ... ... ... өзектастан шағып алынған тас
саймандар.
1. Алпысбаев Х.А. Памятники нижнего ... ... ... ... ... ... Ж.К. Памятники каменнего века // ... в зоне ... ... ГЭС. ... ... ... Ж.К. Палеолитические памятники Центрального
Казахстана // Маргулановские чтения. Алма-Ата, ... ... тас ... Неолит термині және хронологиясы.
2. Тас өңдеу техникасының дамуы.
3. Неолит дәуіріндегі шаруашылықтың түрлері.
4. Мезолит дәуірінің жаңалығы.
5. Орта Азия және Қазақстанның жаңа тас ... ... ... ... неос – жаңа ) деген мағынаны білдіреді.
Шаруашылықтың жаңа ... ... ... дәуірінде болды. Әр түрлі
тектоникалық үрдістердің жүруіне байланысты географиялық ... ... ... ... ... жылы және ... болды. Неолит бұған
дейінгі кезеңдер секілді әр ... әр ... ... ... және әр
түрлі уақытта аяқталған. Орта есеппен алғанда бұл ... ... ... ... ІІІ ... ... ... қамтиды. Неолиттік
мәдениеттің көптігі «неолит» деген терминнің өзін анықтауды талап етеді.
Кейбір археологтардың ... бұл ... ... кезеңі болып
табылады. Алайда археологиялық кезеңді шаруашылық - ... ... ... ... ... ... ... дәуірінің ерекшеліктері байқалатын бірнеше белгілер бар ... ... адам ... ... мезолит дәуіріне қарағанда
қарқынды түрде жүрген. Адамдар әр түрлі табиғи жағдайларға тап болып және
осы ... ... ... ... Жылы аймақтарда ... ... ... ... қоныстар өзен жағаларында көптеп саналды. Бірақ неолиттік
қоныстардың көптігі ... ... ... ... ... ... ... басты түрі кремень болып ... ... ... саны да ... өндіру ісі Новгород облыстарында, Волганың жоғарғы ағысында,
Орал ... және т.б. ... ... ... ... орындарында қару-
жарақ өндірісі пайда болған.
Бірақ ... ... ... ... ... Олар аз жерде,
бірінші кезекте ірі қарулар даярлау үшін тастың басқа түрі ... ... ... ... ... ... ... кеңейіп,
техникалық жетістіктер көршілестеріне тараған. Кременнен жасалған қарулар
Ильмень аралынан Фин бұғазына дейінгі жерлердегі ... және ... ... ... тұрақтарда кездеседі.
Алайда барлық аудандар өздерінің қажеттіліктерін сырттан әкелінген
кременьмен қамтамасыз ете алмады. Неолитте жаңа тас ... ... ... ... нефрит қару жасауға сирек пайдаланылған материал
болды. Тастың бұл түрлерін пайдалану неолит дәуірінің ... ... бірі ... тас ... ескі ... қолданылды. Сондай-ақ тас өңдеу
техникасы әбден жетілді.Тас ... жаңа ... ... бір ... ... ... ... жасау ісінде уақыт өткен сайын мамандандыру
әрекеті ... ... ... ... ... ... ... тасты
өңдеудің жаңа технологиялық тәсілдері: тегістеу, бұрғылау, аралау ... ... қиын ... ... бәрі ... ... ... кетпеншоттар, дән үккіштер, келілер, келсаптар жасалады. Тас
балта жоғарғы өндірісті қару ... ... ... ... балтаның
маңызы артты.
Мал шаруашылығы мен егін шаруашылығының тууы, табиғаттың даяр
өнімдерін ... қою – ... аң ... ... өндіруші шаруашылықтың келіп
басуы сол дәуірдің аса ... ... ... ... ... ... пайда болуы адамзат қоғамының дамуына кереметтей әсер етіп, адам
еңбегінің ауқымы мен көлемін кеңейтеді де, ... ... оның ...
құлқын сапалық жағынан да ... Адам ... ... ... қам-харекеті дамуының сан мың жылдық тарихы – едәуір дәрежеде
шаруашылықтың осы екі ... ... ... ... ... ... өндіргіш күштерді дамытудағы неолит тұсында қолжеткен деңгейі
басқа да мәдени – ... ... ... ... ... ... шаруашылығының жоғарғы деңгейде дамығандығын солтүстік
тұрақтардан табылған сирек кездесетін торлардың қалдықтары көрсеткен.
Неолитте айырбас ... ... ... ... ... ... мен өсімдік мәдениетінің енуіне ықпал етті. Далалы және орманды
зоналардағы ... ... ... не егін ... ... шаруашылығының белгілері байқалмайды.
Тау-кен ісі мен тоқымашылық ілкі қадам ... ... ... ... ... ... негізгі белгілерінің бірі болған. Ол
бір уақытта көптеген жерлерде пайда болған. Мысалы, солтүстікке керамикалық
ыдыстар оңтүстіктен келген. ... ... ... ыдыс ... ісі де ... жайған. Қазба жұмыстарының нәтижесінде табылған саз балшық ыдыстардан
саусақ іздері байқалған. Ғалымдар саусақ іздерін әйел ... ... ... ... ... ... ... өңдеуге өндіргіш күштер
жеткілікті түрде дамымады. Бірақ кездейсоқ неолитке тән ... ... да ... ... ... ... неолит дәуірі рулық қауымдар
кезеңі, ұжымдық еңбек пен өндіріс құралдарына ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге ол ... ... да ... ... тайпалар мен тайпалық бірлестігі құрылып
жемісті кезең болды. Рулар, ...... ... тамырласып,
біртекті шаруашылық біріктірген бірнеше рулық қауымдардан құралатын болған.
Мезолит заманында ... екі ... ... садақ пен жебе ойлап
шығарылды және микролиттер – үшбұрыш, ромб, трапеция, сегмент тәрізді шағын
тас ... ... ... ... ... алаңқайларын зерттегенде мезолит
дәуіріне жататын тас ... ... ... ... оң ... ында
малта тас қабатында көптеген мезолиттік ... тас ... ... тастар, пышақ тәрізді тас тіліктері және олардың сынықтары табылды.
Орта Азияның оңтүстігінде жейтун мәдениеті пайда болған. Бұл ... ... ... ... Бұл ... ... ... Жейтуннен
микролиттер табылған. Егін шаруашылығының болғандығын дәлелдейтін ... ... ... ... кельтеминар мәдениеті қамтыған. Мәдениеттің негізгі
территориясы Әмударияның Ақшадария құймасы. Бұл ... ... ... болған. Тұрғын үйлердің ... ... ... ... ... 4 қонысы жақсы зерттелген. Тұрғын үйлерден
ошақтар табылған.
Неолиттік ескерткіштер Сырдарияның көне құйылмасынан белгілі ... ... ... төрт ... ... ... және Қосмола-5
тұрақтарынан шақпақ тастар мен ақ кварциттен жасалған құралдар табылған.
Батыс ... ... ... тобы ... ... ... тұрағы, Шығыс ... ... ... ... ... тайпалардың ірі қоныстары зерттелген.
1. Авдусин Д.А. Основы археологии. М., 1989
2. Старков В.Ф. ... и ... ... ... ... ... Ж.Қ. ... Т.Жұмағанбетов. Қазақстан
археологиясы. Алматы, 2006
Энеолит (Мысты тас дәуipi)
1. Мыс құралдардың ... ... Орта Азия ... ... ... ... Триполье қоныстары.
Адамдардың шаруашылығында металдың пайда болу тарихын ... ... ... роль атқарды. Соның арқасында ежелгі қарулардың
ешқандай ... тек ... ... ... ... Мыс металлургиясы
қола металлургияның бастапқы бөлігі ... ... ... ... ... ... дәуірді қола дәуірдің бастамасы деп есептеуге болады.
Бірінші металл дәуірін энеолит (энус – грекше. мыс; метос – лат.тас)
яғни ... тас ... деп ... ... энеолитте мыс құралдар пайда бола
бастағанын, бірақ тас құралдарының әлі де ... ... ... Шынында да солай еді: дамыған қола дәуірінде де көптеген ... ... ... Одан ... ұштарын, балталар және т.б
көптеген құралдар жасаған. Металл құралдары басым болған ... әлі ... ... болған жерін сыртқы белгілеріне қарап ашқан. Мәселен,
жердің жоғарғы бетінде қышқылдың жасыл дағы ... Бұл ... ... ... ... білген. Алайда мысты ... ... ... балқытуға
жарамаған. Ежелгі металлургтар мысты сұр ... ... лау ... сульфид руда жарамсыз болып табылған.
Біраз уақытқа дейін табиғи ... мыс ... ... бола ... ... жасалған бұйымдардың аз таралуының себебі осы да - ақ. ... ... аз ... ... сапасының төмендігімен емес ,
металдың сирек кездесетіндігімен түсіндіріледі. Соныдықтан алғашында мыстан
әшекей ... және ұсақ ... ... ... ... ... даму ... анықталды. Қоланың
пайда болған уақытында қола ғасыры ... ... ... ... ... техникалық жаңару кезеңіне сәйкес келген. Осы ... ... ... ... қола дәуірінде өз жалғас ын тапқандығын атап
өту керек.
Орта Азияның энеолиттік ескерткіштерінің негізгілері ... ... ... ... ... ... шекарасындағы
Анау ауылынан екі депе ... Бұл ... ... ... ... Каахка станциясындағы Намазгадепе
қонысы толығымен ... ... ... ... маңызды
тобы белгілі болған. Олардың қатарынан Қарадепені атауға болады. Шығыс
жағында Алтындепе ... ... ... Анау 1 А және ... 1 ... ... Бұл
жерде егін шаруашылығының дамуы өз жалғасын тапқан. Бұл кезеңнің жануарлары
сиыр, қой, шошқа сүйектері арқылы белгілі болған. Мал шаруашылығы ... 2 ... ... 3500 ж) қоныстардың көлемі орташа және
кішігірім болған. Поселктардың қатары артып отырған. ... 2 ... бір ... ... ... ... Маңыздысы – Қарадепе және ... ... ... кеннен балқытылған. Бұл қоныстардағы мыс ... ... ... Ара мен мыс ... бөлігі табылған. Тас құралдар
саны азайған.
Кейінгі энеолит Намазга 3 ... ... ... Намазга 2 және 3 кезеңдерінің арасындағы уақыт шекарасы
жөнінде бір ... келе ... ... ... аяғы шамамен 2750 жыл
деп көрсетеді. Намазга 3 кезеңінде батыс және ... ... ... айырмашылықтар пайда болған. Әсіресе бұл айырмашылық ... ... ... энеолиттік ескерткіштер анықталған. Бірақ
ол жердің энеолит ... ... ... Бір де бір ... ... өңірінің энеолиттік ескерткіштеріне ... ... ... ... ... ... ... аңғарларында орналасқан.
Шағын поселктарда ауданы 1-2 га болған сазбалшықтан ... ... ... бір ... ... типі ... ... өндіруші шаруашылықтың үлкен ошағы Молдавия және
Украинада пайда болған. Бұл ... ... ... ... селосының атымен
триполь мәдениеті (V мыңжылдықтың аяғы – ІІІ ... IV-ші ... ... ... ... ірі үш ... және көптеген ұсақ ... ... ... ... қоныстары Молдавияның өзен аңғарларында, Украинаның
батысында және Румындық Карпатьта орналасқан. Үйлердің көлемі өте ... Ерте ... ... ... жаңа ... ... ... дамығандығын Молдавиядағы Карбун селосынан табылған
олжалар ... Ерте ... ... тән ... ... 850 ... оның ішінде 444 мыстан жасалған. Мысты заттарға жүргізілген
зерттеу трипольдықтардың ыстық ... мен ... ... ... ... ... олар ... құймалар жасай алмаған. Металл Балкан-
Карпат мысты аудандарынан әкелінген. Табылған заттардың ішінен таза мыстан
жасалған екі балта ... ... ... ... орта ... (IV ... ІІ жартысы) оның
арелы Днепрге дейін жеткен. Қоныстардың саны артып, үйдің көлемі үлкейген.
Кейінгі Триполья ... ... ІІІ ... басы - ... орта ... ескерткіштеріне қарағанда үлкен территорияны алып
жатқан. Олар Молдавтық Карпаттан орта Днепрге және ... Қара ... ... ... ... трипольде қойдың саны артқан.
Аңшылықтың рөлі өскен. ... ... ... ... ... кездескен. Басты құралдар бұрынғысынша тастан, сүйектен, мүйізден
жасалған.
1. ... И.Н. ... ... ... ... ... М., 1964
2. Энеолит СССР // Археология СССР. 20 т. М.., ... ... В.М. ... ... Л., 1989
Модуль-3.
Қола дәуірі
1.Қоланың шығуы және құрамындағы элементтердің тиімділігі.
2.Мал шаруашылығының, егіншіліктің рөлі.
3.Қола дәуірінің ... ... ... ІІ ... ... ... біткен кезде евразия даласында
қоланы ойлап шығарды. Қола табиғатта таза күйінде ... Қола ... әр ... элементтер ( қалайы, алюминий, берилий, қорғасын, кремний,
кадмий, хром т.б) қосылған ... ... ... ... ... ... алюминийлі, берилийлі т.б аталады. Қоланың түсі әр түрлі.
Қышқыл әсерінен жасылдау түстен қою ... ... ... қара ... ... Қола көне ... бері әшекейлік бұйымдар мен мүсіндер ... ... ... ... ... ... ... әрі берік,
өте жақсы құймалық қасиеті бар.
Ерте заманда негізінен ... қола ... ... ... қола кең ... ... ... әр түрлі элементтер қосу
арқылы ... әр қилы ... ... ... ... ... қасиеттерін жақсартады әрі оны арзандатады; фосфор қоланың
құймалық қасиетін, қаттылығын, төзімділігін, ... ... ... ... ... ... ... мен коррозиға төзімділігін артт ырады. Қорғасын мыспен қатты
ерітінді ... қола ... ... ... ... ... қосылған қоланың механикалық қасиеттері нашарлайды,
бірақ құйманың тығыздығы артады, әрі кесіп өңдеу процестері ... ... ... ... жоқ, ... әр ... сипаттамалары қалайылы
қоладан тиімді қолалар жасалған. Бұлардың ішінде ең көп тарағаны – мыс пен
алюминийге қосымша түрде никель, марганец, темір т.б. ... ... ... ... ... ... сән және қосалқы өнер бұйымдары мен ... көне ... бері ... келе жатқан материал. Қоланың ұнтақтары
ағаштан, сүйектен, қара металдан, гипстен жасалған бұйымдарды әсемдеу үшін
пайдалану арқылы мүсіндердің ... ... ... ... дәл етіп ... ... ... ілгері басуы екі факторға байланысты.
Олардың бірі – жаңа ... ... ... ... ... игерілуі болды.
Неолит дәуірінде-ақ байқала бастаған шаруашылық өзгерістері б.з.б. ІІ
мыңжылдықта малшылық-егіншілік экономикасы мен ... ... ... жеткізді. Өндіруші тұрпаттағы экономикаға көшу
бүкіл жағдайды өзгертті. Адамның егіншілік ... ... ... ... ... пен жидектерді жинап теруден оны өсіруге көшу сан ... ... ... ... ... ... ... кезең
б.з.д. VIII-VII мыңжылдықтар деп шамалайды және ол ... ... ... ... ... пайда болса керек. Б.з.д. VI-V мыңжылдықта
егіншілік әуелі Түркменстанның оңтүстігіне, Копетдаг алқабына ... ... ... ... пен ... мал шаруашылығы да пайда болды. Ғалымдар әуелі
пайда болған ... пе, әлде мал ... ма ... ... ... ... ... екеуі де бір мезгілде пайда болғандығы анықталды.
Егіншілік топырағы құнарлы, суы ... ... ... Ал ... ... ... аудандарда мал шаруашылығы өркендеген. Сулы-нулы жерлерде
мал шаруашылығы егіншілікпен қабаттаса қанат жаяды.
Қоныстарын жиі өзгертетін, жігерлі пысық ... ... ... ... ... ... бұлардың қалыптасуында соғыс қақт ығыстары
едәуір рөл атқарды. Қару енді ... ... ... үшін ғана ... ... тайпалар арасындағы қақтығыстарда да жиі пайдаланылатын
болды. Қару жасау бірте-бірте металл өңдеудің дербес ... ... ... ... ... ... ескерткіштер
қалдырған далалық малшы-егінші тайпалардың мәдени ортақтығы жақсы мәлім.
Барлық ... ... ... ... ... тараған
бұл тайпалар неолит дәуіріндегі тайпалық ... ... ... ауыстырғанын көрсетті.
Қола дәуірі – адамзат қоғамындағы ... ... Ол ... кең ... жайып, еңбек құралдары мен қару-жарақ жасауға
арналған ... ... ... ... Бұл кезе ... мәдениеті дамып, металл игеріле бастады. Адам баласы мысты энеолит
дәуірінде игерген болат ын. Оған ... ... ... әрі ... ... ... ... еңбек өнімділігін жоғарылата түсті.
Қола дәуірінің мәдениеттері металл кендері көп ... ... ... ... ... ... Түркия мен Месопотамиядан табылды. Кейінірек
олар Мысырға (б.з.б. 4-мыңжылдық аяғы), ... ... ... ... ... ... және Еуропаға, Қазақстанға
(б.з.б.2-мыңжылдық)тарады. Қола ... ... өз ... бар. ... ... Перу мен ... ... болды. Афикадағы қола дәуірі
туралы мәселе археологиялық зерттеулердің жеткіліксіздігіне байланысты әлі
толық шешілмей келеді.
Қола дәуірінде Азияда бұрын ... қала ... ( ... Мысыр, Сирия) одан әрі дами түсті және жаңа мәдениеттер ( ... ... ... ... ... Еуропада да байқалды. Қала
жұрттары, ... ... ... т.б. ... Еуропадағы өзіндік
мәдени орталық еді. Бұл дәуірде кен қорына бай ... ... зор ... ... Еуропаның далалық аудандарын мыс бұйымдарымен ... ең ірі ... ... ... айналды.
1. Авдусин Д.А. Основы археологии. М.,1989
2. Авдусин Д.А. Археология СССР. М., 1977
Орта Азияның кола дәуipi
1. Қола дәуірін кезеңдерге бөлу ... ... және Анау ... қабаттары.
3. Тазабагъяб және суярган мәдениеті.
Қола ғасырында мекен еткен ... ... ... ... ... ... Бұл атау шартты түрде ... ... ... ... Андронов селосы маңындағы бірінші рет
қазылған қорым орындарына байланысты таңдап алынған. Қазба жұмыстарын 1913
жылы Б.В. ... ... ... ... Орта ... ... мәдениетін зерттеуге байланысты күрделі сауалдардың ... оның ... ... ... ... ... ... жүргізілген ескерткіштердің мерзімін айқындау болып ... ... ... ... ... үш кезеңге бөледі:
ерте қола – б.з.б. XVIII- XVI ғғ. орта – б.з.б. XV-XII ғғ. ...... VIII ғғ. бас ... Бұл ... алғашқы зерттелген ес керткіштер атына
сәйкес, федоров, ... ... ... ... деп есептелді.
Бірақ кейін федоров ескерткіштері ерте қола уақытына емес, орта ... ... ... сөйтіп андронов мәдениеті дамуының сындарлы
суреті ... ... ... ... ескерткітерінің ерте және ... ... ... кететіні анықталды. Оның бірінші тобы б.з.
дейінгі XV – XIV ғғ.; ... тобы – XIII – XII ғғ. ... Егер ... Орталық Қазақстан мен Оралдан табылса, енді кейінгілері Батыс
Сібірден, Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысынан, Орта ... ... ... және ... ... жылы ... ... келеді.
Белгілі бір деңгейде мал шаруашылығының яйлажды түрі дамыды. Шаруашылықтың
яйлажды түрінде малдарды биік таулы жайылымдарға жайған.
Қола ... ... ... ... ... сәйкес келген.
Мысты балқытудың қиындығы өте жоғары температурада балқыуында болған. ... ... ... ... ... ... қажет болған.
Қола заттарын алғашында жапсырмалы пішінде жасаған.
Алғашында қола ескі және үйреншікті түрдегі қару өңдеуге ... ... жаңа ... ... игеріп, құрамы тек қана
қоладан тұратын қарулар жасай бастаған. Қоланың ... ... ... ... ... қола ... ... болғандықтан, оны тек ең қажетті
қарлар мен бұйымдар жасауға ғана ... ... ... ... аралық қақтығыстардың күшеюі қару-жарақтардың дамуына ықпал етті.
Қоладан жасалған семсер мықты қару болып саналған.
Барлық аймақта қола дәуірі – мал ... ... ... ... ... ... қатарда тұрса да маңызды шаруашылықтың бірі болып
қала ... Азия қола ... ... ... қиындықтары әр түрлі
рулардың ескерткіштері мен әр ... ... ... байланысты.
Солтүстікті жабайы көшпенді тайпалар мекендеп, андроновтық тарихи – мәдени
қоғам құрды. Ал ... ... мен егін ... жоғары деңгейде
дамыған тайпалар өмір сүрді. Олар андроновтық тайпалардың ... ... от ... ... жоғары деңгейде дамыған мәдениеті Оңтүстік Түркменияға
тән. Бұл жерде егін шаруашылығы өз ... ... Жаңа ... көбейген.
Намазга IV жергілікті энеолиттің дәстүрін жалғастырған. Бұл уақыттың
белгілі қонысы – Алтындепе. Алтындепе ежелгішығыстық ... қала ... Оның ... ... ... Месопотамияның қала мәдени етіне
жақын болған.
Қоныста жеке және ... ... ... ... Металл қарулары жиі
кездескен. Егін және мал шаруашылығын балық аулау толықтырды. Жекелеген
отбасылардың қолында артық өнімдер ... ... ... ... ... символы ретінде тас және садан жасалған мөрлер табылған. Дән
үккіштер, түйрегіштер, мыс балталар кездеседі.
Намазга IV ... ... ... ... ... құрылысы зиккурат
табылған. Мұндай шіркеулер түрі ... мен ... тән. ... әр ... ... бұйымдар: күміс қапсырма, алытн моншақ,
лазурит, тау ... ... – ақ ... және ... ... ... қолға
түсірілген.
Ежелгі Шығыстың орталық қалаларында қоныстардың көлемі ұлғая түседі.
Гончар ісі дамып ыдыстар жасала бастады. Саз ... ... ... ... ... ... Әйел ... отырған бейнесі
Оңтүстік Түркменияға тән. Ерлердің мүсіндерінен ежелгі үнді идеологиясы
байқалады.
Намазга V мәдениетінің ... ... ... ... ... болып саналған.
Б.э.д. ІІ мыңжылдықтың ортасында бұл жоғарғы өркениет ... ... ... ... ... олардың қатарында
Алтындепені қоныстануышлары тастап кетеді. Намазга VI (б.э.д. ... ... ... ... Ота ... қола дәуірі. Олар
негізінен екі ауданды алып жатыр – Анау және ... ... ... ... ... Өлік ... ... Бірге жерленген
заттар аз, негізінен керамика, әйел мүсіндері, қола әшекей ... ... ... ... ... VI ... ... ыдыстардың әр түрлі
үлгісі тән.
Материалдық мәдениеттің дамуы құлдырағанмен, отырықшы тайпалар ескі
дәстүрді жалғастыра берген.
Арал бойына ... ... ... орнына б.э.д. ІІ
мыңжылдықтың басында оңтүстік облыстардан суярган тайпалары келді. Олардың
керамикасы анаулыққа ... ... ... ... да ... ... ... негізделді. Мәдениеттің соңына
қарай суармалы егіншілікке ... XV ғ. ... бір ... ... саналған тазабагъяб
мәдениеті тайпалары суяргандықтардың көршісі болды. ... ... ... ... орналасқан. Бұл территория олардың негізгі
территориясы болған. ... ... өте алыс ... ... ... жүйенің іздері байқалады. Баспана ретінде жертөлелер
салған. Қабір инвентарьға бай емес, металл аз кездеседі.
Тазабагъябтықтар мен андроновтықтар арасындағы ұқсастық ... ... ... ... ... ... ғұрпынан
байқалады.
1. Кушнарева К.Х. Эпоха бронзы Кавказа и Средней Азии // ... ... ... Азия в ... камня и бронзы. М.,1966
Кавказдың қола дәуірі
1. Куро-аракс мәдениеті, үй орындары, жерлеу ғұрпы, шаруашылығы.
2. Майкоп мәдениеті.
3. Кобан және колхид мәдениеті.
Кавказдың ерте қола ... куро – ... ... ... ... өмір сүрді. Олардың негізі энеолит мәдениетінде жатты.
Куро – аракс тайпаларының мекені тек ғана Кур және ... ... жоқ, ... – ақ ... ... ... – Батыс Иран, Дагестан,
Солтүстік Осетия аймақтарын қамтыды. Бұл кезеңде отырықшы – егін ... ... ... Тауға және таудың етектеріне қоныстанған.
Поселктар үшін табиғи күшті орындар таңдап алынды. ... ... ... ... үйлер дөңгелек болған. Мұндай үйлердің әр қайсысының
ортасына ошағы бар тікбұрышты бөлме орналасқан. Қоныстарда қарапайым ... ... ... ... дамыған болды. Қазба ұмыстары барысында
металлургиялық заттар табылған. ... ... ... ... ... қанжарлар кездескен.
Куро – аракс мәдениеті ... ... осы ... ... ... атау ... Ереван территориясындағы Шенгавит
қонысы болып табылады. Шенгавит мұнаралы тас ... ен ... ... – 6 га. Сыртында оба орналасқан. Қоныстан металлургиялық ... Үй ... оның ... әр түрлі шұңқырлар болған.
Куро – аракс қоныстарының бірі Әзірбайжандағы ... ... ... ... ... Қоныстың ауданы – 25 га. Баспаналары ... ... ... ... ... ... ... Азия өркениеті және Солтүстік Кавказдың майкоп мәдениеті куро ... ... ... ... орнатылған.
Майкоп мәдениеті (ІІІ мыңжылдықтың ІІ жартысы) Солтүстік Кавказдың
таулы аймақтарын қамтыған. Ол ... ... ... оба шұңқыры бар
қорғандар түрінде байқалған.
Ерте кезеңге ... ... ... ... Үлкен үйіндінің астында
терең шұңқыр болған. Шұңқырдың ортасы ағаш бөренелермен бөлінген. Үлкен
бөлігінен ер ... ... ... ... қабырғасына алтын және
күміс ыдыстар қойылған. Өлікпен бірге қабірге мыстан жасалған қанжарлар,
балталар жерленген.
Шаруашылық мал ... ... ... ... ... ... ... болады. Майкоп мәдениетінің тайпалары
куро – ... ... ... ... ... ... қоныс қазылған. Еденнен
және арнайы шұңқырлардан астық сақтайтын үш құлақты ыдыстар табылған.
Мешоко қонысынан тас қабырғаның қалдықтары көрініс ... ... ... ... ... көп ... ІІІ және ІІ мыңжылдықта ... ... ... ... Ол Қара ... ... ... жерді
қамтыған. Қоныстары зерттелмеген. Қабырлар тауда – шұңқыр, жазық далалар
мен тау ...... ... ... ... қола ... ... тас түйреуіштер кездеседі. Негізгі шаруашылық –
жайылым ды мал ... мен егін ... ... ... – патриархат.
Шығыс Грузия мен оған көршілес Армения жеріне ... ... ІІ ... басы – ... т ... ... қорғандары жақсы
зерттелген. Жерлеу ғұрпы тұрақты емес. Өлікті жерлеу мен қатар ... ... ... ... ... 178 кв.м құрайтын « жерлеу бөлмесі»
кездеседі. Қорғанның қабырғасына үлкен саз балшық және қара ... ... ... ... бұйымдарының ішінде ас садақтар, қару, күміс
және алтын әшекей бұйымдар бар.
Бір қорғаннан 24 өрнекті ыдыстардан басқа аңшылық ... ... ... ... ... күміс қанжар, сондай –ақ ... ... бір ... ... ... 23 адам тақта отырған құдайға
құлшылық етіп отырған, ал т ... ... ... ... ... ... ... бұл стилі сөзсіз хеттік болған, жалпы Триалетиге де ... ... ... ... ... заттар ру көсемінікі
болған және бұл мүліктік, ... ... ... ... ... ... аталған Кобан мәдениеті (б.э.д. XI – IV
ғғ.) шығу тегі ... ... ... Ол ... ... аудандарын - Кабардино-Балқар, Чечен-Ингушет, ... ... ... мәдениеті қола дәуірінде пайда болған, бірақ оның
соңғы кезеңі темір ... ... ... ... ... ... қабірлер
зерттелген. Олар тас плиталармен қапталған шұңқырларға ... ... қола ... ... ... ... ... Әйелдерге де осындай
белдік және қолында, аяғында білезік болған. Сонымен ... ... ... қола алқа және ... ... ... Кейде Солтүстік
кавказ тауларынан кавказдық қылыштар, дулығалар кездескен.
Кобандық қола металлургия жақсы дамыған. Бұл ... ... ... қола заттар жаңа бағалы темірмен қайта жасалған. Басты шаруашылық –
қой ... ... ... ... XIII-VII ғғ. ... мәдениеті кең
тараған. Кобан тайпаларындағы сияқты обалар ... ... ... мен ... ... ... көп болған. Әсіресе қарудағы
сәйкестік (балтадан басқа), әшекейлердің ... ... ... ірі ... жоқ) ... бар. ... ... қарай
алғашқы темір заттар кездесе бастайды.
Егін шаруашылығымен айналысқан, таулы аудандарда мал ... ... ...... патриархат, мүліктік дифференциация
байқалады.
1. Кушнарева К.Х. Эпоха бронзы Кавказа и ... Азии // ... ... ... Д.А. ... ... ... Авдусин Д.А. Археология СССР. М., 1977
Ресейдің еуропалық аймағының қола дәуірі
1. Қолалық ... ... ... ... Сеймин-турбин мәдениеті.
Қола дәуірде тас бұйымдары мен қару-жарақтары кең етек ... ... ... ... ... ... Олар жер ... тас шикзатын тауып, оны шахтада өңдеуді үйренеді. Гродненс облысы
Қызыл село маңынан кремний өндіретін үлкен шахта ... ... ... ірі ... ... ... ... Жоғарғы жағындағы
кеншілер өмір сүрген поселк зерттелген.
Б.э.д. ІІІ мыңжылдықтың аяғы және ІІ ... ... ... жиі ... ... ... көп болды. Бұл жерге б.э.д.
XVIII ғ. ... ... ... Олар өздерінің артынан қоныстар мен обалар
қалдырды. Бұл шығыс-прибалтика мәдениетінің ескерткіштері болып ... ... ... ... мен ... ... қой, шошқа, сиыр өсіргендіктерін көрсетеді.
Обадан балта және ыдыстар, ... ... ... ... ... ... табылған. Литваның оңтүстігінде және Белоруссияда тастан
жасалған балталар кездеседі.
Прибалтика арқылы тайпалардың үлкен толқыны ... Олар ... ... ... Кан мен ... дейін, солтүстік шекарасы Вологодск облысы
арқылы өтеді, ал ... Сур мен Орта ... ... ... ... ... облысында орналасқан обаға фатъянов мәдениеті
деген атау берілген (б.э.д. ІІ мыңжылдықтың аяғы).
Фатъянов ... оба ... ... ... ... балтатар
және саз балшық ыдыстар қойылған. Барлық ... ... ... үй ... ... ... ... сүйектері
кездеседі. Николо-Перевоз қонысынан фатъяновтік қабір ... ... ... өліктерді жерлеп әрі қарай жолдарын
жалғастырған.
Фатъяновтықтардың ... ... ... ... бұл ... ... араластығын түсіндіретін бірнеше нұсқалар болған.
Фатъянов мәдениеті бірнеше топқа бөлінеді. Ең ірілерінің бірі – Москва
– Клязьминдік, жоғарғы Волгалық және орта ... ... ... ... ... ... ... орналасқан, екіншісі – Калинин,
Ярославл және Костром облыстарының солтүстігіне, ал үшіншісі – Төменгі Кама
мен Орта ... ... алып ... ... ... ... қарай жылжыған.
Фатъяновтықтар жергілікті қоныстанушылармен бірігіп, келесі
мәдениеттің қоныстарының субстраты болған.
Кейінірек ... ... ... бірақ фатъяновтықтар өміріне
мәдениеттің соңғы даму сатысында енді. Нақты ... ... ... ... ... ... таза мыстан қорытып
жасаған. Фатъяновтық металдар Орта Волгадан шығып шығыстан ... ... ... ... жатқан облыстарда батысқа қарағанда металл ... ... ... металдар жоқ
Бірнеше археологтар фатъянов мәдениетінің ... ... ... мәдениет деп есептейді. Келесі бір зерттеулер орта волга металл
тобының ... ... ... ... ... жоқ деп ... ... тобының өзіндік мағынасы жөніндегі қарама – қайшылық әлі ... ... ... жақсы көрініс тапқан. Олар биік жыраларға орналасқан.
Бұл ... ... ... ... заттардан айырмашылығы
жоқ. Бірақ көптеген археологтар, бұны қоныс емес, ... оба ...... ... ... жақын жердегі Сейма станциясындағы
обаның атымен аталған. Мұндай типтегі ескерткіштерге Ростовка обасы жатады.
Бұл ескерткіштердің төңірегінде ...... өте көп. ... бұл
ескерткішті бір мәдениетке біріктіруге бола ма ... ... ... талас – тартыстар баршылық. Көпшілігі бұл мәдениетке сеймин –
самусь деген атауды ұсынады.
Сеймин – турбин мәдениетінің ... әлі де ... ... да ... ... ... жоқ. Жерлеу рәсімі тас және жоғары сапалы қола
бұйымдары бар бай ... ... ... ... қару ... жиі ұшырасуы қабірдің әскери сипат алатындығының дәлелі. Қару –
жарақтардың негізгі үш категориясы ... ... басы ... Арқар бейнесі бар пышақтар және балталар.
Сеймин – турбиндық тайпаларда металлургия жоғары дамыған. Сеймин-
турбин ескерткіштерінің ... ... ... және ... Оралдың
өзгешелігін байқауға болады. Шығыс ескерткіштеріне алтай қоласы, ал батысқа
орал қоласы пайдаланылған. Сеймин – турбин ... ... ... ... ... байланыс металлл ұқсастығынан
байқалған. Сонымен қатар сеймин – турбин ... ... ... ... ... келген.
Сеймин – турбин тайпаларының шықққан орталығы ретінде Саян және Алтай
аталады. Олар бірнеше топ болып батысқа ... ... ... ... ... 4000 км жол ...... Орал тауын асып жергілікті тайпаларға сіңіп кеткен.
1. Авдусин Д.А. Археология СССР. М., 1977
2. Авдусин Д.А. Основы археолгии. М., 1989
3. ... Д.А. ... ... ... ... және ... қола дәуірі.
1. Абашев мәдениеті.
2. Афанасьев мәдениеті, шаруашылығы, ... ... ... ... ... және ... мәдениетіне абашев мәдениеті (б.э.д. ... ІІ ... ... ... ... ... Бұл ... шығу
тегі жөнінде біржақты пікір қалыптаспаған. Абашевтықтар ортаднепрліктерден
шыққан деген пікір бар.
Абашев мәдениетінің территориясын үш топқа ... ... бірі ... ...... үшіншісі – оралдық, яғни абашевтықтық
тайпалардың бірыңғай территориясы ... ... ... әр тобының
мықты көршілері болған. Дондық ... ... қима ... ... ... топпен андронов мәдениеті көрші болған. Кейбір ... ...... қоғам деп көрсетеді.
Абашевтықтар оңтүстік – шығыстан келген деп есептелген. Қазан өңіріне
мысты ... үшін ... деп ... ... ... шығу тегі ... болған.
Абашев мәдениеті қорғандар негізінде зерттелген. Қоныстары жеткілікті
түрде зерттелмеген, ал ... ... ... мүлдем белгісіз.
Абашев қорғандарының үйіндісінің астына бернеше оба орналасқан. Өлікті
аяғын бүгіп, арқасымен жатқызған. ... ... ... түбі жалпақ
және де терең ыдыстар ... ... ... ... ... мыс және ... әшекейлер кездескенімен металға
кедей.
28 адам жерленген қорғандардың бірінде ер адамның ... ... Ер ... ... ... қойылған. Бұл жергілікті металлургияның
бар екендігінің дәлелі.
Шаруашылықта мал шаруашылығы жетекші рөл ... ... ... ... осының дәлелі. Егін шаруашылығы екінші орында
болған.
Афанасьев мәдениеті б.э.д. ІІІ – ІІ ... ... ... ... ... даласында қалыптасқан. Мәдениет энеолитте басталып,
қола дәуірінде аяқталған. Негізінен кішігірім ... ... ... Жерлеу рәсімі қабырғалары ағаштан тұрғызылған
шұңқырларда жүргізілген. ... бір және ... жиі ... ... ... европоидтық екендігі көрсетілді. Қабір
инвентары кедей, Афанасьев ыдыстары жұмыртқа тәріздес және де ... ... ... уақытының аяғында түбі тегіс ыдыстар пайда ... ... ... ... ... ... да ... бастады. Бірақ аңшылық және балық аулау маңызды рөл
атқарды.
Афанасьев қоныстары қазып зерттелген. Жертөлелер баспана ... ... ... ... ... ... ... белгілі болды.
Басты қаруларының басым көпшілігі тастан жасалған, бірақ ... ... ... ... қанжарлар да бар.
Оңтүстік Орал бірқатар мәдениеттің қалыптасу орталығы болған, оның
қатарында қима және де ... ...... ... да бар. ... ... ІІ ... – І мыңжылдықтың басына ... ... ... ... Енисейге, тайгадан Тянь ... және Орта ... ... ... мен ... ... Андроновтық қабірлер
қорған үйінділерінің аласалығымен ерекшеленген, кейде тас қоршаулар ... Кей ... бұл ... ... ... ... Қорған
үйіндісінің астына обасы шұңқырлары орналасқан.
Қоныстар далалы аудандарда егін шаруашылығымен ... ... үшін өзен ... ... ... ... мал
шаруашылығы негізгі рөл атқарған. Сиыр, қой, жылқы өсірген.
Андронов ... ... Орта ... Қазақстан, Таулы Алтай секілді
кен орындарына негізделді.
Қарасұқ өзені бойындағы мәдениет қарасуық деп ... ... ... аяғы – І мыңжылдықтың басы).
Қарасұқ обаларының тас плиталарының дөңгелек және ... ... Оба ... ... тас ... ... бас ... саз балшық ыдыстары қойылған. Обалар саны
андронов уақытынікіне қарағанда көптеп саналған. Рулық ... ... ... ... ... ... дәлелі.
Қарасұқ қоныстары жазық жерлерде орын тепкен, олардың жұқа ... жел ... ... сондықтан олар аз зерттелген.
Қабірлерден табылған жануарлардың сүйектері қарасұқ тайпаларының ... ... ... Қой ... Қой ... жайылымды
талап еткендіктен, отырықшылық нығаймаған. Қарасуықтықтар жазда қой өсіруге
қолайлы таулы аудандарға көшкен, ал ... өзен ... ... ... ... ... көпшілігі қарасуық уақытына тән мыңдаған қола
бұйымдар табылған.
1. Авдусин Д.А. Археология СССР. М., 1977
2. ... З.С. ... ... ... ... Алма-Ата,
1992
3. Авдусин Д.А. Основы археологии. М., 1989
Қазақстанның қола ... қола ... ... қола ... кезеңдеу мәселесі.
3.Қазақстандағы қола дәуірінің ескерткіштері.
Қазақстандағы қола дәуірінің зерттелуі – Кеңес үкіметінің ... ... ... ... ... ... ... экспедициялар
қола дәуіріне тән ескерткіштерді ашып, Қазақстан аумағында тарихқа ... ... ... ... атпен енген тайпалар мекендегенін
дәлелдеп берді. Қола дәурінің ескерткіштері Қазақстанның төрт бұрышынан да
табылған. Мәселен ... ... ... үшін ... ... көрнекті мүшелері П.С.Рыков, А.И.Артомонов, М.П.Грязнов,
К.Арзютов, И.В.Сыницин сияқты ғалымдар ... және ... ... мен зираттарын тауып, ... қазу ... көне ... ... өз ... қосты. Қазақстанның батыс
бөлігінде қола ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанды С.С.Черников,
кейіннен оған А.Г.Максимова қосылған, Солтүстік Қазақстан мен ... В.С. ... ... А.Н. ... ... ... қола
дәуіріне қатысты құнды мәліметтер тапқан.
Қазақстан аумағы қола ... ... ... ... жататын археологиялық ескерткіштер қалдырды.Бұл атау шартты
түрде Оңтүстік Сібірдегі Ачинск қаласының ... ... ... ... рет ... қорым орындарына ... ... ... 1913 ... жүргізген, ал 1927 ... ... ... ... ... жерлеу орындарын табады да,
андронов мәдениеттерінің ескерткіштері - шығыста Минусиннен батыста ... ... зор ... ... ... ... Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісудан да табудың сәті түсті.
Андронов мәдениетін ... ... ... ... ... оның ... ... уақыт шеңберін анықтау, сондайақ
қазба жүргізілген ескрткіштер мерзімін анықтау болып келеді.
Жалпы қазақстандағы қола ... үш ... ... ... ... ... XVIII-XVI ғғ.;орта-б.з.б. XV-XII ғғ.;соңғы-
б.з.б. XII-VIII ғғ. бас кезі.Андронов мәдениеті қола дәуірінің алдыңғы және
ортаңғы кезеңіне, ал ... ... ... ... ... Андронов мәдениетінің ескерткіштерін кезеңдеуге бөліп, топтастыруды
бастаған С.А.Теплоухов болды.Ол андронов мәдениетінің уақытын б.з.б. ... І ... және ... І мыңжылдықтың басы деп ... ... ... ерте ... федоров; орта- алакөл;
соңғысы- замараев аталады.Күні кешеге дейін бұлардан андронов мәдениетінің
дамуныдағы түрлі кезеңдер ... ... деп ... келді. Соңынан,
федоров ескерткіштері ерте емес, орта ... ... ... андронов мәдениетінің үйлесімді даму суреті бұзылған еді. Кейінен
федоров ескерткіштері – ерте және ... ... ... ... түсті. Бірінші топ б.з.б. XV-XIV ғасырларға, екінші топ ... ... ... ... Егер ерте ... ескерткіштер Орталық қазақстан
мен Оралдан белгіленсе, кейінгілері - өте кең аумақтан: Батыс Сібірден,
Қазақстанның ... мен ... ... Орта ... жиі ... ... ... орталығы Қазақстан болған сияқты. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ығыстырған.
Орталық Қазақстанның қола дәуірі ескерткіштеріне К.В.Сальниковтың үлгісі
бойнша кезеңдеу ... ... ... және ... кезеңі деп бөлінді.
Соңғысы қарастырылып отырған территорияға ... ... ... келеді.
Сонымен, алакөл және федров тайпалары бір ... өмір ... ... ... ... де ... сәйкес келеді. Тайпалардың араласуы
нәтижесінде аралас түрдегі ескерткіштер қалыптасады: ...... ...... жылы ... және А.Г.Максимова Павлодар облысында қола
дәуірінің үш кезеңінің ескерткіштерін ... ... ... дәуірлеуді жасаған болатын.Неғұрлым кең ұсынылған ... ... ... ... жылы ... ... ... зерттеу жүргізіу негізінде
және А.Г.Максимованың мәліметтеріне сүйене отырып жаңа ... ... қола ... ол төрт кезеңге бөлді:усть-бөкен,
қанай, малокрасноярский, трушниковский.
Солтүстік Қазақстанның қола дәуірін кезеңдерге ... ... Оның ... ... ... классификациясы алынды,
айырмашылығы – ол замараев кезеңін өзіндік мәдениет ретінде бөлді. Қола
дәуірінің ... екі ... ... және ... деп ... Бұл жерде
А.М.Оразбаевтың К.В.Сальниковтың пікірін біршама қолдағаны ... ... ... ... ... талдау жасау
Г.Б.Здановичтің жаңа ... ... ... ... Ол қола ... 2 кезеңге бөлген: дамыған және кейінгі, дамығанның өзін петров,
алакөл, амангелді-бескөл деп үш ... ... ... ... ... ... ... тайпалары алакөл қоныстанушыларына еніп, белсенді
қарым-қатынас жасаған. Кейінгі қоланы ... 2 ... ... және ... Орталық Қазақстандағы алуан түрлі ескерткіштер
қола дәуірін кезеңдеуді нақтылауға ... ... ... ... Ақсу-Аюлы, Бесоба, Қарашоқы, Беласар және т.б. керамикалық сипаты
жағынан, қола бұйымдары, әсіресе ... ... ... дөңгелек қоршаулы
қорғандардың алакөл уақытына қатысы жоқ. Олар – кейінгі ... ... өту ... ... ... оларды сарыкөл
қорғанының олжалары дәлелі ретінде алакөл кезеңіне жатқызды.
Ә.Х.Марғұлан алакөл кезеңінің хронологиясы көп күман ... ... ... қола ... ... ... ескерткіштерін зерттеу
негізінде мынандай кезеңдерге бөлді:
Энеолит ( ІІІ мыңжылдықтың ІІ жартысы)
Ерте андрон (б.э.д. 17-15 ғғ. ... ... ... 14-13 ... ... қолаға өту кезеңі(б.э.д. 12-11 ғғ.)
Беғазы-дәндібай(б.э.д. 10-8 ғғ.)
Яғни, Орталық Қазақстандағы ... ... ... өз дамуында
бірінен соң бірі Нұра және Атасу ... ... ... жоспарлы әрі жүйелі түрде жұмыс
жүргізуі нәтижесінде қола ... ... ... ... ашылды.
Олардың қатарында қоныстар, обалар, руда өңдеу орындары бар. Қазақстандағы
қола дәуірінің 30-дан астам қонысы және ... ... ... ... ... ... мәдениетіне тән сипат-оның монументальдығы,
мазарларының күрделілігі, тас ... ... ... ... түскендігі. Орталық Қазақстанның нұра кезеңіне – Ақшатау, Бұғылы,
Байбала, Қосағыл, Қанаттас, Ботақара ескерткіштері тән. ... ... ... бір тобы ... кезеңіне жатады. Олар: Айшырақ, Саңғыру,
Былқылдақ, ... ... ... ... ... ... ... шұңқырлар, жәшіктер, тақта тас-
циталар кездеседі. Қоныстар мен көне ... ... ... ... қола
құралдары, қару-жарақтары, сәндік заттар шықты.
Қоланың кейінгі кезеңі Беғазы-дәндібай мәдениетінің құрылуымен
белгілі. Бұл ... тән бір ... ол, ... ... андронов
дәстүрін сақтайды, екінші жағынан, жаңа элементтер, мазарлардың айрықша
типі, өзіндік өзгешелігі бар ... ... ... ... түрі пайда
болды. Беғазы-дәндібай мәдениетіне тән ескерткіштер- Ақсу-Аюлы, Байбала,
Балақұлболды, Тағыбайбұлақ.
Солтүстік және ... ... ... ... ... ... зерттелген, олардың ішінен Алексеев, Садчиков
қоныстары мен ... ... ... ... Петропавл қаласы маңындағы
Вишневка қонысында қазба жұмыстарын жүргізген кезде жер беті тұрғын үйі
табылды. Тұрғын ... ... ... қоныстарынан да табылған. Шығыс
Қазақстанда Ертіс пен ... ... ... ... ... ... мен ... далаларынан қола дәурінің ондаған
қоныстары мен қорымдары табылды. Жетісуда ... ... ... бар. ... мен ... сияқты тастағы суреттердің аса ... тек ... мен ... ... ... Жетісудың орта
қола дәуірін Таңбалы, Қарақұдық қорымдары арқылы көзге елестетуге ... ... ... ... ... ... аршылды.
Сырдарияның төменгі жағынан, Арал алқабынан қола ... ...... кесенесі ашылды.
1. Кадырбаев М.К., Курманкулов Ж. Культура древних скотоводов ... ... ... ... ... А.Х., ... К.А., ... М.К., Оразбаев А.М. Древняя
культура Центрального Казахстана. Алма-Ата, 1979
3. Максимова А.Г. Эпоха бронзы Восточного Казахстана // ... ... ... и ... АН ... 1959 ... TEMIP дәуipi
1. Темірдің пайда болуы.
2. Темірді кеннен бөлу ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін өз ... жоқ. ... ... темір отаны Кіші Азия деп есептелінеді.
Темірмен адамзат, ... ... ... ... ... Ол ... ... адамдарды өзіне еліктірді, табиғи ... ... алу үшін ... ... олар ... аз ... Ең алғашқы
темір б.з.д. ІІІ мыңжылдықта пайда болған. Темір алғаш рет Элисты ... ... ... ... ... моласынан табылған.
Метиоритті және табиғи темір, көлемі ... ... ... ... ... ол үшін темірге бірнеш заттар қосу керек.
Себебі қажетті темірді алу үшін метиоритті және табиғи темір жетіспеді.
Егерде ... ... ... мен оны ... ... ... ... мөлшерде алу мүмкін емес еді. Мысты тікелей балқытып алу
оңай нәрсе емес еді. ... ... ... ... ... керек болды. Ол
таза металл болмады.
Металды алу үшін химиялық заттарды ... ... ... ... ауа үрлеу, теріні қолданудың маңызы зор болды. Тері ... ... ... ... Тері өңдейтін жерде ... ... ... тұрды, бұл температураны жоғарғы дәрежеге ... ... ... ... ... сәтті өткізуге пайдаланылды.
Мысты кенді балқыту кезінде, темірді кеннен бөлу әдісі пайда ... ... ... ... ІІІ ... ... бұл ... шикізат
өңдеу кезіндегі қалдықтарының Урмия аралының жанындағы ауылдан ... ... ... ... ... бұл ... дәуірінің кешені емес еді. Металл өңдеу пеші ... ... ... ... ... ... пештерді тастан жасап,
сыртынан сазбен ... ... ... ... ... ... Пештің
биіктігі 1 метр болған. Пештің алдыңғы төмен жағында тесік болған. Тесіктен
отты жағу үшін көмір ... және сол ... ... ... Металл өңдеу
процесі кезінде ол тесікке ауа үрлеуішті қойған. Пеш ... және ... ... қолданылған зат болған. Оның шахтасына ұсақтап ... көп ... ... ... ... ... дейін жанбаған
көмірден пайда болған қышқыл, ауа ... ... Ол ... ... сорып алып темір қышқылы, соңынан таза металға ... ... ... құрамында металл кездеспейтін заттармен ... ... ... және ... емес ... сыртқа шығарған. Бұл керек
емес заттар пештің түбіне қарай ағып, ... ... ... ... ... ... ... кесектер, пештің түбіне түсіп сол
жерден ... ... - өте ... қамыр сияқты болып алынған.
Археологтар бұл балқыту пештеріне орыстар қойған «домна пештері» деген
атауды қолданады.
Темірді ... ... ... ... себебі 1535 С
температурасына жету мүмкін емес, сол себепті ... қола ... ... ... ... ... тайпаларға б.з.д. VIII-VII ғасырларда темір
өңдеуді өте ... ... ... келді. Ерте темір дәуірінде
темірді суару аз ... ... ... ... үшін, алдымен оны
көмірмен араластырып, ұзақ уақыт қайнатады. Нәтижесінде болат пайда болады.
Темірді кеннен бөлу ... ... ... 900-1050 С ... Кей ... ... ... температураға 1200 С дейін жетеді.
Бұл процесс шойын алуға көмек теседі. Бірақ көптеген ... көп ... ... ... ... өте ... және морт сынғыш болған.
Шойынды қолдану Орта Азиядағы Геокдепе ... ... ... ... ... көп ... ... емес заттармен бірге сыртқа шығып
кетіп отырған. Сондықтан ортағасырда мұндай ... ... ... ... ... үш мың жыл бойы бұл процесс жалғыз ғана әдіс ... ... ... ұсақ ... жасалынды және саны аз болды.
Тек б.э.д. VIII ғ. олардың саны мен ... ... ... қола мен ... тез ... ... ... кені таулы
аудандарда өндірілді.
Темір алғаш рет б.э.д. XIV ғасырдағы Амарнеде (Египет) мұрағатында
сақталған Египет фараоны мен хет ... ... ... Сол
уақыттан осы уақытқа дейін Қосөзеннен, Египеттен, эгей ... ұсақ ... ... ... ... ... мен таралуы қолөнердің дамуына өз
әсерін ... ... ... ... темір адамзат өмірінде маңызды роль
атқарады. Темір дәуірінің зерттелуі жаңа археологиялық деректердің қаарын
толықтырды. Бұл деректер ... ... ... ... ... ... ... берді.
1. Граков Б.Н. Ранний железный век. М.,1980
2. Грач А.Д. ... ... в ... Азии. М.,1980
3. Байпаков К.М., Подушкин Л.Б. ... ... ... ... Казахстана. Алма-Ата., 1989
Скифтер жене сарматтар мәдениеті
1. Скифтер.
2. ... ... және ... ... ... және ... ... ескерткіштері.
4. Сарматтардың жерлеу ғұрпы.
Скиф мәдениеті барлық далалы аймақтарда б.э.д. VІІ ғ. қалыптасты.
Скифии ... шығу тегі ... ... мен тілі әр ... өмір ... ... екі ... бөлуге болады.
Оңтүстік тайпалар төменгі Дунай далаларынан Донға ... ... ... ...... скиф тайпалары. Бұл тайпалардың Солтүстік
Азов маңындағылары өздерін ... ... деп ... ... скиф тайпаларын
өздерінің құлдары деп санаған. Батыста скифтер фрак тайпаларымен көрші
болған, ал ... ... ... ... шығу-тегі анық емес. Геродоттың айтуынша скифтер Азиядан
келген. Скифтердің ата – ... қима ... ... ... скифтердің қаласы, тұрақты қоныстары болмаған, олар
баспаналарын өздерімен ... алып ... деп ... ... ... ... болған, қазба жұмыстары барысында олардың төрт
дөңгелекті үлгісі табылған. Б.э.д. V ... ... ... ғана ... ... бола ... Скифии даласындағы тас қалашық тез дамып,
б.э.д. IV ғ. ... ... мен ... орталығына айналған. Зерттеушілер
бұл жер Скифии ... ... ... ... территориясынан
металлургиялық өндірістің қалдықтары кездескен. Бұл металлургиялық орталық
Скифия ... ... ... ... ... қамтамасыз еткен. Скифтер
қара металды өңдей білген. Сондай-ақ сүйек ... ... ... ... ... ... ... көптеп кездеседі. Олардан
алтын ыдыстар, алтынан жасалған бұйымдар, қару – жарақтар табылған. ... ... ... ... ... ... ... VI ғ. жатады. Бұларға Кіші Азиядан
әкелінген ассириялық және урарттық заттар кіреді. Кировоградтағы Мелгун
қорғаны архаикалық ... ... Бұл ... темір қылыш табылған.
Б.э.д. VI-V ғасырлардағы скиф қорғандарындағы заттардан ... ... ... ... ... ... ... гректер
жасаған. Скифтердің белгілі қорғаны IV ғ. тән. Қабірлердің көпшілігі де ... ... Бұл ... Қара ... скиф ... ... болды.
Скифтердің қорғандары қатарын Чертомлык, Үлкен Оба, Солоха, Кульоба
құрайды.
«Сарматтар» деген халықтың аты антикалық ... ... ІІІ ... ... Сол ... сарматтардың скифтерді жүйелі түрде жаулап
алуы басталады. Диодордың айтуынша, сарматтар ... ... ... ... ... де ... қырып-жойған, сөйтіп елдің
басым бөлігін шөлге айналдырған. ... ... бір ... роксаландар
б.з. І ғ. Мидияның шекрасына жетіп, Риммен соқтығысып қалады.
Сарматтар өзері басып алған жерлер халықтарының саяси өміріне белсене
қатысқан. Мысалы, ... ІІ ғ. ... ... Понтия патшасы Митридаттың
қолбасшысы Диафантпен болған соғыста роксаландар скифтерге қосылады.
Сарматтар мәдениеті хронологиялық жағынан үш кезеңге ... ... ... ... ... ортаңғы сармат немесе суслов ... ... ... IV ғ. бас ... ... ... Ембіге дейінгі аумақта
тіршілік етіп, мұнда «батыс» және ... ... екі ... мәдениеттер
нұсқасы қаланды. «Шығыста» қыш ыдыстары, қару-жарақ, сәндік ... ... ... ... бұйымдары сияқты археологиялық
кешендер айтарлықтай өзгерістерге ... Жаңа ... ... ... ... ... жергілікті негізгі басқа
этникалық құрандылардың енуі тегінде ... ... ... ылай ... ... қосылуы өзіндік әсерін тигізсе керек.
Жаңа мәдениет үрдісі екі жақты – эволюциялық және ... ... Егер ... ат ... ... ... өтпелі
тұрпаттар тән болса, біз жаңадан жасалған заттар түрлерін, ... ... ... ... ... ... қола айна, сегіз саны тәрізді
алқалардың жасалғанын әрі бұлардың ... ... ... Олардың шығу тегі Оралдың шығыс ... ... ... ... бөліктерінің қоылуымен
байланысты, бұл жерде соңғы кездері савроматтардан прохоров ... ... ... ... ... ... тек ерте ... тән
жаңа тұрпаттар жергілікті кешендерден табылған. Әсіресе ... ... ... анық ... Ұшы тік кесекті немесе аздап
иілген және жабыны доға тәрізді семсер ... шыға ... ... б.з.б. IV ғасырда пайда бола бастайды. Прохоров мәдениетінің
тайпалары марқұм болған ... тек оба ... онда да ... үйінділерінің астына қойған және үйінділерді ... ... ... ... өте сирек кездеседі. Ертедегі сарматтарға тән бір
жәйт – олар ... ... ... ... ... ... не ... алаңқай жасап қоятын болған, сол сияқты қабыр ішін ... не ... ... Оба үйіндісінде бейітке қойылған
арбаны білдіретін доңғалақ білік, күпшік қалдықтары кездеседі.
Өлікті қою мен ... ... саны ... ... ... ... қабырғалары тік немесе сәл қиғаш, бұрыштары төрт ... ... тік ... ... дөңгеленген жерден ... ағаш ... ... ... арнап асалынған кертпеші бар бейіттер,
солтүстіктен оңтүстікке ... ... тік ... ... ... тар ... бүйірлері қазылған бейіттер мен жер астынан
қазылған ... ... ... ... бола ... ... өлген кісіні шалқасынан, басын оңтүстікке қаратып жерлеу тән.
Кейбір жағдайларда мүрденің екі ... бір қолы ... ... ... ... ... ... қолы шат нем есе жамбас сүйегінде жатады.
Тізесі аздап бүгілген, ... оңға ... ... не ... ... және де ромб ... немесе айқастырыла жерленген. ... аяқ ... ... екі ... адамдар арасына қойған. сондай-ақ басын
қарама-қарсы солтүстік жаққа бағыттаған.
Суслов мәдениеті б.з.б. ІІ ғ. соңы мен б.з. І ғ. бас ... Әлі ... ... ... сармат мәдениетінің қалыптасу
сауалдары түбегейлі шешіле қойған жоқ. Оның ерте сармат мәдениетінен ... ... ... ... бар.
Жерлеу құрылыстарының түрлері бұрынғыдай қала бергенмен олардың
арақатынасы өзгереді. Бүйірі ойылған ... саны ... да ... бола ... Шеті немесе кертпеші бар қабір ... ... ... ... ... ... ... тәріздес бейіттер саны арта
түседі. Мүрделерді шұңқыр бойна созыла жатқызу ғұрпы басымдылық танытады.
Әлбетте, ғұрыптық заттардан оба ... ... ... ... ... ... олжалар болып табылады. Мәселен, Үстірттегі
Бәйте кешені бірегейлігімен ерекшеленеді. Кешен үш топты обалардан тұрады.
Және де ... ... ... сынықтарымен бірегейленеді. Бәйте-І
кешеніне шығыстан батысқа қарай тізбектелген үш оба ... ... ... ... ... заттар барлық кешенді б.з.б.V ғ. соңы
мен ІV ғ. бас ... ... ... береді. Обалардан солтүстікке
және оңтүстікке қарай ... ... ... келген қоршаулар орналасқан.
Обаларға жақын үлкен алаңқайға шоғырланған әктастан жасалған антропоморфты
мүсіндер қалдықтары ерекше көзге ... ... ... ... ... ... ... жатқан тізбекті құрайды.
Мүсіндерде ашық оң алақаны кіндік ... ... ер адам ... ... ... көзі, сәнді мұрты, аузы адамның бет ... ... ... ... болды; бастарына
дулыға киген, белін белдеу, әшекейлерден ... ... ... ... ... ... ... түбіне, кейде өлікті де
бормен сеуіп қою ғұрпы сақталған. ... ... ағаш ... табыттар мен зембілдер өте сирек ұшырасады.
Кейінгі сарматтар Орал, Еділ, Дон ... ... Орал ... ... ... ... қоныстанды. Хронологиялық жағынан б.з. ІІ-ІV ғ.
қамтыды.
Кейінгі сарматтар өздерінің алдында ... ... ... қалды. Өз руластарын олар негізінен ескі молалардағы ... Тар ... ... мен ... қуыс ... ... ... болды.
Мәдениеттің жаңа белгілері арасынан бас сүйектің деформацияға ұшырауы
байқалады. Сүйек қапсырмалы күрделі садақ пен ... асыл ... ... де ... Шеттен әкелінген заттардан ... ... ... ... шыны ... ... ... сазды ыдыстар
табылған. Римнен әкелінген заттар арасында сырланған, ромб ... ... бар. ... шыны ... Кіші ... әкелінген.
1. Граков Б.Н. Ранний железный век. М.,1980
2. Руденко С.П. ... ... ... ... в скифское время. М-
Л.,1963
3. Смирнов К.Ф. Сарматы и утверждение их политического господства ... ... ... ... ... ... ... мемлекетіне қосылуы.
2. Урарту қалалары және көне ескерткіштері.
3. Егіншілік, кәсіпшілік және Закавказьедегі скифтік ... ... ... ... бұйымдары Кавказ өңірінде пайда
болған. Ежелгі шығыс өркениетімен жиі және ежелгі байланысының ... ... ... ... ... жүрді.Темір
дәуірінің басына қарай кавказдық тайпалардың ру-тайпалық құрылысы дамудың
соңғы ... ... мен ... ... ... ... ... І мыңжылдықтың басында Кавказдың оңтүстік облыстарының
құрамына құл иеленушілік ... ... ... орталығы біздің
аймақтан тыс жерде болды.
Урарту мемлекетін басқаратын топ құлиеленушілер болған.
Б.э.д.VIIIғ. ортасында Урарту мемлекетінде ... ... ... ... ... ... ... билеушілері өз
аймақтарына қамалдар ... ... ... VIIIғ. аяғында Ассириямен болған күрестен кейін Урарту
мемлекеті құлдырады. ... ... ... ... солтүстіктің
саясатына назар аударды. Б.э.д. VIII ғ. Арменияның патшасы Аргишти Эребуни
қаласын тұрғызды.Арин-берд холмдары Ереванға жүргізілген қазба жұмыстарының
барысында Эребуни құрылысы ... ... ... бар тас ... ... ... уақытының мәдени қабаты нашар байқалды.Табылған
олжаның ішінде бас сүйек, бүтін ыдыстар кездеседі. ... ... ... ... мөрлері табылған. Олар ассириялық үлгіде
жасалған:бірі - цилиндрлік, екіншісі-арыстанның ... ... ... ... және тас ... ... ... Мұндай чан
шарап қайнататын жерде де болған. Шарапқа арналған ұзын ыдыстар сақталған.
Қола дәуірдің бір ... ... ... қапсырма, моншақ
т.б.
Арин-бердіні қазу барысында ... ... ... ... ... ... қатар әртүрлі типтегі темір садақтар да бар. Эребунидан
Тейшебаини қамалындағы садақ түріне қарағанда кейінгі ... түрі ... ... ... ірі ... ... ... жерден каналдардың жүргізілгендігі, қой және жылқы ... ... ... Тейшебаини қаласы жақсы ... ... ... ... Тейшибаиниге қарама-қарсы канал орналасқан. Тейшебаинидің
Эребуниден айырмашылығы – онда шикі кірпіштер салынған бір ғана үй болған.
Шикі ... ... ... ... ... ... ... Бұл
үлкен үйде биіктігі 7 метрге дейін жететін 150 ... ... ... ... ... ... ... тонна астық сиятын қойма ашылған Урарту ... ... ... ... бидай, күнжіт өсірген. Ботаникалық анализ жүргізу барысында
астықтың жоғарғы ... ... ... ... ... ... бар ... нанның қалдықтары табылған. Бөлмелердің бірі күнжіт майын
дайындауға арналған. Жеміс-жидектердің сабақтарынан олардың ... ... ... шабдалы, шие, қарбыз өсіргенін байқаймыз.
Шарап жасауда жүзімдік ... роль ... ... әр ... ... ... ашылған. Шарап құюға құмыра түріндегі ыдыстар пайдаланылған.
Бір ғана бөлменің ішінен сыйымдылығы 2-ден 6 литрге ... ... ... ... ... ... ... бір типтігіне қарап жергілікті
шебер жасаған деген ... ... ... ... Қазба жұмыстары барысында темір және ... ... ... ... ... ... Закавказьеге темір
б.э.д. I мыңжылдықтың ортасында енді. Темір мен қола ... ... ... ... ... мен ... ұзақ ... бойы
темірмен қатар жүріп отырды. Тейшибаинидан металлдың құймалары табылған.
Қару-жарақ , ... ... ... секілді темір және қола заттар
көптеп саналған. Әсіресе қылыш, қанжар, ... көп ... ... өте ... . ... ... қолтаңбасы қалдырылған қару болған.
Урартулық қола мүсін өнерінің үлгісі - аттың басы және ... ... ... ... ... ... кездеседі. Олар: жылқы,
қой, сиыр. Закавказьенің мал ... ... ... дамыған.
Урартудан көптеген қой отарлары мен жылқының табындары айдап әкелінген.
Моншақ , қола ... ... ... ... ... ... ... Сохмет құдай - ананың ... ... ... бірі ... заттар. Скифтік темір қару-жарақтар,
моншақтар . Скифтер мен ... ... ... ... ... ... ... скиф садағының үлгісін алған.
Қала қабырғасына қадалған скиф ... ... ... ... қиратқан деген болжамға әкелген. Қоймалардағы
ыдыстар ... толы ... ... ... ... Шабуыл түнде болған
болуы керек. Себебі, ошақ жанындағы қару-жарақтың, үйдің бұрышындағы
әшекейлердің ... ... ... еш ... ... ... ... қаланы қиратқаннан кейін, бұл жерде өмір қайта жалғаспаған.
Б.э.д. 585 жылғы мидеийліктердің соққысынан кейін Урарту ... ... ... ... ... киммерийліктер мен скифтер де
өз әсерін тигізген. Урартудың ... ... ... тайпалар
қабылдаған. Бірінші кезекте ежелгі армяндықтар, иберлықтар және колхамдар.
1. Авдусин Д.А. Основы археологии. М.,1989
2. Авдусин Д.А. ... ... ... Қара теңіз жағалауындағы көне қалалар мен мемлекеттер
1. ... ... ... ... Шаруашылқтағы құлиеленуші егіншілік пен нан саудасының
басым болуы.
3. Ольвия, оның негізгі маңызы.
4. ... және ... ... ... ... ... қалалары.
Солтүстік Қара теңіз жағалауы тарихындағы маңызды сәттердің бірі
б.э.д. І ... ... ... ... Гректік қоныстар қоныстар
Қара теңіз жағалауын толықтай қамтыды. Грек отарлаушылары ... ...... алып ... ... құлиеленушілік
жүйесі қоғамдағы әлеуметтік дамудың заңды кезеңі ... Ол ішкі ... ... ... ... Грецияда құлиеленушілік қоғамның құрылуы және нығаюы
сияқты маңызды әлеуметтік ... ... ... ... дамуы
нәтижесінде басы бос жериеленушілердің еңбегі құлдардың еңбегіне ауысты.
Басы бос жериеленушілер тез ... ... ... басы ... саны ... Бұл ... ... басты себебі болды.
Грецияда қатаң таптық күрестің жүруі біреулердің саяси ... ... ... ... ... біреулердің арзан құл іздеп
кетуіне әкеп соқты. Қатаң эксплуатацияның нәтежиесінде ... ... ... ... ... ... ... керек болды. Жерорта теңізіне
бағытталған гректік ... ... VIII ... ... ... ... ... назары Солтүстік қара теңіз жағалауына ... ... өз даму ... ... Бұл ... ... отар – ... пайда
бола бастайды. Олар Қара теңіз жағалауындағы тайпалардыңәлеуметтік
экономикалық дамуына өз ... ... ... ... ... керамика,
антикалық қару-жарақтар табылған. Бір жағынан Солтүстік Қара теңіз жағалауы
өзінің тарихи даму жағынан гректің ... ... ... Скиф ... ... ... жүріп, құлдық пен сауданың дамуына қол
жеткізді. әйтпесе скифтер гректермен сауда жасай алмас еді.
Гректік ... ... ... бірі ... Қара теңіз
жағалауындағы Днепр-Буг ауданы болды. Бұл жер ... ... ... ... бірі ... Ол жерден балықтың сүйектер мол
табылған. Солтүстік Қара теңіз ... грек ... ... ... ... өте ... ... Березень аралынан табылған ыдыстар
көзеден жасалған, жақсы күйдірілген.
Кейіннен оңтүстік Буг өзенінің оңтүстік жағасынан тағы бір ... ... ... ... Бұл қоныс жақсы қазылған. Бұл салыстырмалы түрде
ауданы шамамен 50 га ... ... ... Оның ... саны ... ... аспаған. Ольвияның гүлену кезеңі б.э.д. IV ғасырға ... 331-330 ... ... ... Македонскийдің әскерлерінің
қамауында қалған. Грек қоныстанушыларымен скифтер арасындағы бейбіт қатынас
б.э.д. ІІІ ғасырдан бастап бай грек ... скиф – ... ... ... құлдырай бастайды. Б.э.д. ІІ ғасырда Ольвия
скифтерге ... ... ... ... ... ... ... кейін ольвия жандана түседі, бірақ бұрынғы ауданының үштен
бірін ғана қамтыған.
Ольвия орналасқан ... – Буг ... ... ... ... бірі ... ... шаруашылығында нанды сыртқа шығару маңызды роль
атқарды. Қалаға жақын ... ... ... егістік алқабы болған.
Өндірістің құлиеленушілік әдісі Қара теңіз ... ... ... ... ... Олардың қатарында Ольвияда бар.
Қазба барысында қаланың үшбұрышты пішіні қалпына келтірілген. Мықты
қабырғалар мен биік мұнаралар ... ... ... ... ... ... бөлінген. Өзендік бөлігінде тұрғын үйлер ... ... ... шеберханалар, қоғамдық ғимараттар және байлардың үйлері
орын ... ... ... осы ... ... деп ... орталық алаң
ашылған. Агораның айналасына храмдар, сот ғимараты, гимназия секілді
қоғамдық ... ... ... ... ... орналасқан.
Археологтардың пайымдауынша, ол агорадан төменгі қалаға баратын ... ... ... қаланың саяси, мәдени және діни өмірі агорада деп саналған.
Ольвияның агораны екі жағымен үлкен ... ... ... тұрған.
Бұл ғимараттар сауда қатары болып есептелген. Лавкалардан басқа ... ақша ... ... бар. Бұл ... ... ... табылған.
Теңгелер б.э.д. VII ғасырда Кіші Азиялық халық – лидийлықтарда пайда
болған. Б.э.д. VII ... ... ... ... Осы жерден Солтүстік
Қара теңіз жағалауына енген.
Ольвияда қолөнер жақсы дамыған. Жапсырмалы өнімдердің ішінен ұзын сабы
аңның бейнесімен әсемделген ... ... ... ... Қазба
кезінде қолөнершілер кварталынан наубайхана ашылған. Тоқымашылық дамыған.
Жазба деректерде Ольвия тұрғындары Днепрдың ... тұз ... ... ... ... зерттелген. Қабырғалары таспен қаланған. Көше жаққа
шығып тұратын қабырға жергілікті өмірді жасырып тұрған. ... ... ... Бос ... осы ... ... Қара ... жағалауындағы грек қалаларының ішінен Пантикапей
қаласы өзіндік мағынаға ие. Бұл қала бұрынғы Керчь орналасқан жерде тұрған.
Б.э.д. IV ғасырдан ... ... ... ... жоба тән. Үйлер
террасаға орналасқан. Митридат тауына бай ... және де ... ... ... шетіне кедейлер мен қолөнершілердің үйлері
орналасқан. Ольвия ... ... ... нан ... ... ... ... республика болса, Пантикапейді монарх билеген.
Пантикапей Боспорда орналасқан бірқатар қалалармен ... ... ... ... бірі – ... ... ... Фанагория
қаласы. Бұл қала – ... ... ... басқыншылық
күрестеріне қарсы ауды. Біртіндеп бұл одақ Боспор ... ... ... ... (Анапа), Феодосия және бірқатар ұсақ ... ... ... ... ... ... гүлденуі б.э.д. IV
ғасырға жатады.
Солтүстік Қара теңіз жағалауындағы грек мемлекеттері ішінде Боспор
патшалығы ... ... көп ... алып ... ... бидай,
арпа, сұлы өсірілді.
Боспорлық үйлердің бір бөлігін тереңдігі 2 метрден 6 метрге дейін
жететін астық шұңқырлары алып ... ... ... ... ... көлемді
жерге көмілген ыдыстар пайдаланылған. ... ... ... ... ... ... ... салынған. Бұл құрал
ағаштан жасалғандықтан бізге дейін жетпеген, сондықтан оның құрылысын
суретке ... ... ... ... ішінде маңыздысы –
мотыга болған. Оның жұмыс істейтін бөлігі жартылай ... ... ... ... ... ... ... мал шаруашылығының болғанын табылған
жануарлардың сүйектеріне қарап анықтаған. Мүйізді ұсақ малдар кең таралған.
Сиыр, ... аз. ... ... ... аз ... ... ... дамығандығы жөнінде мәлімет аз.
Пантикапейдан қару-жарақтар жасаған шеберхананың қалдығы ... ... ... сақталмағандықтан бізге дейін жетпеген. Сошник,
балта, ара ... ... ... жасайтын шеберханалар да болған.
Пантикапейлік зергерлік бұйымдар жасау ... ... ... ... ... ... қарағанда Қара теңіз жағалауында
көптеп көрініс табады. Сазбалшық ыдыстар ... ... ... ... ... Грек ыдыстарының пішіні әр түрлі болған. Кең ...... ... шарап, май, астық тасуға ... Тағы бір ... ыдыс – ... Бұл ыдыс ... ... ... Оның ... бір адам оңай сыйып кететін болған. Мұндай үкен ыдысты гончарлы
кругта бөлікке бөліп даярлаған.
Ыдыстардың ... ... ... Ұсақ ... ... ... ... шарап пен суды араластыруға арналған кратер ыдысы. Гректер су
қосылмаған шарапты ішпеген, мастықты ұят ... ... жағы тар ... ... ... ... ... үстіне жағатын май толтырылған.
Грек қалаларынан шыны ыдыстар көп кездескен. Грек қалалары оның ішінде
Пантикапейде өлікті ... ... ... ... ... де кездеседі. Гректік
жерлеу рәсімінің скифтік жерлеу рәсімінен айырмашылығы - ... және ... ... ... ... ... ... шағын қалалар орналасқан. Олардың бірі –
Пантикапейден оңтүстікке қарай орын тепкен Дия-Тиритака ... ... қала ... ... пайда болған деп есептелген. Б.э.д. V ғасырда
Тиритаканың қорғаныс қабырғалары болған. Бұл қаланың басты ... ... мен ... ... ... роль ... ... барысында
шарап даярлайтын және де балық тұздайтын цистерналар табылған. Балық ... 16 ... ... ... ... Әр ... 20 кейде
50 тоннаға дейін балық сыйған.
Пантикапейдің шығысында Мирмекий қаласы орналасқан. Қаладан ... ... ... ... ... ізі байқалады. «Мирмекс» сөзі грекше
«құмырсқа» дегенді білдірген. Мирмекийде ... ... ... ... ... ... ... езуге арналған алаң табылған. Жүзімді осы алаңға
қойып, тақтамен жауып рычогтың көмегімен езген. Шарап пифоста сақталған.
Мирмекийдің маңынан б.э.д. ... ғғ. ... ... ізі байқалады.
Ол тұрғын үй және шаруашылық құрылыстарынан ... ... ... ... табылған. Тұрғын жайлардан Гераклдың бейнесіндегі
мүсіндер, кең ... ... ... ... батыс жағалауы Боспор патшалығына кірмеді. Ол ... ... ... б.э.д. V ғ. тавр қоныстарының орнында пайда
болған.
Херсонес тұрғындары тек ... ғана ... ... ... ... жүзімдікпен, қолөнердің әр түрімен айналысқан.
Херсонес қала-мемлекеті құлиеленуші республика болған. ... ... ... ... ант ... Ант ... ... дәлелдейді. Антта қала тұрғындарының, әсіресе
құлиеленушінің құқтары мен міндеттері туралы ... ... ... ... рөлі ... ... маңызды саласы ретінде ескерілді.
Қалаға жақын жерде үлкен ауылшаруашылық округі болған. Археологтардың
санағы бойынша оның қоныстанушылары Херсонес қоныстанушыларымен ... ... ... ... әр ... жері қабырғамен қоршалған.
Херсонесқа жақын жүзімдікте 4000 жуық құл жұмыс ... ... ... ... ... ... ... болды.
Басқа антикалық қалаларға қарағанда Херсонес толықтай қазылған. Қала
ұзақ уақыт өмір сүргендіктен қамалдық қабырғаның үш ... ... ... ... ашылған. Қаланы 1291 жылы татарлар қиратқан. Херсонесте
б.э.д. ІІ ғ. ... ... көп ... ... Театрдың ортасында
жартылай дөңгелек алаң, ... ... ... ... ... ... Оларға қарама-қарсы алаңның артына актерлар ойнайтын
помост орын тепкен. IV ғасырдың ортасында христиандар ... ... ... қалған. Театрдың қалдығы Херсонесте тұрған ерте христиандық
шіркеудің астынан аршып ... су ... ізі ... ... барысында құл
саудагерлерінің үйлеріндегі монша ашылған. Моншада мозайка болған.
1.Авдусин Д.А. Основы археологии. М.,1989
2.Авдусин Д.А. ... ... М., ... Қара ... жағалауына римдіктердің енуі
1. Херсонес қаласы және терезе шынылардың пайда болуы.
2. Харакс ... ... ... Рим ақшалары және қару-жарақтары.
Б.э.д. ІІ-І ғғ. соңында ... Қара ... ... ... ... ортасында қалды. Савмака көтерілісінде боспор патшасы Перисад
өлтірілді. Бұл оқиға Митридаттың Боспорды басып алуына ... ... І ғ. ... Қара теңіз жағалауы толығымен Митридаттың билігіне
бірікті. Мұндай ірі саяси бірігу ... пен Рим ... ... ... ... І ғ. ... ... қарсы Фанагориде көтеріліс бұрқ ете
түсті. Пантикапей сарайында ... ... , ... ... ... кейін Боспор патшалығы Римнің билігін мойындады.
Боспордың ... ... ... ... ... монеталардан
байқалады.
Б.э.д. І ғ. ортасында Солтүстік Қара теңіз жағалауына Рим әскерлері
енді. Олар ... ... ... ... өте келе ... және Ольвия қалаларынан да орын тепкен.
Солтүстік Қара теңіз жағалауындағы қалалардың экономикасы бұрынғысынша
өндіріске және астық ... ... ... ... барысында астық
шұңқырлары көптеп кездескен.
Римдік уақытта ыдыстардың гректік пішіні сақталып, жаңа түрі ... ... ... ... ... ... ... терезе
шыныларын даярлай білген. Мұндай шынылар қазба кезінде ... ... ... рим ... ... ... Заветное селосындағы римдік тұрақтан әйнек бұйымдар дайындауға
арналған пеш табылды.
Солтүстік Қара ... ... ... ... аз ... ... ... бір әскери лагерь қазылған.. Ол Харакс деп
аталған. Бұл қоныс римдіктерге дейін болған. ... ... ... ... ... ... ... жағасынан ығыстырып шығарған.
Харакстың бұрынғы қоныстанушылары үлкен көмбелер қалдырған, ал ... ... ... ... Үйдің үлкен бөлігі шағын алаңға кірген.. Бұл
жерден тас және кірпіш үй ... ... ... ... ... тұрған. Бұл қамалдан Ежелгі Римде кең ... ... ... Бірден-бір бай ғимарат монша болып саналған. Ежелгі Греция мен
Ежелгі Римдегі моншалар ... ... клуб ... ... Онда
кітапхана, гимнастикалық алаңдар, ... ... ... ... Римдіктер сабынды ойлап тапқан. Оны жануардың майынан және
өсімдіктің золынан дайындаған. ... ... ... ... ... ... табылған.
Харакстан б.э.д. І ғ. ортасына жататын монета табылған. Б.э.д. ІІІ ғ.
ортасында Гордиана императорының ... ... ... ... Осы уақытта римдіктер Солтүстік Қара теңіз жағалауына кетеді.
Римдіктер жауынгер халық болған, олар өздерінің арттарынан әр ... ... ... ... найза белгіл болған. ... ... ұзын салт атты ... де ... ... ... Қара ... тарихына үлкен әсерін
тигізген антикалық өркениеттің орталығы ... Бұл ... ... ... және скифтермен басқа да көрші халықтарда таптық қарым-қатынастың
пайда болуына септігін ... Қара ... ... антикалық қалалар
жергілікті тайпаларды Жерорта теңізіндегі елдермен ... және ... ... Скифтік ортаға гректік және римдік өнердің жақсы
үлгілері енді. ... ... ... ... жергілікті тайпалар
қабылдады. Гректік қалалар Солтүстік Қара теңіз ... ... ... ... ... ежелгі гректік қоныстар ежелгі ... ... ... Русь ... ... роль атқарды.
1. Авдусин Д.А. Полевая археология СССР. М., 1980
2. Авдусин Д.А. Основы археологии. М., ... ... Д.А. ... ... М.,1977
Ресейдің далалық орманды аймақтарының
ерте темір дәуірі
1. Днепр-двин мәдениеті.
2. Дьяков мәдениеті. ... ... ... ... бас кезінде Шығыс Еуропаның орманды алқаптарын екі
үлкен этникалық топқа жататын ... ... ... ... әшекей бұйымдарына, шаруашылығына және ... ... ... ... ... болады.
Шығыс балтық тайпалары темір дәуірінің басында бірнеше археологиялық
мәдениеттермен белгілі болды. Олардың бірі Днепр мен Двин ... ... ... ... ... VIII-б.э.IV ғғ.) мәдениет. Бұл мәдениет
қола дәуіріндегі мәдениеттен ... ... ... ... ... ортаднепр және фатьянов мәдениетінің заттары кездеседі.
Днепр-двин мәдениетінің қоныстары қола дәуірінің қоныстарына қарағанда
жақсы белгілі. Жаңа ... ... және ... ... ... Негізінен мұндай қалашықтар 2-3 топ болып орналасқан.
Днепрдвиндықтар егін ... ... ... ... ... ... табылуы дәлелдейді. Мал
шаруашылығы да ... роль ... ... ... ... көптеп
табылған, қой және жылқы аз болған.
Днепр-двин мәдениетінің бастапқы кезеңінде темір ... ... ... ... ... ... гарпундар, инелер болған. Сүйектен
жасалған заттар бұл мәдени еттің І жартысында маңызды роль атқарды. Қола
бұйымдары ... ... ... ... Қола сырттан әкелінген.
Темір шлактар темір өңдеудің қоныстарда жүргізілгендігін айтады.
Темірден пышақтар, ... ғана ... ... әшекей бұйымдар жасалған.
Ыдыстардың негізгі бөлігін ою-өрнегі жоқ, жоғары жағы кең кеселер
құрайды. Оларды дайындау техникасы ... ... ... мәдениеті (б.э.д. VIII - б.э.VI) Волга мен Окс ... ... ... ... Дьяков селосында алғаш зерттелген
қоныстың атымен аталған. Дьяков мәдениетіне Үлкен Кашир, Щербин, ... тән. ... ... толығымен қазылған. Осы секілді ... екі ... ... ... ... ... мен жертөлелер
баспана қызметін атқарған.
Металл заттары аз кездеседі, сүйек индустриясы басымдық ... ... мал ... ... ... ... үлкен роль
атқарған.
Дьяков мәдениетінің ІІ-кезеңінде (б.э.д.IV- б.э. ІІІ ғғ) темір ... ... ... ... садақ, құрал-саймандар жасалған.
Дьяков қоныстарынан скифтік заттар көптеп табылған. Скифтер арқылы
дьяковтықтарға ... ... ... ... ... қалашығынан 50 криц табылған. Бұл
қолөнер-металлургиялық орталық өзінің ... ... көп ... Бұл ... ... үйіндісі табылған. Дьяковтықтардың қабір
ескерткіштерінің бұдан басқалары белгісіз.
Темір ... ... ... ... ... азая ... Дьяков
мәдени қабатының уақытын анықтауда сырттан әкелінген заттар маңызды роль
атқарған.
Кейбір зерттеушілер дьяков мәдениетінің төртінші ... (VI-X ... ... Бұл ... ... ... пайда болған, заттар
кешенінен ... ... тән ... ... ... ... VII- ... ғғ) Кама, Вятке, Белой
қалалары қалашықтар мен ... ... ... Бұл мәдениет Кама
қоныстанушыларының мәдениеті негізінде қалыптасқан.
Ананьино қалашықтарынан сүйектер ... ... ... ... тайпаларының мал шаруашылығымен айналысқандығын
көрсетеді. ... ... және ... аулау өзіндік орынға ие болған.
Ананьинолықтарда сүйектен жасалған заттар көптеп саналады, ... ... ... дьяковтықтардікінен көп. Ананьинолық заттар пішіні
мен өрнегінің бір типтігімен ерекшеленеді.
Ананьино деревнясындағы обаға ... ... ... ... ... ... Өлікті жерле ғұрпымен қатар, өртеу де кездеседі. Ананьино
қорғанынан қару-жарақтар, ұсақ ... ... қола ... ... ... ... қола және ... жасалған қаруларкөптеп
саналады. Қоладан жасалған скиф ... ... ... Д.А. ... ... ... Авдусин Д.А. Археология СССР. М., 1977
Алтай жөне Сібірдің ерте темір дәуірі
1. Енисейдегі тагар ... ... ерте ... ... ... Аржан қорғаны.
4. Таштык мәдениеті.
Тагар мәдениеті (б.э.д. VIII-ІІІ ғғ.) бір ... ... ... ... ... ... өнері жағынан жақын. Бұл екі
мәдениет арасындағы басты айырмашылық – ... ... ... ... ... ... жеткілікті түрде жарияланбаған, сондықтан ерте
темір дәуірінде тагарлықтарға темірдің таралуы жайлы айту қиын.
Тагарлық тайпалар отырықшы болған. Бұл тайпалардың әлі де ... 100 ... ... ... ... арасында тұрақты және
уақытша қоныстар бар. ... ... ... ... мен ... ... мәдениетінің негізгі ескерткіштері қабірлер болып табылған.
Тагарлық қорғандар тас плиталардан ... ... ... ... ... ... ... оба шұңқырлары
орналасқан.
Ерте тагар қорғандарына өлікті бір-бірден қойған. өлікпен бірге ... ... ... әйелдермен де бірге қойған. Мәдениеттің аяғына ... мен ... ... ... ... мақсатына қоладан,
темірден жасалған бейне-символдар даярланған. Осы уақытта сазбалшықтан
жасалған ... ... ... ... ... аяғына қарай топтық үрдіс басталды. Ұжымдық
обалардың қатарынан Салбык қорғаны (б.э.д. IV-III ғғ.) ... ... ... ... 11 м. ... ... құлдарымен бірге жерлеген. Қабір
ертеректе тоналған. Қорған үйіндісінің астынан үлкен тас құрылыс ашылған.
Қоршаудың көлемі 70х70 м. ... ... ... плиталар Енисейден
әкелінген. Салбык патша қорғаны болып есептеледі.
Оңтүстік Сібірге ... ... ... жер ... орналасқан.
Солардың бірі Аржан (б.э.д. VIII ғ.) қорғаны. Қорғанның тас үйіндісі
астынан бөренеден ... ... ... ... ... Бөрене жақсы
сақталған. Қорғанның ортаңғы бөлігіне тайпа ... ... ... ... қорғаны тоналған. Сондықтан қорғаннан бағалы заттар аз
табылған. Алайда қабір инвентарының қалдықтары алтын әшекейлер мен бағалы
заттардың көп ... ... ... ... ... VI ғ. ... ... Бұл облыстың мәдениеті
жақын және алыс тайпалармен қарым-қатынас негізінде дамыған. Бұл ... ... ... болған. Алтай садақтарының пішіні, қола
айналар басқа аймақтарда да белгілі. Арқар, ... ... ... ... ... ... скиф-сібірлік аң стиліне тән.
Басқа заттардан бұрын қанжар,пышақ темірге айналған.
Таулы Алтайдың бұл уақытқа тән қоныстарының қалдықтары түгелдей ... жоқ. ... салт ... жерлеген қорғандар зерттелді. Тайпа
көсемдерінің қабірі Пазырық ... ... ... ... ... атау осыдан шыққан. өлікті үлкен шұңқырға қойған. Қорған
тоналған. Қабірден тонаушылар тастап кеткен сынық ... ... ... ғылыми маңыздылығын жоғалтпаған. Қорғандардағы
өліктің саны екеу: еркек және әйел. Олар бір ... ... ... ... татуировкаланған өлікте кезедеседі.Татуировканың суреті
скиф-сібірлік аң стилінде ... Бұл ... ... өліктің киім-
кешегі: жейде, жүннен тігілген сыртқы киім, жүн және ... ... ... бас ... үлкен қызығушылық тудырады. Киімдердің барлығы
әшекейлермен әсемделіп тігілген.
Адамдарды жерлеу кезінде жылқыларды қоса ... ... ... 5-тен 14-ке ... ... Жылқылардың барлығы чеканмен
өлтірілген. ... ... ... ортаазиялық жылқыларға жақын.Пазырық
қорғандары Алтайдағы көшпенді тайпалардың ру көсемінің біршама ... ... ... ... мәдениеті (б.э.д. І ғ.- б.э. V ғ.) ... ... ... ... жалғастырды. Таштык мәдениеті
Минусинск котловинасы мен Кемеров облыстарын қамтыған. Таштық қорғандарының
қатарын тас ... ... ... құрады. Таштык мәдениетінің ерте
кезеңіне тән Оглахтин обасынан қабір бөлме ашылған. Бұл ... ... және ... тігілген бас киімдер мен аяқ киімдер жақсы сақталған.
Сондай-ақ қабірдегі өлік ... ... ... ... шөп ... терімен қаптаған адам бойындай манекендер кездеседі. Қабірге
сазбалшық ... ... ... ... ... ... ... жүзден астам өртенген өліктің қалдықтары табылған үлкен сағаналар
пайда болған.
Таштык қоныстары Кемеров ... Кии ... ... ... ... бірі ... ... қоныс болып табылады. Бұл жерден
қазба жұмысы барысында киіз үй ... 75 ... ... ... ... мал ... қосымша егін шаруашылығымен де
айналысқан. Обалардан құрбандыққа шалынған жылқының, ... ... ... ... және үйрек өсірген.
Таштык уақытында суармалы егіншілік дамып, құбыр жүйелері арта түскен.
Егіншіліктегі жетістіктер тем ... кең ... ... ... ... түрі ... жасалған. Ыдыстар көзенің көмегінсіз
жасалған.Сырттан әкелінген заттардың әр ... ... ... ... Авдусин Д.А. Основы археологии. М.,1989
2. Кирюшин Ю.Ф., Тишкин А.А. Скифская эпоха ... ... ... ... в раннескифское время. Барнаул, 1997
3. Руденко С.П. Культура населения Горного Алтая в сифское время. М-
Л.,1963
Антикалық және орта ... ... ... ... Двин және ... ... қабірі. Ибер патшалығы.
3. Армази. Самтавро обасы.
Б.э.д. VI ғ.- б.э. І ғ. Ежелгі Армения ... ... ... ... құлағаннан кейін ахеменидтік Иранның билігінде болды. Б.э.д.
ІІ ғ. аяғында «Ұлы ... ... қол ... ... өзге барлық армян облыстарын жинады. Антиоха ІІІ құлап,
Селевкидов патшалығы екінші қатарлы ... ... ... ... өз
тәуелсіздігін жариялады.
Б.э.д. І ғасырда барлық армян облыстары бір мемлекетке бірігеді.
Б.э.д. ІІ-І ғасырлардағы армян ... ... ... ... ... І ... ... монеталарды римдік монеталар ығыстырып шығарды.
Жергілікті патшаның жаздық ... ... 28 ... жердегі
Гарни қамалы болды. Оның территориясына ... ... ... ал ... ... ... кейінгі кезеңіне жатады. Биік
қамал қабырғаның қалдығы табылған. Кіре беріс екі ... ... 14 ... және ... 300 ... ... ... қабырғалар бар.
Гарниді қазу барысында антикалық храмның баспалдағы табылған. Храм ... ... Оның ... өз ... ... ... ... бір бөлігі қазылған. ... ... ... VII ... храм ... ... ... Сарай кешеніне монша кірген
болуы керек. Қабырғасы таспен қаланған ... 4 ... ... ... ... ... ... әйнек бұйымдарын асау ісі дамыған.
Ортағасырлық Ежелгі Арменияның зерттелуі де өз ... ... ... ... IV ... Двин ... ... болып, шағынқоныстан
үлкен қолөнер-сауда орталығына айналған. Қазба кезінде қаладан маңызды
құрылыстар ашылған. ... ... ең ... ІІІ ... салынған
кафедралды собор. IV ғасырдың басында ол христиандық шіркеуге айналған.
Тұрғын үйлер ... ... ... баспалдақтың қалдығы олардың
кейбірі екі ... ... ... дәлелдейді. Зергерлік және тоқымашылық
шеберханалар, моншалар, шарап қоймалары, ұралар ашылды. Балта, кілт , ... ... ... заттар табылған. Қала IV ғасырдан XIII ғасырға ... ... ... мен ... дамуы V-VI ғғ.сәйкес келеді. Бұл уақытта
қалада су құбырлары болған. Осы кезде қамалдық қабырғалар салынған.
Бүкіл ортағасыр бойы ... ... және ... ... ... ... Қала әскери қақтығыстардан көп зардап шеккен. VII ғасырда
Арменияны арабтар басып алды. Двин араб ... ... ... ... ... ... Двинда ХІ ғ. ортасына дейін созылған
экономикалық бас көтеру болды. Бұдан ... ... ... Ани ... 1236 жылы Двинді монғолдар қиратады.
Колхида (Батыс Грузия) ... ... ... аймақ болды.
Б.э.д. ІІ ғасырдың аяғында Колхида Митридата ... ... ... ... мен ... ... мен қоныстарды қазу арқылы
зерттеген. Ежелгі Даблагоми ... ... ... ... табылған.
Өлікпен бірге ыдыс және әшекей бұйымдар қойған. Қабірден жеке меншіктің
болғандығын дәлелдейтін қола мөрлер ... Қара ... ... ... ... әкелінген заттар көп кездеседі. Кейбірлері топ
болып бірнеше обаларға ... ... ... ... мен ... ... IV ғасырға жататын гректік пішіндегі күміс ыдыс ... ... б.э. ... ғғ. оба ... Бұл ... қабірдің
аяғын бүгіп, шұңқырға қойылған. Ер адамның мүрдесімен бірге темір қылыш,
жылқының сүйегі жатқан. Әйел ... ... ... ... күміс және қола әшекейлер болған. ... ... ... ... Грузия) қабір табылған. Ол жерден әр қайсысы екі ... ... ... ... ... ІІІ ғ. ... Шығыс Грузияға Картли патшалығы кірді. Гректер
оны Ибер деп атаған. Оның асанасы ... ... ... ... Ибердің
қорғанысы ретінде маңызды роль атқарған. Қаланы тас фундаментке шикі
кірпіштен қаланған ... ... ... ... Қала ... IV ғ. ... ортағасырдың басына дейін өмір сүрген. Армазидің жанына Самтавро
обасы орналасқан. Бұл жерде захоронения б.э.д. ІІ мыңжылдықтың аяғынан ... ғ. ... ... ... ... ертеректегі қабірлерінен
қоладан жасалған қару-жарақтар табылған. Обаның көпшілігі Армазидің
гүлденген уақытына жатады. ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұл құлиеленушілердің қабірі болған.
Армазидан 4 шақырым жерде Ибер ... ... ... ... Храмдардың қирандылары, сарай
құрылысының қалдықтары және римдіктердің еден асты ... ... ... ... су ... ... арқылы келген. өлікті жаңғақ ағашынан
жасалған қабір орындарына ... Кей ... ... аяғы ... Бұл жерден қару-жарақтар, алтын және ... ... ... ... бар ... ... секілді қабір инвентары кездеседі.
1. Авдусин Д.А. Основы ... ... ... Д.А. ... ... ... ... Азияның ерте темір дәуірі
1. Дахистан ескерткіштері мен Мургаб аймағының археологиясы.
2. Бактрия Кушан дәуірінде:Термез, Дальверзин.
3. Самарқанд ... ... көне ... ... ежелгі тарихын архаикалық, эллиндік және кушан-сасанидтік
кезеңдерге бөлеміз. Сырдариядан оңтүстікке қарай массагеттар өмір сүрген.
Геродоттың айтуынша, «киімі және өмір сүру ... ... ... ұқсас
болған». Әмудариядағы Тәжікстаннан ... деп ... бай ... Бұл жерден шыққан заттардың ішінен біртипті адам бейнесіндегі
пластинкиларды атап өтуге болады. Адам ... оның ... ... ... және скиф ... найзасы бар. Сондай-ақ әр түрлі
ыдыстар, ирандық, гректік монеталар ... ... ... Дахистан ескерткіштері мен Мургаб
өзенінің төменгі жағындағы Яздепе ескерткіштер тобын ерекше бөліп көрсетуге
болады. Дахистанға орталық цитаделі бар ірі ... ... Бұл ... ... шикі ... ... Керамиканың сапасы өте жоғары.
Яздепе ескерткіштер тобына да ірі қоныстар тән. Бұл ... ... бар және ... жасалған. Тек соңғы кезеңде ... ... І ... ... ... ... Мерв секілді қала
типіндегі қоныстар пайда бола бастаған. Әр қайсысының ... ... ... құрайды. Б.э.д. І мыңжылдықта Бехистун жазбаларында
кездескен: Хорезм, ... ... ... ... ... алғашқы
мемлекеттер қалыптасты. Бұл кезеңді Орта Азия ахеменидтік Персии Дарияның
билігінде болды. Б.э.д. IV ғасырда бұл ... ... ... Орта ... ... ... ... ортасында қалды.
Орта Азияның негізгі шаруашылығы айдамалы егіншілік. ... кең ... ... ... ... ... Қоныстар
арықтың ақ жағына орналасқан. Жанбасқала ... ... ғғ. ... ... ... ... ... буддизм, иудаизм, христиандық діндер тән. Осы
діндерге сәйкес жерлеу ғұрпы жүргізілген.
Кушан патшалағы құлиеленуші мемлекет болып саналады. Оның ... және ... ... кірген. Ал оның негізгі орталығы сол кездегі
Үндістанда жатқан. Сонымен қатар ... ... ... ... ... иран енген, ал солтүстік шекарасы Хорезм арқылы өткен.
Кушан қаласындағы қамалдың ... шикі ... ... бас кезінде тікбұрышты болып, кейіннен дөңгелектеніп кеткен.
Билеуші цитадельде өмір сүрген. ... ... ... ең ...
Термез. Бұл қаланың гүлденген кезі Ұлы ... ... ... ... ... өмірдің жандануы да осы кезеңге қатысты. Қаладан
қолөнершілердің кварталы, қатардағы және бай қала ... ... ... Бай ... бірі екі ... және ... ... Айртамеден будда монастырьның қирандылары табылған.
Музыкалық аспапта ойнап тұрған әйелдің бейнесі бейнеленген ... ... ... Кушан кезеңінде Орта Азияның халқы жергілікті дәстүрді дамыта
отырып, Иран,Үндістан халықтарының мәдениетін және антикалық ... ІІІ ғ. ... ... кушандық биліктен босатылады. Бірақ кушан
уақытынан кейін б.э.д. І ғ. ... ... ... ... ... түсті.
Қамалдың қабырғасы шикі кірпіштен тұрғызылған. Үш мұанарсының биіктігі 25
метрге жеткен. ... ... ғғ. ... ... жанына орналасқан.
Сарайдың айналасына тұрған кварталдар орналасқан. Сарайдың үлкен ... ... ... Оның ... ... залы ... Тәж киген патша
бейнесі бейнеленген мүсіндер, жеміс жинап отырған әйелдердің ... ... ... ... өріктің, шабдалының, жүзімнің дәндері
табылған. Сарайдың шығыс жақ бөлігіне шаруашылық және өндірістік ... жебе ... ... ... Сармат типіндегі садақтар,
болат металдар кездеседі. Ежелгі хорезмдік әріппен ағашқа және теріге
жазылған 116 ... ... ... ... ... ...... болды. Қала атауының ұқсастығы ... ... ... ... ... ... Самарқандқа жақын жерде
орналасқан ежелгі Афрасиаб қаласының ауданы 20 га, ал қала ... 10 км ... ... қазбалар көрсеткендей, қала б.э.д. VI
ғасырдан б.э. ХІІІ ғасырына дейін үздіксіз өмір сүрген. Мәдени қабатының
қалыңдығы 20-25 м ... ... ... ... ... ... ... қыш шеберхана ашылған.
Осы уақытқа тән төртбұрышты ірі кірпіштен салынған ғимарат қазылған.
Бұл үйде бірнеше бөлме болған. ... ... ... ... ... ірі ... бірі – Мерв. Қаланың ауданы 3,5 кв.м алып
жатқан. Қола бұйымдары мен ... ... ... орын ... ... ... ақша мен ... әкелінген чеканкалар табылған.
Жазу кең тараған.
1. Авдусин Д.А. Основы археологии. М.,1989
2. Авдусин Д.А. Археология ... ... ... Д.А. ... ... СССР. М.,1980
Қазақстан жеріндегі ерте темір дәуір
1. Сақ-скиф тайпалық одақтары.
2. Сақтардың мал шаруашылығы мен егін шаруашылығы.
3. Қазақстан жеріндегі сақтардың ... мен ... ... мен ... атын ... ... де
бұрын туыс тайпалардың сансыз көп одақтарын айтса керек. Олардың ішіндегі
ең көбі ... ... сына ... ... үш тобы туралы сөз ... ... ... ... сақтары Арал
өңірінде, Сырдария мен Әмударияның төменгі ... ал ... орта ... мен ... ... ... алқабынан қоныс тепкен.
Мал шаруашылығының сан алуан түрлерінің жаппай дамып, ... ... және ... ... дәуірі сақтар уақытымен байланысып жатыр.
Көшпелілердің негізгі малы алыс ... ... ... жылқы, қой
болатын. Жылқы өсіру сақтар мал шаруашылығының аса маңызды бағытының бірі
болған. Орталық ... ... қазу ... ... екі ... ... анықталды. Көшпелілердің үйге үйренген
малының ең маңызды түлігінің бірі ет пен сүт, тері мен жүн ... қой ... ... ... ... түйе ... кең ... Ол әсіресе Батыс
және Оңтүстік Қазақстанның далалық және шөлейт аудандарында ... ... ... және жүк ... ... пайдаланылды. Қыстау маңындағы егін
сақтарды астықпен қамтамасыз еткен. Олар тары, бидай, арпа еккен. Оңтүстік
Сырдария алқабында ... ... ... ... ... ... егістіктерді жарма тартып суарып отырған.
Біркездері қола дәуіріндегі андронов мәдениеті қамтыған Орталық
Қазақстан жерінде б.з.д. VII-IIІ ғғ. ... ... ... ... Тасмола алқабының байыпты зерттелген қорымдарына байланысты қойылған.
Зерттеулерді Ә.Х.Марғұлан мен ... ... ... ... ... бір ... – олардың
кейбіреулерінде тас жалы яғни шартты ... ... ... болады. Ондай
обалар бірнеше нұсқалардан тұратын аса ... ... ... ... әдетте негзгі обаға жанаса иек астында кіші оба тұрады, ... қа ... ... ... екі жал ... ... ... үйілген төбе
астында жерден қазылған қабырда өлген кісінің мәйіті ... ал ... ... ... қабырға ат пен ағаш ыдыс-аяқтар қойылады.
Сақтардың қыруар қорымдары Алтай аясынан ... ... ... ... ... ... ... сақ тайпаларының мәдениеті
өз дамуында үш ... ... ... ... (б.з.д. VII-VI ғғ), берел
(б.з.д. V-IV ғғ.), құлажүргін (б.з.д. ІІІ-І ғғ.).
Шілікті алқабынан көпке белгілі ... ... ... ... Бұл
қорымның барша обасы «патша» мазары қатарына ... ... ... ... ғғ. ... деп есептеледі.
Сақ тайпалары көп қоныстанған орталықтарының бірі – Іле алқабы болған.
Бесшатыр, Есік, Түрген, Кеген, Алексеев оба-мазарлары тап осы ... ... сақ ... өз ... екі ... ... ... кезеңі (б.з.д. VIII-VI ғғ), кейінгі (б.з.д. V-III ғғ.). Соңғы кезеңнің
патша обалары ескерткіштері жөніндегі ең толық ... ... ... орта ... жататын Бесшатыр қорымы және Есік обасы ... ... Іле ... оң жағалауында Шылбыр деген жерде, ол 31 обдан
тұрады. Қорымның барша облары екі топқа бөлінеді: үлкен және орта обалар.
Жетісу ... ... ... бірі Есік ... ... ол ... ... 50 шақырымдай жерде, Іле ... ... ... үйіндісінің астында екі қабір –орталықтағы
және бүйірдегісі бар. Орталық қабір тоналған, ал ... аман ... ... ... өлік жатқан бөлегіне уақ алтын таналар мен
әсемделген мата төсеніштің жайылғанын анықтады. Бір кезедрі сол ... басы ... ... мұздай киіндіріліп, қару-жарағын таққан
күйінде, осынау мола иесі жатқан.
Арал өңірі сақтары мәдениетінің бастау бұлағы – Түгіскен қорымын қазып
аршудан бері ... ... ... қола ... ... ... ... пен оңтүстік Теүіскен сияқты қорымдарын қазу нәтижесінде
олардың б.з.д. VII-V ғғ. ... ... ... ... үйінділері
құмдауыт, олардың астынан қабырлық құрылыстың екі түрі шықты. өлік жер
бетіне салынған ... ... ... ... ағаш там ... оны сол ... өртеу рәсімі жасалған. Екінші түрі - ... мола ... ... қорымына қойылғандардың бәрі сақ ... ... ... ... К.А., ... Г.А. ... культура саков и усуней долины
р.Или. Алма-Ата, 1963
2. Акишев К.А. Курган « ... ... ... С.С. ... золотого кургана. М.,1965
4. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. ... ... ... ... ... ОРТА ҒАСЫР
Орта Азияның ортағасырлық ескерткіштері
1. Орта Азия феодалдық қалаларының жобалары, арк, шахристан, рабад.
2. Афрасиабтың ортағасырлық топырақ қабаттары.
3. Саманидтер ... және ... ... дәуірінде (IV-VII ғғ.) Орта Азия Сасанидтік
мемлекеттің құрамына енді. Ежелгі Орта ... ерте және ... ... ... Бұл ... ... өмір сүруі мен дамуын жалғастыра
берді. VII ғ. тән сарай ... ... ... ... ... ... ... салынған. Қала тұрғындарының үйлері, қоғамдық
ғимараттар зерттелген.
Зеравшан өзенінің жоғарғы ағысындағы Пенджикентке көпжылдық қазба
жұмысы ... Бұл ... ... 19 га ... ... ... ... қолөнер шеберханалары, храмның күрделі жобалары зерттелген.
Қабырғалардағы жазулар үлкен мәнге ие болған.
Бұхарадан ... ... 40 ... ... Варахша қалашығы қазылған.
VIII ғ. Орта Азия Араб халифатының ... ... ... соққысы жергілікті қоныстанушыларға ауыр тиді. Ауыр салықтар
салынды. Ислам діні орнықты. Ғылым мен іс ... араб тілі ... ... ... ғғ. ... Орта ... халифаттың орталық билігінен тәуелсіз
болып саналған жергілікті Саманидтер династиясы биледі. Саманидтер тұсында
қалалар өсті. Ортаазиялық қалалар үш ... ... ... үш ... ... ... ... кездеседі. Ол жүйелер мынандай: цитадель –
қаланың орталық бөлігі, оны шахристан ... ... ал ... ... ... Самарқанд бұрынғысынша Афрасиаб қалашығына орналасқан.
Бұл жерден ... үш ... арк, ... ... ... ... әр шетінен екі қыш кварталы ашылған. Керамика көзе дөңгелегінде
дайындалған. Әр түрлі ... ... VIII ғ. ... ... ... ... қысқа балталар, пышақтар секілді темір бұйымдары көптеп
табылған. Әйнек моншақтар ... ... ... тұсында күміс теңгелер соғылған. Бұл монеталар дирхемдер
деп аталған. Дирхемдер өте кең тараған. Оы кезде ... ... ... ғ. ... ... Орта ... ... мемлекет болды. Қамал
қабырғалары таза декоративті болған. Феодалдық замоктардың айналасында
поселктар ... ... ... Үргеніш.
ХІІІ ғ. Орта Азияны монғол-татарлар қиратты. Орта Азия аймағы
толығымен жермен жексен ... ... жүйе өз ... тоқтатты.
Басқыншылар Самарқанды толығымен қиратты. Орта Азия мемлекеттері ішінде
Хорезм тез бас ... ... ғ. ... Хорезмді Тимур талқандады. Самарқанды Тимур өзінің
астанасы етіп белгіледі.
XV ғ. математик, философ, астроном, өз уақытының көрнекті ... ... ... ... А.М., Бентович И.Б., Большаков О.Г. Раннесредневековые
города Средний Азии. Л.,1973
2.Средняя Азия и Дальний Восток в ... ... // ... М.,1982
Орта ғасырдағы Алтай мен Сібір
1. Орта Енисейдегі чаатас мәдениеті және Копен қорғаны.
2. Енисей қырғыздары. Жерлеу рәсімі мен ... ... ... ежелгі тарихы VI ғ. ортасында пайда ... ... ... ... Бұл қағанат Ұлы Жібек жолы сияқты маңызды
сауда жолына билік жүргізген. Осы сауда ... ... ... ... Қытай секілді алпауыт мемекеттермен сауда мәдени және ... ... ... ... ... және ... ... ер арқылы
белгілі. Қорғандардағы қабірлер негізгі археологиялық ескерткіштер ... ... ... ... ... орналасқан. Өлікті арқасымен
жатқызған. Қару-жарағымен және ... ... ... ... ... Азия мен ... ... VII ғ. пайда бола бастаған. Олар
арқылы руникалық жазбалар тараған. ... ... ... ... Хакасста жүзге жуық жазбалар белгілі болған. Алтай түріктерінің
тұрмысы мен ... мал ... ... ... IV ғ. Орта ... ... жерлеу жоғалып, жекелеген қабірлер
пайда болған. VI-IX ғғ. басында чаатас мәдениеті пайда болған. Чаатаста ... бар ... жиі ... ... ... кремацияның
қалдықтары болған. Енисейдің Копен селосынан өте үлкен үйінділер кездескен.
Олардың барлығы тоналған, бірақ тонаушылар қорғандардың топографиясын нақты
білмеген. Негізгі қабірді ... үшін ... ... ... ... ... оның ішкі құрылысына үңіле отырып, ... ... ... Тоналған шұңқырдан бірнеше сантиметр ... төрт ... ... құпия орын, алтын табақтар, көптеген ұсақ әшекейлер
жатқан. Копендік қорған VII ғасырға тән. Олар ... ... ... тән.
Алтайлықтармен бір уақытта енисей қырғыздарының мемлекеті құрылды.
Қырғыздар – ... ... ... ... көшпенді қоныстануышлары
болған. Осы уақытқа дейін оларда қолөнер біртіндеп егіншліктен ... VI ғ. ... ... ... Ақша айналымының негізі болып саналған
қола монеталардың іздері байқалады.
Түрік қағанаты құлағаннан кейін Оңтүстік Сібірдегі басты роль ... ... Оның ... ... соқалы егіншлік құрады.
Сырттан әкелінген түрендер, темір орақтар табылған. ... жүйе ... ... ... кең етек ... ... мемлекетінің тарихында маңызды
роль атқарған енисей жазбаларында табындардың көптеп саналуы ... ... ... ... ... ... табындарында
бірнеше мыңдаған жылқылар болған. Жерлеу рәсімінде қошқарды ... ... роль ... ... ... ... тікелей байланыс байқалады.
VIII ғ. Жоғарғы Енисейде ірі қалар пайда болды. Бұл ... ... ... ғ. ... ... ... ... құлады. Аймақ
толығымен жермен жексен болыпжәне өз дамуында көп артта қалды. XV ғ. Саян-
Алтайда ұсақ ... ... өмір ... ... А.М., ... И.Б., Большаков О.Г. Раннесредневековые
города Средней ... ... ... Д.А. ... ... ... ... ерте ортағасыр дәуірі
1. Волга Бұлғариясы.
2. Москва және Новгород археологиясы.
Волга Бұлғариясы өте ... ... ... Бұл ... ... ... қалмаған. Оның тарихы орыс жылнамаларындағы мәліметтер
арқылы емес, араб авторларының ... ... ... ... ... ... ... келтіруде археологиялық дерекетер маңызды
роль атқарады.
Волга ... ... ... ... қазылған обалардан
аламыз. Олардың қатарындағы Большетархандық және ... ... ... ... ... ... ... 350 мәйіт ашылған, ал
Танкеевтен 800 оба қазылған.
Большетархан обасындағы мүрденің аяғы созылып, басы батыса қаратылып
жатқызылған. ... бір ... ... ... ... жерлеу әдісі
кездеседі. Жылқының сүйегі жиі кездеседі, қойдың сүйектері сирек. Көшпелі
шаруашылыққа тән малдардың, оның ... ... ... сиректеу. Қабір
инвентары көптеп саналмайды. Олар: әшекейлер, тұрмыстық заттар, ыдыстар.
Танкеев обаларында өліктің аяғын созып қойған. Бұл обадан бет перделер
табылған. өлікпен ... ... ... (бас ... астық салынған
астаулар, әшекей бұйымдар, еңбек ... және ... ... ... ... ... ... болған. Әшекей бұйыдардың ішінен
алқалар, бас киімнің қалдығы, сақина, моншақтар өзіне назар ... ... ... ... ... тән. Ағаш ... кең ... бұлғарлық қалалар Болгар, Биляр, Сувар болған. ... ... ... үш ... ... ерте ... (VIII-X ... дейін және алтынордалық. Большетархан мен Танкеев ... ... ... ... ірі ... ... болған. Ол жерден бірнеше металлургиялық
пештер қолға түсірілген. Металл өңдеу Волга ... үш ... ... қолөнер саласы болып саналған. Ұсталық бұйымдар жақсы зерттелген.
Жергілікті зергерлер үлкен жетістікке жеткен. Олар күрделі зергерлік
әдістерді ... Олар ... ... алқа ... ... ... ортағасырдағы өзіндік үлгідегі жәрмеңке болған. Бұл кезеңде
қалаға орыс, хазарлық, ... ... ... ... ... ... Болгар қаласын қазған кезде ... ... ... ... ... ... ... бояумен боялған.
Москва өзінің атын монғол шапқыншылығына дейін шығарған болатын. Ол
алғаш 1147 жылы жазбалардан кездескен. Москваның көне ... ... ... Кремльдегі қазба жұмыстары нәтижесінде ХІІ ғ. орт асына ... ... 1156 жылы Юли ... ... ... ... ... көне бөренелері белгілі бір ережелер бойынша салынған.
Ол кезед Москва жеткілікті танымал қала болған еді.
Кремль қазба жұмыстары ... VIII ғ. ... ... ... дейін жететіні анықталған. Бұл қазбалар Москва ол уақытта ... ... ... жауап болды. Бұндай жоғары мәдениеттің жақсы дамуы
тек қаланың үздіксіз және қарқынды өмір сүруінің нәтижесінде болады. ... ... ... ... ... археологиялық жұмыстар толық жүргізілмеген. XIV ғ. Москваның
жаңадан көтерілген және Новгородпен ... ... ... ... ... ... фундаменті қолөнер болды.
Қолөнер бірден дамымады, көп уақыт кньяздық ... ... ... қызметімен жүрді. Русьтағы қолөнердің өркендеуінің және
қалыпқа келуінің ... ... оның ... ... ... ... қолөнерді егіншіліктен бөліп тұрады. Новгородта ауданы 1500 кв.м үй-жай
болған. Новгородтан 700-ге жуық ... ... ... ... ... ... истории и культуры) М.,1987
2. Древняя Русь, город, замок, село // ... ... ... ... Д.А. ... ... ... ортағасырлық археологиясы
1.Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық қалалар.
2.Ұлы ... ... ... мен ... ... қалыптасуы.
бойына, содан Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтарға, Ертіске, ... ... ... ... Ертіс пен Зайсан көлі ... ... ... ... Дала жолы ... істей бастады. Осынау жолмен
жібек, ұлпандар мен терілер, иран кілемдері, асыл металдардан ... ... ... ... ... ІІ ғ. орта ... ... жолы
елшіліктің және сауда-саттықтың тұрақты желісі ... ... ... ІІ-V ғғ. ... ... Жібек жолы Қытайдың ежелгі ... ... ... ... ... ... ... одан әрі Нань-
Шаннің солтүстік сілемдерімен жүріп отырып, Ұлы Қытай ... ... Яшма ... шебінен барып шығады. Осы арадан сара жол ... ... ... ... және ... жағынан айырылып
өтетін.Терістік жолы Хами, Тұрфан, Бесбалық, Шихо ... ... ... жетеді, ортадағы жол Чаочаннан Қарашарға, Ақсуға, сосын Бедел асуы
арқылы Ыссық көлдің оңтүстік ... ... ... Хотан,
яркенд,Бақтрияларды басып өтіп, Үндістан мен Орта теңіз аймағына ... ... бұл ... жолы деп ... Ал, ... жолы ... одан әрі Самарқанд, Бұқар, Мерв арқылы ... ... ғғ. ... ... ... мен ... Қазақстан арқылы
Батысқа қарай өтетін жол бәрінен де жанданып кетеді. Жолдың бұлай ауытқуын
бірнеше себептермен түсіндіруге болады. Біріншіден, Жетісуда Орта ... ... ... ... Түрік қағандарының ордалары болатын.
Екіншіден, Ферғана арқылы жүретін жол VІІ ғ. ішкі ... ... ... ... еді, ... аса бай ... ... мен олардың
айналасындағы кісілер, теңіздің арғы ... ... ... аса ... ... ... ғғ. ... және сауда керуендерінің дені Жібек жолымен
жүретінVI-VIII ғғ. ... күре жол ... – Иран - Орта Азия - ... - ... алқабы - Шу алқабы - Ыссық көл шұңқыры арқылы ... ... ... бір ... ... ... ... арқылы
Каспий өңірі даласына – Маңғыстау – Арал өңіріне өтіп, Оңтүстік Қазақстанға
жеткен. Жібек жолы ... ... ... ... ... ... асуы ... келеді. Испиджабтан шыққан керуендер шығысқа қарай бет
алып, ... және ... ... ... ... барады. Тараздан шыққан
жол шығысқа, Құлан қаласына қарай асатын еді. Құланға бара ... ... ... ... сияқты қалалардан өтетін. Құланнан әрірек шығыста
Меркі мен Аспарадан ... ... ... ... ... ... соғып өтетін. Жолдан кейін ол Сарғ, Қырмырауға баратын.
Қырмыраудан жол ... ... ... ең ірі ... ... ... Бұл екі атау да Жаңа қала деп ... Жол
Науакенттен шыққасын Пенджикент арқылы Жетісудың аса үлкен қаласы Суябқа
келеді.Суяб қаласынан керуен жолдың не ... не ... ... жүріп, Ыссық көлдің жағалауына шығады. Оңтүстік жақпен жүрген керуен
жолдары жоғарғы Барысхан қаласын басып өтеді, ал ... ... ... ... ... ... ... аттары бізге дейін
жетпеген. Сосын осы екі айрық жол Бедел асуында бір-бірімен қосылады да, не
осы асу ... не ... ... ... жолы ... мен ... барып
шығады.Ал керуен жолы Ыссық көл қазан шұңқырынан Санташ асуы ... ... ... ... Іле ... ... де, ... оң жағалауын
бойлап, Үсек пен Хоргос алқаптарынан өтіп, Алмалық қаласына барады, ал
сосын Такла-Макан шөлінің ... ... ... Хами мен ... ... ... Дунхуан мен Қытайға жететін.
Х-ХІІ ғғ.Жібек жолының бір тармағы күллі Іле алқабы ... ... ... ... Бұл тармақ Науакенттен басталып, Бунджикен және
Қастек асуы арқылы жүріп, Іле ... ... ... ... бір жол ... қаласы арқылы келеді. Жол Іле Алатауы баурайындағы
Қастек, Қаскелең мен Алматы орындарындағы шағын қалашықтар арқылы ... ... ... Талхиз қаласына жеткен. Іле алқабына басқа
жолмен де келеді. Құлан мен ... ... ... ... ... орта
және төменгі ағысындағы қалаларға барған. Сосын Тасөткел қайраңынан өтіп,
жол Шу – Іле ... ... ... ... ... Іле Алатауының
теріскей бетіндегі қалаларды ... ... ... ... жолы ... ... желісі Есік пен Түрген, шелек үстімен жүріп, Іленің
Борохудзир маңындағы өткелінен өтіп, оның оң ... ... ... ... жетеді де осынағы Ыссық көл жақтан келген жол тармағымен
қосылады. Жолдың осы бөлігінен археологтар Есік, ... ... ... ... үлкен қала Шелектің төбешіктеніп ... ... ... ... ... жолы Талғар өзенін қуалай жүріп,
Іленің Қапшағай шатқалы маңындағы өткеліне дейін ... Одан әрі ... ... ... Жол Екіоғыздан шығып, Қойлыққа барады. Қойлыққа
жақын жерде христиандар селосы болған, Жібек жолы сол ... ... ... ... ... жолы Арыс бойындағы Арсубаникетке,
содан Отырарға иек ... ... ... ... Арал ... ... бойын қуалай жүретін керуен жолы үстіндегі қалалардың ірісі
Отырар мен Шавғар. Отырар тоғыз жолдың торабында тұрған. Одан шыққан ... ... ... ... тармағы сырдария өткелінен өтіп, Васиджа
қаласына баратын болған. Одан сырдариямен жоғары өрлеп, ... ... ... ... ал ... қарай- Жентке кеткен. Ал Женттен Қызылқұм
арқылы Хорезм мен ... ... ... одан әрі Еділ бой ... асып кет етін ... Жібек жолының осы бөлегі ХІІІ ғ.өзгеше
жанданып ... және ... ... ... ... ... шулы-дулы
шаһарлар үстімен жүретін болады. Шаугардан шыға жол оғыздар астанасы-
Янгикентке қарай тартатын. Осы ... ... ... тағы бір ... ... ... ... басталған жол Тұрлан асуы
арқылы Қаратаудың солтүстік жоталарына шығып, Сырдарияны қуалап кететін
жолмен жарыса ... Ол ... ... Ұрысоған, Құмкент қалалары бар еді.
Бұл жол не Таластың төменгі жағынан шығып, ... ... ... ... не ... ... жағасымен жүріп, Берукет-паркет, Хутукчин
қалалары арқылы бұл да Таразға жететін.
Жібек жолының Оңтүстік Қазақстан мен ... ... ... ... жол ... терістік пен шығысқа қарай, Орталық және Шығыс
қазақстан аудандарына, кейін Сарыарқа атымен мәлім болған Дешті-Қыпшаққа,
ертіс жағалауы мен ... ... ... ... ... таралған бір
желісі Арсубаникеттен өтіп, Арыстанды, Шаян алқаптарына, сосын ... ... ... ... мен ... шыққан желісі Тұрлан асуынан
асып, Сауран мен ... ... ... ...... ... шығып, Сарысу мен кеңгір, Торғай мен Есіл бойарына барған
Тарздан шыққан тағы бір сауда жолы Адахкес пен Дех-Нуджикес қалалары
арқылы ... ... ... ... барып, одан әрі ... ... ... ... ... Іле ... Орталық Қазақстанмен
Шу-Іле тауының теріскей жоталарымен жүріп Шуға шығады да, сосын оның бойын
қуалап барып, Сарысу өзені ... ... ... өзге бір ... ... ... шығып, Көктал мен Бояулы керуен сарайлар
арқылы Балқаш өңіріне, сосын ... ... ... жиектеп, сол арадағы
ақтам қала жұртының орнын басып, көлдің түскейінен бұғаз арқылы теріскейіне
шығатын. Керуендер бұғазды ... ... ... ... ... ... ... екен дағы, оның бойын қуалап, әрі Ұлытау жоталарына қарай
кетеді. Теріскей-Іле ... бір ... ... ... ... айналып
өтіп, Тарбағатай арқылы Ертіске, қимақтар мемлекетінің жеріне ... ... ... ... жолдары арқылы Енисейдегі қырғыз, Моңғолиядағы
ұйғыр қалаларымен, Шығыс түркістанның көгалды аймақтарымен байланысып
отырған.
Қала ... ... ... ... мен ... Жетісу
сынды екі өңірді атауға болады. Жазба дерек көздеріне қарағанда Оңтүстік
Қазақстанда VI-IX ғасырларда алты қала болған – олар «Ақ ... ... ... ... ... ... мен Шауғар. Археологиялық
мәліметтер бойынша олардың саны 30 шақты.Дерек көздерінде Оңтүстік-Батыс
Жтісудағы 21 қала аталады.Ең ірілері ... ... ... ... Мерке,
Аспара, суяб, Навкет еді. Қала мәдениеті ... бірі ... ... ... пен ... дәстүрі сақ және қауыншы,
отырар-қаратау мен жетіасар археологиялық мәдениеттерін қалдырған қаңлылар
дәуірінен бастау ... ... егін және мал ... ... ... тән еді. Бұл ... ерте ... Бұзық, Құйрықтөбе және т.б. ... ... қала ... ... ... Бұл ... ... қыш ыдыстарын жасау, тұрғындардың рухани дүниетанымдық дәстүрі
ерте феодализм кезеңіндеде сақталды. Әрине, қала мәдениетіндегі ... жаңа ... ... де байқалады, нәтижесінде Оңтүстік
Қазақстанда қала мен қалалық ... ... ... ... қалалардың қалыптасуы біршама басқа жолда
дамыды. Мұнда оңтүстік қазақстандағыдай отырықшылық пен егіншілік ... ... жоқ. Бұл ... мал ... ... ... сырдариялық
мәдениеттің ең шеткі аймақтары еді. Қалалар мен қалалық мәдениеттің
дамуында Жібек жолы ... ... ... ... рөл ... ... ... бойларында орналасқан. Бірақ сауда қала дамуындағы маңызды
фактор болғанымен, қалалардың әкімшілік ... ... мен ... ... ... функция атқарғанын жоққа шығара алмаймыз.
1. Байпақов К.М., Нұржанов А. Ұлы жібк жолы және ... ... ... ... К.М. ... ... ... Южного Казахстана и
Семиречья. Алма-Ата, 1986
3. Кожемяко П.Н. Раннесредневековые ... и ... ... ... ... - (грек сөзі Үстіңгі қала) орыстың Кремліне ұқсас келеді.
Грециядағы алып ... ... - қыш ... ... шар тәрізді, екі тұтқасы бар ыдыс
құмыра. Оны бидай, май және ... ... ... ... ... ... ... өте көп пайдаланған.
Антикалық цивилизация – Грек-римдік ... ... ... ... мұралары.
Агора - грек сөзі, базар, алаң. Қаланың орталық бөлігінде орналасқан.
Ол трапеция ... ... Оның ... ... ... ... - (латын сөзі – таңба суреттер) ... ... ... ... ... суреттері мен таңбалары. Олар белгілі бір ... қияқ ... ... көп ... ... ұшқырлы, жуан,
түп жағы қабыршық жапырақты келеді. Египеттіктер ... ... ... етіп ... ... ... ... ұқсас парақтар әзірлеген.
Осы папирусқа бір жағы ұшталған қам ыспен жазған.
Петроглиф – (лат. петро – тас және ... глиф – ...... ... ... ... – (грек. pater - әке, archo – басқару, ...... ... ... ... ер ... жоғары дәрежесі
қалыптасуымен ерекшеленген. Патриархат ежелгі қоғамда өндіргіш ... ... ... ... ... орнына пайда болған.
Питекантроп – (грек. pithekos – мамыл және anthzops – ... ... ... ... ...... қала құрылысының атауы. Рабатта егін егушілер
мен мал өсірушілер тұрған.
Синантроп – (лат. сина – ... мен ... antropos – ...... ... 400 мың жылдар бұрын өмір сүрген адам тектерінің бірі.
Театр - (грек сөзі – ойын ... ... ... театр б.э.д. V-VI
ғасырлардың соңында сақталынған. Грек ... ... ... ... ... ... ... болған. Көрермендер отыратын орындықтар
алғаш ағаштан, кейін ... ...... қала ... ... Орта Азия ... ортағасыр дәуіріне жататын қалалар үш түрлі жүйемен салынған.
Соның бірі осы шахристан. Шахристанда қолөнершілер, ... ... ... ... қорғанды («цитадель») қоршай салынған қаланың бөлігі
«шахристан» аталған.
Христиандық- христиан діні (грек сөзі – ... ... ... ... ... ... ... адамның аңызға айналған есімі.
Діни түсінікте құдайдың расулы. Христиан діні ... І ... ... ... ... Христиан дінін уағыздаушылар өздерін ... деп ... - ХІ ... ... Еуропада пайда болған ірі құрылыс. бұл
қабырғасы тегіс, дерлік, биік ... алып ... Олар ... және ... алыстан көрініп тұрған. Храмдар негізінен
денге сенушілердің сыйынуына арналып салынған. ... ... ... ... ... орын деп есептелген.
Цитадель – ортағасырдағы қала құрылысы. Ол ... ... ... Онда үстем таптың өкілдері тұрған.
Негізгі әдебиеттер тізімі:
1. Авдусин Д.А. Основы археологии. М., 1989.
2. Авдусин Д.А. Полевая археология. СССР. М., ... ... К.А., ... К.М. ... ... ... ... Байпаков К.М., ... Ж.К., ... ... ... Алматы, 1993.
5. Мартынов А.И. Археология. М.,1966
6. Галперина Г.А., Доброва Е.В. Популярная история археологии. М., 2002
7. Мартынов А.И., Шер Я.А. ... ... ... М., ... ... Д.А. ... СССР. М., 1977
9. К.М. Байпақов., Ж.Қ. ... ... ... ... 2006
Қосымша әдебиеттер тізімі:
1. Клейн Л.С. Археологические источники. Л., 1995
2. Исмагулов О.И. Население Казахстана от эпохи бронзы до современности. ... ... ... К.В. Боги, гробницы, ученые. М.,1986
4. Мартынов А.И. Археология. М., 1996.
5. Масон В.М. Исторические реконструкции в ... ... ... Гинзбург В.В., Трофимова Т.А. Палеоантропология Средней Азии. М., 1972
7. Алексеев В.П. Становление человечества. М., 1984
8. Матюшин Г.Н. Мезолит Южного Урала. М., ... ... Х.А. ... ... ... ... ... Алма- Ата,
1979
10. Медоев А.Г. Геохронология палеолита Казахстана. Алма-Ата, ... Ж.К. ... ... века // Археологические памятники
в зоне затопление Шульбинской ГЭС. Алма-Ата, 1987
12. Хлопин И.Н. ... ... ... ... ... М., ... ... А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана.
Алма-Ата, 1979
14. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., ... А.М. ... ... ... ... 1966
15. Акишев К.А. Курган Иссык. Алма-Ата, 1978
16. Байпаков К.М. Средневековые города Казахстана на ... ... ... ... ... П.А. Раннесредневековые города и поселения Чуйской долины.
Фрунзе, 1959
18. Город Болгар (очерки ... и ... М., ... ... П.П. Древняя Русь. Киев, 1987
Тест сұрақтары:
1. Ерте тас дәуіріне қандай мәдениеттер жатады?
А) Олдувай
В) Ашель
С) Кельтеминар
D) ... ... ... адамы қай жерден табылады?
А) Германия
В) Казахстана
С) Қытай
D) Америка
Е) Иран
3. Қазақстан территориясындағы ең көне ... ... ... ... ... Умбас үңгірі
Е) Кельтеминар
4. Орта Азиядағы жаңа тас ... ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстандағы қола дәуірі
А) Атасу
В) Қанай
С) Сарыкөл
D) Тасмола
Е) Ботай
6. Археология сөзін алғаш рет кім және ... ... ... ... 5-4 ... Н. Бонапарт ХУ111 ғ. Саны
С) Т Шлиман Х1Х ғ. Орта
D) А.П. Окладников
Е) А.Х. Марғулан
7. Археологиялық қазбаны ең алғаш кім ... ... Царь ... ... 5 ... Юлий 2 Пана 16 ... К.Ю. Томсен 19 ғ. 2 жартысы
D) Платон б.д.д. 5-4 ғғ.
Е) Т. Шлиман 19 ғасыр ортасы
8. 19-20 ... орыс ... А.С. ... И.Я. ... А.А. ... А.И. Иванов, В.И. Сидоров, К.С. Петров
С) А.И. Земцов, А.П. Окладников, П.И. Борисовский
D) А.Г. Медоев
Е) А.Н. Берншатм, С.П. ... ... ... ең ... ... Ориньяк, Салютре, Мадлен
В) Андронов, Афанасьев
С) Триполье, Майкоп
D) Латен
Е) ... ... қола ... эгей ... (критомикен) кезеңдері
А) ерте, орта, кейінгі микен және роннал, ... ... ... ... Андронов
D) Ориньяк, салютре
Е) барлық
11. Қазвақстанның төменгі ерте тас ғасырындағыескерткіштері
А) тәңірқазған, Бөрікқазған, қызылрысбек
В) киіккаба, яшттух
С) сатайдар, ... ... ... ... ... ескерткіштері
А) Сенсаул 1,2 Иманбулак, Саркымас
В) Бекбак8
С) Шульбинка
D) Огизтау 1,3
Е) Талдысай
13. Қазақстанның қола ... ... ... ... ... Комешункыр
С) Шаянды, Аккөлл
D) Иманбулак
Е) Талдысай
14. Орталық Қазақстандағы Андронов мәдениетінің Атасу кезеңіндегі
ескерткіштер
А) Былкылдак, Карасай, ... ... ... ... Алмалы
D) Ақтобе, Қызылтас
Е) Құмбұлақ, Белбасар
15. Қазақстанның қола дәуріндегі қоныстары
А) Шағалалы, Қанай
В) Ақбұлақ, Асаната
С) Қаратал
D) Сарыбұлақ
Е) Ботай
16. Жетісудағы сақ ескерткіштері
А) ... ... ... ... Солоха
Е )Башадар
17. Шығыс Қазақстандағы сақ ескерткіштері
А) Есік, Бесшатыр
В) Шілікті
С) Тегіскен
D) Куль-оба
Е) Үйғарак
18. Савромат мәдениетінің таралған территориясы
А) Оңтүстік Қазақстан
В) Орал және ... ... ... Қазақстан
D) Солтүстік Қазақстан
Е) Орталық Қазақстан
19. Үйсіндердің таралған территориясы
А) Шу, Талас
В) Іле бойы
С) Оңтүстік Қазақстан
D) Сырдария жағалауы
Е) ... ... ... ... ... ... Есік
В) Қапшағай 3, Талғар, Ақтас
С) Тегіскен, Бабши мала
D) Пазырык
Е) Шілікті
21. Қаңлылардың ескерткіштері
А) Баласағун, Қызылқала
В) Шардаралық, Ақтобе, Көк ... ... ... ... ... қағаатының орналасқан жері
А) Шығыс Қазақстан
В) Жетісу
С) Батыс Қазақстан
D) Сырдария бойы
Е) Солтүстік Қазақстан
23. Оңтүстік Қазақстанның ... ... ... Баба ... Отрар,Сауран, Түркістан
С) Жақсылық, Талғар
D) Ақмола
Е) Ақтөбе, Құлан
24. Шу өзені бойындағы ортағасырлық қалалар мен қоныстар
А) ... ... ... Тараз, Баба-ата, Охкум
С) Отрар, Сауран
D) Түркістан
Е) Алтын тобе
25. Қазақстандағы кейінгі ортағасырлық қалалар
А) Сауран, Сығанак, ... ... ... ... ... ... ... Тараза
26. Қазақстандағы қола дәуірін зерттеген ғалымдар
А) А.Х. Марғулан, А.М. Оразбаев, М.К. Кадырбаев
В) К.М. ... Т.Н. ... М.С. ... С.П. Толстов
D) Х.А. Алпысбаев, К.А. Акышев
Е) А.Н. Берншатм, А.Г.Медоев
27. Қазақстандағы тас дәуірін зертеген ғалымдар
А) Х.А. ... А.Г. ... Ж.К. ... К.А. ... М.К. Кадырбаев
С) М.С. Мерциев, С.П. Толстов
D) А.Х.Марғулан, А.М. Оразбаев
Е) А.Н. Берншатм, Т.Н. Сенигова
28. Үйсін дәуріндегі ескерткіштер
А) Чигу
В) Қараүнгір
С) Мерв
D) ... ... ... ... қорғандары
А) Кульба
В) Есік
С) Бесшатыр
D) Намазга
Е) Алтын депе
30. Алтын Орданың астанасы
А) ... ... ... ... ... ... Сақ дәуріндегі қорған
А) Бесшатыр
В) Пазырық
С) Башадыр
D) Кульоба
Е) Чертомлык
32. ... ... ... ... дәуірі ескерткіші
А) Тегискен
В) Бесшатыр
С) Пазырық
D) Кельтеминар
Е) Жейтун
33. Сақ жауынгерінің алтын киімі қай ... ... ... ... ... Есік
Е) Нисса
34. Орта тас ғасырындағы жаңалық
А) Садақ пен жебе
В) Керамика
С) Қола мен ... ... ... құралы
35. Ежелгі Урартудың астанасы
А) Эребуни
В) Тейшебайни
С) Дербент
D) Аринберд
Е) Нисса
36. 14 ғасырдағы ... ... ... ... ... ортағасырлық отрар қаласын басып алды
А) 1242
В) 1216
С) 1380
D) 1404
Е) 1219
37. Кельтеминар мәденитінің территориясы
А) Оңтүстік Туркмения
В) ... ... ... Арал ... ... ... Ұзын ... қалалар қайда орналасқан?
А) Соғды
В) Маргиана
С) Жетісу
D) Оңтүстік Қазақстан
Е) Парфия
39. ... ... ... ... ... ... Солоха
Е) Башадар
40. Сармат қаруының скиф қаруынан ерекшелігі
А) Қылыш
В) Акинак
С) Жебе ұшы
D) Найза
Е) Кинжал
41. Кілем табылған үлкен қорған
А) ... ... ... ... ... ... ... орналасқан жер
А) Орталық Қазақстан
В) Шығыс Қазақстан
С) Қаратау
D) Арал бойы
Е) Торғай
43. Арал бойындағы сақ қонысы
А) Шөпті көл
В) Бесшатыр
С) Пазырық
D) Чирик ... ... ... сақ ... ескерткіші
А) Пазырық
В) Бесшатыр
С) Тагискен
D) Чирик рабад
Е) Шілікті
45. Үйсін ... ... ... Алмалық
С) Қойлық
D) Чигу
Е) Тараз
46. Қаңлы дәуіріне жататын қай қала ... ... ... Көк ... ... ... ... Көне Түрік дәуіріне жататын қорғандар
А) Пазырық
В) Бесшатыр
С) Кудырге
D) Есік
Е) Карасук
48. Талас өңіріндегі ортағасырлық қалалар мен қоныстар
А) Тараз, ... ... ... ... ... Құлан
Е) Талғар, Алматы
49. Іле өңіріндегі ортағасырлық қалалалар
А) Талар, Жаңалық
В) Аспара, Мерке
С) Отрар, Сауран
D) Сайрам
Е) Алтынтөбе
50. Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... ... Оккум, Баба-ата
С) Сауран, Сығанақ
D) Мерке
Е) Құлан
51. Солтүстік Қазақстанның қола дәуірі ескерткіші
А) қола дәуіріндегі ... және ... ... ... және ... ... ... қорғаны
D) Андронов
Е) Абашево
52. Орта Азиядағы қола ғасыры ескерткіштері
А) Алғашқы қала түрлері
В) Намазга дене
С) Сапали мәдениеті ескерткіші
D) ... және ... ... Андронов
53. Қазақстанның тас ғасырын зерттеген ғалымдар
А) Х.А. Алпысбаев, А.Г. Медоев
В) К.А.Акишев, М.К. Кадырбаев
С) М.С. Мерциев
D) А.Х. ... Т.Н. ... ... деректер боцынша үйсіндердің саны
А) 1 млн. 650 мың адам
В) 630 мың адам
С) 500 мың адам
D) 1000 мың ... 300 мың ... ... ... ... үш ... ... 7-5, 4-3 ғғ
В) б.д.д. 3-2 ғ
С) б.д.д. 1ғ- б.д 2-3 ... ... 1-2, 3-4 ... ... 5-6 ... ... қонысы
А) Қапшағай
В) Талғар
С) Ақтас
D) Чигучен
Е) Қызылеспе
57. Қазақстандағы неолит дәуірінің ескерткіші
А) Сексеуіл 1-2 тұрағы
В) Заттай мәдениет
С) ... ... ... ... ... ... ... қола дәуірі ескерткіші
А) Атасу мәдениеті ескерткіші
В) Қанай, Сарыкөл қорғандары
С) ... ... ... ... ... Қаңлы ескерткіштері
А) Баласағун, Қызылқала
В) Шырдаринский Ақтөбе, Көкмардан
С) Тараз, Баба-Ата
D) Отрар
Е) Түркістан
60. Батыс түрік қағанаты орналасқан территория
А) Шығыс Қазақстан
В) ... ... ... ... ... Арал ... ... Қазақстандағы андронов мәдениеті кезеңіндегі
А) Атасу ескерткіші
В) Былқылдақ, Қарасай, ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы қола дәуірі қоныстары
А) Шағалал, Қанай
В) Ақбұлақ, Асаната
С) Қаратал, Сары-бұлақ
D) ... ... ... ... ... ... ... Ақтөбе, Көкмардан
С) Тараз, Баба-Ата
D) Сайрам
Е) Түркістан
64. Қазақстан жеріндегі ең көне палеолит тұрағы
А) Бөрікқазған
В) ... ... ... ... ... ... ... қола дәуріне тәс ескерткіштері
А) Атасу
В) Қанай
С) Сарыкөл
D) Тасмола
Е) Ботай
66. Алғаш ... ... кім және ... ... ... У-1У ғ.
В) Н. Бонапарт ХУ111 ғ. аяғы
С) Т.Шлиман Х1Х ғасырдың ортасы
D) А.П. Окладников
Е) А.Х. Марғұлан ХХ ... ... ... ... дәуірінің ескерткіші
А) Тәңірқазған, Бөрікқазған, Қызыл-Рысбек
В) Киілоба Яштух
С) Сатайдар, Азых
D) Ш.Уәлиханов атындағы тұрақ
Е) Тасмола
68. Қазақстанның неолит дәуіріне жататын ескерткіш
А) Сенсаул 1,2, ... ... ... ... ... ... ... Талдысай
69. Қазақстанның қола дәурінің мәдениеті
А) Андронов, Беғазы Дандыбай
В) Қима, көнешұңқыр
С) Шаянды
D) Ақкөл
70. Орталық Қазақстан ... ... ... ... ... ... Қарасай, Атасу
В) Тақылдақ, Талды
С) Қарасу, Алмалы
D) ... ... ... ... ... қола ... ... Шағалалы, Қанай
В) Ақбұлақ
С) Қаратал
D) Сарыбұлақ
Е) Асан ата
72. Жетісу сақтарының ескерткіші
A) Пазырық
В) Есіл, Бесшатыр
С) Тегіскен
D) Үйғарақ
Е) Құлоба
73. Тасмола мәдениеті кезеңдерінің өмір ... ... ... Х-1Х ғ. және ... ... ғ.
В) б.э.д. У11- У1 ғ. және б.э.д. У-У111 ғ.
С) б.э.д. У1-1У ғ. және ... 111-1 ... ... 1У-111 ғ. және ... 11- 1 ғ.
Е) б.э.д. 1 ғ. және б.э.д. 1 ғ.
74. Савромат мәдениетінің таралу аймағы
А) ... ... Урал және ... ... Шығыс Қазақстан
D) Солтүстік Казақстан
Е) Орталық Қазақстан
75. Үйсіндердің таралу аймағы
А) Шу, Талас
В) Іле өңірі
С) Оңтүстік ... ... ... ... Қазақстан
76. Үйсіндерге жататын археологиялық ескерткіш
А) Бесшатыр, Есік
В) Қапшағай, Талғар, Ақтас
С) Тегіскен, ... ... ... ... Қаңлы ескерткіштері
А) Бласағун, Қызылқала
В) Шардаралық Аөтобе, Қөлмардан
С) Тараз
D) Отырар
Е) ... ... ... ... жері
А) Шығыс Қазақстан
В) Жетісу
С) Батыс Қазақстан
D) Сырдария өңірі
Е) Солтүстік Қазақстан
79. Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық қалалары
А) Тараз, Баба-ата
В) Отырар, Сауран, Түркістан
С) ... ... ... ... ... ... кейінгі ортағасырға жататын қалалары
А) Сауран, Сығанақ, Сарақ
В) Охнум, Мерке
С) Көкмардан, ... ... ... ... ... ... ... жері
А) Шығыс Қазақстан
В) Жетісу
С) Батыс Қазақстан
D) Сырдария өңірі
Е) ... ... ... ... ... ... Тараз, Баба-Ата
В) Отырар, Сауран, Түркістан
С) Жақыслық, Талғар
D) Алмалы
Е) Ақтөбе, Құлан
83. Қазақстанның кейінгі ортағасырға жататын қалалары
А) Сауран, Сығанақ, ... ... ... ... ... ... Отырар
Е) Тараз
84. Қазақстанның қола дәуірін зерттеген ғалымдар
А) ... А.М. ... М.К. ... К.М. ... Т.Н. ... М.Е. Мерциев, С.П. Толстов
D) Х.А. Алпысбаев
Е) А.Н. Бернштам
85. Қазақстанның тас дәурін зерттеуге үлесін қосқан ғалымдар
А) А.Х. Алпысбаев, А.Т. Медоев, Ж.К. ... К.А. ... М.К. ... М.С. ... С.П. Толстов
D) А.Х. Марғұлан, А.М. Оразбаев
Е) А.Н. Бернштам, Т.Н. Сеингова
86. Үйсін дәуірі ескерткіштері
А) Чигу
В) Қараүнгір
С) Мерв
D) Самарканд
Е) Тараз
87. Алтын Орда ... ... ... ... ... ... Отырар
88. Сақ дәурінің ескерткіштері
А) Бесшатыр
В) Пазырық
С) Башадыр
D) Құлаба
Е) Шертомлық
89. Темір дәуіріне ... ... ... ... ... ... ... Пазырық
D) Кельтеминнар
Е) Туекта
90. Алтын Орданың алғашқы астанасы
А) Тараз
В) Отырар
С) Сығанақ
D) Жаңакент
Е) Сарай Бату
91. Қай жерлерде ең ... ... ... ... ... ... Азия, Африкада
Е) Иранда
92. Ежелгі тас ғасырлық тұрақтары Кавкадың қай жерлерінен табылды?
А) Туркменстанда
В) Гиссар
С) Саптанки-дар
D) ... ... Орта ... тас ... ... Аман-Кутан үңгірі
В) Жейтун
С) Парфия
D) Намазға
Е) Анау
94. Қазақстандағы жаңа тас ғасырының ескерткіштері
А) Арал маңы
В) Жейтун
С) Қараүнгір
D) Намазга
Е) ... ... ... ... Жер ... ғылым
В) Ежелгі дәуірлерді зерттейтін ғылым
С) Өнер туралы ғылым
D) ... ... ... ... жұмыстарының жерлері
А) қазба жұмыстары
В) барлау және зерттеу
С) мәдени қабаттарды ашу
D) Архитектура
Е) өнер
97. Беғазы-Дандыбай мәдениетінің ескерткіштері
А) Ақсу, Аюлы, Беғазы-дәндібай
В) ... ... ... ... ... ... және ... қола дәуірі ескерткіштері
А) Таутары, Тегіскен
В) Беғазы
С) Атасу
D) Дәндібай
Е) Елийбек
99. Оңтүстік Қазақстанның сақтарының ... ... ... ... ... ... ... Тасмола мәдениетінің аралған территориялары
А) Оңтүстік Қазақстан
В) Орталық Қазақстан
С) Шығыс Қазақстан
D) Арал ... ... ... ... ... ... Тегискен
В) Тасмола1, Нұрмабет 1
С) Айбас-Дарасы
D) Ұйғарақ
Е) Қарқаралы
102. Жазба деректер бойынша үйсіндер саны
А) 1 млн. мың
В) 630 мың
С) 500 ... ... 100 ... ... қоныстары
А) Қапшағай , Талғар
В) Атасу, Чичучел
С) Қызылеспе
D) Өтеген
Е) Ақыртас
104. Сарматтардың мәдениетінің кезеңдері
А) 10-8 ғғ. ... 4. ғ ... 5-6 ... 1 м.ж. ... ... ... қалалар
А) Созақ
В)Отырар
С) Жент, Сайрам
D) Сауран
Е) Тараз
106. Талас ... ... орта ... ... мен қоныстары.
А) Тараз, Баба-ата, Охкум.
В) Қызыл қала.
С) Аспара
D) Мерке
107. Іле өзенінің аңғарының орта ғасырлық ... ... ... ... ... Сауран
D) Мерке
E) Құлан
108. Жібек жолы бойындағы Қазақстанның орағасырлық қалалары
A) Мерке, Тараз, Сайрам
B) Охкум
C) Сауран
D) Баба-ата
E) ... ... ерте ... ... ... зерттген ғалымдар
A) Акишев, Кадырбаев
B) Байпаков К.М.
C) Сенигова Г.Н.
D)Мерциев А.А.
E) Толстов А.Н.
110. Қазақстанның жаңа тас ғасырының аралас-шаруашылықты мәдениеті
A) Шейнуп
B) Кельтеминар
C) Халаф
D) ... ... ... ... ... Бесшатыр
B) Башадыр
C) Намазга
D) Алтын депе
112. Орталық Қазақстанның ерте темір дәурінің мәдениеті
A) Атасу
B) Пазырық
C) Бесшатыр
D) Тасмола
E) Қарасұқ
113. Үйсін кезеңіне тән ... ... ... ... ... ... Ақсу
114. Орталық Азияның таулы аймағындағы тастаң жаңа кезеңінің ескерткіштері
A) Жейтун
B) Үйғарақ
C) Пазырық
D) Тиссар
E) ... ... ... ... ескерткіштері
A) Тараз
B) Отырар
C) Сығанақ
D) Сауран
E) Сарай-Бату
116. Оңтүстік Қазақстандағы сақ дәуірінің ескерткіштері
A) Есік ... ... ... ... ... Арал ... қола дәуіріне тән мәдениеті.
A) Кельтеминар.
B) Жейтун
C) Гиссар.
D) Суярган
E) ... ... ... қола ... ескерткіштері.
A) Атасу
B) Тасмола
C) Тегіскен
D) Тосты бұтақ
E) Бегазы Дәндібай.
119. Солтүстік Қазақстанның қола дәуірінің ескерткіштері.
A) Алексеевский қонысы
B) Таутары қорғандары
C) ... ... ... ... қола ... ескерткіштері.
A) Пазырық
B) Башадыр
C) Салоха
D) Куль-оба
E) Андронов
121. Орта Азиялық феодалдық дәуірінің қаласы.
A) Тоқрам қала
B) Сауран
C) Сарайшық
D) Пенджикент
E) Нисса
122. Жетіасар ... ... ... ... ... ... Отырар
E) Жент
123. Қырым скифтерінің тайпалық бекінісі.
A) Пазырық
B) Бесшатыр
C) Салоха
D) Бесшадыр
E) ... ... ... ... ... ... Өзбекстан
C) Солтүстік Ауғанстан
D) Арал маңы
E) Оңтүстік Қазақстан
125. Скифтердің “патша” қорғандары
A) Пазырық
B) Бесшатыр
C) Иссык
D) Салоха
E) Бесшадар
126. Сармат қаруының ... ... ... ... ... Сабақ ұшы
D) Найза
E) Кинжал
127. Кілем жабылған ірі қорған
A) ... ... ... ... ... ... ... орналасқан жер
A) Орталық Қазақстан
B) Шығыс Қазақстан
C) Қаратау
D) Арал ... ... Арал ... ... ... ... ... Бесшадар
D) Пазырық
E) Шірік рабад
130. Шығыс Қазақстандағы саң дәуірі ескерткіші
A) Пазырық
B) Бесшатыр
C) Тегіскен
D) Шірік-Рабад
E) Шелікті
131. Үйсіндер ... ... ... ... Қойлық
D) Чигу
E) Тараз
132. Қаңлы дәуіріне қатысты қазылған ... ... ... ... Көк ... ... Яссы
E) Тараз
133. Ежелгі түрік дәуіріне қатысты қорғандары
A) Пазырық
B) Бесшатыр
C) Кудырге
D) Есік
E) Қарасұқ
134. Мезолит ... ... ... аса ... ... Қыш ... Жебе, садақ
C) Пышақ
D) Найза ұшы
E) Гарку
135. Енисей бойы Алтай және ... қала ... ... ... мәдениеті
B) Катакомба мәдениеті
C) Андронов мәдениеті
D) Пазырық
E) Тағыр
136. Ұлы Жібек жолындағы Қазақстанның ортағасырлық қалалар
A) Мерке, ... ... ... Сауран, Сығанақ
D) Баба-ата
E) Құлан
137. Солтүстік Қазақстанның қола дәуір ескерткіштері
A) қола ... ... мен ... ... Садчиков және Алексеев қоныстары
C) Таутары қорғандары
D) Андронов
E) ... Орта ... қола ... ... ... ... ... Намазгадепе
C) Саганам мәдениетінің ескерткіштері
D) Садчиков және Алексеев ... ... Арал жәе ... ... қола дәуір ескерткіштері
A) Суарған мәдениеті
B) Қарасұқ мәдениеті
C) Тазабагьяб мәдениеті
D) Пазырық
E) ... ... тас ... зерттеген ғалымдар
A) Х.А. Алпысбаев, А.Г. Медоев
B) К.А. Акишев, М.К. Кадырбаев
C) М.С. Мерциев
D) А.Х. Марғұлан
E) К.М. Байпаков
141. Жазба деректер ... ... ... 1 млн. 650 ... 630 ... 300 ... 100 мың
E) 500 мың
142. Үйсіндер қоныстары
A) Капшагай 3
B) Талгар
C) ... ... ... ... ... ... ескерткіштері
A) Сексаул 1-2 тұрақтары
B) Заттай мәдениеті
C) Усть-Нарым ... ... ... ... тұрақтары
144. Қарахан дәуірінің астаналық ескерткіші
A) тараз
B) отырар
C) сығанақ
D) сауран
E) сарай-бату
145. ... ... сақ ... ... Есік ... ... ұйғарақ
D) шілікті
E) тегіскен
146. Арал бойының қола дәуіріне тән мәдениеті
A) Кельтеминар
B) ... ... ... ... ... ... қола ... ескерткіштері
A) Атасу
B) Тасмола
C) Тегіскен
D) Тасты Бұтақ
E) Беғазы-Дандыбай
148. Солтүстік Қазақстаның қола дәуірінің ескерткіштері
A) Алексеевский қонысы
B) Таутары қорғандары
C) Тасмола
D) Тегіскен
E) Атасу
149. ... қола ... ... ... ... ... ... Андронов
150. Оңтүстік Қазақстан және Жетісудағы қола дәуірі ескерткіштері
A) Таутары ... ... ... ... Елийбек
151. Оңтүстік Қазақстанның сақтарының ескерткіштері
A) Есік, Бесшатыр
B) Тегискен
C) Шілікті
D) Ұйғарақ
E) Пазырық
152. Тасмола мәдениетінің ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан
D) Арал Маңы
E) Батыс Қазақстан
153. Тасмола мәдениетінің ескерткіштері
A) ... ... 1, ... ... ... ... Қырым скифтердің тайпалық бөлінісі
A) Пазырық
B) Бешадыр
C) Салоха
D) Бесшатыр
E) Есік
155. Қараүңгір ескерткіші орналасқан жер
A) ... ... ... ... ... Арал маңы
E) Торғай
156. Орта Азиядағы тас дәуірі ескерткіші.
A) Аман-кутан
B) Намазға
C) Анау
D) Огди кичик
E) ... Орта ... ... ... ... ... Бухара
B) Пенджикент
C) Варахша
D) Топырақ-қала
E) Шаш
158. Хазар қаганаты тусындағы археологиялық мәдениет.
A) Сәркел
B) ... ... ... ... ... ... ... мәдениетті тайпа.
A) Майя
B) Тальтеки
C) Альтеки
D) Ирокезы
E) Инки
160. Мезолит дәүіріндегі адам ... ... ... ... ... ... ыдыс.
B) Садақ-жебе
C) Пышақ
D) Найза ұшы
E) Гарпун
161. Енисей, Алтай және Оралдағы қола дәүірі ескерткіштері.
A) ... ... ... ... ... ... Пазырық
E) Тагыр
162. Оңтүстік Сібірдің темір ғасыры.
A) Боярлық жазбалар
B) Қарасуқ мәдениеті
C) ... ... ... ... ... феодальдық мемлекет.
A) Дманиси және оның жабасы
B) Ежелгі Гандиса
C) Топырақ- қала
D) Қойқырылған қала
E) ... ... қола ... ... ... Беғазы-дандыюай
B) Кима, Комешункыр
C) Шаянды, Аккөлл
D) Иманбулак
E) Талдысай
165. Талас өңіріңдегі ортағасырлық қалалар мен ... ... Баба ата, ... ... қала
C) Аспара, мерке
D) Құлан
E) Талғар, Алматы
166. Кушан мемлекеті кезеңіне жататын қай қалаға кең ... ... ... ... ... ... Дальверзинтебе
167. Қрымдағы қала-мемлекет
A) Ольвия
B) Херсонес
C) Танайс
D) Пантикопей
E) Анапа
168. Б. д. д. 4-3 ғғ. ... ... ... ... ... ... ... Сығнак
169. Соғды мемлекетінің астанасы
A) Мерв
B) Нисса
C) Мараканда
D) Шаш
E) Пенджикент
170. Алтайдағы қола ... ... ... ... ... Тасмола
E) Есік
171. Қырымдағы скифтердің тайпалық молалары
A) Пазырық
B) Бешадыр
C) Салоха
D) Бесшатыр
E) Есік
172. Оңтүстік Сібірдің ерте темір дәуіріндегі мәдениеті
A) ... ... ... ... Есік
173. Оңтүстік Туркмениянын егіншілік мәдениеті:
A) Кельтеминар
B) Шумар
C) Халаф
D) Жейтун
E) Анау
174. Кіші Азиядағы ерте ... ... ... ... ... Намазга
D) Халаф
E) Аккад
175. Парфия мемлекетінің ескерткіштері
A) Мерв
B) Топырақ - қала
C) Мараканда
D) Нисса
E) Афрасиат
176. Орта Азиядағы Кушан дәуіріндегі ескерткіштер
A) ... ... ... ... ... ... ... қай жерден табылды ?
A) Германия
B) Қазақстан
C) Қытай
D) Америка
E) Иран
178. Орта Азиядағы жаңа тас дәуірінң ескерткіші
A) Приаралье
B) Жейтун
C) ... ... ... ... ... ... рет кім және ... қолданды?
A) Платон, 5-4 ғғ.
B) Н.Бонапарт, 8 ғасыр соны
C) Т.Шлиман 19 ғ.
D) А.П. ... А.Х. ... 20 ... ... ... ең ... кім және қашан жүргізді?
A) Царь Набонид
B) Юлий 2 ... ... ... ... Қаңлылардың ескерткіштері
A) Баласағун, Қызылқала
B) Шардаралық, Ақтобе, Көк мардан
C) Тараз
D) Бабаста
E) Отрар
182. Батыс-Түрік қағаатының орналасқан ... ... ... ... ... ... Сырдария бойы
E) Солтүстік Қазақстан
183. Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық қалалары
A) ... Баба ... ... ... ... ... ... Ақтөбе, Құлан
184. Шу өзені бойындағы ортағасырлық қалалар мен қоныстар
A) Аспара, Мерке, Құлан
B) Тараз, Баба-ата, Охкум
C) ... ... ... ... ... ... ... ортағасырлық қалалар
A) Сауран, Сығанак, Созақ
B) Охнум, Мерке
C) Көкмардан, Алтынтөбе
D) Отрар, Қайрықтөбе
E) Тараза
186. Скиф ... ... ... ... Руденко, Кызласов
C) Акышев, Грязнов
D) Киселев, Федодров-Давыдов
E) Арциховский, Кляшторный
187. Бесшатыр оболарын ашқан ғалым:
A) Аскаров
B) Акышев
C) ... ... ... ... Қазақстан экспедициясының құрылған жылы және жетекшісі
A) 930, Марғулан
B) 1972, Қадырбаев
C) 1946, ... 1955, ... 1960, ... Ә.М. ... қай ... ... ... Батыс Қазақстан, Жетісу
B) Орта Азия, Каспий бойы
C) Енисей, таулы Алтай
D) Орталық, Солтүстік Шығыс Қазаұстан
E) Жетісу, Қырғызстан
190. Қазақстандағы жеке ... ... ... ... 1946 ... 1991 ... 1980 ... 1920 ж
E) 1955 ж
191. Соңғы жылдары Қазақстан археологиясында зерттеліп ... аса ... ... ... ... ... Есік
192. Бұл атақты ескерткіш Қазақстан шекарасынын 50-60 км солтүстікте, Ресей
территориясында орналасқан
A) Берел
B) Сарайшық
C) Арқайын
D) Беғазы
E) Түгіскен
193. Қазақстан археоогиясының негізін ... ірі ... ... ... ... Есенберлин
D) Марғұлан
E) Машанов
194. Орта Азия қола дәуірін, қала өркениеттерін зерттеуші ғалым:
A) Қожабердиев
B) Ходжайов
C) ... ... ... ... ... ... ескерткіштері
A) Башадар Пазырық
B) Башадар, Ноин-Ула
C) Пазырық, Уертомлық
D) Кул-Оба. Бесшатыр
E) Есік, Гумарево
196. Тарихи ежелгі өркениетті алқап Қосөзен қайсы
A) Днепр-Днестр
B) Волга-Дон
C) ... ... ... ... Халаф мәдениеті қай өлкелерде өмір сүрген
A) Меcопaтамия
B) Қытай
C) Индия
D) Пакистан
E) Орта Аия
198. Иранның ежелгі дәуірге жататын аса ірі ... ... ... Тиринф
D) Сиалк
E) Калибанган
199. Америка өркениеттерді жайлы диффузионистік пікірді ұстағандар
A) Хейне-Гольдерн, Эхголм, Андерсон
B) Шлиман, Эхголм, ... ... ... де ... ... Андерсон, Энгельс
E) Андерсон, Коваррубиас, Массон
200. (Перу археологиясының атасы(
A) Коваррубиас
B) Эванс
C) Уле
D) Норденшельд
E) Миддендорф
201. Ағылшын ғалымы Д. Легг, орыс ... В.П. ... С. ... ... қай ... ... ... деді:
A) Месопатамия
B) Кіші Азия
C) Мысыры
D) Орта Азия
E) Сирия
202. Орыс археологиясының қалыптусына еңбек сіңірген зерттеуші
A) ... ... ... ... ... 1917-1930 жылдардың ортасы Кеңес археологиясы үшін қандай кезең болды
A) тақырып кезеңі
B) марксиситік кезеңі жаңа ғылыми жүйе қалыптаситы
C) қазбалардың жаңңа ... ... ең алаш ... ... маңызы жоқ
204. Скиф мәдениетірінің зерттеушілері
A) Артамонов, Тереножкин
B) Руденко, Кызласов
C) Акышев, Грязнов
D) Киселев, Федодров-Давыдов
E) Арциховский, Кляшторный
205. ... ... ... ... ... Акышев
C) Маргұлан
D) Максимова
E) Кадырбаев
206. Қазақстанның археологиясына үлес қосқан шығыстанушы тарихшыларды
көрсет.
А) С.С.Черников, Х.А.Алпысбаев
В) В.В.Бартольд, В.В.Радлов, П.И.Лерх
С) К.А.Ақышев, С.П.Толстов
D К.М.Байпақов, А.Г.Максимова
Е) ... ... ... ... ... ашылды?
А) 1967 ж
В) 1946 ж
С) 1978 ж
D) 1970 ж
Е) 1960 ж
208. 1862 жылы ... ... ... ... ... ... В.В.Радлов
В) А.Н.Бернштам
C) С.П.Толстов
D) С.С.Черников
E) К.А.Ақышев
209. 1867 жылы Түркістан өлкесін зерттеген белгілі шығыстанушы
A) П.И.Лерх
B) В.В.Радлов
C) С.П.Толстов
D) В.В.Бартольд
E) А.Н.Бернштам
210. Түркістан комитеті ... ... 1956 ... 1922 ... 1920 ... 1919 ж
E) 1933 ж
211. Нұра экспедициясының құрылған жылы және жетекшісі
A) 1946 ж, Ә.Х.Марғұлан
B) 1933 ж, ... 1960 ж, ... 1927 ж, ... 1934 ж, ... ... ... экспедициясының жетекшісі
A) Ә.Х.Марғаұлан
B) П.С.Рыков
C) К.А.Ақышев
D) К.Байпақов
E) А.Н.Бернштам
213. ... ( ... ... ... мустьелік тұрақты кім
зерттеді?
A) К.А.Ақышев
B) Ж.Қ.Таймағамбетов
C) Ж.Құрманқұлов
D) Х.А.Алпысбаев
E) К.Байпақов
214. З.С.Самашев басқарған археологиялық экспедиция қай жылдан бері жұмыс
істеп келеді?
A) 1960 ж
B) 1989 ... 1967 ... 1992 ... 1996 ... ... тас ... ... кезеңге бөлінеді?
A) 3
B) 2
C) 4
D) 5
E) 6
216. Шелль-ашель уақытына жататын ... ... ... ... Беласар, Бөріқазған
B) Қапшағай, Тасты, Көкмардан
C) Шабақты, Ақсу, Ақкөл
D) Шабақты, Тәңірқазған, Бөріқазған, ... ... ... Тасты
217. Қазақстан аумағындағы мезолит пен неолит заманы қай ... ... ... ІІІ ... ... ... Б.з.б. Х-IX
D) Б.з.б. V-IV
E) Б.з.б. XI-IX және ІІ мыңжылдық
218. Жаңа тас дәуірінен металдарды кеңінен пайдалануға бет алған өтпелі
дәуір.
A) ... ... ... ... ... тас ... ... Солтүстік Қазақстандағы неолиттік тұрақты көрсет.
A) Шабақты
B) Ақкөл
C) Пеньки-1
D) Тасмола
E) Бөріқазған
220. Түгіскен кесенесінің уақытын көрсет.
A) Б.з.б. IX-VIII
B) ... ... ... ... ... VII-V
E) Б.з.б. V-IV
221. Кейінгі қола кезеңіндегі ыдыстардың ерекшелігі.
A) Дөңгелек
B) Бүйірі шығыңқы және иіні дөңгелек
C) ернеуі кең
D) мойыны ұзын
E) өрнектелген
222. ... ... ... ... ... II ... І ... Б.з.б. V-IV ғғ.
C) Б.з.б. III-II ғғ.
D) Б.з.б. IV-V ... ... V-IV ... ... қағанаты қашан құрылды?
A) 650
B) 806
C) 744
D) 730
E) 950
224. Оғыздардың ... қай ... ... XI ... IX ... VII ... VIII ғ.
E) X ғ.
225. Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясының жетекшілері кімдер?
A) Ә.Х.Марғұлан
B) С.С.Черников, В.В.Радлов
C) А.Бернштам, Е.И.Агеева
D) Е.И.Агеева
E) В.В.Радлов
226. Хорезм археологиялық – ... ... ... ... ... С.П.Толстов
D) А.Н.Бернштам
E) В.В.Бартольд
227. Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы қай жерде
археологиялық зерттеу жұмысын ... ... ... ... ... Түркістанда
E) Отырарда
228. Оғыздардың астанасы.
A) Үзкент
B) Жент
C) Янгикент
D) Сығанақ
E) Сауран
229. Қыпшақтарға тән қоныстар ... ... ... ... ... Төрткүл
B) Ортау, Өтеген, Қапшағай
C) Ақсу, Беласар, Елшібек
D) Көкмардан, Бұғылы, Тасты
E) Бөріқазған, Төрткүл, Атасу
230. ... ... ... ... ... қай ... табылған?
A) Баласағұн
B) Жент
C) Фараб
D) Сайрам
E) Сығанақ
231. А.Яссауи кесенесі қай кезде салынды?
A) XVI ғ.
B) XV ғ.басы
C) XIV ... X ... XI ... ... ... ... қандай?
A) Беті тегіс
B) топырақ үйіндісі бар
C) үйіндісі жоқ
D) ... ... ... ... әдісті көрсет.
A) авиабарлау, химиялық анализ
B) химиялық анализ
C) синтез
D) қазу
E) барлау
234. ... ... ... ... ... ... С.С.Черников
B) Х.А.Алпысбаев
C) В.С.Сорокин
D) А.Н.Бернштам
E) Г.Б.Зданович
235. Арыстанбаб кесенесі қашан тұрғызылды?
A) XIV ғ.соңы –XV ғ.басы
B) XV ғ,басы
C) XVI ... X ... IX ... ... Қазақстан археологиялық экспедициясының басшысы кім?
A) В.В.Радлов
B) Х.А.Алпысбаев
C) С.С.Черников
D) С.П.Толстов
E) К.М.Байпақов
237. Оңтүстік Қазақстанның ортағасырлық қалалары.
A) Тараз, Баба ата
B) Отырар, Сауран, ... ... ... Алмалық, Жент
E) Ақтөбе, Құлан, Мерке
238. Қазақстан қола дәуірін зерттеген ... ... ... ... ... ... ... К.М.Байпақов
E) Т.Н.Сенигова
239. Батыс Түрік қағанаты орналасқан жер.
A) Шығыс Қазақстан
B) Жетісу
C) ... ... ... ... ... ... ... кейінгі ортағасырға жататын қалары.
A) Сауран, Сығанақ, Сайрам
B) Оксус, Мерке
C) Мерке, Құлан, ... ... ... ... Үзкент, Тараз
241. Қазақстанның тас дәуірін зерттеуге үлес ... ... ... А.Т.Медоев, Ж.К.Таймағамбетов
B) К.А.Ақышев, Т.Н.Сенигова
C) М.К.Қадырбаев, С.П.Толстов
D) Ә.Х.Марғұлан, А.М.Оразбаев
E) К.М.Байпақов, А.Т.Медоев
242. К.А.Ақышев басқарған Іле археологиялық экспедициясы қай ... 1956 ... 1973 ... 1969 ... 1982 ... 1954 ж
243. Қаратаудағы ежелгі палеолиттік тұрақты тапқан археолог.
A) Х.Ә.Алпысбаев
B) Ә.Х.Марғұлан
C) С.П.Толстов
D) М.К.Қадырбаев
E) А.Н.Бернштам
244. Отырар археологиялық экспедициясы қай жылы ... 1963 ... 1972 ... 1966 ... 1972 ... 1964 ж
245. Энеолит дәуірінің қонысын көрсет.
A) Атасу
B) Ботай
C) Берел
D) Көкмардан
E) Қосмола
246. Беғазы-дәндібай мәдениеті қола дәуірінің қай ... ... ... ... ... ортаңғы
E) атасу
247. 1933 жылы Нұра экспедициясы қай аймаққа археологиялық зерттеу
жұмыстарын жүргізді?
A) Орталық Қазақстан
B) Шығыс ... ... ... ... ... ... Қазақстан археологиялық картасы қай жылы шықты?
A) 1946 ж
B) 1963 ж
C) 1933 ж
D) 1960 ж
E) 1992 ... ... ... ... ... кезеңін көрсет.
A) Нұра және Атасу
B) алакөл және петровск
C) қанай және бөкен
D) трушниковский және алакөл
E) малокрасноярский және қанай
250. ... рет ... ... ... ... ... ... зерттеуші.
A) С.П.Толстов
B) В.В.Радлов
C) С.А.Теплоухов
D) Б.А.Андрианов
E) М.П.Грязнов
251. Б.з.б. ІІ ... ... ... ... мен ... мекендеген
тайпалардың мәдениеті.
A) Суслов
B) прохоров
C) андронов
D) ботай
E) тасмола
252. Қола дәуірінің мерзімдік шегін көрсет.
A) Б.з.д. II-I мыңжылдық
B) б.з.б. II ... ... III ... б.з.б XI ғ.
Е) б.з.б XIV ғ.
253. Ерте тас ... ... ... ... олдувэй
B) ашель
C) кельтеминар
D) мустье
E) мадлен
254. Андронов мәдениетінің атасу кезеңіне тән ... ... ... ... ... Ақшатау, Шілікті, Қосағыл
C) Ботақара, Берел, Тасты
D) Қанаттас, Есік, Тасмола
E) Саңғыру ІІ, Айшырақ, Беласар
255. ... ... ... ... кім ... А.Я.Тугаринов
B) С.А.Теплоухов
C) М.П.Грязнов
D) Б.Н.Бернштам
E) С.С.Черников
256. Беғазы-дәндібай мәдениетінің ашылған жері.
A) ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстан
257. Сақтар қаншаға бөлінеді?
A) 4
B) 2
C) 5
D) 6
E) 3
258. Савроматтардың негізіг отаны
A) Сыр бойы
B) Жетісу
C) Орал,Еділ далалары
D) ... ... ... ... ... ... қандай материалдармен қапталған?
A) таспен
B) қайың ағашымен
C) ағаш және қамыспен
D) тас қабырғалар
E) ... Шу ... ... ... ... ... ... Ақтас
D) Беласар
E) Талғар
261. Үйсіндерге тән оба.
A) Тасты
B) Елшібек
C) Теңлік
D) Бұғылы
E) Қашыр
262. Әйел бейнесіндегі жарты ай суреті салынған қола ... қай ... ... Сауран
C) Сығанақ
D) Отырар
E) Сайрам
263. Қол шапқы қашан жасалды?
A) Неолитте
B) мезолитте
C) ерте палеолит
D) энеолите
E) қола дәуірінде
264. Андронов тайпаларының бас ... ... ... ... ... ... ... қалалардың ең ескі тұрағы.
A) Арқайым
B) Талхиз
C) Құлан
D) ... ... ... ... ... қала ... ... қорғаныс құрылысы бар бөлік.
A) рабад
B) цитадель
C) арк
D) шахристан
E) ғимарат
267. Ортағасырлық қаланың кедейлер тұратын бөлігі.
A) цитадель
B) рабад
C) шахристан
D) ... ... ... ... қай ... «Ақ өзен бойындағы қала» деп атады?
A) Жент
B) Сығанақ
C) Испиджаб
D) Суяб
E) Сауран
269. Сарматтардың шаруашылығының негізгі ... ... ... мал шаруашылығы
C) бақташылық
D) балық аулау
E) терімшілік
270. Қаңлы тайпалық бірлестігінің территориясы.
A) Батыс Қазақстан
B) Шығыс Қазақстан
C) Оңтүстік Қазақстан
D) Орталық ... ... ... сақ ... б.з.б. ІІ ғасырда Орталық Азиядан келіп
қоныстанған тайпа.
A) қаңлы
B) үйсін
C) ғұн
D) ... ... Сақ ... ... ... ... ... қай жылы ашты?
A) 1969 ж
B) 1958 ж
C) 1973 ... 1965 ... 1990 ... ... ... ірі ... орталығы болған қала.
A) Тараз
B) Түркістан
C) Құлан
D) Аспара
E) Алмалы
274. Түркеш қағанатының астанасы.
A) Мерв
B) Суяб
C) Аспара
D) ... ... ... ... қай ... ... Сыр ... Оңтүстік Қазақстан
C) Жетісу
D) Қызылорда
E) Оңтүстік Қазақстан
276. Андронов мәдениетінің қанша тұрағы табылған?
A) 30
B) 64
C) 50
D) 45
E) 20
277. ... ... ... ... қай ... ... Арқайым
B) Қостанай
C) Орал
D) Ачинск
E) Чигучен
278. Алғашқы тастан ... ... ... ... ... чоппер
C) дротик
D) бумеранг
E) пышақ
279. Үйсіндердің жоғары билеушісінің титулы.
A) шанью
B) патша
C) хан
D) билеуші
Е) гуньмо
280. Оғыз ... ... ... ... ... яғбу
E) патша
281. Сарматтар қай өңірде өмір сүрген?
A) Жетісу
B) Батыс Қазақстан
C) Орталық Қазақстан
D) Сыр бойы
E) Солтүстік Қазақстан
282. ... ... ... аймағындағы жаңа тас кезеңінің ескерткіші.
A) Жейтун
B) Ұйғарақ
C) Пазырық
D) ... ... ... ... жері.
A) Германия
B) Кения
C) Франция
D) Қытай
E) Ява
284. 1958 жылы Оңтүстік Қазақстанда тас ... ... ... ... ... Алпысбаев
C) Байпақов
D) Марғұлан
E) Медоев
285. Археологтар 15 мыңға жуық заттар жинаған ежелгі адамдар тұрағы.
A) Қарасу
B) Атасу
C) Алакөл
D) Беласар
E) Бөріқазған
286. Шығыс ... қола ... тән ... ... ... ... Қанай
E) Бұғылы
287. Атасу тұрағы қай дәуірге тән ?
A) палеолит
B) темір
C) қола
D) неолит
E) мезолит
288. Моңғолдарға ұзақ қарсылық көрсеткен қала.
A) Сауран
B) ... ... ... ... VI-VIII ғғ. ... жер асты ... қай ... табылды?
A) Түркістан
B) Сығанақ
C) Баласағұн
D) Испиджаб
E) Құлан
290. Кроманьон адамының ... ... ... ... ... ... ... Азия
291. Жер бетіндегі ежелгі адам.
A) синантроп
B) питекантроп
C) епті адам
D) неандерталь
E) кроманьон
292. Шабақты ... қай ... ... ерте палеолит
B) энеолит
C) неолит
D) мезолит
E) қола
293. «Алтын ... қай ... ... ... V-IV ... ... ғғ.
C) Б.з.б.II-I ғғ.
D) Б.з.б.V-VI ғғ.
E) Б.з.б.III ғғ.
294. Қарлұқтар тұсында Шу мен ... ... ... ... ... Қойлық
B) Тараз
C) Баласағұн
D) Испиджаб
E) Жент
295. Тас дәуірінің Мұзбел ескерткіші қай аймақтан табылды?
A) Шығыс ... ... ... ... ... Қазақстан
E) Солтүстік Қазақстан
296. Неандертальдық баланың бет әлпетін қалпына келтірген ... ... ... Андрианов
D) Грязнов
E) Толстов
297. Сақтардың билеушісі
A) Дарий
B) Кир
C) ... ... ... Орта ... ... ... ескерткіш.
A) Топыраққала
B) Афрасиаб
C) Нисса
D) Пенджикент
E) Варахша
299. XVIII-XVғғ. І жартысында Оңтүстік Қазақстандағы қалалар саны қанша
болды?
A) 16
B) 22
C) 34
D) 18
E) 31
300. XIII ғ. ... ғ. бас ... ... ... қай қаладан қазылды?
A) Баласағұн
B) Сауран
C) Сайрам
D) Отырар
E) Сығанақ
Баға қою ... курс ... ... баға ... ... ... төмендегі бағытта бағаланады:
- үй жұмысы (жоғары балл - ... ... ... ... балл - 20)
- аралық бақылау (жоғары балл - 30)
- қорытынды емтихан (жоғары балл - ... ... ... ... ... бағалау жүйесі
|Әріп |Балдың ... ... ... ... | |бағалау ... ... | |
| |і | | ... |4.0 |95-100|Өте жақсы ... |3.67 |90-94 | ... |3.33 |85-89 ... |
|B |3.0 |80-84 | ... |2.67 |75-79 | ... |2.33 |70-74 ... |
|C |2.0 |65-69 | ... |1.67 |60-64 | ... |1.33 |55-59 | |
|D |1.0 |50-54 | |
|F |0 |0-49 ... ... курсынан тапсырылған емтихан
бойынша рейтинг балдарын
қорытындылау
|Студент жауаптарын|Балдар |Бағалар |
|% ... ... | | ... |37-40 ... ... ... |31-36 |4(жақсы) ... |20-30 ... ... |0-19 ... бойынша
қорытынды баға
|Студенттердің жалпы |Бағалар ... | ... | ... ... жақсы) ... ... ... ... ... ... |
Курс саясаты
Студенттердің сабаққа қатысулары қатал қадағаланады. Сабаққа ... ... баға ... ... ... ... Сабақты
жібермей, белсенді қатысудың салдары бағалау үрдісінде орын табады.
Сабаққа кешігуге болмайды.
Студент сабақ барысында ұялы ... ... ... ... тапсырмаларды уақытылы орындауға міндетті.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 104 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Экологиялық білім және тәрбие бағыттары44 бет
Бағалы қағаздар портфелін құрастырудың негіздері45 бет
Бейнелеу өнерінің саласы композиция пәнінен бақылау жұмысын орындау әдістемесі30 бет
Бұрғылау сұйықтары14 бет
Геодезияның даму тарихы жайлы10 бет
Кәсіптік білімнің электрондық оқулықтарын құрастырудың функционалдық – модульдік технологиясы45 бет
Сот сараптамасы бойынша есептер152 бет
СУБД Access-те деректер базасын құру және оны өңдеу9 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Ағылшын тілінде сұраулы сөйлемдерді оқытудың лингвистикалық негіздері57 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь