Қазақстан жеріндегі сақ дәуірі ескерткіштері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 

 Қазақстан жеріндегі сақ дәуірі ескерткіштерінің аймақтық таралу ерекшеліктері
. Шығыс Қазақстан мен Жетісу өңірін мекендеген сақтардың ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

. Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
9
. Орталық және Солтүстік Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштері ... . 7
. Батыс Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7

 Қазақстандағы сақ дәуірі ескерткіштерінің хронологиялық аспектілері
. Қазақстандағы сақ дәуірі ескерткіштерінің негізгі ортақтастықтары мен ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2
. Қазақстандағы сақ дәуірі ескерткіштерін кезеңдеу мен мерзімдеу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
70

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 7

Пайдаланылған әдебитеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
Өзектілігі. Кез келген өркениетті ел өз тарихының тамырын тереңнен іздестіретіні белгілі. Тарихының бастауын ежелгі дәуірлерден таратқан мемлекет мызғымас саяси-идеологиялық сана қалыптастырып, онда ұлттық құндылықтар негізінде қоғамдық келісім және демократиялық өрлеу, нарық пен ғылым байланыстары дамиды. Сондықтан да ұлттың болашағы үшін өткенге бет бұру, одан сабақ алудың маңыздылығы ешқашан өзектілігін жоймайтын құбылыс.
Еуразия тарихы мен өркениетінің көптеген түйіткілді мәселелерінің түйінін шешетін Қазақстан аумағындағы ерте темір дәуірі ескерткіштері болып табылады. Аталған тарихи аймақта ерте темір дәуірінде тіршілік еткен тұрғындардың мәдениетін зерттеу отандық тарихнамадағы көкейтесті мәселелердің бірі екендігін оның жалпы Еуразия тарихымен тікелей байланысты екендігі де аңғартады. Себебі, Қазақстан аумағында басталған халықтардың Ұлы қоныс аударуы сынды күрделі тарихи үдерістер Еуразияның этникалық, саяси және тарихи картасын түбегейлі өзгеруіне әсер етті. Нәтижесінде, қарастырылып отырған Қазақстан аумағының мәдени дамуы, тұрғындарының этникалық келбеті мен заттық мәдениеті де азды-кемді өзгерістерге ұшырады. Мұндай өзгерістердің барысын, қайнар-бастаулары мен тарихи жазба деректердің кемдігіне байланысты, біз тек қана археологиялық қазба зерттеулері негізінде қалпына келтіруге болады деп есептейміз. Жарқын мәдениеттерін, бірегей мәдени туындыларын қалдырған тайпалар мен халықтардың өткенін екшеп, даму деңгейін айқындау бүгінгі күн талабынан туындайды.
Сонымен қатар Қазақстан аумағындағы ерте темір дәуірінің зерттелген қорымдарынан жинақталған материалдарды топтап, қазылған қорғандарды жүйелеп, археологиялық ескерткіштердің картадағы орынын нақтылап, хронологиялық мерзімдемесін айқындап шығу да түйіні түйткілді сауалдарға жауап алуға жетелейді.
Бүгінгі таңда ерте темір дәуірінде орын алған тарих-мәдени үрдістер көпішілікті қызықтыруда. Өйткені, қазақ этногенезі мен дәстүрлі мемлекеттілігі, заттық-рухани мәдениеті, дүниетанымы осы дәуірден басталатындығын көптеген ғалымдар өз еңбектерінде көтеріп жүр. Дегенмен кейбір «миграциялық» бағытты қолдайтын зерттеушілер әлі де болса қазақ халқының автохтондығын жоққа шығаруға тырысып келеді. Мұндай керағар пікірлерге тойтарыс беру қажеттілігі де күн санап артып келеді. Жас зерттеуші ретінде төл тарихымыздың тамыры тереңде жатқандығын ұғындыру үшін ең алдымен көне дәуірдегі тарихи дамуды дәлел ретінде пайдалануға болады деп есептейміз.
Соңғы жылдары Қазақстанда археологиялық ізденістер кең қанат жайып, соны мағлұматтар алынуда, жаңадан ашылған ескерткіштерде жоспарлы түрде зерттеу жұмыстары ұйымдастырылуда. Бұл бағытта атқарылған жұмыстардың қорытындыларын көрсету, алынған нәтижелерін ғылым талабына сай бағамдау ісі де көкейтесті мәселеге айналуда.
1. Төлеубаев Ә.Т. Шілікті патша обалары және сақ проблемасының кейбір түйінді мәселелері // Каспий – Арал өңірінің тарихи-мәдени мұралары. Халықаралық ғылыми - практикалық конференция матиериалдары. – Ақтау, 2007. – 1 бөлім. – 229-235 бб.
2. Самашев З.С. Древние номады казахских степей // Материалы 2-ой международной конференции. историческая роль Александра Гумбольдта и его экспедиций в развитии мировой, региональной и национальной науки. – Алматы, 2004. – С. 145-157.
3. Радлов В.В. Из Сибири: страницы дневника. – М.: Наука, 1989. – 749 с.
4. Адрианов А.В. К археологии Западного Алтая. Из поездки в Семипалатинскую область в 1911 г. // Известия Алтайского края. Вып. 2. Пг., 1991. – С. 1-94.
5. Черников С.С. К вопросу о хронологических периодах в эпоху ранних кочевников (по материалам Восточного Казахстана) // Первобытная археология Сибирии. – Л., 1975. – 132-137 с.
6. Арсланова Ф.Х. Новые материалы VІІ-VІ вв. до н.э. из Восточного Казахстана // Бронзовый и железный век Сибири. – Новосибирск: Наука, 1974. – С. 77-83.
7. Қазақ ССР тарихы. Көне заманнан бүгінге дейін. – Алматы, 1980. – Т.1. – 246-273 бб.
8. Жолдасбайұлы С. Жетісу тарихы (XVI-XVIII ғғ.) (Тарихи және палеоэтнологиялық зерттеу). – Алматы: «Қазақ университеті», 1996. – 299 б.
9. Бартоьд В.В. Очерк историй Семиречье. Соч., Т. 11, ч.1. М., 1963. – С. 210-215.
10. Бернштам А.Н. Основные этапы историй культуры Семиречья и Тянь- Шаня // СА. Т. XI. – М., 1950. – С. 110-131.
11. Акишев А.К., Археология в Казахстане за советский период // СА. – Алма-Ата, . – № 4. – С. 2-4.
12. Толстов С.П. Жданко Т.А., Итина М.А. Работы Хорезмской археолого-этнографической экспедиций АН СССР в 1958-1961 гг. МХЭ. – М., 1963. – С. 125-129.
13. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. – Алма-Ата: Изд-во «Наука» Казахской ССР, 1966. – 435 с.
14. Кадырбаев М.К. Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана / ИАН КазССР, Серия истории, археологиии этнографии. – Алма-Ата, 1958. – Вып. 1 (6). – 303 с.
15. Хабдулина М.К. Степное Приишимье в эпоху раннего железа. – Алматы: Ракурс, 1994. – 170 с.
16. Бейсенов А.З. Погребальные памятники и культово - ритуальные сооружения древних номадов Центрального Казахстана (7-1 вв. д.н.э.) / Афтореферат дисс. канд. ист. наук. – А., 1997. –  c.
17. Рычков П.И.. Топография Оренбургской губернии. // Оренбургские степи итрудах П.И. Рычкова, Э.А. Эверсмана, С.С. Неуструева. – М., 1949, – С. 42-204.
18. Вопросы археологии Западного Казахстана. – Самара, 1996. – Вып. І. –  с.
19. Граков Б.Н. Пережитки матриархата у сарматов. – ВДИ, 1947. – № 3. – С. 100-121.
20. Сорокин С.С. Среднеазиатские подбойиые и катакомбные захоронения как памятники местной культуры // СА, XXVI. – М., 1956. – С. 97-115.
21. Мошкова М.Г., Кушаев Г.А. Сарматские памятники Западного Казахстана // Проблемы археологии Урала и Сибири. – М., 1973. – С. -.
22. Кадырбаев М.К. Курганные некрополи верховьев р. Илек // Древности Евразии в скифо-сарматское время. – М., 1984. – С. -.
23. Самашев З.С., Ольховский В.С. Стелы Дыкылтаса (Западный Казахстан) // Вопросы археологии Западного Казахстана: Сб. научных тр. Вып. 1. – Самара, 1996. – С. -.
24. Самашев З.С., Ермолаева А.С., Лошакова Т. Поселения элохи палеометалла Северо-Восточного Прикаспия // Вопросы истории и археологии Западного Казахстана. – Уральск, . Вып. З. – С. 125-139.
25. Ажигали С.Е. Архитектура кочевников - феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона). – Алматы, 2002. – .
26. Арсланова Ф.Х. Погребальный комплекс VIII-VII вв. д.н.э. из Восточного Казахстана. Сб. «В глубь веков». – А., 1974. – С. 63-67.
27. Арсланова Ф.Х. Работы в Восточном Казахстане // Археологические открытия – А., 1971. – С. 45-47.
28. Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС. Алма-Ата, 1987.58-60 сс.
29. Поиски и раскопк в Казахстане. – Алма-Ата, 1972. – 350 сс.
30. Степная полоса Азиатской части СССР в скифо-сарматское время. Москва, 1982. – 460.
31. Акишев А.К., 1956. Отчеты о работе Илиской археологической экспедиций 1954 г. // ТИИАЭ АН КазССР.Т.1. – С.15-18.
32. Акишев А.К., Археология в Казахстане за советский период // СА. № 4. – С. 2-4.
33. Руденко С.И. Искусство Алтая и Передней Азий. М.,1961. – С. 111-115.
34. Акишев А.К. Искусство и мифология саков. – Алма-Ата: Наука, 1984. – 176 с.
35. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. – Алма-Ата: Изд-во АН КазССР, 1963. – 300 с.
36. Бартольд В.В. Очерк историй Семиречье. Соч., т. 11, ч.1. М., 1963. – С. 210-215.
37. Бернштам А.Н. Основные этапы историй культуры Семиречья и Тянь- Шаня // СА. Т. XI. Москва, 1950. – С. 110-131.
38. Акишев К.А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. – М.: Искусство, 1978. – 130 с.
39. Бернштам А.Н. Историко-археологические очерки Центрального Тянь-Шаня и Памиро-Алтая. – МИА. – С. 47-49.
40. Итина М.А. История степных племен Южного Приаралья, ІІ- начало І тысячелетия до.н.э. – М., . – Т.10. – 212 с.
41. Толстов С.П. Итина М.А. Саки низовьев Сырдарьи (по материалам Тагискена). –СА, 1966, 151-175 с.
42. Толстов С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962. 210-212 сс.
43. Археологческие исседования на северных сконах Каратау // Труды ИИАЭ АН КазССР. – Алма-Ата, 1962. – Т.14. – С. 14-18.
44. Бабанская Г.Г.-Берккаринский могильник. // ТИИАЭ АН КазССР, 1955, – Т.1. – С. 189-206.
45. Археологические исседования в Казахстане. Алма-ата, 1973. 102 с.
46. Гуцалов С.Ю, Таиров А.Д. Стелы и антропоморфные изваяния раннего железного века южноуральских степей // Археология, палеоэкономика и палеодемография Евразии. Наука, М., 2000. –210 с.
47. Кадырбаев М.К. Памятники тасмолинской культуры. / Древняя культура Центрального Казахстана. А., 1966 – 303 c.
48. Вишневская О.А., Итина М.А. Ранние саки Приаралья. // Проблемы сакской археологий. МИА. – М., 1971. – С. 197-208.
49. Вишневская О.А. Культура сакских племен низовьев Сырдарьи в VII-V вв д.н.э. – М., 1973, – С. 170-172.
50. Оразбаев А.М. Курган с «усами» в могильнике Джанайдар как архитектурный памятник / Культура древнних скотоводов и земледельцев Казахстана – А.,1969. – С. 110-112.
51. Бейсенов А. З. Ранний железный век // Восточная Сарыарка. Каркаралинский регион в прошлом и настоящем. А., – С. 217-218.
52. Кадырбаев М.К. Курганные некрополи верховьев р. Илек // Древности Евразий в скифо-сарматское время. – Москва, 1984. – С.141-143.
53. Максимова А.Г. Усуньние курганы левобережья р. Или // Известия АН КазССР. Серия истории, археологии и этнографии. – Алма-Ата, 1959. – Вып. 1 (9). – С. 78-84.
54. Гуцалов С.Ю. О роли скифов в формировании прохоровской культуры // Раннесарматская культура: формирование развитие, хронология. Материалы IV международной конференции "Проблемы сарматской археологии и истории". Вып. 2. – Самара, 2000. – С. 58-74.
55. Гуцалов С.Ю, Таиров А.Д. Стелы и антропоморфные изваяния раннего железного века южноуральских степей // Археология, палеоэкономика и палеодемография Евразии. – М., Наука, 2000. – 299 с.
56. Бейсенов А.З., Исмагулова О.А. Археолого-антропологические дшшые из мо гильника Бирлик // Маргулановские чтения. 1990 (сборник материалов кон-ференции). – М., 1992. – Часть 1. – 197 с.
57. Обельченко О.В. Лявандакский могильник // ИМКУ, вып. 2. Ташкент, 1961. С. 97-176.
58. Вишневская О.А. Культура сакских племен низовьев Сырдарьи в VII- V вв. до н.э. по материалам Уйгарака. – М., 1973. – 272.
59. Мошкова М.Г. Погребения VI - IV вв. до н.э. в Челябинской группе курганов // Древности Восточной Европы. МИА,– М., 1969. № 169. – С. -.
60. Исмагилов Р.Б. Сарматское окно в Европу // Вопросы археологии Западного Казахстана: Сборник научных трудов. – Самара, 1996. – С. 176-211.
61. Зданович Г.Б., Хабдулина М.К. Курган Темир // Ранний железный вск и сред-невековье урало-иртышского междуречья. – Челябинск, 1986. – 193 с.
62. Грязнов М.П. Алтай и приалтайская степь // Степная полоса Азиатской части СССР в скифо-сарматское время. – М.: Наука, 1992. – С. 161-178.
63. Стрелков А.С. Большой Семиреченский алтарь / С.Ф.Ольденбургу к пятидесятилетью научно-общественной деятеьности, 1882-1932 гг. – Л.,1934. – 573.
64. Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях Бухтармы // АСГЭ, 8, – 1966. – С. 57-59.
65. Сорокин С.С. Большой Берельский курган (полное издание раскопок 1965-1969 гг.). – Тр. Гос. Эрмитажа. – Л., 1969, Т.Х, – 326.
66. Акишев А.К., Кушаев Г.А. Древняя культура саков и усуней долины реки Или. А., 1963, 140-141 сс.
67. Толстов С.П. Жданко Т.А., Итина М.А. Работы Хорезмской археолого-этнографической экспедиций АН СССР в 1958-1961 гг. // МХЭ. – М., 1963. – 125-129.
68. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. – А., 1979. – 274.
69. Максимова А.Г. Курганы сакского времени могильника Жуантобе. // КСИИМК, – Алма-Ата, 1960, вып.  – С. -.
70. Агеева Е.И. Курганные могильники ранних кочевников северо-восточной части Алма-Атинской области // Изв. АН Каз. ССР, Сер. истор., археологий, этнографий – Алма-Ата, 1959 вып. 3 (II). – С. 83-85.
71. КубаревВ.Д. Курганы Уландрыка. Новосибирск. 1987. –  с.
72. Мартынов А.И. Лесостепная тагарская культура. Новосибирск, 1979. –  с.
73. Кузнецова Т.М. Восточные музыкальные зеркала // ПАВ. – 1993. – № 7. – С. -.
74. Смирнов К.Ф. Савроматы. Ранняя история и культурасарматов. – М, 1964. –  с.
75. Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях Бухтармы. АСГЭ, 8. – 1966, – С. 57-59.
        
        Жоспар
|Кіріспе...........................................................|( |
|................................................ | |
| | |
|( ... ... сақ ... ... ... ... | |
|ерекшеліктері | ... ... ... мен ... ... ... ... | ... |(( ... ... | ... ... Қазақстан өңіріндегі сақ | ... ... | ... ... және Солтүстік Қазақстан өңіріндегі сақ |(7 ... | ... ... ... ... сақ |(7 ... | |
| | |
|( ... сақ ... ... ... | ... | ... Қазақстандағы сақ дәуірі ескерткіштерінің негізгі | ... мен |(2 ... ... | ... ... сақ ... ... ... мен мерзімдеу| |
|мәселелері........................................................|70 ... | |
| | ... ... | |
| | ... |(9 ... |
|............. | |
| | ... ... | ... Кез келген өркениетті ел өз ... ... ... ... ... ... ежелгі дәуірлерден таратқан
мемлекет мызғымас саяси-идеологиялық сана қалыптастырып, онда ... ... ... ... және демократиялық өрлеу, нарық пен
ғылым байланыстары дамиды. Сондықтан да ұлттың болашағы үшін ... ... одан ... ... ... ... өзектілігін жоймайтын құбылыс.
Еуразия тарихы мен өркениетінің көптеген түйіткілді мәселелерінің
түйінін шешетін Қазақстан аумағындағы ерте ... ... ... болып
табылады. Аталған тарихи аймақта ерте темір дәуірінде тіршілік еткен
тұрғындардың ... ... ... ... ... бірі ... оның жалпы Еуразия тарихымен тікелей байланысты
екендігі де аңғартады. Себебі, Қазақстан ... ... ... қоныс аударуы сынды күрделі тарихи үдерістер Еуразияның ... және ... ... ... ... әсер етті. Нәтижесінде,
қарастырылып отырған Қазақстан аумағының ... ... ... ... мен ... мәдениеті де азды-кемді өзгерістерге ұшырады.
Мұндай өзгерістердің барысын, қайнар-бастаулары мен ... ... ... ... біз тек қана ... ... негізінде қалпына келтіруге болады деп ... ... ... ... ... ... ... мен
халықтардың өткенін екшеп, даму деңгейін айқындау бүгінгі күн ... ... ... ... ерте ... ... ... жинақталған материалдарды топтап, қазылған қорғандарды
жүйелеп, археологиялық ... ... ... ... ... ... шығу да ... түйткілді сауалдарға
жауап алуға жетелейді.
Бүгінгі таңда ерте темір ... орын ... ... ... ... Өйткені, қазақ этногенезі мен ... ... ... ... осы ... ... ғалымдар өз еңбектерінде көтеріп жүр. Дегенмен
кейбір «миграциялық» бағытты қолдайтын ... әлі де ... ... ... жоққа шығаруға тырысып ... ... ... ... беру ... де күн ... артып келеді. Жас
зерттеуші ретінде төл ... ... ... ... ұғындыру үшін
ең алдымен көне дәуірдегі тарихи дамуды ... ... ... ... есептейміз.
Соңғы жылдары Қазақстанда археологиялық ізденістер кең қанат жайып,
соны мағлұматтар ... ... ... ... жоспарлы түрде
зерттеу жұмыстары ұйымдастырылуда. Бұл бағытта атқарылған жұмыстардың
қорытындыларын көрсету, ... ... ... талабына сай бағамдау ісі
де көкейтесті мәселеге айналуда.
Сонымен қатар зерттеу жұмысы мемлекет тарапынан қолдау ... ... ... соның ішінде «Мәдени мұра» секілді ... ... ... үндеседі.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ерте темір дәуірінде Қазақстан аумағында
сан алуан тайпалар мен халықтар тіршілік ... Олар ... ... ... ... ... азды-көпті болса да мәлімет ... ... ... ... ... ... ... мен оның ... ... ... көзқарастар орын алып отыр [(, ((( б].
Жалпы алғанда, зерттеушілер назарын ... ... ... бірі ... ... ... Осы ... төңірегіндегі сан
алуан ғылыми зерттеулер мен пікірлерді ... үшін ... ... ... бес ... ... ... қарастырдық.
Шығыс Қазақстанның далалық өңірлерінде грек және парсы деректерінде
кездесетін Азиялық скифтер немесе сақтар орналасқан еді. Бұл өңірді ... ... ... басталады. Оған Д.Г.Мессершмидт, Г.Ф.Миллер,
И.Г.Гмелин сияқты ірі ғалымдарды атап ... ... [(]. Ең ... ... ... ... есімімен байланысты, ол
Бұктырманың биігіндегі Берел жазығында ерте ... жеті ... ... Осы ... зерттей келе Солтүстік-Шығыс ... ... ... ... ... және ... ... ұсынды
[(].
1911 жылы В.А.Адрианов Бұқтырма аймағындағы қорғандарға ... ... ... ... Шығыс Қазақстан өңірінің ерте темір
дәуірінің көшпенділерінің мәдениеттерінің кезеңдері аңықталды [(]. Ал ... ... ... пен ... аумақтарын С.С.Черников зерттеді, ол
негізінен осы ... ... ... ... ... ... өңіріндегі сақ мәдениеттерің үш кезеңге бөліп
қарастырады [(]. ... ... ... ... ... ... басшылығымен Өскемен ... ... ... (1960-70 ... [(]. Бұл ... ... қорытынды жұмыстары М.Қ.Қадырбаевтің – ... ... ... жазылды [7].
Қазіргі кезде де Шығыс Қазақстан өңірін зерттеу жұмыстары одан әрі
жалғасуда, онымен әйгілі ... ... мен ... ... бойынша З.С.Самашев,
Шілікті экспедициясының жетекшісі Ә.Т.Төлеубаев т.б. ғалымдар айналысуда.
Жетісу өңірі жайлы ең алғаш рет Ш.Ш.Уалиханов, пен Н.Н.Пантусов ... ... ... мен ... туралы құнды мәліметтер
берді [(]. 1893-1894 жылдары белгілі шығыстанушы ғалым В.В.Бартольд Шу ... ... ... ... мен Іле алқабының ескерткіштері
жайында «Отчет о поездке в Среднюю Азию с научной целью» атты ... ... ... осы ... Синьцзяннан келген белгісіз көпестің
тапсырмасымен қорғандардан құнды жәдігерлерді ... ... іс - ... ... да ... ... [(, с. ... жеріндегі сақ ескерткіштерін зерттеу ХХ ғасырдың 30 – жылдарынан
бастап Қазақстан жерінде бірқатар археологиялық экспедициялар ... ... Сақ ... ... ... мен ... ... мен өзгешеліктерін анықтау мақсатында КСРО ... ... ... ... ... еткен Жетісу мен
Қазақстанның Оңтүстігіндегі экспедициялар белсенді түрде зерттеу жұмыстарын
жүргізді. Осындай ... ... ... ашып көрсетуде ғалым
Алматы маңындағы Қарғалы, ... ... ... ... ... Шу
каналы бойында жүргізген ғылыми ізденістерінің нәтижесінде қол жеткізді
[((]. Жетісудың ерте ... ... ... ... ... А.Г.Максимова, Б.Н.Нұрмұхамбетов сияқты
ғалымдардың да үлесі болды. 1954 ... ... ... ... институты Қапшағай ГЭС – нің салынуына байланысты Қ.А.Ақышевтің
басшылығымен Іле археологиялық экспедициясы ұйымдастырылды. Бұл ... ... ХХ ... 50 ... ... ғылыми зерттеу жұмыстары
барысында Жетісудың көне тарихын көптеген қалтарыс ... ... ... ... ерте ... ... басты көрсеткіші болып табылатын
археологиялық ескерткіштердің хронологиялық диапозонының ... ... ... сақ ... ... болған тығыз мәдени –
шаруашылық байланыстар археологиялық материалдардан да анық көрініс табады.
Осы ... ... ... ... ... ... ... мен топтау мәдени – тарихи кезеңдерді түйіндеуге және осы
мәдениеттерді жасаған сақ ... даму ... ... ... ... ... ... үлгісі іспеттес ескерткіштердің
тізбегі ғылыми айналымға енгізілді [((, с. 2-4].
Бұл өңірдің зерттеулі тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... оның ішінде К.М.Байпақов, Б.Н.Нұрмұхамбетов, ... ... ... т.б. ... атап өтуге болады. Бұл өңірдің
археологиялық ескерткіштерінің зерттелу деңгейі жеткілікті емес, ... ... ... деректердің негізінде көне тарихымыз
жүйелі түрде әліде зерттеледі деп ойлаймыз.
Келесі аймақ ... ... ... бұл ... ескерткіштерін
зерттеу мәселесі XIX ғасырдың басында ... Бұл ... ... ... мен, орта ... ... мен, ... арнайы
хаттарында айтылады. 1946 жылдан бастап КСРО ҒА ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын ... ... ... ... осы ... көптеген ескерткіштер
жиынтығы табылады, оның ішінде ең ірілерінің бірі Шырық-Рабат қаласын
атауға ... ... ... ... ... ... ... М.А.Итина, А.С.Кейс, С.П.Толстов, Т.А.Жданко және ... ... ... 1957-60 жылдары Шырық-Рабат, Бәбіш-молда, Баланды
сияқты ескерткіштерге археологиялық қазба ... ... ... жаңа ... ашылды, ежелгі қоныстардың қалдықтары табылды. 1960-
63 жылдары Түгіскен үстіртінде Оңтүстік және Солтүстік Түгіскен қорғандары
ашылды [12]. Соңғы жжыдары бұл ... ... ... ... ... ... ... жүргізуде.
Жалпы Оңтүстік өңірде Сыр бойы мен Арал маңындағы ескерткіштері қазіргі
кезде өте аз зерттелуде. Осыған байланысты болашақта бұл ... ерте ... ... өз деңгейінде зерттеледі деген сенімдеміз.
Орталық және Солтүстік Қазақстанды зерттеу Орталық ... ... ... ... ... Бұл ... ... Ә.Х.Марғұлан зерттеді. 1950 жылдардың
басында ... ... ... діни ... ... ... берді және сонымен бірге ескерткіштердің орналасу аймағын көрсетті
[((]. Осы кезеңде Орталық Қазақстанның ерте темір дәуірінің ... ... ... және көптеген қорымдардың ашылуының негізінде,
Орталық Қазақстанның сақ тайпаларының жерлеу ғұрпы, ... ... ... ... мәліметтер жиналды.
Одан кейін Орталық Қазақстанның ескерткіштерін М.Қ.Қадырбаев зерттеп,
жалғастырды. Ол 1957 ... ... ... ... ... құрамындағы ерте темір дәуірінің жеке отрядын басқарды. Ол
1959-63 жылдары Павлодар облысының Екібастұз ауданындағы Шідерті өзенінің
бойындағы ... ... ... сияқты қорымдарды ашты. 1967-68
жылдары ... ... ... ... ... ... зерттелді
[((]. Бұл кезеңнің басты нәтижесі Орталық Қазақстан өңірі бойынша ... ... ... ... жүргізіліп, ғылымда Тасмола
мәдениеті ашылды. (((( жылдардан бастап ... ... ... ... ... ... келеді [((].
1980 жылдардың аяғында Археология институтының Орталық Қазақстанның
ерте ... ... ... зерттеуге бағытталған А.З.Бейсенов
басқаруындағы жеке экспедиция (қазіргі «Сарыарқа» ... өз ... Осы ... ... ... ... ... б.з.б.
ҮІІ-І ғасырлар кезенің ондаған ескерткіштері зерттелді [((, с. (-(]. ... ... соң, 1998 жылы ... ... ... кезеңі
басталды. Осы ретте ерте темір дәуірі қоныстарының табылуын айрықша ... ... ... археологиялық зерттеулердің тарихы революцияға
дейінгі кезеңнен басталады. Орынбор мен оған ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің бірінші тізбесін
П.И.Рычков 1762 жылы жасады [((]. XIX ... ... ... ... ... өсуге байланысты аймақтағы археологиялық
зерттеулер белсенді ... ... ... ... ... ... А.В. Попова және басқаларының
еңбегімен Орынбор ғылыми архив комиссиясының атынан жүргізілген барлау ... ... ... ертедегі тарихын зерттеудің бастауы болып табылады
[((].
1926 жылы М.П.Грязнов Оралдың оңтүстік ... ... ... ... ... ... ... және басқаларында ертедегі
қорғандарды барлау жүргізіліп, оның барысында қола, ерте және ... ... ... ... ... қорғандары қазылды [((,
с. ((-((]. 1930-1933 жылдары Б.Н.Граков Ор және ... ... ... ... мен қазу ... ол Ордың орта
ағысындағы Матвеевский поселкесіндегі бірқатар обаларды қазды [((, с. (((].
1955 жылы ... ... қола және ерте ... ... ... мен қазу ... ... басқаратын ТИММ Батыс
Қазақстан отряды жүргізді [((].
1960-1970 жылдарының соңында А.С.Пушкии ... ... ... Г.А.Кушаевтың, сонымен қатар Б.Ф.Железниковтың, В.А.Кригердің
басшылығымен көптеген барлаулар жүргізіледі, Оралдың оң және сол жағалауы
аумағындағы көптеген қорған, ... ... ... КСР ҒА ТЭАИ Батыс Қазақстан ... ... ... ... 1970 ... ... ... ағысындағы
«сармат» қарауылдарының қорғандары зерттелді. Сынтас, Бесоба, Жалғызоба,
Күміссай сияқты бірінші ... ... ... жетістігіне айналды
[((].
М.К. Қадырбаевтың көмегімен Ақтөбе ... ... ... ... ақтөбелік өлкетанушы В.В.Родионов Ақтөбе облысында ертедегі
ескерткіштерді іздестіруді ... ... ... ... мен
қазу барысында ол ... ... «Оқу ... және ... ... ... зерттеді. 1986 жылы АОИКМ-нің тікелей
қатысуымен ол Ақтөбе археологиялық экспедициясының қазбаларын ұйымдастырды.
XX ғасырдың 80 ... ... ... ... ҒА ҚР ... басқаратын Батыс-Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы
аймақтағы ертедегі мәдениеттің қызықты ескерткіштерін ... ... ... тас мүсіндері ретінде көрінетін Бәйте ... ... ету ... ... ... және ... ету нысаны [((]; сармат
дәуіріндегі Аралтөбе қорымдары және ... ... [((, с. (((] ... ету орны ... ... Үйік ертедегі қоныстарын зерттеуде.
Арал-Каспий тарихына арналған ... ... ... ... ... ... [((].
Батыс Қазақстан тарихының бастапқы кезеңі жөніндегі жинақталған
жұмыстар өте аз. Расында ... ... ... ... ... кезінде бұған жекелеген ұмтылыстар жасалды. Бірақ тұтастай алғанда бұл
жеткілікті болған жоқ және басқа аймақтар мен тарихи ... ... күні ... ... да ерте темір дәуірінің
қорғандарынан көптеген көне материалдық заттар тауып, дүние ... ... ... ... ... зерттеген «Есік обасы»,
З.С.Самашевтің ... ... мен ... ... «Шіліктіден»
сақтардың құнды заттары табылды. Сақтар өз қорғандарын ... ... ... бай ... ... ... пирамидаларынан кем
түспейді деген Қазақстандық ғалымдар К.А.Ақышев еңбектерінде б.з.б. VIII-IV
ғасырлардағы ... ... ... сақ ... ... ... келтірген. Жалпы зерттеу жұмысын орындау барысында
жоғарыда аталған авторлардың еңбектерін ... ... ... деректік негіздері. Көне тарихтың мәселелеріне
арналған отандық және ... ... ... ... ... ... монография, рецензия, шолу және басқа
да ғылыми шығармалардың формалары жұмыстың деректік ... ... ... тарихы басқа дәуірлерге қарағанда, негізінен, археологиялық
материалдар бойынша ғана ... ... ... келеді. Сол себепті де
зерттеудің деректік негізін ең алдымен археологиялық ... ... ... ... кейін барып көне жазба деректері ... ... ... ... ... құрайды.
Басты дерек негізін Ә.Х. ... ... ... ... қорлары және ғылыми ... ... ... ... мүшелерінің еңбектері құрайтындығын айта кету
керек. Осы орайда өткен ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... археологиялық экспедицияларды атап
кетуге болады: Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы (С.С.Черников);
Оңтүстік Қазақстан ... ... ... ... (А.Н. Бернштам, Е.И. Агеева); Орталық Қазақстан археологиялық
экспедициясы (әр жылдардағы жетекшілері Ә.Х. Марғұлан, М.Қ. Қадырбаев, Ж.Қ.
Құрманқұлов, т.б.); ... ... ... ... т.б.); ... ... отряды (Х.А. Алпысбаев); Солтүстік
Қазақстан ... ... (Г.Б. ... В.Ф. Зайберт);
геологтар А.Г. Медоев, М.Н. Клапчук, Б.Ж. ... ... ... Балқаш геологиялық; Шу-Іле геологиялық-геоморфологиялық; Орталық
Қазақстан геология басқармасының Сокур ... т.б.); ... ... және Іле ... ... (К.А. ... ... экспедициясы, Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық
экспедициясы (К.А. Ақышев, К.М. Байпақов); Петропавл және ... ... (Г.Б. ... т.б.); ... ... (А.Г. ... ... және Торғай археологиялық
экспедициялары (В.Н. Логвин, т.б.); Шүлбі археологиялық экспедициясы ... С.М. ... т.б.); ... ... ... (З.С. Самашев); Целиноград археологиялық экспедициясы ... ... ... ... (В.К. ... т.б. ... ... Алматы, Шымкент, Қарағанды, Орал, Өскемен, Қостанай,
Ақтөбе, т.б. қалаларда орналасқан ... ... ... ... жасақтаған археологиялық экспедициялар
(А.Г. Кушаев, Ә.М. Оразбаев, В.В. Евдокимов, А.Н. Подушкин, И.И. Копылов,
А.Н. Марьяшев, Ф.Х. ... З.С. ... Ә.Т. ... ... мен ... жариялаған материалдар да зерттеу жұмысының
деректік негізін құрайды. ... ... ... ... ... ... (А.Н. ... Еділ-Жайық (Л.Л. Галкин), Хакас, т.б.
экспедициялардың да материалдары біз үшін маңызды. ... ... ... ... ... ... түскен бірқатар экспедициялардың
жарияланған материалдары да зерттеу жұмысының деректік негізін құрап отыр.
Олардың арасынан Есіл ... ... (К.А. ... Берел
археологиялық экспедициясы (З.С. Самашев), ... ... (Ә.Т. ... Орал ... ... ... ... Шірік-Рабат археологиялық экспедициясы (Ж.Қ. Құрманқұлов),
Сарыарқа археологиялық экспедициясы (А.З. Бейсенов), сондай-ақ облыстар
бойынша құрылған ... және ... ... ... т.б. атап ... ... ... қатар соңғы жылдары
нәтижелі жұмыс істеген халықаралық археологиялық экспедициялар ... ... ... т.б.) ... ... ... да осы ... жұмысының деректік негізін құраған. Мұны
кеңестік және ресейлік ... ... ... тарихының белгілі бір
мәселелеріне қалам тартқан ғалымдардың (К.В. Смирнов, Г.Ф. ... ... В.А. ... Е.Е. ... А.М. ... С.Ю. ... ... В.К. Мосин, т.б.) іргелі ізденістері толықтыра түседі.
Жазба дереккөздерін зерделеген мамандардың (Ю.А. Зуев, И.В. Пьянков, Су
Бихай, Н. ... Ә. ... С. ... Б. ... ... де диссертациялық зерттеу жұмысының деректік негізін құрайды.
Олардан алынған мағлұматтар ... бір ... ... ... Нәтижесінде түйіні түйіткілді жайттарды шешуге ат салысқан
мамандардың ізденістері, әсіресе, ерте ... ... ... ... кеңінен жол ашты.
Зерттеу жұмысының теориялық-методологиялық негізі. Алға қойылған
мәселелерді ғылыми тұрғыдан ... ... үшін ... ... ... ... ... Атап айтқанда археологиялық
деректерді обьективтілік тұрғыдан қарастыру, салыстырып ... ... ... және ... ... ... жиналған
археологиялық деректерді, дерек көзі ретінде сынау, яғни алғышарттарын,
сақталу формалары мен ... ... ... мәліметтерді сыннан
өткізу арқылы археологиялық деректердің бейнелену дәрежесін, ақпараттардың
шынайлық деңгейімен толықтығын анықтау ... ... ... зерттеудің обьективтілік, жалпы ғылыми принціптеріне,
арнайы және нақты ғылыми таным заңдылықтары мен тәжірибелерге негізделген.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... ... ескерткіштерінің таралуы және регионалдық ... мен ... ... жан-жақты сипаттай отырып, ғылыми тұрғыда
талдау. Бұрынғы және қазіргі танда ... ... ... ... ... мен ... жұмыстары негізінде
табылған жәдігерлерге сүйене отырып, Қазақстанның Шығыс, Жетісу, Оңтүстік,
Орталық, ... және ... ... сақ ... тұрғыдан салыстырмалы түрде зерттеу. Осы мақсатқа жету үшін
алдымызға келесідей міндеттер қойдық:
– Қазақстан ... сақ ... ... аймақтық
таралу ерекшеліктерін сипаттау;
– Тұтас Қазақстан ... ... ... ... жекелеген аймақтар (Шығыс ... ... ... Орталық, Солтүстік және Батыс өңірлері)
бойынша жүйелеп, баяндау;
– Қазақстандағы сақ ... ... ... мен ... ... ... ... сақ дәуірі ескерткіштерін кезеңдеу мен
мерзімдеу мәселелерін айқындап, ... ... ... ... Қазақстандағы ерте темір
дәуіріндегі сақ ... өмір ... ... яғни ... ІХ-І ... ... ... шеңбері. Зерттеу жұмысына қазіргі Қазақстан
Республикасының жер аумағы түгелдей кіреді. ... ... ... ... ... оған ... ... шектеу қоюға болмайтындығы да
белгілі. Өйткені негізгі мәселелерді шешу және оларға ... ... ... ... және ... барысында республикамен
шектесіп жатқан ... ... ... ... ... ... байыбына бара қою қиын екендігі де анық. Сол себепті де ... ... ... да ... ... жұмыстың құрылымы. Зерттеу оның мақсаты мен міндеттерін,
тақырып мазмұнын жан-жақты ашуға мүмкіндік беретіндей етіп ... ... ... екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланған
әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады.
( Қазақстан жеріндегі сақ ... ... ... ... ... ... мен ... өңірін мекендеген ... ... ... ... ... негізінен үш негізгі бөлікке
бөлінеді: 1) Ертіс аңғарындағы далалы аймақтар, 2) ... ... ... ... жоғары бұқтырма су қоймасы мен таулы
аудандары, 3) Сауыр ... ... ... ... ... ... пен ... Азияның Шығыс бөлігін Саян-Алтайы мен Жетісу және ... ... ... таулы жүйе.
Бұл аудандарды зерттеу жұмыстары ХҮІІІ ғасыр дан астау алып осы күнге
дейін өз жалғасын тауып келеді.
Майемер және ... ... ... ... ... кезені Нарым
өзеннің жоғарғы ағысындағы Майемер даласындағы обалы қорымнын аты бойынша
белгіленген. ... ... ... ... ... көбінесе іргесін
белдеулей қоршаған аласа тас үйінділері ... ... ... тік ... ... олардың қабырғалары ағашпен шегенделді және бір қабат
бөренелермен жабылды. ... ... ... ... және
дөңгелегінің ортасында тұзағы бар қола айналардың, сыртқы ілмешектері өте
кішкене үзеңгі тәріздес қола ... бар ... ... үш ... ... ортаңғы тесігінің орнына ілмешегі бар
айшықтардың өте мол ... ... ... ... ... ... ... тұрған
жыртқыштың, жүріп келе жатқан ... ... ... ... тән. Жерлеу ғұрпы мен зат кешенінің біршама ... ... ... ғасырларда –ақ ертедегі темір заманы ... ... ... ... жоғарғы ағысында Күртінің
салаларынан ... ... ... ... Олар жер ... үлкен қойтастардан қаланған ... ... ... ... онша терең емес шұңқырды көмкере ірі тастарды қаз-
қатар сопақша етіп қаластырған. Осындай екі ... ... басы ... ... сол жақ ... ... ... жерленген. Жерлеу
ғұрпы бойынша Күрті ескерткіштері ... ... ... ... ... ... өзгеше болып келеді [11, с. 63-67].
Қабірлерді сопақша етіп ірі тастармен ... ... да ... ... емес. Күрті қорымдағы бүктетілдіріп жерлеу дәстүрі ертеректегі андронов
мәдениетінің қалдығы. Өліктің аяқ жағына тастан ... ... ... ... атты ... де ... ... аңғартады. Аттың жақ
сүйектерінің екі жағынын ”ауыздықтаулы” ... ... ... екі ... ... табылды. Металдан жасалған ауыздықтардың болмауы
Күрті молаларын ертедегі мал өсірушілердің тұрмысында қайыс ... деп ... ... ... заманына қатысты деуге
мүмкіндік береді. Осы сияқты ескерткіштер б.з.б ІХ-ҮІІІ ғасырларға, ... ... ... ... ... да табылған.
Жаугершілікте мінілген ат пен иесін жеке-жеке жерлеу ғұрпы ертедегі мал
өсірушілер тарихының тек өте ... ... ғана тән, ... ол
кездеспейді. Майемер кезенінің аяқ кезінде ғана ... рет ... ... ... қоса ... ... ... Қазақстанның далалық бөлігінің тамаша ескерткіші Шілікті ... ... ол 51 ... ... ... ... ... кіреді.
Басқа жерлердегі сияқты, мұнда да ұсақ ... жоқ. ... ... ... 100 ... ... 8-10 метрге дейін жетеді. ... ... бойы кісі ... ... мен ру көсемдерінің үлкен
зираты [27, с. 45-47].
Майемер кезеңінен де бұрын өте көне ескерткіштер болған ... ... жүр. ... байланысты Бұқтырма өзенінің жоғарғы ағысыңда Күртінің
салаларынан табылған жер бетінен шеңбер тәрізді ... ... ... назар аударылады. Шеңбердің ішіндегі онша терең емес ... ірі ... ... ... етіп ... ... екі
қаламадан басы солтүстік-батысқа қаратылып, сол жақ қырынан бүктеліп
жатқызылған қаңқалар ... ... ... ... ... ... ... аяқ-қолын созып жерлейтін майәмір салтынан өзгеше
болып келеді.
Қабірлерді сопақша етіп ірі тастармен көмкеру конструкциясы да ... тән ... ... ... ... жерлеу дәстүрі - одан
ертеректегі Андронов мәдениетінің қалдығы. Күрті молаларына өліктің ... ... ... ... ... ... атты жерлеу де тән. Аттың жақ
сүйектерінің екі жағынан «ауыздықтаулы» күйінде ... ... екі ... айшық табылды. Металдан жасалған ауыздықтардың болмауы
Күрті молаларын ертедегі мал ... ... ... ауыздықты,
«ауыздық-сыз» деп аталатын жүгендердің болған заманына қатысты ... ... ... ... осы ... ескерткіштер б.з.б.
IX–VIII ғасырларға жататын Қазақстанның ежелгі ... ... ... ... тән деп ... Мұндай ескерткіштер түрлері Шығыс
Қазақстанның далалық аудандарынан да табылды.
Жаугершілікте мінілген ат пен иесін жеке-жеке ... ... ... ... ... тек өте ... кезеңіне ғана тән, кейінірек ол сирек
кездеседі. Майемер кезеңінің аяқ кезінде алғаш жалпы ... ... ... қоса ... пайда болады (№4 оба, Черновая дер. маңы).
Обаны қазу жұмыстары оның құрылымын қайта қалпына ... ... ... ... ... 58 ... ... тереңдігі 1 метрдей шұңқыр
қазылған. Оның ішіне балқарағайдың жуан бөрелерінен шаршы қима ... ... екі, ал ... бір ... бөренелерден тұрады;
бөренелер жылжып кетпес үшін шұңқырдың қабырғалары мен ағаш ... ... тас ... Қиманың бұрыштары бөренелердің бір-біріне ... ... Ағаш ... ... ... жақ қабырғасы жағында,
жонылған қалын тақтай еденде 40-50 ... ... пен 50-60 ... ... олардың жанына қойылған заттар жатты. Өліктерді қабірге шығыс жағынан
жалғасқан дәліз-дромос арқылы кіргізген. Жерлеп ... ... ... ... ... ... ... ірі тастармен көмілген. Содан
кейін ... сары ... ... ... тұрғызылып, оның үстіне майда малта
тас араласқан топырақ үйілген. Алғашқы түрінде обаның диаметрі 45 ... ... 10 м ... болған. Кейін бірте-бірте шөгіп, қазатын кезде
оның диаметрі 66 м, ал биіктігі 6 м ... [28, с. ... ... екі ірі сақ ... ... және бірнеше кіші қорғандар
зерттелді. Зерттеу барысында сақтың «Шілікті алтын адамы» осында табылды.
Таза құйма алтын заттардың табылған саны 4303 ... ... ... ... жасылынған арқар бейнесі, бұғы, ... ... ... бейнелерінде.
Солардың ішінде айрықша назар аудартатыны, мызғымас билікті ... ... ... қоса мал ... ... ... тас шеңбер тізбектері, от
орындары көне түсініктерден хабар ... ... ... ... ... ... қарастырылуда. Шілікті патша обасынан табылған
алтын заттардың ... ... ... ... жөніндегі ғылыми
жаңалықты ашуға Ғылым Академиясының академигі Т. Жаутиков бастаған ғалымдар
тобы еңбек етуде. 2005 жылдан ... осы ... ... ... үш ... ... орыны табылды.
Тоналғанына қарамастан, обада өте бағалы заттар: ертеректегі жебелердің
ассиметриялы ромб ... деп ... ... қола ... он ... былғары қорамсақтың қалдығы, темір заттың сынығы және ертедегі
қолданбалы өнердің 524 алтын бұйымынан тұратын ... ... ... ... ... ... аяқтары бүгулі бұғы түріндегі
қаптырмалар, басы бүрулы бүркіттердің, шығыршықтала бүктетілген қабыланның
бедерлі ... жұқа ... қиып ... ... ... бейнесі, перуза тас еткермеленіп, майда домалақ алтын түйіршік-термен
әшекейленген, қанаттары жаюлы құс ... ... және ... ... ... әшекейлер бар. Шілікті обасы б.з.б. VII–VI ... ... ... ... ... ... бұл ... өте
жоғарғы сапалы, яғни 940-960 сыныптағы алтындар екендігін көрсетті.
Шілікті алтын заттары сақ-скиф дүниесінің басқа аудандарынан ... ... ... Қара ... ... табылған алтын заттарға
қарағанда көнелеу. Бұл жағдай скиф-сақ аң ... ... ... ... ... ... түсініктерімізге өзгеріс енгізуі мүмкін.
Сақ-скиф дүниесінің басқа көпшілік алтын әшекейлернен Шілікті алтынның
ерекшелігі- ол құйма алтын және ... өте ... Бұл ... ... ... ... бірге қоюға арналған ғұрыптық зат ... бұл ... ... хан ... ... ... ... кезде патшаның бұл киімі ғылыми қайта қалыпқа ... ... ... ... ... ... жүріп жатыр.
Шілікті обасы б.з.б ҮІІ-ҮІ ғасырлар аралығына жатқызылады. Бұл
Қазақстанның солтүстік далалық ... ең ... ... оба ... ... сондай обалардың бірі. Мұнда Евразия далаларындағы мал
өсіруші тайпалардың қолданбалы өнері айқын көрсетілген. Шілікті обасындағы
аң стиліндегі ... ... ... ... бүгулі бұғы, шиыршақтала
бүктетілген қабылан, басы бұрулы бүркіттер) сақ-скиф ... ... ... ... кезеңінде Шығыс Қазақстаның ежелгі мал өсірушілерінің мәдениеті
бұдан да айқындалып, кемелдене түседі. Таулы аудандарында обалардың ... жер ... ағаш ... бар және аттар көмілген бұрыннан
белгілі тұрақты түрі таралады [29, с. 53-60].
Ескерткіштердің бұл түрі ... ... ... ... ... ерекше айқын көрінеді. Олар Таулы Алтайдың басқа жерлерінде ... ... ... ... аумағында да тараған. Олардың ішінде маңыздысы
Берел қорымы болып табылады; мұның атымен шартты түрде тұтас бір ... ... ... ... ... алтыннан және қайын қабығынан жасалған
көптеген әшекейлерінің ... ... ... екі ... ... ... ... олардың дене мүшелерінің мүсіндері (мысық тұқымдас
жыртқыштар, таутекелер, арқарлар, бұлан, ... ... ... және ... ... ... бұйымдар ерекше
көрінеді.
Үлкен Берел обасына, ... ... ... ... ру ақсақалы жерленген
болуы керек. Оның моласы байлығымен және ... ... ... ... ... ... ... мүшелерін жерлеу салтынан
айырмашылығы жоқ.
Қарапайым жерлеу құрылыстары өздерінің көсемдерінің молаларын
кішірейтілген түрде ... ... ... ағаш астау-саркофаг болғаң
жоқ, орнына 3-4 қатар бөренелерден қаланған аласа қима ғана ... ... ... солтүстік жағындағы биіктеу басқыштарға аттарды көму
ғұрпы да сақталған. Мысалы, сол ... ... ... бес ат, ал
үшінші обасында - үш ат көмілген. Иелерін аттарымен ... ... ... ... ... ... да ... [30, 208-236].
Мұнда б.з.б Ү-ІҮ ғасырларда Ертіс бойымен Зайсан ойдымындағы далалық
көршілерінен ... ... ... ... тобы ... ... ... ескерткіштері-ареалы Алтай және Тува аумақтарын
қамтыған, пазырық үлгісіндегі мәдениеттің етене бөлігі. Шығыс ... ... ... ... көп уақытқа дейін берелдік жерлеу
ғұрпының дәстүрлерін сақтап келді. Шамамен б.з.б. ІІІ ғасырдың ... ... атты қоса ... ... ... ... ... біздің
заманымыздың шегіне дейін жеткен болуы керек.
Уақыты жағынан едәуір ... ... ... ... ... ... талдау негізінде көшпелі
мәдениеттің бір көрінісінде сабақтастық элементтерін анықтауға болады.
Пазырық мәдениеті ... ... ... еске ... тас ... ... ... болатын. Берел обаларының пазырық
археологиялық мәдениетіне жататындығына байланысты, сонымен қатар ... ... ... ... үшін ... толық ақпарат
көлемін алу мақсатында күрделі жерлеу-ғұрыптық циклдің барлық ... ... ... кезенінің мәдениеті ерекшеліктерінің бірі-жайпақ түпті ... ... Ол ... екі ... мойыны қусырылып жасалған және
кейде тік болып келетін құмыралар мен ... ... ... ... ... белдіктер мен, таға тәрізді білікпен көмкерілген,
тесіктермен әшекейленген. Құмыралардың бірінде ... ... бояу ... ... салынған көркем сурет бар, кейбір ыдыстар ашық қызыл түске
боялған.
Ертіс пен ... көлі ... ... тұрғындарының жерлеу ғұрпы
басқаша ... ... оба ... ... тас араласқан ... ... ... ... және ағаш ... жоқ. Усть-Буконь
мен Усть-Бұқтырмада ағаш пен жапқан төбені ұстап тұру үшін жер шұңқырлардың
екі жағы ... жар етіп ... ... тән заттар-құрсауының шетінде сабы бар немесе ... ... ... бар ... қола ... қола қанжарлар азайып
олардың орнына темір қанжарлар шығады. Қанжарлар сабының ұшы түзу не ... ... ... ... олар ... ... ... безендіріледі, ал олардың сабы қанат немесе көбелек тәрізді
болып жасалады.
Соғыс жебелерінің ұштары ... ... ... ... ... екі ... ... сапты үш қалақты немесе қанды басы қырланып, төмен
қарай созыла керітілген ұңғылы болды.
Ағаш пен ... ... мен ... былғарыдан, аң терісінен және
киізден жасалған ... өнер ... өте ... ... бағыты аңдар шайқасы, жануарлардың ... ... ... ... ... өнер ... шағына жетеді. Берел кезенінің аяқ
кезіне таман барлық ... ... ... ... ... Қола
ауыздықтарының орнына шығыршықты темір ауыздықтар шығады; қысқа ақинақ-
семсерлер мен ... да ... ... өңіріңдегі сақ ескерткіштері. Бұл өңірдегі сақ мәдениеттерін
зерттеу өзекті мәселелердің бірі болып ... ... ... ерте ... басты көрсеткіші болып табылатын археологиялық ... ... ... ... Сонымен қатар сақ
дүниесі шеңберінде болған тығыз мәдени-шаруашылық байланыстар ... да аңық ... ... Осы ... ... ... ондағы табылған олжаларды зерттеу мен ... ... ... және осы ... жасаған сақ
тайпаларының даму денгейін саралауға мүмкіндік туғызады. Бірақ та ... ... ... да осы ... ... өз ... ... өзінде әлі де талай ғылыми құнды жаналықтар өз
ашылуын күтуде.
Б.з.б. V ғасырға жататын Бесшатыр қорымының сақ ... ... мен ... ... ең ежелгі, жер ... ... өте ... ... ... бөренелерден түрғызылған
ірі-ірі жерлеу құрылыстары табылды. Іле ... ... ... ... ... кіретін «Есік» обасындағы ақсүйек сақтың қабірі
жерлеу ... ... таң ... ... ... ... аңғары) үлкен обаларының жер
үйінділерінде әр түрлі дөңгелек, төрт бұрышты, ... ... ... ... ... жанама құрылыстары бар. Олар сақ тайпаларының сол кезеңдегі
діни және әлемнің ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс салттары туралы
бағалы мәліметтер кіші обаларда - саны ... ... ... ... есе асып ... ... ... мүшелерінің қабір
ескерткіштерінде - сақталған.
Қорымдардың материалдарын көптеген кездейсоқ ... ... ... қола бұйымдар көмбелері қазандар, ... ... ... құралдары, қару және ат-тұрман заттары едәуір ... ... ... ... мен ... кейде адамның бедерлі
және мүсінді бейнелерімен сәнделген.
2003 жылдан бастап ҚР БҒМ ... ... қала және ... ... ... ... жүргізуде. Нәтижесінде
Шаңырақ және Ұлжан-2 обаларына археологиялық ... ... ... құрылыс зонасында қалып қойған, бұл жердегі 3 қорған қазылды. Ұлжан-
2 тобы Үлкен Алматы өзенінің оң жақ ... ... ... ... 2006 жылы ... ... ... № 4 қорғанға
қазба жұмыстарын жүргізді. Қорған тоналған, дегенмен қарақшылардан қалған
бірнеше ... ... ... Бұл сақ ... ... ... деп ... болады. Тек заттардың фрагметтері, шашылған адам ... ... қыш ... ағаш қалдықтары қалған.
Бесшатыр және Есік типтес ескерткіштер. Жетісу ... ... екі ... ... ... ... Оның бірінші
тобы Бесшатырлық және екінші тобы Есіктік типтегі ескерткіштер. Бесшатыр
қорымы іле өзенінің оң ... ... ... ... Ол ... ... олардың 21-і таспен, ал 10-ы қиыршақ тас және ... ... ... көлеміне қарай қорым обалары ... және кіші ... ... ... ... ... ... 45 метрден
105 метрге дейін, олардың биіктігі 6 метрден 18 метрге дейін жетіп ауытқып
отырады. ... ... 25-18 және 5-6 м, ... 6-18 м ... метр.
Сирек кездесетіндері болмаса, қазылған обалар бұрындары тоңалып кеткен
болып шықты. Дегенмен де Бесшатыр ... ... ... ... ... (қанжарлар, жебелердің ұштары) ғана емес, сонымен қатар
қабір үстіне ... ... ... ... ... жаңа ... ... Диаметрі 104 м, биіктігі 17 м Үлкен Бесшатыр обасы ерекше. Үйінді
төбесі қиық ... ... ... төбесінің диаметрі 32 м. Обаның тас
жамылғысы табаны жағалай тығыз етіп ... ... ... бұл ... ... орнатқан цоколь секілді болып көрінеді. ... ... ... ... ... қарай түсетін ордың ені 2 м, ізі байқалды.
Үйіндінің айналасынан 5-7 м ... тас дуал ... (ені 2м ... ... ... 50-60см). Үйіндімен қатар бір басы көмілген ірі
тас бағандардан (менгирлерден) және үлкен қой ... ... ... дөңгелек құрылыстар сақталған. Үлкен обаның айналасында барлығы
94 қоршау бар. Кейбір тік ... тас ... ... ... ... ... Обаның солтүстік-шығыс жағында тағыда осындай 7
қоршау бар, олар оңтүстік-шығыстан, солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр.
Олардың жанынан қыш ... ... ... табылды, қыш қазандардың
тұтқалары кездеседі. Қазылған қоршаулардың көпшілігінде тайыз жерден күл-ыс
дақтары табылды, екеуінен ... ... ... ... мен
моншақтар шықты. Сірә, қоршаулар табыну мақсатына арналып, отқа табынуға
және ... шалу ... ... болуы ықтимал [31, с. 15-18].
Бесшатыр үш үлкен обадан тұрады. Бірінші, Үшінші және Алтыншы ... ... үш оба мен ... ұсақ ... ... Бірінші бесшатыр
обасының диаметрі 52 м, биіктігі 7,6 м, оңтүстік жағынан 8,93 м. Оба ... ... түп ... тас неғұрлым тығыз қаланған, обаның төбесі
жалпақ. Үйінді үш қабат. Ең ... ... ол ... 8,5 ... метрге дейін жететін топырақ пен қиыршық тастан ... ... ... Тянь-шань шыршасының өнделген ... ... ... ағаш құрылыс табылды. Сағана ... ... ... ... үстіне тұрғызылған, бұл түгелдей жер бетіндегі құрылыс.
Бесшатыр сағанасы сол ... ... ... ... ... болып
табылады, ол бірнеше бөліктен тұрады олар: дәліз (дромос) қабірдің алдыңғы
кірер аузы және ... ... ... барлық бөренелері жақсы өнделген:
бұтақтары мен бұдырлары тегістеліп ... ... ... ... ... ... мұқият тегістеліп, бір-біріне тығыз
қиюластырылған, бүкіл құрылысты мейілінше тұрақты ету үшін ... ... басы ... ... ... ... бөренелер
бір-біріне тек түйісіп қана ... және ... ... ... ... ... ... қима емес. Бөренелерде қашау мен
Пышақ іздері жақсы сақталған-олардың екі шеті мен ... ... ... ... ... ... төбесі жалпақ шиден ... ... ... ... қабатымен жабылған. 14 обаны қазған кезде
жерлеу құрылымының жаңа үлгісі ашылды. Обаның жерлеу құрылысының негізі ... ... ... ... ... ... ... Бөренелермен үш қатар етіп жабылған, бөренелердің төменгі екі
қатары Тянь-шань шыршасынан, ал жоғарғы қатары жете ... ... ... ... бұтадан және сексеуілдің шырпысынан он алты қатар
етіп ... ... ... ... ... негізі төртбұрышты, ал төбесі
дөңгелек күмбез сияқты болған. Қабірдің шығыс ... ... ... ... ... жерге тігінен көмілген қос-қостан екі ... ... ... ... ... ... ... берік болуы үшін
бөренелер шиден өрілген жуан арқандармен байланып ... ... ... бөренелердің үстінен ши арқандармен болған екі ... ... ... ... кірер жердің жанына жуан ... ... ... ... ... шашыраған сүйектері жатыр [32, с. 2-4].
Бесшатыр қорымы б. з. б. I мың ... орта ... ... ... ... ... түсінік береді. Ол Іле езенінің оң жақ
жағасында Шылбыр қойнауында орналасқан және 31 обадан түрады; олардың ... ал 10-ы ... тас және ... ... ... ... қарай қорым обалары үлкен, орташа және ... ... ... Үлкендерінің диаметрі 45 метрден 105 метрге дейін,
биіктігі 6 метрден 18 метрге дейін өзгеріп отырады ... - ... 25- 38 м және 5- 6 м, ... - 6- 18 және 0,8- 2 м ... м және ... 17 м Үлкен Бесшатыр обасы ерекше. Қорғанның қиық конус
түріндегі тас жамылғысы табаны жағалай ... етіп ... ... ... - ... зор ... орнатқан цоколь секілді болып көрінеді. Үйіндінің
солтүстік және ... ... ені екі ... ... ... ... тас дуал тұрғызылған. Үйіндімен қатар бір басы көмілген
ірі тас бағандардан (менгирлерден) және үлкен қой тастардан ... ... ... ... ... Үлкен обаның айналасында барлығы
94 қоршау бар. ... тік ... тас ... ... ... ... Қүл қалдықтарына, қыш ыдыс сынықтарына қарағанда, қоршаулар ... пен ... шалу ... ... ... үш ... үш ... оба және кішкене обалардың бәрі қазылып
ашылды. Бірінші Бесшатыр обасының диаметрі 52 м., биіктігі 7,6 м. ... ... ... қабірі бірнеше бөліктерден: дәлізден (дромостан),
қабірдің алдыңғы кірер аузынан және жерлеу бөлмесінен ... ... жер ... ... ағаш ... болып табылады. Бөлменің
қабырғасын ... ... ... тақап қиюластырылған бүкіл
құрылысты барынша орнықты ету үшін бөренелердің жуан түп ... ... ... ... ... ... бөренелерден тұратын жалпақ төбесі ... ... ... ... ... қабатымен жабылған.
Жерлеу жоралғысынан кейін бөлмеге кіретін ауыз ірі тастармен бекітіліп,
ал дәліздің бөлінген жерлері ... ... ... ... ... ... толтырылған болуы ықтимал. Тек осыдан кейін барып
жерлеу құрылысының үстіне ірі ... мен ... тас ... ... ... ... бір үлкен обаның тас үйіндісі астында сол кездеп жердің бетінің
деңгейінен 2 метрдей тереңдікте жер асты ... ... ... Олар
жердін негізгі жынысында қазылған және негізгі бағыттаушы кірер аузы мен
жанама ... ... ... ... ... ... ... жер
асты жолдарының биіктігі метрден астам, ені 75–80 см. Қабыр-ғалардың кей
жерлерінде ... ... ... ... олардың жанындағы ыс іздері
бұл ойықтарда жер астында жұмыс істеген жер қазушыларға жарық түсіретін май
шырақтардың тұрғандығын дәлелдейді, ... ... ... ... - мал ... табылған. Негізгі жолдың жанама тармақтарды
қосқандағы жалпы ұзындығы 55 м.
Бесшатыр қорымында (№ 14 оба) ... жаңа түрі ... ... ... ...... қиыршық тас араласқан топырақтан тұрғызылған
қабырғалар. Қабырғалар төменгі екі қатары Тянь-Шань шыршасынан, ал ... ... үш ... ... ... ... ... тұр. Бөренелі
тебенің үстіне тастың, бұтаның және сексеуілдің жас ... ... он алты ... ... ... ... ... шаршы
табаны және күмбезделіп жасалған жаппасы болды.
Қабірдің шығыс жағында, екі ... екі ... ... ... кірер аузы бар. Жұп бөренелер қазықшалармен қосылған, оған қоса
берігірек болу үшін жуан ши арқандармен ... ... ... ... ... ши арқандармен буылған екі қабат қамыс ... ... кіші ... ... ... ... бойынша
айқындалады. Оның үйіндісінің астындағы үлкен қабір шұңқырында басы батысқа
қаратып, созылған ... ... ... екі ... ... ... оң жағында көбелек тәрізді бәйегі бар қысқа темір семсер ақинақтар
қойылған, ал сол ... ... қола ... бар ... (қорамсақтарда барлығы 50 қысқа сапты және ұңғылы жебе ұштарының
он екі түрі бар) жатыр. Солтүстік жағындағы ... сол ... ... ... орта бөлігінің қаптырмасы) және ... ағаш ... ... мүмкін, бел тұсында темір тоға жатты. Сүйектердің арасынан
төрт ақық моншақ және ... ... ... іші куыс алтын
түйіршіктерден жасалған екі моншақ табылды.
Бесшатыр қорымы б. з. б. V ... ... Бұл ... ... ... километрге жетеді. Алайда, Бесшатыр обаларына байланысты ескерткіштер
қорымның өз территориясынан анағұрлым кең жерде бытырай орналасқан. Оларға
обалы ... ... тас ... ... ... комплексі Іле өзені аңғарын мекендегеи жетісулық
сақтардың қасиетті орны ... ... ... ... ... бойына сақтар
мұнда кұдайға құлшылық етуге келіп тұрған, сансыз көп құрбандықтар әкелген,
ас берген және әр ... діни ... ... бата ... ... ... мен жоралғылар өткізілетін орындар менгирлер мен қой тастардан
ұлан-ғайыр қоршаулар тұрғызылып белгіленген.
Бесшатыр қорымының ... ... ... тұрғызудың біртектілігі тән.
Ол тастардан және ірі қиыршық тастардан ... ... ... ... ... етегінде тастар тығыз қиюластырып қаланған. ... ... ... - ... ... терең орлар, оба
үңгіріне осы орлардан кіретін болған. Сірә, жерлеу ... ... ... ... бата қылу, құлшылық ету және құрбандық шалу ушін
жер астына кірер ауыз біраз уақыт ашық ... ... болу ... ал
кейін кірер ауыз үстіндегі оба үйіндісінің біразын ... ... ... ... және кіші ... б. з. б. V ... - ақ
сақтар тайпаларында архитектуралық-құрылыстық әдістер: төрт бұрыштап және
дөңгелектеп салу, тас қалау, ... ... ... және ... ... салу
әдістері, құрылыс салуда ағашты, қамысты, тасты пайдалану және үйлестіру
әдістері қалыптасқандығын керсетеді. Шамасы, ... ... ... тек
діни ескерткіштерді салу нәтижесінде ғана ... ... және ... салу ... де ... ... керек.
Бесшатырдың діни құрылыстары тайпаластарының көсемді мәңгі есте
қалдыруға тырысқанын көрсетеді. Тек ... ... ... ... ... елу мың ... астам топырақ, тас және қиыршық тас
пайдаланылған. ... ... ... үш ... ... ең жақын таулардан
мыңға жақын тақта тас пен қой тас әкелінген.
Үйінділердің үш ... мола ... әр ... формалары: үлкен
және орташа үйінділерге бөренеден қиылған қабір, киіз үй ... ... ... – жер шұңқыр (кейде олардың ішіне тас ... ... ... № 14 ... киіз үй ... шатырлы бейіт басқа жерде
кездеспейді.
Бесшатырдың хронологиясы кіші обалардың бірінен табылған ... ... Оның ... ... ұзын жағы батыстан шығысқа қаратылған
үлкен қабір шұңқырында (көлемі 3,50-де 2м) жерленген екі адамның қаңқалары
жатты. ... ... ... бірі ... ... бастары батысқа
қаратып қойылған. Жерленгендердің әрқайсының жанына оң жағынан қысқа семсер-
ақинақтар қойылған, ал сол ... қола ұшты ... ... қалдықтары жатыр. Қанжарлардың сабы көбелек ... ... ... ... сүйектің сол жағында темір умбон жатыр, ... ... ... сірә кішкене ағаш қалқанның қалдығы болуы мүмкін, бел
тұсында ... тоға ... ... ... төрт ақық мойыншақ және
біріне-бірі дәнекерленіп жапсырылған іші қуыс алтын түйіршіктерден жасалған
екі мойыншақ ... ... ... ... жасау жалпы алғанда
Бесшатырды б.з.б. Ү-ІҮ ғ.ғ деп белгілеуге мүмкіндік береді. ... ... 2 ... ... ... алып жатыр. Алайда Бесшатыр
обаларымен байланысты ескерткіштердің таралған жері қорымның өз ... кең. ... ... солтүстік-шығыс жағындағы 5 шақырым
жердегі төбеде алты қоршау орналасқан, олар келбеті мен ... ... ... ... Обалардың батыс жағында үш шақырым жерде ... төрт ... бар. Одан да ... ... жағынадағы 10 шақырым
жерде де осындай, оңтүстіктен солтүстікке қарай орналасқан 45 ... ... с. ... ... бұл ... ... ... сыртқы
түрі, құрылымдары мен көлемінің бірдейлігі оларды Бесшатыр қабірлерімен бір
мезгілде салынған және олармен ... деп ... ... береді.
Менгирлерден қорымдар төңірегіне қарай ашық салынған қоршаулар - Бесшатыр
обаларына байланыссыз, қайта ... ... ... ... ... Іле ... ... мекендеген Жетісу сақтарының
киелі орны болса керек. Орасан зор Бесшатыр патшалық ... ... ... ... бойы ... ... сансыз көп құрбандықтар әкелген,
ас беріп, бата қылған, әр түрлі діни жоралғылар ... ... ... мен ... өткізілетін орындарға Менгирлер мен қойтастардан
үлкен қоршаулар тұрғызылған [34, с. 154-156].
Бесшатыр қорымының барлық ... мен ... ... де ... тән, олар ... мен ірі қиыршық ... ... ... ... ... ... тас тығыз қиюластырып
қаланған болып келеді. ... ... ... ... ... терең болуы,обалардың астына кіретін жер осы орлардан
басталған. Тегінде жерлеу және обаны тұрғызу жоралғылары ... ... ... ... есік бата қылу, құлшылық ету және құрбан шалу ... бір ... ашық ... сонан соң обаның кірер ауыз үстіндегі
топырағының бір бөлігі ... ... ... ... ... өнерінің ескерткіші ретінде Бесшатырдың әрбір үлкен ... екі ... ... және ішкі ... тұрады. Сыртқы құрылыс-
тығыз қаланған тастардан, тас дуалдардан және ... ... ... ... тұратын үйдің үстіңгі қабатында
орнатылған сияқты жалпақ төбелі ... ... ... ... ... ... ор және ішкі ... қабір мен қуыстар маңызды
ескерткіштер болып табылады.
Мұның бәрі сақ тайпаларында ... ... ... ... ... ... мен түрлері: төрт
бұрышты және дөңгелек етіп жоспарлау, тас ... ... ағаш ... мен ... құрылыс салу, құрылыс кезінде ағашты, қамысты, тасты
шеберлікпен ұштастыра пайдалана білудің ертеде-ақ орныққанын ... ... ... тәжірибесі ғұрыптық ескерткіштерді салу нәтижесінде
ғана емес, сонымен қатар тұрғын үйлер мен ... салу ... ... ... ... ... құрылыстары тайпаларының көсемдерің мәңгі есте
қалдыруға ... ... ... ... ... ... ету ғана емес, сонымен бірге ”мәңгі” тұратындай етіп салу
мақсаты да ... ... ... ... ескерткіш өзінің көлемі
жағынан көсемнің құдыреті мен байлығына сай келіп, келер ұрпақтың ... және ... ... ... тиіс болды [35, 15-18].
Бесшатыр обалары өздерінің көрнектілігімен зор әсер қалдырады. Үлкен
обаны тұрғызу үшін ғана елу мың ... ... ... топырақ, тас, қиыршық
тас пайдаланылған, ал оның үстіне ... үш ... ... ... ... ... мыңға жуық тақта тастармен қой тастар тасып әкелінген.
Оба үйінділерін стратиграфиялық зерттеу бұл ... ... ... мен топырақты жөн-жосықсыз текшелеу ғана емес, қайта
құрылымды алдын ала ... ... ... ... ... көп қабат етіп үйілуі оба ... ағаш ... ... ... ескерткіш обаның өз саның ұзақ уақыт сақтауына
да әсер еткен.
Үйінділердің көлемі жағынан қорым ... ... ... және ... ... ... осы үш ... қабір құрылыстарың әр алуан
түрі: үлкендері мен орташаларына-бөренелерден тұрғызылған ... киіз ... ... ал ... кіші ... ... ... шұңқыр (кейде оған
салынған тас жәшік) сәйкес келеді. Обадағы киіз үй тәрізді шатырлы бейітке
ешқайсысы ұқсамайды. Әзірше ол ... ... ... ... ... ... құрылыс [36, с. 210-215].
Бесшатыр құрылыстарын салуға қажетті бөренелер оба орналасқан орыннан
шамамен 200-250 ... ... Іле ... арғы ... Іле ... ... Сол жерде ағаш кесілген, бұтақтары ... ... ... ... арқылы оларды өзенге сүйретіп
апарып, ... ... ... ... ... Бұл орайда қыл арқандар
мен ши ... ... ... ... ... ... қысқарту және басқа да ауыр жұмыстар жүзі тез
мұқалатын ауыр қола балталармен орындалған. Бөренелерді ... сан ... ... үскілер, қола шапашоттармен жүргізілген болса керек.
Бесшатыр обаларын қазғандағы материалдар Жетісудың сақ ... ... ... ... ... Олар көп ... ... атап өтілгеніндей, жерлеу қабірлерін салу кезінде ғана емес,
сонымен қатар тұрғын үйлер салу ... де ... ... ... ... ... ... болған жоқ, олар жылдың жылы маусымдарында
ғана көшіп, суық түсісімен қыстайтын ... ... да, ... ... қыстаған деген қорытынды шығады. Тұрғын үй салғанда олар ағаш,
тас, қамыс, бұта сияқты ... ... ... [37, с. ... бір ірі ескерткіш «Есік» обасы болып табылады. Есік обасы 40-тан
астам обадан ... ... ... ... ... орналасқан. Обанын
диаметрі 60 м, биіктігі 6 м. Үйілген топырақтың құрылымы айқын емес, бірақ
көп ... (3-4 ... ... тас ... ... - ... ... ауысып
отырады, орталықтағы моланың айналасынан ірі қой тастар жиынтығы ... ... екі ... ... және ... ... ... бар.
Ортадағы қабір қарақшылардың неше дүркін тонауының салдарынан әбден шөккен.
Бүйіріндегі қабір сол күйінде ... ... ... шыршасының
өңделген бөренелерінен салынған, оның көлемі: ішінен өлшегенде 2,9х1,5 м,
сырты 3,3х1,9 м ... қоса ... ... 1,3-1,5 ... ... және ... ... ыдыстар қойылған, ал солтүстік
бөлігінде лақыттың тура тақтай еденінде жерленген ... ... ... ... мен ... ... ... өлік ағаш қақпақпен
жабылған болуы керек. Ол басын ... ... ... созылып жатыр,
бас сүйегінен өкше сүйегіне дейінгі ұзындығы 165 ... ... ... ... сірә ... тұрғызылған болса керек:
әуелі ұзына бойы ... ... ... ... ... ... Оның түбіне бөрене қима-лақыт жасалған. Оның құрылымы өте қарапайым
ұзындықтары бірдей бөренелерді көлденен лақыттың қабырғасы болатындай етіп
қаластырған. ... ... ... ... ... қана тұр,
лақыттың ұзын және көлденең қабырғаларындағы бөренелердің ұштары қабірдің
опырылып түспеуі үшін кезек-кезек ұмсындырылып ... ... ... бес қатар етіп салынып, ол үстінен де
ұзын қабырғаларына көлдененінен қойылған бөренелермен ... ... ... ... ... қиюластырып еден төселген. Еденге
өлікпен неше ... ... ... ... өлік жатқызылған тұсына ұсақ алтын қаптырмалармен
әшекейленіп тігілген мата ... ... ... ... ... үстіне
тамаша сәнді киімі кигізіліп, бесқаруы түгел асылған өлік ... салт ... өлік ... ... басын батысқа, бетін жоғары
қаратып шалқасынан жатқызылған, оң қолының ... ... ... сол қолы бір ... созылып жатыр [38, с. 142-145].
Оң жағында бел тұсына ағаш қыны бар темір семсер қойылған. Қару ... ... ... ... мен ... ... ... бейнесі бар
өткерме шегеленген. Белдіктің сол ... ... бара ... ... мен ... жасалған екі алтын тілігі жапсырылған, қайыспен қапталған ағаш
қыны бар темір ақинақ ілінген. Оның әшекейлері арасынан ... ... ... ... ... бедерлі бейнесі салынған ... екі ... тоға ... көз ... ... қарында алтын ұшты символды жебе, одан жоғарырақ сабы
жалпақ алтын таспамен ... ... ... одан ... ... қола
айна мен қызыл бояу салынған шағын жібек қоржын жатты.
Лақыттың еденіне өлік тамағы салынған және ғұрыптың ыдыстар ... бар ... ... мен ... ... ... апталған қола
тегененің де соларға жататыны аңық. Оның ішінде жыртқыш құстың тұмсығы мен
тырнақтары ... ... ... ... алтын тіліктер жатыр.
Ыдыстардың бірде-біреуінен жануарлардың ... ет ... ... жоқ [35, с. ... орналастыруда белгілі бір тәртіп сақталған. Қыш және ... ... ... Оңтүстік қабырғаға жақын ағаш ыдыстар, арт жағында-
екі ... төрт ... ... жағында-тегенелер мен ожау тұр. Екінші
қабырға жанына қыш құмыралар бір-біріне түйістіріліп, бір қатарға ... ... ... ... ... ... арасында екі
күміс тостаған мен қасық бірге ... Қола аяқ ... ... бас
жағында тұр. Лақыттың шығыс қабырғасы жағындағы еден бөлігі заттардан бос.
Сірә, лақыттың есігі оның шығыс жағында болса ... ... ... дене ... соң ... ... бөренелермен
жабылып, шұңқыр топырақпен көмілген де, сонан соң топырақ ... ... ... ... ... ең ... ... бірі болып
табылады. Ол 40-тан астам обадан тұратын ... ... ... ... диаметрі 60 м, биіктігі 6 м. Үйінді астында екі қабір бар: ... бір ... ... ... ... ... неше дүркін
тонауының салдарынан әбден шеккен. Бүйірдегі қабір сол күйінше сақталған.
Аумағы 2,9х1.5 м және биіктігі 1,5 м ... ... ... ... ... ... оңтүстік және батыс бөліктеріне ыдыстар қойылған, ал ... ... ... ... ... ... ... құрылысы, сірә, былай тұрғызылған болуы керек:
әуелі ұзына бойы батыстан шығысқа бағытталған тік ... ... ... Оның ... бөрене қима – лақыт ... Оның ... ... ұзындықтары бірдей бөренелерді бес қатар етіп көлденеңінен
лақыттың қабырғасы ... ... ... ... ... байланбаған, тек бір-біріне тиіп қана тұр, ... ұзын ... ... ... ... ... ... түспеуі
үшін кезек-кезек ұмсындыра шығарылған.
Лақыттың үсті көлденең бөрене жаппамен жабылған. Жақсы қырналып, бір-
біріне тақай қиюластырылған он ... ... ... өлік пен ... ... қойылған.
Шамасы, еденнің өлік жатқызылған тұсына ұсақ ... ... ... мата ... ... ... керек. Оның үстіне сол
кездегі жерлеу салты бойынша, барлық ... ... ... және қару-
жарағы түгел асылған өлік басын батысқа қаратып, шалқасынан салынған.
Оң жағында бел тұсына ағаш қыны бар ... ... ... Қару ... ... ... қаптамалар мен жолбарыс басының бедерлі бейнесі ... ... ... сол ... ... бара ... бұлан мен ат
пішінінде жасалған екі ... ... ... ... ... ... бар темір ақинақ ілінген. Оның әшекейлері арасынан белбеудің аспалары
үшін жасалған, бүктетілген қасқырдың бедерлі ... ... ... екі ... тоға ... көз ... ... қарында алтын ұшты символды жебе, одан жоғарырақ сабы
жалпақ алтын таспамен бунақтала ... ... одан ...... ... мен ... бояу ... шағын жібек қоржын жатты.
Лақыттың еденінде өлік тамағы салынған ыдыстар қойылған. ... ... ... бар ... ... мен ... тұрған алтын
жалатқан қола аяқ та ... Оның ... ... ... ... мен
тырнақтары түрінде жасалған бірнеше мүсіндік алтын тіліктер жатты.
Ыдыстарды ... ... бір ... ... Қыш ... ... ... бөлек қойылған. Оңтүстік қабырғаға жақын ағаш ... ... – екі ... төрт ... ... ... – аяқтар мен ожау
қойылған. Екінші қабырға жанына қыш құмыралар ... ... бір ... тізіліп қойылған, олардың алдында аяқтар, бұлардың арасында екі ... мен ... ... ... Қола аяқ ... қаңқаның бас жағында
тұр. Лақыттың шығыс қабырғасы жағындағы еден ... ... ... ... сияқты лақытқа кірер есік шығыс жағында болса ... ... ... ... ... ... жауып, шұңқырды
топырақпен толтырып, сонан соң үйінді тұрғызған.
Жас жауынгердің киімі де ерекше назар аударады, ол ... ... ... Бұл ... тек оның киімінде, телпегінде және ... ... ... өте ... ... ... мен тіліктер түріндегі
әшекейлер болғанын айта кету керек. Басқа да сирек ... ... ... ... ...... бас киім киіп, қырын қарап тұрған
адамның бас бейнесі бар алтын жүзік-мөр. «Есік» ... ... орны ... б. VI–V ... ... жатқызылады.
Сақ заманындағы қатардағы қауым мүшелерінің қабірлері көлемі жөнінен,
бейіттік құрылыстың құрылымы мен қойылған заттары жөнінен бесшатырлық ... ... ... ... ... өзгеше.
Сақ мәдениеті әуелгі кезеңінің (б. з. б. VII–VI ғасырлар) жерлеу
орындары ... I және ... II ... ... ... ... ... осылай аталатын қойнауда (Алматыдан батысқа ... ... ... ... ... тас ... ... Олардың
ішіндегі қаңқа сүйектер созылған күйінде, бастары солтүстік-батысқа қарап
жатты. ... ... оны б. з. б. ... ... қоладан
сақтарға өтетін өтпелі кезеңге жатқызады.
Шолақ тауларының Алтынемел асуындағы тас жәшікті ... ... ... ... жатады. Мұндағы тас жәшіктер қырынан көмілген жалпақ тақта
тастардан құралған да, ұзына бойымен батыстан шығысқа ... ... ... мола ... қарап белгіленеді.
Жуантөбе қорымындағы обаларды да сақ мәдениетінің ерте кезеңінің
ескерткіштері деп санауға болады. ... ... ... ... ... ... ... топырақтан үйілген. Адамдардың қаңқалары көлденең
қойылған ағаштармен жабылған ендік ... жер ... ... ... табылған қола ауыздықтар, қола пышақтар, сүйек пен
ағаштан ... ... ... ... қола ... және ... ыдыстар Жуантөбені б. з. б. VII–V ғасырларға
қатысты деген пікірге келтіреді.
Б.з.б. V–IV ... (сақ ... ... ... Қадырбай III,
Қарашоқы және Кызылауыз сияқты ескерткіштер де жатады.
Шолақ тауларында, Іле өзенінін оң жағасында орналасқан Қарашоқы ... ... ... ... ... пен ... тас араласқан шағын
үйіндісі болды. Үйінді үстінде дөңгелек қоршау мен оның сыртынан ... бір ... ... ... Адам жер ... ... ... б. з. б. V–IV ғасырларға жататын жебелердің ... қола ... II (Іле ... ... ... ... тас аралас
топырақ. Обалардын іргелерін белдеулей тас қаланған. Жер ... ... тас ... ... шалқасынан созылған күйінде, басы батысқа, не
солтүстік-батысқа қаратып жерленген өліктердің ... ... б. з. б. IV–III ... тән ... ... ... ... қола тоға және сабы бар қола айна шықты. Дәл сол заманның
жерлеу ... мен ... ... ... басқа да қорымдар
бойынша пікір айтуға болады.
Кездейсоқ олжалар мен көмбелерден ... мыс және қола ... да ... ... мәдениетінің тарихы жөніндегі деректемелердің бірі
болып табылады. Барынша назар аудартатындары – қола қазандар, ... және ... ... ... ... белгілі Жетісу алтарі
(құрбан шалатын) – төрт ... аяғы бар, ... ... бес ... мүсіндері орналасқан тік бұрышты стол бар. Басқа кембеден
табылған шырағданның дөңгелек табақшасы қуыс ... ... ... ... бірінің соңынан бірі маңғаз басып келе ... ... ... ал табақшаның дәл ортасына айыр өркешті екі түйенің
мүсіндік бейнесі бекітілген.
Тағы да бір ... төрт (үш қола және бір ... ... ... ... маңынан табылды. Шырағданның дөңгелек табақшасы тор көзді конус
тәрізді тұғырға ... ... ... аттың, ал оның қарсысында
шығыстықтарша малдас құрып отырған ер ... ... ... ... ... ... ... теңірегі) көпшілігінің
жануарлардың аяқтары түрінде жасалған үш аяғы бар, он қола ... ... ... Сақтардың көркемдік қола бұйымдарының көптеп табылуы ... құю ісі ... ... ... және ... ... ... анықтауынша, есік обасына жерленген адам 17-18 жасар,
бет бітіміне қарағанда ол сақтарға жатады ол алтынмен мол тігілген ... ... ... түгелдей түріде, көлемі де ... ... ... ... шошақ, биік (65-70 см дейін) бас ... Бас киім ... ... ... құс ... 150-дей алтын
қаптырмалармен және тоғалармен сәнделген. Есік жауынгерінің мойындаушы
жолбарыстың басы іспеттес ... ... сол жақ ... - ... ... бар, көз ... алтын сырға болған. Үстіне мата
көйлек кигізілген, оның өңірі мен жендері неше ... ... ... ... араластырылып, әшекейлеп, кестеленген көйлектің сыртынан киілген
қызыл бояумен ... ... ... өң бойы жолбарыстың басы
бейнеленген алтын ... ... ... ... ... жасалған, көздің жауын алатын он алты көлемді қаптырмамен қапталған
құрама белдік табылған. ... оң ... ... ... ... ұзын ... сол жағына бұлаң мен жылқы бейнеленген алтын қаптырмалар шегеленген
қыны бар темір ... ... ... ... ... ұсақ ... әдіптелген және балақтары бешпенттегідей алтын қаптырмалар
шегеленген саптама етікке сұғыңдырылған. Сақ ... ... екі ... таққан, олардың біреуі-сәңді бас киім киіп қырыңа ... ... бас ... бар алтын (жүзік мөр). Есік обасындағы қабірдің ... ІҮ ... аяғы ІІІ ғ деп ... отыр [34, с. ... ... қатардағы қауым мүшелерінің қабірлері көлемі биіктік
құрылыстың құрылымы мен ... ... ... ... және ... ... қабірлерден мүлдем өзгеше.
Сақ мәдениеті алдыңғы кезенің (б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғасырлар) мұндай жерлеу
орындарына Қарғалы-1 және Алтын емел-2 қорымдары ... ... ... аталатын қойнауда (Алматыдан батысқа қарай) орналасқан. Мұңдағы
обаларға да тас үйінді ... ... ... ... салынған тас
жәшіктер болды. Сүйектер созылған күйінде, ... ... ... ... зерттеушілер Қарғалы-1 қорымының мерзімің б.з.б. ҮІІІ-
ҮІІ ғасырларға, қоладан сақтарға өтетін өтпелі дәуірге жатқызады.
Шолақ тауларының алтынемел асуындағы тас ... ... ... сақ ... жатады. Мұңдағы тас жәшіктер қырынаң көмілген жалпақ
тақта тастардан құралған да, ұзына бойымен батыстан шығысқа бағытталған.
Жуантөбе ... ... да сақ ... алдыңғы кезеніне
жатады. Олардың көлемі шағын өзенің малта тастары ... ... ... адам ... ... қойылған ағаштармен жабылған,
ұзына бойы батыстан шығысқа қарай бағытталып, жер шұңқырлар да ... ... ... қола ... ... сүйек пен
ағаштан жасалған тарақтар моншақтар, тартпалардың қола ... ... ... Жуантөбе мерзімің б.з.б. Ү-ҮІ ғасырлар деп белгіленді
[39, с. 47-49].
Соңғы сақ заманының б.з.б. Ү-ІҮ ғғ біршама ... ... ... және Қызылауыз сияқты ескерткіштер сол ... ... ... Іле ... оң ... орналасқан Қарашоқы қорымында қазылған
обаның топырақ пен қиыршық тас араласқан ... ... ... ... ... мен оның ... қоршалған тағы бір қоршаудың ... Адам ... ... ... ... Қабірдің ішінен б.з.б. Ү-ІҮ
ғасырларға жататын жебелердің ұңғылы қола ұштары табылды.
Қадырбай-2 іле ... ... ... ... тас ... ... ... іргелерің белдеулей тас қаланған. Жерден
қазылған шұңқырдың түбіне ... тас ... ... ... ... басы солтүстік-батысқа немесе батысқа қаратып жерленген
өліктердің сүйектері табылды. Қабірлерден ... ... ... тән
керамикалық ыдыстар, аңдық стильде сәнделген қола тоға және сабы бар ... ... ... ... ... деп ... Тұрақты жерлеу
ғұрпы мен құрал-саймандар Қызылауызға да тән [37, с. ... ... мен ... ... мыс және қола заттары сақ
тайпаларының материалдық мәдениетінің ... ... ... ... ... Көркемдігі жоғары олжалар мен көмбелердің саны жөнінен сақ
мәдениеті дамыған басқа аудандардан Жетісуға тең ... жоқ. ... ... назар аударатындары-қола қазандар, құрбандық ыдыстары және
шырағдандар жинағы, тұрмыс заттары мен ... ... ... құю ... ... ... аяғы бар, ... қанатты
арыстандардың мүсіні орналасқан тікбұрышты үстел, сондай-ақ төрт мыс ... ... ... мен қола шырағданнан ... ... ... ... ... шырағдан қанатты жолбарыстардың
төрт мүсінімен ... ... бір ... ... ... табақшасы қуыс конус тәрізді тұғырға бекітілген, жиегінде бірінің
соңынан бірі ... ... келе ... сегіз жолбарыс бейнеленген, ал
табақшаның дәл ... айыр ... екі ... ... ... [40, ... ... маңынан (Алматы қаласының төңірегі) көпшілігінің
жануарлардың аяқтары түрінде жасалған үш аяғы бар он қола ... ... ... ... қазандары, құрбан шалатын орындары, ... қою ... мен ... техникасын және көркемдік талғамын
дәлелдейтін аса ... ... ... ... ... Сақтардың
көркемдік қола бұйымдарының көптеп табылуы Жетісу тайпаларында құю ісі
өнерінің барынша дамығаны және ... ... төл ... алғанда Жетісу өңірінің сақ ескерткіштері одан әрі зерттелуде.
Қазіргі таңдағы ... ... ... ... бірі
қоныстарды зерттеу. Осыған байланысты жыл сайын археологиялық экспедициялар
ұйымдастырылып, қазба ... одан әрі ... ... бұл ... әлі де тереңірек зерттеуді қажет етеді.
(.( Оңтүстік Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштері
Қазақстанның оңтүстік аймағындағы ескерткіштерінің ... ... мен ... бойын мекендеген сақтардың ескерткіштері алынып отыр.
Сырдария өңірінің тарихи-географиялық тұрғыдан зерттеу ХІХ ғасырдың
басында басталды, олар ... ... ... ... мен ортағасырлық
географтары мен саяхатшылардың, және сонымен бірге көпестердің ... ... Яғни ... ғ ... жерін зерттеу үшін Сырдария
өңірінен өткен зерттеушілердің деректері болып табылады. Ежелгі Сырдария
аңғарынын ... ... КСРО ҒА ... институтының Хорезм
экспедициясының көп жылдар бойы жүргізген ... ... ... ... ... Сырдария жерінен неолит бастап ... ... ... ... ... ежелгі сақ
ескерткіштері б.з.б ... Бұл ... ... ... ... ғалымдар бастады [12].
Ежелгі Сырдарияның атырауы оның қазіргі салалары арасында ... ең ... ... өзенінің бастауының құрғақ жерлерімен
аяқталады. Бұл үлкен ұшбұрышты аймақ негізінен Оңтүстігі ... мен ... ... ... ... ... және ... бағытпен созылған.
Өзендердің атыраулары әртүрлі бағыттармен ағуына сәйкес, жалпы су режимінің
ерекшеліктерін анықтау, әртүрлі ... ... ... ... ... және ... ... (солтүстікте)
неолитпен қола дәуірінде қалыптасты. Інкәрдария өзеніңде ... ... ... б.з.б ... ғғ ... Жаңадария мен Қуандария
өзендері бойынан б.з.б І ... ... мен б.з І ... ... ... тобы ашылды. Бұл табылған археологиялық
заттар адам ... 1000 жыл бойы осы ... өмір ... ... М.А.Итина, А.С.Кейс бойынша б.з.б. І мыңжылдықтың алғашқы
жартысына жататын ескерткіштер тобы, кейінгі қола ... және ерте ... ... ... ... ... ... бөлігінде ашылды.
Өзендердің жағалауларында ... ... ... ... ... ... ғғ ... қола садақ оғының сақ-скифтік типтік
заттары табылды [41, с. 125-129].
Бірақ ... ... жер асты ... ... оған
қорғандар мен зираттар және мавзолейге ұқсас жер асты ... ... Осы ... барлық қорғандар мен қоныстар ішкі жазықтарда немесе
таулы қыратта тізбектеліп орналасқан. Ал ... ... ... ... ... ... ... мысалы Шырық-Рабат, Бәбіш-Молда, Баланды
сияқты қоныстарға ... ... ... ... ... жаңа ескерткіштер ашылды, ежелгі қоныстардың қалдықтары ... с. ... ... шығыс өңіріндегі сақ кезенің материалдық
мәдениетін Оңтүстік түгіскен және ұйғарақ ... ... ... Табылған алуан түрлі олжалар қару, үй тұрмысына қажетті заттар және
алуан түрлі сәндік заттар сақ-массагетердің ... ... ... ... ... ... алтын тоғалар мен қоладан
жасалған ат әбзелдеріндегі аңдардың бедерлі бейнелері ерекше ынта ... ... ... ... ... ... ескерткіштері (ал олар
ақсүйектердің ескерткіштеріне қарағанда әлденеше көп ... және ... түр ... ... ... ... ... материалдарын көптеген кездей-соқ табылған олжалар ... қола ... ... ... ... ыдыстары,
шырақдандар, еңбек құралдары, қару және, ер-тұрман заттары, ... ... ... ... ... мен ... ... адамның
бедерлі және мүсінді бейнелерімен сәнделген. Олар сақтардың құю ... ... ... ... Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанның
ертедегі темір дәуірінде орта Азия мен ... ... ірі ... ... дәлелдейді [41, с. 151-175].
Берікқара қорымының обасын (Талас өзенінің аңғарында) ... ... ... ... топырақ үйінділері тастан қаланған шеңбер,
төрт бұрыш, жол, құйрықты жұлдыз ... ... ... әр ... ... ... ... толықтыра түсетіндігін
көрсетеді. Олардың сақ тайпаларының сол ... ... діни және ... ... ... ... көрсеткеніне күмән жоқ.
Сырдарияның көне арңалары Жаңадария, Қуандария және ... ... ... аралдар мен батпақты жерлерді ... ... ... ... ... ... ... байланысты жазылған деректерге тағы төрт тайпаның:аппасиактар,
тохарлар, аугастар және ... ... ... қуатты мемлекет
құрған бұл тайпалардан ғажайып ескертікштері мол ... олар ... ... ... Қабылдың қорғаны қалаларымен сол қалалардың
төңірегіндегі ... ... және ... ... ... ... ... Жаңадарияның оң жақ жағалауындағы көлемі 850-600 м,
сопақша келген төбе үстінде ... ... екі ... және ені 40 м
болатын ормен қоршалған. Ішкі дуал ... ... ... 4,5 метрдей
дуал бойына 50-ге жуық мұнарлар сақталған.Қаланың іші әр кезеңде үш рет
осындай қорғандармен ... ... ... биік ... ... орны бар.Бұл қаланың цитаделі болса керек.Одан солтүстікке ... оба ... ... бұл қаланы аппасиактардың астанасы деп
есептейді [12, с. ... мен ... ... Ұйғарақ пен Оңтүстік Түгіскеннің құм
үйінділері астынан алуан ... ... ... ... ашылды. Оның
бірі, негізінен Ұйғарақтан ғана ... ... ... ... ағаш ... не күркеннің ішіне, қамыс төсеніш үстіне жерлеу.
Мұндай құрылыстардың сыртқы ... ... ... ... ... ... Түгіскендегі қола дәуірінің қарапайым жерлеу
құрылыстарына ... ... ... ... ... ... ... басын батысқа қаратып жерлеу және ішінара ... ... ... ... екінші үлгісі - ... ... ... ... ... бар. ... пен оңтүстік Түгіскен қорымдарында
шығыстан ... ... ... үлкен жер шұңқырларға жерлеу түрі
көп ... ... ағаш ... ... ... үстіне қамыс
немесе ұсақ бұтақтар қабаты төселген. Шұңқыр айналасындағы ескі қабат пен
қабір топырағын да қамыспен жауып ... ... соң ... 1 ... 5 ... ... жететін оба үйген. Кейбір жағдайларда үйінді қамыс пен
топырақ қабаттарынан ... ... ... ... ... да отқа ... кең ... [43, с. 14-18].
Қабірдің бұрыштарында тіреу ... ... ... шұңқырлар жиі
кездезеді. Кейбір қабірлерде лақыттың ... ... ... ... да, өлік жер ... ... ... болып көрінеді. Қабір
бұрыштарындағы шұңқырлар ... ... ... де солтүстік
Түгіскендегі кесенелерінен дәстүрге айналған белгілі жерлеу ... ... ... ... шұңқырларға жерленетің обалардың тағы бір
өзгеше тобы бар. ... бұл ... - ... беті ... ... жер ... бар, ... айнала қоршалған топырақ
дуалдан тұрады. ... ... ... ... қазылған орлардан
алынған. Бұдан басқа, топырақ дуалды ... ор ... ... мен
(шөпшекпен) толтырылған. Сірә, жерлеу кезінде барлық құрылысты айнала от
жағылатын болса керек.
Ақырында, Ұйғарақта жер ... ... жоқ түрі бар. ... ... ... ... тік бұрышты тар молалар. Құрылымы
жағынан оларды Түгіскен мен ... ... жер ... ... ... және бұтақтармен жабылуы [44, с. 189-
206].
Ұйғарақ обаларының орталық кешенін қалдырған рулық топ, ... және ... жер ... ... ең ... топ ... Оның
өкілдері әскери билік пен абыздық қызметті қатар жүргізген көсемдер болған.
Бұған билік бергісі-күрзінің және ... ... ... дәлел.
Бұл жерде де жерленген қару-жарақты салт атты ... ... ... ... ... мүшелерінікі болса керек. Батыс жақ шетіндегі
тік ... тар ... ... жоқ және ... рулық қауым мүшелерін
жерлеген.
Түгіскенде б.з.б. ІҮ-ҮІ ғасырдағы бай қабірлер тобы ... ... ... тәң ... ... ұзын дәліз-дромос. Лақыттар өте
терең болуы мен ... ... басы ... ... ... Шұңқыр әдетте, неғұрлым ертеректегі обалардағы ... ... ... ... ... ... күйінде бастары шығыс – солтүстік - шығысқа қаратылып кейде оларды
лақыт ... ... ... ромб ... ... ... ішке қаратып (ат үстінде отырған кейіпте) жатқызылған. ... мен ... ... ... етіп жабылған [45, с. 10-12].
Сонымен б.з.б. ҮІ ғасыр обаларына бұрынғысынша тән ... ... ... ... ... бір ... ... қабірлер мен жер үстіне салынған жерлеу құрылыстарының
қатар қолданылуы, оттың жерлеу салтындағы ... рөл ... ... және ... ... ... б.з.б. ҮІ ғасырларда Аралдың шығыс өңірің
мекендеушілердің материалдық ... ... ... ... ... заттардың қатарына жапсырылып істелген жергілікті ыдыстар мен
құмырашы ұршықшасында жасалған керамика, қола пышақтар, киім әшекейлері ... ... тас ... ... мен жануыштар, ат әбзелдері ... ... Ағаш ... ... жер ... ... қару ... пайдаланылатын қола шапашоттар сирек кездеседі. Басқа сақ
тайпаларында мүлде кездеспейтін қола және ... ... ... ... ... қоса атқаратын өте тамаша жасалынған қола бұымдар да
бар.
Керамиканың ... ... ... ... ... және түрі ... ... жағдайда түрлі аймақтардың металл
бұйымдарының, керамикалық түрлерінің ерекшеліктері елеулі болуы мүмкін.
Түгіскен мен Ұйғарақта ... ... ... ... ... жоқ. Биік тік ... бар және жайпақ түпті, көбінесе жылтыратылған,
алмұрт бітімдес ыдыстар керамиканың негізгі түрлері ... ... ... ... ... жай, ... ... ескерткіштерінде алмұрт бітімдес
ыдыстар б.з.б. ІІІ ғасырда ғана пайда ... және ... тән ... ... ... ... болуы неғұрлым ықтимал [46, с. 151-175].
Ерте темір ... ... Арал маңы ... және ... оған ... ... массагет-сақтардың құрамына кіретін
этникалық топтар мекендеген. Олардың ... ... ... ... Ұйғарақ жәңе Түгіскен қыраттарындағы обалы қорымдар болып
табылады.
Түгіскен ... екі ... ... ... ... ... сақ ... б.з.б. VII–V ғасырларда тұрғызылған.
Ұйғарақтағы сол заманнын 80 обасы үш топқа: ... ... және ... ... ... 70 оба ... қорымда да жерлеу құрылыстары әр тектес болғанмен, жерлеу ғұрпы
бірдей және оның ... тән ... – отқа ... пен ... ... кұм ... астынан б. з. б. VII–V
ғасырлардың жерлеу құрылыстарының екі үлгісі қазылып ... Оның ... ... ғана ...... жердің бетіне, жеңіл қаңқалы
ағаш құрылыстың не күркенін ішіне, қамыс төсеніш үстіне ... ... ... ... ... ... ... тік бұрышты болған. Олар
Солтүстік Түгіскендегі қола дәуірінің қарапайым жерлеу құрылыстарына ұқсас.
Оларды Солтүстік Түгіскендегі ... ... ...... ... ... жерлеу және ішінара – өлікті өртеу салты.
Оңтүстік Түгіскенде жерлеудің басқа да түрі бар. Діни құрылыс ортасында
беті ағаш ... ... жер ... бар, ... ... ... ... тұрады. Дуалға қажет топырақ белдеулей ... ... ... ... топырақ дуалды қоршаған ор жанғыш материалмен
(шөпшекпен) ... ... ... ... ... құры-лысты айнала от
жағылатын болған болуы керек.
Ақырында, Ұйғарақта жер қабірлердің Түгіскенде жоқ түрі бар. ... ... ... ... тік бұрышты тар шұңқырлар. Құрылымы
жағынан оларды ... мен ... ... жер ... жерлеумен
жақындастыратын белгі сырғауылдармен және бұтақтармен жабылуы.
Жерлеу құрылыстарының әр түрлі болуы, шамасы, сақ қоғамының ру-семьялық
және әлеуметтік құрылымының күрделілігі мен ... ... ... Бұл, ... ... ... әр ... обалар топтарының
үлгісінде айқын байқалады. Абыз әйелдер көп ... ... ... ... қола ... келе жатқан ғұрып дәстүрлері айқынырақ
байқалады. Бәрінен де ықтимал нәрсе, бұл қабірлер сақ қоғамының жалпы ... ... ... бар нағыз кертартпа бөлігіне тән болған болса
керек.
Ұйғарақ обаларының орталық комплексін қалдырған рулық топ, мүліктерінің
құрамына және үлкен жер ... ... ең ... топ ... Оның
өкілдері әскери билік пен абыздық қызметті қатар жүргізген ... ... ... ...... және ... айбалта-қанжардың табылуы
дәлел. Бұл жерде жерленген қару-жарақты салт атты ... ... ... ... ... ... болса керек.
Ұйғарақтың батыс жақ шетіндегі тік бұрышты тар қабірлерге атағы мен ... ... түсе ... ... ... ... жерлеген.
Оңтүстік Түгіскеннің ең соңғы кезеңдердегі обалы ескерткіштерінің
қатарына б. з. б. V ... бай ... тобы ... ... ... ...... ауыздағы ұзын дәліз-дромрс. Қабірлер өте терең болып
келеді. Шүңқыр әлемнің төрт жағына неғұрлым ... ... ... ... ... бұрыштарымен бағытталған. Жерленгендер
шалқасынан созылған күйінде, ... ... ... ... ... шүңқырларын қиғаштай жатқызған), аяқтарын ромб тәрізді
тізесінен бүгіп, өкшелерін ішке қаратып (ат үстінде отырған кейіпте) жатыр.
Лақыт шұңқырлары мен ... ... ... етіп ... V ... ... ... тән нәрселер лақыттардың
бұрыштарындағы шұңқыршалардың ... ... анық ... ... ... ... ... керамикалық өндіріс саласында ... ... де, ... ... де одан әрі байқалады, ол әсіресе
жерлеу құрылыстарының құрылымы мен жоспарлануында ете-мете анық көрінеді.
Ол былай ... ... ... төрт бөлімге бөлінген ... ... ... ... құрылыстар Хорезмнен кездеседі.
Сірә, бұл жерде біз сақтардьщ өз көршілерінің мәдениетіне кері ... ... ... б. з. б. II ... ... ... ... тайпаларының біразы Арал маңынан кетіп, сонау шалғайдағы
Бактрия мен ... ... ... алу ... ... ұшы мен ... иілген, құлағы айқын көрінбейтін, көзі мен
мұрыны бір ... ... ... концентратциялық шеңберлер түріндегі,
денесінің бұлшық еті білемделген Ұйғарақ тоғалары - Евразияның ежелгі ... ... ... скиф ... заттарына ұқсастығы байқалады (сурет
(). Ұйғарақта бейнелеу қағидаларын сақтай отырып, тек өз ерекшеліктерін
еңгізу ғана ... ... Арал маңы ... ... ... бірі ... табылады. Оңтүстік Түгіскеннің №45 обасындағы
б.з.б.ҮІІ-ҮІ ... ... ... отырған арыстанның бейнелі
салынған тартпаның екі тоғасы (дәл сондай тоға Ұйғарақта да бар), ... ... ... ... арыстандарды ойып салған төрт ... ... ... басы ... басы онша ұқсамайды, сірә, шеберге бұл бейне
таныс болмаса керек, бірақ стиль ... ... әрі ... ... ... ежелгі түріне ұқсас түрегеп тұрған ... ... ... ... ... Арыстанның құйрығы ширатылған, бірақ аятары нағыз
реалистік тұрғыда берілген, мысық көзді және жалы бар. 53 ... ... келе ... арыстандардың мүсіндері осындай үлгіге еліктелінгені
анық, бірақ аң мүсінің ... ... аз, ... дөңгелек дерлік
етіп жасаған, жалы жоқ. Ақырында, арыстан ... тағы бір ... ... ... ... ... ... ілгек-қапсырмасында
тұмсығын аяғынан үстіне салып жатқан жыртқыштың бейнесі өте ... ... [47, с. ... ұшын ... иген және аяғының нобайы бар белгісіз бір ірі
аңның (жыртқыштың) мүсінінің ... ... ... көрнектілігі жөнінен екі
бұғы өте ... ... ... ... тілігі (Онтүстік Түгіскен
б.з.б. ҮІІ ғасыр) Арал өңірі сақтарынын бейнелеу өңерінің ертедегі ... ... ... ... ... ... ... Алдыңғы
Азия мөрлеріндегі бейнелерге өте-мөте ұқсас, бірақ мүйіздерінің салынуы
бейнелерді скифтер заманындағы ... ... ... ”Тұйағының ұшымен” тұрған бұғынын қола мүсіні де осы мәдени
ортаға бейімделеді (Ұйғарақ б.з.б. ҮІ ғасыр).
Көбіне өз ерекшеліктерімен салынған ... ... басы ... көп. ... шалатын кішкене тас мехраптың өзгеше ... ... ... ... ... өз ерекшеліктеріне әбден
бейімдендіріп бейнелейді.
Аң стиліне кенінен мәлім әуен-таутеке мен қабанды бейнелеу де ... ... ... ... түйенің басы түрінде жасалған
алқада және Түгіскендегі 6-обадан ... киік ... ... ... жергілікті сюжеттің бейнелгені сөзсіз. 53-обадағы арыстандарды
бейнелеу тәсілімен жасалған Түгіскен қаптырмалары ... ... ... ойпатынан табылған, аяқтары бүгулі бұғылардың бейнелеріне өте ... [48, с. ... Ү ... қорғандардан табылған алтын астарлардағы бейнелер
Оралдың және Онтүстік Орал өңірінің савромат дүниесінің өңеріне жақын. ... ... ... ... ... ... артында бірі ”жер
бауырлап” жатқан ғажайып екі аң бейнеленген; олардың жоңы мысық тұқымдас
хайуанға ұқсайды, басы ... басы ... ал ... ... ... аң ... ... геометриялық өрнектер салынған. Түгіскен
мен Ұйғарақтың обаларынан ... ... өңер ... Арал ... ... аң стилі ареалына әкеліп қосады. Соңғы жылдардағы
зерттеулер оның ... ... тек ... ... ғана емес,
Туваға дейін де кеңейтті. Бұл ... ... ... бәрі ... ... болу мерзімін б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғасырлармен, бірқатар
жағдайларда ... ... ҮІІ ... басы мен ... оның жекеленген
мәдени аймақтарда өзіндік ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... Алтай, Оңтүстік Сібір және Қазақстан аумағынын дені ... және ... ... ... ... ... аймақ
болып табылады. Арал өңірі ... ... ... ... ... ... төлтума ерекшеліктері басым аң ... ... ... ... ... ... ... ал Арал өңірі
сақтарынын өздері аң стилінің ареалы болған ең ... екі ... ... ... ... [49, с. ... ... шыққан кейбір бейнелеу үлгілері Орта Азия ... ... ... мен Оңтүстік Сібір өңеріне үйлесіп, сол арқылы
орнығуы ... ... ... ... отыр. Бұл Оңтүстік Орал өңірінің
савроматтық ескерткіштеріндегі кейбір бейнелер жөнінде де сондай ... ... ... сақ ... ... ең ... ... соңғы кезеңіндегі аймақ тұрғындарының жергілікті этникалық-мәдени
ортасынан басталады. Ұйғарақ пен Оңтүстік ... ... ... ... ... ... топырақ лақыттардың бағанды
құрылымдары, ”жер столдар” деп аталатындар, жерлеу ... кең ... ... ... өзіне тән белгілері нақ содан, ... ... мен ... да ... ... ... ... сақтарының этникалық-мәдени дамуы жергілікті бағытпен ғана шектеліп
қалған жоқ [32, 12].
Сырдария сақтарының жерінде тек ... ірі ... ғана ... да ... болды. Олардың қатарына, мысалы, Шірік-рабат қаласы және
Жаңадариядағы айналасында жергілікті қоныстар ... мен ... ... бар, көлемі кішірек бекіністі Бәбіш-молда қаласы ... ... тағы бір ... ... бекіністі Баланды
қалашығы. Оларға жақын маңда зәулім ... ... бар, ... ... жерленген және алуан түрлі жерлеу мүліктері қойылған
[13, с. ... ... мен ... ... ... Арал ... ... сірә, мүлік теңсіздігін білген болса керек, ... ... ... ... әлі де ... ... Бұл ... де, су жүйесі бар егіншілікпен және әр түрлі үй кәсіптерімен
де айналысатын тайпалардың әскери ... ... ... ... ... сақ ... өте аз зерттелген. Қазіргі таңда ... ... ... қалдықтарын зерттеуде. Келешекте Қазақстанның басқа
аймақтары сияқты бұл ... де ерте ... ... ескерткіштері
зерттеліп, жаңа ғылыми жаңалықтар әкеледі деген үміттеміз.
(.( Орталық және Солтүстік Қазақстан ... сақ ... ... ... Орталық Қазақстанның территориясын ... ... ... осы ... ... бұл аймақтан көптеген
қорғандар мен зираттар тобы жетті. Оған дәлел ретінде таулы ... ... ... ... із ... мен ... суреттерді
айтуға болады. Қорғандардың негізгі монументалды құрылысы ретінде мұртты
обаларды атауға болады.
1957 жылы Орталық Қазақстан экспедициясы ұйымдастырылды, бұл ... ... ... ... археологиялық жұмыстардың нәтижесінде
олардың ... бұл ... ... ерте ... ... ... ... ескерткіштердің ерекшелігін және т.б. құнды
материадар жиналды. ... ... ... ... ... ... ... мен обаларынан қазба жұмыстары кезінде әр
түрлі еңбек құралдары мен діни-ғұрыптық ерекшеліктері ... ... ... ... ... жеке бір археологиялық мәдениетті
бөлуге жол ашты, оны тасмола мәдениеті деп атады.Оның жері ... ... және Есіл ... ... ағысына дейін, солтүстікте Көкшетау
облысының оңтүстік аудандарына дейін, яғни ... және ... ... ... ... ... облысының ұсақ шоқыларынан, Шыңғыс
тауларына дейінгі ... ... ... Балқаш маңы мен
Бетпақдаланың ... ... ... ... жатыр. Мұндай мұртты
обалар сонымен ... ... және ... ... ... де
кездестіруге болады.
Скиф-сақ ортасы мәдениетінің қалыптасуы мен гүлдену заманы ... ... роль ... Б.з.б ... ... ... заманының жартылай отырықшы-бақташы тайпалары шаруашылығының орнына
келген, жайылымдар мен су ... ... ... пайдалануға
бағындырылған көшпелі, жартылай көшпелі мал шаруашылығы ұзақ ... ... ... ... ... болды.
Сарыарқаның ерте темір дәуіріндегі археологиялық мәдениетін ғалымдар
«тасмола мәдениеті» деп ... ... ерте ... ... тұрғындарының жерлеу ғұрпы,
материалдық мәдениеті мен тұрмысының әр қырынан ... ... ... ескерткіштер толық дерлік осы аймақтың ... ... ... ... ... тасмола мәдениетінің екі негізгі
топқа ... 180 ... ... ... екі ... ... немесе бірінші (б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғғ) және кейінгі немесе екінші (б.з.д. ... ғғ) ... ... Тасмола кезенінің 150-ден астам обасы кіреді.
Басқалары ерекше 3-ші сатыны құрады [13, с. 141-143].
«Мұртты» ... ... ... ... ескерткіштерден тыс,
деректемелердің ерекше ... ... ... ... аумағынан
табылған 300-ден астам «мұртты» обалар қорымы туралы мәліміттер жинақталды.
Бұл ескерткіштердің негізгі бөлігі Шығыс ... ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшелігі генетикалық тұрғыдан алғанда Қазақстанның орталық далаларында
осының алдында өмір ... қола ... ... ... ... ... қатар, мәдениеттің айрықша түрінің
қалыптасуына Ежелгі дүниенің отырықшы-егінші ... ... ... ... ... ... ... жатқан аумақтың табиғи-
географиялық жағдайлары да әсер еткен.
Орталық Қазақстанның ертедегі ... ... ... ... ... ... ғасырдан асты.
ОҚАЭ-ның Орталық Қазақстанның батысында Ұлытау ауданындағы тас тізбекті
(«мұртты») обалар шоғырына ... ... ... ... ... адам ... табылмауына қарап, зерттеуші Ә.Х.Марғұлан
сол кездің өзінде олар діни-ғұрыптық әрекетке арналған деген ой түйіндеді.
Ол соғыстан кейінгі ... ... ... тас тізбекті обаларға діни-
ғұрыптық құрылыстар деген анықтама ғана беріп ... ... ... сүйене отырып бұл ескерткіштердің таралу шегінде көрсетті.
Кейіннен М.К.Қадырбаев атап ... ... ... қызметінің
бастапқы кезенінде-ақ, Орталық Қазақстандабасқа жерлерде дәл осы ... ... ... ... бар ... ... ... [50, с. 140-142].
ОҚАЭ-нің Ұлытау жеріндегі алғашқы жұмыстарын қоспағанда, ерте темір
дәуірінің ескерткіштерінің зерттеудің ... ... ... ... шығыс аудандарында жүргізілді.
Бірінші кезеңнің зерттеулері Шығыс Сарыарқаның оңтүстік ... Шет) ... ... ... Қарасай, Толағай, Елшібек,
Киіксу, Егізқойтас, Сарша, Сыпыраоба, ... ... тағы да ... ... ... ... жұмыстарында зерттелуші мәдениеттің жекеленген-
аумақтық өзгешеліктеріне ... ... ... ... Сол ... М.Қ. ... - ... мәліметтер көлемі батыс бөлік
(Ұлытау ауданы және одан ары батысқа ... пен ... ... мен ... ... және ... ... шығысындағы Шет,
Қонырат, Қарқаралы аудандарын қамтыған аумақтардағы өзара айырмашылықтарды
көруге мүмкіндік ... - деп ... ... ... ... ... археологиялық материалдарға
негізделіп алғашқы түсініктер мен ... ... ... ... ... ... бөлігіндегі ескерткіштерде
жүргізілген қазбалар нәтижесінде зертелуші мәдениетке ... ... ... ... ... ерте ... дәуірін мерзімдеу мен
кезеңдеу, сондай-ақ жерлеу ғұрпының заттық ... ... ... т.б. қарастырылды [51, с. 217-218].
Шығыс Сарыарқаның орталық аудандардағы ... ... Шет ... ... өзенінің аңғарында Қызылқой, Талды-2,
Ақсу-2 қорымдары қазылды. ... ... ... ... Қорғантас
қорымы, Қарқаралы ауданында Қараоба ... ... ... ... мәнді дәйектер алынбады, осы себепті үш жыл
зерттеулері (30-дан ... ... ... жарияланбады, бұл
ескерткіштердің тек қысқаша сипаттамасы ғана сақталынды.
Екінші кезең ... ... ... ... ... ... ... мен нәтижелері бір ... ... ... ... топ ... ... ... материалдар негізгі дерек көзі болып саналды.
М.Қ.Қадырбаевтің Шідертідегі ... ... ... ... кейінгі уақытта барынша мол да көрнекті бұл ... ... ... ... ... ұғымның тұтас сипатын анықтайтын
негіздеме ретінде қалыптасты. Күні бүгінге дейін шідертілік материалдар
Тасмола ... ... ... ... ... саналады.
Археология институтының Шығыс ... ерте ... ... зерттеуге бағытталған жеке экспедиция (қазіргі Сарыарқа
экспедициясы) зерттеу ... ... ... ... ... ... ... тілімен айтқанда «авариялық» деңгейдегі, яғни
бүлінген немесе сақтаумау қауіпі бар ескерткіштерді зерттеуге арналған бұл
жұмыстар барысында көптеген ... ... ... ... дені қатты
бүлінген, тоналған болып шықты. Жалпы осы жұмыстардың барысында б.з.д. ҮІІ-
І ғғ кезенінің ондаған ... ... ... ... ... ... дені ... ауданына қарайды, соңғы жылдар
материалдары Қарқаралы ауданынан да алынған. Ақтоғай ... ... бай ... жер. ... ... - этнографиялық мұра -
жайының ашылуына себеп болған аудан ... ... ... мол ... және қола ... ... ғасырлардан зерттелмеген
біздің заманымызға дейінгі VII, VIII ғасырлардағы қорғандар, таулардағы,
жартастағы ... ... ... көптеген қорымдары мол ... ... ... ... ... ... ... уақыт бойы
жүргізілген зерттеулер ерте темір дәуірінің қазір белгілі ескерткіштері
негізінен алғанда Қарғанды облысының ... ... ... ... ... аудандарында және ішінара бұрынғы Шұбартау (бүгінде ШҚО
Аягөз ауданның құрамында) ауданда ... ... ... мен ... ... аз емес, зерттеулер болып өткен
аудандардың өзі де ... ... ... емес.
Тасмола мәдениеті. Ерте темір дәуіріндегі Қазақстан тайпаларының тарихы
жөнінде ең ... ал ... ... ... ... археологиялық
ескерткіштер болып табылады. Нақ осы ескерткіштер Қазақстан территориясын
мекендеген тайпалардың жеке ... ... және ... ... ... ... ... береді.
Б.з.б. I мың жылдықтың екінші жартысындағы Қазақстан ... ... ... ... бөліп қарай отырып, Орталық, Батыс, Солтүстік,
Оңтүстік және Шығыс Қазақстан региондарына бөлуге болады.
Мәліметтер онша ... ... да, ... ... сипаттама тарихи
процестің әр алуандығы мен жан-жақтылығын едәуір ... ... ... ... ... ... ең ірі ... аймағы – Қазақтың
қатпарлы өлкесін (Орталық Қазақстан) мал шаруашылығымен күнелткен тайпалар
мекендеген, бұлар болжамдардың бірі ... ... ... ... ... ... ... кірген болса керек,
кейбір ғалымдардың бұл тайпаларды тиграхауда-сақтармен салғастыруы ... ерте ... ... орталық қазақстандық ... ... ... үш түрі: обалы қорымдар, мыс, алтын
және басқа да ... ... ... кен орындарының қалдықтары және
жартастағы бейнелер жетті.
Бұл кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... жұмыстары жүргізілген Тасмола қойнауының атына сәйкес
Тасмола мәдениеті деп аталды. Оны ерекше бөліп ... ... ... ... ... деп ... ерекше үлгідегі ескерткіштер себеп бол ... ... ... ұсақ ... тыс жерлерде де кездеседі, бірақ
олардың кең тараған негізгі өңірі – Орталық Қазақстан болып табылады [52,
с. 71-74].
Ең ірі ... ... ... ... Қарқаралы, Баянауыл, Қызылтас,
Кент, Ку, Ортау тауларының аңғарына шоғырланған. Батыста олар ... ... ... ... ... ... Тайатқан,
Шұнақ таулы жазықтарын алып жатыр.
Балқаш көлі маңының шөлді аймағында обалар ... ... ... ... Көксеңгір таулары маңына топтасып, шығыста
Шыңғыс жоталарына дейін жетеді. Солтүстік-шығыста обалы қорымдар ... ... мен ... ... ... ... ... солтүстікте Ерейментау таулы жазығына және Сілеті өзенінің
бастамасында орналасқан.
«Мұртты» обалардың түрлері көп, ... ... ... ... ... ... ... кіреді. Үйілген топырақ астында елікті
жерлеу үшін қазылған ... ... ... бар ... оба оның негізін
құрайды. Үлкен ... ... ... ... ... кіші оба ... Оның астына, сол заманғы жердің бетіне, жанына қыш ыдыс қойылып, ат
жерленген. Сонан соң кіші ... ... ... ... шет ... тас ... бар, доға ... екі қатар тас тізбектері
қаланған. Ені 1-2 м, ... ... ... ... дейін баратын тастар
тізбегі тас жәшіктер немесе дөңгелектер тізбегі түрінде ірі ... ... ... ... қола дәуірі тайпаларының
табынушылық құрылыс өнерінің ... ... ... ... ... бұл ... VII–VI ... және онан кейінгі кезеңдерге де ... ... I мың ... ... және көршілес аудандардың далалық
тайпаларында өлікке ат арнайтын өзінше бір ... ... кең ... және ... ... ... бастарын терісімен өліктің аяқ жағына
қою сияқты өзгеше түрінде бұл ғұрып Орталық Қазақстанды мекендеушілерде де
болды.
Мұнымен ... ... ... ... бір ... дәстүр – ат пен
қыш ыдысты қоса жерлеу де ... Ол тек ... ... ғана ... ... шалатын бұл ғұрып күнге табынушылыққа байланысты болды
[36, с. 303].
Аспан аттары мен күнді ... деп ... ... діни ... ... жазба деректемелер айғақ бола алады. Мәселен, Ригведада
атқа жерлеу гимндері арналып, онда олар күнге ... ... ... ... ... ... ... Авестада жүйрік атты күннің сюжеті онан
әрі да мытылады.
Тасты тізбектері бар обалар комплексінің ... күн ... ... оның белгілі бір мүшесін ... ету, ... ... ... ... ... ... салынатын тас тізбектері сияқты күнге
табынушылықтың ерекше белгілері көрінеді деп ... ... ... ... дөңгелек тас құрылыстар ішіне бата қылу кезінде
жағылған оттардың іздері де күнге табынушылықпен байланысты екені шүбәсыз.
Өлікке ат ... және атты күн ... ... шалу ғұрыптары
көбінесе діни ұғымдардың негізі ретінде Орталық Қазақстанның мал ... ... кең ... тізбектері бар құрылыс комплекстері салынуына еңбектің көп
жұмсалуы, байлығы, ... ... ... ақсүйектерін тайпа
көсемдерін, ру ақсақалдарын, атақты ... ... ... ... зиратта ондай кұрылыстар онша көп емес, ал олардың ... ... ... ... ... ... ... бұл түрлерінде адамды жерлеу ғұрпының неғұрлым мәнді-мәнді
сипаттары ... ... ... ... ... сопақша жер шұңқырға кісіні
басын солтүстікке қаратып, шалқасынан жатқызып ... ... ... ... құралымы бір, бірақ әр түрлі әлеуметтік топтардың
ескерткіштері [13, с. 141-143].
Бұл территорияда ... ... ... ... ... ... қаратып салу фактісі осы кезге дейін жұмбақ күйінде қалып отыр.
Солай ... де, ... ... ... ... ... ... негіз жоқ.
Халықтың антропологиялық типі мен ... ... ... ерте ... ... Орталық Казақстан тайпалары мен олардан
бұрын өмір сүрген Андронов тайпаларының арасында ... бар ... ... тас ... ... ... тастан жәшіктер мен
дөңгелектер салуда, б.з.б. VII– V ... ... ... тақта
тастарды жалпасынан қалап, тас лақыттар ... ... ... ... ... Жапсыру тәсілімен жасалған ыдыстардың кейбір
түрлері қола дәуірінің керамикасына ұқсас. Дамудың ... ... ... ... және үш ... сапты жебе ұштары сияқты қарулардан да
байқалады. ... ... ... ... табылған алтын
қалақшасындағы сияқты геометриялық өрнектерден де көрінеді. ... ... бет ... ... ... ... ... байланыс барын анықтады.
Ерте темір дәуіріндегі орталық қазақстандық, ... ... ... мыс ... кен орындарының іздері Балқаштың солтүстік өңірінде
(Тесіктас, Қенелі, Саяқ, Ақоба, Қызылтас, Сорқұдық), Нұра өзенінің ... ... ... ... ... ... Баянауыл мен Қарқаралы
далаларында, Ұлытау және Имантау тауларында, ақырында, Жезқазған рудалы
аймағының көптеген кен ... ... ... ... ... ... бойында, Қөкшетау тауларында және Бетпақдаланың ... ... Ал ... ... ... ... Степняк, Бестебе,
Майқайың, Жосалы аудандарының кен орындары болды.
Б.з.б. VII–III ... ... ... ... ... ... гүлденуі кезеңінде Балқаштың солтүстік өңірі мен
Жезқазғанның кен металлургия ошақтары онан әрі ... ... ... қорымдарынан табылған археологиялық бұйымдардың
спектрлік анализ мәліметтері дәлелдегендей, Қазақтың ... ... ... жоғары сапалы күшалалы мыспен, шамасы, Саяқ мыс ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ежелгі тайпалары ... ... ... Қалба кен орнынан алып тұруы ықтимал. Күшалалы
қола да қалайы рудасы сияқты ... ... ... ... өңірінің Саяқ кен орындарынан Шідерті өзені жағалауындағы
тасмолалық тайпаларға ... бес жүз ... ... ... Қазақстанның ерте темір дәуіріне тән ...... ...... ... ... ... жалаңаш тегіс
беттеріне қашап салынған және жануарлардың, адамдардың ар ... ... ... ...... ... ... композициялық көріністері, аңды жан-жақтан қамалап аулау сюжеттері.
Бұл суреттерден жайылып жүрген жабайы және үй ... түйе ... түйе ... қос ... арбаларды көруге болады. Жартас бетіндегі
гравюралар Ұлытау таулары ... ... ... Сарысу
өзенінің оң жағалауынан, Абралы, Шұнак, Дегелең тауларынан, Нұраның жоғарғы
және Өлеңтінің орта ағыстарынан, Баянауыл тауларынан, Балқаш ... ... ... ... ... табылды [45, 110-112].
Ескерткіштердің үшінші тобын қоныстар құрайды. Ескерткіштердің бұл
категориясы көпке дейін белгісіз болып келгендіктен, ... ... ... ... Бұл ... қоныстық ескерткіштердің көпке дейін
зерттелмеуінің басты себебі жалпы далалық аймақтардың ерте темір ... ... ... саяды. Евразияның ерте темір дәуірі
археологиясының тарихи – бұл оба зерттеу археологиясының тарихы. Ерте темір
дәуірінің ... ... ... «патша» обалары материалдарын
қола заманғы табылымдарымен ... ... ... ... осы ... бүкіл әдістемелік шешімдер мен ... ... ... ықпал етті. Зат жиынтықтары, обалардың құрылымы ... – ерте ... ... ... ... қалыптастырып
жетілдірген басты айғақтар еді. Қазіргі таңда ерте темір дәуірінің ... ... ... оңды қырлармен қатар, біржақтылығы да
байқалады [13, с. ... ... ... ... зерттеу ісі Орталық Қазақстанның шығыс
аумағында қазір тұнғыш рет жолға қойылып отыр. Бүгінде Қарағанды облысының
Қарқалы ... ... ... ... ерте темір дәуіріне жатқызылған 21
қоныс орны табылды. ... ... және ... ортақ белгілерімен
(топографиялық, планиграфиялық мәліметтер, құрылыс техникасының сыртқы
ерекшіліктері, сондай – ақ ... ... ... мәліметтері,
үйді жобалау заңдылықтары, заттық материал ... ... Төрт ... ... ... – ала ... ... пішінінің ерекшелегі, өрнек)
кейінгі қола қоныстарынан алынған ыдыстардан бөлек (бұнда салыстырма үшін
доңғал қышы алынған) дербес ... ... ... жеткілікті негіз береді.
Қолдағы материалды далалық скиф – сақ ... ... ... ... т.б.) ... ... ерте ... дәуірі қоныстарының
танымал қыш кешендерімен салыстыру нәтижелері де ... ... ... ... ... ... ... алғанда 16 нысан Едірей елді
мекені маңында ықшамдана шоғырланған. Бұл осындағы бір – біріне ... ... ... ... ... және ... атты екі ... әрі
биік тау тізбектерінің болуымен түсіндірілсе керек. Бұлақтар бастау ... ... ... желден қорғайтын табиғи ық ерте ... ... ... үшін өте ... ... ал созылып жатқан
жоталар тұрғындардың оны бойлай етене орналасуына мүмкіндік берді.
Топографиялық жағынан ... ... ... ... ерте ... ... тау ... жатыр. Олардың барлығы дерлік ашық
даладағы су көздерінен жарықта. Бұл ... ұзын тау ... ... төбелердің жоғары ... ... ... ... ... –шығыс жақтар тандалған, әдетте бұл беткейлерде
кішігірім бұлақтар кездеседі. Көп жағдайда үйдің ... төбе ... ... ... ... ... Бұл көрініс қоныс тұрғындарының Орталық
Қазақстанда үнемі болатын батыс желдерінен және қар қабаттарынан ... ... ... ... жоғарғы беткейлерінде қар жатпайды,
бұл әсіресе ұсақ мал үшін ... [50, с. ... ... ... ... келеді. Олардың арасындағы ең көлемдісі
Сарыбұйрат қонысы 10 000 шаршы метрге дейінгі аумақты алып ... ... ... ... 2-3 ... ... сопақша үйлі қоныстар болып
келеді. Қабырғалардың тас іргесі екі құрылымдық әдісте: 1) екі қатар ... ірі ... ... ... ... (ұсақ тас, топырақ)
тығындалған; 2) тігінен екі ... ... ... ірі ... ... Көбінесе қабырғалар іргесі шомбал тастармен, сыртқы ... 0,5-1 метр ... ... биік те ... ... ... ... бертіндегі құрылыстар сияқты әсер қалдырады, мәселен олар ... ... ... да ... ... ескерткіштер ХІХ-ХХ ғасырлардың басындағы қазақ
қыстауларының дәстүрлі орындарына жақын келеді. Олардың біразы тіпті ... ... ... ... ... ... ... тереңдетілместен жер үстіне салынғанын көрсетеді. Мәдени
қабаттың қалыңдығы ... ... ... шұңқырлары аракідік ұшырасады.
Дөңгелектенген, сопақ, тікбұрышты ... ... ... жанама
құрылымдармен, дәліздермен төңіректелген. Табылымдар барынша «ысырылған»,
олар қабырғаға таяу, көбінесе қабырға ... ... ... қола
заманының қоныстарымен салыстырғанда қыш аз, кешенде құты ... ... ... ... ақ, ... ... ... онша шығарылмаған)
көзелер, табақтар да ұшырасады. Сирек кездесетін нұсқаларға ... ... ... фрагменттері жатады. Ыдыстар ерекшелігінің
бірі «маржандар» мен батырыңқы ... ғана ... ... ... ... қоныстардан табылған қыш ... ... ... ... ернеу ерекшелігі, ... ... ... ... ... қола ... ең ... сатысы) жақындау. Сонымен ... ... ... ... ... дәнүккіштердің сынықтары кездеседі [45, 110-102].
Тасмола мәдениетінің ескерткіштерінің 4-ші, 5- ші түрлерін ежелгі кең
алған орындар мен ... ... Ерте ... ... де аймақ
тұрғындары алдынғы қола ... ... ... мыс, ... ... өндіру орындарын пайдаланды. Бұл ... ... ... ... (Тесіктас, Саяқ, Сорқұдық, т.б.) Нұра өзенінің
жоғарғы сағасында (Алтынсу, Бесшоқы) т.б. ... ... ... ... ... аң, адам ... аңшылық көріністерін,
садақшылар қақтығысын және жайылып жүрген тағылар мен үй ... түйе ... ... түйелер керуенін бейнелейді.
Петроглифтер Солтүстік Балқаш өңірінде, Абыралы- Дегелең ... ... ... ... ... және ... орындарда
кездеседі.
Ескерткіштердің осы соңғы екі тобын ... ... ... ... ... ... іздестіру, зерттеу жұмыстары бұдан кейінгі
жылдарда тоқтап қалды. Бүгінгі күні ... ерте ... ... ... мен ... зерттеуі мүлдем мардамсыз.
Жалпы алғанда, Тасмола мәдениеті обалар ... ... ... ғана ... ... мәдениетке сипаттама беруші мәліметтер танымал үш бөлікті ... ... б) ат ... в) ғұрыптық заттар, әшекейлер, тұрмыс
бұйымдары.
Тасмола қоғамында қола құю ісінің үздік шеберлері болды. ... ... ... бәрі ... ... ... ... темір бұйымдар (пышақтар, сулықтар, тоғалар) 1- сатының (б.з.б. ҮІІ-
ҮІ ғ.) өзінде-ақ ... ... ... ... ... ғ.) екі ... және біршама ұзындау үш
қанатты шыбықты жебе ... ... ... ... ... ... мәдениетінің жебелерінен бастау алады. Осы кезге сабы қырлы, ... ... ... ... ... ... тән. Ат
әбзелдеріне ауыздықтар, үш саңылаулы қола немесе ... ... ... ... артқы беті ілмекті ... қола ... ... 4-6 ... тас ... ... ұшырасады. Аталмыш мәдениет
қолөнеріне алтыннан жасалған жолбарыстың ... ... ... ... мен ... ... қола айналар, шиыршықталған қабан
тәрізді мүйіз қапсырмалар жатады. Ернеуі сәнді көлемді айнаның сабы ... ... Ерте ... ... ... ... ... деп
аталып кеткен стильде дайындалған көпфигуралы композициялар пайда болды.
Солардың ... ... ... ... ... ... «алдыбел»
ескерткіштеріне ұқсап келеді. Табылған зергерлік бұйымдар ... ... ... ... ... Ү-ІҮ-ғ.) заттық мәдениет кейбір өзгерістерге
ұшырады: үш қанатты ұңғылы қола жебе ... ... ... көлемі
кішірейді, темір бұйымдар жиі қолданылды.
Үшінші қорғантас сатысымен (б.з.б. ІІІ-І ғ.) ... ... Бұл ... ... ... ерте ... ... (жебенің ұштары, ауыздық жапсырмалар, т.б.) әсіресе жерлеу ғұрпында
(қабір ішіндегі жануарлар бастары салынған ... ... ... ... берді.
Ерте темір дәуірінің Тасмола мәдениеті Қазақ ... ... тән. Оның ... ... ... аталған
жергілікті нұсқасы Солтүстік Қазақстанда кең таралған.
Зерттелген ескерткіштер бойынша, мәдениеттің ... шегі ... ... ... ... Бетпақдала мен Солтүстік Балқаш өңірін
қамтыса, шығысы-Шідерті, ... ... ... одан ары ... ... ... созылады. Дәл осы шекте Тасмола мәдениеттінің бізге
белгілі. Яғни зерттелген обалары ... ... осы ... ... ықтимал (Шыңғыстау жоталарына дейінгі далалы өңір)
аумақтар бар [33, ... ... - ... ерте темір дәуірінің тайпалары шашыраңқы
орналасты. Тұрғындардың негізгі ... ... ... ... ... ... ... таралуының, яғни тайпалар
қоныстауының әркелкілігі оңын батыс және шығыс ... ... ... ... ... ... бөлігі Шығыс
Сарыарқада (солтүстігінде Шідертіден бастап, ... ... ... оңтүстікте Балқаш өңіріне дейін) орналасқан.
Табиғат жағдайларына байланысты, Шығыс Сарыарқа ерте ... ... ... ... ... ... болған. Бұл жерде
қола заманының орталыққазақстандық ... ... ... ... ... бұл ... ерте ... дәуірінде де
сақталды. Шығыс Сарыарқада тұрғындардың тығыз ... ... ... ... ыңғайлы табиғи ықтың, яғни аласа таулар жүйесінің, малды суық
маусымдарда ұстауға қолайлылығымен түсіндіріледі. Бір ... ... да, ... да мал ... ... ... ... Шығыс Сарыарқа
тұрғындардың тым алыстап көшпеуге септігін тигізді. Аса маңызды тағы бір
алғы шарт –мұнда ... ... де көп ... ... ... мәдениетің жоғары дамыған, мүліктік
теңсіздік белгілері терең белең ... ... ... құрылым түрінде
сипаттайды. Тасмолалықтарда металлургия мен ... ... ... ... ... мал шаруашылығы болды. Шашыраңқы
шаруашылыққа бірнеше туыстас отбасылардан тұратын кішігірім ... ... ... ... ... ... ... кішігірім қоныс-
қыстауларда жылдың қыс мезгілінде кішігірім ... ... ... ... ... қалыптасуы мен ерекшіліктері беғазы-
дәндібай заманы қоғамының экожүйесінде тұындаған тенденциялардың нәтижелері
ретінде бой көрсетеді.
Беғазы-дәндібай заманында отырықшы малшылар мен ... ... ... ... ... ... өмір ... Шығыс Сарыарқа
тұрғындары мәдени-экономикалық дамудың отырықшы ... ... ... ... ... (қоныс-кенттер, металлургия,
қалыптасқан айырбас жүйесі, т.б.). Сол ... ... ... ... ... ... ... қаланды (кітапта, 2-бөлім, 3-тарау).
Осыдан келіп, өздерін қоршаған экологиялық ... ... ... ... ... ... жаңа ... малшылыққа ойысты. Ерте темір
дәуірінің ... ... бұл ... ... ... ... топтарының орын ауыстыруы мен ығысуына толы болған
сияқты.
Бұл күндері Шығыс Сарыарқаның ерте ... ... ... қол жеткен жетістіктермен қатар, шешілмеген мәселелер де
баршылық. Аталмыш ... кен ... ... ... әлі ... жоқ. Әсіресе қоныстардан алынған материалдар ғылыми зерттеулер
мазмұнына мәнді жаңалықтар енгізуі ... ... ... ... ерте ... ... мәдениетінің сипаттамасы толық та мазмұнды
бола алмайды.
(.( Батыс Қазақстан өңіріндегі сақ ескерткіштері
Батыс Қазақстан Еуразияның географиялық ... ... ... ... ... ... ... аймақтылығымен
көрінетін, солтүстігінде далалық аумағымен, ортасында жартылай құрғақ
шөлімен және ... Сам, ... және Кіші ... ... ... Үстірт тастақ шөлді жазығымен танылатын зерттелетін тарихи-
мәдени ауданның ... ... ... аймағына адамның ерте
заманнан қоныстануына жағдай туғызды. Бұл ... ... ... ... ... ... және Каспий теңізімен, шығысында
Сарыарқа тауларымен, оңтүстігінде Арал ... ... ... ... ... Орал тау жүйесінің жалғасы - Мұғалжармен бөлініп
жатыр. Жоғарыда аталған факторларға орай, зерттеліп отырған аймақ ... ... ... және ... бағыттар бойынша өтіп ... ... мен ... ... ... ... ... ертедегі тарихында көрнекті орын алған көптеген айшықты және
төлтума мәдениеттердің шоғырланған және ... орны ... ... ... ... б.з.б. I мыңжылдық ортасына жатқызылатын
археологиялык қазбалардың ... ... ... ҮІ-Ү ғғ. «кедей» және
«бай» зираттардың елеулі ... бар ... ... ... мен
зираттардың көлеміндегі айырмашылықтарды былай қойғанда, бір жағынан
көшпенді аристократтарға ... ... ... ... ... көптеген рәсімдік элементтер белгілі болды. Көшпенді элитаның
жерлеу дәстүріне мыналар ... ... ... қуатты ағаш құрылыстарын
салу, мұны жүзеге асыру кезінде адам шығыны да ... ... да ... ... көкжиек деңгейінде жерлеген, камералық зираттар болған,
ұжымдық жерлеу де ... ... мен ... ... ... ... адамдар жерленген қорғандарда инвентарьдың көптігі көзге
түседі. Бұлардың ішінде әлеуметтік беделінен хабардар ететіндері де ... ... ... ... ... мойынға тағатын әшекейлер,
асатаяқтар, қазандар). Қатардағы малшыларды жерлеу кешенінің де өзіндік
белгілері ... ... ... барынша қарапайымдылығы,
зираттың «стандартты» өлшемдері, өлгендерді батысқа бағыттап кою және т.б.
Бұған косымша прохоров мәдениетінің ... ... ... ... бірімен-бірі тығыз байланыста б.з.б. ҮІ- ғ.
өзінде көрінеді. Осылайша, барлық жасақтарды ... ... ... ... ... ... бағытталды.
Мұндай рәсімдердің арасындағы ұқсастықтарды іздеу бірінен бірі қашық
жатқан аймақтарға әкелді. Мысалы, ... ... ... жерлеу
кешені Нижний Волга өңіріндегі ... ... ғғ. ... ... өте ... ... ... Бұларда да қорғандардың ағаштан
жасалған конструкциясы басым және жерлегендерді ... ... ... Волга бойының ертедегі көшпенділер мәдениетімен параллельдерді бірге
жерленген инвентарьлардан да көруге болады.
Оралдың сол жағалауы аумағындағы Қырық-Оба, Електегі ... ... ... ... Орқаш молаларының обалары рәсім ... ... ... да Арал ... ... ... ғғ. ... ең алдымен Сырдарияның төменгі жағындағы ... ... ... ... Мұндай ұқсастықтар біріншіден, жерлеу
алаңдары мен зираттарда ағаш бағаналар конструкциясының ... ... ... кең ... ... ... кезінде
ұжымдық сипат орын ... ... ... кезінде оңтүстікке
бағытталғандардың басым болатындығынан ... ... ... ... параллель жүргізу өлгендердің ... ... да ... ... ... ... ... скифтік бағытын
атап өтуге болады, мұның өзі Батыс Қазақстанның элиталық қорғандарындағы
рәсімдер мен тұтынылған ... ... ... скифтердің өзіндік
этномәдени мақтанышына ... ... ... ... және дромостық зираттан басқа аттың жүгеніне жататын қола
тарақты (тек ... ғана ... ... ... ... рет ... айтуға болады; ал Лебедевкада скиф мәдениетінің «индикаторлары»
ретінде қола айнаны, алтын ілгішті, ... бас ... ... бұғының
басы түріндегі белгілерді ... жөн. Бұл ... ... ... ... байланысының үрдіске айналғанын аңғартады
[((, с. ... ... ... ... археологиялық ескерткіштердің
қызықты түрі соңғы кезде Елек пен ... ... ... ... ... ... ... Қызықты жәйт, «прохоров»
мүсіндері Солтүстік Кавказдың Ставрополья, ... ... ... ... ... осындай ескерткіштерге әлдеқайда ұқсас келеді [((,
с. (((-(((].
Батыс Қазақстанның «прохоровшыларына» тән заттардың жиынтығында скифтік
этномәдениеттің белгілерін ... ... қола ... темір
семсерлер, қанжарлар, құмнан жасалған ыдыстардың кейбір түрлері, ... ... ... бар. ... ... ... тек ... ғана
олар кеңінен тараған, ал зерттеліп отырған аймақта бірен-сараны ғана
табылды.
Б. з. б. III ғ. ... ... ... де, ... ... мәдениетінің ертедегі дәстүрлерін дамытуды жалғастырады. Бұған
обалардың астындағы жерлеулердің орталық-дөңгелек ... ... ... ... көлденеңінен орналасуын, қасындағы ет
тағамының құрамын (қойдың жотасы мен ... ... ... болады. Ү
Бердянск моласындағы № 4 және 5 ... ... ... ... типі ... Ү ғ. ... ... Орал
көшпенділері үшін тән болып ... ... да ... эволюция айқын
көрінеді. Мысалы, бұл семсерлер мен қанжарлардың «прохоровтык» ... саз ... ... ... қола ... ... ... бірте-бірте темірлермен алмастырылуынан аңғарылады.
Бірақ, бір мезетте бұрындары Орал өңірінде белгісіз болған рәсім мен
материалдық мәдениеттің ... ... ... ... ... ... ... Қарғалы I, Мешітсай) пайда болды. ... ... ... ... ... Бұл типке аумағы жағынан да,
мәдени сипаты ... да ең ... ... ... ... ... ескерткіштер тобы [((]. Бұдан басқа инвентарь заттарының
ішінде түпкі тегі шығыстық ... ... ... ... ... ... 5 қорғанынан табылған жерлеулерде кездескен дискілердің
шетінде тік жиектері бар қола айналарды, өзіндік белгілері бар ... ... Тік ... бар ... ... ... сақ мәдениетіне
тән болатын. Семсерге байланысты айтатын болсақ оңтүстік-сібірлік ықпалдың
пайда болуымен байланыстыратын О.В.Обельченконың пікірі ... ... с. (((] - дәл ... ... ... мен ... ... мәдениетінің
дамуындағы тисуль кезеңінде мәлім болған. Айта кететін бір ... ... ... ... ... жері стержень сияқты (олардың
көпшілігінің ілінетін жері ... ... - ... ... нәтижесі
болар) семсерлер Оңтүстік Оралда б.з.б. ІҮ ғ. ортасынан бастап кезігеді,
мұның бұдан да ерте прототиптерін, ... жері ... ... оралғанын
Жетісудан кездестіруге болады [((, с. (((]. ... ... жері ... және түйіскен жері тік келетін прохоров семсерлерінің түпкі негізі
жетісу-орта азиялық болуы да ықтимал.
Б.з.б. II–I ғ. аймақта ... ... ... ... дәуірі дамуынын ақырғы кезеңі болып табылады. Бұл кезеңдегі тарихи
оқиғаларды кайта жаңғырту ... ... ... ... ... ... сайын қытайдың тарихи хроникалары молырақ
ескеріледі. Бұдан басқа грек және рим ... ... ... ... ... де қолданылады. Қай қайсысының да мәліметтері
үзік-үзік, сондықтан да бұл ... ... ... ... ... ... қайта бағалау қиын.
Бұл кезеңдегі зерттеліп отырған аймақтағы көшпенділердің ... ... ... алдыңғы кезеңмен салыстырғанда материалдардың аздығын
атап өту қажет. Бұл ... ... ... ... ... ... б.з.б. ІҮ-ІІ ғғ. жатқызылатын жерлеулерден ... ... ... ... ... молалар мұнда да дөңгелек жүйемен,
орталықты қоршап, ертедегідей орналасқан. Ең ерте ... мен ... ... жылдар құрайды. Бұл обалардағы ең ерте жерлеулер б.з.б. ІҮ
ғ. соңына жатқызылады, негізгі бөлігі ... ІҮ-І ғғ. ... ... ... ... көптеген ондаған, тіпті жүздеген
жылдар бойына қызмет еткен отбасылық жерлеулер болып табылады. Және ... ... ... ... ... мен ... жиегіне
шоғырландырылған. Б.з.б. ІҮ ғ. соңында орск-елек көшпенділерінің белгілі
бір бөлігі экологиялық фактордың ықпалымен ... Орал ... ... ... ... да ... шығаруға болмайды.
Осылайша, ертедегі көшпелелерді жерлеу бірнеше дәстүрдің синтезі
екендігіне ... ... ... скиф ... ... ... бұған
қарап, екі салыстырылып отырған ... ... ... ... ... ... болады.
Массагеттік этникалық ерекшеліктер ... ағаш ... ... ... да, зираттарда да болуынан; екіншіден,
«қасиетті оттың» (үйілген топырақпен және ... ... ... ... алаңдары) кенінен тарауынан; үшіншіден, жерлеу негізінде
ұжымдық зираттар практикасының орын алуынан ... [58, с. ... ... ... ... ... кешендері келесі
белгілермен ерекшеленеді: жердегі зират конструкцияларының қарапайымдылығы,
зираттарының өлшемінің шағын әрі «стандартты» ... ... ... және ... ... ... ҮІ-ІҮ ғғ. Төменгі Волга
бойындағы савромат мәдениетінің ескерткіштеріне өте ұқсас, өйткені, ... ... ... ... тән, ... қатар қарапайым зират
орлары, жерленгендердің батысқа бағытталуы да басым ұшырасады. ... ... ... ... ... ... қойылған
инвентарьлардан да көрінеді. Бұл ... ... ... ... және ... ... кұм ыдыс, әйнек
моншақтар, оқшантайдағы заттар, қару-жарақ түрлері т.б.
Осылайша, көрсетілген ... ... ... аймақта көшпенділердің
саяси одағының кемінде үш этникалық компоненттерден тұратындығы жөнінде
түйін ... ... ... ... ... арал ... және ... бойындағы савроматтар.
Демек, Батыс Қазақстанның ертедегі көшпенділерінің ... ... I мың ж. ... өлке ... ... және мәдени
байланыстарының әртүрлі бағыттары бар екендігінен ... ... ... ... ... ... донор-аймақтармен
түйіспейді, олардан әлдеқайда қашық аумақта орналасқан, басқа этномәдени
массивтердің ортасында. Мысалы, Оралдың сол ... ... ... жеткілікті түрде күшті ықпалы Шалқар көліндегі обалардан байқалады,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... Волга бойының савроматтық (блюменфельдтік)
мәдениетімен елеулі ... бар. ... ... ... Ү ғ. ... ... орта ... Уақ және Танаберген
ауылындағы қорғандардан да көрінеді, сондай-ақ Бесоба және ... ... ... ... ... қатар жатқан қорғандардағы жерлеу
рәсімдерінде Сырдария массагеттерінің ... ... ... ... бәрі
Батыс Қазақстанның б.з.б. ҮІ-Ү ғғ. соңындағы этномәдени картадан мозайкалык
суреттерді көруге мүмкіндік береді.
Оңтүстік Оралдағы ерте скиф ... ... өте аз ... және ... болмаса, негізінен жылқышы садақшыларды құрайды. Кейін скиф
дәстүрі зерттеліп ... ... ... ... ... адамдардың жерлеу
рәсімдерінен, сонымен қатар әскери күнделікті заттардан, аттың жүгенінен
және басқаларынан көрінетіні де ... ... ... ... ҮІ-ҮІІ ғғ. соңындағы көшпенділердің оба-
ларында Арал маңындағылармен параллельдер ... ... ... ... ... ... Арал маңы ... кетіп
қалған сияқты. Бұл обалардың элитарлык сипаты массагеттер жергілікті
көшпенділердің әскери-абыздық билеушілерінің ... ... ... ... ... ... барып орта азиялық қашқындар мен ... ... ... туралы айтуға болады.
Осылайша, б.з.б. ҮІ ғ. екінші жартысында Батыс Қазақстандағы ... ... ... ... ... ... ... жаңа
тайпалар одағында қоғамның жоғары қабатын құрауы мүмкін. ... ... ... өте зор ... ... ... ... солтүстіктегі Оралдың бастауына дейін, шығысында
Торғайдың саласынан батысындағы Қамыс-Самар көлдеріне дейін созылды.
Прохоров мәдениетін жеткізушілердің әскери ... ... ... ... ... ... атты ... шығысқа қарай біраз еніп
кетті. Батысқазақстандық қару-жарақ ... ... ... ... Сібірдің оңтүстігінен табылуда [83, 6-27]. ... ... ... ... ... кайта жасалады. Осылайша,
«прохоровшылардың» қатысуымен б.з.б. ІҮ ғ. Орталық және Солтүстік Қазақстан
көшпенділерінің тасмола мәдени-тарихи ... ... өмір ... ... с. (((], ... ... Батыс Сібірдің тоғайлы-далалық аймағында қоғамның
элиталық дәстүрлеріндегі даланың элементтері молынан ... ... ... Бұл ... ... оның ... деңгейінің
жоғарылығын атайды: жауынгер көршілерімен бірге тұрып жатқаннан кейін Батыс
Сібірдің оңтүстігінің малшылары қашан да қару-жарағы әзір ... ... ... ... басында Оңтүстік Орал және Мұғалжар
жоталарының шығысындағы жайылымдық жер болса керек, ... ... ... ... ... металлургиялық орталықтары болар. Өйткені,
бұл басып алудың айқын болғаны соншалық «гороховтық» ... ... ... ... ... Сол ... ... алғанда «челябинск тобының» аралас жерлеуі тіркелді [59, ... ... ... ... ... Ү ғ. соңында Жетісудан
Солтүстік Каспий маңы арқылы Қаратеңіз маңына ... ... ... еді [((, с. (((]. ... Жетісу да, Батыс Қазақстан да Солтүстік-
Батыс Қытай [Синьцзяндағы Алагоу обасы] пайда болған, ... ... ... ... Оралда (Филиппов обасы және басқалары) [((, с. ((] ... ... жаңа ... ... ... ... ғана
болған сияқты. Бұл «толқын» б.з.б. Ү-ІҮ ғғ. соңындағы прохоров ... әрі ... ... ... тигізген тәрізді.
( Қазақстандағы сақ дәуірі ескерткіштерінің хронологиялық аспектілері
(.( Қазақстандағы сақ дәуірі ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... оның түрлі әдісі арқылы
кеңістіктегі мәдениет шекарасын белгілеген кезде археологиялық ... ... ... осы ... ... ... ... тарихқа аса ден ... ... ... ... ... өзара байланыстағы жиынтығын
«археологиялық мәдениет» деп таныды.
Кез келген тіршілік етуші халықтың мәдениеті мен ... ... білу ... ... ... тыныс-тіршілігін ұғыну шарт.
Сонымен, көшпелі өмір сүрген сақтардың негізгі кәсібі малшаруашылығы
болғандықтан оларға үнемі кең ... ... ... ... ... Осындай
жерлер үшін сақ тайпаларының арасында жиі қақтығыстар болған. Тайпалардың
бір-бірінің малдарын айдап кетуі дәстүрге айналған десек те ... ... ... ... даласында кейінгі ғасырларда да ... - бір ... ... ... малын айдап кету сақ ... ... - ... ... ... ... әр кезеңінде мал
шаруашылығы үлкен рөл атқарды. Тіршілікке қажетті заттардың барлығын малдан
өндіріп ... ... ... мал ... оның ішінде жылқы
басымен есептелген. Сақтардың дүниетанымын, бейнелеу өнері мен ... де ... ... ... "Жылқы көшпелілерде
киелі жануар болып саналған. Сондықтан сақтар жылқының суретін ... ... ... және солтүстік өңірлерден табылған алтын
жалатқан күміс құмырада жайылып жүрген жылқылар, сол ... асау ... ... салып, арқан тартқан сақ бейнесі ойылып түсірілген. ... ... атты ... ... жаттықтырушы сақтардың да суреті
берілген" - ... ... ... ... адам мен ... ... ... өміріне қатысты деп қарауға ... ... ... ... ... тек сақтардың патшалары, көсемдері
табынған. ... ... ... сақтардың патшалары жерленген 20 қорған
табылды. Қытай деректерінде адам ... ... ... ... өтейді.
Үйлену кезінде қазақтар мен қырғыздардың салты бойынша қалың малды ... ... ... түйе ... ең ... ... ... салт-дәстүрі мен шаруашылығы еуропалық және азиялық
сақтарға ... ... [(, с. ... ... ... ... шөп дайындалмағандықтан олар
жайылымдарын жиі ауыстырып отырған. Көшпелілер табиғатпен етене бауыр басып
кеткен халық. ... ... ... көзқарас әрбір тайпаның малды белгілі
бір ... ... ... Мал жайылымы қыстау, жайлау, көктеу, күзеу
деп бөлініп, көшпелілердің жылдың төрт мезгілінде де қоныс тепкен ... ... Әр ... әр ... мал ... ... солардың меншігіне
айналды. Сонымен ... ... үшін ең ... ... ... пір ... Ал, алтайлықтар болса тек айғырды мініп, олар ешқашанда
бие мен тайларды ерттемеген.
Көшпелілердің өмірінде тағы бір маңызды ... - қой. ... ... еті қысы жазы ... ... Сондықтан көшпелілердің дүниетанымында
қой тотемдік таңбаға айналып, магиялық әсері болған. Қойға ... ... ... - бақ, берекені тұспалдайды. Егер ауқатты
сақтардың байлығы ірі қара малмен есептелсе, ал ... ... қой, ... Сол ... адамдарының киім-кешегі, үй жабдықтары, тіпті ет пен
сүті осы қойдың арқасында қамтамасыз етілді.
Сақтар ешкіні үй жануары ретінде қашан ... ... ... ... жоқ, ... сақ ... бейнелеу өнерінде жабайы тауешкілер
түрлі нұсқада көп кездеседі. Археологиялық жұмыстар кезінде ешкінің терісі
V ... ... ... ... ... ... құсына тауешкінің
мүйізін, қораздың айдарын қондырып қиялдан туған құстардың мүсіндерін түрлі
мәнерде жасаған. Таулы Алтайлықтар үй құстарынан қораздарды асыраған ... сақ ... ... ... көруге болады: Сақтарда ... ... ... ... ... ... жөне стилизацияланған
бейнесін былғарыдан ойып, сондай-ақ қос қораздың нақты бейнесімен құмыраның
сыртын әшекейлеген. Алтайлықтардың тұрмыс - ... ... ... атқарғандығы туралы біздерде нақты деректер жоқ, ал парсыларда бұл ... ... ... дүниетанымында адам "мәңгі өмір сүреді" деген ұғым
қалыптасқан. Мұндай көзқарас Египеттіктерде ғасырлар бойы сақталды. Адамның
өмірін Египеттегі ... мен ... ... май ... кептіру
(мумифицирования) сақтау ғұрпы дәлелдейді. Олардың жерлеу ... ... ... ... қарап, оларға о дүниелік адамның денесінің
сақталуы өте маңызды болған. Египеттіктер сияқты сақтар да ... ... ... деп ... ... ... ... ішінде өмірдегідей арнайы бөлмелер салған. Сақтардың (скиф)
көсемдері "мәңгілік өмір" сүрмегенімен, ... ... ... ... ... сол кезеңнің тұрмыс-тіршілігімен таныстыруда этнографиялық
тұрғыдан үлкен көмек беріп отыр. Олардың дүниетанымында "мәңгілік ... ... ... ... ... туралы ақпарат берумен ұштасып жатыр
Сақтардың жерлеу рәсімінде б.з.б. ҮІІІ-І ғ.ғ. патшаларын о дүниеге ... ... өте ... жолдармен іске асқан. Олар мифтік көзқараспен
тылсым күштерді материалдық өміріндегі ... ... ... діни ... ... рәсімдер арқылы жүзеге асырылды. Сақ
тайпаларында ата-баба рухына табыну, оны пір тұту ... ... ... бұл ... ... ... барады. Патриархалды қоғамда өмір
сүрген сақтарға өлген адамға үлкен құрметпен қарап, ... ... ... күрделі рәсімдер өткізген. Бұл идеологиялық көзқарас өлген ... оның ... ... ... ... ... ... жерлеу рәсімінде анық байқалады [(, с. (((]. ... ... ... ... мен ... ... ... Жерлеу
рәсімінде сақтар обаларға ... ... ... ... биік ... ... ... қолданған заттарды
қабірге көптеп салған (сурет (). Жетісу, Орталық жөне Батыс ... ... ... мен ... ... 160, ... 20 метр,
сақ қорғандарын тапты. Жетісу мен ... ... ... 37 жауынгер
жерленген ру көсемдерінің обаларынан ... ... ... ... ... ... ... заттар б.з.б. Ү ғ. салынған жөне б.з.б.
ІҮ-Ш ғғ. асыл бұйымдар ... ... ... жерленген бай
қорғандарда көп кездеседі. ... ... ... төселіп, беті ағашпен
жабылған. Сақтардың ... ... ... өткізілуі сақ мемлекетінің
өркендеу кезеңіне сөйкес ... Саң ... ... сол ... хан - көсемдері мен олардың жақын туыстары жерленген.
Қорғандарда кездесетін асыл ... ... ... ... мәйітпен
бірге жерленген байлыққа қарап, сақтардың ирархиялық ... ... ... кезеңі деп қарастыруға болады. Бүгінгі күні қазба
жұмыстары жүргізілген бай ... әр ... ... сияқты көсемдерін мәңгілік сақтау үшін мәйітті бальзамдап,
оның денесінің ұзақ ... ... ... ... ... ... ... бальзамдау тәсілі әр түрлі жасалған. Олардың
мұндай ғұрыпы өлген адамның рухымен ... ... ... ... қорғанның Оңтүстігіне арқасына шалқасынан жатқызып, ал оның қолын
айқастырып басын ... ... ... ... ... мәйітпен
бірге алдын-ала өлтірілген жылқыларды 2-4 қатар қылып қояды. Олардың саны
әр-түрлі 7, 9,10, 14, 16 т.б. ... ... ... сақтар кейінгі
ұрпаққа өздерінің дәстүрі мен түрмыс-тіршілігі, дүниетанымы туралы ақпарат
қалдыруға ... ... ... ... іші оның тірі ... ... ... бұл көрініс жазба деректеріндей
сақтардың тұрмысынан көп мағлұмат береді.
Сақтар өмір ... ... ... қорғандардың жерлеу рәсімі
барлық сақ тайпаларына ... ... ... ... ... те
кездеседі. Оны Таулы Алтай өңіріндегі көсемдердің жерлеу рәсімдерінен
байқаймыз (сурет (). ... ... ... ... ... жылқылардың
көмілуі. Келесі ерекшелік қорғанның ішіндегі төрт ... ... ... ... киіз төселуі. Мәйіт салынған саркофагты ... "аң ... ... ... ... ойып ... ... киіз бұйымдар іліп, безендіру тек алтайлықтарға ғана
тән ... Олар ... ... ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстары кезінде қорғаннан көп ... ... ... әшекей заттар былғары, қайыңның ... ... ... ... ... ... мәйітпен бірге
қабірге көркемделген ат - әбзелдерді атқа ... ... ... жерленген аттардың саны біркелкі емес. Бұл аттардың сандары
7,13, тіпті Орал ... 400 ... ... ... қазба
деректерінен белгілі. Мәйітпен бірге жерленетін жылқылардың саны ... ... ... ... ... Өйткені жерленген аттардың ендері
әр түрлі болып шыққан.
Ғалым ... I ... ... табылған аттардың еніне қарап,
олардың әр түрлі екенін ... ... ... ... ... ... ... құрылымның, тайпалық одақтың
болғанын ... ... ... ... ... ... сыйы ретінде қарастыру керек. Жерленген ... ... ... ... ... ... жылқының ендері арқылы анықтауға
болады. Қорғанда жерленген аттардың әр түрлі ... әр ... ... ... [((, с. (((].
Б.з.б ІІІ ғасырға таман Шығыс ... ... ... мен ... өз ... өзгертті. Тарбағатай мен
Ертістің жоғарғы бойы ... ... ... ... ... жерлеу құрылыстары таралады. Тас жәшіктер қырынан көміліп, үстін
тақта тастармен жапқан төрт және одан да ... ... ... тақта
тастардан құрастырылған. Өліктерді шалқасынан, созылған күйінде, басын
батысқа не шығысқа қаратып жерлеген. Тек ... ... ғана оң ... ... ... кездесті [((, с. ((-((].
Құлажорға үлгісіндегі ескерткіштердің заттары кешенінің арасында ... қыш ... ... Қыш ыдыстар аласа жұмыр мойынды жатаған ... ... ... ... ... сабы бар ... түпті, бүйірлі және
аласа текшелер түрінде болып ... ... ... қола ... тік және ... ... бар қыш қазандарының едәуір сирек
түрлері де кездесті. Тікбұрышты астаушы, тік және кесе ... ... ... ... ... ағаш ... Жетісу мен Солтүстік
Қырғызстан ыдыстарына жақын. Ағаш ыдыстарының сыртын көбінесе қызыл бояумен
бояған. Қыш ... де ... ... ... ... (Құлажорға, Баты,
Катон, Зевакино). Негізінен құмыралар мен көзелердің түрлері ... мал ... ... үшін дәстүрлі болып табылады, ... шығу тегі ... ... ... ... ... ал
басқа біреулері, мысалы, текшелер Қазақстанның оңтүстік-шығысынан алынғаны
айқын аңғарылады.
Құлажорға ... ... ... ... тұрғындарына туыстас
жергілікті этникалық топ болған. ... ... ... қыш және ағаш ... ... ... ... молалар топографиясының ұқсастығынан, үйінділердің құрылымы мен
бейнесінен, жерленгендегі еңдікке бағдарлауынан, молаға қой ... ... ... ... қою салтынан байқалады.
Ақырында, жерленгендердің ... ... ... ... ... Қазақстан далалары мен Жетісу ... ... да ... Оның ... ... монголоидтік қоспасы
бар европеиодтік тұрпатта болды, орта азиялық өзен ... ... ... ... ... басым келеді. Қола бұйымдарының құрамынан да
ғажайып ұқсастық анықталып отыр.
Қазақстан аумағының шығысы мен оңтүстік-шығысының этникалық және ... ... ... ... ... да себепші болды. Б.з.б ІІІ ғасырларда
Жетісуда мемлекеттіліктің қалыптасу және ... ... ... ... ықпалдың таралу үрдісі жүріп жатты [64, с. 111-
115].
Ерте ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ең
басты су артериясы - Ертіс ... ... ... Оның сол ... ... қорымдар Қалба жотасының солтүстік және оңтүстік
баурайына шоғырланған, ал онан әрі ... ... ... ... ... ... дейін созылады. Өлкенің онтүстігінде олар
Зайсан ойлымында тараған. Шығыстағы таулы аудандарда обалар Нарым, ... ... және ... ... ... тарай
орналасады да, Таулы Алтай аудандарының ... ... ... ... обалары деп аталатын ең үлкен обалар Зайсан ойдымының Шілікті
аңғарында (суреттер (, () және Оңтүстік Алтай тауларында Бұқтырма ... ... ... ... ... мол ... ... көбінің тас үйінділері бар (Берел, Катон, Күрті, ... ... ... ... ... ... тас араласқан топырақтан
үйілген, ал жерлеу ... ... ... кейде алыстан әкелінген
тас ... ... ... Шілікті, Усть-Бұқтырма). Ортаңғы
Ертістің Құлынды даласына іргелес жазық аудандарында обалар ... ... ... ... ... ... Қазақстанның ежелгі халқы б.з.б.ҮІІ-ІҮ ғасырларда ... ... ... ... ... біріктірген сақ тайпалары одағына
кірді. Орталық Қазақстанның және Жетісудың туыстас тайпаларымен материалдық
мәдениеті жағынан көптеген ... ... олар ... ... ... емес еді. ... аудандардағы таулы жерлерді мекендеушілер
көршілес Алтай ... ... ... ... [65, ... ... далалық аудандарының ... ... ... ... болды, бұл археологиялық деректерден басқа
палеантропологиялық материалдар мен де дәлелденеді. ... ... ... ... ... ... ертіс өңірі тұрғындарының
мәдениеті Батыс Сібірдің орманды дала мәденитіне, атап ... ... деп ... ... угор тайпаларының мәдениетіне бейім болды.
Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырдың 40-жылдар аяғында грек тарихшысы
Геродоттың «Тарих» деп аталатын еңбегінде және ... қол ... ... ... I мың ... орта ... Орта Азия мен Қазақстан
жерінде сақ деп аталатын бірнеше тайпалардың қуатты ... ... ... Ол ... ... ... лер, исседондар,
кейініректе алаңдар, сарматтардан ... ... ... I ... (Персополға жақын) тас жазуларында Сақ ... ... ... ... ... ... Сақ-
тиграхаудаларға (төбесі шошақ бас киімдері бар сақтар), Сақ-парадараяндарға
(теңіздің арғы бетіндегі сақтар) ... ... ... ... сақтар
Ферғана жерінде мекендесе, екіншілері Сырдарияның орта аймағы және Жетісу
жерін жайлап, скифтер немесе Арал ... және ... арғы ... көк тәңіріне табынған. Археологиялық қазбаларға қарағанда, сақ
тайпалары темірден зат жасай білседе, мыс пен ... ... ... Оларда жабайы аңдардың суреттері салынған қоладан ... ... ... ... ... ... ... аңдарды өрнектеумен әйгілі
болған даналық өнері жалпы адамзаттық мәдениетті дамытуға ... ... ... таулы-далалық тайпалардың аңды салт атпен қоршалып
аулайтыны бейнеленген.
Б.з.б. I мың жылдықтың орта шенінде, яғни сақ ... ... ... болды. Бұлар руданы өндіру және ... ... ... құю және ... ... еді. ... ... үзеңгі,
ауыздық жасауды үйреніп, ... ... ... жебенің
ұштарын, қысқа семсерлер-ақинақ, қанжар, ұзын ... ... ... ... Металл өңдеумен бірге қолөнердің тұрмыстық ыдыс-аяқ жасау,
тас қашау, суйек ою, тері илеу, жіп иіру және ... ... ... ... пышақ, металдан ыдыс, балта, темір ілгектер, шоттар,
қашаулар т.б. заттар ... ... ... ... және ... ... халықтарымен тығыз
байланыс жасап тұрды. Бұл ... ... ескі ... ... ... ... туралы көптеген мағлұматтар береді. ... ... ... ... ... ... үш ... бөлінгенін
көрсетуге болады. Бірінші-әскери топтар, екіншілері-ауқатты бай топтар,
діни ... ... ... ... ... ... кедейлер,
оларға соқа және екі өгіз тән болған.
Қазақстанның әр өлкесінің, соның ішінде ... сақ ... ... ... және картаға түсіру жұмыстарын кешенді
түрде, жаңа ... ... ... ... ... өмір ... ... қоршаған ортадан жекеленіп бөлініп шығуына байланысты «Жаңа
дүниетаным» қалыптасты. Ірі обалар тек ғана ... ... орны ... ... әр уақыт желісінде ғұрыптық рәсімдер орындалған күрделі
жерлеу-ғұрыптық кешен екендігі ... үш ... ғана ... ... ... ... Сонымен бірге Бернштамнын Қарғалы
шаманның жерлеуін ашуы бұл кезеңде діни әдет-ғұрыптарды ... ... ... ... ... да осы көзқарастар
тұрғысынан тізбекте орналасқан обаларды жан-жақты, толық ... ... ... ... ... ... [39, с. 47-49].
Б.з.б. мыңжылдықта жетісу мен оңтүстік ... ... ... - ... ... сақ ... қауымының өзіндік
жарқын мәдениетінің ірі ошағы саналды. Сақ өркениеті - Орталық және ... ... мен ... ... бірегей синтезі.
Оба қорымдарымен петроглифтер топографиясы және олардың көп болуы ерте
кезде Қазақстан ... ... мен ... ... ... ... Сырдария, Іле, Талас, Лепсі, Есік,
Шелек, Шарын, Кеген өзендерімен басқаларының аңғарларында көптеген тас және
топырақ ... ... ... ... ... ... бар ... жер болып табылады. Мәселен Жуантөбе қорымы Іле өзенінің сол жақ
жағалауы-300 обадан, ... ... ... ... 500 ... ... төбе алқабында 700 обадан тұратын қорымдар бар. ... ... ... Қазақстанның басқа да ірі оба қорымдарында адамдар
әртүрлі уақыттарда жерленіп, олар жүздеген ... ... ... [37,
с. 110-131].
Биіктігі 20 метрге дейін жететін патша ... ... ... ... Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға Орта Азияда және
Қазақстанның басқа аудандарында тең ... жоқ. ... ... ... ... ... мен усундер» нақ жетісуда мекендеген
деген қорытындыға келген.
Б.з.б Ү ... ... ... ... сақ ... ... ірі ... құрылыстары тамаша сақталған ... олар Орта ... ... ... жер ... ағаштан
салынған ең ежелгі сәулет өнерінің бірегей ... ... ... ... ... ... ... «Есік»
обасындағы ақсүйек сақтың қабірі жерлеу ғұрпының байлығымен ... Оның ... бас ... мен аяқ киімі алтыннан жасалған 4000-ға
жуық қаптырма мен қалақша арқылы әшекейленген, ... ... ... «аң» ... ... Есік қабірінен табылған ... ... ... оның ... 26 ... ... жазу,
тегінде, әліпбилік жазба болуы ықтимал [66, с. 140-141].
Қазақстан территориясын ежелгі мекендеушілерден қалған ескерткіштер,
мұнда ... және ... ... ... болмағанын, бұл ұлан-
ғайыр территорияның бірқатар региондарында, әсіресе оңтүстігі мен оңтүстік-
шығысында алғашқы қауымдық құрылыстың және жазба ... ... ... ... ... мен ... бар ... таптық
қатынастардың қалыптаса бастағанын көрсетеді.
Түтікше шүмегі бар ыдыс та орта ... түр ... ... ... ... ... мен Ұйғарақтағы б.з.б. ғасырдағы қабірлерден
табылды, Қазақстан аумағындағы басқа сақ кешендерінде олар ... ... ... ... мен ... бір не екі ... бар
жапсырма сапты аяқтар, ернеуі ішіне қарай аздап емеурілген, бүйрі шығыңқы
тостағандар кездесті- ... бұл ... Еділ бойы мен ... ... ... дүниесінде, сондай- ақ ... ... ... орындарында жақсы белгілі.
Арал өңірінің жерлеу кешендерінен қару-жарақтар, көбінесе жебе ұштары
мен ат әбзелдері табылды. Олар Евразияның ... сақ ... ... Қазақстанға, Сібірге, Алтайға тән. Мұнда да жебе ұштарының
басты-басты екі түрі-қысқа сапты және ұңғылы түрі қатар ... ... жебе ... ... ... IV ... екінші жартысында қанды басы
үш қанатты немесе үш қырлы ұңғылы жебе ұшын қолдану ... ... ... басталды, мұның өзі бұлардың солтүстік-батыс ... ... ... савроматтарымен байланыстары мен жер ... ... ... еді [67, с. ... ... сақ ... өріс алған басқа жерлерде аз
тараған ромб ... ... және қос ... ... ... ... ... Жебелердің қысқа мойындағы ұштарының қаңды басын төрт қырлы етіп
жасаған түрі де ... ... ... ... жоқ. Оның есесіне
қорамсақты белінің сол ... ... ... ... ... ... ... скиф- сақ әдісі басым болған.
Арал өңірі сақтарының жерлеу орындарынаң ең көп табылатын ... ... ... ... ... ... ... ауыздықтар, айшықтар, әр түрлі ... ... ... ... ат ер ... ... Алтайда, Жетісуда сақ
заманында кең тараған ат әбзелдерінің бір нұсқасы. Кейбір ... ... мен ... жасау әдістерінде, айылбастарында және жүген
жиынтығының бірқатар заттарында ғана емес, сонымен қатар сол жиынтықтарға
кіретін заттардың өз ... да ... ... ... ... ... ... пен айшықты бірге құйып шығарған ерекше үлгіде болды,
Қазақстан аумағының басқа аудандарындағы ... ... үлгі ... үш ... ... не қола ... ... түбіндегі шығыршықты
ауыздықтары бар жүгендер де ерекше үйлесімімен көзге түседі. ... ... ... және ... ... ... бар, бітімі
өзгеше ауыздықтардың Арал өңірінен көптеп табылуы бұл ... ... ... ... жүген жасайтын орталықтардың бірі болғанын
көрсетеді.
Сырдарияның төменгі бойындағы ескерткіштерді ... ... ... заттар да, мысалы, тастан ... ... ... қыш ыдыстар және темір семсерлер де жақындастырады. Айта кетсек,
Ұйғарақта жергілікті жерге бейімдей салынған жыртқыш ... басы ... ... деп аталатын құрбандық ыдыстарының ерекше түрі де ... ... пен ... ... мүліктерінің ішінде бейнелеу
өнерінің көз тартар үлгілері де кездеседі. Бұлар ... ... ... шеттіктердегі хайуандардың бейнелері. Хайуанаттар
бейнелерінің арасындағы бұғы, ... ... ... ... ... ... қабылан, жыртқыш құс, түйе бар. Бұл заттардың жасалу әдістері мен стилі
Арал өңірі сақтарының мәдениетің скифтік-сібірлік өнер ... ... с. ... ... ... ... ... солтүстік-батысқа қарай
Шідерті өзенінің оң жақ жағалауларындағы, әр түрлі уақыттардағы жерлеу
құрылыстарының Тасмола I ... № 19 ... ... ... ... Жерден қазылған қабір шұңқырындағы қамыс төсеніш үстіне әйелмен
бірге қола айна, темір пышақ және қайрақ тас ... ... ... басы мен
жауырыны, екі қойдың бас сүйегі үйіліп қойылған. Аттың басында жүгені бар,
ал қайыс жүген әр түрлі қола ... ... бір ... ... V, 2) ... адамның аяқ жағына жеті
жылқының басы мен терісі қойылған. Осы жерден аттың ... ... ... ... қоладан жасалған әшекейлердің мол ... ... ... Бүл жай ғана ... шалу немесе арнау ырымы
емес, жеті ат жегілген қос доңғалақты «аспан» арбасын жабдықтау салты.
Б.з.б. VII–VI ғасырларға тән ... ... ... ... ... ... жасалған былғары қорамсақта екі түрлі екі қанатты,
ұңғылы және үш қалақты келте қола ... бар ... ... 46 жебе ... ... кейінгі кезде кең тараған, шұңқырдың бір бүйірін
үңгіп қою деп ... ... ... ең ... де осы ... ... IV қойнауындағы жауынгер жерленген ... ... тән жер ... ішінен тақта тастармен шегенделген. Бұл арадан
бір бума жебе, мүсінді сабы бар ... ... ауыр ... ... ... ... ілінген, металдан жасалған құрастырмалы шомбал ... ... ... кезеңінің обаларынан табылған заттар
жиынтығы тұрақты болып келеді ұңғылы, қос ... және үш ... ... ... ... ұшы ... немесе саңырауқұлақ тәріздес қол жылжымас
үшін жасалған қаптамасы бар ... ... ... түрі тек ... ғана тән. ... ... ... тәрізді қола ауыздығы және қоладан
немесе мүйізден жасалған үш тесікті ... бар, ... ... ... ... уақыттарға тән [((, с. (((-(((].
Қолданбалы өңерге басын бері бұрып тұрған ... ... ... қос доңғалақты арбаны безендіріп тұрған тау текелердің
қола мүсіндері, қола айнаға бедерлеп ... ... мен ... ... бұратылып жатқан қабандар түріндегі сүйектен және мүйізден
жасалған тоғалар тән ... ... Б. з. б. VI ... ... ... шытырман» стиліндегі көп мүсінді композициялар ... ... Оған ... мүйізінен жасалған мүсінді тоға мысал бола алады.
Таңғажайып бүркіттің ... ... басы ... ... ... ... ... бедерлеп салынған. Біз көлемі 15 шаршы см ... бара ... ... ... үш текенің, қасқырдың және бұғының
бастарын көреміз. Ертедегі суретші бұл мүсін-дерді бір ... ... ... жаңа ... ... ... етіп, әр түрлі бұрыш жасай
үйлестірген. Тасмола V қорымындағы № 3 ... ... ... тоғадағы бұл
сюжет Евразияда өте-мөте сирек кездеседі және ... ... ... ... ... ескерткіштерінен табылған заттар ғана ұқсас келуі
мүмкін.
Орталық Қазақстанда және көршілес аудандарда түйірлеу мен ... де ... ... ... жаңа ... ... ... болды
(Жыланды, Шілікті, Арасан I). Кейінірек Тынық мұхиттан Шығыс Европаға
дейінгі орасан зор ... ... ... ... деп аталатын
стильдің техникасы шыға бастады.
Археологиялық материал Орталық Қазақстан ... ... ... ... жаңа металл – темірмен таныс
болғандықтарын көрсетеді. Темірден сабы сақиналы және түзу ... ... ... және ... ... ... шаруашылық және тұрмыстық қажетке арналған заттарды жасауда
неғұрлым елеулі өзгерістер болды. Садақтың күрделірек және алысқа ататын
конструкциясына байланысты ... ... ... орнына қоладан
жасалған, үңғылы, қанды басы үш ... ... жебе ... шықты. Жаңа
металл – темірден бәйегі мүйізше ... ... ... ... ... ... Б. з. б. III–II ғасырларда қарудың ең
көп тараған түрі жебенің ұшын жасауда да темір ... ... ... ... биік ... бар, қоладан жасалған шомбал айна
енді болмайды. Олардың орнына сабы бар және ... ... ... ... ... шықты. Айналардың саптары мен басқа да іс ... ... ... деп ... ... жасалынған жануарлар
бейнелерімен безендірілген [(6, с. 6-8].
Көп мүсінді композиция дамыды, негізгі сюжеттік желінің бірі – ... ... шеп ... ... жеуі бола ... Жануарлар
дүниесінің реалистік бейнелерін стильдік және ... ... ... ... ... Қорғантас қойнауынан табылған тік бұрышты қола
тоғадағы барақ иттің бұғыға бас салып жатқан ... ... ... ... өрнекке айналған.
Солай болғанмен де, жерлеу комплекстерінде Тасмола мәдениетінің бірінші
кезеңіндегідей бұйымдар сақталып ... ... ... қыш ... тастан
жасалған құрбандық құралдары және қайрақ тастар ерекше көрінеді.
Ежелгі мал өсірушілердің тұрмысында ағаш және ... ... кең ... ... ықтимал. Мұнда қыш ыдыстар тас тізбекті обаларда ғана
кездеседі. Мұндай ... ... ... ... ... сол ... керамикасынан мүлде өзгеше және сонымен бірге
Тасмола мәдениетінің барлық ... үшін ... ... ... ... түбі жайпақ үлкен ыдыстар ғүрыптық ыдыстар болған және
жереу әдет-ғұрпы үшін арнайы ... деп ... ... ... ... мен ... Тасмола мәдениетінің
бірінші және екінші кезеңдеріне тән. Олар тек әйелдердің қабірлерінен ... ... ... ... бас жағынан табады. Құрбандық
ыдыстары сопақша ... ... ... ... ... ... шағын табақ
түрінде қырналып жасалады, тегіс келген түбінде ешқандай тұғырлары, не
аяқтары болмайды. ... іліп ... ... бар ... тас ... тік ... және ірі келеді.
Обалардың дәстүрлі ... ... ... ... ... тән емес ... ... болды. Бұл Нұрманбет ... II ... үш ... ... ... ... ... қаратып салу, түбі жайпақ, бітімі домалаңқы керамикалық
ыдыстар жиынтығы, алебастрдан жасалған, темекі салып тартатын ыдыс ... ... ... б. з. б. IV–II ғасырларда Оңтүстік Приуралье мен Батыс
Қазақстанды мекендеген сармат тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... топшылайтынындай,
тек қана Орта Азияға ғана емес, Солтүстік Қазақстан ... ... ... Ол ... ... ... оңтүстік-шығыс аудандарына
Жетісудағы усун тайпаларының ықпалы ... ... ... ... бағытта қазып, еліктердің бас жағына қыш ыдыстар, қой еті мен темір
пышақтар ... ... ... ... ... өңірінің кейбір
ескерткіштерінде (Қайрақтас, ... ... ... ... ... мекендеушілерге тән қыштан жасалған кеселер және
алмұрт ... ... ... з. б. III–I ... бірқатар ескерткіштерінің тасмолалық шығу
тегін көрсететін ... топ ... және ... ... ... ... ... ортақ сипат жерленгендерді меридиандық бағытта салу,
қабірдің бір бөлегін қүрбандыққа шалынатын малдардың ... ... ... жерлеу ғұрыптарындағы соншалықты ала-құлалық пен қарама-
қайшы көрініс – б. з. б. I мың ... ... ... Орталық
Азияның батысы мен шығысындағы мал ... ... ... ... болған күрделі де, әлі де болса бәрі бірдей анық
емес саяси жағдайдың бейнесі. Бұл көшіп-қонымдардың басы ... ... ... ... б. з. б. 174 жылы ... ... Орта Азия ... кетуінен басталады [((, с. ((-((].
Қазақстанның қазіргі археология ғылымында Сарыарқаның ерте темір
дәуіріндегі Тасмола мәдениетінің ... ... ... ... ... бірінші тобына (түрі) кәдімгі обалардағы ... ... Бұл ... Тасмола мәдениетінің ... ... ... ... ... ... шолады. Тасмола
тайпаларының жерлеу ғұрпына қатысты мәселелер осы ... ... оның ... ... осы деректемелерге жүгіне
отырылып іске асырылады.
Тасмола мәдениетінің қазіргі мерзімдік және кезендік ... ... ... ала ... ескерткіштерінің материалдары бойынша тұжырымдасақ, Орталық
Қазақстанның Тасмола мәдениеті үш ... ... ... Бірінші
(б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғғ.) және екінші (б.з.б. Ү-ІҮ ғғ.) мерзімдемелік ... ... ... өте жақын, сондықтан да олар бір тасмола
кезеңіне біріктіріледі.
Шығыс ... ... ... ... ... ... ... топырақ үйіндісі түрінде кездеседі.
Бірінші сатыға жататын обалардың үйінділері ... тас ... ... ... ... ... үйінділер сирек кездеседі. Үлкен обалар
қатарына Нүркен обалары, Талды, Шопа, Қараменде т.б. ... ... Оба ... бір қабір болады. Көбіне ол қарапайым шұңқыр түрінде
болып келеді, кейде осы шұңқыр ішінде тас ... ... ... лақыт
шығарылады. Осыған қарап, жерлеу түрі 3- ке ажыратылады: қарапайым шұңқыр
қабірде жерлеу, шұңқыр ішіндегі тас ... ... және ... ... қатар, үлкен обаларға сирек жерлеу түрлері де тән. Мысалы Нұкен-2
қорымының 1- ші обасында ... ... ... жер ... ... терең
шұңқырдың түбінде емес) тас жәшік ашылды, ал мұндағы 2-ші обада киіз ... ... тас ... ... ... ... солтүстік-батысқа
бағытталып, жазылған қалыпта шалқасынан қойылады.
Құрылымдық жағынан алғанда барынша көрнекті күрделі жерлеу құрылыстары
бірінші мерзімдік ... ... ... кейбір ерекшеліктері Қарқаралы ауданының Нүркен-2
қорымының тоналған 1, 2 - обалары (биіктігі 4-5 м, ... 40 м ... ... ... Бұл обалардың құрылымдық- архитектуралық
шешілімі күрделі, аздаған табылымдар арсынан қыш ... ... ... ... салт атты ... қола ... ... – түсті суреттерге қараңыз) кездесті. Болжам бойынша обалар
б.з.д. ҮІІ-ҮІ ғғ шеңберіне жатады. Екі ... де ... ... кірпішті қалап қолдану әдісі анықталды, үйінді астынан көлемді жерлеу
құрылыстары (жоғарыда айтылған шаршы ... пен ... ... ... ... ... бағытталған ұзын дәліздер табылды.
Екінші сатыда обалы жерлеу орындарының ... ... ... ... ... су көздерінен аулағырақ
орналасып, кеңістікке сіңіп ... ... да ... ... олар ... «таптырмайтын» сипат алды.
30 жерлеу орны б.з.д. ІІІ-І ғғ қамтитын Қорғантас сатысына ... ... ... ... бұл ... ... әлі ... уақыттағы тұрғындардың мәдениеті қырларын жан-жақты анықтау ... ... ... ... ... ... ... мәдениеті өзінің соңғы сатысына аяқ басады. Ескі дәстүрлердің
сақталуына қоса, бірқатар жаңа мәдени ерекшеліктер көрініс ... ... ... ... орсыз, қоршаусыз болып келеді. Жерлеу
қуысының үстін жай тастармен жапқан. Кейде ... ... ... ... ... қарапайым шұңқыр қабірде, тас жәшіктерде жерледі.
Мәйіт ұзынынан шалқасынан жатқызылып, басы солтүстік-шығысқа ... ... үй ... (қой, жылқы) бір жауырыны көлдененінен
қойылған. Қабір ... бас ... ... тас ... ... немесе
көлденен орнатылған үлкен тас тақта арқылы бөлінген айырықша ... ... ... олардың табаны қабір еденінен биігірек, яғни
саты түрінде болып келеді. Бұндай құрбандық орындарда жылқының, ... ... ... ... Әдетте жылқының бір бас сүйегі жүген
әбзелдерімен ... ... ... ... ... (). Қару-жарақтан
жебенің жергілікті түрлеріннің-ұңғылы сүйек, шыбықты темір жебе ұштықтары
салынған. Өзге құралдар ... ... ... ... қола әшекейлер,
тізбелер, жапсырма түймелер т.б. кездеседі. Ер адамдардың антропологиялық
бет ... ... ... ... ... ... әсіресе
әйелдердің бет-бітімінде осы монголоидтық нышан басымдау. Тұтастай алғанда,
зираттардың ғұн-сармат дәуірі ескерткіштерімен ұқсастығы мол. Бас ... ... ... ғұн, сармат, сарғат, үйсін, жетіасарлықтардың
т.б. «құпия орындарымен» (тайник), «бөліктерінің» (отсек), «қуыстарымен»
(ниша) салыстыруға ... ... тобы ... – бұл ... ... Олар ... тыс, ... нысаны ретінде қарастырылады.
Ескерткіштердің бұл тобына қатысты ... ... ... ... ... аңықтауға қолданылады.
Ә.Х.Марғұланның болжауы бойынша, «мұртты» обалар «ас беру» немесе еске
алу орындарында тұрғызылған ғұрыптық-құрылымдар. А.М.Оразбаевтің ... ... ... ... ... жылқыны құрбандыққа шалу ғұрпы мен
шамандық күнге табыну наным-сеніміне байланысты. Тасмола ... ... ... та ... жж осы ... ... Ол қолдағы
материалдар негізінде сол жалдарда-ақ ескерткіштердің төрт ... ... ... ... [((, с. ... пікірінше «мұртты» обалар кешенінің шығыстағы обасы
«тек ғұрыптық сипатта» болып күнге табынуды білдірсе, кешенді ... ... ... обада» «тайпаның беделді кісінің мүрдесі»: көсемдер,
рубасылары, т.б.жерленген [((, ((-((].
С.С.Сорокин «мұртты» оба кешенінің екі ... ... оба ... ... кіші оба бір ... тұрғызылмаған деп топшалайды. Оның
пікірінше, ... ... ... ... ат ... қыш ыдыс қойылған кіші
оба мен шығысқа қарай жатқан сыртқы тас тізбектер кейінірікте қаланған,
ал,кешен ... ... ас ... ... алу рәсімдеріне лайықталған.
С.С.Сорокин Орталық Қазақстандағы тас тізбекті обаларды көне дәуірдің ... ... ... ... ... т.б. сияқты
құрылыстар тобына жатқызады.
А.З.Бейсенов «мұртты» обалар жөніндегі ... ... Бұл ... ол ... ... ... алу
жоралғыларына лайықталып салынған ғұрыптық орындар деп тұжырымдайды. Осы
орайда,бұл көзқарастың С.С.Сорокин білдірген пікірге жақын ... ... ... [((, с. ... ... ... ... да, «мұртты» обалардың негізгі ауқымы
анықталды. ... ... ... ... ... аумағында 300-
ден астам ескерткіштер анықталған. ... ... жыл ... ... ... Орталық Қазақстан мен Солтүстік Қазақстанды
(Көкшетау) сондай-ақ бүгінгі ... ... ... ... бөлігінің
далалы алқаптарын (Абыралы, Шыңғыстау, Шұбартау) қамтиды. ... ... ... ... 80% астамы осы аумақта шоғырланған. «Мұртты»
обалардың бұл географиясы Тасмола мәдениетінің ... ... ... бір анағұрлым шағын бөлігі (20% аздауы) Жетісу, Шығыс,
Батыс, Оңтүстік Қазақстан жерлерінде, ... ... ... Шығыс
Қазақстан аумағында орналасқан. Жалпы «мұртты» обалар таралымы туралы сөз
қозғағанда әкімшілік-аумақтық түсініктен гөрі ... ... жөн: ... ... ... обалардың таралым аясы Қазақстаның
ұсақшоқылығы аймағымен сәйкес келеді.
Сондай-ақ, Қазақстаның тыс бұл ескерткіштер Оңтүстік ... ... ... Далалы Алтайдың оңтүстік- батысында, ал мұның ... ... ... Орал сырты далаларында кездеседі. Бұдан да ... ... ... ... жерінде де осындай бірқатар ескерткіштер
аңықталған.
«Мұртты» обалардың Қазақстанның казіргі аумағынан тыс жерлерде ... ... ... ... ... ... ... этномәдени
ықпалымен, соның ішінде, шығу тегі тасмолалық топтардың сақ заманы мен ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі.
Қазақстандық «мұртты» обаларды зерттеу мәліметтеріне сүйене отырып,
«мұртты» обалар кешеніне шамамен төмендегідей сипаттама беріледі.
«Мұртты оба» ... ... ... ... және ... «кіші» деп
ажыратылатын 2 обадан, кіші обадан шығысқа қарай тартылған тас тізбектен («
мұрттардан») тұрады.
Бұл ғұрыптық кешеннің негізгі ...... ... оба мен тас
тізбектер.
Кіші оба. Кәдімгі оба бейнесіндегі үйінді, аракідік қоршау ... ... ... ... ... сопақша, тік бұрышты) ... ... ... ... ... ... ... Бұл құрылыс
астындағы табылымдар жылқы сүйектері мен қыш ыдыстарынан, от жаққан орынның
қалдықтарынан (іздерінен) тұрадыды. Мұның астында адам ... ... ... ... ... жартылай доға тәріздес иіліп келетін
бұлардың ұзын бойынан екі тізбектің өзі, ... ... оба ... ... ... ... ... жанында байқалатын тас бағаналар
(тақталар), сондай-ақ, тізбектердің әр жерлерінен ... ... ... ... ... ... ... метрден 200 м жуық, тіпті одан астам тас
тізбектер («мұрттар») кіші обадан бастап ... ... ... ... ... ... салған жолақтар емес екені анықталды.Олардың
негізінде көптеген кіші құрылыстардың ... ... ... ... ... бұл ... құрылыстардың өзі бірнеше түрлі ... Кей ... ... ... ... сопақша келген оба
тәріздес құрылыстардан түзіледі. ... ... ... ... бірақ оба сияқты үйінді түрінде емес, қоршаулар ... ... ... ... ... аңықталады. Бірақ, мұның бәріне тән
қасиет – олардың өлшемі шағын ... ... ... ... ... 0,5-1,5 м т.с.с.) және олар қайталанып отыратын біртекті ... ... ... Тас ... ... яғни ... ... астында жануарлардың ұсақ сүйектері, от ... ... [((, с. ... ... екі шетіндегі шағын оба бейнелі құрылыстардың астында да
жануарлар сүйектері, от іздері ... ... ... жанында тұрған тас
бағаналар көп жағдайда құлап, жартылай көміліп ... ... ... Тас ... ... орналасып, қайталанып отыратын
элементтер жүйесінің орналасуын ... кіші ... ... да ... ... Бұл ... тас тізбектер отырған, шашылған
кездерінде сақталмауына ғана ... ... ... ... ... оба. ... ... құрылымында, яғни кіші обада адам
жерленбегені айтылып өтті. Адам ... осы ... ... ... Бұл
обаға келсек, оны үлкен деп тек шығыстағы кіші ... ... ... ... бұл ... ... ... жоғарыда айтылған 1-топтағы
жерлеу ескерткіші. Оның қоршауы, оры болуы немесе болмауы мүмкін, ондағы
қабір түрі, ... ... ... ... де ... көптеген жерлеу
ескерткіштеріне тән.
«Мұртты оба» кешені дегеніміз іс жүзінде кіші ... тас ... жүйе ... ... ... Дәл осы ... ... адам
жерленген жерлеу ескерткішімен, яғни үлкен обамен байланыса орналасады. Ал
басқадай көп жағдайда ол ... ... яғни ... құрылымынан «оқшау» да
тұрғызыла алады.
«Мұртты» обалар кешені күнге табыну, жылқыны ... шалу ... діни ... ... толы ... еске алу ... атқаруға
лайықталған. Қайталанып отыратын буындардан тұратын ескерткіштер тізбегі –
қасиетті рәсімді атқаруға әр тараптан келіп ат ... ... ... ... ... білдіреді деп санауға болады. Жылқының бұл
дүние ғана ... о ... де ... ... рәсімдік жетекші рөлін
орталық құрылыс, яғни кіші оба астынан шыққан табылымдар (жылқы сүйектері)
айқындай түседі. Кіші обаның ... ... қыш ыдыс ... ... ас, сусын ішудің маңызды орын алғанын білдіреді. ... ... ... от ... бұл отты жол, отты
көпірдің символикалық бейнесін беруі мүмкін. Яғни тас тізбектер ... ...... келе ... күнге, көкке, құдайлар әлеміне (тәңірлер
мекеніне) апаратын отты баспалдақтарды, отты жолдарды меңзейді.
Солтүстік ... ерте сақ ... ... тас, ... ... және топырақ үйінділі қорғандардан тұрды. ... ... ... ... үсті құрылысы аласа ағаш қаландылардан немесе
үлкен көлемдегі ағаш қима не клет ... ... ... Ағаш құрылыстың
бәрі көне жер беті, не материктегі жерлеуге байланысты болып келеді. ... ... жер ... ішіндегі жерлеу үстіне көне жер беті деңгейінде
тұрғызылған. Қорған сыртындағы құрылыстар топырақ үйіндісыртын ... ... ... ... шаршы түрінде, сондықтан тас шеңберлі
қоршаулар болып келеді.
Жерлеу камерасының негізгі түрі тікбұрышта немесе ... ... ... ... ... шұңқыр. Отқа байланысты түрлі ғұрыптар болған. Ағаш
жабындыларда өртеген, не күйдірілген.Қабір шұңқырдың ішіне, не тындырының
ішінде ... ... ... ... болады.
Шілікті қорғандарындағы №2 қорымдағы №1 қорған ағаштарының радиалды
болуы Солтүстік Қазақстан Кеңес қорғандарына (Байғара – ... ... ... жатқызылып, қолдары денесін ұзыннан бойлай, кейде
екі аяғы дене ... ... ... оңға қарай ауытқи орналасқан. Көп
жағдайда мәйіттің басы батысқа немесе ... ... ... ... ретінде қабір шұңқырға қойдың алдыңғы немесе артқы сирағын, ... және ... ... заттарда қарулар (жебе ұштары, қанжарлар), айна, ... ... Кей ... ... саз ... да ... [((, с. ((].
Батыс Қазақстанның этникалық ... ... ... ... ... ... жаңа ... қозғалуына байланысты
әлдеқайда түрлене түсті деп ... ... бар. Бұл – ... ... ... ... ... ескерткіштерін
де айқын тіркелмеген бұл бағытты жетісу-алтай бағыты деп ... ... ... Дәл осы ... ... ІҮ ... 9 ... онша
биік емес топырақ үйіндісінің астындағы жылқыны жеке жерлеуді байланыстыру
қажет. Адамды жерлсу мұнда болған жоқ. Жылқының ... ... ... ... ... ... кезінде екі иленген ыдыс және құм
тақта ортаға қарай қоса көмілген. Обалардың ... ... ... рәсімі - скиф мәдениетінің рулық белгісі. ... ... ... ... ... ... тән. ... моласындағы
жайпақ ыдыстар мен иығындағы белгісі бар жапсырмалар б.з.б. Ү-ІІІ ғғ. Алтай
ескерткіштерінің ... де ... ... ... [((, с. ... кезеңдегі Оңтүстік Орал көшпенділерінің жерлеу ... ... ... мүмкін сібірлік-алтайлық түпкі көздері Алтай
аумағы мен Батыс Сібірдің оңтүстігіне ... бар ... ... ... тап келу ... әлдеқайда мұқият қарауға мүмкіндік
береді. Б.з.б. Ү-ІҮ ғғ. табылғандардың «оңтүстіксібірлік» параллельдері
барлары бірте-бірте артып келеді. Осылайша, ... Ү ғ. ... ... ... жеке ... ... өрнегі бар ыдыс табылды, ... ... ... ... ... ... керамикасында да кездеседі [((, с. ((]. Зерттеліп отырған
кезеңдегі ... ... ... ... қола коңыраулар
кездеседі, мұның параллельдері б.з.б. ... ғг. ... ... ... ... ... да бар. Осынау әлеуметтік мәнді
заттың ... тегі ... ... ... қола конырауларынан бастау
алады. Бұл ... ... ... ... шатқалының 5 қорымының 8
обасындағы таяу шығыстық айнаның табылуы назар аударарлық. Бұл ... ... ... Пазырық қорғандарында да ұшырасады [((, с.
(((]. Зерттеуші ... бұл ... ... ІҮ ғ. ... Орал ... халқыпың арасындағы элсуметтік-діни параллельдерді көреді [((, с.
((-((].
Жерлеу ескерткіштерінің ... ... ... III ғ. бұл ... күрт ... ... ... Бұл адамдардың басым бөлігінің
Шығыс Еуропаға үдіре көшуінен болса ... ... сан ... ... ... ... ... Елек, Утва сияқты ірі өзендердің
тоғайлы сайларында тіркеледі.
Жерлеу рәсімдерінде ... ... жаңа ... ... ... ... тас ... жерлеуді, қысқа қабырға қазылып, тар
тік бұрышты катакомбаларға жаппай жерлеудің кеңінен тарағанын ... ... өзі ... жағдайда кен катакомбалардан ерекшеленіп тұрады,
ал мұндайлар б.з.б. ҮІ ғ. соңы мен ІҮ ғ. ... ... ... ... Бұл кезеңде табытқа жерлеу кең етек жайды. Бұл конструкцияда жүзеге
асырылған жерлеулер жерлеу рәсімінің басқа ... ... ... мен ... саз ... сылау, түбіне бор тастау. моладан қатып
қалған ағаштың сыныктарының табылуы, қойдың етін ағаш ... ... ... ... ... ... ... инвентарьлардың басқа
категорияларынан ағаш тарақтардың сүйекті ... қола ... ... қола ... ... темір ұштары ұшырасады. Осылайша.
прохоров мәдениетіне тән ... ... ... ... ... ... ... тас жәшіктерге жерлеу - Шығыс Қазақстанның, Памирдің.
Жетісудың ерте скиф ... бері ... ... ... дәстүрлі белгісі. Мүмкін, ескерткіштердің бұл типіне аумағы
жағынан да, мәдениеті жағынан да ең ... ... ... ... ... ... тобы. Бұл жерлеулердің генезисіндегі ... да ... ... Бірақ бірінші кезекте бұл түйін Арал-Каспийдің
солтүстігінде катакомбалық жерлеудің кеңінен тарағандығына ... Бұл ... ... ... ... кезеңдеріне
қарағанда ерекшелігі мол - б.з.б. II–І ғғ. жіңішке ... (1-1) және ... ... түрі ... (ҮІ тип). Бұл кезде 2 типті катакомбалар
да ... ... ... ҮІ -I ғғ. бұл ... ... ... көрсетеді, бірақ, бұл дәуірде жіңішке қапталдағы қабырғада
қазылған жер астындағы камералардың кенінен ... ... ... ... жерлеулер ағаш табыттармен ұштасады. Инвентарьдың басқа
категориясының ... ағаш ... ... ... қола
геральдикалық жапқыштар, сынған қола айналар, жебенің темір ұштары жиірек
кездеседі. Оңтүстік Орал ... ... ... бұл типіне ең
жақын параллельдер Төменгі Волга бойы мен онтүсгік ... ... ... аудандарындағы ерте сармат ескерткіштері кеңінеп тараған
ауданында ... Бұл ... ... ең ... керінісі Томенгі
Волга бойында Новоникольск моласындағы 3 қорғанның 3 ... ... [((, с. ((]. ... оны ... ІҮ ғ. ... жартысына орынды
жатқызды. Қаңқаның батысқа бағытталғандығына қарамастан ... ... ... ... ... ... ... каңқа онтүстік-батысқа бағытталған осындай типтегі ... ... ... ... ... ... кездеседі. Бұл
кешеннің мерзімі - б.з.б. III ғ. жас емес. Бұл ... ... ... ... прохоров типті ыдыс, жебелердің қола ұштары,
темір ұштардың ... ... бойы мен ... көшпенділерінің мұнын алдындағы
кезеңдегі қарастырылған типтегі катакомбалары ... тән ... жоқ, ... пайда болуын прохоров мәдениетінің жеткізушілерінің ... ... ... барысында) және Солтүстік Каратеңіз маңына (скиф және
онтүстік орал әскери элиталар ... ... ... ... ... ... болады.
Б.з.б. ІІ-І ғғ. ... ... ... ... ең ... ұксастық Орта Азия ... ... ... бірінші кезекте Арал өңірі мен Бұқара оазисінен
көрінеді. Бұл ұқсастықтар жерлеу рәсімінен де, инвентарьдан да ... ... [((, ((, ((]. ... Орал ... ... ... ... темір тоғалардың бірден бірнеше
түрі, пластиналық ... қола ... ... жасалған антроморфты
ілгіштер сиякты категориялары дәл ... Орта ... ... ... ... ... аңғартады. Бірақ бұл
ескерткіштер Орта Азия аумағында дәл осындайлардың ... Орал ... ... бір ... ... ... ... орынды
пікірінше, бұлардың жергілікті түпкі негіздері ... ... сақ ... ... ... мен ... тарихнамада археологиялық мәдениеттер мен ескерткіштердің
кезеңдестірілуін, хронологиясын анықтау өзекті ... бірі ... ... ... ... ... шешілген жағдайда ежелгі
кезеңді қамтитын сан алуан теориялық, деректанулық, ... ... ... ... мүмкіндік туындайды.
Сондықтан алынып отырған сақ замана жататын ескерткіштерді ... ... ... ... мен ... ... ... Қазақстанның оңтүстік, далалық аудандары ... ... ... ... ... ... ... бар. Бұлар жақын туыс тайпалар тобы ... ... ... ... ең ... үш ... ... олар: б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғасырлардағы Майемер, Ү-ІҮ ғасырлардағы
Берел, ІІІ-І ... дағы ... ... Қазақстанның ерте көшпенділерінің қорытынды жұмысы «Қазақ ССР
тарихы» оқулығының бір тарауында жазылды, ол ... ... ... Шығыс Қазақстанды жеке аудан ретінде қарады, ... ... ... халқына көрші Алтай тайпалары, ал оңтүстікке Жетісу ... әсер ... ... ... ... ... ... мәдениеті біртұтас ретінде қаралады. Әсіресе Бұқтырманың
жоғарғы жағы Алтаймен байланысты таулы аудандар ... ... ... ...... Ертіс маңы аймағын да қосады. Ол өзі жазған
«История ... ССР» ... ... ... ... ... екі кезеңі Майемер б.з.б. ҮІІ-ҮІ ғғ мен ... ... ... Ү-ІҮ ғғ негізінен Алтай материалдары бойынша сипатталған. ... ... ... ... ... қорғанынан да мәліметтер
алынған, екіншісінде Усть-Буконь қорғаны, үшінші кезеңге ... ... ... ... ... Қазақстан көшпенділерінің
мәдениетінің кезеңделуіне ... ... ... ... ... кезеңдеулері негізінен алғанда ұқсас. М.Қ.Қадырбаев Шығыс
Қазақстан ескерткіштерін Алтай қорғандарына ұқсастығын атап ... ... ... ... мен ... аңғарына назар
аударылады, себебі таулы аудандар мен Павлодарлық Ертіс маңы ... ... [75, с. ... ... кезеңдемелерді ескере отырып, сонымен бірге ... ... ... ірі ... ... ... ... бастапқысы (Зевакин-Шілікті) б.з.б ҮІІІ ғ басы мен ҮІ ғ.
ІІ. кезең орта (Букон) б.з.б ҮІ-ІҮ ғ ... ... ... ... ... алынған.
ІІІ. кезең (Құлажорға) б.з.б ІІІ ғ - б.з І ғ. Мұндағы да ... жаңа ... ... ... ... ... ... едәуір бөлегі Шығыс Қазақстанның ең
басты су ...... ... ... орналасқан. Оның сол жақ
жағалауындағы обалы қорымдар Қалба жотасының ... және ... ... ал онан әрі ... ... ... және
Тарбағатайдың батыс аудандарына дейін созылады. Өлкенің оңтүстігінде олар
Зайсан ойдымында тараған. Шығыстағы ... ... ... Нарым, Бұқтарма
жағалауларына және Бұқтарманың көптеген салаларына тарай орналасады да,
Таулы Алтай ... ... ... ... ... деп ... ең ... обалар Зайсан ойдымының Шілікті
аңғарында және Оңтүстік ... ... ... ... ... Шығыс Қазақстанның жабайы тастары мол таулы аудандарында
обалардың ... тас ... бар ... ... ... ... ... маңы аңғарларында обалар малта тас араласқан топырақтан
үйілген, ал жерлеу ... ... ... ... ... ... тас пайдаланылған (Құлажорға, Баты, Шілікті, Усть-Бұқтарма).
Ортаңғы ... ... ... ... ... ... ... үйілген (Жолқұдық, Чернореченск, Иртышское, Боброво,
Леонтьевка).
Шығыс ... ... ... б. з. б. VII–IV ... территориясын мекен еткен көптеген тайпаларды біріктірген сақ
тайпалары одағына кірді. Орталық ... және ... ... ... ... ... ... ұқсастықтары
болғанмен, олар этникалық ... ... емес еді. ... ... ... ... Алтай тайпаларының этникалық-мәдени
ықпалы болды.
Зайсан ойдымының далалық ... ... ... ... ұқсас екені археологиялық мәліметтерден ... ... де ... ... Қазақстан
мәдениетімен тығыз байланыста болған павлодарлық Ертіс ... ... ... ... ... дала ... соның ішінде саргат
мәдениеті деп аталатын көшпелі угор тайпалары мәдениетіне бейім ... ... ... ... ... өздерін қалай
атағаны бізге дейін жетпеген. Тарихи әдебиетте ... ... ... ... таулы белдеуіне көбіне аты аңызға айналған аримаспылар
тайпаларын орналастырады. Мұндай оқшаулауға ... ... ... ... ірі-ірі алтын рудниктері бар деген ... ... ал бұл ... ... ... ... ... мен Қалба
жотасындағы ертедегі алтын өндіру орталықтары айтылған деп болжанады.
Шығыс Қазақстанның оңтүстік, далалық аудандары ... ... ... ... ... ... ... этникалық
айырмашылықтары көп болды деуге келмейді. Жалпы алғанда, бұлар жақын ... тобы ... ... ... ... ... тайпаларының материалдық
мәдениеті дамуының үш кезеңінің: б. з. б. VII–VI ... ... ... ... III–I ... ... ... ескерткіштері
көбірек зерттелген.
Жетісу жеріндегі сақ ескерткіштерінің зерттелуін өз алдына үш кезеңге
бөліп қарастырылады:
Бірінші кезеңде, ... ... 30-шы ... ... Қазақстан
территориясында бірқатар археологиялық экспедициялар зерттеу ... ... ... ... ... ... ... институты мен
Ғылым академиясының Қазақ филиалы ұйымдастырған А.Н.Бернштам басшылық еткен
Жетісу мен ... ... ... ... ... ... жүргізді. А.Н.Бернштам Қазақстанның оңтүстігі мен ... ... және ... ... ... ... мен өзгешелігін анықтай отырып, ... ... ... ... ... байланыста ... ... даму ... ұсынды (Бернштам А.Н. 1949). Осындай
іргелі мәселелердің ... ... ... ... ... маңындағы
Қарғалы, Талас аңғарындағы Кеңкол обалары, Үлкен Шу каналы ... ... ... нәтижесінде қол жеткізді.
Ал екінші кезеңде, Жетісудің ерте көшпелілер археологиясын зерттеуге
К.А.Акишев, Е.И.Агеева, ... ... ... ... ... сүбелі үлес қосты. 1954 ... ... ... ... институты Қапшағай СЭС-нің құрылыс
жұмыстарына байланысты ... ... Іле ... ... ... ... ... сақ-үйсін
ескерткіштерін алғаш рет ашып талдаған К.А.Ақышев пен Г.А.Кушаев 1954,1957-
1960 жылдары Іле аңғарында жүргізген ... ... ... ... және діни ... әр тарихи кезеңіндегі
дамуын ғылыми еңбек етіп жазды.
Бұл кезеңнің басты ерекшелігі сонда, ХХ ... 50-ші ... ... ... ... ... ... көне тарихының
көптеген қалтарыс тұстары ашылып, сақ дәуірі ескерткіштері зерттеудің
өлшеуші үлгісі ... ... ... ... айналымға енгізілді.
Әсіресе, «Есік» қорғанынан Алтын адамның табылуы еліміздің ... ... бар ... ... қорғаннан табылған жәдігерлер сақтардың
мәдениетің, өңерін, шаруашылығын т.б. ... ... ... ... табылды. К.А.Ақышевтың Жетісудің ерте темір дәуірі мәдениетін
зерттеуге қосқан үлесі өз ... ... ... болып табылатыны осыдан
анық көрінсе керек.Ал ... бір ... ... сақ ... рухани мәдениеті мен әскери-теократиялық идеологиясын жоғары
дәрежеде сипаттап берді.
Б.з.д. ҮІІ ғ. сақ ... ... ... ... ... жері ... Осы ... көптеген обалар мен қоңыстардың
орындары ... ... ... ... «сақ ... Бұл ... ... келтіретін болсақ 1980-1990 жылдардағы
«Қазпроектреставрация» институты Алматы қаласымен оған жақын территориядағы
археология ескерткіштерің табу мен ... ... ... атқарды.Осы
жұмыстардың нәтижесінде қазіргі күні ... ... ... ... ... тіркелді. Бұл Үлкен-Алматы өзенінің оң жақ
жағалауында орналасқан. Бұл ... ... ... және ... деп
аталады.Рысқұлов көшесінде тағыда сол жақ жағалаудағы ... 25-30 ... 2-3 м ... 3 ... бар, оларды Шаңырақ деп атайды. Топтарға
бұл атауларды кейінгі зерттеушілер осы ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Арал өнірінің аумағы мен Оңтүстік
Қазақстанның оған шектес аудандардың массагет-сақтардың ... ... ... ... ... сол кездегі мәдениетінің ескерткіштері
Сырдарьяның төменгі бойындағы ... және ... ... ... ... ... ... Түгіскен қорымы екі ... ... Ең ... бұл - Солтүстік Түгіскен б.з.б. ІХ-ҮІІІ
ғасырлардағы ... ... ... қорымы- Оңтүстік Түгіскен де осында
Түгіскен үстіртінде орналасқан. Ол өз ... екі ... ... 9, ... 27 ... тұрады. Оңтүстік түгіскеннің барлық сақ
обалары б.з.б ҮІІ-Ү ғасырларда тұрғызылған. Ұйғарақтағы сол ... ... үш ... ... орталық, және батыс топтарға шоғырланған. Олардан 70
оба қазылды. Ұйғарақ пен Түгіскенде жерлеу құрылыстары ... ... ... ... сақ ... ... ... мерзімдеу
мәселелері өте аз зерттелген. Осы кезеңнің, ... б.з.б ... мен ... жартысының ескерткіштері өте аз. Қорғантас кезеңінің
(б.з.б. ІІІ-І ғ.) ... ... ... ... ... ертедегі
ғұндар мәдениетімен байланыста болуы ықтимал. ... 1957 ... ... ... ... ... зерттеген болатын. Бұнда екі
баласымен бірге жерленген әйел мүрдесі ашылған. Қабірден көптеген әшекейлер
мен басқа да заттар ... ... ... алтын тәж, баланың құрамалы
күміс белдігі де бар. Оба б.з.б ҮІ-Ү ғасырларымен мерзімделіп, нақты ... ... ... ... бойынша, Орталық Қазақстандаңы ... ... ... шартты түрде үш кезеңін атап көрсетуге болады.
Бірінші кезең б.з.б. VII–VI ғасырларды қамтиды. Бұл ... ... I–V, ... I, ... IV ... ... толық мәліметтер
береді.
Б.з.б. V–III ғасырлардағы (екінші кезең) Тасмола тайпаларының мәдениеті
көбінесе ... ... ... ... ... ... түрлері бұрынғысынша тас тізбекті обалар ... ... ...... ... болып қала береді. Меридиандық
бағытта қазылған жер шұңқырларда жерлеу ... ... ... ... ... ... ғана өзгерді, соның ішінде елікке ат арнау
ғұрпы жойылды.
Үшіншісі б.з.б. I ... аяқ ... ... ... Сондықтан III–I ғасырларды шартты түрде ғана ... ... ... деп ... ... заманының бас кезінде Қазақстанда «мұртты» обалардың пайда болуы
көшпеліліктің жүйе ретінде ... мен ... ... ... ... осы ... тән тірі басшыларды дәріптеу олардың «жанын тәңірге
жөнелту» үшін көк ... ... ... құрылымдар тұрғызу қажеттілігін
туындатады.
Осы ескерткіштердің шығу тегі жайлы олардың шығыс идеясын аңғартатын
қола дәуірі құрылымдарымен, оның ішінде Орталық ... ... ... ... ... мәдениетінің шығысқа бағытталған ұзын дәлізді
мавзолей – кесенелерімен байланыстылығы туралы пікір ... ... ... ... тегі ... ... т.б.),
мәліметтерді әлеуметтік – мәдени үлгілеуге қолдану үшін деректемелік қорды
мәнді түрде кеңейту мен жаңа ... кең ... ... ... ... көп ... арнайы еңбекті талап етеді.
Осы ескерткіштердің жоғарғы мерзімі туралы сауал ашық қалып отыр.
М.Қ.Қадырбаев өз ... ... ... ... «мұртты» обаларды
жасаудағы тасмолалық (сақтық) дәстүрлер б.з.б. 1- мыңжылдықтың ортасына
дейін ... ... ... ... ... ... ... сақ заманына
жататындығын терістейтін пікір пайда болды (С.Г.Боталов, И.Э.Любчанский,
А.Д.Таиров, Челябинск қаласы). Осы ... ... ... ... ... ... ерте орта ... заманына, яғни, түркітілдес халықтар
ескерткіштеріне жатқызады.
Бұндай пікірталастардың көп болуының негізі себебі ... ... ... ... мәдениеті ерте сақ дәуіріне
жатады. Олар тігінен не ... ... ... ... ... ... шаршы түріндегі қоршаулар болып келеді. ... ... ... тас үйінді кездеседі. Мәйіттерді бір
жағына бүгіп жатқызған. Бастарын бастыс және солтістік батысқа қаратқан.
М.К.Хабдуллина осы ... ерте ... ... жерлеу
рәсіміне сараптама жасай келе: Ерте темір дәуірінің ... ... ... ... ... ... ... Дегенмен оны бөлек құрама
элементтерге бөліп қарастырғанда онда ... ... ... ... бұл ... байланыс тек өтпелі кезеңдегі (б.д.д. ІХ – ҮІІІ ғғ)
ескерткіштерге ғана тән екендігін айтады [((, с. ... ... ... ... ... таулары ҮІ» орталық қорымының ... ... ... ... ... ... табылғандарға қарағанда
днепр-донецк параллельдері кейінірек пайда болғандығы айқын ... ... Бұл ... бір ... кем ... ... ең
алдымен б.з.б. ІҮ ғ. башқұрт Орал оңірі тоғайлы-далалық және ... тән қола ... ... ... бар ... қола ... ... мен қосарланған спиральдары бар ... ... ... [((, с. ((]. ... Скифияда Оралдан
батысқа қарай бұл келтірілген түрлердің сирек ... ... ... ғ. ... [71 кесте, 23-25]. Тоғайлы-далалык Оралдың арғы жағы
мен оңтүстік Батыс Сібірдің ... ... ... бүл екі түрі ... ерте ... ... ... бұл түрлердің сырғасы мен жүзігі
б.з.б. Ү ғ. ... ... ... ... ... [55, с.
109]. Барабин тоғайлы-далалығындағы ерте қола дәуіріндегі қорымға жақын
материалдар б.з.б. Ү-ІҮ ғғ. ... ... [59, с. 17]. ... ... ... әшекей заттарының арасындағы ... ... ең ... ... ... ... аумағындағы б.з.б.
ҮІ ғ. соңы мен Ү ғ. бірінші жартысындағы: Сара ... 7 ... I ... 1 қорғаны, 28 қорғаны, Жаңа құмақ моласының 26
қорғанының 4 обасы ... ... ... ... ... ... кездескенімен, сырғаның жоғары жағын дайындау принципі ... арғы ... ... ... ... ... айқын көрінеді. Бұл белгілердің көптігі және ... ... да ... ... орал ... ... түрлі материалдарда бұған дейін бірнеше мәрте
тіркелгенін ... бұл ... ... ІҮ ғ., ... айтсақ бұл
жүзжылдықтың екінші жартысында прохоров мәдениетін жеткізушілерінің ... бір ... ... ... ... ... ... орын алғанын атап өтуіміз кажет.
Бұған байланысты көптеген зертгеулердің ортасында қалған ... ... ... ... ... б.з.б. ІҮ-ІІІ ғғ. Солтүстік
Қаратеңіз маңындағы ертедегі «сармат» кешендеріне жатқызды [((, с. ... бұл ... ... ІҮ ғ. ... ... ... ... деуге болмайды деп есептейді [74, 41]. Бұл ... ... көп ... тұстары барын атап өту керек. Жобалауға
қарағанда әуел ... ор ІҮ ... ... ... ... ... ... қарап бұл кезеңдагі прохоров мәдениетіне
тән деуге болады. Дөңгелек әрі үлкен саз балшықтан жасалған ыдыс ... ... ғғ. ... Орал ... тән, ал қыш кұмыралар ... ... Орал ... көшпенділерінің молаларында Басқа жағынан
алсақ б.з.б. Ү-ІҮ ғғ. Оңтүстік Орал ... ... ... ... ... өзі аймақтың оралдың арғы ... ... ... [((, с. ((]. Сондықтан прохоров ... арғы ... тобы ... басым бөлігінің аймақтағы саяси
жағдайдың тез ... және ... ... ... өзінің орск-
оралдық руластарына қайта көшуін де ... ... ... Мұның
нәтижесінде Орск-Елек даласының аумағында, бірінші кезекте Қарғалы өзенінің
бассейнінде б.з.б. ІҮ ғ. ... ... ... ... ... ... нұскасында белгілі болған жерлеу рәсімдерінің белгілері тіркеле
бастады [55, с. 186]. Б.Ф. ... ... ... ІҮ ғ. басында
Оңтүстік Орал аумағындағы халыктың саны өзінін шегіне ... [71]. ... ... калыптаскан демографиялық шиеленіс ... ... ... ... апарып соқтыруға тиіс еді.
Жалпы археологиялық кезеңдеуде ерте темір дәуіріне ғұн-сармат кезеңін
(б.з.б. ІІІ - ... Ү ғ.) де ... Бұл ... Орталық Азияның
шығысындағы ғұн тайпаларының және ... ... ... ... ... сәйкес келеді. Сонымен қатар сақ дәуіріне жататын
ескерткіштерді кезеңдеу мен мерзімдеудің әлі де блса ... ... бар. Ол ... осы ... ... ... суреттері мен қоныс,
тұрақтарға қатысты.
Қорытынды
Сонымен қорыта келгенде бұл зерттеу барысында Қазақстан территориясында
өмір сүрген сақ тайпаларының ... ... ... ... ... ... ерекшеліктері мен ... ... ... ... шығу ... ... ежелгі дәуірлерден бастау алатыны
даусыз. Бірақ, оны салиқалы тұжырымдармен дәлелдеу үшін сол кезеңдерді
егжей-тегжейлі ... ... ... ... даму ... ... бірегей мәдениетін көрсету қиын. Ұлттың қалыптасуы қола және ерте
темір дәуірлері тұсына баратындығын ғалымдардың ... ... ... автохтондығын жоққа шығарып, оны миграциялық процестер
нәтижесінде қалыптасты дейтін ғалымдар да жеткілікті. Оларға ... ... ... көне ... ... дамуға қатысты айтылған ғылыми
пайымдаулар мен тұжырымдарды екшеп отыру ешқашан артық етпейді. Сол себепті
де ұлттық ... ... ... мен мәйегін құрайтын
ежелгі Қазақстанда территориясында сақ атауымен өмір сүрген бұл кезеңді
тұтастай алып ... одан ... ... ... ... ... жетелейтіндіктен отандық тарих ғылымында өзекті
мәселелер ... ... ... ежелгі Қазақстан тарихын зерттеу барысында анықталған
ескерткіштер, ... ... ... көне ... ... ... ... Қазақстанның сақ дәуіріне қатысты қалам тартқан
отандық археологтар мен ... ... ... арқылы әлем
жұртшылығы қазақ халқының сан ғасырлық тарихы бар екендігін, оның тамыры
тереңде ... ... ... да көне ... ... ... ... рухани-ғылыми мұраның қомақты да
салихалы бөлшегі болып қала береді.
Зерттеушілер арасындағы кейбір ... ... ... ... методологиялық қырлары қарастырылып, ... ... ... ... ... ... талдау барысында
зерттеу тақырыбының әдіснамалық негіздері анықталды. Бұл жерде айта кететін
жайт, ұзақ жылдар бойы отандық ... ... ... ... ... соңғы жылдары тарихшы-мамандар өркениеттілік ұстанымдарға
арқа сүйеп келе жатқандығы мәлім болды.
Сонымен қатар археологиялық экспедициялар жұмыстары жүйеленіп, ... ... ... ... айқындалды да, бұл жұмыстардың
барысында анықталған әрбір мәдени-тарихи кезеңнің бірнеше археологиялық
мәдениеттерінен алынған материалдарды ... ... ... ... негізгі бағыттарын айқындаудағы рөлі зерделенді. Қазіргі таңда
«Мәдени мұра» ... ... ... деп ... әмбебап жоба
негізінде атқарылған ғылыми-зерттеу жұмыстарының барысы айқындалып, осы
мәселеде тек ... ... ... ... сәйкес келетін
ізденістер нәтижелері ғана ... да, ... ... ... ... үрдістерді зерттеуге қаншалықты үлес қосқандығы
анықталынды. ... ... ... ... көне ... тарихи
процестерді зерттеуге тың серпін берді, мұны диссертация тарауларындағы
мәтіндер аясы біршама ... ... мен ... ... ... ... талдау жүргізу арқылы тарихи дамудың ... ... ... ... көне дәуірді зерделеудегі
жетістіктері мен кемшін тұстары ... ... ... ... ... ... әлемдік тарихнаманың құрамдас бір бөлігі екендігі
тұжырымдалып, оның өзіндік сипаты көрсетіліп, даму ... ... ... темір дәуіріндегі астаналық қалалар, түрлі тайпалар мен
халықтардың орналасқан мекендеріне ... ... ... ... Бұл ... бойынша айтарымыз, көне замандарда қазіргі
Қазақстан аумағын мекендеген тайпалар мен халықтардың қай-қайсысы ... ... бойы өз ... өмір ... ... Қазақ халқы олардың тікелей
мирасқоры болып табылады.
Көне көшпелілердің мәдениеті өзінің ауқымы мен ... ... ... ... ... ... Оның мыңдаған километр бір-
бірінен алшақ жатқан мәдени ошақтарында еш ... ... ... ... әскери-көшпелі өмір салтына тән бұйымдар: әбзелдері,
қару, қола ... дала ... тас ... Көне көшпелі дәуірдің
феномені ( өнері. Қола ... ... ... ... ... ... ... болды, тек петроглифтерде жануарлардың, адам мен
құдайлардың бейнелері берілген. Сақтардың өнері негізінен қолданбалы ... ... ... ... Көне ... ... бұл
жануарлар дүниесі. Оны жасаушылар адам бейнесінен аңдарды көп бейнеледі. Аң
стилі өнерінің үлгілері Евразия ... әр ... ... ... күні көне ... өнерінің ескерткіштері ... ... ... жағалауына дейінгі кең алқапта табылып отыр. Скиф-
сібір аң ... ... ... көне халықтар қатысты, олар: ... ... ... Оңтүстік Шығыс Европа скифтері, ... ... ... ... ... ... мен Орта Азия сақ;
массагет, дахи, исседондар, Оңтүстік Сібір мен ... ... ... Қытайдың солтүстік шығысындағы жун мен ди халықтары. Аң стилінің
ең көне ... ... І мың. ... (әр ... ... ... б.з.д.
IX—VІғғ.), ал ең кейінгілері б.з. алғашқы ғасырларына жатады.
Әрине, жалпы Қазақстан территориясындағы сақ ... ... ... ... ... шығу мүмкіндігі шектеулі екендігі
белгілі. Тарихи ой-пікірлердің дамуы, археологиялық қордың ... ... ... әлі ... ... нысанына айналары
даусыз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Төлеубаев Ә.Т. Шілікті патша обалары және сақ ... ... ... // Каспий – Арал өңірінің тарихи-мәдени
мұралары. Халықаралық ғылыми - ... ...... 2007. – 1 ... – 229-235 ... ... З.С. Древние номады казахских степей // Материалы 2-ой
международной конференции. историческая роль ... и его ... в ... мировой, региональной и
национальной науки. – Алматы, 2004. – С. 145-157.
3. ... В.В. Из ... ... дневника. – М.: Наука, 1989. –
749 с.
4. Адрианов А.В. К ... ... ... Из ... ... ... в 1911 г. // Известия Алтайского края.
Вып. 2. Пг., 1991. – С. 1-94.
5. ... С.С. К ... о ... периодах в эпоху ранних
кочевников (по материалам Восточного Казахстана) // Первобытная
археология Сибирии. – Л., 1975. – 132-137 ... ... Ф.Х. ... ... VІІ-VІ вв. до н.э. из Восточного
Казахстана // Бронзовый и железный век ...... 1974. – С. ... ... ССР ... Көне заманнан бүгінге дейін. – Алматы, 1980. –
Т.1. – 246-273 бб.
8. Жолдасбайұлы С. Жетісу тарихы ... ғғ.) ... ... ... – Алматы: «Қазақ университеті», 1996.
– 299 б.
9. Бартоьд В.В. Очерк историй Семиречье. Соч., Т. 11, ч.1. М., ... С. ... ... А.Н. ... ... историй культуры Семиречья и Тянь-
Шаня // СА. Т. XI. – М., 1950. – С. ... ... А.К., ... в Казахстане за советский период // СА. –
Алма-Ата, ((((. – № 4. – С. 2-4.
12. Толстов С.П. Жданко Т.А., Итина М.А. ... ... ... ... АН СССР в 1958-1961 гг. МХЭ. – М.,
1963. – С. 125-129.
13. Маргулан А.Х., ... К.А., ... М.К., ... А.М. ... ... ... – Алма-Ата: Изд-во «Наука»
Казахской ССР, 1966. – 435 с.
14. Кадырбаев М.К. ... ... ... ... / ИАН КазССР, Серия истории, археологиии этнографии. –
Алма-Ата, 1958. – Вып. 1 (6). – 303 ... ... М.К. ... ... в эпоху раннего железа. –
Алматы: Ракурс, 1994. – 170 с.
16. Бейсенов А.З. ... ... и ... - ... ... номадов Центрального Казахстана (7-1 вв.
д.н.э.) / Афтореферат дисс. канд. ист. наук. – А., 1997. – (( ... ... П.И.. ... ... ... // ... ... П.И. Рычкова, Э.А. Эверсмана, С.С. Неуструева. –
М., 1949, – С. ... ... ... Западного Казахстана. – Самара, 1996. – ... – ((( ... ... Б.Н. ... ... у сарматов. – ВДИ, 1947. – № 3.
– С. 100-121.
20. Сорокин С.С. Среднеазиатские подбойиые и катакомбные захоронения
как ... ... ... // СА, XXVI. – М., 1956. – С. 97-
115.
21. Мошкова М.Г., Кушаев Г.А. ... ... ... // Проблемы археологии Урала и Сибири. – М., 1973. ... ... ... М.К. ... ... верховьев р. Илек // Древности
Евразии в скифо-сарматское время. – М., 1984. – С. ((-((.
23. Самашев З.С., Ольховский В.С. ... ... ... // ... археологии Западного Казахстана: Сб.
научных тр. Вып. 1. – ... 1996. – С. ... ... З.С., ... А.С., ... Т. ... ... Северо-Восточного Прикаспия // Вопросы истории и
археологии Западного Казахстана. – Уральск, ((((. Вып. З. – ... ... С.Е. ... кочевников - феномен истории и культуры
Евразии (памятники Арало-Каспийского ...... 2002. ... ... Ф.Х. ... ... VIII-VII вв. д.н.э. из
Восточного Казахстана. Сб. «В глубь ... – А., 1974. – С. ... ... Ф.Х. ... в ... ... // ... – А., 1971. – С. 45-47.
28. Археологические ... в зоне ... ... ГЭС. ... ... сс.
29. Поиски и раскопк в Казахстане. – Алма-Ата, 1972. – 350 ... ... ... ... ... СССР в ... время.
Москва, 1982. – 460.
31. Акишев А.К., 1956. Отчеты о ... ... ... 1954 г. // ... АН ...... ... А.К., Археология в Казахстане за советский период // СА. №
4. – С. 2-4.
33. Руденко С.И. Искусство Алтая и ... ... ... – С. ... Акишев А.К. Искусство и мифология саков. – Алма-Ата: Наука, 1984.
– 176 с.
35. Акишев К.А., Кушаев Г.А. Древняя культура ... и ... ... Или. – ... Изд-во АН КазССР, 1963. – 300 с.
36. Бартольд В.В. Очерк историй Семиречье. Соч., т. 11, ч.1. ... – С. ... ... А.Н. ... ... ... культуры Семиречья и Тянь-
Шаня // СА. Т. XI. ... 1950. – С. ... ... К.А. Курган Иссык. Искусство саков Казахстана. – М.:
Искусство, 1978. – 130 с.
39. Бернштам А.Н. ... ... ... Тянь-
Шаня и Памиро-Алтая. – МИА. – С. 47-49.
40. Итина М.А. ... ... ... ... ... ... І ... до.н.э. – М., ((((. – Т.10. – 212 с.
41. ... С.П. ... М.А. Саки ... ... (по ... –СА, 1966, 151-175 ... ... С.П. По древним дельтам Окса и Яксарта. М., 1962. 210-212
сс.
43. Археологческие исседования на северных сконах Каратау // ... АН ...... 1962. – Т.14. – С. ... ... ... ... // ТИИАЭ АН КазССР, 1955,
– Т.1. – С. 189-206.
45. Археологические исседования в Казахстане. Алма-ата, 1973. 102 с.
46. ... С.Ю, ... А.Д. ... и антропоморфные изваяния раннего
железного века южноуральских степей // Археология, палеоэкономика
и палеодемография Евразии. Наука, М., 2000. –210 с.
47. ... М.К. ... ... ... / ... Центрального Казахстана. А., 1966 – 303 c.
48. Вишневская О.А., Итина М.А. Ранние саки Приаралья. // Проблемы
сакской археологий. МИА. – М., 1971. – С. ... ... О.А. ... ... ... ... ... в VII-V
вв д.н.э. – М., 1973, – С. 170-172.
50. Оразбаев А.М. Курган с ... в ... ... как
архитектурный памятник / ... ... ... ... ...... – С. ... Бейсенов А. З. Ранний железный век // Восточная Сарыарка.
Каркаралинский регион в ... и ... А., – С. ... Кадырбаев М.К. Курганные некрополи верховьев р. Илек // Древности
Евразий в скифо-сарматское время. – Москва, 1984. – ... ... А.Г. ... ... ... р. Или // ... ... Серия истории, археологии и этнографии. – Алма-Ата, ... Вып. 1 (9). – С. ... ... С.Ю. О роли ... в ... ... культуры
// Раннесарматская культура: формирование развитие, хронология.
Материалы IV ... ... ... ... и ... Вып. 2. – Самара, 2000. – С. 58-74.
55. Гуцалов С.Ю, Таиров А.Д. Стелы и антропоморфные изваяния раннего
железного века ... ... // ... ... ... ... – М., ... 2000. – 299 с.
56. Бейсенов А.З., Исмагулова О.А. Археолого-антропологические дшшые
из мо гильника Бирлик // Маргулановские чтения. 1990 ... ... – М., 1992. – ... 1. – 197 ... ... О.В. Лявандакский могильник // ИМКУ, вып. 2. Ташкент,
1961. С. 97-176.
58. Вишневская О.А. Культура сакских племен ... ... в ... вв. до н.э. по ... ... – М., 1973. – ... Мошкова М.Г. Погребения VI - IV вв. до н.э. в Челябинской ... // ... ... ... ... М., 1969. № 169. –
С. ((-((.
60. Исмагилов Р.Б. Сарматское окно в ... // ... ... Казахстана: Сборник научных трудов. – Самара, 1996. –
С. 176-211.
61. Зданович Г.Б., Хабдулина М.К. Курган Темир // ... ... ... ... ... ...... 1986.
– 193 с.
62. Грязнов М.П. ... и ... ... // Степная полоса
Азиатской части СССР в скифо-сарматское ... – М.: ... ... С. 161-178.
63. Стрелков А.С. Большой Семиреченский алтарь / С.Ф.Ольденбургу к
пятидесятилетью научно-общественной деятеьности, 1882-1932 гг. –
Л.,1934. – ... ... С.С. ... ... кочевников в верховьях Бухтармы //
АСГЭ, 8, – 1966. – С. 57-59.
65. Сорокин С.С. Большой Берельский ... ... ... раскопок
1965-1969 гг.). – Тр. Гос. Эрмитажа. – Л., 1969, Т.Х, – 326.
66. Акишев А.К., Кушаев Г.А. Древняя ... ... и ... долины
реки Или. А., 1963, 140-141 сс.
67. Толстов С.П. ... Т.А., ... М.А. ... ... ... экспедиций АН СССР в 1958-1961 гг. // МХЭ. – М.,
1963. – 125-129.
68. ... А.Х. ... ... ... – А., 1979. – ... Максимова А.Г. Курганы сакского времени могильника Жуантобе. //
КСИИМК, – Алма-Ата, 1960, вып. ( – С. ... ... Е.И. ... ... ... ... северо-
восточной части Алма-Атинской области // Изв. АН Каз. ССР, Сер.
истор., ... ...... 1959 вып. 3 (II). – ... ... ... Уландрыка. Новосибирск. 1987. – ((( с.
72. Мартынов А.И. Лесостепная тагарская культура. Новосибирск, ... ((( ... ... Т.М. Восточные музыкальные зеркала // ПАВ. – 1993. – ... – С. ... ... К.Ф. Савроматы. Ранняя история и культурасарматов. – М,
1964. – ((( ... ... С.С. ... ... ... в ... Бухтармы.
АСГЭ, 8. – 1966, – С. 57-59.
Қосымшалар
Сурет ( – Бесшатыр обасы
Сурет ( – Берел қорымы №11 ... ... ( – ... ... ... ( – ... пaтша обасы (жаңғытпа)
Сурет ( – Байғыра ескерткіші (жаңғыртпа)
Сурет ( – Тасмола ескерткіштер қорымы
Сурет ( – Майемер көмбесі, ... ... ... ... ... (П.И. ... ... - Майемер көмбесі;
2 - Солонечный Белок қорымдарынан табылған олжалар;
3 - Герасимовка қорымдарынан табылған олжалар.
Сурет ( – Аң ... ... ...... ... табылған бүркіт бейнесі; 2 – № 5 қорғаннан табылған
бүркіт бейнесі; 3 – ... ... ... бұғы ... – № 5 ... ... бұғы бейнесі; 5 – Бәйгетөбе бұғылары;
6 – Жалаулы бұғылары

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 112 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)39 бет
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь