Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам

Алғысөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
ХV.ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілін зерттеу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
Ескі қазақ жазба әдеби тілі ұғымы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... .8
Ескі қазақ тілі туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
Қазақ тілін дәуірлеу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
Ескі қазақ тілінің бастау көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
Әбілғазы Баһадүр ханның «Шежіре.и түрки» атты еңбегінің ескі қазақ жазба тілі тарихындағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Қадырғали би Қосымұлының «Жамиғат.тауарих» атты еңбегінің ескі қазақ жазба тілі тарихындағы орны ... ... ... ... .32
«Әділ сұлтан» эпикалық жыры . ескі қазақ жазба тілі туындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
Өтеміс қажының «Шыңғыснама» қолжазбасы . ескі қазақ жазба тілі туындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
Жазба ескерткіштер тіліндегі лексика.семантикалық ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
ХV.ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі көнетүркілік лексика қабаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
ХV.ХVІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштер тіліндегі кірме сөздер құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
Ескі қазақ жазба ескерткіштер тілінде кездесетін араб және парсы негізді лексика құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
Ескі қазақ жазба ескерткіштер тіліндегі өзге тілдерден енген сөздердің қолданымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі қауымдастық, әкімшілік, туыстық қатынастар және әскери лауазым атауларының берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 61
Қауымдастық, әкімшілік бөлініске және туыстық қатынастарға байланысты атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Лауазым және әскери атақ.дәрежеге байланысты атаулар ... 63
Ескі қазақ жазба ескерткіштер тіліндегі сөзжасам жүйесі ... . 68
Есім сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68
Есім сөздерден есім сөз жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... 69
Етістіктен есім сөз жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ..79
Етістік сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 86
Есім сөздерден етістік жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... 86
Етістіктен етістік жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92
ХV.ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі аналитикалық сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 97
Бірігу, қосарлану және қайталама тәсілімен жасалған сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 97
Жазба үлгілердегі сөз тіркесі түрінде кездесетін қолданыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..100
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .138 Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 145
Қазақ тілінің қазіргі өркениетіміз бен мәдениетіміздің және ұлтымыздың қалыптасуында негізгі ұйыстырушы, ұйтқы болғандығы белгілі. Қазіргі қазақ тілінің қалыптасу тарихын, даму жолдарын зерделеу, оқып-үйрену – ұлттық, мемлекеттік, жалпы азаматтық міндет, парыз болуымен қатар, мәдениетіміздің келешектегі даму бағдарларын анықтауға септігін тигізер мүдделі қажеттілік. Бабаларымыздың өткен тарихтағы асыл мұраларын танып білу іс-шараларында ескі қазақ тілінің жазба үлгілеріндегі материалдардың қолдағы барын игерудің, жоғын іздестіріп ғылыми айналысқа тарту ісінің маңызы өте зор. Өкінішке орай, ескі қазақ жазба тілінің ХV-ХVІІ ғасырлардағы жай-күйін танытатын жазба нұсқалардың көпшілігі бізге жетпеген, ал басым бөлігі түрлі объективті, ішінара субъективті жағдайларға байланысты шетелдік мұражайлар мен кітапханалар қорында жатыр.
Қазақ хандығы өз алдына шаңырақ көтеріп, қазақ мемлекет-тігін жариялағанымен, олардың өмір-тіршілігі көбінесе тарихи-саяси тартыс, күрес үстінде болды. Қазақ жұрты тал Қазақ жұрты талабуылға ұшырап, қазақ жерінің арғы шеті мен бергі шетіне үнемі көшіп жүргені тарихтан белгілі. Әсіресе, отырықшы халық пен отырықшы елдің мекен-жайы болған қалалардың өзі жиі-жиі, бір қолдан екінші қолға өтіп отырғаны тарихтан мәлім. Бұл жағдай қазақ халқының тарихи жазба мұраларын толығымен сақтауға, келе-шек ұрпаққа жеткізу мүмкіндігіне кері әсерін тигізді. Түркі тайпала-рының, оның ішінде ескі қазақ тілінің ерекшеліктері V-VІІІ ғасыр-лардағы Орхон-Енисей, одан кейінгі көне түркі, ұйғыр, араб жазулы және т.б. жазба ескерткіштерде сақталған. Әсіресе, «шағатай тілінде орындалған» деп танылып жүрген жазба ескеркіштерге қазақ халқы да ортақ. Өйткені шағатай тілі өз кезінде көптеген түркі тілдес халықтарға ортақ әдеби тіл. Қазақ ру-тайпалары дербес мемлекет құрып, өмір сүре бастаған ХV-ХVІ ғасырларда жазба дүниелердің қажеттілігі туды. Ол қажеттілік алдымен қазақтың хан-сұлтандары-ның өзге елдермен қарым-қатынас жасау саласында бой көрсетті. Сонан соң, жеке адамдардың немесе әулеттердің кейінгі ұрпақтары-на ата-бабаларын танытатын шежірелер жазу дәстүрі болған. Сонымен қатар, жазба түрде өсиетнама қалдыру сияқты дәстүрлер де болған екен. Сол кездегі шежірелер – құрылысы, баяндау стилі, көлемі, орындалу мақсаты жағынан әр түрлі болып келген.
1. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 1993.
2. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 1996.
3. Энциклопедия. Қазақ тілі, Алматы, 1998.
4. Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның Түркі Шежіресі және оның тілі, Алматы, 2001.
5. Сыздықова Р., Қойгелдиев М. Қадырғали би Қосымұлы және оның Жылнамалар Жинағы, Алматы, 1991.
6. Қадырғали Жалайыр Шежірелер жинағы, Алматы, 1997.
7. Исин А.И. Әділ сұлтан эпикалық жыры, Алматы, 2001.
8. Өміралиев Қ. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі, Алматы, 1976.
9. Утемиш-хаджи Чингизнаме, Алматы, 1992.
10. Сыздыкова Р. Г. Язык Жами‘ат-Тауарих Жалайри, Алма- Ата, 1989.
11. Институт языкознание СССР. Древнетюркский словарь, Ленинград, 1969.
12. Отарбекова Ж. К. Жамиғат-Тауарих тіліндегі сөзжасам. Канд. диссерт. автореф. Алматы, 1997.
13. ҚССР Тіл білімі институты. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі, Алматы, 1989.
14. ECKMANN J. Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesі üzerіne araştırmalar, Ankara, 1996.
15. Ebülgazі Bahadır Han. Şecere-і Terakіme, Ankara, 1996.
16. Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар, Алматы, 1976.
17. Дүйсенов С.Ж. Түркі тілінің толық жүйеленген ережелер жинағы, Канд. диссерт. автореф. Алматы, 1995.
18. Сыздықова Р. ХІV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 1984.
19. Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері, Алматы, 2001.
20. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы, 1992.
21. Базылхан Б. Қазақ және моңғол тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы. Алматы, 2000.
22. Қ. А. Ясауи атындағы ХҚТУ. Түркология журналы №2, 2002, Түркістан
23. Қазақ грамматикасы, Астана, 2002.
24. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі (Морфология), Алматы, 1974.
25. Айдаров Ғ., Құрышжанов А., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі, Алматы, 1971
26. Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІҮ ғ.), Түркістан, 2005.
27. Баялиева Г. Ж. ХІ-ХІІ ғғ. жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі сын есімдер, Канд. диссерт. автореф. Алматы, 2003.
28. Шағырова Б.Д. М. Қашқаридың «Диуани лұғат-ит түрк» еңбегіндегі және қазіргі қазақ тіліндегі етістік категориясы, Канд. диссерт. автореф. Алматы, 2004.
29. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі, Алматы,1977.
30. Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі, Алматы, 1995.
31. Тіл білімі институты. Қазақ тілінің грамматикасы, Алматы, І том, 1967; ІІ том, 1967.
32. Қалиев Ғ., Боранбаева Г. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 2001.
33. Сүйіншәлиев Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті, Алматы, 1989.
34. Жинақ. Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары, Алматы, 1981.
35. Ғылыми-теориялық конференция материалдары. Қазақ әдеби тілі тарихының проблемалары, Алматы, 1987.
36. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, Алматы, 1988.
37. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері, Алматы, 1996.
38. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары, Алматы, 1984.
39. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, Алматы, 1994.
40. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері, Алматы, 1978.
41. Балакаев М. Казахский литературный язык, Алма-Ата, 1987.
42. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы, Алматы, 1997.
43. Қайдаров Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе, Алматы, 1992.
44. Қордабаев Т. Р. Тарихи синтаксис мәселелері, Алматы, 1964.
45. Қордабаев Т. Р, Томанов М. Тарихи грамматика мәселелері, Алматы, 1975.
46. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, І том, Алматы, 1974.
47. Әбілқасымов Б. Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер, Алматы, 1983.
48. Балақаев М.Б. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері, Алматы, 1941.
49. Жубанов Х. Исследования по казахскому языку, Алматы, 1936.
50. Қазіргі қазақ тілі, Алматы, 1954.
51. Аханов К. Қазақ тілі лексикасының мәселелері, Алматы, 1955.
52. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі зат есімдік синонимдер, Алматы, 1957.
53. Әбілғазы Бахадүр хан. Түркі шежіресі (көне түркі тілінен аударған Б. Әбілқасымов), Алматы, 1992.
54. Иванов С.Н. Родословное древнотюрок Абулгази хана, Ташкент, 1969.
55. İnan Abdülkadіr. Ebülgazі Bahadır Han ve Türkçesі, Türk Dіlі Araştırmaları Yıllığı, Belleten Ankara, 1957.
56. Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка, Москва, 1962.
57. Керімұлы Ә. Түркі әдебиеті ескерткіштері тіліндегі сөзжасам жұрнақтар (ХІҮ ғ.), Алматы, 1999.
58. Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар, Алматы, 1976.
59. Исаев С. М. Қазақ тілінде қосымшаларды жіктеу мәселесі, ҚазССР ҒА Хабарлары, филология сериясы, 1987. N 2.
60. Рүстемов Л. З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері, Алматы, 1982.
61. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі, Алматы, 1993.
62. Маманов И. Қазіргі қазақ тілі, Алматы, 1973.
63. Серебренников Б. А., Гаджиева Н. З. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков, Москва, 1986.
64. A. Melek Özyetgіn. Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına Aіt Yarlık ve Bіtіklerіn Dіl ve Üslup İncelemesі, Ankara, 1996.
65. Ahmet Temіr. Türkolojі Tarіhіnde Wіlhelm Radloff Devrі, Ankara, 1991.
66. Mustafa Öner. Bugünkü Kıpçak Türkçesі, Ankara, 1998.
67. Eckmann Janos. Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesі Üzerіne Araştırmalar, Ankara, 2003.
68. Toparlı R., Vural H., Karaatlı R. Kıpçak Türkçesі Sözlüğü, Ankara, 2003.
69. Қайнар университеті. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы, Алматы, 2001.
70. Кайдаров А. Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке, Алма-Ата, 1986.
71. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі, Алматы, 1969.
72. Төлеуов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі есім сөздердің жасалуы, Алматы, 1973.
73. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, Алматы, 1983.
74. Бекмұхаметов Е. А. Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері, Түсіндірме сөздік, Алматы, 1977.
75. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, Алматы, 1960.
76. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері, Алматы, 1972.
77. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, Алматы, 1988.
78. Ибатов А. Қазақ тіліндегі есімдіктердің тарихынан, Алматы, 1966.
79. Қалыбаева А., Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі морфемалар жүйесі, Алматы, 1986.
80. Хасенова А. Қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер, Алматы, 1959.
81. ХV-ХVІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы, Алматы, 1968.
82. Баласағұн Жүсіп. Құтты білік, Алматы, 1986.
83. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері, Алматы, 1994.
84. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі, Алматы, 1991.
85. Исаев С. Қазақ тілі жайында ойлар, Алматы, 1997.
86. Жанұзақ Т. Есімдер сыры, Алматы, 2004.
87. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам, Алматы, 1999.
88. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы (Фонетика. Морфология), Алматы, 1981.
89. Ибатов А. Сөздің морфологиялық құрылымы, Алматы, 1983.
90. Хасенова А. Етістіктің лексика-семантикалық сипаты, Алматы, 1971.
91. Қордабаев Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары, Алматы, 1995.
92. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар, Алматы, 1992.
93. Түркі тілдерінің салыстырмалы морфологиясы, Алматы, 1984.
94. Сарбалаев Ж. Сөзжасам мәселелері, Алматы, 2002.
95. D. Mehmet Doğan Büyük Türkçe Süzlük, Ankara, 1996.
96. Хабичев М. А. Именное словообразование и формообразование в куманских языках, Москва, 1989.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІ
ТІЛ КОМИТЕТІ
ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ,
ТҮРКОЛОГИЯ
ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫ
ӨМІРБАЕВ ЕРЖАН ЖАРЫЛҚАСЫНҰЛЫ
ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІНДЕГІ СӨЗЖАСАМ
(ХV-ХVІІ ... ... ... ... ... ... 2006 ... Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті,
Түркология ғылыми-зерттеу институтының Ғылыми кеңесі ұсынған
Пікір жазғандар:
Филология ғылымдарының ... ... Ә. ... ғылымдарының докторы, профессор Б. Әбілқасымұлы;
Филология ғылымдарының докторы, профессор М. Акар
Ж а у а п т ы р е д а к т о р ... ... ... ... Ерден Зада-ұлы
Р е д а к т о р л а р ... ... ... Малбақов Мырзаберген Малбақұлы;
Филология ғылымдарының кандидаты Дүйсен Сержан Жүнісұлы
Өмірбаев Е. Ж.
Ө Ескі ... ... ... ... Оқу құралы / Дайындаған:
Е. Ж. Өмірбаев – Алматы, 2006. – 150 бет (10 ... ... ... ... ... ... Ескі
қазақ тілі сөзжасамының лексика-семантикалық ерекшеліктерінің ... оның ... ... ... ... ... ... құралы ана тіліміз, қазақ тілінің тарихы мәселелерімен шұ-ғылданушы
мамандарға (магистранттарға, ... ... ... т.б.)
арналған. Оқу құралын «Қазақ тілінің ... ... ... ... «Түркі тілдерінің салыстырмалы тарихы» сияқты пәндерді
оқыту барысында, осы ... ... ... курс ... |ББК ... | |
| |© ... Е. Ж. 2006 |
АЛҒЫСӨЗ
Қазақстан Республикасы тәуелсіз ел болып қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... Әбішұлының бастамасымен,
еліміздің санаты қатарында жүрген азаматтардың қолдауымен, Қазақстан
халықтарының ... ... ... қауышып, қабысып
жатуына орай, қазақ тілі – ... тіл ... ие ... ұядай
ұйыған Мемлекеттігіміздің жанды жүрегіне, ... ... ... ... және ... себебі, қазақ тілінің ... ... ... этноұғымын ғасырлар бойына шыңдап, сомдап, қазақ
мемлекеттігіне негіз, ... ... ... ... ... ... тілі
арқылы қазақ халқының өзіндік дәстүрі қалыптасты, тарихы ... ... мен ... ... байланысының баяндылығы қамтамасыз етілді.
Қазақ тілі өзінің қалыптасу, өсіп жетілу жолдарында түрлі тарихи ... ... ... ... ... ... жүрген бірқатар
мәселелердің түп-төркіні, осы қазақ тілінің қалыптасу, даму негіздерімен,
әсіресе кейінгі ортағасырлардың соңғы ... ... ... ... ... Қазақстан аумағын мекен-жай еткен қазақ
халқына, түрлі ұлт өкілдеріне ғасырлар бойына қызмет етіп келе ... ... ... тілі – ... мәдениетіміздің ажырамас, құрамдас бөлігі
болып табылатындығын әрдайым есте тұтқанымыз абзал.
Қолдарыңызға ұсынылып ... оқу ... ... ... ... бірі – кейінгі ортағасырлардағы Ескі ... тілі ... ... ... ... ... ... аясында, қазіргі қазақ тілімен байланыстырыла қарастырылған.
Кітапта халқымыздың мәдение-тіне, тіліне ... осы ... ... де
жазба ескерткіштерді зерттеу, ... ... ... жолдарын
іздестіруге қатысты тың пікірлер ұсынылады.
Қажыбек Ерден Зада-ұлы
КІРІСПЕ
Қазақ тілінің қазіргі өркениетіміз бен мәдениетіміздің және ... ... ... ... ... белгілі. Қазіргі қазақ
тілінің қалыптасу тарихын, даму жолдарын зерделеу, оқып-үйрену – ұлттық,
мемлекеттік, жалпы азаматтық ... ... ... ... мәдениетіміздің
келешектегі даму бағдарларын анықтауға септігін тигізер мүдделі қажеттілік.
Бабаларымыздың өткен тарихтағы асыл мұраларын ... білу ... ... ... ... ... материалдардың қолдағы барын
игерудің, жоғын іздестіріп ғылыми айналысқа тарту ісінің маңызы өте ... ... ескі ... ... ... ... ғасырлардағы жай-күйін
танытатын жазба нұсқалардың көпшілігі бізге ... ал ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты шетелдік мұражайлар
мен кітапханалар қорында жатыр.
Қазақ хандығы өз алдына шаңырақ ... ... ... ... ... көбінесе тарихи-саяси тартыс, күрес
үстінде болды. Қазақ жұрты тал Қазақ жұрты талабуылға ұшырап, қазақ жерінің
арғы шеті мен ... ... ... ... ... тарихтан белгілі. Әсіресе,
отырықшы халық пен ... ... ... болған қалалардың өзі жиі-жиі,
бір қолдан екінші қолға өтіп ... ... ... Бұл жағдай қазақ
халқының тарихи жазба мұраларын толығымен сақтауға, келе-шек ... ... кері ... ... ... ... оның ішінде
ескі қазақ тілінің ерекшеліктері V-VІІІ ғасыр-лардағы Орхон-Енисей, одан
кейінгі көне ... ... араб ... және т.б. ... ... ... ... тілінде орындалған» деп танылып жүрген жазба
ескеркіштерге ... ... да ... ... ... тілі өз ... түркі тілдес халықтарға ортақ әдеби тіл. Қазақ ру-тайпалары дербес
мемлекет құрып, өмір сүре ... ... ... жазба дүниелердің
қажеттілігі туды. Ол қажеттілік ... ... ... ... қарым-қатынас жасау саласында бой көрсетті. Сонан соң, ... ... ... ... ... ... танытатын
шежірелер жазу дәстүрі болған. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... де ... екен. Сол кездегі шежірелер – құрылысы, баяндау
стилі, ... ... ... ... әр ... болып келген. Олардың ата-
бабалардың аттарын хронологиялық тәртіппен түзген сызба тәріздес қысқа
түрлері де, ... ... ... ... күрделі түрлері болса керек.
Алдыңғы топтағы түпнұсқалары сақталмаған. Ал ... ... ... ... ... ... жеткені өте аз.
Қазақ тілінің орта ғасырдың соңғы ширегіндегі жай-күйіне, тілдік
ерекшеліктеріне ... ... ... қайраткерлері үне-мі назар салып,
түрлі жанрларда орындалған ізденіс жұмыстарына арқау етіп ... ... ... ... ... ... ... ұсынған Ш. Ш.
Уәлихановтың, А. Бай-тұрсынұлының, М. Тынышпаевтің, Қ. Жұбановтың, Н. ... Ә. Х. ... Б. ... С. А. ... ... Ә. Т. ... Ә. ... Б. Әбілқасымовтың және
т.б. арнайы орындалған еңбектерінде, сон-дай-ақ осы ... ... ... ... ... ... ... мәселенің өткір
де өзекті тұстары туралы келелі пікірлер ұсынылып жүр. Оларды бір арнаға,
бір аяға ... ... ... ... мәселенің нақты шеші-мін
табудың қажеттілігі күнбе-күн артып келеді. Осындай қажетті-ліктің шешімін
іздестірудің бір жолы – ... ... ... ... тілдік
материалдары ескі қыпшақ және ескі қазақ тілде-ріне өте жақын болып келетін
жазба ескерткіштерді ... ... ... ... ... ... жазылған Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» ... атты ... осы ... жатады. Оның әсіресе ортағасырлық қазақ
тарихы мен ескі ... ... ... ... орны ерекше. Сондықтан бұл
ескерткіш – ескі ... ... ... ... ... және ... байланысты
арнайы зерттелініп, үнемі назарға тұтылып келеді. Бұл ... ... ... Р. ... және М. Қойгелдиев «Қадырғали би ... оның ... ... атты ... ... ... би Қосымұлының еңбегі бізге толық емес, екі тізім және татар
ғалымы Ә. Рахим тауып жариялаған ... ... ... Бұл ... ... ... уақытта Ленинград университеті ... ... ... ... ... мен ... ... кітапханасының Шығыс бөліміндегі тізімі, екеуін де негізге ... бұл екі ... де ... ... дегенмен бірін-бірі толықтырып отырады»
[5].
ХVІІ ғасырда жазылған Әбілғазы ... ... ... ... ... ... шағатай тілінен өзгешелеу тілде, өз сөзімен ... ... ... «нағыз түрік тілінде» жазылғанын көреміз.
Бұл шығарма – ғылым әлеміне екі ғасырдан астам уақыт белгілі ... ... ... ... ... кейбір зерттеулер жарияланса да, қазақ
оқырмандарына тек ХХ ғасырдың екінші жартысында ғана ... бола ... ... арасынан «Түркі Шежіресінің» тілін жіті зерттеген –
профессор Б. ... ... ... ... жасаған
талдауларында «Түркі Шежіресінің» тілін қыпшақ тобына, оның ішінде ... ... ... ... бар екендігін тиянақты фактілер жиынтығы
арқылы айқындап көрсеткен.
ХІV ғасырдың соңы мен ХV ... ... ... ... ... да – ескі ... тілі тарихы үшін өте маңызды еңбек. Бұл
жазба ескерткішті ... рет ... ... В. П. Юдин ... ... ... жасады. Тағы бір ескерткіш – Санкт-
Петербург мемлекеттік университетінің ғылыми кітапханасында сақталған, ... ... ... ... ... жыры. Бұл жазба ескерткішті тарихи
тұрғыдан зерттеп, ... ... және ... ... ... А. И. Исин. Біз осы ға-лымдар ... ... ала ... оларды сөзжасам тұрғысынан өзара салыстыра отырып
қарастырдық. Соңғы ... ... ... ... ... ... Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих», Әбілғазы Баха-дүр ханның
«Түркі Шежіресі», «Әділ ... ... жыры және ... ... атты ... ... тарихи мәтіндер сол кезеңдегі,
яғни ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба ... ... ... ... және ... мәліметтер береді. Бұл шығармалардан ескі
қазақ жазба тілінің ғасырлар бойы қолданылып ... ... ... ... ... айтарлықтай өзгеріске ұшырамай, қазіргі уақытқа
дейін жеткендігі аңғарылады. Ескі қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... соңғы ширегіндегі жай-күйін,
қалыптасуы мен даму жолдарын ... ... бір ... – көне ... ... ... ... Сол арқылы қазақ мемлекеттігінің, қазақ
ұлтының ... ... ... ... ... және
динамикалық даму үрдісін анықтау – қазіргі заман талабынан ... ... де күн ... түспейтін, зәрулігі, өзек-тілігі
жоғары деңгейлі мәселе болып қала ... ... Осы ... ... дау ... ... ... ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі
сөздердің тұлғалық ерекшеліктерін, ... ... ... және
сөздердің жасалуы мен қолданымын талдау. Жазба ескерткіштерге бірдей ортақ
категориялық заңдылық ерекшеліктерін ... ... ... тиісті
қорытындыларға келу. Негізгі материалдар – Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-
Тауарих», Әбілғазы Бахадүр ханның ... ... ... ... ... және ... ... «Шыңғыснама» атты жазба ескерткіштерінде берілген
тілдік ... Олар иіні мен ... орай ... ... ... ... Бұл ... жасауда жазба ескерткіштердің
бұрынғы транскрипциялары (Б. ... ... ... ... Р. ... М. Қойгелдиев: «Қадырғали би Қосымұлы және оның
Жылнамалар жинағы», «Шыңғыснаманың» В. П. Юдин ... ... ... ... эпикалық жыры-ның А. И. Исин жасаған транскрипциясы) сол
қалпында пайдала-нылды. Жазба ... ... ... және ... ... ... мағынасын аша
түсу үшін мәтіндерге анықтама және иллюстрациялық материалдар берілді.
ХV-ХVІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ТІЛІН ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... тілі ... туралы
Ескі қазақ тілі туралы
Қазақ әдеби тілінің бастау алған кезеңдерін ... ... ... ... ... айқындаумен тығыз байла-нысты. Ғалым Р.
Сыздықова ХV-ХVІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... қазіргі әдеби тілдің алғашқы үлгілері, – ... ... бұл ... ... ... ... ... дәуірге дейінгі ауыз
әдеби тілі деп атайды. Алайда ... ... ... ... дейін
қолданылған тілді әдеби тіл деп есептемейді. Олар белгілі бір тілді «әдеби
тіл» деп тану үшін ... ... шарт ... яғни ... ... ... ... өте аз болған жерде әдеби тіл де жоқ» ... ... ... ... әдеби тіл ұғымы тарихи жағынан құбылмалы деп
таниды. Ол ... бір ғана ... ... тілдердің әдеби түрінің
даму барысындағы күллі дәуіріне ... сай ... шарт ... ... ... жазу ... тумаған немесе дамымаған, я болмаса бір
кезеңдерде жазуы ... ... әр ... ... дамымай қалған
дәуірлерінде де әдеби тілі болуы мүмкін» деген пікірлер де ... ... ... ... ... ... ... оның жеке халық болып
құралған дәуіріндегі және ұлттық дамуы кезіндегі тілінің ... ... де, оның ... түрінің даму барысын танып-білу 30-40 ... ... ... ... ... ... тіл ... жеке проблемалары
белгілі бір кезеңдердегі жағдайы және жазба ... ... ... мен орны тәрізді мәселелер ғылыми ізденістердің, нақты талдаулардың
негізгі объектісі болып ... ... ... ... ... ... ... статикасы мен динамикасын танып-білуде Н.Сауранбаев, І. Ке-ңесбаев, С.
Аманжолов, Х. Жұмалиев, А. Ысқақов, Т. ... Қ. ... ... Р. ... С. Исаев, Ә. Құрышжанов, Ш. Сарыбаев, М. Томанов,
Е. Жұбанов, Ғ. Қалиев, Б. ... С. ... ... ... ... отыр.
Әдеби тілдің нормалық қасиеті тек жазу-сызу арқылы ғана қалыптаспай,
ауызша сөз қолданыс арқылы да жетіле түседі. ... ... тілі мен ... тілі ұқсас құбылыс болғанымен, бұлардың атқаратын қызметі, тілдік
амал-тәсілдерінің ... ... ... ... және
ұқсастықтары бар. Ауыз әдеби тілі ... ... ... ... ұйымдастырудың құралы, жалпыға ортақ мәнділігі, тілдік
амал-тәсілдердің талғап ... т.б. ... ... сөйлеу
тілінен тұрады. Сондай-ақ әдеби тілдің ауызша түрінің де өз ... ... ... ... ... ... ... тілінің көркем әдебиет стилі тәрізді тармақтары болған. Өйткені әдеби
тілдің әр кезеңге лайық ерекше-лігі болады. Мәселен, ұлттық және ... ... ... тіл ... ... қалыптасқан әлеуметтік ұжымдары
қызметінің негізгі салаларындағы қарым-қатынас қажетін өтейді. Қазақ әдеби
тілінің қалыптасу ... ... ... ... ... жеке мемлекет
(хандық) құру кезінен, ХV-ХVІІ ғасырлардағы қазақ хал-қының ... жаңа ... ... ... ... тілі мен ... ... ру-тайпалардың әріден келе жатқан ауызша дамыған және қоғамдық
үрдіс негізінде әдеби және ... тіл ... етті [2, 108]. ... ... ... мен үлгі-лері жазба тілге қарағанда, әлдеқайда кең болып
келеді. ХV ғасырға ... ... ... ... ... ... ... өлең жолдарымен қайта айту негізінде жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... ... башқұрт және
татар сияқты халықтардың ортақ мұрасы, керісінше, бұл ... ... ... ... етті.
Бұл екі үлгінің айырмашылығы жасалу, таралу және сақталу әдісінде
болды. Қазақ қауымында қолданылған жазба ... тіл ... ... ... тілі деп ... Р. ... өз оқулығында «Орта ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... да ... екенін, кейінгі
ғасырларда ұлыс атымен «шағатай тілі» деп аталған ортаазиялық түрікті ... да өз ... ... білгенін тілші-ғалымдардың көпшілігі жалпы
түрде айтып ... ... Бұл ... тіл іс ... мен ... ... шығармалардың бір үлгілері болып табылатын шежірелер ... діни ... ... ... -дей ... бұл ... ... қазақ
топырағында «кітаби тіл» деп, сол тілде жырлаған ақындар-ды ... деп ... ... ... қызмет еткен «кітаби тіл» таза
шағатай тілі емес, сол тілдің және ... ... ... тілі мен қазақ
тілдерінің элементтерін араластырып пайдаланған қоспа дүние болды деген
пікірлерді атап ... [1, ... ... тілі – орта ... ... ғғ.) ... қазақ халқының
тілі. Бұл кезде белгілі бір қыпшақ тайпалары мен түркі рулары Алтын Орда
мемлекетінен ... ... ... ... ... атқа ие ретінде, өз
алдына этнос болып ... ХV ... ... бір қалыптасқан халық
көршілері арасында да, сол заман ... ... ... ... ... ... белгілі болады. Қазақ этнонимінің туу тарихы ұзақ ... ... қызу ... ... айналып келеді. Ол
халықтың өзінің шыққан тегі ... ... ... ... ... ... қарағанда, бұл термин әуелгі кезде әлеуметтік мәнінде
қолданылып, «өз мемлекетінен, ... мен ... ... ... ... ... мәжбүр болған адам» (В.В.Бартольд) мағынасында
қолданылады. «Тарих-и ... мен өзге ... ... ... ... ... ... Жетісуға көшіп кететін сияқты топты білдіру үшін бастапқы
кезде «өзбек-қазақ», ... ... ... ... ... ... уақыттары Батыс Жетісу жерін, Шу мен Талас алқаптарын иеленді. Ол
Орталық және Оңтүстік Қазақстаннан ... ... ... ... ... тұрғындарды да біріктірді. Моғолстанның билеушісі Есенбұғаның
мұнда жылжыған ... ... ... күші болмады. Әбіл-қайырдың,
Темір әулетінің территориялық талаптарына, қалмақтар-дың шапқыншылығынан
Моғолстан ... ... ... көмегімен сақтап қалуға
үміттеніп, ол қазақ қолбасшы-ларымен одақтасты. 1462 жылы Есенбұға ... ... ... іс ... ... бас ... ... алды. Мұндай жағдайда Жетісу жерінде қазақ халқының өмірге ке-ліп,
нығаюы әбден заңды ... ... еді. ... Хайдар Дулати Қазақ
хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) ... ... тілі өз ... үш ... ... ... а) ... ғғ.); ә) даму мен жетілу дәуірі (ХVІІ-ХІХ ғғ.); б) жаңа ... оның одан әрі де ... ... (ХІХ ғ.). Ескі ... тілі өзінің
бастау кезін орта ғасырдың орта ... ... ғғ.) ... Ол ... ... ... ... жалпы атаумен аталып, сол дәуірдегі
жазылып қалынған «ескі түркі жазба ескерткіштері» ... ... ... ... орта ... (V-VІІІ ғғ.) қалған жадыхаттарды «көне түркі
ескерткіш-тері» деп ... ... ... ... тілі өзінің ескі түрі
арқылы осы айтылған тарихтың қойнауына қарай үңілсек, ескі ... ... ... ... ... Оның ... ерекшеліктері мен тамырлары Алтай
тілдерімен (олар арқылы Орал тілдерімен де) араласып кетеді, демек, біз ... ... болу ... таби-ғаты мен өзгеруінің эволюциялық
жолдарын ... ... ... ... ... ІІІ ғ. – б.з. ... іздеуіміз керек. Кезі келгенде «көне қазақ тілі», тіпті ... ... деп те айта ... ... ... көне ... тілдерінің (V-Х ғғ.)
кезінде, әрине, «қазақ» («қазақ тілі») ... сөз дәл ... ... ... та қалмаған), ал ескі түркі тілдерінің кезінде (ХІ-ХVІІ
ғғ.) «қазақ» деген сөз жазылып ... оның ... ... ... ... яғни ол ... ... емес, бейтарап сөз болған.
Алайда, қазақ ... көне ... тіл ... ... ... болмасы
анық. Оның көнелік (ескілік) сипаттары көне (ескі) түркі жазба нұсқаларының
тілінен айқын байқалып отырады. Қазақ халқының ұлт болып ... ... ... рулар мен тайпалардың, ұлыстар мен халықтардың өз заманында
қолданған тілдері қазіргі қазақ тілінің ... мен ... ... Олар V-ХV ғғ. өмір ... ... ... оғыз және қарлұқ сияқ-ты
басты-басты тайпалар одақтарының құрамына еніп, солардың ті-лінде ... 113]. ... бір ... ... д-з-й (адақ-азақ-айақ), н-ң-й
(қон-қоң-қой) з мен г дыбыстарының й, у болып өзгеруі немесе ... ... осы ... ... (д, з, н, ң, ғ, г ... ... ... көне, не ескі болып есепте-леді, осыған орай қазақ ... ... ... жаз-жай сияқты сөздер кездесе береді). Профессор С.
Аманжоловтың пікірінше, орта ғасыр түріктерінің, ... ... ... алшын, дулат, арғын, керей, найман, жалайыр т.б. ... мен ... ... ... ... ... сөйлеу тілі мен қатар
жазба әдеби тілі де болған, ол ауыз әдеби ... ... өмір ... ... ... қалған (немесе айтылып жүрген) нұс-қалар мен ескерткіштер
де аз емес: «Едіге», «Ер Сайын» жырлары ... ... «Ер ... батыр» (керейлер тілінде), «Мухаббатнаме», «Алпамыс» (қоңыраттар
тілінде), «Орхон-Енисей ескерткіштері» ... ... ... ... ... ... ... Фарадис» (кердерілер тілінде) ... ... ... ... ... ... өз ... Қазіргі
қазақ тілінің қалыптасу дәуіріне дейін (ХV ғасырға дейін) оның өзіндік
белгілерінің бәрі де ... ... ... ... ... ... ... айырым жүйелерін айшықтап бөліп алған. Олар, сөз жоқ,
ғасырлар бойы бір ... ... ... ... ... ... ... ж дыбысымен айтылу ерекшелігі орта ғасырдың орта кезінде пайда
болған. Одан ... ... бұл ... ... ізі ... ... Сыздықова: «ХV-ХVІІ ғғ. қазақ халқының ... ... жаңа ... ... сөйлеу тілі мен қазақ халқын құраған ру-тайпалардың
әріден келе ... ... ... ... ... ... әдеби тіл
қызмет етті», дейді. Халық тілінің орайына қарай қалыптасқан іс ... ... мен ... ... ... ... ... хат-хабар
қағаздарын жазатын арнаулы тіл (эпистолярлық стиль) т.б. да қоғамдық-
әлеуметтік, ... ... ... ... ... тіл ... стильдер бойынша жүзеге асу процестерінен көріне
бастады. Ол жалпы түркілік, ортаазиялық жазба әдеби тілмен («түркі» ... ... ... ... оған, бірінші жа-ғынан, Орта Азия
халықтары тілдерінің ... ... мен ... құрдай араласып
жатқандығы себеп болса, екінші жағынан, сол ... ... ... ... шет ... (Қазан, Омбы, Орынбор, Санкт-Петербург,
Стамбул, Томск, Тройцк, Уфа т.б.) басылып отыруы әсер еткен болса керек. ... ... пен ... ... ... ... ... ұлттық тілдердің
тағдырына өз іздерін қалдырды, дегенмен, олар ... ... ... ... қарағанда, ол дәуірдегі тілдің азды-көпті өзіндік
(лексикалық, ... ... ... ... ... ... [3, 114].
Қазақ тілін дәуірлеу мәселесі
Қазақ ру-тайпалары дербес мемлекет құрған кезде, яғни ... ... ... ... ... Бұл ... алдымен
қазақтың хан-сұлтандарының өзге елдермен қарым-қатынас жасау ... ... ... соң жеке ... ... ... кейінгі ұрпақтарына
ата-бабаларын танытатын шежірелер тарату дәстүрі болған. Сонымен қатар,
атаның өзінен кейінгілерге ... ... ... ... ... ... де ... екен. Сол кездегі шежірелер құрылысы, баяндау
стилі және көлемі жағынан әр ... ... ... ... ... ... ... схема тәріздес қысқа түрлері де ... ... ... күрделі туындылар да болса керек. ... өз ... ... ... ... Ал тарихи
жылнама түрінде жа-зылған жазба ескерткіштердің бізге жеткені өте аз [3,
194] екендігін жоғарыда атап ... ... ... ... даму ... ... бөлу мәселесі жайындағы
пікірлер жүйесі біркелкі емес. Өйткені бұл тілдің басталар тұсы мен ... даму ... ... ... келгендіктен, оның ... ... ... мүмкін де емес. Қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... Қазақ әдеби тілінің тарихын ертеден, көне түркі дәуі-рінен,
хундар мемлекеті кезінен бастайды (Ғ. Мұсабаев ІІ ... ... Б. ... V ... ... ... әдеби тілінің тарихы ХVІІ ғасырлардан баста-лады (Қ.
Жұмалиев, М. Балақаев ... ХІХ ... ІІ ... ... (Қ. Жұбанов, Н.
Сауранбаев, С. Аманжолов, І. ... Бұл ... ХІХ ... ІІ ... дейін де қазақ әдеби
тілін танытатын үлгілер болды, дегенді айтады.
4) Қазақ ... тілі ... ... ... ... (Т.
Қордабаев).
5) Қазақтың төл әдеби тілі ауызша дамыған авторлы поэзия түрінде
оның ... ... ... ... ... ... ал ескі жазба әдеби тілі ХVІ-ХVІІ ғасыр-лардан,
жаңа ұлттық ... ... тілі ХІХ ... ІІ ... (Р. Сыздықова, Ә. Құрышжанов, Б. Әбілқасымов, ... А. ... т.б.) [1, ... ... ... ескі ... тілімен тікелей байланысты екендігін
профессор Ә. Құрышжанов: сөздің иіні келген соң айта ... ... ... ... на образование казахской народности
оказала Кипчакская конфедерация» деп көрсе-теді. Бұл ... ... ең ... ... ... ... ... айтқан академик Н. Т. Сауранбаев еді.
Бұл автор зерттеулерінің ең түйінді жері мынадай: ... ... есть ... ... ... в новых условиях. Монолитный
язык казахов ... и ... до Х в., ... ... ... ... языке, стал называться казахами» дей келе, Н. М. Карамзин
«Казахия» деген елдің атауын Х ... ... ... ... еді ... ... ол сөз Византия императоры ... ... (905-959 ж.) ... жазылып қалған екен. Н. Т.
Сауранбаевтың «до Х в.» деп отырғаны осындай бір ... ... ... ... ... ... императорының Х ғасырдан кейін жазуы мүмкін
еместігіне баса назар аударды [22, 22].
Осындай бастау кездеріне сәйкес, қазақ әдеби ... әрі ... ... де әр ... ... ... жылы ... көрген «Қазақ әдеби тілінің тарихы» (М. Балақаев, Р.
Сыздықова, Е. ... атты оқу ... да ... тіл ... ... ... ... негізге алынған-дықтан, қазақ әдеби тілінің даму
барысы мынадай кезеңдермен бай-ланыстырыла ... ... ... әдеби тіл;
2) ХІХ ғасырдың І жартысындағы әдеби тіл;
3) ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы ... ... ХХ ... ... ... ... ... жылдардағы әдеби тіл;
6) 1940 жылдан кейінгі әдеби тіл.
Ғалым Р. Сыздықова ... ... ... даму ... ... ... бұл ... көпшілігінен мына бір жайт байқалады, дей
келе, ... мен тіл ... да ... ... ... ... жалпы қазақ тілі және қазақтың әдеби тілі ... осы екі ... ... Бұл екі ... дәуірлеуге
келгенде екі түрлі болуға тиісті. ... ... ... ... ... және ол осы ... сөйлейтін халықты құраған ру-тайпалардың
тарихымен, этникалық тұтастық ретінде халық болып топтасу ... ... ... ұлт ... ... байланысады. Осы тұрғыдан келгенде,
жалпы қазақ тілінің дәуірлерін біздің жыл ... ... ... ... ... ... жыл санауымыздың ХІV-ХV ғасырларына дейінгі
дәуірі, бұл дәуірде болашақ қазақ халқын құрайтын ру-тайпалардың ... ... – ХV ... ХІХ ғасырдың ІІ жартысына дейінгі мерзім, бұл
мерзімде ру-тайпалар этникалық тұтас халық ретінде қалыптасты. ... ... ХІХ ... ІІ ... ... ... ... бұл уақытта қазақ халқы
ұлт болып шоғырланды деп тануға болады. Әдеби тіл – халықтық немесе ұлттық
мәдениеттің ... бір ... ол ... ... өзі ... отырған
дәуіріндегі қоғамдық-экономикалық, саяси-шаруашылық өмірімен тікелей
байланысты. Сонымен қатар, әдеби тіл ... ішкі даму заңы ... ... Тіл өзі ... етіп ... ... ... яғни ғылымның, өнердің, әдебиеттің, қоғамдық ойдың, т.б.
даму дәреже-сімен қоян-қолтық араласып, астасып жатады. Сол ... ... өзін ... ... ... ... ... да тәуелді,
әсіресе тәлім-тәрбие беріп, білім тарататын орталықтармен ... ... ... [1, 20], деп ... тіл ... ... ... Ол өзінің қызмет ету ... ... ... өтеді. Сондықтан әдеби тілдің даму кезеңдерін
тарихи тұрғыдан алып қарау керек. Ұзақ ... бойы ол ... ... ... ... ... өзгерістерден ішкі, сапалық
өзгерістерге ұшырайды. Осындай ішкі ... ... ... да ... ... өзгеру, жетілу немесе даму дәуірлерін бірнеше
кезең-дерге бөліп қарауға болады. ... ... ... даму ... ... екі ... ... болады:
1) Қазақ халқының ұлттық кезеңге дейінгі әдеби тілі;
2) Қазақ халқының ұлт болып қалыптасқан ... ... ... ... өзін шартты түрде екі кезеңге бөліп қарауға болады:
а) Қазақ хандығының құрылуы мен ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың ІІ жартысынан ХІХ ғасырдың ІІ жартысына дейінгі
кезең, яғни бұл кезде қазақ ... ... ... ... қазақ халқының дербес хандық құрып, өз алдына мемлекет
құра бастауы ХV ... ... ХІХ ... ІІ ... ... ... Бұл – ... ауызша да, жазба да әдеби тілдерінің
қалыптасуы мен даму процесінің алғашқы тұсы. Осы кезеңдегі ... ... ... ... халқы мен қазақ хандығының іргетасын бекіте түсетін
үлкен мәдени-рухани күш болды.
Екінші ... ХІХ ... ІІ ... ... Бұл – қазақтың
ұлттық жаңа ... ... ... ... кезі ... Сол кезде қалыптасқан
қазақтың ұлттық жазба әдеби тілі өзгеріссіз бүгінгі қазақ ... ... ... Р. ... қазақ әдеби тілі дамуын дәуірлеудегі ... ... ... келіп, бұл мәселенің әлі де ... ... ... ... Дау ... ... бірі – ... төл ауызша
әдеби тілінің тарихын не себептен ХV ғасырлардан бастаймыз деген сауал. Бұл
кезең – қазақ хандығын ... ... өз ... ... халық болып
топтана бастаған, яғни «қазақ» деген этнонимнің тарих сахнасынан орын ... ... ... ... хандығы құрылған ХV-ХVІ ғасырларда нағыз тума
қазақ әдебиеті ауызша ... ... ... ... орай оның төл ... де ... тілі түрінде жасалды. Сөз жоқ, бұған дейін де қазақ тілінде
сөйлеген ру-тайпалар сан ғасыр бойы өмір сүріп келген және ... ... ... көркем әдебиет дәстүрі болған, - дейді.
Екінші мәселе – қазақ қауымы халық болып қалыптасқан ... ... мен ... тілі бірден пайда бола қоюы шын-дыққа сая ма ... ... ... бір ру-тайпалардың халық болып бірігуі мен ол ... ... оның ... ... мен ... ... тұспа-тұс келе бермеуі мүмкін. Бірақ халық болып құралғанға дейінгі
көркем сөз мұрасы мен дәстүрі сол ... ... ... ... ... ... алуына жағдай жасайтыны және ықтимал. Сірә, қазақ ... ... ... ... ХV ... ... ... өнері күшті дамып келгендігі қазақ халқының ауызша поэзиясының бірден
қазақ поэзиясы ретінде ... ... ... ... [1, 24].
Ескі қазақ тілінің бастау көздері
Ескі қазақ тілі ... ... ... ... орта ... ... ғ.) ... Ол кездегі халықтар түрк/түрік, түркі сияқ-ты жалпы атаумен
аталып, сол дәуірдегі жазылған мұралар «ескі түркі ескерткіштері» ... ... ... ортағасырдан (V-VІІІ ғ.) қалған жадыхаттарды «көне
түркі ескерткіштері» деп есептейміз. ... ... ... тілі ... түрі арқылы осы айтылған тарихтың қойнауына қарай ... ... ... де, көне ... ... де ... өзектесіп жатады.
Жоғарыда айтқанымыздай, оның кейбір ерекшеліктері мен тамырлары Алтай
тілдерімен араласып кетеді. ... біз өз ... ... болу ... ... ... жолдарын антикалық дәуір-ден іздеуіміз керек.
Кезі келгенде «көне қазақ тілі», тіпті ... ... ... деп де ... болады. Бірақ көне түркі тілдерінің (V-Х ғ.) кезінде, әрине,
«қазақ» деген сөз дәл ... ... ... ал ескі ... ... ... ғғ.) ... деген сөз жазылып қалғанымен,
оның мағынасы дәл қазіргідей болмаған, яғни этникалық термин емес, ... ... ... ... ... көне ... ескі тіл екендігін теріске
шығаруға болмайды. ... оның ... ... ... көне ... ... ескерткіштерінің тілінен айқын байқалады. Қазақ халқының ұлт
болып қалыптасуына ... үлес ... ... мен тайпалардың, ұлыстар мен
халықтардың өз заманында қолданған тілдері – ... ... ... мен ... ... көзі болып табылады [3, 213].
Қазақ халқының мәдени мұраларының және тілінің ... өте ... ... ... ... ... ... ежелгі Қытай мен
Рум аралығында өмір ... ... мен ... ... көне мәдени мұраларға осы аралықты мекен еткен өзге де ... ... ... халқы да ортақ болғандығын «Ертедегі әдебиет
нұсқалары» атты еңбекті Б. ... М. ... М. ... ... Қ. Сыдиқов сынды ғалымдар жариялап, айтқан болатын. Бұл ғалым-
дардың пікірінше, ... ру, ... ... ... ... ... Алып батыр, Қорқыт жайындағы аңыздар, Оғыз, Алпамыс туралы жыр-
дастандар түркі халықтарының тек біреуіне ғана емес, көпшілігіне ... ... Бұл ... ... ... (ІХ ғ.), «Қорқыт ата кітабы» (ІХ ғ.),
«Құтадғу білік» (ХІ ғ.), ... ... ... жазба түрде жеткендері де бар.
Сонымен қа-тар, тасқа қашалып, VІ-VІІІ ғасырлардан қалған Орхон-Енисей ... ... де – ... ... көпшілігіне ортақ мұра.
Жағрафиялық таралым өрісіне байланысты ұлыс атымен шаға-тай ... ... Орта ... ... тілі – қазақ қоғамының ... ... ... ... үлкен роль атқарғаны белгілі. Бірақ, бұл жазба
әдеби тіл қазақтың ... ... ... төл ... тілі ... ... тән ... тіл болатын. Қазақ қауымында, әсіресе ХV ... ... ... ... артты. Келесі ... ... ... ретінде шежіре тарату және «жеті атасын білдіру»
дәстүрі сақталды. Тек қана шежіре саласында ... жазу ... ... да орын алған. ХV ... ІІ ... ... ... өзге ... ... өзара елшілік хаттар арқылы қарым-
қатынас жасап отырғаны мәлім.
Орта Азиялық түркі ... ... тән ... ... ... ... да, тілдік ерекшеліктері жағынан да қазақ тіліне жақыны деп –
Әбілғазы Бахадүр ... ... ... (ХVІІ ғ.) мен Қадырғали
Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» (ХVІ ғ.), ... ... ... жырын және
Өтеміс қажының «Шыңғыс-нама» атты шығармаларын атауға болады. Бұдан кейінгі
кезең-дердегі қазақ хандары мен ... ... ... ... қатынас қағаздары мен хаттарында қазақ тілінің элемент-терін
қолдану тұрақты сипат ала бастады. ХV-ХVІІ ғасырлардағы ... ... ... үлгілерге, бір жағынан, ақын-жыраулар туындылары, екінші ... ... (заң, ... ... ... және ... жағынан, ауыз әдебиетінің лиро-эпостық, ... ... ... ... ... екі топтағы дүниелер жатады.
Оның біріншісі, алғашқы қазақ хандарының жарлықтары, бір-бірімен және
өзге ... ... ... ... ... ... қазақ ханы,
іс-қағаздарын, үкім-жарлықтарын жүргізіп, оны іс жүзіне ... ... ... қызме-тін атқаратын уәзір ұстап отырған» [2, 110]. Өкінішке
орай, осы топқа жататын жазба ескерткіштер әлі күнге ... ... ... ... ... Оның басты себебі сол ... ... ... ... ... оларды іздестіру жұ-мыстарының мүлдем
жүргізілмеуінде ... ...... ... ... ... ... Бұл тарихи
туындылардың қатарына ... атап ... ... ... ... ... Бахадүр ханның «Шежіре-и Түрки»,
«Әділ сұлтан» эпикалық жыры және ... ... ... ... ... ... ... нұсқалар болғандықтан, хатқа түскен
кезеңдегі жазба дәстүрінің толық сақталып қалғандығымен ерекшеленеді.
Бұл ... ... тілі ... ... Х-ХІ ... Орта Азиялық түркі, сондай-ақ ескі қыпшақ ... ... ... ... оның ... ... әрі қарай жалғасып да-
мыған түрі болып табылады. Негізінен, қазақ әдеби тілінің тарихында сөйлеу
тілі негізінде қалыптасып, осы ... ... мен ... ... ... ... өмір ... келді және жазба әдеби тілге негіз
болды.
Ортағасырлық түркі жазба әдеби ... ... ... ... қазақ
топырағында әрі қарай дамыған, әр түрлі жазбалардан көрініп отырған қазақи
дәстүрлі жазба тіл ... ... ... қазақ әдеби тілінің
қалыптасуы тарихында ... орны бар [2, ... ... қызмет еткен әдеби дәстүр жайында сөз етер болсақ, ХV-
ХVІІ ғасырлардан бастап ... ... да ... ... ... ... ... қатысты екенін айтып өтуіміз шарт. ... ... ... ... ... яғни ... ... жазба дүниелердің
қажеттілігі туды. Ол ең алдымен, қазақтың хан-сұлтандарының өзге ... ... ... қажет болды. ХVІ ғасырдың ІІ жартысынан
бастап, қазақтың Кіші жүзі және Орта жүз ... мен ... ... ... коллегиясы арасында алуан түрлі дипломатиялық, саясаттық және
шаруашылық жайларына қатысты жазба түріндегі қарым-қатынас қарқынды ... ... соң, жеке ... ... ... ... ... жазу дәстүрі болған. Сондай-ақ, жақсы атаның ақыл-өсиет
сөздерін ... ... ... ... ... сияқты дәстүр болғаны да
айтылады. Ел арасында орта ғасыр шамасынан бергі ... ... ... ... ... би, сұлтан және ру басылардың ... ... М. ... ... ... мен ... са-райларында
шежірелер жазылып, оқылып отыратындығының заңды құбылыс екендігін дәлелдей
келіп, «қазақ ... дала ... ... дәрежеде
сауаттылықты бағалауы, өз бала-ларына уақыт талабына сай ... ... ... ... – дамыған феодалдық қоғамға тән құбылыс», деп жазады.
Бұл деректер ХV-ХVІІ ... ... ... ... ... оны ... өздерінің пайдалан-ғандығын дәлелдейді. Сондай-
ақ, жазу салты жеке адамдардың бір-бірімен хат-хабар алмасуында да ... Оған ... ... ... ... ... ... ХVІ
ғасырдың соң-ғы ширегінде қазақ даласын ... ... ... ағасы
Тәуекел ханмен жазысқан хаттарын келтіруге болады.
1595 жылы ... орыс ... ... ... ... хат ... қазақтың халық жырлары мен шежіре-лерін жіберуді
сұрайды. Тәуекел хан да ... ... ... ... сұраған қолжазбаларын
жібереді. Бұл хаттар кезінде Оразмұхам-медтің қолында ... ... ... ... ... ... ... сақталып келген осы
сандық 1736 жылы Ресей Ғылым ... ... ... ... ... тапсырылады. Нәтижеде, ол ... ... ... пен
Тәуекел хан, сөзсіз бір-біріне хатты орыс, өзбек немесе татар тілдерінде
жазыспағандары анық. Заманының мұсылманша ... ... – хан ... сол ... ... ... ... ортақ түркі жазба тілінің
нормаларын ұстап, өздерінше ана тілдері-нде, яғни ... ... ... ... дәстүр шағатай тіліне негізделді [4]. Осы кезеңдегі ресми ... ... ... жазба дүниенің аса маңызды түрі ... Ол ... ... ... ... және ... ... әр түрлі
болып келген. Ата-бабалардың аттарын хронологиялық тәртіппен түзген ... ... ... де, ... ... түрінде де келетін күрделі
туындылар да ... ... ... түрінде жазылғандардан бізге жеткені қазақ-тың тарақ
таңбалы ... ... ... ... ... шежіресі. Бірқатар ғалымдар
(Б. Сүлейменов, Н. Өсеров т.б.) қазақ шежірелерінің қатарына Әбілғазының
«Шежіре-и Түрки» (ХVІІ ғ.) атты ... ... да ... ... қатар,
Өтеміс қажы-ның «Шыңғыснамасы» және «Әділ сұлтан» эпикалық жыры – ... ... Ал, ... тілі ... қазақ жазба әдеби тілі тарихын
зерттеуде Әбілғазы шежіресінің де орны бар ... ... Б. ... ... ... сөз ... зерттей келе, олардың басым
көпшілігінің ... ... ... аса көп ... ... ... және олар көркемдік құрал ретінде қолданылғанда, ... ... сай ... ... [4]. Ғалым Б. Әбілқасымов
«Әбілғазы ханның «Түркі Шежіресі» және оның тілі» атты кітабында: Әбілғазы
хан өзі билікке келгенге ... ... ... ханы Есім ханның үйінде
қонақта болған, мұнда қазақ хандарының шежіресімен таныс-қан ... бар. ... оның ... ... белгілер-ге бұл фактілер де
себебін тигізген болу керек, дейді[4].
Бұлардың ішінде жалайыр ... ... ... ...... ескі ... тілін танытатын бірден-бір құнды
ескерткіш. Оның тіліне қарап ХVІ ғасырдың ... ... ... ... білуге болады.
Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» (1598-1600), Әбілғазы ... ... ... (1640), ... ... ... жыры және ... «Шыңғыснама» атты шығармалары мен әр ... хан ... ... тілінен анық байқауға болады. Мысалы, бірлі-жарым
жерде ғана болмаса, сөз ... ... ... ... ... ... ... й болып беріледі: йол «жол», йахшы «жақсы», йігіт «жігіт»,
йапырақ «жапырақ» және т.б. Бірақ ... ... ... ... ... жабғу, жан, жайық, жауап және т.б. ж дыбысының орнына й
дыбысының қолданылуы – тіл дамуының ... ... ... ... ... жұмсалуы тағға «тауға», тигді «тиді», йағмур ... ... және т.б.). ... ... бір ... Йағмұр айндан
хақның ферманы білән йағар ол сәбәбдин барчә халықға ... ... ... ... мысал айға ұхшар, айдын мұрад барча ғалам ічіндә жануарға
йарұқлығы тигәр… «Жаңбырдың өзі құдайдың ... ... Сол ... халыққа сенің әділетің жаңбыр суындай пайда береді. Өз ... ... ... ... ... сол барша дүниедегі жануарларға жарығы тиді...»
[10, 141].
Қадырғали би Қосымұлы – ... хан ... ... ... ... Оразмұхаммедтің ақылшы-кеңесшісі болған. Ол – қазақтың хандарына
ата-бабасына бері ... етіп келе ... ... ... ... ... сауатты болған. Ол жазған шежіресінің негізі етіп атақты
парсы тарихшысы ... ... ... атты кітабынан Шыңғыс
ханның арғы-бергі тарихына қатысты материалдарды алады. Оның да себебі бар:
Оразмұхаммедті жарылқасаң, жарылқа, ол – ... ... тең ... әлемді тітіреткен Шыңғыс ханның ұрпағы, ал Шыңғыс хан империясының
тарихы мынадай болған дегенді айта келіп, ол ... ... ... ... кейінгі, ХV-ХVІ ғасырлардағы) жалғасын көп кітаптар оқып, әрі өзі
естіп-білгені бойынша теріп жазғанын білдіреді.
Осыған қарап Қадырғали шежіресінің ... үш ... ... ... 1 – ... түрде «Мадақ сөз» неме-се «Арнау сөз» деп атауға ... Бұл – осы ... ... алты хан, ... төрт хан, дүниенің
төрт бұрышын билеген, дүйім христиан падишасы аты ...... ... ... тарту екенін айтып, оны мадақтау. Мадақ сөз – ... ... ... – Шыңғыс ханның арғы-бергі шежі-ресі, ол Рашид ад-
Дин материалдарының ескі қазақ ... ... ... еркін аудармасы. 3-
бөлігі – «Алла тағала жәрдем беріп», ... ... ... ... Олар – ... ... «Урус хан дастаны»,
«Тоқтамыш хан ... ... ... хан ... ... ... хан
дастаны», «Едіге би дастаны» және ... хан ... ... ... ... лексикалық тіркес болып келетін сөздер де
қыпшақ тілдеріне, оның ішінде сол кездегі ескі қазақ тіліне тән ... ... ... Жалайыридің туындысында қолданылған ... ... ... ... ... түркі сөздері құрайды. Тек жеке сөздер
емес, тұрақты немесе ... ... ... ... ... ... оның ішінде ескі қазақ тіліне тән қолданыстарды көрсетуге
болады. Мысалы, шежіреде қыз берді, ел ... хуш ... ... ... мағыналары мен жұмсалу орнына қарай қазақ тілімен бірдей. Ескерткіш
тілінің лексикалық қазынасына тән тағы бір ...... ... яғни бір ... ... ... ... түркілік-
арабтық, түркілік-парсылық түрлері ретіне қарай бірінің орнына ... ... Бұл ... ... ешқандай стильдік не өзге
себептері де жоқ ... ... ... Ал ... бір мағынада алынған сөзді
оның екінші эквива-лентімен түсіндіріп отыру әрекеті де ... ... ... бек, әмір ... ... қазақтың «аға» сөзімен ал-
мастырылып беріледі: мың бегі /мың ... ... (сөз ... жүреді. Дегенмен ХV-ХVІІ ғасырларда түркі халықта-рының жазба
тілдеріне ... ... ... едәуір мол бол-ған, олар түркі жазба
ескерткіштерінде, оның ішінде қазақ жазбала-рында ... ... ... ... ... тілде лексикалық нормалану ... ... ... ... тілде лексикалық жарыспалылық ... ... ... ХVІ ... қазақ жазба әдеби тілінің лексикалық
сипатын қыс-қаша былайша көрстеуге болады: сөздік қазынаның негізі ... ... ... оғыз ... мен көне ... ... ... – әдеби тіл дәстүрінің жалғастылық, іліктестік принципіне ... ... ал ... ... ... ... жазба тілдерінің
барлығына тән заңдылық-тардың бірі болды; араб, парсы тілдерінен ... ... ... мол ... ... бір тобы халық тіліне
енген кірме сөздер болса, екінші тобын көпшілік қолданысында жоқ. Бірақ ... ... ... ... үшін жат болып көрінбейтін сөздер
құрайды. Бұл ерекшеліктер де ортағасырлық түркі ... ... ... ... ... табылады. Осы екі ерекшелік жазба ескерткіштердің
мәтіндерінде лексикалық жарыспалылықтың пайда болуына әсер ... ... ... ... тілі де ... қалмады [1, 119].
Жазба тіл дәстүрінің өзіндік ерекшелігі болғанын көрсететін фактіге
қосымшалардың қазіргідей дыбыс үндестігіне байланысты вариантталып ... ... ... қатаң, не ұяң, не үнді немесе дауысты дыбысқа бітуіне
қарамастан бірдей жалғана ... де ... ... тілінде сөз
тудыратын -лы//-лі, -лық//-лік//-лұғ//-лүг жұрнақтары әрі зат ... ... есім ... ... ... ... тіліндегідей -дық//-дік//-тық//-тік,
-ды//-ді вариант-тары кездеспейді: дұшпанлық қылды (дұшпандық қылды),
достлық етішті (достық ... ... өлді ... ... ... сәңә ... ... жасау саған лайық), екі мың атлығ білән
қарауыл қойды (екі мың атты ... ... ... тағлы ташлы йер
(таулы тасты жер), Мәскеу атлығ ... ... деп ... ... көріклүк
хатұн (көрікті әйел) және т.б. Көптік жалғау көрсеткіші ретінде -лар//-
лер//-ләр варианттары болып келеді: ... ... төрт ... ол ... ... ол ... т.б. Көптік жалғауының тағы бір ерекше-
лігі 3-жақта тұрған етістік тұлғаларында да ... ... ..уа ... аслы екі бөләк болұб өттіләр [..] Әгәр күнәһ етсәләр... (..және
бұл ... ... екі ... өтті [..] Егер күнә ... т.б. Бұл
қолданыс қазіргі қазақ тіліне тән ... ... ... ... ... ... жалғауының жалғануынан да байқаймыз. Ілік
септігінің ... ... ... ... ерді
(Қоңыраттың ханы еді); табыс септігі -ны//-ні//-н: хатынны алды (әйелді
алды), ... көп ... ... көп ... ... ... -дын//-дин: төрт
ұғылдын бірісіні тіләді [..] қауымдын ерділәр...(ұлдардың ... ... ... еді) ... ... ... сөйлеу тіліне тән дыбыс
үндестігінің әсері ... ... ... ... тіл ... әсері
мықты болып, ол жазуда ескеріле бермеген. Мәселен, барыс ... ... ... -а//-е мен ... ... ... де ... халқың сенің сая дәулетке ұхшар, ... ... ... ... ... ... ... тұрады, әділдігің сенің бұлтқа ұқсар) және
т.б.
Жатыс септіктің -да//-де//-дә түрімен ... ... ... аяқталған
сөзге бірлі-жарым болса да -та//-те жалғауының жалға-нуы төрт йақта (төрт
жақта), әууел башта ... ... ... тілдік ерекшеліктер Әбілғазы Бахадүр ханның «Шежіре-и ... ... әр ... ... қағаздары, құжаттар тілінен де байқалады.
Мысалы: Ғақыллы уа мағырифат-лы кіші ... ... уа ... халық баршасы
келгендін соң, ол Оғыз хандан қалған уалайатлар уа еллер уа өлік һәм ... ... бұ ... ... ... ... ұлұғша уа кішісіне
кішіше берді. Орал йуртындағы башқұртлар да бұзылұб шыққанлардұр. Аны ... ... ... ... ... Біз өзүмүз оқ қайтаруб йібәргәнміз.
Бізнің ол йақшылық ішлеріміз де ұнұт ... ... Йана ... ... ... ... ... кетді. Аны да қуатыңыз бірлән жетүб алға-
ныңыз ... ... және ... кісі еді. Жақсылы-жаманды халықтың бәрі
келгеннен кейін Оғыз ханнан ... ... ... және тірі ... осы ... ... ... үлкендей, кішісіне кішідей
(бөліп) берді. Орал жеріндегі башқұрттар да бұзылып (өзгеріп) шықты. ... ... Біз ... оқ қайтардық (қарсыластық). Біздің
жасаған жақсы істеріміз де ұмытылады. Тағы одан ... ... ... босап кетті (қашты). Оған бар күшіңізбен де ... ... [2, ... ... тілі ... ... ... Шежіре-сінде» көне
түркі сөздері – едәуір ... Оның ... ... ... өз шығармасын
сол кезеңде ұлт болмаса да жеке халық болып ... ... ... ... ... тілінде жаз-дым демей, бәріне ортақ ... ... ... болса керек:
«..бұл кітапты оқушы немесе тыңдаушылар ... ... олай ... ... ... етіп түріктерге түрікше айту керек. Біздің
айтқан сөзімізді ... одан не ... Егер ... ... ... ақыл
иесі бір я екі кісі болған күнде де ол түсінбеген ... ... ... ... міне сондықтан жақсы да, ... да бәрі ... ... ұялағандай етіп айту керек», – деп жазады автор [4, ... ... және ... қажы ... мен ... сұлтан»
жырында хат тіліндегі ортақ құбылыстар көп. Бір стильде, бір тілдік
дәстүрде ... ... ... ... Осы және ... ... ... іс-қағаздар тіліне де ортақ тілдік
ерекшеліктер деп сөз басында ж ... ... й ... ... йаман
«жаман», йоқ «жоқ»; c дыбысының орнына ш дыбысының, ш дыбысының орнына ч
дыбысының иш «іс», башқа ... ичуб ... ... «ішінде»; көмекші
сөздер мен қосымшалардың дыбыс ... ... ... ... ... ... көне ... қолданылуын тиді,
көмекші етістіктер; еді, тұр, ұл, тірі, сол үшін, мен т.б. ... ... ... ... ... кейде -дын//-дiн тұлғасында
келуін, есім баяндауышқа да, ... ... да дүр ... ... ... ... жиі қолданылуын көрсетуге болады. Бірақ бұндай
тілдік ... ... ... ... сақталмайды. Кейде
осылармен бірге сөздің жаңа және кейінгі тұлғасы да қолданылып ... бір ... бір ... ... қатынас қағаздарының тілінде ерді де,
еді де, киши де, кісі тұлғалары да т.б. ... ... ... ... ... адамның сауаттылығына, жазба тіл дәстүрін ... алу ... ... ... ... ауызша сөйлеу тілінің,
сөйлеу нормаларының да әсерінен болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... тіл ... ... ... үндестігінің ғана
емес, жекелеген сөздердің көне тұлғаларының, ... ... орын ... ... ... тілдерінен келген сөздердің көбірек қолданылуларынан
да байқалады. Мәселен, қазіргі қазақ ... ... ... мағынасындағы -дай//-дей//-тай//-тей жұрнағының -тағ//-дағ//-
тег//-дег түрінде қолданылуы; та, уа, һәм, ләкин, аның ... ким ... ... ... ... ... салыстыру, теңдестіру
мағынасындағы -дай//-дей//-тай//-тей жұр-нағы «Әділ сұлтан» эпикалық
жырында ... Бұл ... ... кезеңдердегі жазба тілде де ... ... ... ... бұл тіл қазақтың көркем әдебиетіне, әсіресе
поэзиясына ... ене ... ... бұл жазба дәстүр қазақтың ауызша
әдеби тіліне де, ұлттық жазба әдеби тіліне де игілікті ... ... ... ... ... ... шығаруға болмайды. ХV-
ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ әдеби тілінің норматив қолданылу ... де ... ... танып білу мүдделі мәселелер қатарына жататыны анық.
Әбілғазы Бахадүр ханның «Шежіре-и түрки» ... ескі ... ... тілі ... ... ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің ішінен Әбілғазы Бахадүр
ханның «Шежіре-и Түрки» (Түркі Шежіресі) атты ... ... ... Оның ... ... ... ... өз заманының білімді, жан-
жақты даярлығы бар ... ... ... ... т.б.) кісісі
болуында болса, екіншіден, оның шығармасының тарихи, әдеби, ... аса ... Оның ... ... өзі ... ... ... болады. Ол – өз ... ... ... дейді:
«Құдай тағала мырзалық қылып, маған біраз нәрсе ... Мен ... ... ... ... меңгердім. Біріншісі – әскери өнер, яғни әскерді
басқару, оның тәртібі, т.т.; ...... ... яғни ... ... сақтай отырып түрік тілінде месневи, қасид, ғазел, рубаят тәрізді
өлең шығара алу; ... ... ... ... мағынасын жетік білу;
үшіншісі – бұрын Арабстан, ... ... ... ... патшалардың
өмірі мен мемлекеттік маңызды істерін, ... ... ... ... білу». Одан әрі Әбілғазы өз өнерлерінің дәрежесінен де
хабардар ... ... Иран мен ... ... ... ақын не көп ... білімді адам жоқ десем, жалған айтқандық болар. Бірақ мен білетін
мұсылман немесе мұсылман емес ... ... ... ... ... менен
жетік білетін ешкім жоқ.» – дейді [4, 21].
Әбілғазы Бахадүр хан ... ... ... оның ... оның өз баяндауынан алып жүр. Осы жазба ескерткішті ... ... Б. ... ... ... мынадай мәліметтерді береді:
Әбілғазы 1603 жылы Хиуа ханды-ғының ... ... ... Жошы
ұрпағынан тараған Араб Мұхаммед хан отбасында ... ... ... ханым да Шыңғыс хан ... ... ... ... ... сұлтанның қызы, Жанғазы Арал теңізі ... ... ... ханы ... ... Араб ... Хабаш, Илбарыс, Асфандияр, Әбілғазы,
Мұхаммед, Хорезмшах, ... атты жеті ... ... ... ... ... өліп, ол өгей ше-шесінің қолында ... ... ... ... ... ... ... алады. Осы
жылдары ол халық ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... мемлекет басқару ісін меңгереді. 16 жасында ... ... ... ... ... ... Екінші жартысын оның
ағасы Хабашқа береді. Өзі астана ретінде Хиуа қаласын ... сол ... ... бұл кезде Амудария өз ағысын ... ... ... ... бұрынғы маңызы көп төмендеп кеткен еді (ХVІІ ғ.).
Араб Мұхаммед ханның қартайған шағында балалары өзара билікке таласады.
Әбілғазы да 17 ... ... бұл ... ... ... төрт баласы екіге бөлініп, біреуі түрікпен, ... ... ... ... күреске шығады. Күрестің бір жағында ханның үлкен
балалары, бір шешеден туған Хабаш пен Илбарыс ... ... ... ... ... Асфандияр мен Әбілғазы тұрады. Әкесі ... ... ... жасағанымен, одан ештеңе шығара алмаған соң, ... ... ... ... ... ... бірінде Әбілғазы ауыр
жараланып, Амударияны жалғыз жүзіп, өтіп қашып шығады. Бұл жылдары ол қазақ
хандары Есім мен ... ... ... ... ханы ... ... Илбарыс әкесін де өлтіреді. Асфандияр сұлтан Иран
патшасы ... ... ... ... ... және ... ... жиып келіп, Илбарыс пен Хабашты жеңіп, өзі ... ... ... жеңісі-нен кейін Әбілғазы өз ... ... оған ... ... ... ... қолдап,
жергілікті өзбек рулары, ұйғырлар мен наймандарға күш көрсете бастайды.
Бұған қарсы болған ... ... ... ағасы 1628 жылы Иранның Исфа-һан
қаласына жер аударып, өз ... ... Сол ... өткен он
жыл Әбілғазы үшін босқа кетпейді, ол көптеген ... ... ... ... ... ... ... еркін меңгеріп алады. ... ... ... қашып шығып, түрікпен руларының арасында жасырынып жүреді.
1640-1641 жылдары Жем бойындағы қалмақ ханы Хо-Орлектің ... ... ... ... көп сыйлық беріп, Әбілғазыны одан сұрап алады.
Ілияс би бастаған Арал ... ... ... ... жасағанда,
Әбілғазы соларға қосылады, бірақ одан жеңіліс табады. 1643 жылы Әбілғазы
Аралға хан болып жариялана-ды. Екі жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... күшімен 1645 жылы Хиуаны алып, хан
болып жарияланады. Хиуаға хан ... ... ... ... ... ... ... бәрінде де жеңіске
жетеді. Бұл соғыстардан кейін 1663 жылы өз орнына баласы Ануш ... өзі ... ... ... ... яғни сөз ... ... («Шежіре-и түркиді») жазуға отырады. Бұдан ... ... атты ... жазады. Алайда аталған кітабын аяқтай
алмай, баласы Ануш ... ... өзі 1664 жылы ... ... бұл ... ... себеп болған жағдайды кітабының кіріспесінде
былай баяндайды: «Шыңғыс ханның ... ... мен ... ... ... мен ... істері жайлы парсы немесе түрік
тілінде кітап жазып ... ... ... еді. Қай елді басқарған
хан болса да, оған арнап бір тарихшы бір кітап жазған… ... ете әр ... ... ... ... кейбіріне он, кейбіріне ... отыз ... ... Мен ... ... Иран мен ... ... ұрпақтарының тарихы жазылған он сегіз байлам еңбек жатыр.
Біздің ата-бабаларымыздың ыждағатсыздығынан һәм ... ... ... ... ханнан біздің аталарымыз айырылған жерден бермен қарай
бізге дейінгі тарихымыз жазылмаған екен. Бұл ... ... бір ... деп ... едік, лайықты кісі ... ... ... ... өзі ... ... түрік мақалы айтқандай, өз тарихымызды өзіміз
жаздық» [4, 24], дей келе ... ... ... жазылу тарихы
турасында да кеңінен тоқталады: Автор бұл кітапты жазуда өзінен ... ... ... Тауарих» атты шежіресіне, сондай-ақ
басқа да Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... артықшылығы ретінде моңғол, араб, парсы, қалмақ
тілдерін жақсы меңгергенін және ... ... ... ... білетінін
айтады.
«Құдай бұйыртып, ажалдың үндеушісі келіп қалмаса, бұл кітапты парсы
тілінде де жазу ... бар» – деп ... ... ... ол ойы
орындалмайды. Тіпті кітапты бастап жазып, Шыңғыс хан ... ... ... ... шалдыққанын айтып, жұмысты қалай ... ... ... ... мен ... сөздерін айтып, үлкен кітап жазсам
деп едім, бірақ бұл жұмысты ... соң ... ... ... ... ... ... білгенімді көрге алып барғаннан пайда болмас деп,
Адам атадан Жошы ... ... ... көне ... ... ... да
айттым, өйткені оның бәрін жатқа білетін едім. Шайбани ханнан өзіме дейін
еш нәрсеге қарамадым, өзімнің жадымда бәрі бар еді. Төрт ... ... ... та ... ... та ... өйткені әлім кеміп, ақылым азайып
бара жатты. Сондықтан сөзі қысқа ... ... ... ... ... қайтыс болғаннан кейін кітапты жалғастыруды баласы Ануш
Мұхаммедке аманаттайды, ал ол ... ... ... тапсырады. Әрине,
Әбілғазы мен Махмұд молданың сөз саптау ... ... ... та ... ... соңғы автор мүмкіндігінше Әбілғазы
стилін сақтауға тырысқан. Кітаптың ... ... ... қолжазбасы
автордың өз қолымен жазылған түпнұсқа ма, әлде көшірме ме, оны ... сөз ... ... ... ... алғанда Шыңғыс ханнан бұрынғы және ... ... Орта ... ... Таяу ... ... ... мен сол тұстағы мемлекет басқарған қайраткерлер жүргізген саясат
жайындағы ... Оның ... ... аты ... ол ... ... деңгейде
жазылған шын мәніндегі тарихи шығарма. Кітаптан Әбілғазының өз заманындағы
тарихи шығармалардан хабардар болғаны, көп ... ... ... Ол Рашид ад-Дин, Шарафаддин сияқты Шығыс ғұламаларының тарихи
еңбектерімен жақсы таныс болған, қажет ... ... өз ойын ... ... ... ... ... бұл еңбектен біз қазақ халқын құраған
рулар мен тайпалардың көне, ескі ... ... мен ... ... ... ... ... Ғалым Б. Әбілқасымовтың
«Әбілғазы ханның «Түркі Шежіресі» және оның тілі» атты ... ... орыс ... алғаш аударған белгілі арабист ғалым Г. С.
Саблуковтың тарихи шындыққа сай ... ... ... ... ... қарайтындығын атап өтеді:
1) Адам атадан Шыңғыс ханға ... ... ... мен дерексіз
әңгімелерге құрылған, сондықтан оның анық-қанығын білу қиынға соғады;
2) Шыңғыс хан және оның ... ... ... ... ... ... тарихи шығармалардан алынған, сондықтан оларда еш жаңалық жоқ;
3) Шыңғыс хан ұрпақтары мен олардың ел ... ... ... ... өзі ... не ... ... әрі құнды, әрі шындыққа толықтай сай ...... Б. ... ... ... бұл ... ... салу қиын. Өйткені, Әбілғазының өзі Шыңғыс хан ... ... ... ... дәл, ... қаз ... тырыстым» дегенді айтқан. Оны Г. С. Саблуковтың өзі ... ... ... ... ... ... ол былай деп
жазады:
«Хорезмдік сұлтан әрбір аңызды қайдан, қай ... ... оның ... ... ... және ... ... тарихымен
салыстырғандар оның деректерді өте дәл, сайма-сай алғанын айтады.»
ХІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде басталып, Орталық, Оңтүс-тік Азия ... көп елін ... қол ... ... жойқын шапқыншылықтың
егжей-тегжейі зор деректемелік дәлдікпен қамтылғанын ешкім де ... ... ... ... ... хан қолының Хорезм мемлекетін қырғынға
ұшы-ратуының ... ... ... ... ... ... Әбілғазы назар аударарлық бірқатар мәлімет келтіреді. Солардың
басты біреуі – сол ... ... пен ... ірі ... ... бейбіт мақсатпен келген Шыңғыс хан ... мен ... ... бар ... ... Хорезм шах Мұхаммедтің өлтіруге жарлық
беруі. Түркістан жерін шайқалтқан қантөгістің басталуына дәл осы ... ... ... айтады Әбілғазы.
Сол сияқты «Шежіреден» біз Орта Азияның түскей өлкеле-ріндегі халық
арасында ... ... ... ... ... Ислам дінінің қазақ
жұртын билеген хан сарайларына тек ХІV ... орта ... ғана ... ... ... ... ... Темір ханның мұсылман болғанының
баяны» дейтін кітаптың бір тарауында ханның жаңа жыл ... 1376 ... ... ... ... сөз ... ... Қыпшақта ең алғаш Берке хан
мұсылман болып, өз туыстарын мұсылман ... яғни ... ... ... ... ... соғыс салып, басында Орта Азия жеріндегі
мұсылман қауымына жаулаушы болып келген ... ... ... ... о ... ... ... мүлдем ұмытып, түрік нәсілді халықтармен
әбден ... ... ... елге айналғаны – тарихи демографиялық
заңдылықтардың ғажайып бір көрінісі.
Әбілғазы өзі ... хан ... бола ... Шыңғыс пен оның балаларының
қатегіздік істерін де ... ... ... ... ... ... деп жіберген нөке-рі Хасан қажыны өлтіргені үшін қала ... мың ... ... ... ... қаласын алғанда бір жүкті әйел өзін аман қалдырса, ішіндегі інжу
тасты беретінін айтады. Сол бойда әйелдің ішін жарып ... ... ... ... ... ... қолына түскендердің бәрінің ішін жарып інжу
іздеген. Сол ... ... хан ... ... шабуыл жасаған кезде
Шағатайдың ұлына оқ тиіп өледі. Өзінің жақсы көретін немересі үшін ... ... ... ... ... қырып, қаланы жермен жексен етеді.
Әбілғазы түрік қолбасшыларының ерліктерін де сүйсіне жа-зып отырады.
Мәселен, Ходжент әкімі Темірмәлік пен ... ... ... ... ... «Шежіреде» бірнеше бет орын берілген.
Г. С. Саблуков өзінің жоғарыда келтірген ... ... ... ... ... ... ғылымы үшін маңыздылығын былайша
көрсетеді: «Вообше скажу, - деп ... ол, – что ... ... в ряду ... доставляет нашей истории, как для ... ... ее, так и для ... ... ... ... в ... и этнографическом отношениях, удержи-вает за ... ... ... ... (4,27(. Б. ... ғасырлардағы көрнекті орыс шығыстанушылары Н. А. Аристов, В. В.
Бартольд, А. Н. Бернштам, Н. И. ... Б. Я. ... ... ... өз еңбектерінде Әбілғазы шығармаларын кеңінен
пайдалан-ған. Өкінішке ... ... ... көне ... ... еңбектерінде Әбілғазының «Түркі Шежіресіндегі» деректер тым ... ... ... ССР тарихының 1979 жылы орысша жарияланған ... ... ... ... ... ... және ... қалыптасуы») Әбілғазы еңбегіне бірер жерде ғана сілтеме
жасалады. Ал «Материалы по ... ... ... ... ... ... 1969) ... жинаққа Әбілғазы еңбегі мүлдем кірмей қалған. Ал,
Әбілғазының ... ... ... ... ... ... мен тайпа
одақтарының моңғол шабуылы кезіндегі және одан ... ... ... дерек бар екендігін ашық айтады.
Түркітану ғылымында белгілі бір жазба ескерткіштердің ... ... ... ... оның ... ... ... көрсету
мақсатымен ескерткіштің сөздігін берсе, екіншілері ескерткіштің лексикасын
әр түрлі ыңғайда жүйелеп, оған ... ... ... ... ... ... ондағы сөздердің шығу тегі ... ... олар ... ... жағынан тақырыптық топтарға
бөлініп көрсетіледі немесе сөз таптарына қатысты жүйеленеді. Бұл еңбекте
шежіренің ... сөз ... осы ... бағытты, яғни оны шығу тегі
жағына жүйелеп, оның ... ... ... жөн ... ... ... өз еңбегінің тілі туралы белгілі бір мақсат көздеп, ... ... ... ... ... ескертсе де, оның лексикасында
өз кезеңінің, өз ... ... ... ... ... ... онда көне ... ортағасырлық жазба нұсқаларының әсерімен қатар
моңғол, араб және парсы тілдерінен енген сөздер молынан ... ... ... ... ... ... да айқындалуы қажет, ол –
Әбілғазының өз шығармасында «араб, пар-сы тілдерінен бір сөз ... ... ... ... көрсету үшін де керек, деп
тұжырымдаймыз.
Қадырғали би Қосымұлының «Жамиғат-тауарих» атты еңбегінің ескі қазақ
жазба тілі тарихындағы орны
Қазақтың Жалайыр ... ... ... ... қай-раткері, ХVІ
ғасырдың екінші жартысы, ХVІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... жинағы) атты еңбек ортағасырлық
түркі жазба мәдениеті үлгілерінің ... ... ... ... тарихы мен тілін зерттеуде – оның алатын орны ерекше.
Атақты орыс ғалымы И. Н. Березин 1854 жылы Қазанда, ... ... ... ... алғашқы рет жариялаған, қазақтың ұлы
ғалымы Шоқан Уалиханов бірінші болып ... ... ... ... ... ... ... дәуірінде де татар ғалымдары тарапынан біршама
зерттеліп, баспа бетін көрді. Ал ... яғни ... ... ... ғалым Р. Сыздықованың дайындауымен 1989 жылы «Ғылым» баспасынан
жарық көрді. ХVІ ... ескі ... ... тілінен қазіргі қазақ тілінің
біршама фонетикалық, лексикалық айырмашы-лықтары бар. ... ... ... 1602 жылы өз ... жазған қолжазбасы біздің
заманымызға жеткен жоқ. Тек оның екі көшірмесі сақталған; бірі – ... ...... ... ... ... онда ішінара
кемшіліктер мен қателер кездеседі [6, 4].
Бұл жазба ... – өз ... Орта ... жазба дәстүрінің
негізінде жазылған. Сондай-ақ, Қадырғали би – сол тарихи кезеңдегі мәдени
дамудың деңгейі мен ... сай ... ... ... тарихты жатқа айту
дәстүрін де жақсы меңгерген автор. Ал, ол өмір ... ... ... ... ... ... құбылыс ретінде ауызша тарих
айту дәстүрінің гүлденген дәуірі еді. ... ... ... ... халықтары арасында кең тараған Едіге жайлы эпостан
үзінді, ... ... ... ... бола ... ... ойы, жазу стилі, көркем тілі оның ав-торының талантты ... ... ... ... ... би, ... жүріп өткен жолын
жақсы білген шежіре адам болғандығын білдіреді. Оның ... тегі ... ... ... де осы ... ала ... Оның ... – Жалайыр руы. Жалайыр тайпасының ежелгі тарихи еңбектерде өте жиі
кездеседі. Автор бұл жайтты өзі де ... ... ... Шыңғыс хан
заманынан бері қарай ата-бабасының шежіресін таратып ... ... ... өзі өте ... ... түркі тілінен басқа, араб, орыс
және парсы тілдерін біршама жетік ... ... Осы ... ... ... халықтық бірлік жолына түскен қазақ қоғамының алғашқы
жылна-машыларының бірі болуға көмектесетіндігі ... би ... ... ... ... ... бөлімі «бірінші тарауы» деп деректің негізгі атын анық ... ... ... ... ... аудармаға негіз ретінде
Рашид ад-Дин ... Орта ... не ... Еділ ... ... ... алынғандығын дәлелдейді. Қадырғали би Рашид ад-Дин еңбегін толық
аударған ... ... ол ... екі ... ... ... ... нұсқасын береді. Мұнда түркі-моңғол
тайпаларының Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... атасы Бұланжардың өмірге келуі және оның Шыңғысқа
дейінгі ұрпақтары жайлы аңыз, Шыңғыс ... ... және оның ... ханға
дейінгі ұрпақта-рының тарихы баяндалады. Шыңғыс ханның Йаса заңдарын қосқан-
да, мұнда барлығы 24 дастан ... ... ... ... мен ... ... бөлімнен тұрады:
а) Ресей патшасы Борис Годуновқа арнау;
ә) Рашид ад-Диннің «Джами‘ат-Тауарих» атты еңбегі ... ... Ұрұс ... ... ... дейінгі Шыңғыс әулеті ұрпақтарының
шежіресі. Тек бір дастанда ғана ... ... ... би ... ... ... ... желісі – Ондан сұлтан ... ... ... ... ... басты мақсаты да осы
болса керек [6, 4]. Бұл еңбекті ... ... ... ... ... ... ... Ұлы ғалым «Шежірелер ... ... атты ... орыс ... ... жазған хатында және
басқа еңбектерінде кең пайдаланып, ол ... өте ... ... ... мұнымен шектелмей, Қадырғали еңбегінің құндылығын терең түсіне
отырып, оның ... ... ... ... бар ... орыс ... түрде аударған.
Қадырғали бидің еңбегін ХVІІ ғасырдан жеткен аса маңызды еңбек ретінде
бағалап, Уалиханов ол туралы «единственные ... ... ... уже тем, что ... ... деген. Сондай-ақ
еңбектің қазақ халқының қалыптасу ... оның ... ... ... ... ... ... Ш. Уалиханов – дәл, әрі жоғары
бағалаған [6, 12].
«Шежірелер Жинағының» нақты аты ... ... ... ... ... И.Березин бұл еңбекті Рашид ад-Диннің «Джами‘ат-
Тауарих» атты кітабының түрікше аудармасы деп ... жаңа ... атын ... ... ... өз заманының араб, парсы тілдеріндегі ... ... ... болған. Әрине, қазақ хандығына дейінгі тарихты жазу
үшін Рашид ад-Дин ... ... кету ... ... ... ... ... және қысқа күйінде шежірелерді баяндаған.
Бірақ, ол шежіренің аудармасын жазуды ойламаған. Егер «Джами‘ат-Тауарихты»
аударуды жоспарлаған болса, оның ... де ... есе ... болар еді [6,
9].
Қадырғали шежірені жазуда өз заманында ел ... кең ... ... білдіріп отырады. Мысалы, Темүр Құтлуғ хан ... «Ол ... ... ... әр ... ... ... Не болмаса, Едіге бек туралы даста-нында: «Ол туралы оған арналған
дастандарда, әр жердегі кітаптар-да болуы керек», - ... ... ... ... ... шығармасының бұл бөлігін жазуды дерек
ретінде қазақ және ... ... ... ... ... кең тараған
тарихи еңбектерді пайдаланған деп айта ... ... ... ... ... ... ... тобына жататын түркі сөздері құрайды.
Мәселен, осы кезеңдегі өзге ... ... ау, ... еу болып
келетін сөздер бұл ескерткіште аң (аңға чықты, аңға ... қол ... ... оның ... ... ... ... Сол секілді бөлек,
билеу (ел билеу), күйеу, біреу, ұчрады т.б. ... ... ... Жазба
ескерткіш-тегі жеке сөздер ғана емес, тұрақты ... ... ... ... ... де ... ... оның ішіндегі қазақ тіліне тән
қолданыстар екендігін ... ... ... ... қыз ... ел болды, бенде қылды, хуш келді т.б. ... ... мен ... ... ... ... ... бірдей болып
келеді. Әсіресе тұрақты тіркестердің шығарма тілі мен ... ... ... көп ... [1, 115]. ... бірқатары бұл күнде
сол мағынада тек ... ... ...... ... тілін
қазақ тіліне жақында-татын, яғни оны қазақтың жазба тілі деп ... ... ... ... жыры – ескі ... жазба тілі туындысы
«Әділ сұлтан» эпикалық жыры Ресейдегі ... ... ... ... бөлімінде №493 болып тізімделген қол-жазба
кітаптың орта ғасырлардағы жыраулар, ... және ... ... тілімізде топтасты-рылған бізге жеткен жинағы ... ... 65 ... ... 130 ... ... ... түгел, қағазы
ақаусыз, өте жақсы сақталған. Ескі дәстүрмен, ... ... ... парақ-тағы басқы сөз жазылып отырады.
Қолжазбаны құрастырушы ... ... ... ... ... ... тақырыпсыз, бірінші парақ-тың екінші ... ... ... Ішкі ... есебіндегі жырларды тізімдеу сөздері
шығармалар мәтіндерін бөліп, қызыл ... ... ... ... ... ... соң, 8-13-парақтарда тақырыбы
көрсетілмей «Әділ сұлтан» эпикалық жыры келтірілген. Бұл жыр орта ... ... ... ... ... нұсқасы – біздің заманға
жеткен бірден-бір жыр бөлігі. Шығармада Әділ сұлтанның зайыбының көрген
түсін баяндаумен және оны ... ... Әділ ... ... өмір
қызығымен қоштасқан жырымен аяқталады. 14-18-парақтарда «Фатиха. Қазақ,
яғни олар бата ... олар бата дейд ... ... ... арғы ... ... ... тілдік, әдеби және тарихи тұрғыдан өте ... ... ... ... ... алғашқы беті ақ қалдырылып, екінші
жағынан бастап ... ... деп ... ... тұрмыстық
сарындағы қара өлең, айтыс, ән ... ... мен ... ... ... өлең ... қолжаз-баның соңына
дейін жалғастырылған. Үш бөлімнің ... ... ... ... ... ... ХVІ-ХVІІ ғасырларда қағаз бетіне ... ... ... ... да ... ... пікірдеміз. Өйткені, Дешті Қыпшақ пен
Мауераннаһр, яғни Қазақстан мен оның түстігін-дегі көршілес ... ... ... ... тілінің үлкен ықпалы болғандығы белгілі. Парсы
тілінің ықпалы болса керек, қолжазбада ... ... ... ... ... ... ... «шиғр пәнжум» деп тізбектеп-тақырыптау әдісі
пікірімізді растайды. Нақты уақыт белгілерін жырлардың өзі ... ... ... ... ХVІ ... тән деп ... [7, 10].
Жинақталған қолжазбаның кімге арналып, ... ... ... ... титул беті орнында тұрған бірінші парақ-тан алуға болады. Онда:
«..қырғыз-қазақ Ұлұғ йүзінің ғиззатлу уа ... ... ... ... ұлы дәрежелі [..] қыр жырлары...» (..қырғыз-қазақ Ұлы жүзінің ізетті
және ... ... ... ... ұлы ... [..] қыр ... ... жазуларға қарағанда, бұл жинақ алысқа, патша ордасына немесе ... ... ... [7, 11]. ... ... ... Сөк ... ұлы ... 1881 жылы екі рет
Омбыға ... Ұлы жүз ... мен ... ... қол астына өту
ниетін білдіріп қайтқаны ... ... ... сыртқы саясаты
мұрағатында сақталған. Сөк ұлы ... ... ... сапарларында
қолжазба қолында жүріп, сол жылдары Ресейде қалдырғанға ... ... ... ... ... ... ... көшіріліп жазылған
уақыты ХІХ ғасырдың алғашқы ширегі ... ... [7, 12]. Осы ... ... ХV ... ... оның өзіне халық аузында бұрыннан ХV ғасырға,
тіпті ХІV ғасырға дейін айтылып жүрген ... жыр ... ... ... ... жырлар, оның өзінде халықтың сол ХV ғасырдағы тіл нормасына
түсіріліп, тіл жағынан жаңартылып ... ... ... бұл ... Орданың құлау қарсаңы ХV ғасырдың басындағы тіл нормасында айтылған
жырлар, кейін ноғай, қазақ, қарақалпақ болып бірте-бірте жіктелген ... жігі ... ... ... келіп, бұл күнде осы халықтардың «төл»
туындысына айналып отыр. Қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... бұл процесс аяқталып келе жатқан
дәуірде басқа өлкеде – Еділ – Жайық – ... ... ХVІ ... ... құрылу процесі басталған ортада туған «Әділ сұлтан» жыры ... «Ер ... ... ... ... ... ... қазақ болып
бөлінген кезеңнен кейін туған жырлардың өзі осы ... ... ... ... ХVІІ ғасырда қазақ хандығына қосылған ру-тайпалармен ... ... ... сүйенсек, Алтын Орда ыдырап, бұл орданың ... ... ... ... ... Арал – Жайық – Еділде
Ноғай ордасы құрылған. Бұл орда үлкен орда, кіші ... ... он ... ... ордада Мұса, кейін оның балалары Мамай мен Ысмайыл билік
құрғанда (1481-1560 жж.) көршілеріне әскери-саяси ... ... салт ... Осы ... жемісі ретінде бірнеше жырлар
туған, бұл жырлардың ішінде «Әділ сұлтан» жыры да бар. Ал ХVІ ... ... ... тақ ... үшін ішкі ... ... ... хандығымен
шапқын-шылық жағдайда болды. Осындай бір ішкі тартыста ноғайдың Ормамбет
биі өледі, ал Хақназар хан тұсында ... ... ... ... ... Бұдан кейін Ноғай ордасы ыдырай бастайды. Бұл ... В. ... ... ... ... атты еңбегінде: «Дальнейший распад
Ногайской орды способствовал присоеденению отдельных, вероятно, ... ... ... к Казахской орде и смешению их с ... ... ... ... ... управляли сыновья Ших-Мамая,
«алтыульйы», растворилась, повидимому, в ... ... так ... ... [8, 91] деп жазады.
Өтеміс қажының «Шыңғыснама» қолжазбасы – ескі қазақ жазба тілі туындысы
ХІV ғасырдың соңы мен ХV ... ... ... ... қазақ халқының ортағасырлық тарихы мен тілін зерттеу ... ... ... ... Түркі тіліндегі жазылған бұл тарихи шығарманы
Хорезмдік Өтеміс қажы бен ... ... ... жазған. Өтеміс қажы
Сырдарияның төменгі ағысындағы Шайбанидтер билеушісі Илбарыс ханның тұсында
сарай ... ... Бұл ... ... ... ... делінген:
...һізмәтләрідә мәғлум болғай кім бұ фәкір-і һәкір Өтәміш хажы ... ... ... һәзрет-і хақан-ы мәғфур-і мәхдум Йадкар хан
ханзадасының ханәзад бәндәзәдалары уә қадім һізмәткәрләрідін ... ... ... хан – ... ... уә жәғәләл-жәннәтә місбәһә -
һізмәтләріндә болұр ердім… ... ... ... бұл ... ... ... ... Мұхаммед Дости хазыреті, Хақан қызметшісі, дін басы Жәдігер ... ... ... және ... кейбір қызметкерлерінен
тұрады. Әбүл Мансур Әл-Барс ... хан ... ... Оған ... жаусын және жаны жаннатта болсын») [9, 119].
Сонымен қатар, «Шыңғыснамада» Шыңғыс хан жайлы дастан және ... мен ... ... ... ... ... ... ала аламыз.
Өтеміс қажының өз еңбегін жазғанда өте ұқыптылықпен қарағандығы көрініп
тұр. ... ... ... ... ... ... кеткен [9, 241].
«Шыңғыснаманы» алғаш рет белгілі қазақстандық шығыстанушы В. П. Юдин 1967
жылы ... ҒА ... ... ... Онда ... ... сақталған. Қолжазба толық болмаса да В. П. Юдин осы шығарманың
өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... орыс тіліне аударып, шығармадағы ... ... ... Р. Сыздықова ХV-ХVІІІ ғасырлардағы ақын-жыраулар-дың тілін арнайы
талдай келіп, олардың шығармаларын ... ... ... ... ... ... таниды. Сөйтіп, бұл кезеңде қызмет еткен тілді жазба дәуірге дейінгі
ауыз әдеби тілі деп атайды. ... ... ... ... ... ... тілді әдеби тіл деп есептемейді. Олар белгілі бір тілді ... деп тану үшін ... ... шарт ... яғни ... ... ... немесе өте аз болған жерде әдеби тіл де жоқ» ... ... ... әдеби тіл ұғымы тарихи жағынан құбылмалы деп ... Ол ... ғана ... ... ... әдеби түрінің даму ... ... ... сай ... шарт емес. Сондықтан «кейбір ... ... ... ... дамымаған, я болмаса бір ... ... ... әр ... ... дамымай қалған дәуірлерінде де әдеби тілі
болуы мүмкін» деген пікірлердің де айтылып жүргендігін атап өтеді [1, ... Р. ... ... ... ... ... қасиеті тек жазу-
сызу арқылы ғана қалыптаспай, ауызша сөз қолданыс арқылы да жетіле түседі.
Ауыз әдеби тілі мен ауызекі ... тілі ... ... ... ... ... тілдік амал-тәсілдерінің жұмсалу жағынан бір-бірінен
айырмашылықтары және ұқсастықтары бар. Ауыз ... тілі ... ... ... ... ... құралы, жалпыға
ортақ мәнділігі, тілдік ... ... ... ... арқылы сөйлеу тілінен тұрады. Сондай-ақ, әдеби тілдің ауызша
түрінің де өз ішінде стильдік тармақтарға бөлінетіндігі байқалады. ... ауыз ... ... ... әдебиет стилі тәрізді тармақтары
болған. Өйткені әдеби тілдің әр кезеңге лайық ерекшелігі болады. Мәселен,
ұлттық және ... емес ... ... тіл адамдардың тарихи қалыптасқан
әлеуметтік ұжымдары қызметінің ... ... ... ... ... ... тілінің қалыптасу тарихына қазақ халқының халық болып,
жеке мемлекет (хандық) құру ... ... ... ... ... ... жаңа ... бастаған халықтық сөйлеу тілі мен қазақ
халқын құраған ... ... келе ... ... ... және
қоғамдық үрдіс негізінде әдеби және жазба тіл қызмет етті, тұжырымдайды [2,
108]. Біз де бұл пікірге толығымен қосыламыз.
Ауызша ... ... ... мен ... ... ... қарағанда,
әлдеқайда кең болып келеді. ХV ғасырға ... ... ... ... ... көп үлгілері өлең жолдарымен қайта айту негізінде жаңа
шығармашылық туынды ... ... Бұл ... ... ... ... және ... сияқты халықтардың ортақ мұрасы, керісінше,
бұл халықтардың кейін туған жырларына ықпал етті.
Жазба тіл мен ауызша ... ... ... ... ... және сақталу әдісінде болды. Қазақ қауымында қолданылған жазба тіл
көптеген зерттеулерде ескі қазақ жазба тілі деп ... ... ... ... ... ... кезде, яғни ХV-ХVІ ғасырларда ... ... ... Бұл ... ... қазақтың хан-
сұлтандарының өзге елдермен қарым-қатынас жасау саласында да өте ... ... соң жеке ... немесе әулеттердің кейінгі ұрпақтарына
ата-бабаларын танытатын шежірелер ... ... ... қатар, атаның
өзінен кейінгілерге ақыл-өсиет сөздерін жазба түрінде қалдыру ... де ... ... Сол кездегі шежірелер құрылысы, баяндау ... ... ... әр түрлі болып келген. Ата-бабалардың ... ... ... схема тәріздес қысқа түрлері де тарихи
шығарма түрінде келетін ... ... да ... ... ... ... жазылған түпнұсқалары сақталмаған. Ал тарихи жылнама түрінде
жазылған жазба ескерткіштердің бізге жеткені өте аз [3, ... ... ... даму ... ... бөлу ... жайындағы
пікірлер жүйесі біркелкі емес. Өйткені бұл тілдің басталар тұсы мен әрі
қарайғы даму ... ... ... ... оның ... біркелкі болуы да мүмкін емес.
Қазақ тілінің көнелік (ескілік) сипаттары көне ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының ұлт ... ... ... бар ... ... мен ... өз
заманында қолданған тілдері қазіргі қазақ тілінің қалыптасуы мен дамуының
қайнар көзі ... ... деп ... ... аталған шағатай тілі немесе Орта Азиялық түркі тілі қазақ
қоғамының мәдени, тарихи, әлеуметтік қажетін өтеуде үлкен р