Дебиторлық берешектер есебі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4

1 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТЕР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ ЖӘНЕ ҰЙЫМНЫҢ ТЕХНИКО . ЭКОНОМИКАЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ ...
7
1.1 Дебиторлық берешектің экономикалық мәні, маңызы және түрлері ... ... . 7
1.2 «Казхром»ТҰК» АҚ бухгалтерлік есебін ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... .. 11
1.3 «Казхром»ТҰК» АҚ көрсеткіштеріне технико . экономикалық сипаттама ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
18

2 «КАЗХРОМ» ТҰК» АҚ ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТЕР ЕСЕБІ ... ... ... ... ... 28
2.1 Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер борышының есебі ... ... ... ... ... 28
2.2 Есеп беруге тиіс тұлғалардың есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 36
2.3 Өзге де дебиторлық берешектер есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 46

3 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТІ АУДИТОРЛЫҚ ТЕКСЕРУ ӘДІСТЕМЕСІ ЖӘНЕ ТАЛДАУЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
53
3.1 Дебиторлық берешек талдауы негізінде ішкі аудит бағдарламасын жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
53
3.2 Дебиторлық берешектің ішкі аудиті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 62
3.3 Бағдарлама негізінде дебиторлық берешектер есебін жетілдіру жолдары 72

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 78

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 81

ҚОСЫМШАЛАР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 83
Зерттеу мәселесінің өзектілігі. Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға енуі объективті түрде ақпараттық нарықтың құрылуын талап етеді. Көптеген дамыған елдерде ақпараттық нарық материалдық өндіріс пен қызмет көрсету салаларын нәтижелі түрде қамтамасыз етіп отыр. Ақпарат қазіргі кезде ұлттық стратегиялық ресурстың бір түріне айналды, және де ол айрықша тауар ретінде жалпы ұлттық өнімнің айрылмас бөлігі бола тұра, ақпараттық өнімдер мен қызметтер нарығында өз сұранысы мен ұсынысына ие.
Қазақстан Республикасы экономикасының ақпараттық аспектісінің қызмет етуі мен дамуы уақыт өте келе аса маңызды орын алуда, сондықтан экономиканың барлық нақты жағдайларын ақпараттық кеңістікте жариялау арқылы, оны Қазақстан Республикасының барлық ресурстарының тиімді әсерлесуін қамтамасыз ететін ғылымға негізделген ақпараттық технология- лардың көмегімен басқаруға мүмкіндік береді.
Көптеген кәсіпорындар нарықтық жағдайда ақпаратты кез келген мүлік секілді сақтауды, қорғауды және пайдалануды талап ететін бағалы ресурс ретінде қарастырады. Өндірістік және шаруашылық қызметті басқаруға қажетті ақпарат алу мақсатында кәсіпорын бухгалтерлік ақпараттық жүйесін құрады.
Бухгалтерлік есептегі ақпараттық жүйе - бұл экономикалық объектті бас- қаруға қажетті ақпаратты жинау, сақтау, жаңарту, өңдеу, қайта өңдеу және оны сыртқа шығару жүйесі.
Бухгалтерлік есептегі ақпараттық жүйесінің қазіргі нарығы өте үлкен қарқынмен дамуда. Оның даму тенденциясын келесідей факторлар арқылы айқындауға болады.
Біріншісі - Қазақстан Республикасының экономикалық басқару құрылым- дарын қайта құрумен және қайта ұйымдастырумен, яғни көптеген шағын кәсіп- орындардың, фирмалардың және әр түрлі мүлік нысанындағы банктердің пайда болуымен байланысты.
Екіншісі - барлық есеп саясатының, есеп әдістемелері мен әдістерінің өзгеруіне алып келген халықаралық есеп талаптарына сай, Қазақстан Респуб- ликасының Бухгалтерлік есеп стандарттарының жасалуы мен енгізілуіне байла- нысты.
Үшіншісі - бұл қарқынды түрде дербес компьютерлер мен программалық өнімдердің сырттан әкелінуі.
Төртіншісі - бұл телекоммуникация құралдарын пайдалану арқылы тех-никалық және программалық - ақпараттық платформалардың енгізілуіне негіз- делген жаңа ақпараттық технологиялардың пайда болуы.
Өндірістің күрт төмендеуі, халық шаруашылығының жекелеген салала-рының жабылуы Қазақстанда инфляция өсімі, жұмыссыздық, ал ең бастысы шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында нарықтық байланыстарының тұрақсыздығы, олардың қаржылық жағдайының нашарлауына алып келді.
Зерттеу мәселесінің өзектілігі. Қазақстан экономикасының нарықтық қатынастарға енуі объективті түрде ақпараттық нарықтың құрылуын талап етеді. Көптеген дамыған елдерде ақпараттық нарық материалдық өндіріс пен қызмет көрсету салаларын нәтижелі түрде қамтамасыз етіп отыр. Ақпарат қазіргі кезде ұлттық стратегиялық ресурстың бір түріне айналды, және де ол айрықша тауар ретінде жалпы ұлттық өнімнің айрылмас бөлігі бола тұра, ақпараттық өнімдер мен қызметтер нарығында өз сұранысы мен ұсынысына ие.
Қазақстан Республикасы экономикасының ақпараттық аспектісінің қызмет етуі мен дамуы уақыт өте келе аса маңызды орын алуда, сондықтан экономиканың барлық нақты жағдайларын ақпараттық кеңістікте жариялау арқылы, оны Қазақстан Республикасының барлық ресурстарының тиімді әсерлесуін қамтамасыз ететін ғылымға негізделген ақпараттық технология- лардың көмегімен басқаруға мүмкіндік береді.
Көптеген кәсіпорындар нарықтық жағдайда ақпаратты кез келген мүлік секілді сақтауды, қорғауды және пайдалануды талап ететін бағалы ресурс ретінде қарастырады. Өндірістік және шаруашылық қызметті басқаруға қажетті ақпарат алу мақсатында кәсіпорын бухгалтерлік ақпараттық жүйесін құрады.
Бухгалтерлік есептегі ақпараттық жүйе - бұл экономикалық объектті бас- қаруға қажетті ақпаратты жинау, сақтау, жаңарту, өңдеу, қайта өңдеу және оны сыртқа шығару жүйесі.
Бухгалтерлік есептегі ақпараттық жүйесінің қазіргі нарығы өте үлкен қарқынмен дамуда. Оның даму тенденциясын келесідей факторлар арқылы айқындауға болады.
Біріншісі - Қазақстан Республикасының экономикалық басқару құрылым- дарын қайта құрумен және қайта ұйымдастырумен, яғни көптеген шағын кәсіп- орындардың, фирмалардың және әр түрлі мүлік нысанындағы банктердің пайда болуымен байланысты.
Екіншісі - барлық есеп саясатының, есеп әдістемелері мен әдістерінің өзгеруіне алып келген халықаралық есеп талаптарына сай, Қазақстан Респуб- ликасының Бухгалтерлік есеп стандарттарының жасалуы мен енгізілуіне байла- нысты.
Үшіншісі - бұл қарқынды түрде дербес компьютерлер мен программалық өнімдердің сырттан әкелінуі.
Төртіншісі - бұл телекоммуникация құралдарын пайдалану арқылы тех-никалық және программалық - ақпараттық платформалардың енгізілуіне негіз- делген жаңа ақпараттық технологиялардың пайда болуы.
Өндірістің күрт төмендеуі, халық шаруашылығының жекелеген салала-рының жабылуы Қазақстанда инфляция өсімі, жұмыссыздық, ал ең бастысы шаруашылық жүргізуші субъектілер арасында нарықтық байланыстарының тұрақсыздығы, олардың қаржылық жағдайының нашарлауына алып келді.
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ.................................................................|4 |
|................................................. | |
| | |
|1 ... ... ... ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ ЖӘНЕ ҰЙЫМНЫҢ | ... - ... ... |7 ... ... берешектің экономикалық мәні, маңызы және |7 ... | ... ... АҚ ... ... |11 ... | ... «Казхром»ТҰК» АҚ көрсеткіштеріне технико - экономикалық | ... ... | |
| | |
|2 ... ТҰК» АҚ ... ... ... |28 ... Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер борышының |28 ... | ... Есеп ... тиіс тұлғалардың |36 ... | ... Өзге де ... ... |46 ... | |
| | |
|3 ... ... ... ... ... ЖӘНЕ | ... ... | ... ... ... ... ... ішкі аудит бағдарламасын | ... ... | ... ... ... ішкі |62 ... | ... ... ... дебиторлық берешектер есебін жетілдіру жолдары |72 |
| | ... ... | |
| | ... |81 ... ... | |
| | ... ... | ... ... ... Қазақстан экономикасының нарықтық
қатынастарға енуі объективті түрде ақпараттық нарықтың ... ... ... дамыған елдерде ақпараттық нарық материалдық өндіріс пен
қызмет көрсету салаларын ... ... ... етіп отыр. Ақпарат
қазіргі кезде ұлттық стратегиялық ресурстың бір түріне айналды, және де ... ... ... жалпы ұлттық өнімнің айрылмас бөлігі бола ... ... мен ... ... өз сұранысы мен ұсынысына ие.
Қазақстан Республикасы экономикасының ақпараттық аспектісінің қызмет
етуі мен ... ... өте келе аса ... орын алуда, сондықтан
экономиканың барлық ... ... ... ... жариялау
арқылы, оны Қазақстан Республикасының барлық ресурстарының ... ... ... ... негізделген ақпараттық технология-
лардың көмегімен басқаруға мүмкіндік береді.
Көптеген кәсіпорындар нарықтық жағдайда ... кез ... ... ... ... және пайдалануды талап ететін бағалы ресурс
ретінде қарастырады. Өндірістік және ... ... ... ... алу ... ... бухгалтерлік ақпараттық жүйесін құрады.
Бухгалтерлік есептегі ақпараттық жүйе - бұл экономикалық объектті бас-
қаруға қажетті ақпаратты ... ... ... ... ... ... және
оны сыртқа шығару жүйесі.
Бухгалтерлік есептегі ақпараттық жүйесінің қазіргі ... өте ... ... Оның даму ... келесідей факторлар арқылы
айқындауға болады.
Біріншісі - Қазақстан Республикасының экономикалық басқару құрылым-
дарын қайта құрумен және ... ... яғни ... ... ... ... және әр түрлі мүлік нысанындағы банктердің пайда
болуымен байланысты.
Екіншісі - барлық есеп саясатының, есеп әдістемелері мен ... алып ... ... есеп талаптарына сай, Қазақстан Респуб-
ликасының Бухгалтерлік есеп стандарттарының жасалуы мен енгізілуіне байла-
нысты.
Үшіншісі - бұл ... ... ... ... мен программалық
өнімдердің сырттан әкелінуі.
Төртіншісі - бұл телекоммуникация құралдарын пайдалану арқылы тех-
никалық және ... - ... ... ... ... жаңа ... технологиялардың пайда болуы.
Өндірістің күрт төмендеуі, халық шаруашылығының жекелеген салала-рының
жабылуы ... ... ... ... ал ең ... ... субъектілер арасында нарықтық байланыстарының ... ... ... ... алып ... таңда барлық шаруашылықтардың есеп айырысу - ... ... ... ... ... ең ... болып тұрған сұрақ
бұл шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... - ... есебі.
Дебиторлық берешек шаруашылық жүргізуші субъекті активінің маңыз-ды
бөлігі болып ... Ал ... ... ... ұйым балансының
қазіргі құрылымында ол бөлімдердің біріншісінде де, екіншісінде де орын ... ... - бұл ... ... ... нарықтық эконо-
микадағы шаруашылық жүргізуші субъектінің расымен де өзекті ... ... ... ... оның ... құрылымы мен са-пасы,
және де ұлғаюы немесе азаюының интенсивтілігі ағымдағы активтерге салынған
капиталдың ... ... әсер ... Бұдан туындайтыны ұйымның
қаржылық жағдайына да ... ... ... ... ... ... меншіктік айналым қатысу-
шылары шаруашылық операцияларды жүргізу ... ... ... ... ... ... қана ... онымен қоса кіріс аламыз деп жорамал-
дайды.
Алайда тәжірибеде, әсіресе ... ... көшу мен ... тө-
мендеуі жағдайында сирек емес, нақтырақ айтатын болсақ әрдайым әр ... ... ... ұйым ... өз қарыздарын қайтара алмайды.
Дебиторлық берешектер көптеген айларға, кейде ... ... ... ... берешектер өсімі ұйымдардың ... ... ал кей ... ... әкеледі.
Айналыс құралдарының, ал дәлірек айналым қорларының бөлігі болған-
дықтан дебиторлық берешек, әсіресе өтелмей «тұрып қалған» ... ... ... тез ... және сол ... ұйым ... азай-
тады.
Сондықтан қазіргі таңда шешімі шаруашылық жүргізуші ... ... ... ... ... ... ... мыналар болып та-
былады:
1) Дебиторлық берешектер есебінің дұрыс ұйымдастырылуы
2) Дебиторлық берешектер талдауы. ... ... ... өсімі
және өтелмей «тұрып қалған» берешекке бағытталған ... ... ... ... ... әсер ететін факторларды анықтауға бағытталуы ке-
рек.
Дебиторлық берешектер есебі, ішкі аудиті мен талдауы тақырыбын ... ... ... ... ... ұйым ... қозғалғыш және тез
іске асырылатын қатарына жатады;
Екіншіден, дебиторлық берешектер жалпылама және кең таралған ... ... ... қозғалғыштығы мен олар бойынша
операциялардың кең таралғандығы субъектінің кәсіпкерлік қызметтегі бұл ... әр ... ... бұзушылықтар және қызмет бабын асыра пайдалану көзқара-
сынан әлсіз қылдырады.
Төртіншіден, ... ... жүйе ... ... қамтитын
кірістер мен шығындардың айналымдылығына әсер етеді.
Жоғарыда айтылғандар зерттеу жұмысының өзектілігін дәлелдейді.
Дипломдық жұмыстың мақсаты - ... ... ... есе-бі,
ішкі аудиті мен талдауының ерекшеліктерін ашып көрсету және ... ... ... ... ... ... ... шешу
керек:
- дебиторлық берешек есебінің теориялық аспектілерін ашу;
- ұйымдағы ... ... ... және ... ... ерекшеліктерін қарастыру;
- дебиторлық берешектер талдауын жүргізу;
- дебиторлармен есеп айырысудың жетілдіру жолдарын анықтау.
Бірінші бөлімде дебиторлық берешектер есебінің теориялық ... ... ... ... ... ... ... АҚ дебиторлық берешектер есебін жүргізуге
арналған.
Үшінші бөлімде ... ... ... мен ... ... берешектердің есебі, ішкі аудиті мен талдауын зерттеудің
практикалық мәнділігі алынған ... ... АҚ ... ... ... ... ойластыруда қолдану ұсынылады.
1 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТЕР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІСІ ЖӘНЕ ҰЙЫМНЫҢ
ТЕХНИКО - ... ... ... ... ... ... маңызы және түрлері
Дебиторлық берешек ұйымның қарызды өтеуді талап ету құқығын білді-
реді. Азаматтық заңнамаға ... ... пен ... ... ... ... са-
тып алу және ҚР Азаматтық кодексінің 7 бабымен ... өзге ... ... ... - шарт және ... өзге ... ... мүмкін. ҚР Азаматтық кодексі 16 бөлімінің жағдайлармен сәйкес «Мін-
деттеме ... орай бір жақ ... ... ... (кредитор) пайдасына
белгілі бір әрекет жасауға міндетті: мүлікті өткізу, жұмыс орындау, ... және ... ... берешек деп осы ұйым алдында ақшалай формада көрсе-тілген
жекелеген ... ... және өзге ... ... ... ... қалыпты жағдайда тауар, өнім, ... ... ... ... операцияны іске асыру нәтижесінде ту-
ындайды [2].
Ұйым балансында ... ... бар ... ... ... ... саналады. Баланс валютасы өскенде олар бір уақытта ұйым қызметінің
өтімділік, тәуелсіздік және ... ... ... ... ... берешекті уақытылы алу - ұйымның жағымды қаржылық жағдайын
қамтамасыз ететін қажетті ... ... ... ... ... ... қаржы-лық
есептілік элементтерінің бірі – активті білдіреді. «Қаржылық есептілікті да-
йындау мен ... ... ... ... ... ... активтер субъектімен иелену құқығын қоса алғанда ... ... Ұйым ... ... ... ... және ... бар мүліктік емес субъект құқығы болып табылады [3].
ҚР «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» Заңының ... ... ... ... - бұл қаржылық есептілікте активтердің мо-
йындалуы және танылуы үшін ақшалай соманы анықтау әдісі [4].
Кәсіпкерлік қызмет саласында дебиторлық берешек ... ... ... ... рөл ... есте ... қажет.
Дебиторлық берешек өзінің мәні жағынан 2 айтарлықтай қасиетке ие:
- бір жағынан дебитор үшін - ол тегін қаржы көзі;
- басқа ... ... үшін - бұл оның өнім ... ... ... ... ... таратылымы нарығының кеңею мүмкіндігі.
Үшінші аспект негізінен айтылмайды - бұл «өзара қарыз» схемасы ... ... ... кейінге қалдырылуы.
Алынуға тиісті шоттар бойынша ... ... ... ... ... ... ... - есептеу қағидатымен түсіндірі-
леді. Қағидатқа сай табыс деп төлем алынған кез ... ... ... құқық
пайда болған кез саналады. ҚР Азаматтық кодексінің 1бөлім, 178 бабына
сәйкес ... ... ... жалпы мерзімі үш жыл болып белгіленген. Үш жыл
өтісі-мен бухгалтерлік есепте тұрған ұзақ ... ... ... ... және екі жыл ... ... тыс ... жүргізуге
бола-ды.
Дебиторлық берешек бухгалтерлік есепте әр түрлі себептерден ... ... ... ... ретінде көрініс табатын бухгалтерлік көрсеткіш болып
табылады. ... сай бұл ... ... ... ... ... және жұмыстың орындалуымен байланысты жүргізілген қаржы -шаруашылық
операцияның ... ... ... ... және жеке ... мен қарыздарынан туындайды [5].
Бухгалтерік есептің синтетикалық шоттар ... ... ... екі ... ... 1200 ... мерзімді дебиторлық берешек»,
2100 «Ұзақ мерзімді ... ... ... есеп жүйесінің ҚЕХС
көшуіне байланысты шоттардың ... ... ... ... азаю
принципі бойынша құрастырылғандықтан, бұл екі бөлімше арасында айырма-шылық
бар. Дебиторлық берешек қысқа ... ... ... толықтай кіреді,
егер бір жыл ішінде алынбаған сома ... ... ... бір ... аса
ұзақ мерзімді активтер құрамында тұрған дебиторлық берешек ... ... ... бабына қосуға болады [6].
Сонымен, бухгалтерлік баланста дебиторлық берешек қалыптасу ... екі ... ... қысқа мерзімді, яғни бұл бойынша төлем есеп беру уақытынан кейін он
екі ай ішінде ... ұзақ ... бұл ... ... ... есеп беру ... ... он
екі айдан аса мерзімде күтіледі.
Дебиторлық берешек көлемі әр түрлі бағыттағы факторлармен анықтала-ды.
Шартты түрде бұл ... ішкі және ... деп ... болады.
Сыртқы факторларға жатқызу керек:
- елдегі экономикалық жағдай - өндірістің төмендеуі, әрине, дебиторлық
берешек көлемін арттырады;
- елдегі есеп ... ... ... - төлемеу кризисі сөзсіз деби-
торлық ... ... алып ... ҰБ ақша - ... ... тиімділігі, өйткені эмиссияны шектеу «ақ-
шалай аштыққа» алып ... ... ... ... ... есеп айы-
рысуды қиындатады;
- елдегі инфляция деңгейі, жоғары инфляция деңгейінде көптеген ... ... ... ... себебі неғұрлым кеш төлесең, соғұрлым
оның сомасы азаяды деген қағиданы басшылыққа ... өнім түрі - егер бұл ... өнім ... онда ... ... ... әділ шарттандырылған;
- нарық сыйымдылығы және оның алуан түрлілік дәрежесі, нарықтың шағын
сыйымдылығында және өнімнің осы түрінің алуан түрлілік ... ... ... оны ... қиындықтар туындайды, өз кезегінде бұл
дебиторлық берешектің өсуіне алып келеді.
Ішкі факторлар:
- ... ... ... ... ... ... ұсынудың мерзімі мен
шарттары орнатылуының экономикалық дұрыстығын, тұтынушылардың несие
қабілеттілігі мен төлем ... ... әділ ... ... ... төлеушілерге жеңілдіктерді ұсынуды орынды
үйлестіру, дебиторлық берешек өсіміне тәжірибелік ... бар ... ... ... ... ... несиелеудің мерзімі
мен шарттарының дұрыс емес ... ... ... ... жеңілдікті ұсынбау, өзге қатерлердің есебін жүргізбеу
дебиторлық берешектің қарқынды өсуіне алып келеді;
- дебиторлық берешекті бақылау жүйесінің болуы;
- ... ... ... ... ... компания
менеджментінің кәсіби және іскерлік қасиеттері;
- өзге факторлар.
Сыртқы факторлар ұйым қызметінің ұйымдастырылуына ... ... ... ... ... аз ... ... жағдайда мүмкін емес.
Ішкі факторлар тұтастай және толығымен ... ... ... ... дебиторлық берешекті басқару өнерін
меңгергендігімен байланысты.
Қысқа мерзімді дебиторлық берешек - бұл ағымдағы активтердің элемен-
ті, яғни ... ... ... ... жеке ... ... тиесілі
қарыздарының сомасы. Негізінен дебиторлық берешектің артуы ұйым айналы-
мынан қаржы құралдарының алынуын білдіреді.
Бухгалтерлік баланс ... ... ... ... дебиторлық берешек
келесі түрлерге бөлінеді:
- сатып алушылар мен тапсырысшылардың ... ... ... ... ... ... мерзімді дебиторлық берешегі;
- қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың қысқа мерзімді деби-торлық
берешегі;
- ... мен ... ... ... ... дебиторлық
берешегі;
- қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық берешегі;
- жалдау бойынша қысқа мерзімді дебиторлық берешек;
- алуға ... ... ... өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек;
- күмәнді талаптар бойынша резерв.
Дебиторлық берешектер - ол ... ... ... ... ... жеке ... ... сәйкесінше халықаралық ... ... есеп ... ... сатып
алушылардан түсетін ... деп ... ... ... ... болып табылады. Ол заңдық
құқықтармен және ... ету ... ... салынған алдағы кезең экономикалық табысы - бұл ... ... ақша - ... ... тура және ... ... ... берешектер - бұл алдағы кезеңнің экономикалық та-
быстары, ... ... және ... құқықтары бар, иелік
ету ... ... ... ... ... ... ... алғанда, көп жерінде шетелдік ... ... ... ... есеп ... ... ... ұқсас
дебиторлық берешектер үш әсерлі сипаттамаға ие:
- ол алдағы кезең ... ... ақша - ... ... ту-
ра және жанама тәсілмен құру;
- активтер ресурстар ретінде көрсетіледі, оларды ұйым ... ... алу ... ... ... қызметке заңның
болуы немесе оларды алуға заңдық ... болу ... ... ... ... ... ... дебиторлық бе-
решек қалыптасады. Сату - сатып алу туралы келісімшарт алдағы кезең табыс-
тарын анықтауға мүмкіндік ... ... егер ... ... ... ... жабу үшін ... соманы салмаса, нарықтық құнмен бекітілген
пайыз болып анықталып, онда сатушы өз ... ... ... іс - әрекетпен, нәтижесінде активтер актив болмай қалады.
Қазіргі уақытта ұйымның бақылауының астында тұрған ... ... ... ... ... жатқызылмайды. Соның өзінде күтпеген
кезең болып бухгалтердің ойы саналады, ол бір ... ... ... ... ... келісім шартқа қол қою арқылы ұйымның алдағы
кезең табыстарын орнатады, ол бухгалтердің қол ... ... Тағы ... жай ... саналатын ол ұйымның активтерін көрсетуге маңыздылығы
жеткілікті ме жеткіліксіз бе бұны ... ... Көп ... ... ... ... активтерді есептеудегі айтылғандардың бір мінездемесі шет
елдік есеп жүйесінде болмайды, олай болса бұл обьект актив болып ... ... ... ... осы ... ... жатқан
Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және есеп беру ... мен ... ... жоспарын қосқанда, бухгалтерлік есеп
Халықаралық стандарттарға белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... сәйкес дебиторлық
берешектер төмендегілер болып саналады:
- қысқа мерзімді активтерді сатып алу үшін аванстық ... ... ... шоттар;
- дебиторлық берешек, ішкі топтың шаруашылық және еншілес «Казхром» ТҰК»
АҚ арасындағы операциялардан туындайтын нәтиже;
- ұйымның ... ... ... берешектері;
- басқа да дебиторлық берешектері.
Дебиторлық берешектер - сатып алушылардың немесе ... ... ... ... шаруашылық жүргізуші субъект алдындағы
өткізілген тауар (жұмыс, көрсетілген қызмет) үшін ақша ... ... ... Ол ... мерзімді (өтеу мерзімі бір жыл бойы) немесе операция-
лық циклді және ағымдағы емес болып бөлінеді. Есепте саудалық және ... емес ... ... ... ... ... берешегі - негізгі іс - әрекет нәтижесінде өткізілген
тауарлармен көрсетілген ... үшін ... ... ... ... емес ... берешек іс - әрекеттің басқа түрлері нәти-
жесінде (субъект қызметкерлеріне ... ... ... ... арналған депозиттер, алуға арналған девиденттер мен проценттер,
үкімет органдарына ... ... ... ... және ... ... [7].
1.2 «Казхром»ТҰК» АҚ бухгалтерлік есебін ұйымдастыру
Нарықтық экономикаға өту барлық басқару жүйесін өзгеріске ұшырауы-на
алып келді. Кез - ... ... ... ... ... бір ... ... Ұйымның кез - келген түрінде мәліметтер ... ... есеп ... ... ... ... меншік түрлерінің пайда болуы, нарықтық
құрылымның пайда болуы, яғни әр ... есеп ... ... ... ... - ... есеп принциптері бойынша ұйымның бухгалтерлік есепті
жүргізу әдістері мен тәсілдерінің жиынтығы, яғни ... ... ... ... топтау мен шаруашылық (жарғылық және ... ... ... ... ... ... ... - бұл ұйымның есептік нұсқасын, нұсқалар рұқсат еткен
есеп объектілерін бағалаудың, сондай - ақ ... ... ... және ұйым ... ... орай ... ... жүргізу
мен ұйымдастырудың техникасының нысандарын таңдау [8].
«Казхром» ТҰК» АҚ есеп ... ... ... ... ... жиынына негізделеді. Ол бас бухгалтермен жасалынып, ... ... ... ... ... ... қаржы - шаруашылық қызметін объективті көрсету;
- ұйым қызметін тиімді ... ... ұйым ... ... және ... ақпараттарды қалыптастыру.
Есеп саясатын қалыптастыру кезеңдері: бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... таңдауға әсер
ететін фактор-ларды табу, талдау және ... есеп ... ... ... ... және ... ... ұйым үшін бухгалтерлік есепті
жүргізу тәсілдерін таңдау; таңдап алынған есеп саясатын рәсімдеу.
Есеп саясатын қалыптастырған және ... ... ... ... ... ... ... - ұйымның табыстары мен шығыстары олардың келіп түсуіне
немесе ... ... ... және ... ... көрсетіледі.
2) Үздіксіздік - яғни объектілер үздіксіз әрекет ететін, болашақта ... ... ... ... Оның таратылуға немесе қызмет көлемін едәуір
қысқартуға ешқандай ниеті де, мұқтаждығы да жоқ деп болжамданады.
3) ... - ... ... ... ... ... түсінікті болуға тиіс.
4) Маңыздылық. Пайдаланушылар негізделген басқару шешімдерін
қабылдауды және ұйымның ... ... ... үшін қаржылық ақпарат
маңызды болуы керек.
5) Мәнділік. Ақпарат мәнді болуға ... Егер біз ... ... да бір мәліметті жіберіп алсақ, не ... ... онда ... ... ... шешіміне әсер етуі мүмкін.
6) Растық. Ақпаратта қателік немесе жалғандық жоқ болса, ол рас ... және оған ... сене ... ... Қаржылық ақпарат тәуелсіз болуға тиіс.
8) Сақтық, яғни активтер мен кірістер артық бағаланбас үшін шешім
қабылдағын кезде ... ... ... ... ... ұйымның есеп саясатын әзірлеуге және ... ... ... Бұларды сақтамау ұйымның мүліктік және қаржы
жағдайы туралы көріністі бұрмалайды. Бухгалтерлік есептің стандарттары есеп
саясатын қалыптастыруға база ... ... есеп ... ... ... есеп ... ... бухгалтерлік есепті жүргізу әдісінің жиынтығын, яғни ... ... ... ... ... мен ... ... және басқа)
қызметтің фактілерін жинақтап қорытындылау жолдарын айтады.
Бухгалтерлік есепті жүргізу әдістеріне шаруашылық ... ... мен ... ... ... ... есептеу, құжат айналымын
қабылдауды ұйымдастыру, түгендеу (инвентаризациялау), ... ... ... ... ... ... ... жүйесі, мәліметті
өңдеу мен басқа да сәйкес әдістер мен амалдар кіреді.
Ұйымның өзінің есеп саясатын өңдеу мүмкіндігі мен қажеттілігі ... есеп пен ... ... ... ... ... ... баптарда
(стандарттарда) қарастырылған бухгалтерлік есептің кез келген мәселелерін
шешудің көп түрлілігімен анықталады. «Бухгалтерлік есеп және ... ... ... ... ... заңы мен ... есеп прин-
циптерінде кәсіпорын өзінің есеп саясатын құруы барысында бұйрық ... ... ... құжаттар тізімін бекітуі керек екендігі көрсетілген.
Бұл бекітілген құжаттардың қатарына мыналар жатады:
- бухгалтерлік есептің уақтылы және есеп ... ... ... ... жүргізілуі;
- бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізуде қолданылатын синтетикалық
және аналитикалық шоттарының жұмыс жоспары;
- алғашқы есеп құжаттарының ... ... ... ішкі ... ... есеп құрудағы құжат
нысандары;
- актив пен міндеттемелер түгендеуін (инвентаризациясын) ... ... пен ... ... ... құжат айналымы ережелері мен есеп ... ... ... ... ... тәртібі;
- бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға қажетті басқа шешімдер.
Кәсіпорынның қабылдаған есеп саясаты сол ... ... ... ... ... есеп ... таңдауы мен негіздеуіне келесі негізгі факторлар
әсер етеді:
- меншік нысаны мен құықтық - ұйымдастырушылық нысаны;
- ... ... түрі ... ... ... ... ... және т.б.);
- қызметінің көлемі, жұмысшылары мен қызметкерлерінің орташа
тізімдік саны және тағы ... ... салу ... мен ... ... салық түрлері бойынша
жеңілдіктер немесе салық салудан босату, салық мөлшері және тағы
басқа);
- қаржы-шаруашылық қызметін дамыту стратегиясы ;
- ... ... ... ... ... ... ... барлық бағыттары бойынша );
- материалдық базасының болуы;
- кәсіпорындағы бухгалтер мамандарының ... ... ... батылдылығы, ынталылығы мен тапқырлық
деңгейі.
Кез келген ұйымның өзінің қызметін іске асыру үшін таңдап ... ... ... ... ... ... - ... мен
орындылық талаптарына сай болуы қажет.
Кәсіпорынның есеп саясаты сол кәсіпорында ... ... ... ... және оны ... ... ... ұйым-
дастырушылық жақтардың барлығын қамтиды.
Есеп саясатының әдістемелік жағына мына элементтер кіреді: мүлік ... ... ... ... әрбір түрлері бойынша
амортизация есептеу әдістері, табысты (түсімді) есептеу әдістері және ... ... ... заңға сәйкес кез келген заңды тұлға болып табыла-
тын ұйым өзінің есеп саясатын құрастыратын уақытта ... ... ... есептің негізгі әдістемелік аспектілерін айқындауы қажет.
- негізгі құралдарына амортизациялық аударым ... ... ... емес активтеріне амортизациялық аударым ... және ... ... шығару жолдары;
- шығындарды топтау мен өндіріс шығындарына жатқызу ... ... ... ... және ... ... ... есептеу, яғни
кальку-ляциялау жүйесі;
- жанама шығындарды анықтау және оларды объектілер ... ... ... ... ... ... есебі;
- аяқталмаған өндірісті анықтау және бағалау жолдары;
- материалдық қорларды бағалау есептеу әдістері;
- негізгі құралдарды жөндеу бойынша шығындар есебін ұйымдастыру;
- ... ... ... тағы да ... ... есептеу мен өнімнің өзіндік құнын есептеу, яғни
калькуляциялау жүйесі.
Өндірістің технологиялық және ұйымдастырушылық ... ... ... өнім ... оның ... ... мен сипатына байланысты кәсіпорындар шығындарды есептеу мен өнім құнын
калькуляциялаудың келесі негізгі әдістерін ... ... ... ... өндірістік өңдеу сатысы;
- тапсырыстық әдіс.
Үстеме шығындарды калькуляциялау объектілері арасында ... ... ... ... ... ретінде кәсіпорын мына төменде аталған
әдістерді пайдалана алады:
- өндірістік жұмысшылардың еңбекақысын төлеуге байланысты ... ... ... ... сомасы;
- материалдық шығындардың сомасы;
- сметалық мөлшерлеме;
- өткізілген (шығарылған) өнім ... есеп және ... есеп беру ... ... ... заңы ... ... бухгалтерлік есепте қолданыла-тын
тіркелімдердің мазмұны және бухгалтерлік ішкі есеп мәліметтері коммер-
циялық ... ... ... есеп ... осы ұйымның құрылған уақытында дайында-лады.
Оны дайындаумен ... бас ... ... ... есеп ... бөлімі айналысады. Дайындалған есеп саясатын кәсіпорынның бас-
шысы өзінің бұйрығымен немесе өкімімен бекітеді.
Бұйрықтың құрамында есеп ... есеп беру ... ... ... мазмұны толық ашылып жазылады. Сонымен қатар әр пунктке
тоқтала келіп қандай ... ... ... ... ... заң ... ... дайындалғандығы көрсетіледі. Қазақстан Республи-касының
заңдарымен қатар есеп саясатын дайындауда ұйымның ішкі құжатта-ры ... ... ... ... ... ішкі ... ... мен
өкімдер тағы да басқа) міндетті түрде ол ... ... ... ... есеп ... енгізілген өзгертулер осы ұйымның басқа-ру
құжаттарымен, яғни бұйрық, өкім немесе ... ... ... ... ... есеп ... сол кәсіпорынның қызмет атқаруы
барысында қолданылады. Оған ... ... ... ... жүргізілуі
мүмкін:
- Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп
беру туралы ... ... ... ... есеп ... ... актілердің өзгеруі
салдарынан;
- жаңа бухгалтерлік есеп стандартына ... ... және ... ... ... есепті жүргізу жолдары ұйымның есеп
саясатының дайындалған кезінде таңдалып алынады. Бұл есеп ... ... ... ... ... ... орналасқан орындары-на
қарамастан қолданылады. Ұйымның филиалдарының , ... және ... және тағы ... ... өзіндік бухгалтерлік есеп
сая-сатын таңдауына құқығы жоқ.
Бас кәсіпорын қаржылық ... ... есеп ... өзгерістер туралы алдын ала қамтамасыз етуі қажет.
Ұйымдардың түсініктеме ... жыл бойы ... ... ... ... ... мәтінімен қатар ... есеп ... ... ... және таза ... бөлу ... ... қатар осы түсініктеме жазуда кәсіпорынның келесі жылға
қабылдаған есеп саясаты (егер ... яғни есеп беру ... ... болса) жазылады.
«Казхром» қоғамында бухгалтерлік есеп журнал - ордерлі формада жүр-
гізіледі. «Казхром»ТҰК» АҚ негізгі құралдар есебі №16 ... ... ҚЕХС ... ... Барлық негізгі құралдар типтік формадағы
бланкілерде жүргізіледі. Негізгі құралдар кірістелген ... ... ... ... ... Нысаналы бағыты мен орындайтын
қызметіне байланысты, сондай - ақ ... ... ... ... ... ... ... құралдарды есептен шығару компания төрағасымен бекітілген
«Негізгі құралдарды есептен шығару» тәртібі ... ... ... Негізгі құралдарды түгендеу ұйымның басшысының ... бір рет ... ... ... ... бірқалыпты (түзу сызықты)
әдіспен жүргізіледі. Салықтық есеп үшін компания активтердің (негізгі құрал-
дар және матераиалдық емес актив) ... ... ТҰК» АҚ ... ... ... арналған жөндеу қоры
құрылмаған. Күрделі жөндеу бойынша нақты шығыстар олар пайда ... ... ... ... апарылады.
Күрделі салымдар, қайта конструкциялау мен модернизациялау «Казхром»
ТҰК» АҚ негізгі құралдардың есептелген ... таза ... ... мерзімді несиелер есебінен жүзеге асырылады.
Материалдық емес активтер бастапқы құны бойынша бағаланады:
- сатып алу бағасы;
- бағдарламалық өнімді ... және ... ... ... емес активтер бойынша тозу ай сайын бекітілген нормаға сай
есептеледі. Материалдық емес активтердің ... ... ... ... ... ... ... пайдалану құқығы), арадағы мә-
міледе қарастырылған жағдайлармен анықталады.
Тауарлы - материалдық қорлар есебі № 2 ... есеп ... ... ... ... есебі қойма карточкаларында және типтік
құжаттарда жүргізіледі. Тауарлы-материалдық қорлардың өзіндік құны ... алу, ... - ... ... ... ТМҚ орташа құн
әдісімен бағаланады. Сатып алынған тез тозатын заттар, ... ... ... ... ... заттары эксплуатацияға берілгенге дейін
1350 «Басқадай материалдар» шотының «Қоймадағы көп ретті пайдала-нылатын
заттар» ... ... ... ... Ал пайдалану мерзімі бір жылдан
жоғары заттар негізгі құралдар ... 2410 ... ... ... инвентарлары» шотында есепке алынады.
«Казхром»ТҰК» АҚ өндіріс шығындарын есепке алу үшін 8110 ... 8310 ... ... 8410 ... ... ... ... жылдың 1 қаңтарынан бастап Қазақстан Республикасының ұйымда-ры
қаржылық ... ... ... ... ... ... ... тапсыруға міндетті. Бір жағынан алып қарағанда, бұл
ұйымдардың есепке алу жүйелері мен ... ... ... ... болса, екінші жағынан, бұл инвесторлармен қарым - ... ... ... ... ... ... бұл ... көшудің қиыншылықтары сол, олар уақытпен шектеліп
қана қоймай, салықтық бухгалтерлік және басқарушылық есептен басқа ... ... ... табылады.
Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына көшумен қатар қосымша
міндеттер туындайды. 2004 жылы ҚЕХС ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға, сондай - ақ есеп
стандарттарын US GAAP (бухгалтерлік есептің жалпы қабылданған ... ... ... ... іске ... ... ... шаруашылық шарттарын, материалдық емес активтерді тану
жөніндегі ҚЕХС ... есеп ... ... қараулары тиіс.
Ұйым есеп саясатын қайта қараған кезде ҚЕХС №8 «Есеп саясаты, есептік
бағалаулардың ... және ... IAS есеп ... ... ондағы таңдау және өзгерту критерилерін, ... - ақ ... мен ... есеп ... ... ... ... көрсету жөніндегі талаптарды белгілейді.
Есеп саясаты туралы ақпаратты ашып көрсету жөніндегі ... - ... ... ... IAS ... Оны қолдану аясы
мыналарды қамтиды:
- есеп саясатын таңдау немесе оны өзгерту;
- есептік бағалауларды өзгерту;
- алдыңғы есептік кезеңдерде жіберілген ... ... ... өз ... мен ... ... бойынша үш дәстүрлі
бөлімнен тұрады: жалпы бөлім; ұйымдастыру бөлімі; әдістемелік бөлім.
«Жалпы ережелер» бөліміне мыналарды ... ... ұйым ... ... ... қаржылық жағдайлар, қызмет нәтижелері және ұйымның ... ... ... ... ақпаратты қалыптастырудың
қамтамасыз етілуі оның есеп саясатының ... ... ... ... есеп саясаты арқылы қаржы есептілігінің
халықаралық қаржы есептілігінің ... ... ... ... ... ... түсіндермелеріне
жекелей, сондай-ақ жиынтық түрінде сәйкесітігін қамтамасыз етуге
тырысуды көрсету.
«Әдістемелік бөлім» ... ... ... көрсетудің ҚЕХС
ұсынатын таңдаулы баламаларға орай нақты ... ... ... ... басқаша жасаудың ерекше негіздемелері болмаса, есеп саясатын ҚЕХС
бойынша бірінші рет ... ... ... ... ... ... ... ҚЕХС көшумен қатар әртүрлі қиыншылықтыр кездесетіні
сөзсіз, мәселен, материалдық емсе активтердің, зерттеу, әзірлеу, өндірісті
игеру және т.б. ... әлі бола ... ... ... мен ... ... барынша күрделі болып келуі мүмкін, мұндай
қиыншылықтар таяу болашақта да болатыны түсінікті. Сондықтан ... ... ... ... өрбу ... және бухгалтерлік
қадағалау объектілерін алдын-ала болжап білуге ... ... жоқ. ... - тегжейлі рәсімдерге емес прин-циптерге сүйенеді, ал екіншіден,
жаңадан пайда болған бухгалтерлік ... ... ... алудың нақты
тәсілін есепке қабылдау сәтінде тек 1 ... ... ... ... да ... ... ... Бұл факті есеп саясатының өзгерісі
емсе, толықтырулары ретінде ... ... ... ... келмейді.
Өзгерістерге қатысты келетін болсақ, онда ҚЕХС ұйым операцияларының
немесе ҚЕХС өзі мен ... ... ... ... өзгерістер болған жағдайда ғана жол береді.
Сондай - ақ есеп саясаты - бұл алдағы жылға әрекет жасауда ұсталатын
жалпы ... ... және ол ... жазбаларда ашылуға тиіс
әдістемелік сипаттағы мәліметтерді алмастыра алмайтынын ... ... ... ... есепті жүргізуге, бухгалтерия құры-
лымын ұйымдастыруға және оның ... ... ... ... ... жүргізудің қолданылатын нысандарын, шоттардың
жұмысшы жоспарын және басқаларды сипаттауға жауапты тұлғаларды анық-тайтын
елеулі мәселелерді қамтиды. Мұның ... ... ... ... ... ... түскен кезде оны дәл бірегейлендіруге, бағалауға,
жіктеуге және жүйелендіруге ... ... ... ... ... едәуір оңайландырады [9].
1.3 «Казхром»ТҰК» АҚ көрсеткіштеріне технико - экономикалық сипаттама
«Казхром»ТҰК» АҚ алғаш рет 1998 жылдың 22 ... ... ... негізінде өз қызметін бастады. Ақтөбе облыстық
Әділет басқармасында №220-1 куәлікпен мемлікеттік тіркеуден өтті.
«Казхром»ТҰК» АҚ ... ... ... ... ... және ... жарғысына сүйене отырып атқарады. Ұйымның жеке
балансы, банкте есеп айырысу шоты, өзінің толық атауы ... мөрі ... ... ... ... ... төмендегіше
көрсетуге болады:
- пайдалы қазбаларды барлау;
- пайдалы қазбаларды бағалау;
- пайдалы қазбаларды өндіру және өңдеу;
- пайдалы қазбалардан ... мен ... ... ... ... ... және ... активтерін монтаждау, дәнекерлеу және
электро -техникалық жұмыстар;
- құрылыс, жөндеу, безендіру мен құрастыру жұмыстары;
- заңда қарастырылған өзге де ... ... ... ... ... әлеуетпен толық қамтамасыз етілуі қызмет көрсету
процесіне көмегін тигізетіні сөзсіз.
Сондықтан, ең алдымен, ұйымның ресурстық ... ... ... жөн. ... ... ... жүргізіліп отырған «Казхром» ТҰК» АҚ
қаржылық - экономикалық ... ... беру үшін ... ... ... мен олардың қалыптасу көздеріне талдау жүргізген жөн.
Балансты талдау бұл кәсіпорынның игілігіндегі капиталды орналастыру
жөніндегі мәліметтен тұрады. ... ... ... ... баланс-
тың жеке баптары сәйкес келеді. Осы берілгендер бойынша, кәсіпорынның
активтерінде қандай өзгеріс ... қай ... ... ... ... (құрайтынын), қандай бөлігі айналым құралдары, оның
ішінде өндіріс және айналым сферасындағыларды белгілеуге болады.
Баланс активінің ... ... ... ... ... ... яғни ... ақшаға айналу жылдамдылығы. Осы белгісі бойынша
барлық баланс активтері ұзақ мерзімді (немесе негізгі ... және ... ... (айналым) болып бөлінеді. Кәсіпорынның баланс активтерін
талдау негізгі және айналым құралдарының құрамын, құрылымын және ... ... ... жөн.
Кесте 1 - «Казхром»ТҰК» АҚ ұзақ мерзімді активтерінің құрамы мен құрылымы
|Өндіріс ... |2010 ж |2011 ж ... (+, -) |
| ... ... ... ... ... |үлесі,% |
|Ұзақ мерзімді |10 020 |0,47 |11 962 |0,55 |+1 942 |+19,38 ... ... | | | | | | ... ... |2 083 253|98,58 |2 011 639|92,0 |-71 614 |-3,44 ... емес |28 |0,001 |82 |0,004 |+54 |+192,9 ... | | | | | | ... қалдырылған|- |- |92 438 |4,23 |+92 438 |- ... ... | | | | | | ... ұзақ ... |19 949 |0,95 |70 498 |3,22 |+50 549 |+253,39 ... | | | | | | ... |2 113 250|100 |2 186 619|100 |+73 369 |+3,47 ... Кесте ұйымның қаржылық есептілік мәліметтері негізінде жасалынды|
Зерттеу жүргізілген ... АҚ ұзақ ... ... құрамында
жоғары үлес салмақты негізгі құралдар алып отыр. ... ұйым ... ... ... ... да олардың негізгі өндірістік
құралдарының үлес салмағы жоғары болу себебін осымен түсіндіруге ... ... ... ... негізгі құралдардың құны 2010 жылдың
аяғында 2009 жылмен салыстырғанда 71614 теңгеге немесе 3,44 ... ... ... ал ... емес ... ... ... онда
оның құны 54 теңгеге не болмаса 192,9 пайызға жоғарылап отыр.
Соның нәтижесінде компанияның ұзақ ... ... ... құны
2011 жылдың аяғында 2010 жылға қарағанда 73369 теңгеге, яғни 3,47 пайызға
жоғарылап ... Бұл ... ... үшін ... көрсеткіш болып
саналмайды, бірақ тек бұл кестенің мәліметтері негізінде ... ... ... баға беру ... ұзақ ... активтерінің баланс ваютасындағы үлесін анықтау
үшін төмендегі 2 кестенің мәліметтеріне көз салайық.
Кесте 2 - ... ұзақ ... ... баланс валютасындағы үлесі
|Өндіріс құралдары |2010 ж |2011 ж ... (+, |
| | | |-) |
| ... ... ... ... %|үлесі,% |
|Ұзақ мерзімді |10 020 |0,19 |11 962 |0,2 |+0,01 ... ... | | | | | ... ... |2 083 253|40,57 |2 011 639|33,82 |-6,75 ... емес |28 |0,0005 |82 |0,001 |+0,0005 ... | | | | | ... ... |- |- |92 438 |1,55 |+1,55 ... ... | | | | | ... ұзақ мерзімді |19 949 |0,38 |70 498 |1,18 |+0,8 ... | | | | | ... |2 113 ... |2 186 ... |-4,39 ... ... |5 134 228|100 |5 947 034|100 |+15,83 ... Кесте ұйымның қаржылық есептілік мәліметтері негізінде жасалынды|
Сонымен, жоғарыдағы екінші кестеден байқағанымыздай зерттеу жүргізіліп
отырған «Казхром» ТҰК» АҚ бойынша жалпы баланс ... ұзақ ... ... негізгі құралдардың үлесі соңғы екі жылда да жоғары
үлесті алып отыр. Егер ... 2010 жылы ... ... үлесі 40,57
пайызға тең болған болса, 2011 жылы ол көрсеткіш 33,82 пайызды құрап, жалпы
баланс валютасындағы негізгі ... ... 2010 жылы ... ... 6,75 ... төмендеп отыр. Талданып отырған «Казхром» ТҰК»
АҚ 2010 жылы ... ... ... ... ... Ал 2011 ... ... 92438 теңгені құрады. Баланстың осы бабы бойынша кейінге
қалдырылған корпоративтік салық көрсетіледі. 2011 жылы ... ... құны 82 ... ... бұл 2010 жылмен салыстырғанда 2,9 есе
көп. Алайда ұзақ мерзімді активтегі осы баптың үлесі шамалы ғана және ... ... ... деп ... ... ... ... оның
маңызы шамалы. Егер 2010 жылы олардың құны 19949 теңгені құраса, онда ... ол 70498 ... ... яғни 3,5 ... өсті. Оның үлесі 0,38 пайыздан
1,18 пайызға артты.
Егер 2 кестедегі мәліметтерді диаграммаға түсіретін болсақ, ... ... ... ... 1 – ... ... валютасындағы ұзақ мерзімді активтердің
үлесі (%)
Нарықтық қатыныстардың ... және ... ... ... ... қызметін кеңейте түседі. Белгілі жобаға
капитал сала отырып, кәсіпорын салынған капитал орнын толтыруды ғана ... ... одан ... ... да ... ... инвестициалық
шешім кәсіпорынның қаржылық жағдайы мен инвестициялық қызметте мақсатқа
сәйкес қатысуын, инвестиция көлемі және ... ... ... жобалардың тиімділігін бағалауға бағытталуы тиіс. Біз зерттеу
жұмысы жүргізіп отырған ұйымда инвестициялық жобалар жүргізілмейді, соған
байланысты олардың ұзақ ... ... ... жоқ.
Кез келген іс - әрекет ету аясында бизнес ақша қаражаттарының ... ... ... яғни сол ... ... ... және сатуға
қажетті ресурстар алынады. Капитал айналым шеңберінің үш сатысынан өтеді:
дайындық, өндірістік және ... ... ... ... қажетті негізгі қорлар мен өндірістік
запастарды сатып алады.
Екінші сатыда қаражаттардың бір бөлігі ... ... ... ... ... еңбек ақыға, салық төлеуге, әлеуметтік сақтандыру
төлемдеріне және басқа да шығындарды жабуға ... Бұл саты ... ... ... сатыда дайын өнім сатылып, кәсіпорынға алғашқы сомадан алынатын
пайда мөлшеріне артық сома келіп ... ... ... тезірек айналса, соғұрлым кәсіпорын көп өнім
сатып, белгілі бір кезең ішінде жұмсалған капитал ... өнім ... ... дегенді білдіреді. Қаражаттардың ... ... ... ... ... ... тежеп, қосымша қаржы тартуды
талап етеді және кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ... ... қысқа және ұзақ мерзімді активтерінің
баланс валютасындағы алатын орнына сипаттама берумен жалғастырамыз.
Кесте 3 - Ұйым ... ... ... ... |2010 ж |2011 ж ... |
| | | |(+, -) |
| ... ... ... |үлесі, |үлесі, |
| | | | |% |% ... ... |2 113 250 |41,16 |2 186 619 |36,77 |-4,39 ... | | | | | ... мерзімді |3 020 978 |58,84 |3 760 415 |63,23 |+4,39 ... | | | | | ... ... |5 134 228 |100 |5 947 034 |100 |+15,83 ... ... ... ... есептілік мәліметтері негізінде жасалынды|
Жоғарыдағы 3 кестенің мәліметтеріне талдау жүрзетін болсақ, онда
ұйымның баланс ... ... екі ... ... ... қысқа мерзімді
активтердің құны алып отырғанын анық ... Егер 2010 жылы ... ... ... үлес ... 40,57 ... ... болса,
2011 жылы 33,82 пайызға дейін төмендеген. Ал ... ... ... ... ... валютасына есептегенде оның үлесі 4,39 ... ... ... ... ... ... ... валютасындағы деңгейін
төмендегі диаграммаға келтіріп, көрсетуге болады.
Сурет 2 – Ұйымның ... ... ... ... (%)
Айналымдылықтың жеделдетілуі қосымша қаржылық ресурстарсыз - ақ өнім
өндіру көлемін арттырады. Бұдан басқа, ... ... да ... Егер ... мен сату шығынды болса, қаражаттар айналысының тездетілуі қаржылық
нәтижелердің нашарлауын ... яғни ... «жеп ... деген сөз.
Зерттеу жұмысы жүргізілген ұйымның баланс бөліміндегі ... ... ... енді ... мүліктерінің қалыптасу
көздеріне талдау жүргізу үшін, алдыменен мүліктердің қалыптасу көздеріне
анықтама беріп өткен ... ... ... ең негізгісі бұл меншікті капитал.
Капитал - бұл ... табу ... өз ... ... ... үшін ... ... субъектінің қолында бар қаражаттары. Кәсіпорынның капиталы
меншікті және ... ... ... ... көзі ... капитал болып табылады. Оның
құрамына жарғылық ... ... ... ... ... ... ... және басқа да түсімдер кіреді.
Акционерлік қоғам «Казхром» ТҰК» үшін жарғылық капитал болып меншік
иелерінің үлесі ... ал ... ... ... үшін - оның
қызметкерлері салымдарының сомасы саналады. Құрылтайшылардың ... ... және ... емес ... ... де ... мүмкін.
Қосымша төленбеген капитал мүлікті қайта бағалау немесе акцияның
нарықтық бағасынан артық бағада сатылуы ... ... ... ... пайдасы, амортизациялық аударымдар және ... ... сату ... ... ... есебінен жинақтау қоры, тұтыну ... ... қор ... ... бөлінбеген пайданың қалдығы болуы да
мүмкін. Сонымен бірге қосымша ... ... ... бағытталған
және арнайы қаржыландыру қаражаттары - бұл қайта-рымсыз түрде алынған
құндылықтар, қайтарылатын және ... ... ... ... ... ... ... - бұл банк несиелері, зайымдар, кредиторлық бере-
шектер, лизинг, коммерциялық қағаздар және т.б. Тартылған капитал ұзақ ... ... ... ... ... ... құралдарды сатып алуға, өндірістік және
өндірістік емес сипаттағы объектілерді ... ... ... ... ... ... төлеуге, несиелер бойынша пайыздарды
жабуға, дивидендтерді төлеуге жұмсалады. Яғни, капитал ұзақ ... де, ... ... де ... ... Ұзақ ... ... меншікті капитал мен банктердің ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... активтер меншікті және
тартылған қаражат-тар есебінен қаржыландырылады.
Сонымен, кәсіпорын мүліктерінің қалыптасу ... ... ... ... ... саналады:
- меншікті және тартылған капитал құрамында қандай өзгерістерін
анықтау;
- айналымдағы ұзақ және қысқа мерзімді ... ... ... ... ... ... «Казхром» ТҰК» АҚ капитал көзде-
рінің құрамы мен ... ... 4 ... арқылы талдау жүргізуге
болады.
Кесте 4 - Ұйымның активтерінің қалыптасу көздерінің баланс валютасындағы
үлесі
|Активтер |2010 ж |2011 ж ... |
| | | |(+, -) |
| ... ... % ... ... ... |
| | | | |% |% ... ... |1 056 501 |20,58 |1 599 460 |26,9 |+6,32 ... ... |4 077 727 |79,42 |4 347 574 |73,1 |-6,32 ... ... ... |100 |5 947 034 |100 |+15,83 ... ... ұйымның есеп мәліметтері негізінде дайындалды ... ... ... ... ... ТҰК» АҚ ... көзде-
рінің құрамы мен құрылымына және оның ... ... ... біз ... ... шаруашылық субъектісі бойынша баланс
валютасының жалпы сомасында қарыз соңғы екі жылда да ... ... ... ... ... отырмыз. Егер 2010 жылы меншікті капитал жалпы
баланс валютасында 20,58 ... ... ... ал 2011 жылы оның ... 26,9 ... ... отыр.
Демек, жоғарыдағы берілген кесте мәліметтерін біз диаграмма түрінде
көрсететін ... онда ... ... көруге болады.
Сурет 3 – Ұйымның баланс валютасындағы активтердің қалыптасу
көздерінің үлесі (%)
Осыған байланысты біз зерттеу ... ... ... ... ... беріп, ұйымның тартылған қаражаттарға жоғары
деңгейде тәуелді екенін айта аламыз. Бірақ, «Казхром» ТҰК» АҚ ... ... ... және ұзақ ... ... төмендеп, керісінше
меншікті капиталының құны 542959 теңгеге немесе 6,32 пайызға жоғарылағанын
аңғарып отырмыз.
Ұйымның капитал көздерінің құрылымына талдау ... үшін ... ... ... ... беру ... 5 – «Казхром» ТҰК» АҚ меншікті капитал құрамы мен құрылымы
|Капитал көздері |2010 ж |2011 ж ... (+, -) |
| ... ... % ... ... ... |үлесі, |
| | | | | | |% ... ... 000 |47,32 |500 000 |31,26 |- |- ... капитал |1 114 362|105,48 |984 902 |61,58 |-129 460|-11,62 ... ... |-557 861 |-52,8 |114 558 |7,16 |+672 ... ... ... | | | | | | ... ... |1 599 460|100 |+542 ... ... ... ... ... ... мәліметтері негізінде жасалынды|
«Казхром» ТҰК» АҚ меншікті капитал құрамы мен құрылымына талдау жасай
отырып, біз бұл ... ... ... көлемі 2011 жылы 2010 жылмен
салыстырғанда 51,39 пайызға жоғарылағанын анықтадық. Ұйымның ... ... жылы ... жоқ. Ал, ... ... ... келетін болсақ,
онда кәсіпорын 2010 жылда өзінің шаруашылық қызметін ... ... ... ... де, 2011 жылы алған пайда мөлшері 2010 ... ... қана ... 114558 ... ... пайда алды, яғни жалпы
жыл ішінде 672419 теңге пайда алды.
Бұл кестеден, біз компания үшін өз ... ... ... көлемін
барынша жоғарылатып, меншікті капиталдың ... ... ... ... қызмет ауқымын ұлғайтып, өндірістік технологияны жандандыру қажет
деп ... ... 5 ... мәліметтерін диаграммаға түсіретін
болсақ, онда төмендегідей нәтиже ... ... 4 – ... меншікті капитал құрылымы (%)
Демек, жоғарыдағы суреттен біз «Казхром» ТҰК» АҚ меншікті капитал
құрамында жоғары үлесті ... ... ... ... кейін шығарылған
капиталы, яғни жарғылық қоры жоғары үлестерді алып отырғанын анықтадық.
Зерттеу ... ... ... ... жағдайын әрі қарай талдай
отырып, біз енді ұйымның қарыз каптиталының көлемі мен құрлымына зерттеу
жүргізуді жөн көріп ... 6 - ... ТҰК» АҚ ... мерзімді міндеттемелерінің құрамы мен
құрылымы
|Капитал көздері |2010 ж |2011 ж ... (+, -) |
| ... ... ... ... |теңге |үлесі,%|
| | |% | |% | | ... ... ... |2 303 |74,95 |2 566 |68,59 |+263100 |+11,42 ... |741 | |841 | | | ... ... |49 579 |1,61 |49 919 |1,34 |+340 |+0,69 ... | | | | | | ... да ... және |24 116 |0,79 |21 064 |0,56 |-3052 |-12,66 ... ... бойынша | | | | | | ... | | | | | | ... ... |303 013 |9,86 |602 061 |16,09 |+299048 |+98,69 ... берешек | | | | | | ... ... ... |393 238 |12,79 |502 167 |13,42 |+108 ... ... | | | | | | ... |3 073 |100 |3 742 |100 |+668365 |+21,74 |
| |687 | |052 | | | ... ... ... қаржылық есептілік мәліметтері негізінде жасалынды |
Жоғарыда берілген 6 кестінің мәліметтеріне ... ... ... ТҰК» АҚ ... қарыз қаражаттарының өсу ... мен ... ... Ұйым ... ... ... ... сомасы
есепті жылы өткен жылмен салыстырғанда 668365 ... яғни ... ... ... ... ... ... да міндетті және ерікті
төлемдер ... ... ... 3052 ... ... ал ... 665313 теңгеге өсіп отыр. Жалпы ұйымның қысқа мерзімді
міндеттемелері ... ... үлес ... ... ... ... оның
орташа үлес салмағы 2010 жылы 74,95 %-ды құраса, 2011 жылы 68,59% құраған.
Кәсіпорынның өндірістік-шаруашылық ... ... ... ... құбылыс болып саналады. Ол кәсіпорынның қаржылық ... ... ... береді. Бірақ, қарыздық міндеттемелер уақытылы
қайтарылуы керек. Егер, ... өтіп ... ... берешектер деңгейі
жоғары болатын болса, олар бойынша айыппұл төленіп, кәсіпорынның қаржылық
жағдайына кері әсерін тигізетіні сөзсіз ... ... ... ... ... ... ... ұзақтығын, мерзімі өткен берешектердің
пайда болу себептерін зерттеу қажет.
Ұйымның тартылған қаражаттары ... ... және ұзақ ... қалыптасады. Қысқа мерзімді міндеттемелерге 1 жылға дейін
банк несиелері мен ... ... ... ... ... ... ... зейнетақы қоры мен әлеуметтік сақтандыру
қорларына, еңбек ақы бойынша қарыздар мен басқа да 1 ... ... ... ... қарыздар жатады. Ал ұзақ мерзімді қарыздарға 1 жылдан жоғары
банк несиелері мен қаржылық жалдау ... мен ... асып ... борыштар жатады.
Жоғарыда берілген 6 кестедегі ... ... ... деңгейін диаграммаға салып көрсетелік.
Сурет 5 – Ұйымның қарыз капиталының құрылымы (%)
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдауда маңызды тапсырмалардың ... ... ... ... ... танысу болып табылады.
Қаржы тұрақтылығын талдау кәсіпорынның ... және ... ... дұрыс басқарып отырғандығын анықтауға мүмкіндік береді. Қаржы
тұрақтылығының мазмұны, ... ... ... үшін қажетті
ақша ресурстарының тиімді қалыптасуы мен пайдалануымен меншікті капитал
қаржы ресурстарына ең ... таза ... мен ... ... ... ... сыртқы белгісі ретінде шаруашылық субъектінің
төлем ... ... ... ... төлем қабілеттілігі - бұл
кәсіпорынның коммерциялық, несиелік және ... ... ... туындайтын өзінің қаржылық міндеттемелерін орындай алу
қабілеттілігі.
Кәсіпорынның төлем қабілеттілігі ішкі және ... ... ... ... мемлекет алдында қаржылық міндеттемелерді толық және
уақытылы орындауға мүмкіндігімен сипатталады. ... ... ... ... - шарттарды іске асыру шарттарына және негізгі нысанға
тікелей әсер ... ... ... ... және займ алу ... ... ... тек кәсіпорындарды бағалау мақсаты мен ... ... ... үшін ғана ... ... ... ... инвесторлар мен
банктер үшін де маңызды болып саналады [11].
2 «КАЗХРОМ» ТҰК» АҚ ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТЕР ЕСЕБІ
2.1 Сатып алушылар мен ... ... ... ... мен ұйымдардың басқа занды немесе жеке тұлғалардан оларға
сатқан тауарлары, көрсеткен ... ... ... ... алдын ала
төлеген төлемдері үшін алашақ берешегі - дебиторлық берешектер деп ... ... мен ... ... ... бар ... және жеке ... болып табылады [12].
Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің дебиторлық берешегін есепке
алу үшін олармен есеп ... ... ... ... ТҰК» ... есеп ... ... келесі шоттар қаралған:
- 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің ... ... ... 2110 «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің ұзақ мерзімді
дебиторлық берешегі».
Алынуға тиісті ... ... ... ... ... ... ... коса, занды құқығымен байланысты активте қамтылған алдағы
уақыттағы ... ... ... ... ... ... ... оған байланысты кіріс танылған жағдайда ғана
анықталады. Дебиторлық берешек сатылған өнімдер мен тауарлардың ... ... және ... ... құнын алып тастағандағы
қалдық сома бойынша есептеледі.
«Казхром» ТҰК» АҚ 1210 ... ... мен ... ... ... ... ... деп аталатын бөлім шоттары сатып алушылар мен
тапсырыс берушілердің осы кәсіпорынға деген әр ... ... ... ... үшін ... Аталған бөлімде келесідей шоттар
қаралған: «Алынуға тиісті шоттар», «Алынған вексельдер», «Сатып алушылар
мен ... ... өзге де ... ... шот болып табылады. Сондықтан да бұл шоттардын,
дебетінде берешектің ... ... ал ... ... ... Алынуға тиісті шоттар ... ... ... ... ... сатып алған тауарлары, сондай - ақ ... ... ... үшін ... ... ... ... шоттар» деп аталатын шотта тиеліп жіберілген өнімдер
(тауарлар), атқарылған жұмыстар мен ... ... үшін ... мен ... ... банк ... қабылдаған есеп айырысу
кұжаттары бойынша төлеуге тиісті сомасы есептеледі. Жалпы «Алынуға тиісті
шоттар» шотын сипаттай келе ... ... ... ... екендігін және
олардың сату нәтижесінде пайда болатындығын аңғаруға болады [14].
Сондықтан оларды кейбір уақыттарда «саудалық міндеттемелер» деп ... Олар ... ... сату ... де пайда болады. Несиелік
берешектің өтелу (орындалу) көздеріне басқадай нұсқаулар болмаған жағдайда,
оларды ... ... деп ... ... ... кез келген адамға
тауарларды несиеге сату кең көлемде етек алған, сонымен бірге ... үшін ... ... ... ... бір ... бірнеше айдан
кейін төлеу (өтеу) құқығы да берілген. Мұндай несиені коммерциялық несие
деп те ... ... ... ... ... ... алушының шотты
тиісті уақытында төлеу қабілеттілігі бар ... ... ... ... Сол үшін ... ... несиелік бөлімдер жұмыс
істейді. Бұл бөлімдер арқылы, жеке және ... ... ... ... жағдайларын білуге, сатып алушыға тауарды несиеге
сатуға немесе бермеу ... ... ... ... ақпараттарды білуге
болады, сонымен қатар тауарлар сатушының арнаулы ... ... ... да клиент жайлы басқадай мәліметтер ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша да несиеге
тауарларды ... ... ... ... ... ... ... сомасын ұсынуды, несие көлемін ... ... ... мен ... ... ... ... өтеуді қамтамасыз
ететін белгілі бір қаражаттарды талап етуі мүмкін. Осыған орай кәсіпорындар
мен ұйымдардың ... ... ... мен ... ... есеп
саясатында атап көрсетуі ... Бұл ... ... ... ... ... құралдар, бағалы қағаздар және тағы да басқа дебиторлық
берешек есептеледі [15].
«Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің берешегі» шоттарына ... ... ... ... ... ... алушылар мен тапсырыс берушілерге 300000 (үш жүз ... ... ... 500000 (бес жүз мың) ... ... ... ішінде
80000 (сексен мың) теңге ҚҚС сомасы).
Сатылған ... ... ... 7010 «Сатылған дайын өнімдердің өзіндік құны» – 300000 тг.
Кт 1320 «Дайын өнімдер» – 300000 ... ... ... ... ... 1210 ... алушылар мен тапсырыс ... ... - 420000 ... 6010 ... ... сатудан алынатын кіріс» – 420000 тг.
Сатылған тауарлар үшін есептелген ҚҚС сомасына:
Дт 1210 «Сатып алушылар мен ... ... ... - 80000 ... 3130 «Қосылған құн салығы» – 80000 тг.
Сатылған ... үшін ... сома ... ... 1030 ... ... ... – 500000 тг.
Кт 1210 «Сатып алушылар мен тапсырыс ... ... - 500000 ... екі ... ... көріп отырғанымыздай кәсіпорындар мен
ұйымдардың сатқан (тиеп жіберген) тауарлары, ... ... ... қызметтеріне байланысты қосылған құн салығы есептелгенде «Сатып
алушылар мен ... ... ... ... ... ... құн салығы» шоты кредиттелінеді. Ал сатылған
материалдық емес активтер, негізгі ... ... ... ... ... ақпа-ывй-пайдаланады. ¥ пайда болуына «Сатып
алушылар мен ... ... ... ... ... «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің өзге де ... ... ... ... ... оған ... ... активтердің есептен шығарылуынан алынатын кіріс», «Негізгі құралдарың
есептен ... ... ... және ... ... ... ... кіріс» деп аталатын шоттар кредиттелінеді.
Сатылған материалдық емес активтер, негізгі құралдар, бағалы қағаздар
бойынша қосылған құн ... ... ... ... берешек»,
«Алынған вексельдер», «Сатып алушылар мен ... ... өзге ... деп ... ... тиістілері дебеттелініп, «Қосылған құн
салығы» шоты ... ... ... ... мен ... ... ... баға
айырмашылықтарының пайда болуына «Алынуға ... ... ... ... ... мен ... ... өзге де берешегі»
деп аталатын шоттардың ... ... ... ... кіріс» шоты кредиттелінеді.
Алынуға тиісті айыппұлдардың, өсімақылардың сомаларына «Алынуға тиісті
берешек», ... ... ... ... мен ... берушілердің
өзге де берешегі» деп ... ... ... ... ... алынған басқадай кірістер» шоты кредиттелінеді.
Сатып алушылардан оларға сатылған өнім, тауар және атқарылған жұмыстар
мен көрсетілген ... үшін ... ... түскенде «Ақшалар» бөлімінің
тиісті шоттары ... ... ... мен ... ... деп аталатын бөлім шоттарының тиістілері кредиттелінеді.
Сатылған тауарлар мен ... ... әр ... ... ... жағдайда «Сатылған тауарлардың қайтарылуы» деп аталатын шот
дебиттелІніп, ... ... мен ... берушілердің берешегі» деп
аталатын бөлім шоттарының тиістілері кредиттелінеді.
Кейін қайтарылған тауарларға жасалған сату және баға ... ... ... ... ... ... ... тиістілері
дебиттелініп, «Алынуға тиісті берешек», «Алынған вексельдер», ... мен ... ... өзге де ... деп ... тиістілері кредиттелінеді.
Қайтарылған тауарлар мен ... ... мен ... ... құн салығы сомасы «Алынуға тиісті берешек», «Алынған
вексельдер», «Сатып алушылар мен тапсырыс берушілердің өзге де ... ... ... ... ... ... құн ... шоттың
кредитіне жазылып, алынып тасталады.
Сатып алушылар және тапсырыс берушілермен есеп айырысу операциялары
арнаулы тізімдемелерде есептеліп, онда сатылған ... тыс ... ... тауарлық - материалдық қорлар бойынша ... ... ... есеп ... ... ... бөлек көрсетіледі [16].
Кесте 7 – «Казхром» ТҰК» АҚ cатып алушылар және тапсырыс берушілермен ... ... ... ... ... |Операциялар мазмұны ... ... |
|1 ... ... ... өнімге, |1210, 2110 | 6010 |
| ... ... ... | | |
| ... ... ... берушілердің | | |
| ... | | |
|2 ... ... ... ... | 1210, 2110 | 3130 |
| ... қызметке есептелінген | | |
| ... ... ... ... | | |
|3 ... ... бұрыи алылған аванс | 3510, 4410 | 1210, 2110 |
| ... ... | | |
|4 ... ... және ... |1030 | 1210, 2110 |
| ... есеп ... шотына | | |
| ... ... ... ... | | |
|5 ... ... және тапсырыс |3380, 3390 |1210, 2110 |
| ... ... ... | | |
| ... ... ... өтелінді | | |
|6 ... ... ... ... |1280 | 1210, 1220, |
| ... ... ... үшін | |1230, 2110 |
| ... ... | | |
|7 ... ... және тапсырыс берушілер |1030 |1280 |
| ... ... үшін ... | | |
| ... | | ... ... 17 ... ... ... шот - ... немесе олардың орнына
қолданылатын басқадай құжаттар ... ... ... ... ... ... ... алушылар (тапсырыс берушілер)
бойьшша ай басьндағы қалдықтар көшіріледі және бұйымдардың аттары немесе
топтары бойынша ... ... ... ... көрсетіледі. «Сатып
алушылар мен тапсырыс берушілердің берешегі» ... ... ... ... ... есебі үшін №11 Журнал-ордер ... сату мен ... алу ... ... ... жеткізу
келісімдері, консигнация жайлы келісімдер мен сату және сатып алу ... ... ... және тағы да ... ... ... ... Келісімнің және соған сәйкес есептің басты объектісі
«тауар» болып табылады. ... ... ... сипаттамасы
толығымен көрсетіліп, оның бағасы мен келісілген жалпы құны ... ... ... бағалары тұрақты, тұрақсыз және бекітілген (фиксированный)
болып көрсетілуі ... баға ... ... ... ... ... және өзгерістерге ұшырамайды. Инфляция ... ... ... ... қол қою мен ... жеткізу арасындағы
уақыт айырмашылығына байланысты сатушы теңгені арадағы есеп айырысуға
тұрақты пайдаланған ... ... ... ... өзгеруіне байланысты
тиімсіз (қиын) жағдайға тап болуы мүмкін.
Сондықтан келісуші жақтар бағаны тұрақты валюта ... ... Бұл ... ... жалпы валюталық сомасы анықталады және
теңгедегі валюталық эквивалентті ... ... ... мен ... Әр ... ... бағамдар әр түрлі болғандықтан, бағам
тауардың жеткізілген ... ... ... бір банктегі оның төлемі
жүргізілген күніне ... ... ... ... ... ... үшін тауардың
белгілі бір сомасының немесе 100% сомасының төленгендігі тиімді болады.
Тұрақсыз баға келісімшартқа отыру барысында тұрақты ... ... ... ... ... ... бағаға әсер ететін факторлар жиі өзгерген уақытта (кезде). Бұл
жағдайда ... ... ... ... оны ... ... ... қарастырылады. Келісімшартта қосылған құн салығы көрсетілмейді,
алайда шот - фактурада салықтың бұл түрінің болуы ... ... ... ... ... ... ... Қаржылық жағдай есептеудің
түрлерін, тәсілдері мен нысандарын анықтайды.
Кейбір жағдайларда жабдықтаушы сатып алушыға тиеліп ... үшін ... алуы ... Алынған вексель анықталған мерзім
ішінде белгіленген соманы ... ... ... ... ... ... - оның иесінің белгіленген мерзім, яғни уақыт біткен
соң борышкердің ақша төлеуін талап ететін ... ... ... ... ... алу және сату объектісі, сондай - ақ
капиталды қысқа мерзімді инвестициялау құралы бола ... ... ... ерекше бір түрі ретінде қызмет етеді.
Вексель белгіленген қатаң нысанында жазылған ... ... ... ... ... ... иесіне міндеттеменің мерзімі
өткеннен кейін немесе мерзімінен бұрын вексельде ... ... ... ... даусыз құқық береді. Вексельді толтырушы, яғни ол вексель
бойынша төлем жүргізуге міндет ... ... ... жеке ... ... ... ... Ал вексель бойынша төлем алушы тұлға ремитент болып табылады.
Егер вексель бойынша есеп айырысу бір жыл мерзім ... ... ... ремитент алынған вексельді баланстың актив белімінің
өтімділігі жоғары активтер бабында көрсетуі ... ... ... ... осы ... өз ... ... мерзімді міндеттсмелер бөліміндегі
берілген вексельдер бабында көрсетеді. Вексельдің ... ... ... ... ... ... уақыт алынады, яғни вексель қызметінің
аяқталатын уақыты ... ... ... пайдаланылуы барысында бір
немесе бірнеше міндетті орындайды. Бұндай міндеттерге мыналарды жатқызуға
болады:
- дебиторлық қарыздың өтелу мерзімін белгілі бір ... ... шот - ... ... басқа да құжаттарға қарағанда дебиторлық
қа-рыздарды нақты дәлелдеу;
- пайыз ... ... алу үшін ... ... ... мүмкіндігі.
Бухгалтерлік есепте вексельдер сатылған, вексельге айырбасталған тауар-
лар және қызметтердің нарықтық құнымен, ақшалай баламасымен немесе барлық
ақшалай ... ... ... ... есептелінеді. Жалпы
сомасы дегеніміз бұл пайыз (процент) есептелінетін сома болып ... ... ... алынған төлемнің осы жалпы сомадан артығы пайыз сомасы
болып есептелінеді. Вексельдің ... құны ... ... ... ... ... айналымы мерзімінің соңындағы толенуге
тиісті ақшалардың сомасы болып табылады.
Жасалу үлгісі және қолданылуы бойынша вексельдер жәй және ... ... екі ... ... ... ... ... мерзімі келген кезде вексель ұстаушыға
белгіленген сомада ақша төлеуді ... ... ... ... шарт ... ... болып табылады, яғни қарапайым тілмен айтқанда ... ... ... ... ... жасауға міндеттемесін білдіреді.
Жай вексель борышкердің (қарызкердің) жазбаша міндеттемесі болып саналады.
Вексельде оның берілген ... ... ... ... ... мен ... төлем төлеуге тиісті кредитордың аты ... яғни ... ... қолы ... ... үдерісі кезінде вексель бір адамнан екінші адамға ... ... ... ғана беріледі. Табыстау жазбасы вексельдің теріс
жағында немесе қосымша парағында жазылады.
Аударылмалы вексель (тратта) - кредитордың (трассанттың) ... ... бір ... ... ... тұлғаға немесе жеке тұлғаға
(ремитентке) төлеу жайлы жазбаша үкімі болып саналады. Яғни оның ... ... ... ... ... ұстаушының төлеушіге
вексельде көрсетілген ақша сомасын үшінші бір ... ... ... ... ... бере алады.
Вексельдерді сонымен қатар пайыздық және пайызсыздық деп екіге бөлуге
болады. Пайыздың векселъдердің атаулы құнында толенетін ... ... ... ... көрсетіледі. Пайызсыздың вексельдерде пайыздық сома өз алдына
бөлек көрсетілмейді, бірақ ол вексельдің ... ... ... өздерінің түрлері бойынша коммерциялық, қаржылық және ... үш ... ... ... өнім ... кәсіпорындар мен ұйымдарға ол
өнімді тұтынушы, яғни сатып алушы ... мен ... ... жасау
мерзімінің кешіктірілу себебіне байланысты беретін коммерциялық ... ... ... ... тауарлық келісімшарттарға жатпайтын әр
түрлі банктер арасындағы борышкерлік қатынастар рәсімделеді.
Қазыналық вексельдер мемлекеттік қазыналық міндеттемеге ... ... ішкі ... ... ... ... ... негізінен дисконтымен бірге номиналынан шегерім жасауды қоса
алғандағы бағасы бойынша ... және ... да ... мен ... Ал оларды кері қарай сатып алу толық атаулы құны ... ... ... ... ... ... және сату ... айырмашылық кұрайды. Жалпы алғанда қазыналық вексельдер ... ... ... капитал салу нысаны болып табылады. Олар банк арқылы
ақша рыногында пайдаланылады.
Вексельдер эмитенттер бойынша: қазынашылық және жекеше.
Төлем түрі ... жай және ... ... ... ... ... етілген және қамтамасыз
етілмеген.
Төлеу тәртібі бойынша: мерзімдшк вексель және ұсынушылъқ вексель ... ... мен ... ... ... сақтауды керек
етеді. Құжатта міндетті түрде вексельдік таңба яғни вексель ... ... оның ... күні мен орны ... ... ... ... мерзімі көрсетілу қажет. Аударылмалы вексельді ... ... ... ... ... жағдайда трассаттың вексель бойынша ешқандай
міндеттемесі болмайды. Вексель берілген уақытынан бастап төлеу мерзіміне
дейін жабдықтаушының иелігінде болуы, ... ... ... үшін ... ... ... жеке тұлғаға берілуі немесе банк мекемесінен несие алу үшін
пайдаланылуы мүмкін.
Вексельдің ... ... ... болып төлем мерзімі саналы-
нады. Кәсіпорындар мен ұйымдардың ... ... ... ... ... ... ... қадағалап оны бақылап отыруы кажет.
Вексельмен есеп айырысу есебі арнайы «Алынған вексельдер» ... Бұл ... ... сатып алушылар және ... ... ... ... ... ... есеп айырысу
операциялары жайлы ақпараттар жинақталады.
Сатылған тауарлар мен дайын өнімдер үшін вексельдер алынғанда:
Дт «Алынған вексельдер» шоты
Кт «Алынуға тиісті ... ... ... ... сатып алушылардың берешектерінің жабылуына, яғни
ақша келіп түскен мерзімінде (пайызсыз):
Дт «Ақшалар» шоты
Кт «Алынған вексельдер» шоты түріндегі бухгалтерлік ... ... ТҰК» АҚ ... ... сома бойынша пайыз мөлшері
жылдық мерзімге негізделеді. Мысалы: 500000 (бес жүз мың) ... алты ... ... және оған коса ... 5 (бес) ... ... төлем төлеу
көрсетілген болды деп есептейік. Осы жағдайда біздің вексель ... ... ... мөлшері былай есептелінеді:
500000+500000х5%х6/12=500000+12500=512500 тенге.
Егер осы сомадағы вексель алты айға емес тоғыз айға жазылып берілген
жағдайда ... ... сома мына ... тең ... тенге.
Жоғарыда қарастырылған мысалымыз бойынша бухгалтерлік жазуларымыз
келесідей түрде ... ... ... «Алынған вексельдер» шоты – 500000 тг.
Кт «Алынуға тиісті берешек» шоты – 500000 ... ... ... сатып алушылардың берешегі есептелген ... ... ... ... шоты - 512500 тг.
Кт «Алынған вексельдер» шоты - 500000 тг.
Дебиторлық берешектің пайда болған (есептелінген) уақыты мен ... ... ... ... ... ... ... көп
жағдайларда ескерілмейді. Кәсіпорындар өздерінің тауарларын ... ... ... баға ... ... ... ... қадамға
баруының басты себебі сатып алушыларды ... ... ... ... ... ... табылады. Сонымен қатар баға
жеңілдіктерін пайдалану ұйымның ... ... ... ... әсер ... ... ... баға жеңілдіктері терминімен бірге
сауда жеңілдігі термині қатар қолданылады. Өз экономикасын нарықтық жолмен
жүргізіп келе ... ... ... ... ... тауарларды сатудағы
жарнама ретінде пайдаланады. Ұйымдардың ... ... ... баға ... ... пайдаланғандағы жағдаймен бірдей деп
айтуға болады.
Кейбір жағдайларда сапасының төмендігінен немесе тауарлардың ақау болу
себебінен ... ... ... тура келеді. Мұндай тауарларды
қайтарып алу сатушы ұйымдар үшін тиімсіз болады. ... да ... ... ... ... жеке ... осы тауарлар бойынша берешек
сомаларының мөлшерін қысқарту туралы талабын қабылдауға ... ... ... ... ... ... ұйымның келіп түсуге (алынуға)
тиісті табыстарының көлемін азайтатындығы ... Бұл ... ... ... ... сомасына:
Дт 6030 «Баға шегерімі» - шоты
Кт 1210 «Алынуға тиісті берешектер» шоты түріндегі бухгалтерлік жазуы
жазылады.
Егер сатылған тауар ... ... ... ол үшін ... жазу мына ... ... 6020 «Сатылған тауарлардың қайтарылымы» шоты
Кт: 1210 «Алынуға тиісті берешектер» шоты ... Есеп ... тиіс ... есебі
Кейбір жағдайда мекемеде кассадан салт ақшалар немесе банк мекемесі
арқылы қолма - қол ... ... ... ... әртүрлі әкімшілік
-шаруашылық және операциялық шығындар (тауарларды ... алу, ... ... ... және т.б.) жасау қажеттілігі туындайды.
Мұндай төлемдерді жасау үшін «Казхром» ТҰК» АҚ ... ... есеп ... ... ... ... ... салт ақшалар
береді.
Салт ақшалар мекеме жетекшісінің бекіткен есептеуіне сәйкес беріледі.
Кассадан ... ... ... ... ... (есеп беретін)
сомалар деп аталады. Олар тек белгіленген мақсат бойынша ғана жұмсалады,
және оларды басқа адамға ... ... - ... рұқсат етілмейді. Жаңа
аванс бұрын берілген аванс бойынша толық есептескеннен кейін ғана беріледі.
Мұндай аванс алған ... ... ... жүргізгеннен
кейін белгіленген мерзімде аванстық есеп беруді ... ... ... ... ... ... есептесуге міндетті, сондықтан олар есеп
беруге міндетті тұлғалар деп аталады.
Аванстарды беруді жөнге салу және ақша қаражаттарын жұмсауға ... ... ... ... ... ... қызметкерлердің
ішінен есептесетін салт ақшаларды алуға құқы бар түлғалардың ... салт ... беру үшін ... ... ... ... және т.б) негіз болады. Ақшаны беру ... ... ... ордерімен рәсімделеді де, оған мекеме жетекшісі мен бас бухгалтер қол
қояды. Есептесетін ... ... ... іс - ... ... өтеу үшін ... ... бюджеттік қаражаты есебінен ұсталатын мемлекеттік
мекемелер қызметкерлерінің, сондай-ақ, Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... іс - ... ережені бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы
22 қыркүйектегі №1428 қаулысына сәйкес қызметтік іс - ... ... әрі - ... ... ... мемлекеттік мекеме басшысының өкімі бойынша еңбек
міндеттемелерін өзінің тұрақты жүмыс ... тыс ... ... ... ... ақ ... ... мен біліктілігін арттыру және қайта даярлану үшін
белгілі бір мезгілге сапары болып табылады [21].
Іс - ... тек ... ... - шарты негізінде осы мекемемен еңбек
қатынасы бар қызметкер, бұл оның негізгі ... ... ... ... ... ... қарамастан жіберіледі.
Қызметкерді іс - сапарға жіберуді іс - сапардың мерзімі мен мақсаты,
кызметкердің жіберілген мекеменің ... - жайы және ... ... ... мекеме жетекшісі жүргізеді. Бұйрыққа (өкімге) сәйкес іс -
сапарға жіберілетін қызметкерге мекеме жетекшісі қол қойған іс - ... ... Егер ... іс - ... ... ... ... жұмыс
орнына сол күні қайтып орала ... ... онда іс - ... ... ... ... іс - сапар куәлігі нысаны ... іс - ... ... ... мен осы ... іс - ... тұлғаларды тіркеу төмендегі келтірілген нысандағы арнайы журналдарда
жүргізіледі.
Мекеме жетекшісі өзінің бұйрығымен ... ... ... іс - ... ... белгі жасау үшін жауапты тұлғаны тағайындайды.
Қызметкердің іс - сапар мерзімін мекеме жетекшісі анықтайды, алайда, ол 40
күннен аспауы ... ... ... ... есептемейді. Қызметтік
қажеттілік болған жағдайда іс - ... ... ... іс - ... ... жетекшісінің тиісті бұйрығымен ұзартылуы мүмкін.
Іс - сапар мекенінде ... ... ... ... ... ... мен ... мекеннен кеткен күні туралы іс - сапар куәлігіндегі
белгілер бойынша анықталады. Егер ... іс - ... ... ... ... онда ... ... келген күні мен кеткен күні жеке-
жеке көрсетіледі. Көрсетілген барлық ... ... іс - ... ... мекеменің қолтаңбаларын куәландыру үшін ... ... - ... ... күні болып іс - сапарға жіберілген қызметкердің
тұрақты жүмыс орнынан поезд, ұшақ, ... ... ... басқа көлік
құралдарының жүру күні, ал қайтып келген күні болып ... ... ... ... келген күні саналады. Көлік 24 сағатқа дейін, оны қоса
санағанда, жүрген кезде кеткен күні ағымдағы тәулік, ал 0 сағат және ... ... ... ... ... кететін бекет (вокзал, кемежай немесе әуежай) елді мекенінің
шегінен тыс орналасса, онда іс - сапарға кеткен күн ... ... ... өту үшін қажетті уақытты есепке ала ... ... ... ... ... - ... ... келген күн болып іс - сапарға кеткен қызметкердің
тұрақты жұмыс орнына жеткізген ... ... ... автобус және басқа көлік
құралының нақты келген күні есептеледі, бірақ ... да ... ... елді ... ... ... өткен уақыт есепке алынады.
Іс - сапарға жіберілген қызметкер оның іс - ... ... ... ... мен ... ... ... сақтауы керек.
Іс - сапардағы қызметкердің іс - ... ... ... ... орны ... және іс - сапардағы күндері үшін орташа еңбек ақысы,
оның ішінде ... ... ... үшін де ... ... іс -
сапарда болған мерзімі үшін орташа еңбекақысы тұрақты жұмыс орны ... ... ... ... ... жұмыс күндері үшін сақталады.
Іс - сапарға жіберілген қызметкерге іс - сапарға кетердің алдында жол
жүру ақы, ... және ... ... ... ... ... төлеуге
тиісті сомалар шегінде есеп берілетін салт ақшалар (ақшалай ... Іс - ... ... келуіне қарай есеп беруге міндетті тұлга бес
күннің ... ... оның ... ақша ... ... бойынша нақты жұмсалғаны туралы аванстық есеп беруді тапсыруға
міндетті. Оған аванстық есеп ... ... ақша ... ... ... тәртіпте рәсімделген іс - сапар ... ... ... және жол ақы ... ... ... ... есеп берудің нысаны төменде келтірілген (қосымша).
Қазақстан Республикасының шегінде іс - сапарға жіберілген қызметкерге
демалыс және ... ... ... ... жолда болған, оның ішінде
жолдағы амалсыз тоқтаған күндері үшін ... ... ... ... ... ... шығындар өтеледі:
- іс - сапарда болған әрбір күні үшін ... ... ... ... ... ... және іс - ... кезінде
қолданылған бір айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде тәулікақы
сомасын төлейді;
- тұрғын үй-жайды жалдау туралы ... ... ... ... мен ... орынбасарлары үшін тұратын үй-жай
жалдау шығындары айлық ... ... ... ... ... тиіс (8 ... іс - ... белгіленген жеріне бару және тұрақты жұмыс орнына
қайту жолдары бойынша (әкімшілік іс - сапарға жіберілген түлғаға
тиісті қатынас ... ... ... ... ... ... темір жолмен жүргенде купелі вагонның
тарифі; су жолдары, тac төселген және топырақ жолдар бойынша ... ... ... жүру құны ... ... аталған көлік құралдары жоқ болғанда немесе іс ... ... ... мекеме жетекшісінің рұқсатымен әуе
көлігімен экономикалық сынап тарифі бойынша;
- темір жол бекетіне, кемежай және ... ... ... ... ... келіп кеткендегі құжаттық растайтын
шығындары, егер олар ел мекенінің шегінен тыс ... ... ... ... іс - ... белгіленген жерге бару
және тұрақты жұмыс орнына аталған көлікпен (әуе көлігін және
таксиді қоспағанда) жүрудіц ең төменгі құны ... ... ... мекеменің бухгалтеріне көлік органдарынан олардың көрсеткен
қызметтерінің тарифтері туралы анықтама сұратып алуы ... ... ... ... ... ... агенствосынан
сыңарлама (дубликат) немесе оның билетті (бағасын көрсетіп)
сатып алған ... ... ... алуы керек;
- жол жүру билеттері мен қонақ үйдегі орынды ... - ала ... ... ... іс - ... белгіленген жеріне бару
және тұрақты жұмыс орнына қайту ... ... ... ... егер бұл шығындарды растайтын құжаттар болса
[22].
Кесте 8 - Тұратын үй-жай бойынша шығындардың ... ... | ... | ... ... ел |мен оның |Басқа қызметкерлер үшін ... ... ... ... |
|1 ... ... |он есе |бес есе |
| ... Ақтау және| | |
| ... | | |
|2 ... ... |бес есе ... есе |
|3 ... ... |үш есе |үш есе ... ... 23 ... ... ... іс - ... ... жерінен тұрақты тұратын мекеніне
күнде қайтып ... ... ... онда шығындар келесі тәртіпте
өтеледі:
- егер іс - сапарға жіберілген қызметкер жұмыс күннің аяғында ... іс - ... ... ... қалса, онда тұрғын үй-жай
жалдағанын растайтын құжаттарды ... ... ... ... тұрғын үй - жай жалдау, ... ... ... ... егер іс - сапарға жіберілген қызметкер тұрақты жұмыс орнына
күнде қайтып келіп жүрсе, онда жол жүру ... ... ... ... ... ал ... төленбейді.
Іс - сапарға жіберілген қызметкердің уақытша ... ... оған ... негіздермен тұрғын үй - жайды жалдау ... ... ... ... ... жағдайлардан басқа) өтеледі және ол оған
жүктелген қызметтік тапсырманы орындауға кіріскенше және ... ... ... ... ... 40 ... көп ... барлық мерзім бойынша
тәулікақы төленеді.
Іс - ... ... ... ... ... ... үщін ... еңбекке жарамсыздығы бойынша жалпы ... ... ... ... ... ... күндері іс -
сапар мерзіміне енгізілмейді [23].
Қызметкерлерді іс - ... ... ... ... ... ... ... белгіленген тәуліктік және пәтерлік нормалар
негізінде іс - сапарға ... ... ... іс - ... ... ... өтеу ... Республикасы Үкіметінің «Мемлекеттік
қызметшілерге республикалық және жергілікті ... ... ... ... іс - ... ... ... өтеу туралы» 2008 жылғы
6 ақпандағы № 108 Қаулысына сәйкес нақты шығындар бойынша жүргізіледі.
Қызметтік іс - ... ... ... ... қарастырылған
нормаларына сәйкес есеп беруге міндетті тұлгалардың бухгалтерияға ... ... ... ... ... есеп ... мен оларға
тіркелген ақталу құжаттары сырт көрінісі (формалды) жағынан (есеп ... ... ... ... ... және ... рәсімделуі,
мағлұматтардың толтырылуының толықтығы мен дұрыстығы), сондай-ақ ... ... ... зандылығы мен мақсатқа сәйкестілігі, олардың
аванстық белгілеуіне сәйкестігі, жеке ... ... ... ... ... ... ... есеп берулер мен ... ... есеп ... ... түлғаларға жіберген қателерін түзетуге және
дұрыс рәсімдеу үшін қайтарылып беріледі.
Аванстық есеп берулер мен ... ... ... ... ... ... ... шығындар сомалары мен олардың
мақсаттылығын қарап, бекітеді.
Аванстық есеп берулер мен ... ... ... ... ... ... ... бухгалтерияға белгіленген мерзімде
өткізбеген және мекеменің кассасына аванстардың пайдаланбаған қалдықтарын
қайтармаған есеп беруге міндетті ... ... ал, ... ... ... жауапкершілікке тартылады. Мұндайда ... ... ... ... есептесетін сомалар бойынша
қызметкерлердің берешегін олардың ... ... ... құқы ... ... ... ... дебиторлық берешекті жинақтамалы
есепке алу үшін 1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық ... ... ... ол үшін оған ... ... ... тұлғалармен
есеп айырысу» атты субсчет ашу қажет [24].
Есеп беруге ... ... есеп ... ... алу ... ... ... 9 кестеде келтірілген.
Кесте 9 – «Казхром» ТҰК» АҚ есеп беруге міндетті тұлғалармен есеп ... ... ... ... ... |Шот ... |
| ... ... ... ... ақша берілді |1250,2150 |1010 ... ... ... ... ... | | |
| - ... қызметкерлердікі |7210 ... |
| - өнім ... ... |7110 ... ... | | |
| - ... ... ... |2930 ... |
| - ... жұмысшылардікі |8410 ... ... ... ... есеп ... | | ... | | |
| - МЕА ... |1250,2150 |
| - ... ... ... |
| - ... |1330 ... |
| - ... ... |2410 ... |
| - ҚҚС |1420 ... |
|4.Пайдаланбаған ақша кассаға тапсырылды |1010 ... ... ... сома ... ... |3350 ... ... ... 24 ... ... ... қысқа мерзімді дебиторлық берешегі» ... ... ... тұлгалармен есеп айырысу» субшотында көрсетілген
қызметкерлер мен ... ... ... ... ... ... алу үшін № 7 ... - ... ... Бұл ... ... аванстық есеп беруге бір жол беріледі, және есептесетін
сомалар бойынша «Айдың басындағы қалдық» бағанында қызметкерлер мен ... ... ... ... ... көрсетумен бірге берешектің
сомалары көрсетіледі.
Ағымдағы айда берілген аванстар мен ... ... ... ... ... есеп ... ... ақшалай сомалары немесе артық
жұмсалған сомаларды өтеуге жасалған кассалық шығыс ордері негізінде ... ... ... ... көрсетеді. 1250
«Қызметкерлердің қысқа ... ... ... » шотының «Есеп беруге
міндетті тұлғалармен есеп ... ... ... ... бір ... ... ... есептеледі де, 16 «Дебет бойынша ... ... Ай ... ... ... оралымдар корреспондірлеуші шоттар
бойынша Бас кітапқа көшіріліп жазылады.
Өңделген аванстық есеп ... ... 17-30 ... ... ... бойынша пайдаланбаған аванстардың қайтарылған
сомалар мен ... ... ... тиісті шоттармен
корреспондірленген операциялар көрсетіледі. 31 ... ... ... және ... жолы бойынша есеп беруге міндетті тұлғалар бойынша
1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімді ... ... ... «Есеп
беруге міндетті тұлғалармен есеп ... ... ... бойынша
оралымдардың жиынтық сомалары көрсетіледі. Есеп беруге міндетті тұлғалар
бойынша айдың аяғындағы қалдықтар есептеледі де, 32 «Ай ... ... ... ... № 7 журнал-ордердің тиісті жиынтық деректері Бас кітапқа
көшіріліп жазылады. Көрсетілген шот (субшот) бойынша айдың соңындағы қалдық
есеп беруге ... ... ... ... айға ... журнал - ордерге
көшіріліп жазылады [25].
Материалдық зиянды өтеу бойынша есеп айырысуды есепке алу. ... ... ... зиян ... саналады: тауарлық-
материалдық құндылықтарды қабылдап алу, ... және ... ... ... ... ... кему нормаларынан тыс ысыраптары;
ақша қаражаттарын ... қою және ... ... ... қызметтік міндеттерін орындау кезінде міндетін теріс
пайдалану, ... ... және т.б. ... ... ... ... қирау және сынудан болған
ысыраптар.
Келтірілген материалдық ... өтеу ... ... ... ... алу ушін 1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық
берешегі» шоты пайдаланылады, ол үшін оған ... ... өтеу ... ... атты ... ашу керек. Бұл шотта (субшотта) мекеме жетекшісі
тексеру (түгендеу) материалдарын қарап материалдық залалды кінәлі тұлғаға
жатқызу ... ... ... ... ... ... сомасы
көрсетіледі. Бастапқыда тексеру материалдарын мекеме жетекшісі ... ... ... 1280 ... ... мерзімді дебиторлық берешек»
шотына ашылған «Құндылықтардың жетіспеушіліктері мен бұзылуынан ... ... ... ... субшотында көрсетіледі.
Материалдық зиянды өтеу бойынша есеп айырысуды есепке алу үшін ... ... ... ... ... және ... тауарлық-материалдық
қорлардың сыну, қирау және бұзылуына жасалған кесімдер;
- мекеменің жетекшісі ... ақша ... ... негізгі құралдарын және т.б. түгендеу нәтижелерінің
салыстыру тізімдемесі;
- сот тергеу органдарының ... ... ... ... туралы ереже мен материалдық жауапты
тұлғалармен жасалған келісім-шарттарға ... ... ... ... кінәлі тұлғалар залалдың мөлшеріне байланысты тәртіптік,
әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке ... да, оны ... ... ... ... ... бригаданы материалдық жауапкершілікке тартуды
мекеме әкімшілігі кінәлі ... ... ... ... ... ... ал ... болған жағдайда, мамандардың қорытындыларын есепке
ала отырып, материалдық залалдың әрбір нақты ... болу ... ... ... ... жасағаннан кейін жүргізеді.
Бұл түлғада ұсақ жетіспеушіліктерді бірінші рет анықтағанда және оның
үстіне тәжірибесіздіктің, ... ... және ... іске ... ... ... ... әкімшілігі келтірілген материалдық зиянды
одан міндетті түрде дереу өндіріп ... оған ... жаза ... ... ... ... келтірген материалдық зиянды 2-3 ай ішінде
өтейтіні туралы міндеттеме ... ... ... ... ... қарызын өз еркімен өтеуден бас тартқан жағдайда
оған ықтиярсыз ... үшін сот ... ... қойы ... ... теріс пайдалану немесе оларға немқұрайлы қарау
салдарынан болған жетіспеушіліктер мен ... ... ... ... ... дереу босатылады да, мұндай жетіспеушіліктер
мен ысыраптар туралы ... сот - ... ... ... ... бір уақытта әкімшілік кінәлі түлғалардың ... ... өтеу ... ... ... ... ... және сот -
тергеу органдарына жауап берушінің иелігіндегі ... ... ... ... салу ... ... жібереді. Материалдық зиянның
сомасын өндіріп aлy көп ... ... ... ... тұлғалардың
мүлкіне алдын-ала арест салудың жеделдігіне байланысты. Одан ... үкім ... ... ... ... ... ... жасау
қажет.
Сот - тергеу органдарына жіберілген жетіспеушіліктер, жұмсап қою және
қымқыру сомаларына бухгалтерлік есеп шоттарында келесі жазулар жасалады:
1280 «Өзге қысқа ... ... ... шотының «Құндылықтардың
жетіспеушіліктері мен бұзылуынан болған ... ... ... ... ... - ... ... қосымша құнға салынатын
салықты қоскандағы ... құны ... ... ... «Өзге кірістер» шотының кредиті - анықталған материалдық зиянның
қосымша құнға салынатын салықсыз нарықтық құны бойынша есептелген ... ... кұн ... ... ... - осы ... зиян
бойынша есептелген қосымша құнға салынатын салық сомасына
Жауап берушіге койылатын талаптар сотқа ... ... ... мекеме жетекшісі мен бас бухгалтерге жүктеледі. Сондықтан
олар сот-тергеуші органдармен ұстап қою және ... салу ... және оның ... ... ... ... ... Салыстырулар нәтижелері бойынша сот-тергеу
органдарындағы ... қою және ... - ... салу ... ... ... ... зиянның толық сомасына азаматтық ретінде қойылған
талапты ... ... ... қамтамасыз ету жөнінде жедел
шаралар қолдану қажет. Соттардың үкім қағаздарын алғанда үкім ... ... алу үшін ... ... ... дереу жіберу
қажет.
Кінәлі түлғалардан материалдық зиянды өндіріп aлy туралы сот-тергеу
органдарының шешімдері негізінде келесі бухгалтерлік тізбе жасалады:
1250 ... ... ... дебиторлық берешегі» шотының
«Материалдық зиянды өтеу бойынша есеп айырысу» субшотының ... ... ... немесе бұзылған тауарлык-материалдық корлардың еселік
қолданып және қосымша ... ... ... қоса ... ... ... сомасына 1280 «Өзге қысқа ... ... ... ... жетіспеушіліктері мен ... ... ... ... бойынша» субшотының кредиті - тауарлық-материалдық
қорлардың еселік қолданып және қосымша құнға ... ... ... ... кұны ... ... 3520 ... кезеңдердің
кірістері» шотының «Жетіспейтін құндылыктардың өндірілу және ... ... ... ... ... - ... ... түлғалардың сот ұйғарған берешектің сомаларын өтегенде, оларды
өтеу жолдарына байланысты кассалық кіріс ордері, ағымдағы банктік ... ... және есеп ... ... негізінде келесі
бухгалтерлік жазу жасалады:
Тиісті шоттардың дебеті:
1010 «Кассадағы ақша ... - ... ... ... ... ... 1030 ... банктік шоттардағы ақша қаражаты» - қолма-
кол (салт) ақшасыз жолмен өтелген кезде, 3350 ... ... ... ... берешек» - еңбекақыдан ұстаған кезде
1250 «Қызметкерлердін кысқа ... ... ... шотының
«Материалдың зиянды өтеу бойынша есеп айырысу» субшотының кредиті
Мұнымен бірге, бір уақытта жетіспейтін, ұрланған ... ... ... өндірілетін сома мен нақты өзіндік қүны
(баланстық құны) арасындағы айырма ... ... ... ... ... 3520 «Алдағы кезеңдердің кірістері» шотының «Жетіспейтін
құндылықтардың ... және ... ... арасындағы айырма» субшоты
Кт 6280 «Өзге кірістер»шотының кредиті
Кейбір жағдайларда жетіспеушіліктер, ысыраптар, талан-тараж және басқа
да материалдық зияндар ... сот ... ... сомасы толық төлемділік
қабілетсіздігі салдарынан жауапкерден өндіріп алу мүмкіндігі болмайды.
Берешек сомасын жауапкердің ... өтеу ... ... ... ... куәландырады. Мұндай берешек алынуға үміт етуге болмайтын
ретінде ... да, ... ТҰК» АҚ есеп ... ... ... бойынша бұрын жасалған резерв есебіне жатқызылады. ... ... ... ... есеп ... келесі жазулар
жүргізіледі:
Дт 1290 «Күмәнді талаптар бойынша резерв»
7210 «Әкімшілік шығыстар» - жетіспейтін тауарлық - материалдық ... ... ... құн ... ... ... ... шотыньң «Жетіспейтін кұндылық-
тардың өндірілу және нақты кұндарының арасындағы ... ... ... ... ... 1250 «Қызметкерлердің кысқа мерзімді дебиторлык берешегі» шотының
«Материалдык зиянды өтеу ... есеп ... ... - ... ... ... тауарлык-материалдық қорлардың еселік колданып
және қосымша құнға салынатын салықты қоса ... ... құны ... ... ... керек, төлемдік қабілетсіздігінің салдарынан
болған берешекті мекеме ... ... ... ... жою болып
табылмайды, өйткені уақыт өте жауапкерлердің мүліктік жай-күйі жақсы жағына
өзгеруі мүмкін, ... ... ... ... ... алу ... Сондықтан берешекті мекеме шығындарына жатқызылған сәттен бастап
жауапкердің мүліктік ... ... ... оны ... алу ... үшін ... сомалар теңгерімнен (баланстан) тыс 007 ... ... ... ... берешегі» шотына есепке
алынады. ... есеп ... ... ... ... жеке ... бойынша және берешектің зиянға жатқызылған сәттен бастап бес жыл
бойына ... ... ... ... егер бұл мерзімде берешектердің мүмкіншілік жай - күйі және
төлем қабілеті жақсарса, онда олардан бұрын мекеме шығындарына жатқызылған
берешекті өндіріп ... да, ... ... ордеріне немесе ағымдағы банктік
есеп шоттардың жазбаша үзіндісіне сәйкес ... ... ... 1010 ... ақша ... ... ... шоттардағы ақша қаражаты»
Кт 6280 «Өзге кірістер» шоты
Осы сәтте ... бұл ... ... тыс 007 «Зиянға жатқызылған
төлеуге қабілетсіз дебиторлардың берешегі» шотының ... ... ... ... бес жыл ... ... немесе ішінара өндіріліп
алынбаса, онда бұл ... ... ... тыс ... ... шығарылады.
Түгендеу және басқа да тексеру кезінде анықталған және есептік жылда
материалдық жауапты тұлғалармен танылған, ... ... ... ... сол ... есепте жасырылған жетіспеушіліктер, ұрланулар және талан
- таражға салынулар, сондай - ақ өндіріп алу ... сот - ... ... шешімдері бар материалдық зияндар бухгалтерлік есеп шоттарында келесі
жазумен көрсетіледі:
Дт 1250 «Қызметкерлердің қысқа мерзімді дебиторлық берешегі» ... ... өтеу ... есеп ... ... 3520 ... ... кірістері» шоты
Материалдық жауапты тұлғалар көрсетілген берешектерді өтеулеріне қарай
оларды қайтару жолдарына байланысты келесі бухгалтерлік тізбе ... 1010 ... ақша ... - ... ... ақша ... ... банктік шоттардағы ақша қаражаты» - қолма - қол ақша-
сыз өтегенде
3350 «Еңбекақы төлеу бойынша қысқа мерзімді ... - ... 1250 ... ... мерзімді дебиторлык берешегі» шоты-ның
«Материалдық зиянды өтеу бойынша есеп айырысу» субшоты
Осы сәтте бұл сомалар мекеменің табысына келесі бухгалтерлік ... 3520 ... ... ... ... 6280 ... кірістер» шоты
Мекемелердің жұмыс тәжірибесінде мынандай жағдай ... ... ... өтеу ... ... ... ... тұлғалардан
қойылған талаптардың негізсіз болғандықтан кәсіпорындардағы тауарлық-
материалдық құндылықтардың жетіспеушіліктері, сондай-ақ ... ... және ... ... берешек сомаларды өндіріп беруден бас тарта
алады. Мұндайда берешек сомалары ... ... ... ... ... ... құндары бойынша күмәнді талаптар жөнінде бұрын құрылған
резерв есебіне немесе мекеменің шығындарына келесі ... ... 1290 ... ... ... резерв»
7210 «Әкімшілік шығыстар»
Кт 1280 «Өзге қысқа мерзімді дебиторлык берешек» шотының «Құнды-
лықтардың жетіспеушіліктері мен ... ... ... ... ... ... ... қысқа мерзімді дебиторлық ... ... ... өтеу бойынша есеп айырысу» субшотында лауазымды
тұлғалар жіберген ақша ... әр ... ... ... және кем ... ... мен кәсіпорындарға келтірілген зияндар, көліктің
нормадан тыс тұрып қалғаны, ... ... ... және заң
бойынша лауазымды тұлғалардың өтейтін басқа да ... ... ... есеп ... ... ... ... өтеу бойынша есеп айырысулардың талдамалы есебі
жетіспеушілік анықталған немесе келтірілген ... ... ... өндіріп алынатын әрбір дебитор бойынша № 7 журнал - ... ... ... ... ... ... шотына
сондай-ақ халыққа несиеге сатылған тауарлар үшін есеп айырысулар есепке
алынады, ол үшін бұл ... ... ... несиеге сатылған тауарлар
үшін есеп айырысу» атты субшот ашу қажет [26].
2.3 Өзге де ... ... ... ... ... ... ... сомасында сатып
алушылар мен тапсырыс берушілердің дебиторлық ... ... ... ... ... ... ... орын алады. Сол себепті, бухгалтерлік есепте
дебиторлық берешектің бұл ... ... ал ... түрлерін өзге дебиторлық
берешектер деп санау қабылданған .
Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешектер келесі ... ... - ... ... ... мерзімді дебиторлық берешегі», онда
бір жылға дейін мерзімі бар іске асырылған ... және ... үшін ... ... ... ... бойынша есептеулердің
бар-жоғы мен қозғалысына байланысты операциялар және ... ... ... ... ... ... көрсетіледі;
1230 - «Қауымдастырылған және бірлескен ұйымдардың қысқа мерзімді
дебиторлық берешегі», онда бір ... ... ... бар іске ... және ... ... үшін ... және бірлескен
ұйымдармен есеп айырысу бойынша операциялар және ... ... ... өзге ... ... дебиторлық берешегі көрсетіледі;
1240 - «Филиалдар мен құрылымдық бөлімшелердің ... ... ... онда ... ... ақша ... түсуі
және есептен шығуы жөніндегі операциялар және ... мен ... өзге ... ... ... ... ... - «Жалдау бойынша қысқа мерзімді дебиторлық ... ... ... ... және ... жалдау бойынша ағымдағы жалдау
төлемдерін жүзеге асыру жөніндегі шығыстар есепке алынады;
1270 - «Алуға қысқа ... ... онда ... ... ... ... ... дивидендтер;
қаржылық жалдау бойынша есептелген сыйақылар, берілген қарыздар, ... ... ... ... басқару және өзге есептелген
сыйақылар жөніндегі ... ... ... ... ... - «Өзге қысқа мерзімді дебиторлық берешек», онда алдыңғы ... ... бір ... ... мерзімі бар өзге ... ... ... ... ... алынған вексельдер бойынша,
сақтандыру ұйымдарына сақтандыру төлемдерін жүзеге асыру бойынша берешек;
1290 - ... ... ... ... онда ... ... бо-
йынша резервтерді құруға және оның ... ... ... ... ... дебиторлық қарыздарын есепке алу үшін
шоттардың бас ... ... ... серіктестіктердің дебиторлық
қарыздары» деген бөлімшесі қарастырылған. Бұл бөлімшеге мына шоттар кіреді:
1) «Еншілес серіктестіктердің ... ... ... қарыздары»;
3) «Бірлесіп бақыланатын заңды тұлғалардың қарыздары»
Еншілес серіктестік дегеніміз - басқа шаруашылық серіктестік оның жар-
ғылық қорына үлесін қоса алатын серіктестік ... ... ... серіктестігі өзінің негізгі ... ... ... ... ... ... серіктестіктерден айырмашылығы олар филиал болып табылады ... ... өз ... ... қорлары болмайды, ал олардың
балансы ішкі қолдануға ғана арналады. Сонымен қатар, тәуелді ... ... ... ... ... ... өздері жүргізіп,
есеп тіркелімдерін, бас кітапты толтырады және ... ... ... ТҰК» АҚ ... филиалдары бар:
- Ақтөбе ферро - қорытпа зауыты;
- Ақсу ферро - қорытпа зауыты;
- Казмарганец;
- ... Дөң ... 10 - ... ТҰК» АҚ ... ... ... ... бухгалтерлік
жазбалар
|р\р|Шаруашылық операция |Шот ... - ... | ... |
| | |Дт |Кт |
|1 ... баға ... ... шот ... |6010 |
| |ұсынылды | | |
| | ... |3130 |
| |ҚҚС ... % | | |
|2 |Он ... ... ... ... | | |
| ... көбейді (ұлғайды) ... |6250 |
|3 ... ... ... үшін ... ... ... |
| |түсті ... | |
|4 ... ... ... ... ... ... |2120 -2140 |
| ... ... | | |
|5 ... ... және ... ... мен |1010,1030, |1220-1240 |
| ... ... ... ... | |
|6 ... ... ағымдағы банктік шотқа |1020 ... |
| ... | | |
|7 |Акт- ... бойынша немесе айырбас нәтижесінде |3310- 3340 |1220-1240 |
| |міндеттемелер шот жабылуы | | |
|8 ... ала ... ... ... ... |3510 |1220 |
| ... ... | | |
|9 ... ... ... | | |
| ... ... |6020 ... |
| |ҚҚС ... |3130 ... |
| ... ... ... |6030 ... ... ... сома күмәнді болып танылды |1290 ... ... ... ... ... ... |1220-1240 |1290 |
|12 |Күмәнді талаптар бойынша резерв қалыптасты |7440 |1290 ... ... ... ... ... ... | |
| ... ... |1280 |1290 ... |Күмәнді болып танылған сатып алушылардың | ... ... ... ... ... |1290 |280 ... ... 28 әдебиеттен алынды
Қаржылық - шаруашылық қызметті жүргізу барысында жоғарыда қарас-
тырылған ... ... ... ... құралдардың уақытша
пайдаланылмай (бос) тұрған нысандарын (ғимраттар, ... ... ... ... беру ... дебиторлық берешек туындайды. Мекеме жалға
алушылармен (жалгерлермен) негізгі құралдар нысандарын жалға беру жөніндегі
келісім-шарттар негізінде операциялық және ... ... ... ... алдағы кезеңдер үшін жалдық төлемдер жөнінде туындайтын қысқа мерзімді
(бір жылға дейін) және ұзақ ... (бір ... ... ... ... есеп ... есепке алу тиісті 1260 «Жалдау бойынша
қысқа мерзімді дебнторлық берешек» және 2160 ... ... ұзақ ... ... ... ... Бұл шоттардың дебеті бойынша
негізгі ... ... ... ... үшін ... ... бойынша
жалға алушының (жалгердің) берешегі, ал кредиті бойынша берешектің ... ... ... ... үшін ... төлем бойынша есеп
айырысуды есепке алудың негізгі бухгалтерлік тізбелері 12 кестеде келтіріл-
ген.
Кесте 11 – ... ТҰК» АҚ-ң ... ... есепке алу бойынша шоттардың
корреспонденциялары
|Р/c|Шаруашылық операция |Шот ... | | |
| | | Д | К |
|1 ... ... ... ... |6260 |
|2 ... жалға берілді ... |6130 |
|3 |Осы ... ... косымша кұнға салынатын |1260,2160 |3130 |
| ... ... | | |
|4 ... жал ... ... ... ... |
|5 |Берілген жалға сыйақы есептелді |1270 |6110 |
|6 ... жал ... ... ... |1010,1030 |1270 |
Ескертпе. Кесте 29 әдебиеттен алынды
Жалдау - бұл ... мен өзге ... ... арасындағы шартқа
негізделген түрде жерді, өзге табиғи ресурстарды және жалгердің шаруашылық
немесе өзге қызметті өз ... ... ... ... ... ... ... пайдалануы. Жалдау нәтижесінде жалға беруші мен
жалгер арасында жалдау шартына негізделген қатынастар пайда болады.
Жалға беруші - ... ... ... ... ... ... иесі.
Жалгер - бұл жалдау шарты бойынша мүлікті жалға алатын заңды немесе
жеке тұлға.
Жалдау шарты - бұл тараптардың ... мен ... тең ... ... ... ... талаптарына сай мүлікті жалға беру
туралы жалгер мен жалға беруші арасындағы келісім. ... ... ... құқын беруге әкеп соқтырмайды.
Халықаралық практикада жалдаудың үш түрі бар:
1) Ұзақ мерзімді жал (лизинг) - бұл мүлікті 3 ... ... ... Ұзақ ... ... жай және ... ... бөлінеді.
Жай лизинг - жалдау шартының мерзімі аяқталған бойда мүліктің жалға
берушіге қайтарылуын ... ... ... - ... ұзақ мерзімге несиеленді-
рудің нысаны.
2) Орташа мерзімді жал ... - бұл ... ... ... 1 ... 3 жылға дейінгі мүлікті жалдауы.
3) Қысқа мерзімді жал (рейтинг, чартер) – мүлікті жалгердің кейінгі
сатып алу құқынсыз ... ... ... 1 ... дейін
созылады.
Қаржылық жалдау - актив иеленумен қатар жүретін барлық тәуекелдер мен
пайдаларды елеулі түрде ... ... ... ... ... құқықтық мәртебе берілуі де, сондай - ақ берілмеуі де мүм-
кін.
Операциялық жалдау - қаржылық жалдан өзгеше жал.
Жалдау мерзімінің ... күні ... ... активтерді пайдалану
мүмкіндігін іске асыру құқығын ... күн ... ... Бұл - ... тану күні ... ... ... туындайтын тиісті активтер-
дің, міндеттемелердің, табыстың немесе шығыстың танылуы).
Жалдау мерзімі - жалгер шартқа ... ... ... ... ... жатпайтын кезең, сондай-ақ, бұл кезеңдер ішінде, егер жалдау мерзімі-
нің басында жалгердің осы ... іске ... ... ... ... ... ... ақы төлеумен немесе онсыз активті одан ... ... бар кез ... өзге де кезеңдер [29].
«Басқадай алдағы кезең шығындары» шоты «Сақтандыру полисі» мен ... деп ... ... аталмай кеткен басқадай алдағы кезең
шығындары жайлы ақпараттарды есептеу үшін арналған.
«Алдағы кезең шығындары» деп есеп ... ... ... ... есеп ... ... ... жататын шығындарды айтады. Олардың
қатарына жататындар:
Осы айтылғандармен қатар алдағы ... ... жаңа ... және ... ... шығындар, кен өндіруші өнеркәсіпті
пайдалануға дайындау жұмыстарының шығындары, жаңа ... іске ... ... ... ... резервтер жыл аяғында дебиторлық қарыздар
түгендеуінің мәліметтері негізінде ... ... ... ... әдісі бар: өткізудің көлемінен пайыз әдісі; ... ... ... есептеу әдісі.
Өткізу (қызмет көрсету) көлемінен пайыз әдісінің мәні өткізудің ... ... ... ... ... ... ... табылады. Осы
әдіс бойынша өткен жылдардың (ең азы өткен үш жыл ... ... ... ... мен ... ... ... залалдар
арасындағы орташа пайыз есептелінеді. Әрі қарай бұл ... ... ... ... үшін ... кезеңдегі өткізудің, атқарылған
жұмыстардың көлеміне қолданылады .
Мысал: «Казхром» ТҰК» АҚ 2011 ... 31 ... ... талаптар бойынша жоғалтулар үш жылда мыналарды құрады деп
болжайық (теңге):
6010 «Дайын өнімді ... ... ... табыстар» -
10800172
1290 «Күмәнді талаптар бойынша резервтер» - 2750
Кесте 12 - ... ... ... үшін ... ... ... ... бойынша жоғалтулар|% |
|2009 |6 288 494 |6000 |0,095 ... |8 544 333 |5265 |0,061 ... |10 800 172 |5700 |0,052 ... |25 632 999 |16965 |0,066 ... ... ... қаржылық есептілік мәліметтері негізінде жасалынды
«Казхром» ТҰК» АҚ басшылығы өткізудегі күмәнді қарыздардың ... ... ... деп ... Осылайша 2011 жылға күмәнді
қарыздардың ... ... ... × 0,66%) = 7128 ... нәтижелері 2011 жылдың 31 желтоқсанында келесі ... ... 7210 ... және ... ... 1290 ... талаптар бойынша резервтер» 7128 теңге
Осылайша, 1290 «Күмәнді талаптар бойынша резервтер» ... ... ... ... тең болады. Бұл сома 2011 ... 7128 ... ... ... төленбеген шоттары бойынша болжанатын
қарыздардың және өткен жылдардың ... ... 2750 ... ... ... шығады.
Өткізу (қызмет көрсету) көлемінен пайыз әдісі пайда мен залалдар
туралы есептілікке көп көңіл ... Бұл әдіс ... ... ... өзіндік құны есептеліне бермейді, бірақ қолданыста ол өте ... ... ... ... мерзімі бойынша шоттарды есептеу әдісі таза дебиторлық қарыздың
бухгалтерлік қалдығына негізделген және өткен ... ... ... ... ... пайызын анықтау үшін қолданылады.
Бұл пайызды анықтау үшін барлық алынуға ... ... ... ... ... ... төлеу мерзімі әлі жетпеген шоттар;
- төлеу мерзімі 1 күннен 30 күнге дейін;
- төлеу мерзімі 31 күннен 60 күнге дейін;
- ... ... 61 ... 90 ... ... ... мерзімі 90 күннен асатын шоттар.
Субъект өткен жылдарға қарап, ... ... үшін ... ... пайызын анықтайды. Мысалға, өткен жылдар есебі бойынша 50% 90
күннен асатын төлем ... бар ... ... , 34 % ... ... 61
күннен 90 күнге дейін қарыздар, 20 % төлеу мерзімі 31 күннен 60 күнге дейін
қарыздар, 10 % төлеу мерзімі 1 ... 30 ... ... және 2 % ... ... ... қарыздар мерзімінде төленбеген.
Осы мәліметтер негізінде күмәнді талаптардың ... ... ... ... 13 - ... ж. күмәнді талаптардың сомасын анықтау
|Дебиторлық қарызды төлеу|Сома, |Күмәнді деп |Күмәнді ... ... ... ... ... резерв, мың|
| | ... ... |
| | ... пайызы, | |
| | |(%) | ... ... әлі |80700 |2 |1614 ... | | | ... ... 1 күннен |36500 |10 |3650 ... ... ... | | | ... ... 31 ... |5850 |20 |1170 ... ... ... | | | |
13 ... ... ... ... |Күмәнді деп ... ... ... ... ... ... ... ... | ... ... |
| | ... пайызы, | |
| | |(%) | ... ... 90 ... ... |34 |1275 ... ... ... |2900 |50 |1450 ... |129700 | |9159 ... ... ұйымның қаржылық есептілік мәліметтері негізінде жасалынды
«Казхром» ТҰК» АҚ 1290 «Күмәнді талаптар ... ... ... ... ... 2750 теңгені құрайды. Бұл ... ... ... ... күтілетін сомалары 2011 жылда 6409 ... ... ... 7210 ... және ... ... дебеті мен 1290 «Күмәнді талаптар бойынша резервтер» шотының
кредиті бойынша ... ... ... Егер ... ... ... ... сомалары бұрын осы ... ... ... аз ... болса, онда резерв сомасының айырмашылығы 7210 «Жалпы
және ... ... ... ... мен 1290 ... ... ... шотының кредиті бойынша түзетіледі.
Күмәнді талаптардың сомасын ... ... ... ... ... әсер ... өйткені дебиторлық қарыз бухгалтерлік баланста
күмәнді талаптар ... ... ... ... ТҰК» АҚ ... ... ... құрмаған жағдайларда үмітсіз ... ... ... өтіп ... ... ... ... кезең шығыстарына
жатқызылып, пайда мен залал туралы есептілікке қосылады.
Егер бұрын есептен шығарылған дебиторлық қарыздар сол ... ... ... онда ... ... сома ... ... есебінің
сәйкес шоттарының кредиті бойынша және 1290 ... ... ... ... ... бойынша сторноланады, егер келесі есепті
кезеңдерде төленетін болса, онда бұл ... ... ... ... түскен табыс деп танылады [30].
3 ДЕБИТОРЛЫҚ БЕРЕШЕКТІ АУДИТОРЛЫҚ ТЕКСЕРУ ӘДІСТЕМЕСІ ЖӘНЕ ТАЛДАУЫ
3.1 Дебиторлық берешек талдауы ... ішкі ... ... ... ... ... қаржылық жағдайын
талдаудың маңызы өте зор. Бұл кәсіпорындардың тәуелсіздікке ие болуымен,
сондай - ақ ... ... ... жұмысшылар, коммерциялық серіктестер
және де ... ... ... ... өндірістік - кәсіпкерлік
қызметінің нәтижелері үшін толық жауапкершілікте болуымен байланысты.
Н.А Русак бұл ұғымды былайша анықтайды: «Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... тарату және пайдаланумен сипатталады. Кәсіпорынның
қаржылық жағдайы кәсіпорының қалыпты өндірістік, коммерциялық және басқа да
қызмет түрлері үшін қажетті қаржы ... ... ... ... ... сай, ... ... және пайдаланумен, сондай-ақ басқа
шаруашылық субъектілерімен ... ... ... төлеу
қабілеттілігі және қаржылық тұрақтылықпен сипатталады. Кәсіпорынның уақтылы
төлеу мүмкіндігі оның қаржылық жағдайының ... ... ... ... ... ... жағдайы - бұл оның
қаржы бәсекелестік қабілеттілігінің сипаттамасын (яғни ... ... ... ... ... мен ... ... мемлекет
алдында және басқа да шаруашылық субъектілерінің алдында өз міндеттемелерін
орындау. Шаруашылық субъектісінің қаржылық ... ... ... ... ... пен ... ... тұрақтылық;
несие қабілеттілігі; капиталды пайдалану; валюталық өзін-өзі өтеу» - деп
жазады.
Осы берілген ... ... ... біз бұл ... ... ұсынамыз: «Кәсіпорынның қаржы жағдайы осы кәсіпорынның белгілі
бір ... ... ... және оның өз ... ... ... мен өзінің қарыз міндеттемелерін уақытылы өтеуі ... ... ... етілуін көрсетеді».
«Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығы - бұл ... ... ... төлем қабілеттілігі мен несие қабілеттілігін сақтай
отырып, ... ... ... ... тарату мен пайдалану арқылы
кәсіпорынның дамуын көрсететін қаржы ресурсының жағдайы».
Кәсіпорынның өндірілетін өнім және ... ... ... қаржылық тұрақтылығының маңызды факторларының бірі -
активтердің тиімді құрамы мен ... ... - ақ ... ... ... таңдап алуы болып табылады. Қысқа мерзімді активтерді
басқару өнері - кәсіпорынын шотында оның ағымдағы ... ... үшін ... ... ең ... ... ... тұрады [31].
Сол себепті, қысқа мерзімді дебиторлық берешектер ... ... ... ... құрамы мен құрылымына және оның ... ... ... ... ... Кәсіпорынның қысқа
мерзімді активтері оның қаржылық жағдайына айтарлықтай деңгейде ... ... ... ... ... ... өнімнің өтімділігінің
тұрақтылығын куәлендіреді. Соған байланысты зерттеу ... ... ... ... құрамы мен құрылымына төмендегі 14 кесте арқылы
талдау жүргіземіз.
Кесте 14 - «Казхром» ТҰК» АҚ ... ... ... ... ... ... |2010 ж |2011 ж ... (+, -) |
|активтер | | | |
| ... ... ... ... ... ... | |% | |% | |% ... ... |25 876 |0,86 |76 345 |2,03 |+50 469 ... ... |1 000 009 |33,1 |1 124 533|29,9 |+124 ... ... | | | | | ... |1 446 681 |47,89 |1 796 457|47,77 |+349 776|+24,18|
|Қорлар | | | | | | ... ... ... |340 506 |11,27 |502 722 |13,37 |+162 ... | | | | | | ... ... ... |207 906 |6,88 |260 358 |6,93 |+52 452 ... | | | | | | ... |3 020 978 |100 |3 760 415|100 |+739 ... ... ... ... есептілік мәліметтері негізінде жасалынды|
Жоғарыда берілген 14 кестенің мәліметтерін талдай отырып, біз зерттеу
жүргізілген ұйымның қысқа мерзімді активтерінің жалпы құны 2011 жылы ... ... 739437 ... ... 24,48 ... жоғарылағанын
анықтадық. Соның ішінде ақша қаражаттары 95,04 пайызға, қысқа ... ... 12,45 ... ... ... құндылықтары 24,18
пайызға, қысқа мерзімді салық активтері 47,64 пайызға, өзге қысқа ... 25,23 ... ... жылы өткен жылмен салыстырғанда жоғарылап
отыр. Қоғамның қорлары артқанымен, ... ... 0,12 ... ... – 47,89). ... оның ... өте жоғары, сондықтан оның қатарында
артық және жатып қалған құндылықтарды анықтау қажет. ... ... ... ... құнындағы дебиторлық берешектің үлесі
кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын ең маңызды ... ... ... ... бухгалтерлік есептің қысқа мерзімді дебиторлық
берешекті көрсететін шоттарының ... ... оның ... ... қажет. Мәселен, «Казхром» ТҰК» АҚ жылы оның ... ... 3,2 ... аз және 29,9% ... ... ... «Казхром» ТҰК» АҚ қысқа мерзімді активтерінің
серпіні қолайлы екенін көрсетеді.
Енді ұйымның баланс валютасындағы қысқа мерзімді ... ... үшін ... 15 кестенің мәліметтеріне талдау жүргізу қажет.
Кесте 15 - «Казхром» ТҰК» АҚ қысқа ... ... ... ... ... |2010 ж |2011 ж ... |
| | | |(+, -) |
| ... ... ... ... ... |
| | | | |% |% ... қаражаттары |25 876 |0,5 |76 345 |1,28 |+0,78 ... ... |1 000 009 |19,47 |1 124 533 |18,9 |-0,57 ... | | | | | ... | | | | | ... 681 |28,17 |1 796 457 |30,2 |+2,03 ... | | | | | ... ... ... 506 |6,63 |502 722 |8,45 |+1,82 ... | | | | | ... ... мерзімді |207 906 |4,04 |260 358 |4,37 |+0,33 ... | | | | | ... |3 020 978 |58,84 |3 760 415 |63,23 |+4,39 ... ... |5 134 228 |100 |5 947 034 |100 |+15,83 ... ... ұйымның қаржылық есептілік мәліметтері негізінде жасалынды|
Есепті кезең ішінде олар 4,39% өскен. Баптарды жеке зерттегенде ақша
қаражаттары жататын ... ... ... сондай-ақ қысқа мерзімді
қаржы инвестицияларының 2 есеге жуық ... ... ... ... ... ... берешектің баланс валютасындағы үлесі 0,57% төмендеп
отыр.
Жоғарыдағы мәліметтерді ... ... ... 6 - ... ... валютасындағы қысқа мерзімді активтердің үлесі (%)
Кәсіпорынның ... ... және ... ... қорлардың сапасы үлкен әсерін тигізеді. Қорлардың көптеп жиналуы
кәсіпорынның белсенділігі төмендеуіне, айналым ... ... ... ... ... ... ... септігін
тигізеді.
Сонымен қатар мүлікке салық көбейеді, өтімділікке байланысты да
мәселелер ... ... ... және ... ... мен ... ... артады. Кері жағдайдың барлығы да, кәсіпорын қызметінің
соңғы нәтижесіне әсерін тигізбей қоймайды. Дегенмен, ... ... ... ... ... сонымен қатар кәсіпорынның қаржы
жағдайында да жағымсыз әсер етуі мүмкін, соның ... ... ... ... мен ... ... ... жоғарылатады, пайданың
мөлшері азаяды. Сондықтан да әрбір ... ... ... ... ету үшін ... ресурстардың тиімді қорын
жасақтауы қажет. Ол үшін ... ... ... ... ... ... қалдықпен сәйкестігін анықтап алу керек [32].
Ұйымның қаржылық жағдайына дебиторлық берешектің болуы ... ... ... мен ... яғни осы ... ... болу ... ықпал
етеді. Дебиторлық берешектің пайда болуы кредиторлық берешектің пайда болуы
сияқты қолма - қол ... есеп ... ... ... ... ... болып табылады. Дебиторлық берешек есеп айырысу
тәртібін бұзудың нәтижесінде пайда болмауы, қаржылық ... ... ... ... берешектің бөлігі банк кредитінің объектісі және оның
ұйымның төлем қабілеттілігіне әсер ... ... оны ... меншікті қаражатты оқшаулау деп санауға болмайды. Дегенмен,
дебиторлық ... ... әлі де ... деңгейде қалып отырғандықтан, біз
борышты өтеу келешегін бағалап, оның құрамындағы бар күмәнді, үмітсіз
борыштарды ... ... ... дебиторлық берешектің орташа мөлшерін анықтаудың
формуласы төмендегідей:
(1)
мұндағы, ДБкез.б. , ...... ... ... және кезең
соңындағы дебиторлық берешек.
«Казхром» ТҰК» АҚ ... ... ... ... ... жылы
1062271 теңге, яғни ОДБ = (1000009+1124533) / 2.
Дебиторлық берешектің айналымдылық коэффициенті. Ол ... ... өнім мен ... ... ... кірістің (түсімнің)
дебиторлық берешектің қатынасымен мына формула бойынша анықталады.
(1)
мұндағы, Ка дб - дебиторлық берешектің айналымдылық коэффициенті;
Кс - өнім сату мен ... ... ... ... - дебиторлық берешектің орташа мөлшері.
Дебиторлық берешектің айналымдылық коэффициенті дебиторлық берешек пен
оның көлемінің ... ... үшін ... ұйым ... ... ... немесе төмендегенін көрсетеді. Егер коэффициент шотты
төлеу шамасына орай қалыптастырылатын сатудан ... ... ... ... онда оның өсуі ... сатудың қысқарғанын, ал төмендегені –
берілетін кредит көлемінің ұлғайғанын білдіреді. Осы көрсеткіш ... ... ... сатып алушылардың шоттары ғана) есепті ... ... ... қанша рет орташа айналғанын ... ... ... ... ... үшін ... орташа
коэффициенттерден басқа салыстыру базасының болмауына қарамастан, осы
көрсеткішті кредиторлық бсрешектің ... ... ... Осы ... ұйым ... ... ... коммерциялық
кредиттердің шарттарын салыстыруға мүмкіндік береді.
Бухгалтерлік баланста дебиторлық берешек қысқа мерзімді де, сондай-ақ
ұзақ мерзімді де ... ... ... ... дебиторлық берешек
2009 және 2010 жылдардағы дебиторлық берешектің жалпы ... ... ... ... ... берешектің айналымдылық
коэффициентін ғана анықтаймыз. Есепті жылы дебиторлық берешек 10,18 ... / 1062271) ... ... ... ал ... жылы осы ... ... 9,04 рет (854433 / 944848) ... ... ... ... барлық қысқа мерзімді
активтердің айналымдылығына оң ықпал етті.
Дебиторлық берешектің айналымдылық ... ... ... айналымының орташа мерзімін мына формула бойынша анықтау керек:
(3)
мұндағы, ...... ... ... ... мерзімі немесе оны
төлеу (өтеу) кезеңі.
Осы көрсеткіш ұйымның клиенттерге берген шоттарын төлеу үшін уақытты
көрсетеді. Осы көрсеткіштің төмендеуі оң, ал ...... ... ТҰК» АҚ ... жылы ... ... 35,4 ... (360 :
10,18) айналды, ал өткен жылы оның айналымдылығы 39,8 күнді құрады, ... жылы ... осы ... ... ... айналуының
жылдамдағаны байқалады, бұл оң бағаланады.
Қысқа мерзімді активтерге салынған ... ... ... ... ... ... тигізеді. Дебиторлық берешектің
және ағымдағы активтің үлесінің кенеттен көбеюі кәсіпорынның ... ... сату ... көбеюін, сатып алушылардың ... ... ... және ... ... ... кәсіпорын өнімді жөнелтуді қысқартуы мүмкін, сонда ғана ... ... ... өсімі әр қашанда кері бағаланбайды. Берешекті
қарапайым және мерзімі ... деп ... ... ... ... ... туындатады, яғни кәсіпорын қаржылық жетіспеушілікті басынан
өткереді. Дебиторлық ... ... ... капитал
айналымдылығының бәсеңдеуіне әкеледі. Мерзімі өткен дебиторлық берешек
сонымен ... ... ... және ... ... тәуекелін білдіреді.
Сондықтан да әрбір ... ... ... ... өтеу ... ... ... берешекпен басқарудың тиімділігін көрсету үшін, әр ай үшін
оның инкассация кезеңі ескеріледі.
Дебиторлық берешектің сапасын сипаттау үшін ... ... ... ... ... бойынша резервтің үлесі ... ... ... дебиторлық берешектің сапасын
сипаттайды, яғни берілген коэффициенттің өсу деңгейі ... ... ... ... ... айналымдылық кезеңі резерв
үлесі күмәнді қарыздар бойынша динамикада орта ... ... ... ...... ... ... үлесі;
ДБкүм – күмәнді дебиторлық берешек.
Кәсіпорын үшін ақша ... ... өте ... ... басқарудың шеберлігі есепте минималды қажетті ақша қаражаттарын
сақтаудан тұрады. ... мәні ... ... ... ... үшін
қажетті сомма сақтандыру қорын сипаттайды. Оның көлемі ең басты төлемдерді
жаба алатындай болуы керек. Бұл үшін әр ... ал ... ... үшін ... ... бес ... табыс және шығындар жоспары құрылады.
Егер ұзақ уақыт бойына ақша қаражаттарының оң ... ... оның ... ... ... қарастырылады. Жеке кезеңдерде нақты ақша
қаражаттарының ... тууы ... Онда ... ... ... ... ... есептеу жүйесінің тиімсіздігі, сатып ... ... ... ... ... ... ұзақтығы.
Дебиторлық берешектің сапасы сонымен қатар үлес салмақпен бағаланады.
Вексельдердің оны өтеу ... ... ... үшінші тұлғаға өткізілуі
мүмкін жоғары ... ... ... ... ... ... дебиторлық берешекке қарағанда жоғары мәнге ие. Дебиторлық
берешектің жалпы сомасында ... ... үлес ... ... ... және өтімділігінің жоғарылағанын дәлелдейді. Мәселенің
актуалдығы инфляция жағдайында ... ... ... ... ... ... тауарды қарызға сату тиімсіз. Дегенмен, ақша ... ... ... салу ... кредиторлық берешектің әртүрлі
түрі бойынша ... ... ... ... ... сатып алу
қабілеті азаяды. Кәсіпорынның ... өз ... есеп ... ... ... үшін ... өткен дебиторлық берешектен оның
сомасын азайту қажет [33].
Аудитор дебиторлық берешектерді ... ... ... ... ... және ... ... ететін материалдарын жеке
сұрақтарға бөліп, аудиторлық ... ... ... ... ... факторларға байланысты толықтырулар мен түзетулер
енгізіліп, басшылыққа алып ... ... ... ... ... ... мынандай мәселелерді қамтуға тиісті:
- баланстың көрсеткіштерін Бас кітаптағы, есеп регистрларындағы ... ... ... ... аналитикалық және синтетикалық есептердің ... ... ... ... берешектердің жағдайын олармен ... ... ... ... тексереді;
- күдікті қарыздар резервтерінің құрылу тәртіптерін және олардың ... ... ... ... және ... берушілермен есеп айырысуларды,
вексельмен төлеу операцияларының дұрыс жүзеге асырылады;
- еншілес ... ... ТҰК» АҚ, ... ... ... ... берешектер бойынша есеп айырысу операцияларының
бухгалтерлік есеп шоттарында дұрыс көрсетілгендігін тексеруді;
- шағым - талап ету тәртіптерінің уақтылы сақталып, ... ... ... ... ... ... ... бойынша алынған материалдарды талдап, есеп
айырысуды ретке келтіру және ... ... ... ... ... айырысуды бақылаудың ықпалды тәсілі дебиторлық және кредиторлық
берешектердің, кірістік құжаттарды тіркеудің ... ... ... ... ... ... ... қүжаттармен салыстыру
болып табылады. Бұл тұрғыдан қарағанда, кірістік ордерлер бойынша алынған
ақшаны сіңіріп кетуді ... ... ... ... ... төлегенде және төлеушінің қолына құжат беруді тіркеудің жоқтығы
немесе шоттардың төленбеуін атап өту маңызды.
Жоғарыдағы ... ... мен ... ... ... ... ... ұсынамыз.
Кесте 15 - Дебиторлык берешектің функционалдық аудитінің бағдарламасы
|Аудит процедуралары ... ... ... ... мен |
| ... ... ... - ... ... ... ... орындау мен |жабдыктау-шыларды, шот-фактураларды, |
|дебиторлык бере-шектің ... ... ... ... тексеру | ... ... ... ... ... аудит және ішкі бакылау-стандарттары, |
|жаб-дықтауды және оларға ... ... ... ... ... ... функцияларын |кұжаттар, 1210-1290, 1420 және т.с.с. шоттар|
|орындауды талдау | ... ... ... мен ... ... есеп ... ... |
|деби-торлық берешек түрлері, |кәсіпорын қызметкерлерімен және ... ... және ... ... ... ... ... |
|жіктеу ... ... мен ... |
| ... дебиторлардың катынас хаттары |
| ... т.б.) ... ... берешектің |Бас кітап, 10 журнал-ордер, 1290 «Күмәнді |
|жағда-йын дебиторлармен есеп |талаптар бойынша ... ... ... ... ... ... 1291 ... «Сатып алушылар |
|жолымен тексе-ру |мен ... ... ... ... ... ... ... ... |
| ... ... ... шығаруға |
| ... ... ... ... ... | ... мен ... талдау| ... ... ... | ... | ... ... талаптар бойынша | ... ... ... ... ... ... | ... ... | ... ... берешекті |11 журнал-ордер, сатып ... және ... ... ... ... ... есеп айьірысудың есебі|
|мен шына-йылығын талдау |жөніндегі тізімдеме 1210 шоты бойынша |
| ... есеп ... ... Сатып апушылармен, тапсырыс|Контрагенттермен шарттар, төлем |
|берушілермен, есеп ... ... банк ... ... ... ... ақпарат ... ... | ... дұрыс-тығын тексеру| ... ... ... - |Сатып алушылармен және тапсырыс берушілермен|
|талапты ре-сімдеу мен ұсынудың|шарттар, дебиторларға және т.б. ...... мен ... ... ... | ... Баланс көрсеткіштерінің |Баланс, 1210-1290, 2110-2180, 1620, 1630 ... ... ... ... ... бойынша ... ... Бас ... | ... ... | ... | ... ... ... ... көрсетілген шоттар жөніндегі Бас |
|синте-тикалық есебін ... 11, 7, 8 ... - ... ... ... ... тексеру|аванс, контра-генттермен есеп айырысу есебі |
| ... ... ... ... және ... |8, 11 ... - ордерлер, Бас кітаптың |
|тәуелді серіктестіктермен ... ... ... ... есеп|
|есептесу жөнін-дегі ... ... ... | ... ... ... |
15 ... жалғасы
|Аудит процедуралары |Акпарат көздері, ... ... мен |
| ... |
| | ... ... ... |8 ... - ... Бас ... 1250-1290 |
|берешекті тексеру ... ... ... ... |
| ... төлем - есеп айырысу тізімдеме лері|
| |кем ... ... ... ... |
| ... және т.б. ... Ішкі ... бақылаудың| ... мен ... | ... ... | ... | ... Есептесулерді реттеу мен |Талдамалы есептесулер және олардан шығатын |
|деби-торлық берешекті азайту |тұжырымдар мен аудитордың дебиторлык ... ... ... ... ... жетілдіру жөніндегі |
|резервтердің, басқарудың |ұсыныстар ... ... | ... ... 34 ... алынды
Дебиторлық және кредиторлық берешекте, әсіресе, көбіне теріс пайдала-
нулар жасалады. Дебиторлық борышты көбінесе, кәсіпорын ... ... ... ... алу ... пайдалануға кедергі келтіретін маңызды шара
болып табылады. Ордерлерді дұрыс тіркеу мен түбіртекті ... ... ... ... ... ... қайтаруды бақылау
жазбалардың анық сенімділігін арттырады және ... ... ... сіңіріп кетумен күресу ең алдымен барлық мүмкін жағдайларда қолма -
қол ақшасыз есеп айырысу жүзеге асуын талап етеді.
Кәсіпорындар арасындағы есептесулер ... ... - қол ... ... ... ... ... жасалады. Банктер арқылы жасалатын есептік
және кредиттік операциялар арнайы ережелермен реттеледі. Алайда есеп ... іс ... ... ... ... ... және
қатысуынсыз) теріс пайдалануды жасау мүмкіндігін ... ... ... ... ... мен ... ... қызметкерлері
жасайды. Заңсыз іс - әрекеттер банк шотынан көшірмені өндеу-де жалған
жазумен және бұл ... ... ... жазу сипатында болады.
Тексеру мен соттық - бухгалтерлік сараптау материалдары бойынша мұндай
теріс ... ... ... ... ... ... ... жіктеуге
мүмкіндік береді.
Банктен алынған қолма - қол ақшаны иемдену (сіңіріп кету).
Түскен ақшаны жасыру мен иемдену үшін ... шот ... ... ... ... ... ... дұрыс есептемеу.
Анық емес мәтіндегі шоттар негізінде жабдықтаушыларға ақша аудару.
Жасанды занды мен жеке тұлғаларға ақша аудару және тағы сол сияқты ... ... ... ішкі аудиті
Нарықтық қатынастардың даму жағдайында ұйымдардың экономикалық тиімді
қызмет істеуіне талдау және жедел ... ... бір - ... ... сыртқы және ішкі аудиттің де алатын орны ерекше. ... ... ... бухгалтерлік есептің жүргізілу тәртіптерін ... ішкі ... ... ... ... ... ... болады.
Сонымен қатар аудит шаруашылық субъектілерді толық ақпараттармен қамтамасыз
ете отырып, оңтайлы басқарушылық шешімдерді іріктеу мен ... ... ... ... ... ... ... тұрақтандыруға,
қызмет тиімділігін арттыруға және қоғамның әлеуметтік-экономикалық жағдайын
жақсартуға ықпал етеді.
Ішкі аудит - ұйымның ішінде қолданылатын бақылау ... ол ... ... ... жүргізілуі мен ішкі бақылаудың болуын қамтамасыз
етеді. Ішкі ... ... ТҰК» АҚ ... ... Үлкен емес
ұйымдарда ішкі ... ... ... ... ... негізінде аудиторлық фирмаларға тапсыруға болады.
Ішкі аудит объектілері әр түрлі болуы мүмкін. Бұл ұйымның ерекшелігі
мен ... ... ... болып келеді. Ішкі аудит фирманың
басқарушылық бақылауының бір ... ... ... Ішкі аудит сыртқы
құрылтайшыларға тәуелді ... ... ... ұйымның атқарушы органдарына
тәуелді болу міндетті емес.
Кәсіпорынның басшылығы күнделікті бақылау жұмысын ... ... ... ... да ішкі ... ... туады. Ол өз
кезегінде ұйымның менеджерлерінің есептілігінің шынайылығын көрсетеді. ... ... ... ... ішінде қажетті өзгертулер жүргізіледі.
Ішкі аудит қызметтеріне мыналар жатады:
- бухгалтерлік және жедел ақпараттарды тексеру, ... ... ... ... шоттар бойынша қалдықтар;
- бухгалтерлік есеп және ішкі бақылаудың жүргізілу нақтылығын
тексеру, осы жүйелердің ... ... ... ... әр ... ... ... қызметтерін тексеру;
- заңдардың сақталуын тексеру, есеп ... ... ... шешімдері мен бұйрықтары;
- ұйым мүліктерінің жағдайы, болуы және сақталуын тексеру;
- ішкі бақылау жүргізілуін бағалау;
- еншілес кәсіпорындардағы ... ... ... ... ішкі ... жүйесінің жекелеген элементтерін бақылау;
- ұйым қолданатын бағдарламалық қамтамасыз ... ... жеке ... ... ... ... ұрлау немесе жоғалу туралы
күдіктену, өкілеттілікті асыра пайдалану;
- анықталған кемшіліктерді жою бойынша ұсыныстарды ... ... ... ... ... Барлық жоғарыда аталған
қызметтер аудитор жұмысы нормасын анықтайды.
Аудиторға ұйым басшылығы алдында және ұйым ... ... ... бойынша жауапкершілік жүктеледі.
Ішкі аудит жүргізу кезінде активтердің ... ... ... ... ... ... сапасы мен саясатын бақылау болып
табылады.
Ішкі аудит қызметтерінің тиімділігін қарастыруда мынадай критериилерді
ескеру қажет:
- ... ... яғни ... ... құрылымы бойынша
ішкі аудит қызметіндегі белгіленген статус және ... ... ... ... ішкі аудит қызметі жоғары ... ... және ... ... ... ішкі
аудит қызметі бойынша кез келген шектеулер мұқиятты ... ... ... көлемі, яғни ішкі аудит қызметтері орындайтын тапсырмалар
көлемі мен сипаты;
- кәсіби компенеттілік ... ... ... ... мен ... ... жүргізіле ме, мысалы ... ... ... оқыту бойынша қағидалар мен нақты процедураларды
талдауы мүмкін және олардың ... мен ... ... ... кәсіби ар-ұяттылық (ішкі аудит лайықты сипатта жоспарлана ... ма және ... ... ме, яғни ... мен жұмыс құжаттарының болуы қадағаланады).
Аудиторлық қызмет мақсаттары мен міндеттерін қарастырайық. Алдында
айтылып кеткендей, аудиттің негізгі ... - ... ұйым ... әрі ... ... ... ету. ... қызмет
кәсіпорынның қаржылық есептілігін тәуелсіз талдаумен ... ... ...... ... шынайылығын, оның толықтығы
мен заңнамалар мен ... ... ... ... ... және ... ... жүргізуге қажетті болып саналады.
Басты мақсатқа жету үшін ... ... ... ... ... керек:
- аудитті жүргізу жоспары мен бағдарламасын құру;
- тексеру жүргізу кезінде объективтілік пен тәуелсіздік;
- құпиялылық;
- кәсібилілік, ... және ... ... талдау мен статистика әдістерін қолдану;
- жаңа ақпараттық технологияларды пайдалану;
- ... ... ... ... ... шешімдерді қабылдай
білу;
- клиенттерге деген жақсы қарым-қатынас;
- аудиторлардың берген ... ... ... аудиторлық мамандықтың беделін арттыруға қатысу;
- қаржылық есептіліктің шынайылығын көрсететін аудит нәтижесі ... ... ТҰК» АҚ ішкі ... мақсаттары мыналар болып саналады:
- кәсіорынның тиімді қызметін қамтамасыз ... ... ... ... басшылықтан қойылатын талаптардың
сақталуын қамтамасыз ету;
- кәсіпорынның ... ... ... ... көрсетілген мақсаттарға қол жеткізу үшін бухгалтерлік есеп
және ішкі бақылау жүйесінің сабақтастығы қажет болып ... ... есеп ... ... ... екі жақты жазу жүйесі
шаруашылық операциялардың тіркелу ретін ... және ... ... ... ... есеп құрылымына ақпараттардың жиынтығы, олардың тіркелімі
мен өңделуі кіреді. Ұйымдар осындай процедураларды жүргізу ... ... ... ... ... ... жүйе негізінен өзіне қолмен жасалатын және ... ... ... осы екі әдістердің байланысы арқылы
шаруашылық операциялардың бастапқы жағдайлары мен Бас ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Бухгалтерлік есептің
жүргізілуі автоматтандырылған есептік «Галактика» ... ... есеп ... ... ... ... ... шаруашылық операциялардың барлық факторлары есепте көрсетілуін;
- бастапқы ... ... ... ... ... қызмет фактілері арасындағы ауытқушылықтардың
болдырмауын;
- ақшалай бірліктегі(өлшемдегі) активтердің және міндеттемелердің
құны,шаруашылық операциялардың бағалануының дәлдігі;
- ... ... ... ... шаруашылық
операциялардың көрсетілуін;
- ішкі және сыртқы есептіліктің уақытылы құрастырылуын;
- Жоғарыда келтірілген міндеттер бухгалтерлік-қаржылық есеп ... ... ... ... бухгалтерлік – басқарушылық
есеп арасында үзіліссіз байланыс бар екендігін ... ... ... - бұл ... ... ... ... жеке азамат-
тардың шаруашылыққа берешек қарыздары. Дебиторлық берешек шаруашы-лықтың
ішінде және ... ... ... және жеке ... де ... Есептеу әдісін қолданып, қолма - қол емес есеп айырысу ... ... ... берешектердің пайда болуы заңды құбылыс болып
табылады.
Дебиторлық берешек бойынша есеп ... ... ... аудитор
олардың баланста дұрыс көрсетілгендігін, жылдың басындағы және аяғындағы
қалдықтарының баланстың ... ... ... және ... ... ... дұрыс топталып көрсетілгендігін ... ... ... ... есеп беретін күннен бастап 12 айдан кейін
төлемі күтілетін дебиторлық берешекті ... ол ... ... ... – 12 ... ... ... күтілетін дебиторлық берешекті
көрсетеді.
«Ұзақ мерзімді активтер» бөліміне тексеру жүргізген ... де ... ету ... ... ... және ... өндірілмеген сомаларға
назар аударуға тиіс.
Баланста «Ұзақ мерзімді активтер» жатқызылған дебиторлық берешектер
мынандай баптар ... ... ... ... ... алынған вексельдер;
- негізгі «Казхром» ТҰК» АҚ мен еншілес «Казхром» ТҰК» АҚ арасындағы
ішкі топтардың операциялары бойынша ... ... ... ... ... ... басқа да дебиторлық берешектер.
Ағымдағы активтерде аталған баптар сол күйінде қайталанып, оған тек
қана «Аванстық төлемдер» бабы ... ... ... ... борыштардың қалдықтарының дұрыс
көрсетілгендігін анықтау үшін №11 журнал - ордердегі, басқа да ... есеп ... және есеп ... ... ... шоттарындағы мәліметтері бойынша, баланстың сәйкес баптарындағы
қалдықтарымен ... ... ... ... есеп ... ... ... содан кейін есеп айырысудың әрбір түрін тексереді.
Дебиторлық берешектердің жағдайын тексеруді дебиторлармен ... ... ... ... бастау керек. Әдетте,
субъектінің ішінде дебиторлармен есеп ... ... ... сай ... фактілерінің кездесетінін ескерсек, бұл жұмысты
аудитордың өзі ұйымдастырғаны тиімді. Сатып алушылармен есеп беруге тиісті
тұлғалармен, жұмыскерлерімен және басқа да ... есеп ... ... ... ... ... ... сомаларының
негізділігін мұқият тексеріп анықтауды талап етеді. Аудитор және ... ... ... ... пайда болу мерзімін,
себебін және оған ... ... ... ... ... ... ... мойнына алған есеп ауысуларды актілерінің немесе
хаттамаларының бар екендігін); талап ету мерзімінің өтіп ... ... ... ... үшін қандай шаралар қолданылғандығын анықтайды.
Қарама - қарсы тексеру жүргізу ... ... ... - ... ... ... және ... ұйымдарына жүргізілетіндігі ескерілуі тиіс.
Есеп айырысуларды түгендеудің ... акт ... ... ... шоттардың аттарын, дебиторлық берешектердің сомасын
талап ету мерзімі біткен дебиторлық берешектерін өндіру мүмкін емес, ... ... ... ... ... ... түрлері бойынша
есеп айырысуларды түгендеу актыларына дебиторлардың аталуы, мекен-жайы,
қарыз ... не үшін ... ... қай ... ... қандай
құжаттардың негізінде көрсетіліп анықтама тіркелуге тиісті. Анықтамада
талап ету ... ... ... ... ... бойынша есеп
айырысулар-ды түгендеудің материалдарына талдау жасау немесе түгендеуді
аудитордың өзі ... ... ... ... ... ... есеп айырысуларды өте мұқият тексеруге,
ойын жинақтап бағыттауға мүмкіндік береді.
Сатып алушылармен есеп ... ... ... жасау жүйесінің
тиімділігін көтеру мақсатында сатып алушылардың дебиторлық берешектерінің
толық және өз ... ... ... ... процедуралар
формалды түрде анықталуға және нақты орындалуға тиісті:
- дебиторларға төлем жасау жөнінде ескертулер жіберу;
- ... ... ай ... ... ... ай ... сатып алушылардың берешектеріне салыстыру жүргізіп
отыруға тиісті. Ол үшін барлық сатып алушыларға ... ... ... ... қол ... және ... мөр ... салыстыру актісі
жіберіледі. Салыстыру актісі дана жасалынады: екінші данасы арнайы журналға
тіркеліп, көрсетілген берешектің салыстырылуының уақытында ... ... ... ... ... ... мақсатында арнайы картотекада
сақталады; бірінші данасы сатып алушыға жіберіледі.
Сатып алушы өзінің қарызын мойындамаған ... ... ... бас ... жағдайда, ол жөнінде жедел түрде бас ... ... ... - ... ... бастығы хабарланады. Бас бухгалтер
бұл ауытқулар ... ... ... ТҰК» АҚ басшыларының күн
сайынғы жедел ... ... ... және ... ... ... тапсырады. Директордың коммерциялық
мәселелер жөніндегі орынбасары заң бөлімінің бастығымен келісе ... ... ... ... ... ... қабылдайды.
Егер берешекті салыстыруға өтініш жазылған жолдауларға ... ... ... ... онда белгіленген тәртіп бойынша жауап беріл-
меу себебі анықталады.
Сатып алушы берешекті салыстырудан бас ... ... бұл ... жедел түрде ұйымның дирекциясына тапсырылады.
Қарызы бар ұйыммен ... ... жоқ ... ... оның ... қарызы бар ұйым жойылған болса, онда дебиторлық ... ... ... танылады. Берешекті «үмітсіз» деп тану және оны есептен
шығару жөніндегі шешімді сатып - ... ... ... ... қарызы бар
ұйымның жойылғандығын растайтын қажетті материалдардың ... ... ... ... ... ... бойынша ұйымның басшысы
қабылдайды.
Егер қарызы бар ұйым жойылмаған болса, онда дебиторлық берешекті талап
ету процедуралары жүзеге ... ... ... ... етілген дебиторлық
берешегі директордың ... ... бас ... ... ... ... белгіленген тәртіп бойынша шағымдану мерзімі
біткеннен кейін есептен шығарылады.
Клиенттің бақылау процедураларын ... ... ... ... ... ... алушылардың шоттарын таңдап алуына болады:
- дебеттік жазуларды шот-фактуралармен растауға болады;
- кредиттік жазуларды ақша қаражаттарының келіп түсуі бойынша құ-
жаттармен ... ... есеп ... ... ... ... ... растауларды алғаннан кейін аудитор:
- дебитордың төлеу мерзімі өтіп кеткен шоттарын зерттей және борыш-
ты төлетіп алу ... ... ... ... үшін ... қызметінің басшыларына сұрақ бере алады;
- сатып алушылардың дебиторлық берешектеріне ай сайын салыстыру
жасау процедурасының қалай жүзеге асырылғандығын ... ... ... ... ... дебиторлық берешектерді салыстыру
актілерін іріктеп алып, ... ... ... ... ... қандай шаралар қолданылғандығын анықтай алады;
- дебиторлық берешектерді салыстыру актілерінің ... ... ... бойынша сатып алушылардың жауабының мерзімінен
кешіктірілуін анықтай ... ... ... жұмыскерлерінен
бұл ауытқулардың себебін айқындай алады;
- есептен шығарылған үмітсіз дебиторлық берешектерді қажетті құжат-
тармен растай алады;
- талап етілмеген берешектің ... ... ... ... процедуралардың маңыздылығының бірі - дебиторлық бере-шек
борыштарды растау. Бұл растаудың негізгі міндеті - бар болу ... ... болу ... қол ... ... сатып - өткізудің барлық көлемі сатып алушылардың есеп
регистрлеріне кірмеген болса, онда ... ... ... ... ... ... баланс баптарын тестілей алып отыру мүмкін емес. Сатып - өткізу
көлемінің және дебиторлық борыштарының азаюынын бәрінен бұрын нақты ... ... ... есебі арқылы өтпеген операцияларға тексеру
жүргізу кезінде және талдамалық процедуралар арқылы анықтауға болады.
Растау жөнінде ... ... ... ... көңіл аудармаған
кезде аудитор тауармен ілесіп барған құжаттарды ... ... ... жеке ... ... бойынша тексеру жүргізу өнімді
жөнелту және табыс алу (есептеу) бойынша ілесіп ... ... ... ... ... қарау, кредит бойынша менеджерлермен әңгіме өткізу
және ... өз ... ... хат жазуларына шолу жасау борышты жою
(жабу) мүмкіндіктері туралы ... беру ... ... ... ... ... қарағанда қатенің
белгілі бір түрін анықтау кезінде тиімдірек. Мысалдардың арасында ... ... ... және ... ... ... ... өзінің жаңа мекен-
жайын тастамай кеткен жағдайдашоттардың жабылмиай қалуы және т.б ... осы ... кез - ... ашуға кепілдік бере алмаса да, олар
операцияларды тексеруге қарағанда сенімдірек. Себебі растау тәуелсіз көздер-
ден алынған дәлелдеулер ... ... ал ... ... ... ішінде жасалған құжаттарға сүйенеді.
Бірақ есепке алынбаған операциялар және ... ... ... қарағанда аз ықтималдылықпен анықтау мүмкін. Оның 2 себебі бар:
1) Растауды жіберу үшін дебиторлар ... ... ... ... алу үшін) әрине қалып қалған ... ... ... кіргізуге болмайды.
2) Егер есепке алынбаған операциясы бар шот ... шот ... ... ... ... жай ғана ... немесе сроның дұрыс
екендігін көрсете алады.
Баланс құру мерзіміне ... ... ... ... ... ... болып табылады. Бірақ өз уақытында аудитті аяқтау үшін
аралық мерзімге шоттарды ... ... ... ... мүмүкін, егер
ішкі бақылау жүйесі сатып - ... мен ақша ... ... ... ... күн мен кезеңнің аяғы арасындағы күнге сәйкес келетін болса.
Шаруашылық жүргізуші субъектілердің тауарлық - материалдық қорла-рының
құрамдас ... бірі - ... Оны ... ... және ... дегеннің
өзі - субъектінің шаруашылық іс - қызметінің жалпы ... ... ... ... ... жағдайын бағалау тауарлық -материалдық
қорды ... ... ... ... не болмаса оның іс -
әрекетінің жеке циклін ... ... ... ... ... тексеру бәрінен гөрі ішкі бақылау жүйесіне қатысты және ревизия
сипатты болады.
Тауарлардың қозғалысы ... ... ... ... алынған
ақпарат қаржылық есептілікті жасау үшін, соның ішінде, кірістер, шығыстар,
айналымдық активтер мен басқа маңызды бөлімдер позициялары ... ... ... ... ... ... ... қаржылық есеп берудің де,
функционалды аудиттің де міндеттері тән.
Құжаттық мәліметтері ескерілмеген өнімді ... мен ... ... ... келіп, қайсыбір жалғыз құжатпен ... ... ... ... ... ... оның тұжырымдарын толығымен
негіздейтін құжаттық мәліметтердің жиынтығына сүйенуі тиіс. Дәл ... ... ... ... ... өндірістің дайын өнімінің артық
болуы туралы мәліметтер де жеткіліксіз. Дегенмен бұл барлық ... ... ... ... ескерілмеген тауарлы өнімнің шығарылуы мен
өткізілуін дәлелдейтін, соның ішінде, ... ... ... ... ... ... өнімнің
есептелген санына қарағанда артық шығуы үшін, ... ... ... ... ... көрсеткіштері, дайын өнімді тасып
шығаруға рұқсат және т.б. бар ... ... ... да ... қажет. Сондықтан аудитор бұл мәселелерді зерттей келе ... ... ... ... оқып ... тиіс ... ... шығару мен еткізу жағдайлары бар екендігі немесе
жоқтығы туралы негіздемелі тұжырым жасау керек.
Шығындар туралы ... ... ... ... ... ... ... материал жұмсалғанын білу жеткіліксіз. Өндірілген өнімге
мәнді талдау жасау үшін әрбір цехтағы, учаскедегі, бригададағы, яғни ... ... ... ... ... тізімі) бойынша
материалдардың шығысы туралы ақпарат қажет. Бұл ... ... ... ... бойынша жіктеу мен осы ... ... ... ... ... аудит пен елеулі тапдау
тәсілдерінің көмегімен өндірістің мақсатын, орнын анықтап және шығыстарды
қатаң ... ... ... ... ... ... және
тауарлық - материалдық қорларды қолданудың тиімділігін артты-руға ... ... тиеу мен ... ... ... ... тиіс:
- тауарлармен жабдықтауға арналған шарттар жасалған ба және оларды
ресімдеу дұрыстығы;
- өнімді тиеуге арнапған кұжаттарды ресімдеудің дұрыстығы;
- тиелген өнімнің бағасын ресімдеудің ... ... ... өнім үшін ... талап-тапсырмасын ұсынудың
мерзімділігі;
- егер өнім тікелей  жабдықтаушының қоймасынан босатылатын болса, өнімді
босатуға арналған құжаттарды ресімдеудің ... ... тиеу мен ... ... жүргізудің дұрыстығы;
- өнімді тиеу мен өткізу жөніндегі бухгалтерлік өткізбелерді жасаудың
дұрыстығы.
Синтетикалық және аналитикалық есеп жазбаларының 1210 «Сатып ... ... ... ... ... ... ... және 6010
«өнімдерді сатудан және қызмет көрсетуден алынатын кіріс» шоттары бойынша
сәйкестігі.
Өнімді шетелдік валютамен ... үшін ... ... өз ... бар. ... ... ... бағамдық айырма
сомасы пайда болуына әкеледі. Ақшалай қаражаттың түскен уақыты мен ұлттық
валютамен өткізу уақытындағы мәмілелік құн ... ... ... ... ... ... пайда болады. Осылайша, бағамдық
айырмалар не сатып алушылардың борышын арттырады, не ... ... мен ... тиісінше ықпал етіп, оны азайтады.
Ұтымды бағамдық айырмада ... жазу ... 1210 ... ... мен тапсырыс берушілердің қысқа ... ... ... 6250 ... ... түсетін табыс».
Теріс бағамдық айырмада:
Дт 7410 «Бағам айырмасы бойынша шығыстар» шотына
Кт 1210 ... ... мен ... ... ... мерзімді
дебиторлық берешегі» шотына.
Аудитор дебиторолық берешектерінің есебін ... ... ... ТҰК» АҚ ... ... есеп ... операцияларын дұрыс ... ... есеп ... ... Бас ... ... ... ... ұштасып жалғастырады.
Еншілес (тәуелді) «Казхром» ТҰК» АҚ ... ... ... ... дебиторлық берешектерінің түрлері бойынша
ақпараттарын ... ... ... есеп ... ... 1220 ... ... ТҰК» АҚ борыштары», 1230 «Тәуелді
«Казхром» ТҰК» АҚ ... және 1240 ... ... ... борыштары» синтетикалық шоттары қаралған.
Бақылау жүйесінің тетігін қолына ұстап, көп ... ... ... түрлерін кеңейтумен ... ... ... өте ... ... шаруашылық есеп жүргізу
бастамаларын күшейтуге, еңбек өнімділігін арттыруға, басқаруды тиімді
ұйымдастыруға, өз ... ... ... ... ... ... етуге, шаруашылық ұжымдарын ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... мүмкіндік
береді.
Бас ұйым еншілес ... ... ТҰК» АҚ ... ... ... етумен қатар, олардың заңды ... ... ... ... тәуелді «Казхром» ТҰК» АҚ күйреуге ұшырағанда, олардың ... үшін Бас ... ... бермейтіндігі секілді бас
шаруашылық зиян ... ... ... ... олар да ол ... бермейді. Бас шаруашылық еншілес (тәуелді) серікткстіктердің
табысының өзара бөліске ... ... ... ... ... ТҰК» АҚ ... берешектерін
тексерген кезде, оларға ұзақ мерзімді түрінде ... ... ... ... - ... ... ... қажет. Дебиторлық берешек инвстициялардан тыс ақша ... ... ... ... ... ... түрінде берілген
құндылықтар бойынша есеп айырысулар жатады.
Аудитор еншілес (тәуелді) «Казхром» ТҰК» АҚ және бірлесіп ... ... ... ... берешектерінің айдың басындағы және
аяғындағы қалдықтарының және ... ... ... ... Бас
кітапқа жазылатын тізімдемеге ... ... ... ... ... ... қоса тіркелетін шаруашылық операцияларын растай-
тын құжаттарын тексереді.
Ақпарат функционалды ... ... ... қасақана бұрмалануы және
елеулі ауытқулар болуы мүмкін. Қысқа мерзімді активтердің қозғалысы ... ... ... тексеру, ішкі бақылау жүйесін, бастапкы
құжаттарды, синтетикалық және аналитикалык есеп, қаржылық, статистикалық
және ... ... ... бағалауды өткізу қажет.
Ақпаратты машиналық мәліметтерді көшіріп таратуда жіберелген қателерді
анықтағанда хронологиялық жазбалардың есеп регистрлері болып ... ... ... құжаттарды тексеру ұсынылады.
Материалдарды ЭЕМ есептеу кезінде ықтимал ұрлықтарды ... ... ЭЕМ ... ... ... ... түзетулердің болуы мен
талап етілетін деректемелердің жоқтығы;
- машинограммалардағы түзетулер;
- ... ... ... және ... ... ... кұжаттар мен машинограммалар ішіндегі қарама-қайшылықтардың болуы.
Қорыта келгенде, аудитор әртүрлі құжаттар арқылы жан-жақты материалдар
дайындап, шаруашылық ... ... ... отчеттарын
тексеріп, таза пайда сомасының дұрыс анықталғандығын дәлелдеп, ... ... ... қоса ... ... ... ... отырып, кәсіпорын шаруашылығының тиімді даму жолына байланысты
өзінің пікірін айтады.
Аудит барысында аудиторлардың ... іс - ... ... ... ... ... - шаруашылық субъектінің бухгалте-
риялық есептілігінің шынайы болуының объективті пікірінің қалыптасуына. Осы
пікір аудиторлық қорытындының мазмұнын құрайды.
Аудиторлық ... - бұл ... ... және жеке ... ... ... ... атқарушы органдар және сот органдары үшін құқық-
тық статусы бар құжат. Аудиторлық ... ... ... ... ... ... ... тағайындалған
әкспертизаға теңестіріледі.
Аудиторлық ұйым аудиторлық қорытындыны тек шаруашылық субъекті-ге
келісілген данада және ... ... ... ... ... жеке ... жасайтын аудитор немесе аудиторлық ұйым
жөнінде барлық қажетті мәліметтер жазылады.
Сараптама бөлімінде ... ... ... ... ... ... ... субъектінің бухгалтерлік есеп және есептілігі,
сонымен ... ... ... жасағанда шаруашылық
субъектінің заңды сақтау ... ... ... ... ... ... ... есептілігі
қосымша ретінде болуы қажет.
Аудитолық қорытындының әр парағына аудитордың қолы қойылады және жеке
мөрімен расталады [37].
3.3 Бағдарлама негізінде ... ... ... ... ... ... ... ұйымда әрқашан өз
контрагенттерімен, бюджетпен, ... ... есеп ... ... ... ... тиеп немесе кейбір қызметтерді көрсетіп, ұйым,
сол мезетте төленуге тиіс ақшаны алмайды, яғни ... ол ... ... Сондықтан өнімді жөнелту мен төлем түскенге дейін ұйым қаражаты
дебиторлық берешек түрінде жансызданады. Дебиторлық ... ... ... ... өнім ... ... ... өнім
нарығының қамсыздану дәрежесі, келісім - шарт шарттары, ұйым қабылдаған
есеп ... ... ... ... ... ... өте ... тауар үшін есеп айырысудың негізгі түрі қолма - қол ... ... ... ... сату болып табылады. Қолма - ... ... ... ... мен ... ҚР ... ал ... техникасы
- ҚР ҰБ реттеледі.
Дебиторлық берешекті басқару ең алдымен есеп айырысудағы қаражаттардың
айналымдылығын бақылауды білдіреді. Динамикадағы айналымдылықтың жылдамдауы
жағымды ... ... ... Потенциалды сатып алушыларды
іріктеу және мәмледе көрсетілетін ... ... ... ... ... ие.
Іріктеу формальді емес критерийлер көмегімен жүзеге асады: өткен
кезеңдегі ... ... ... ... ... сұрастырған тауарлар
көлемінің төлемі бойынша болжамды қаржылық мүмкіншіліктері, ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... және қаржылық шарттары (тауарлануы, қолма-қол ақшаны қажетсіну
дәрежесі, тағы сол ... ... ... ақпарат мамандандырыл-ған
ақпараттық агенттерінің жариялаған қаржылық есептілігінен, формальді емес
көздерден ... ... АҚШ ірі ... ... «Дан энд ... милион компаниялардың несие қабілеттілігі туралы ақпаратқа ие. ... ... ... ... ... ... ... қабілеттілік
дәрежесі және өзге пайдалы мәліметтерді қамтиды. ... ... ... ... ... ... толықтай немесе ішінара заңдастырылған
ақпаратты алу әлі ... ... ... ... негізінен несиеге жүзеге асады,
сондай - ақ несие шарты көптеген факторларға тәуелді. Өз ... ... ... ... ... барысында көптеген критерийлерді
айқындауы керек. Олардың кейбіріне мысал келтіремін:
1) Несие ұсыну мерзімі. Жеткізілген ... ең ... ... ... ... ... жеткізу келісім - шартының заңдық
аспектілерін, сонымен қоса экономикалық нәтижелерін есте ... ... ... ... ... ... келісім - шартқа
отырып және төлем шарттарын анықтай отырып, ұйым ... ... ... ... ... ... ... алады.
Келісім-шарт шарттары сатып алушы қаншалықты несие қабілетті және
сенімді, сонымен бірге ... ... өнім ... ... ... ... және ... тәуелді өзгере
алады.
3) Күмәнді берешек бойынша ... құру ... ... - шарт
жасағанда ұйым, әрине, төлемдердің ... ... ... ... өткен дебиторлық берешектің пайда болу нұсқасы да,
және сатып алушының өз міндеттемелері бойынша есеп ... ... де ... мүмкін. Сондықтан күмәнді берешектер
бойынша ... ... ... бар. Бұл ... ... көздерін құрады, екіншіден, өзінің қаржылық жағдайының
анығырақ ... ... ... ... ... ... ... және дебиторлық берешекті өтемеумен
байланысты нақты жоғалтулар бастан-аяқ жиі талдауға ұшырау ... ... ... берешекке резерв есептеу тәжірибесі толыққанды
қалыптаспаған.
4) Төлем жинау жүйесі. Дебитормен жұмыс жасаудың бұл бөлімі ... ... ... ... ... ... ... олармен өзара әрекет жасау
процедуралары;
- тәртіп бұзуды куәландыратын ... ... ... ... емес контрагенттерді жазалау жүйесі.
5) Ұсынылатын жеңілдіктер жүйесі. Алдыңғы пунктте қалыпты ... ... ... ... ... көп ... тиімдісі қолдау әдістері, біздің жағдайда сатып алушыларға
жіберілген бағасынан жеңілдік алу үшін ... ... ... ... алушыға да, сатушыға да пайдалы. Біріншісі
тауар сатып алуға шығынды азайтудан тікелей пайдаға ие, ... ... ... ... ... ... ... пайда алады. Дебиторлық берешек өндіріс ... ... ... ... ... ірі компаниялар дебиторлармен жұмыстың тиімділігін арттыру
үшін өзіндік бөлімшелер немесе ... ... ... ... бір салада мамандануы оларға дебиторлармен жұмыстың ... ... ғана ... ... қатар секьюритизация және факторинг
сияқты заманауи әдістерді қолдануға жол береді.
Берешекті өтеу мақсатымен ... көп ... ... хат ... телефон қоңырауын шалу, жеке кездесулер, ... ... сату ... ТҰК» АҚ дебиторлық берешектерінің құрылымы мен динамикасын
талдау нәтижесінен дебиторлармен есеп - ... ... ... асыру
саласында ұйымның қаржылық жағдайына қауіп төндіретін жағдай жоқ ... ... ... да ... ... өсу ... төлем-есеп - айырысу қатынастарына ... ... ... ... ТҰК» АҚ ... жағдайын жақсарту үшін қаржылық
көрсеткіштердің жақсаруына ықпал ететін шараны ... ... ... Мұны қорлардың деңгейін төмендету, ... ... ... ... ұзақ ... ... мен ... өсіру есебінен қол
жеткізуге болады.
Ақша қаражаттары түрінде ... ... ... қаржылық жағдайына,
айналым қаражаттары құрамындағы ақша ... ... ... және пайданың мөлшеріне едәуір әсер етеді. ... ... ... ... ... және ... ... әдейі
бұрмалаумен байланысты заңға ... ... ... ... үшін ... ... ... түскен оң нәтижелер болған кезде де болашақта
ұйымның, егер дебиторлық берешектің өсуі ... ... ... ... ... оның ... ... – зиян шегуі,
болады. Сондықтан дебиторлық берешекті басқаруды ұйымдастыру бойынша, ... ... ... ... ... ... дебиторлардың негізсіз өсуінің жоғарлауын және дебиторлық берешек
сомасын болдырмау;
- жоғары ... ... ... ... ... болдырмау;
- дебиторлық берешекті қайтарып алу бойынша төлем - есеп ... ... ... және ... ... мерзімдеріне бақылау
жасау;
- берешектер бойынша есеп айырысуларды ақшалай құжаттармен (векселдер,
аккредитивтер) рәсімдеу және ... ... ... алу ... ... жағдайда қолда бар дебиторлық берешектерді осы операцияларды
жүзеге асырарда аз ... және ... ... сот ... арқылы мерзімінен асып кеткен қарыздарды қайтарып алу.
Өтеу мерзіміне байланысты дебиторлық берешекті қалыпты және уақытынан
асып ... деп ... ... берешек - бұл бухгалтерлік есептілікті құрастыру мезетіне өтеу
мерзімі әлі келмеген үшінші тұлғаның міндеттемелері бойынша берешегі. ... ... ... болатын берешек түрінде есептеледі.
Уақытынан асып кеткен берешек – ... ... ... өтеу ... ... ... бұзылған және уақыты жеткен
міндеттемелер бойынша берешек. Келісім ... ... ... ... ... онда ... туындауынан кейін
қайтаруға болатын мерзім негізге ... ... ... ... деп ... ... уақыттағы қалыпты құжат айналымы мерзімі саналады. Есепте
мұндай берешекті мынадай түрлерге бөлген дұрыс:
- нақты өтеуге болатын ... форс - ... ... ... ... және т.б. ... ала алмайтын берешек.
Дебиторлардың берешектерін қайтарудың нақтылығын ... ... ұйым - ... ... берешек бойынша жеке - жеке нақты ... ... ала ... бағалайды.
Дебиторлық берешекті төлеу мерзімі өткен уақытта есептен ... ... ... ... уақыты ҚР Азаматық кодексінің 196 ... және үш ... ... ... ... ... уақытта пайданың сомасын азайтумен
немесе күдікті қарыздар резервтеріне есептеледі. Берешекті ... ... ... ... рәсімделеді [39].
Экономикалық және салықтық қылмыс бойынша сарапталған бухгалтерлік
зерттеулерді талдауды есепке ала отырып, дебиторлық берешекті басып ... ... ... ... ... Несиегерді алдын ала адастыру жолымен меншік иесінің мүлкін басып
қалу. Мұндай алаяқтық әрекет жасаған кезде ... ... ... ... ... да түпнұсқа құжаттары қолданылуы мүмкін.
2) Жалған банкроттықты жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... бұрмаланған мәліметтерді пайдалану. Мұндай түрдегі
экономикалық қылмыстарды жасау кейбір ... ... ... ... ... ... ұйымның қаржылық жағдайын сипаттайтын есептік
мәліметтер мен ... ... ... ... ... жету үшін ... ... бар екенін «растайтын»
жалған құжаттар (өзара есептесулерді тіркейтін актілер, ... ... ... шот - ... және т.б.) қолданылады.
3) Ұйымның банкроттығын алдын ала жоспарлау мақсатында дебиторлық
берешекті жасау. ... ... ... берешектің болуының нақты
негізі бар және тәртіп ... ... ... ... ... ... ... нашарлату мақсатында басшылық әдейі
дебиторлық берешекті ... ... ... ... және
тұтынушылардың төлемқабілеттілігіне алдын ала ... ... ... ... ... ... жүзеге асырады.
Экономикалық қылмыстың бұл түрі ... ... ... - ... ... бар ... ... ортасында
кең таралған. Бұл акционерлік қоғамның басшылығына жіберілген тұлғалардың
жалдамалы персонал болып табылатындығымен байланысты және олар ... ... ... ... жоқ, ... ... қаражатарын және мүлкін
жедел түрде басқаруға кең көлемде құзыры бар.
4) Ақшалай қаражаттарды немесе ... ... ... берешек
есебінен ұйым - несиегер мен контрагент өзара ... ала ... ... ... ... құқыққа қарсы әрекет жасаған кезде контрагент
тауарлы-материалдық қоонтрагентпен есеп ... ... ... осы ... ... тұлғасымен дебиторлық берешекпен алдын ала
келісілген сомада есептесу жасайды.
Бухгалтерлік сараптама жасаған кезде дебиторлық берешекті ... ... ... ... алу үшін бухгалтер-сарапшының дайындық жұмысының
төрт негізгі ... ... ... ... ... ... ... және уақытында алу;
2) Ұйым - несиегердің дебиторлық берешегін ... - ... ... ... ... ... ... ұйымның аудитор-
лық тексеру қорытындысымен расталған және салық органымен белгіле-
ніп, қабылданған бухгалтерлік есептілігін қолдану керек. Экономико-
криминалистикалық ... ... ... ... ... ... ... көрсету табылады.
3) Құжатты ревизияның немесе салықтық тексерудің материалдарын алдын
ала талдау.
4) Істелінген ... ... ... ... бар тұлғалардан
түсініктеме алу.
Дебиторлық берешектің жағдайына бақылау жасауды жақсарту үшін қажет:
- дебиторлық және кредиторлық берешешектің ара қатынасына ... ... ... ... ... ... және ... мерзім өтіп кеткен берешектермен есеп айырысу жағдайын бақылау;
- мүмкіндігінше монополді тапсырысшының төленбей қалу ... ... ... санын жоғарлатуға бағдарлану.
Қоюшылар және сатып алушылармен есеп айырысуды ұйымдастыруды ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу бойынша комиссия құру. Оның
міндетіне есеп айырысу тәртібі жағдайына жүйелік бақылау ... ... ... ... тексеру жүргізу жатады. Комиссия
жұмысының ... ... ... ... ... ... ... төлем жасауда уақытында ескертпе жасау;
- сатып алушылар бойынша дебиторлық ... ... мен ... ... қажет;
- дебиторлық және кредиторлық берешешектің ара ... ... ... ... берешектің аз ғана басым түсуі қаржылық
тұрақтылыққа қауіп төндіреді, ал кредиторлық берешектің ... ... ... әкеледі;
- дебиторлық берешешектің айналымдылығын бақылау керек.
Сонымен, жоғарыда келтірілген ұсыныстар алдағы уақытта есеп ... ... ... және талдауын ұйымдастыруды жетілдіруге,
дебиторлық берешектерді азайтуға, «Казхром» ТҰК» АҚ ... ... ... ... ТҰК» АҚ ... - ... ... жүргізіл-ген
талдаудан алынған бағдарлама негізінде келесі жетілдіру жолын енгізуді
ұсынылады - дебиторлар мүлкінің жалы ... ... ... нәтижесінде біз төмендегідей
қорытындылар жасап отырмыз:
1) ... ТҰК ... ... ... ... және ... ... сүйене отырып атқарады. Ұйымның жеке
балансы, банкте есеп айырысу шоты, өзінің толық атауы жазылған мөрі бар.
«Казхром» ТҰК» АҚ ... ... ... мен ... ... ... біз бұл ұйымның меншікті капитал көлемі 2010 жылы 2009 ... 3,3 ... ... ... ... ... ... жылы 20,25 пайызға жоғарылаған. Ал, ұйымның бөлінбеген пайдасына
келетін болсақ, онда кәсіпорын ... екі ... да ... ... пайдамен аяқтап отырғанын көрсетеді. Дегенмен де, 2010 жылы алған
пайда мөлшері 2009 ... ... 346069,0 ... ... 20,1 ... төмендеп отыр.
«Казхром» ТҰК» АҚ өзінің есеп жұмысын «Қазақстан Республикасының
бухгалтерлік есеп және ... ... ... ... қызметі» Заңдары
және ұйымның есеп саясатына, қаржылық ... ... ... ... Кәсіпорындардың бухгалтериясы дебиторлық берешектер есебін жүргізу
барысында №7, 8, 9, 10, 11 есептік тіркелімдерді қолданады.
Сатып алушылар мен тапсырыс берушілер және ... ... ... ... ... ... ... өткен тіркелімдерден басқа
дебиторлық берешектің есебіне ... ... ... ... ... бухгалтерлік анықтамалары және тағы да ... ... ... ... есеп тіркелімдерін толтыру
шаруашылық операцияларының ... ... ... ... ... үшін керек. Халықаралық қаржылық есеп ... ... есеп ... ... ... ... ... үшін міндетті ортақ есеп беру формалары қарастырылмаған. Есеп
нысанын таңдау құқығы толығымен бас бухгалтердің құзырында, яғни ол ... ... ең ... ... ... ... ... міндетті. Шоттарға келетін болсақ, ... есеп ... ... ... ... ... ... және
олар басқадай операцияларда қолданылады. Дебиторлық берешектер шоттарында
есептелетін сомалардың дұрыстығы мен олардың ... ... ... ... ... ол ... ... шоттарды
корреспонденцияланатын шоттармен салыстыру арқылы ... ... ...... шоттағы сомалардың сәйкестігі мен дұрыстығын,
толықтығын анықтау болып табылады. ... ... ... ... сату ... ... ... табылады, яғни сатып алушыларға тиеліп
жіберілген немесе жөнелтілген ... ... ... ... ... Бухгалтерлік есептің ... ... ... мен ... ... қаржылық және есеп айырысу
құжаттарының ұсынылуы, тауарлардың ... деп ... ... мен ... 1210 ... ... мен ... берешегі» деп аталатын бөлім шоттары сатып алушылар мен
тапсырыс ... осы ... ... әр ... қарыздары жайлы
ақпараттарды қорытындылау үшін арналған. Аталған бөлімде келесідей шоттар
қаралған: ... ... ... ... вексельдер»; «Сатып алушылар
мен тапсырыс берушілердің өзге де берешектері».
Бұлар активті шот болып табылады. Сондықтан да бұл ... ... ... ... ал кредитінде берешектің азаюы көрсетіледі.
Алынуға тиісті шоттар сатып ... ... ... жеке ... ... ... сондай-ақ кәсіпорынның оларға көрсеткен қызметі үшін ... ... ... ... деп ... шотта тиеліп жіберілген өнімдер
(тауарлар), атқарылған жұмыстар мен ... ... үшін ... мен ... ... банк ... ... есеп айырысу
кұжаттары бойынша төлеуге тиісті сомасы есептеледі. Жалпы «Алынуға тиісті
шоттар» шотын сипаттай келе олардың ... ... ... екендігін және
олардың сату нәтижесінде пайда болатындығын ... ... ... кейбір уақыттарда «саудалық міндеттемелер» деп те
атайды. Олар тауарларды несиеге сату кезінде де ... ... ... ... ... ... ... нұсқаулар болмаған жағдайда,
оларды сатудан алынды деп санайды. Халықаралық тәжірибеде кез келген адамға
тауарларды несиеге сату кең ... етек ... ... ... сатып
алушылар үшін сатып алған тауарларының төлемін бір немесе бірнеше айдан
кейін төлеу ... ... да ... ... ... ... несие
деп те атайды. Тауарларды несиеге сататын фирмалар, сатып алушының шотты
тиісті ... ... ... бар болатындығына бақылау шараларын
жүргізулері ... Сол үшін ... ... несиелік бөлімдер жұмыс
істейді. Бұл бөлімдер ... жеке және ... ... ... қаржылық жағдайларын білуге, сатып алушыға ... ... ... ... жайлы мәселені шешуге керекті ақпараттарды білуге
болады, сонымен қатар тауарлар ... ... ... ... ... да клиент жайлы басқадай мәліметтер алуға мүмкіндігі ... ... ... ... ... бойынша да несиеге
тауарларды сату, сатпау жайлы ... ... ... ... және тапсырыс берушілермен есеп айырысу
операцияларын аудиттеу ... ... ... ... ... өтіп ... ... зерттей және
борышты төлетіп алу бойынша қандай шаралардың қолданылғандығын
анықтау үшін қаржы қызметінің басшыларына сұрақ бере ... ... ... дебиторлық берешектеріне ай сайын салыстыру
жасау процедурасының қалай жүзеге асырылғандығын бақылай алады;
- сатып ... ... ... ... ... іріктеп алып, қаржы қызметінің басшыларынан ... ... ... ... ... ... ... дебиторлық берешектерді салыстыру актілерінің екінші данасын
жіберу мерзімі бойынша сатып алушылардың ... ... ... ... қаржы қызметінің жұмыскерлерінен
бұл ауытқулардың себебін ... ... ... шығарылған үмітсіз дебиторлық берешектерді қажетті
құжаттармен растай алады;
- ... ... ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ҚР Азаматтық кодексі , 27.12.1999 ж. ... ... мен ... ... Л.А. ... учет на предприятии. Қарағанды, 2005 -
134 б.
3. ХҚЕС сәйкес қаржы ... ... ... ... ... ... ... (ҚР Қаржы Министрлігі бұйрығы
22.12.2005г. №426), 141б.
4. ҚР «Бухгалтерлік есеп пен ... ... ... Заңы.
28.02.2007
5. Нурсеитов Э.О. Бухгалтерский учет в организациях. Алматы, 2006,
140-141б.
6. Терехова В.А. ... и ... ... ... ... ... СПб., 2005 – ... Мычкина О.В. МСФО: Рекомендации по применению рабочего плана
счетов. Алматы, 2006 – 18-24 ... ... ... және ... есеп ... 2006, ... «Казхром» ТҰК» АҚ есеп саясаты
10. Ақпараттық сайт: kazhrom-tnk.kz24.net
11. Абрютина М.С. Анализ финансово - ... ... М., 2004. – 457 ... ... А. С., ... Г.Г. Қаржылық есеп-1. Павлодар, 2010-
71 б
13. Баймұханова, С.Б. Принципы бухгалтерского учета. Алматы, 2004-14
б
14. Кеулімжаев Қ.К,Құдайбергенов Н.А. ... есеп ... ... 2006-21 ... ... К.К. ... учет на ... Алматы, 2005-29 б
16. Березина.М. Безналичные расчеты: ... ... ... ... – 2005, № 4. – 5-15 ... Өмірбаева З.М. Бухгалтерлік есепке заңнамалы - нормативтік
құжаттардың әдістемелік жинағы Қарағанды , 2008 - ... ... В.К., ... В.В., ... О.И. ... учет ... ... 2006 ж, 56 б.
19. Кеулимжаев К.К. Финансовый учет на предприятии. Алматы, 2005-29 б
20. ... В.К., ... ... О.И.Шмидт
Кәсіпорын-
дағы бухгалтерлік есеп. Алматы, 2003-23 б
21. ... ... на ... № 3 (81) март 2010-32 ... «Мемлекеттік бюджеттік қаражаты есебінен ұсталатын мемлекеттік
мекемелер қызметкерлерінің, сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... туралы ережені бекіту туралы» Қазақстан
Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 22 қыркүйектегі №1428 ... ... ... и ... №2, ... и
представительские расходы , 1-20б
24. Толпаков Ж.С.Бухгалтерлік есеп. Қарағанды 2009 - 146-166 б
25. Әбдішүкіров Р.С., Мырзалиев Б.С., ... ... ... ... ... ... О. Бухгалтерский учет – Минск, 2005 – 785 б.
27. Проскурина В.П.,Проводкалар, Алматы, 2011-41 б
28. Бочаров.В. Управление денежным оборотом ... М.,2006 ... ... ... С.Б. ... ... Алматы, 2007, 138-142 б
30. Дүйсембаев К.Ш. Қарды есптілігін талдау, Алматы, 2011- 90-91б
31. Жұматаева А.Р.,Ө.Қалымбетов Қаржылық талдау. Қарағанды, 2008-75 ... ... М., ... ... талдаудың ақпараттық негізі
ҚазҰУ хабаршысы, 2009 - 9 б
33. Демесінов Т. Ж. Қаржылық талдау. Алматы, 2011-320 ... ... Д.О. ... ... Алматы, 2005 – 65б.
35. Тайгашинова К.Т.,Басқару есебі. Алматы, 2011-20 б
36. Байдаулетов М.Б., Байдаулетов С.М. Аудит. Алматы, 2004-35 ... ... Д.О. ... ... және ... Алматы, 2010 - 28б.
38. Астахов, В.П. Бухгалтерский учет денежных средств и расчетов. М.,
2006 – 345 б.
39. Балабанов, И.Т. ... ... ... М., 2005 – 385 ... ... Л. ... ... отчетности: теория, практика и
интерпретация, М., 2006 – 638 б.
Қосымшалар
Қосымша А
«Казхром» ТҰК» АҚ ... ... ... ... ... қазбаларды барлау және бағалау
Ұйымдастыру-құқықтық нысан: Акционерлік қоғам
Ұйымның заңды мекен-жайы: ... ... ... ... ... ... |Бет коды |2010 |2011 ... | | | ... ... ... активтер | | | ... ... және ... ... |25 876 |76 345 ... ... ... инвестициялар |011 | | ... ... ... ... |012 |1 000 009 |1 124 533 ... |013 |1 446 681 |1 796 457 ... ... салықтық активтер |014 |340 506 |502 722 ... ... ұзақ ... ... |015 | | ... де қысқа мерзімді активтер |016 |207 906 |260 358 ... ... ... ... |100 |3 020 978 |3 760 415 ... Ұзақ мерзімді активтер | | | ... ... ... ... |020 | | ... ... ... берешек |021 |10 020 |11 962 ... қосу ... ... |022 | | ... | | | ... ... ... |023 | | ... ... |024 |2 083 253 |2 011 639 ... ... |025 | | ... және бағаланатын активтері |026 | | ... емес ... |027 |28 |82 ... ... ... активтер |028 |- |92438 ... де ұзақ ... ... |029 |19 949 |70 498 ... ... активтердің жиыны |200 |2 113 250 |2 186 619 ... (100 бет+ 200 бет) | ... |5 947 034 ... |Бет коды |2010 | |
| | | |2011 ... ... ... ... | | | ... ... ... ... |030 ... |2 566 841 |
|Салықтар ... ... |031 |49 579 |49 919 ... да ... және ... төлемдер |032 |24 116 |21 064 ... ... | | | ... ... ... ... |033 |303 013 |602 061 ... ... ... ... |034 | | ... де ... ... ... |035 |393 238 |502 167 ... ... ... жиыны |300 |3 073 687 |3 742 052 ... Ұзақ ... ... | | | ... мерзімді қаржылық міндеттемелер |040 |945 716 |605 522 ... ... ... берешек |041 | | ... ... ... ... |042 | | ... ... ... |043 |58 324 | ... | | | ... де ұзақ ... міндеттемелер |044 | | ... ... ... ... |400 ... |605 522 ... ... | | | ... ... |050 ... |500 000 ... кіріс |051 | | ... ... ... ... ... |052 | | ... |053 |1 114 362 |984 902 ... ... ... ... |054 |-557 861 |114 558 ... үлесі |055 | | ... ... |500 |1 056 501 |1 599 460 ... (300 бет+ 400 бет+ 500 бет) | ... |5 947 034 ... ... ... _______________________
________________
(аты-жөні)
(қолы)
Мөр орны

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 96 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дебиторлық берешектер бойынша есеп айырысулар есебі мен аудиті82 бет
Дебиторлық берешектер есебі және оны жетілдіру71 бет
Дебиторлық берешектер есебін ұйымдастыру22 бет
Дебиторлық берешектер және олардың есебі25 бет
Дебиторлық және кредиторлық берешектер есебі44 бет
Дебиторлық және кредиторлық берешектердің есебі және аудиті95 бет
Қысқа дебиторлық мерзімді берешектер есебі32 бет
«РПК Бектау» ЖШС-нің шаруашылық - қаржылық қызметі65 бет
«Қазығұрт ауданының экономика және қаржы бөлімі» мемлекеттік мекемесі26 бет
Алынуға тиісті шоттар және өзге де дебиторлық борыштардың есебі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь