Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам

Алғысөз ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
ХV.ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілін зерттеу мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
Ескі қазақ жазба әдеби тілі ұғымы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... .8
Ескі қазақ тілі туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
Қазақ тілін дәуірлеу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .12
Ескі қазақ тілінің бастау көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 16
Әбілғазы Баһадүр ханның «Шежіре.и түрки» атты еңбегінің ескі қазақ жазба тілі тарихындағы орны ... ... ... ... ... ... ... ... ...25
Қадырғали би Қосымұлының «Жамиғат.тауарих» атты еңбегінің ескі қазақ жазба тілі тарихындағы орны ... ... ... ... .32
«Әділ сұлтан» эпикалық жыры . ескі қазақ жазба тілі туындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .35
Өтеміс қажының «Шыңғыснама» қолжазбасы . ескі қазақ жазба тілі туындысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...37
Жазба ескерткіштер тіліндегі лексика.семантикалық ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .45
ХV.ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі көнетүркілік лексика қабаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45
ХV.ХVІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштер тіліндегі кірме сөздер құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52
Ескі қазақ жазба ескерткіштер тілінде кездесетін араб және парсы негізді лексика құрамы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 52
Ескі қазақ жазба ескерткіштер тіліндегі өзге тілдерден енген сөздердің қолданымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .59
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі қауымдастық, әкімшілік, туыстық қатынастар және әскери лауазым атауларының берілуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 61
Қауымдастық, әкімшілік бөлініске және туыстық қатынастарға байланысты атаулар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 61
Лауазым және әскери атақ.дәрежеге байланысты атаулар ... 63
Ескі қазақ жазба ескерткіштер тіліндегі сөзжасам жүйесі ... . 68
Есім сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .68
Есім сөздерден есім сөз жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... 69
Етістіктен есім сөз жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ..79
Етістік сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 86
Есім сөздерден етістік жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... 86
Етістіктен етістік жасайтын жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... ... ... 92
ХV.ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі аналитикалық сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 97
Бірігу, қосарлану және қайталама тәсілімен жасалған сөздер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 97
Жазба үлгілердегі сөз тіркесі түрінде кездесетін қолданыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..100
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .138 Әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 145
Қазақ тілінің қазіргі өркениетіміз бен мәдениетіміздің және ұлтымыздың қалыптасуында негізгі ұйыстырушы, ұйтқы болғандығы белгілі. Қазіргі қазақ тілінің қалыптасу тарихын, даму жолдарын зерделеу, оқып-үйрену – ұлттық, мемлекеттік, жалпы азаматтық міндет, парыз болуымен қатар, мәдениетіміздің келешектегі даму бағдарларын анықтауға септігін тигізер мүдделі қажеттілік. Бабаларымыздың өткен тарихтағы асыл мұраларын танып білу іс-шараларында ескі қазақ тілінің жазба үлгілеріндегі материалдардың қолдағы барын игерудің, жоғын іздестіріп ғылыми айналысқа тарту ісінің маңызы өте зор. Өкінішке орай, ескі қазақ жазба тілінің ХV-ХVІІ ғасырлардағы жай-күйін танытатын жазба нұсқалардың көпшілігі бізге жетпеген, ал басым бөлігі түрлі объективті, ішінара субъективті жағдайларға байланысты шетелдік мұражайлар мен кітапханалар қорында жатыр.
Қазақ хандығы өз алдына шаңырақ көтеріп, қазақ мемлекет-тігін жариялағанымен, олардың өмір-тіршілігі көбінесе тарихи-саяси тартыс, күрес үстінде болды. Қазақ жұрты тал Қазақ жұрты талабуылға ұшырап, қазақ жерінің арғы шеті мен бергі шетіне үнемі көшіп жүргені тарихтан белгілі. Әсіресе, отырықшы халық пен отырықшы елдің мекен-жайы болған қалалардың өзі жиі-жиі, бір қолдан екінші қолға өтіп отырғаны тарихтан мәлім. Бұл жағдай қазақ халқының тарихи жазба мұраларын толығымен сақтауға, келе-шек ұрпаққа жеткізу мүмкіндігіне кері әсерін тигізді. Түркі тайпала-рының, оның ішінде ескі қазақ тілінің ерекшеліктері V-VІІІ ғасыр-лардағы Орхон-Енисей, одан кейінгі көне түркі, ұйғыр, араб жазулы және т.б. жазба ескерткіштерде сақталған. Әсіресе, «шағатай тілінде орындалған» деп танылып жүрген жазба ескеркіштерге қазақ халқы да ортақ. Өйткені шағатай тілі өз кезінде көптеген түркі тілдес халықтарға ортақ әдеби тіл. Қазақ ру-тайпалары дербес мемлекет құрып, өмір сүре бастаған ХV-ХVІ ғасырларда жазба дүниелердің қажеттілігі туды. Ол қажеттілік алдымен қазақтың хан-сұлтандары-ның өзге елдермен қарым-қатынас жасау саласында бой көрсетті. Сонан соң, жеке адамдардың немесе әулеттердің кейінгі ұрпақтары-на ата-бабаларын танытатын шежірелер жазу дәстүрі болған. Сонымен қатар, жазба түрде өсиетнама қалдыру сияқты дәстүрлер де болған екен. Сол кездегі шежірелер – құрылысы, баяндау стилі, көлемі, орындалу мақсаты жағынан әр түрлі болып келген.
1. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 1993.
2. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 1996.
3. Энциклопедия. Қазақ тілі, Алматы, 1998.
4. Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның Түркі Шежіресі және оның тілі, Алматы, 2001.
5. Сыздықова Р., Қойгелдиев М. Қадырғали би Қосымұлы және оның Жылнамалар Жинағы, Алматы, 1991.
6. Қадырғали Жалайыр Шежірелер жинағы, Алматы, 1997.
7. Исин А.И. Әділ сұлтан эпикалық жыры, Алматы, 2001.
8. Өміралиев Қ. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі, Алматы, 1976.
9. Утемиш-хаджи Чингизнаме, Алматы, 1992.
10. Сыздыкова Р. Г. Язык Жами‘ат-Тауарих Жалайри, Алма- Ата, 1989.
11. Институт языкознание СССР. Древнетюркский словарь, Ленинград, 1969.
12. Отарбекова Ж. К. Жамиғат-Тауарих тіліндегі сөзжасам. Канд. диссерт. автореф. Алматы, 1997.
13. ҚССР Тіл білімі институты. Қазіргі қазақ тілінің сөзжасам жүйесі, Алматы, 1989.
14. ECKMANN J. Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesі üzerіne araştırmalar, Ankara, 1996.
15. Ebülgazі Bahadır Han. Şecere-і Terakіme, Ankara, 1996.
16. Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар, Алматы, 1976.
17. Дүйсенов С.Ж. Түркі тілінің толық жүйеленген ережелер жинағы, Канд. диссерт. автореф. Алматы, 1995.
18. Сыздықова Р. ХІV-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 1984.
19. Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі жазба ескерткіштері, Алматы, 2001.
20. Томанов М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы, 1992.
21. Базылхан Б. Қазақ және моңғол тілдерінің салыстырмалы тарихи грамматикасы. Алматы, 2000.
22. Қ. А. Ясауи атындағы ХҚТУ. Түркология журналы №2, 2002, Түркістан
23. Қазақ грамматикасы, Астана, 2002.
24. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі (Морфология), Алматы, 1974.
25. Айдаров Ғ., Құрышжанов А., Томанов М. Көне түркі жазба ескерткіштерінің тілі, Алматы, 1971
26. Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар (ХІҮ ғ.), Түркістан, 2005.
27. Баялиева Г. Ж. ХІ-ХІІ ғғ. жазба әдеби ескерткіштер тіліндегі сын есімдер, Канд. диссерт. автореф. Алматы, 2003.
28. Шағырова Б.Д. М. Қашқаридың «Диуани лұғат-ит түрк» еңбегіндегі және қазіргі қазақ тіліндегі етістік категориясы, Канд. диссерт. автореф. Алматы, 2004.
29. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі, Алматы,1977.
30. Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі, Алматы, 1995.
31. Тіл білімі институты. Қазақ тілінің грамматикасы, Алматы, І том, 1967; ІІ том, 1967.
32. Қалиев Ғ., Боранбаева Г. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 2001.
33. Сүйіншәлиев Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті, Алматы, 1989.
34. Жинақ. Қазақ әдеби тілінің қалыптасу тарихы мен даму жолдары, Алматы, 1981.
35. Ғылыми-теориялық конференция материалдары. Қазақ әдеби тілі тарихының проблемалары, Алматы, 1987.
36. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, Алматы, 1988.
37. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері, Алматы, 1996.
38. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі және оның нормалары, Алматы, 1984.
39. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, Алматы, 1994.
40. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері, Алматы, 1978.
41. Балакаев М. Казахский литературный язык, Алма-Ата, 1987.
42. Болғанбайұлы Ә., Қалиұлы Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы, Алматы, 1997.
43. Қайдаров Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе, Алматы, 1992.
44. Қордабаев Т. Р. Тарихи синтаксис мәселелері, Алматы, 1964.
45. Қордабаев Т. Р, Томанов М. Тарихи грамматика мәселелері, Алматы, 1975.
46. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, І том, Алматы, 1974.
47. Әбілқасымов Б. Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы зерттеулер, Алматы, 1983.
48. Балақаев М.Б. Қазақ тілі грамматикасының кейбір мәселелері, Алматы, 1941.
49. Жубанов Х. Исследования по казахскому языку, Алматы, 1936.
50. Қазіргі қазақ тілі, Алматы, 1954.
51. Аханов К. Қазақ тілі лексикасының мәселелері, Алматы, 1955.
52. Болғанбаев Ә. Қазақ тіліндегі зат есімдік синонимдер, Алматы, 1957.
53. Әбілғазы Бахадүр хан. Түркі шежіресі (көне түркі тілінен аударған Б. Әбілқасымов), Алматы, 1992.
54. Иванов С.Н. Родословное древнотюрок Абулгази хана, Ташкент, 1969.
55. İnan Abdülkadіr. Ebülgazі Bahadır Han ve Türkçesі, Türk Dіlі Araştırmaları Yıllığı, Belleten Ankara, 1957.
56. Щербак А.М. Грамматика староузбекского языка, Москва, 1962.
57. Керімұлы Ә. Түркі әдебиеті ескерткіштері тіліндегі сөзжасам жұрнақтар (ХІҮ ғ.), Алматы, 1999.
58. Есенқұлов А. Көне түркі жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар, Алматы, 1976.
59. Исаев С. М. Қазақ тілінде қосымшаларды жіктеу мәселесі, ҚазССР ҒА Хабарлары, филология сериясы, 1987. N 2.
60. Рүстемов Л. З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері, Алматы, 1982.
61. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі, Алматы, 1993.
62. Маманов И. Қазіргі қазақ тілі, Алматы, 1973.
63. Серебренников Б. А., Гаджиева Н. З. Сравнительно-историческая грамматика тюркских языков, Москва, 1986.
64. A. Melek Özyetgіn. Altın Ordu, Kırım ve Kazan Sahasına Aіt Yarlık ve Bіtіklerіn Dіl ve Üslup İncelemesі, Ankara, 1996.
65. Ahmet Temіr. Türkolojі Tarіhіnde Wіlhelm Radloff Devrі, Ankara, 1991.
66. Mustafa Öner. Bugünkü Kıpçak Türkçesі, Ankara, 1998.
67. Eckmann Janos. Harezm, Kıpçak ve Çağatay Türkçesі Üzerіne Araştırmalar, Ankara, 2003.
68. Toparlı R., Vural H., Karaatlı R. Kıpçak Türkçesі Sözlüğü, Ankara, 2003.
69. Қайнар университеті. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясы, Алматы, 2001.
70. Кайдаров А. Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке, Алма-Ата, 1986.
71. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі, Алматы, 1969.
72. Төлеуов Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі есім сөздердің жасалуы, Алматы, 1973.
73. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, Алматы, 1983.
74. Бекмұхаметов Е. А. Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері, Түсіндірме сөздік, Алматы, 1977.
75. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер, Алматы, 1960.
76. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері, Алматы, 1972.
77. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, Алматы, 1988.
78. Ибатов А. Қазақ тіліндегі есімдіктердің тарихынан, Алматы, 1966.
79. Қалыбаева А., Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі морфемалар жүйесі, Алматы, 1986.
80. Хасенова А. Қазақ тіліндегі туынды түбір етістіктер, Алматы, 1959.
81. ХV-ХVІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы, Алматы, 1968.
82. Баласағұн Жүсіп. Құтты білік, Алматы, 1986.
83. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері, Алматы, 1994.
84. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі, Алматы, 1991.
85. Исаев С. Қазақ тілі жайында ойлар, Алматы, 1997.
86. Жанұзақ Т. Есімдер сыры, Алматы, 2004.
87. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам, Алматы, 1999.
88. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы (Фонетика. Морфология), Алматы, 1981.
89. Ибатов А. Сөздің морфологиялық құрылымы, Алматы, 1983.
90. Хасенова А. Етістіктің лексика-семантикалық сипаты, Алматы, 1971.
91. Қордабаев Т. Қазақ тілі білімінің қалыптасу, даму жолдары, Алматы, 1995.
92. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар, Алматы, 1992.
93. Түркі тілдерінің салыстырмалы морфологиясы, Алматы, 1984.
94. Сарбалаев Ж. Сөзжасам мәселелері, Алматы, 2002.
95. D. Mehmet Doğan Büyük Türkçe Süzlük, Ankara, 1996.
96. Хабичев М. А. Именное словообразование и формообразование в куманских языках, Москва, 1989.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ МӘДЕНИЕТ ЖӘНЕ АҚПАРАТ МИНИСТРЛІГІ
ТІЛ КОМИТЕТІ
ҚОЖА АХМЕТ ЯСАУИ АТЫНДАҒЫ ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚАЗАҚ-ТҮРІК УНИВЕРСИТЕТІ,
ТҮРКОЛОГИЯ
ҒЫЛЫМИ-ЗЕРТТЕУ ИНСТИТУТЫ
ӨМІРБАЕВ ЕРЖАН ЖАРЫЛҚАСЫНҰЛЫ
ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІНДЕГІ СӨЗЖАСАМ
(ХV-ХVІІ ... ... ... ... ... ... 2006 ... Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті,
Түркология ғылыми-зерттеу институтының Ғылыми кеңесі ұсынған
Пікір жазғандар:
Филология ғылымдарының ... ... Ә. ... ғылымдарының докторы, профессор Б. Әбілқасымұлы;
Филология ғылымдарының докторы, профессор М. Акар
Ж а у а п т ы р е д а к т о р ... ... ... ... Ерден Зада-ұлы
Р е д а к т о р л а р ... ... ... Малбақов Мырзаберген Малбақұлы;
Филология ғылымдарының кандидаты Дүйсен Сержан Жүнісұлы
Өмірбаев Е. Ж.
Ө Ескі ... ... ... ... Оқу құралы / Дайындаған:
Е. Ж. Өмірбаев – Алматы, 2006. – 150 бет (10 ... ... ... ... ... ... Ескі
қазақ тілі сөзжасамының лексика-семантикалық ерекшеліктерінің ... оның ... ... ... ... ... ... құралы ана тіліміз, қазақ тілінің тарихы мәселелерімен шұ-ғылданушы
мамандарға (магистранттарға, ... ... ... т.б.)
арналған. Оқу құралын «Қазақ тілінің ... ... ... ... «Түркі тілдерінің салыстырмалы тарихы» сияқты пәндерді
оқыту барысында, осы ... ... ... курс ... |ББК ... | |
| |© ... Е. Ж. 2006 |
АЛҒЫСӨЗ
Қазақстан Республикасы тәуелсіз ел болып қалыптаса бастаған ... ... ... ... ... Әбішұлының бастамасымен,
еліміздің санаты қатарында жүрген азаматтардың қолдауымен, Қазақстан
халықтарының ... ... ... қауышып, қабысып
жатуына орай, қазақ тілі – ... тіл ... ие ... ұядай
ұйыған Мемлекеттігіміздің жанды жүрегіне, ... ... ... ... және ... себебі, қазақ тілінің ... ... ... этноұғымын ғасырлар бойына шыңдап, сомдап, қазақ
мемлекеттігіне негіз, ... ... ... ... ... ... тілі
арқылы қазақ халқының өзіндік дәстүрі қалыптасты, тарихы ... ... мен ... ... байланысының баяндылығы қамтамасыз етілді.
Қазақ тілі өзінің қалыптасу, өсіп жетілу жолдарында түрлі тарихи ... ... ... ... ... ... жүрген бірқатар
мәселелердің түп-төркіні, осы қазақ тілінің қалыптасу, даму негіздерімен,
әсіресе кейінгі ортағасырлардың соңғы ... ... ... ... ... Қазақстан аумағын мекен-жай еткен қазақ
халқына, түрлі ұлт өкілдеріне ғасырлар бойына қызмет етіп келе ... ... ... тілі – ... мәдениетіміздің ажырамас, құрамдас бөлігі
болып табылатындығын әрдайым есте тұтқанымыз абзал.
Қолдарыңызға ұсынылып ... оқу ... ... ... ... бірі – кейінгі ортағасырлардағы Ескі ... тілі ... ... ... ... ... ... аясында, қазіргі қазақ тілімен байланыстырыла қарастырылған.
Кітапта халқымыздың мәдение-тіне, тіліне ... осы ... ... де
жазба ескерткіштерді зерттеу, ... ... ... жолдарын
іздестіруге қатысты тың пікірлер ұсынылады.
Қажыбек Ерден Зада-ұлы
КІРІСПЕ
Қазақ тілінің қазіргі өркениетіміз бен мәдениетіміздің және ... ... ... ... ... белгілі. Қазіргі қазақ
тілінің қалыптасу тарихын, даму жолдарын зерделеу, оқып-үйрену – ұлттық,
мемлекеттік, жалпы азаматтық ... ... ... ... мәдениетіміздің
келешектегі даму бағдарларын анықтауға септігін тигізер мүдделі қажеттілік.
Бабаларымыздың өткен тарихтағы асыл мұраларын ... білу ... ... ... ... ... материалдардың қолдағы барын
игерудің, жоғын іздестіріп ғылыми айналысқа тарту ісінің маңызы өте ... ... ескі ... ... ... ... ғасырлардағы жай-күйін
танытатын жазба нұсқалардың көпшілігі бізге ... ал ... ... ... ... ... жағдайларға байланысты шетелдік мұражайлар
мен кітапханалар қорында жатыр.
Қазақ хандығы өз алдына шаңырақ ... ... ... ... ... көбінесе тарихи-саяси тартыс, күрес
үстінде болды. Қазақ жұрты тал Қазақ жұрты талабуылға ұшырап, қазақ жерінің
арғы шеті мен ... ... ... ... ... тарихтан белгілі. Әсіресе,
отырықшы халық пен ... ... ... болған қалалардың өзі жиі-жиі,
бір қолдан екінші қолға өтіп ... ... ... Бұл жағдай қазақ
халқының тарихи жазба мұраларын толығымен сақтауға, келе-шек ... ... кері ... ... ... ... оның ішінде
ескі қазақ тілінің ерекшеліктері V-VІІІ ғасыр-лардағы Орхон-Енисей, одан
кейінгі көне ... ... араб ... және т.б. ... ... ... ... тілінде орындалған» деп танылып жүрген жазба
ескеркіштерге ... ... да ... ... ... тілі өз ... түркі тілдес халықтарға ортақ әдеби тіл. Қазақ ру-тайпалары дербес
мемлекет құрып, өмір сүре ... ... ... жазба дүниелердің
қажеттілігі туды. Ол қажеттілік ... ... ... ... қарым-қатынас жасау саласында бой көрсетті. Сонан соң, ... ... ... ... ... ... танытатын
шежірелер жазу дәстүрі болған. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... де ... екен. Сол кездегі шежірелер – құрылысы, баяндау
стилі, ... ... ... ... әр ... болып келген. Олардың ата-
бабалардың аттарын хронологиялық тәртіппен түзген сызба тәріздес қысқа
түрлері де, ... ... ... ... күрделі түрлері болса керек.
Алдыңғы топтағы түпнұсқалары сақталмаған. Ал ... ... ... ... ... ... жеткені өте аз.
Қазақ тілінің орта ғасырдың соңғы ширегіндегі жай-күйіне, тілдік
ерекшеліктеріне ... ... ... қайраткерлері үне-мі назар салып,
түрлі жанрларда орындалған ізденіс жұмыстарына арқау етіп ... ... ... ... ... ... ... ұсынған Ш. Ш.
Уәлихановтың, А. Бай-тұрсынұлының, М. Тынышпаевтің, Қ. Жұбановтың, Н. ... Ә. Х. ... Б. ... С. А. ... ... Ә. Т. ... Ә. ... Б. Әбілқасымовтың және
т.б. арнайы орындалған еңбектерінде, сон-дай-ақ осы ... ... ... ... ... ... ... мәселенің өткір
де өзекті тұстары туралы келелі пікірлер ұсынылып жүр. Оларды бір арнаға,
бір аяға ... ... ... ... мәселенің нақты шеші-мін
табудың қажеттілігі күнбе-күн артып келеді. Осындай қажетті-ліктің шешімін
іздестірудің бір жолы – ... ... ... ... тілдік
материалдары ескі қыпшақ және ескі қазақ тілде-ріне өте жақын болып келетін
жазба ескерткіштерді ... ... ... ... ... ... жазылған Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» ... атты ... осы ... жатады. Оның әсіресе ортағасырлық қазақ
тарихы мен ескі ... ... ... ... орны ерекше. Сондықтан бұл
ескерткіш – ескі ... ... ... ... ... және ... байланысты
арнайы зерттелініп, үнемі назарға тұтылып келеді. Бұл ... ... ... Р. ... және М. Қойгелдиев «Қадырғали би ... оның ... ... атты ... ... ... би Қосымұлының еңбегі бізге толық емес, екі тізім және татар
ғалымы Ә. Рахим тауып жариялаған ... ... ... Бұл ... ... ... уақытта Ленинград университеті ... ... ... ... ... мен ... ... кітапханасының Шығыс бөліміндегі тізімі, екеуін де негізге ... бұл екі ... де ... ... дегенмен бірін-бірі толықтырып отырады»
[5].
ХVІІ ғасырда жазылған Әбілғазы ... ... ... ... ... ... шағатай тілінен өзгешелеу тілде, өз сөзімен ... ... ... «нағыз түрік тілінде» жазылғанын көреміз.
Бұл шығарма – ғылым әлеміне екі ғасырдан астам уақыт белгілі ... ... ... ... ... кейбір зерттеулер жарияланса да, қазақ
оқырмандарына тек ХХ ғасырдың екінші жартысында ғана ... бола ... ... арасынан «Түркі Шежіресінің» тілін жіті зерттеген –
профессор Б. ... ... ... ... жасаған
талдауларында «Түркі Шежіресінің» тілін қыпшақ тобына, оның ішінде ... ... ... ... бар екендігін тиянақты фактілер жиынтығы
арқылы айқындап көрсеткен.
ХІV ғасырдың соңы мен ХV ... ... ... ... ... да – ескі ... тілі тарихы үшін өте маңызды еңбек. Бұл
жазба ескерткішті ... рет ... ... В. П. Юдин ... ... ... жасады. Тағы бір ескерткіш – Санкт-
Петербург мемлекеттік университетінің ғылыми кітапханасында сақталған, ... ... ... ... ... жыры. Бұл жазба ескерткішті тарихи
тұрғыдан зерттеп, ... ... және ... ... ... А. И. Исин. Біз осы ға-лымдар ... ... ала ... оларды сөзжасам тұрғысынан өзара салыстыра отырып
қарастырдық. Соңғы ... ... ... ... ... ... Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих», Әбілғазы Баха-дүр ханның
«Түркі Шежіресі», «Әділ ... ... жыры және ... ... атты ... ... тарихи мәтіндер сол кезеңдегі,
яғни ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба ... ... ... ... және ... мәліметтер береді. Бұл шығармалардан ескі
қазақ жазба тілінің ғасырлар бойы қолданылып ... ... ... ... ... айтарлықтай өзгеріске ұшырамай, қазіргі уақытқа
дейін жеткендігі аңғарылады. Ескі қазақ тілі мен ... ... ... ... ... ... соңғы ширегіндегі жай-күйін,
қалыптасуы мен даму жолдарын ... ... бір ... – көне ... ... ... ... Сол арқылы қазақ мемлекеттігінің, қазақ
ұлтының ... ... ... ... ... және
динамикалық даму үрдісін анықтау – қазіргі заман талабынан ... ... де күн ... түспейтін, зәрулігі, өзек-тілігі
жоғары деңгейлі мәселе болып қала ... ... Осы ... ... дау ... ... ... ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі
сөздердің тұлғалық ерекшеліктерін, ... ... ... және
сөздердің жасалуы мен қолданымын талдау. Жазба ескерткіштерге бірдей ортақ
категориялық заңдылық ерекшеліктерін ... ... ... тиісті
қорытындыларға келу. Негізгі материалдар – Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-
Тауарих», Әбілғазы Бахадүр ханның ... ... ... ... ... және ... ... «Шыңғыснама» атты жазба ескерткіштерінде берілген
тілдік ... Олар иіні мен ... орай ... ... ... ... Бұл ... жасауда жазба ескерткіштердің
бұрынғы транскрипциялары (Б. ... ... ... ... Р. ... М. Қойгелдиев: «Қадырғали би Қосымұлы және оның
Жылнамалар жинағы», «Шыңғыснаманың» В. П. Юдин ... ... ... ... эпикалық жыры-ның А. И. Исин жасаған транскрипциясы) сол
қалпында пайдала-нылды. Жазба ... ... ... және ... ... ... мағынасын аша
түсу үшін мәтіндерге анықтама және иллюстрациялық материалдар берілді.
ХV-ХVІІ ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ЕСКІ ҚАЗАҚ ЖАЗБА ТІЛІН ЗЕРТТЕУ ... ... ... ... тілі ... туралы
Ескі қазақ тілі туралы
Қазақ әдеби тілінің бастау алған кезеңдерін ... ... ... ... ... айқындаумен тығыз байла-нысты. Ғалым Р.
Сыздықова ХV-ХVІІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... қазіргі әдеби тілдің алғашқы үлгілері, – ... ... бұл ... ... ... ... ... дәуірге дейінгі ауыз
әдеби тілі деп атайды. Алайда ... ... ... ... дейін
қолданылған тілді әдеби тіл деп есептемейді. Олар белгілі бір тілді «әдеби
тіл» деп тану үшін ... ... шарт ... яғни ... ... ... ... өте аз болған жерде әдеби тіл де жоқ» ... ... ... ... әдеби тіл ұғымы тарихи жағынан құбылмалы деп
таниды. Ол ... бір ғана ... ... тілдердің әдеби түрінің
даму барысындағы күллі дәуіріне ... сай ... шарт ... ... ... жазу ... тумаған немесе дамымаған, я болмаса бір
кезеңдерде жазуы ... ... әр ... ... дамымай қалған
дәуірлерінде де әдеби тілі болуы мүмкін» деген пікірлер де ... ... ... ... ... ... ... оның жеке халық болып
құралған дәуіріндегі және ұлттық дамуы кезіндегі тілінің ... ... де, оның ... түрінің даму барысын танып-білу 30-40 ... ... ... ... ... ... тіл ... жеке проблемалары
белгілі бір кезеңдердегі жағдайы және жазба ... ... ... мен орны тәрізді мәселелер ғылыми ізденістердің, нақты талдаулардың
негізгі объектісі болып ... ... ... ... ... ... ... статикасы мен динамикасын танып-білуде Н.Сауранбаев, І. Ке-ңесбаев, С.
Аманжолов, Х. Жұмалиев, А. Ысқақов, Т. ... Қ. ... ... Р. ... С. Исаев, Ә. Құрышжанов, Ш. Сарыбаев, М. Томанов,
Е. Жұбанов, Ғ. Қалиев, Б. ... С. ... ... ... ... отыр.
Әдеби тілдің нормалық қасиеті тек жазу-сызу арқылы ғана қалыптаспай,
ауызша сөз қолданыс арқылы да жетіле түседі. ... ... тілі мен ... тілі ұқсас құбылыс болғанымен, бұлардың атқаратын қызметі, тілдік
амал-тәсілдерінің ... ... ... ... және
ұқсастықтары бар. Ауыз әдеби тілі ... ... ... ... ұйымдастырудың құралы, жалпыға ортақ мәнділігі, тілдік
амал-тәсілдердің талғап ... т.б. ... ... сөйлеу
тілінен тұрады. Сондай-ақ әдеби тілдің ауызша түрінің де өз ... ... ... ... ... ... ... тілінің көркем әдебиет стилі тәрізді тармақтары болған. Өйткені әдеби
тілдің әр кезеңге лайық ерекше-лігі болады. Мәселен, ұлттық және ... ... ... тіл ... ... қалыптасқан әлеуметтік ұжымдары
қызметінің негізгі салаларындағы қарым-қатынас қажетін өтейді. Қазақ әдеби
тілінің қалыптасу ... ... ... ... ... жеке мемлекет
(хандық) құру кезінен, ХV-ХVІІ ғасырлардағы қазақ хал-қының ... жаңа ... ... ... ... тілі мен ... ... ру-тайпалардың әріден келе жатқан ауызша дамыған және қоғамдық
үрдіс негізінде әдеби және ... тіл ... етті [2, 108]. ... ... ... мен үлгі-лері жазба тілге қарағанда, әлдеқайда кең болып
келеді. ХV ғасырға ... ... ... ... ... ... ... өлең жолдарымен қайта айту негізінде жаңа ... ... ... Бұл ... ... ... ... башқұрт және
татар сияқты халықтардың ортақ мұрасы, керісінше, бұл ... ... ... ... етті.
Бұл екі үлгінің айырмашылығы жасалу, таралу және сақталу әдісінде
болды. Қазақ қауымында қолданылған жазба ... тіл ... ... ... тілі деп ... Р. ... өз оқулығында «Орта ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... да ... екенін, кейінгі
ғасырларда ұлыс атымен «шағатай тілі» деп аталған ортаазиялық түрікті ... да өз ... ... білгенін тілші-ғалымдардың көпшілігі жалпы
түрде айтып ... ... Бұл ... тіл іс ... мен ... ... шығармалардың бір үлгілері болып табылатын шежірелер ... діни ... ... ... -дей ... бұл ... ... қазақ
топырағында «кітаби тіл» деп, сол тілде жырлаған ақындар-ды ... деп ... ... ... қызмет еткен «кітаби тіл» таза
шағатай тілі емес, сол тілдің және ... ... ... тілі мен қазақ
тілдерінің элементтерін араластырып пайдаланған қоспа дүние болды деген
пікірлерді атап ... [1, ... ... тілі – орта ... ... ғғ.) ... қазақ халқының
тілі. Бұл кезде белгілі бір қыпшақ тайпалары мен түркі рулары Алтын Орда
мемлекетінен ... ... ... ... ... атқа ие ретінде, өз
алдына этнос болып ... ХV ... ... бір қалыптасқан халық
көршілері арасында да, сол заман ... ... ... ... ... ... белгілі болады. Қазақ этнонимінің туу тарихы ұзақ ... ... қызу ... ... айналып келеді. Ол
халықтың өзінің шыққан тегі ... ... ... ... ... ... қарағанда, бұл термин әуелгі кезде әлеуметтік мәнінде
қолданылып, «өз мемлекетінен, ... мен ... ... ... ... ... мәжбүр болған адам» (В.В.Бартольд) мағынасында
қолданылады. «Тарих-и ... мен өзге ... ... ... ... ... ... Жетісуға көшіп кететін сияқты топты білдіру үшін бастапқы
кезде «өзбек-қазақ», ... ... ... ... ... ... уақыттары Батыс Жетісу жерін, Шу мен Талас алқаптарын иеленді. Ол
Орталық және Оңтүстік Қазақстаннан ... ... ... ... ... тұрғындарды да біріктірді. Моғолстанның билеушісі Есенбұғаның
мұнда жылжыған ... ... ... күші болмады. Әбіл-қайырдың,
Темір әулетінің территориялық талаптарына, қалмақтар-дың шапқыншылығынан
Моғолстан ... ... ... көмегімен сақтап қалуға
үміттеніп, ол қазақ қолбасшы-ларымен одақтасты. 1462 жылы Есенбұға ... ... ... іс ... ... бас ... ... алды. Мұндай жағдайда Жетісу жерінде қазақ халқының өмірге ке-ліп,
нығаюы әбден заңды ... ... еді. ... Хайдар Дулати Қазақ
хандығының құрылған уақытын хижраның 870 жылына (1465-1466 жж.) ... ... тілі өз ... үш ... ... ... а) ... ғғ.); ә) даму мен жетілу дәуірі (ХVІІ-ХІХ ғғ.); б) жаңа ... оның одан әрі де ... ... (ХІХ ғ.). Ескі ... тілі өзінің
бастау кезін орта ғасырдың орта ... ... ғғ.) ... Ол ... ... ... ... жалпы атаумен аталып, сол дәуірдегі
жазылып қалынған «ескі түркі жазба ескерткіштері» ... ... ... ... орта ... (V-VІІІ ғғ.) қалған жадыхаттарды «көне түркі
ескерткіш-тері» деп ... ... ... ... тілі өзінің ескі түрі
арқылы осы айтылған тарихтың қойнауына қарай үңілсек, ескі ... ... ... ... ... Оның ... ерекшеліктері мен тамырлары Алтай
тілдерімен (олар арқылы Орал тілдерімен де) араласып кетеді, демек, біз ... ... болу ... таби-ғаты мен өзгеруінің эволюциялық
жолдарын ... ... ... ... ... ІІІ ғ. – б.з. ... іздеуіміз керек. Кезі келгенде «көне қазақ тілі», тіпті ... ... деп те айта ... ... ... көне ... тілдерінің (V-Х ғғ.)
кезінде, әрине, «қазақ» («қазақ тілі») ... сөз дәл ... ... ... та қалмаған), ал ескі түркі тілдерінің кезінде (ХІ-ХVІІ
ғғ.) «қазақ» деген сөз жазылып ... оның ... ... ... ... яғни ол ... ... емес, бейтарап сөз болған.
Алайда, қазақ ... көне ... тіл ... ... ... болмасы
анық. Оның көнелік (ескілік) сипаттары көне (ескі) түркі жазба нұсқаларының
тілінен айқын байқалып отырады. Қазақ халқының ұлт болып ... ... ... рулар мен тайпалардың, ұлыстар мен халықтардың өз заманында
қолданған тілдері қазіргі қазақ тілінің ... мен ... ... Олар V-ХV ғғ. өмір ... ... ... оғыз және қарлұқ сияқ-ты
басты-басты тайпалар одақтарының құрамына еніп, солардың ті-лінде ... 113]. ... бір ... ... д-з-й (адақ-азақ-айақ), н-ң-й
(қон-қоң-қой) з мен г дыбыстарының й, у болып өзгеруі немесе ... ... осы ... ... (д, з, н, ң, ғ, г ... ... ... көне, не ескі болып есепте-леді, осыған орай қазақ ... ... ... жаз-жай сияқты сөздер кездесе береді). Профессор С.
Аманжоловтың пікірінше, орта ғасыр түріктерінің, ... ... ... алшын, дулат, арғын, керей, найман, жалайыр т.б. ... мен ... ... ... ... ... сөйлеу тілі мен қатар
жазба әдеби тілі де болған, ол ауыз әдеби ... ... өмір ... ... ... қалған (немесе айтылып жүрген) нұс-қалар мен ескерткіштер
де аз емес: «Едіге», «Ер Сайын» жырлары ... ... «Ер ... батыр» (керейлер тілінде), «Мухаббатнаме», «Алпамыс» (қоңыраттар
тілінде), «Орхон-Енисей ескерткіштері» ... ... ... ... ... ... ... Фарадис» (кердерілер тілінде) ... ... ... ... ... ... өз ... Қазіргі
қазақ тілінің қалыптасу дәуіріне дейін (ХV ғасырға дейін) оның өзіндік
белгілерінің бәрі де ... ... ... ... ... ... ... айырым жүйелерін айшықтап бөліп алған. Олар, сөз жоқ,
ғасырлар бойы бір ... ... ... ... ... ... ... ж дыбысымен айтылу ерекшелігі орта ғасырдың орта кезінде пайда
болған. Одан ... ... бұл ... ... ізі ... ... Сыздықова: «ХV-ХVІІ ғғ. қазақ халқының ... ... жаңа ... ... сөйлеу тілі мен қазақ халқын құраған ру-тайпалардың
әріден келе ... ... ... ... ... ... әдеби тіл
қызмет етті», дейді. Халық тілінің орайына қарай қалыптасқан іс ... ... мен ... ... ... ... ... хат-хабар
қағаздарын жазатын арнаулы тіл (эпистолярлық стиль) т.б. да қоғамдық-
әлеуметтік, ... ... ... ... ... тіл ... стильдер бойынша жүзеге асу процестерінен көріне
бастады. Ол жалпы түркілік, ортаазиялық жазба әдеби тілмен («түркі» ... ... ... ... оған, бірінші жа-ғынан, Орта Азия
халықтары тілдерінің ... ... мен ... құрдай араласып
жатқандығы себеп болса, екінші жағынан, сол ... ... ... ... шет ... (Қазан, Омбы, Орынбор, Санкт-Петербург,
Стамбул, Томск, Тройцк, Уфа т.б.) басылып отыруы әсер еткен болса керек. ... ... пен ... ... ... ... ... ұлттық тілдердің
тағдырына өз іздерін қалдырды, дегенмен, олар ... ... ... ... қарағанда, ол дәуірдегі тілдің азды-көпті өзіндік
(лексикалық, ... ... ... ... ... ... [3, 114].
Қазақ тілін дәуірлеу мәселесі
Қазақ ру-тайпалары дербес мемлекет құрған кезде, яғни ... ... ... ... ... Бұл ... алдымен
қазақтың хан-сұлтандарының өзге елдермен қарым-қатынас жасау ... ... ... соң жеке ... ... ... кейінгі ұрпақтарына
ата-бабаларын танытатын шежірелер тарату дәстүрі болған. Сонымен қатар,
атаның өзінен кейінгілерге ... ... ... ... ... ... де ... екен. Сол кездегі шежірелер құрылысы, баяндау
стилі және көлемі жағынан әр ... ... ... ... ... ... ... схема тәріздес қысқа түрлері де ... ... ... күрделі туындылар да болса керек. ... өз ... ... ... ... Ал тарихи
жылнама түрінде жа-зылған жазба ескерткіштердің бізге жеткені өте аз [3,
194] екендігін жоғарыда атап ... ... ... ... даму ... ... бөлу мәселесі жайындағы
пікірлер жүйесі біркелкі емес. Өйткені бұл тілдің басталар тұсы мен ... даму ... ... ... келгендіктен, оның ... ... ... мүмкін де емес. Қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... Қазақ әдеби тілінің тарихын ертеден, көне түркі дәуі-рінен,
хундар мемлекеті кезінен бастайды (Ғ. Мұсабаев ІІ ... ... Б. ... V ... ... ... әдеби тілінің тарихы ХVІІ ғасырлардан баста-лады (Қ.
Жұмалиев, М. Балақаев ... ХІХ ... ІІ ... ... (Қ. Жұбанов, Н.
Сауранбаев, С. Аманжолов, І. ... Бұл ... ХІХ ... ІІ ... дейін де қазақ әдеби
тілін танытатын үлгілер болды, дегенді айтады.
4) Қазақ ... тілі ... ... ... ... (Т.
Қордабаев).
5) Қазақтың төл әдеби тілі ауызша дамыған авторлы поэзия түрінде
оның ... ... ... ... ... ... ал ескі жазба әдеби тілі ХVІ-ХVІІ ғасыр-лардан,
жаңа ұлттық ... ... тілі ХІХ ... ІІ ... (Р. Сыздықова, Ә. Құрышжанов, Б. Әбілқасымов, ... А. ... т.б.) [1, ... ... ... ескі ... тілімен тікелей байланысты екендігін
профессор Ә. Құрышжанов: сөздің иіні келген соң айта ... ... ... ... на образование казахской народности
оказала Кипчакская конфедерация» деп көрсе-теді. Бұл ... ... ең ... ... ... ... ... айтқан академик Н. Т. Сауранбаев еді.
Бұл автор зерттеулерінің ең түйінді жері мынадай: ... ... есть ... ... ... в новых условиях. Монолитный
язык казахов ... и ... до Х в., ... ... ... ... языке, стал называться казахами» дей келе, Н. М. Карамзин
«Казахия» деген елдің атауын Х ... ... ... ... еді ... ... ол сөз Византия императоры ... ... (905-959 ж.) ... жазылып қалған екен. Н. Т.
Сауранбаевтың «до Х в.» деп отырғаны осындай бір ... ... ... ... ... ... императорының Х ғасырдан кейін жазуы мүмкін
еместігіне баса назар аударды [22, 22].
Осындай бастау кездеріне сәйкес, қазақ әдеби ... әрі ... ... де әр ... ... ... жылы ... көрген «Қазақ әдеби тілінің тарихы» (М. Балақаев, Р.
Сыздықова, Е. ... атты оқу ... да ... тіл ... ... ... ... негізге алынған-дықтан, қазақ әдеби тілінің даму
барысы мынадай кезеңдермен бай-ланыстырыла ... ... ... әдеби тіл;
2) ХІХ ғасырдың І жартысындағы әдеби тіл;
3) ХІХ ғасырдың ІІ жартысындағы ... ... ХХ ... ... ... ... ... жылдардағы әдеби тіл;
6) 1940 жылдан кейінгі әдеби тіл.
Ғалым Р. Сыздықова ... ... ... даму ... ... ... бұл ... көпшілігінен мына бір жайт байқалады, дей
келе, ... мен тіл ... да ... ... ... ... жалпы қазақ тілі және қазақтың әдеби тілі ... осы екі ... ... Бұл екі ... дәуірлеуге
келгенде екі түрлі болуға тиісті. ... ... ... ... ... және ол осы ... сөйлейтін халықты құраған ру-тайпалардың
тарихымен, этникалық тұтастық ретінде халық болып топтасу ... ... ... ұлт ... ... байланысады. Осы тұрғыдан келгенде,
жалпы қазақ тілінің дәуірлерін біздің жыл ... ... ... ... ... ... жыл санауымыздың ХІV-ХV ғасырларына дейінгі
дәуірі, бұл дәуірде болашақ қазақ халқын құрайтын ру-тайпалардың ... ... – ХV ... ХІХ ғасырдың ІІ жартысына дейінгі мерзім, бұл
мерзімде ру-тайпалар этникалық тұтас халық ретінде қалыптасты. ... ... ХІХ ... ІІ ... ... ... ... бұл уақытта қазақ халқы
ұлт болып шоғырланды деп тануға болады. Әдеби тіл – халықтық немесе ұлттық
мәдениеттің ... бір ... ол ... ... өзі ... отырған
дәуіріндегі қоғамдық-экономикалық, саяси-шаруашылық өмірімен тікелей
байланысты. Сонымен қатар, әдеби тіл ... ішкі даму заңы ... ... Тіл өзі ... етіп ... ... ... яғни ғылымның, өнердің, әдебиеттің, қоғамдық ойдың, т.б.
даму дәреже-сімен қоян-қолтық араласып, астасып жатады. Сол ... ... өзін ... ... ... ... ... да тәуелді,
әсіресе тәлім-тәрбие беріп, білім тарататын орталықтармен ... ... ... [1, 20], деп ... тіл ... ... ... Ол өзінің қызмет ету ... ... ... өтеді. Сондықтан әдеби тілдің даму кезеңдерін
тарихи тұрғыдан алып қарау керек. Ұзақ ... бойы ол ... ... ... ... ... өзгерістерден ішкі, сапалық
өзгерістерге ұшырайды. Осындай ішкі ... ... ... да ... ... өзгеру, жетілу немесе даму дәуірлерін бірнеше
кезең-дерге бөліп қарауға болады. ... ... ... даму ... ... екі ... ... болады:
1) Қазақ халқының ұлттық кезеңге дейінгі әдеби тілі;
2) Қазақ халқының ұлт болып қалыптасқан ... ... ... ... өзін шартты түрде екі кезеңге бөліп қарауға болады:
а) Қазақ хандығының құрылуы мен ... ... ... ... ... ... ... ғасырдың ІІ жартысынан ХІХ ғасырдың ІІ жартысына дейінгі
кезең, яғни бұл кезде қазақ ... ... ... ... қазақ халқының дербес хандық құрып, өз алдына мемлекет
құра бастауы ХV ... ... ХІХ ... ІІ ... ... ... Бұл – ... ауызша да, жазба да әдеби тілдерінің
қалыптасуы мен даму процесінің алғашқы тұсы. Осы кезеңдегі ... ... ... ... халқы мен қазақ хандығының іргетасын бекіте түсетін
үлкен мәдени-рухани күш болды.
Екінші ... ХІХ ... ІІ ... ... Бұл – қазақтың
ұлттық жаңа ... ... ... ... кезі ... Сол кезде қалыптасқан
қазақтың ұлттық жазба әдеби тілі өзгеріссіз бүгінгі қазақ ... ... ... Р. ... қазақ әдеби тілі дамуын дәуірлеудегі ... ... ... келіп, бұл мәселенің әлі де ... ... ... ... Дау ... ... бірі – ... төл ауызша
әдеби тілінің тарихын не себептен ХV ғасырлардан бастаймыз деген сауал. Бұл
кезең – қазақ хандығын ... ... өз ... ... халық болып
топтана бастаған, яғни «қазақ» деген этнонимнің тарих сахнасынан орын ... ... ... ... хандығы құрылған ХV-ХVІ ғасырларда нағыз тума
қазақ әдебиеті ауызша ... ... ... ... орай оның төл ... де ... тілі түрінде жасалды. Сөз жоқ, бұған дейін де қазақ тілінде
сөйлеген ру-тайпалар сан ғасыр бойы өмір сүріп келген және ... ... ... көркем әдебиет дәстүрі болған, - дейді.
Екінші мәселе – қазақ қауымы халық болып қалыптасқан ... ... мен ... тілі бірден пайда бола қоюы шын-дыққа сая ма ... ... ... бір ру-тайпалардың халық болып бірігуі мен ол ... ... оның ... ... мен ... ... тұспа-тұс келе бермеуі мүмкін. Бірақ халық болып құралғанға дейінгі
көркем сөз мұрасы мен дәстүрі сол ... ... ... ... ... ... алуына жағдай жасайтыны және ықтимал. Сірә, қазақ ... ... ... ... ХV ... ... ... өнері күшті дамып келгендігі қазақ халқының ауызша поэзиясының бірден
қазақ поэзиясы ретінде ... ... ... ... [1, 24].
Ескі қазақ тілінің бастау көздері
Ескі қазақ тілі ... ... ... ... орта ... ... ғ.) ... Ол кездегі халықтар түрк/түрік, түркі сияқ-ты жалпы атаумен
аталып, сол дәуірдегі жазылған мұралар «ескі түркі ескерткіштері» ... ... ... ортағасырдан (V-VІІІ ғ.) қалған жадыхаттарды «көне
түркі ескерткіштері» деп есептейміз. ... ... ... тілі ... түрі арқылы осы айтылған тарихтың қойнауына қарай ... ... ... де, көне ... ... де ... өзектесіп жатады.
Жоғарыда айтқанымыздай, оның кейбір ерекшеліктері мен тамырлары Алтай
тілдерімен араласып кетеді. ... біз өз ... ... болу ... ... ... жолдарын антикалық дәуір-ден іздеуіміз керек.
Кезі келгенде «көне қазақ тілі», тіпті ... ... ... деп де ... болады. Бірақ көне түркі тілдерінің (V-Х ғ.) кезінде, әрине,
«қазақ» деген сөз дәл ... ... ... ал ескі ... ... ... ғғ.) ... деген сөз жазылып қалғанымен,
оның мағынасы дәл қазіргідей болмаған, яғни этникалық термин емес, ... ... ... ... ... көне ... ескі тіл екендігін теріске
шығаруға болмайды. ... оның ... ... ... көне ... ... ескерткіштерінің тілінен айқын байқалады. Қазақ халқының ұлт
болып қалыптасуына ... үлес ... ... мен тайпалардың, ұлыстар мен
халықтардың өз заманында қолданған тілдері – ... ... ... мен ... ... көзі болып табылады [3, 213].
Қазақ халқының мәдени мұраларының және тілінің ... өте ... ... ... ... ... ... ежелгі Қытай мен
Рум аралығында өмір ... ... мен ... ... көне мәдени мұраларға осы аралықты мекен еткен өзге де ... ... ... халқы да ортақ болғандығын «Ертедегі әдебиет
нұсқалары» атты еңбекті Б. ... М. ... М. ... ... Қ. Сыдиқов сынды ғалымдар жариялап, айтқан болатын. Бұл ғалым-
дардың пікірінше, ... ру, ... ... ... ... ... Алып батыр, Қорқыт жайындағы аңыздар, Оғыз, Алпамыс туралы жыр-
дастандар түркі халықтарының тек біреуіне ғана емес, көпшілігіне ... ... Бұл ... ... ... (ІХ ғ.), «Қорқыт ата кітабы» (ІХ ғ.),
«Құтадғу білік» (ХІ ғ.), ... ... ... жазба түрде жеткендері де бар.
Сонымен қа-тар, тасқа қашалып, VІ-VІІІ ғасырлардан қалған Орхон-Енисей ... ... де – ... ... көпшілігіне ортақ мұра.
Жағрафиялық таралым өрісіне байланысты ұлыс атымен шаға-тай ... ... Орта ... ... тілі – қазақ қоғамының ... ... ... ... үлкен роль атқарғаны белгілі. Бірақ, бұл жазба
әдеби тіл қазақтың ... ... ... төл ... тілі ... ... тән ... тіл болатын. Қазақ қауымында, әсіресе ХV ... ... ... ... артты. Келесі ... ... ... ретінде шежіре тарату және «жеті атасын білдіру»
дәстүрі сақталды. Тек қана шежіре саласында ... жазу ... ... да орын алған. ХV ... ІІ ... ... ... өзге ... ... өзара елшілік хаттар арқылы қарым-
қатынас жасап отырғаны мәлім.
Орта Азиялық түркі ... ... тән ... ... ... ... да, тілдік ерекшеліктері жағынан да қазақ тіліне жақыны деп –
Әбілғазы Бахадүр ... ... ... (ХVІІ ғ.) мен Қадырғали
Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» (ХVІ ғ.), ... ... ... жырын және
Өтеміс қажының «Шыңғыс-нама» атты шығармаларын атауға болады. Бұдан кейінгі
кезең-дердегі қазақ хандары мен ... ... ... ... қатынас қағаздары мен хаттарында қазақ тілінің элемент-терін
қолдану тұрақты сипат ала бастады. ХV-ХVІІ ғасырлардағы ... ... ... үлгілерге, бір жағынан, ақын-жыраулар туындылары, екінші ... ... (заң, ... ... ... және ... жағынан, ауыз әдебиетінің лиро-эпостық, ... ... ... ... ... екі топтағы дүниелер жатады.
Оның біріншісі, алғашқы қазақ хандарының жарлықтары, бір-бірімен және
өзге ... ... ... ... ... ... қазақ ханы,
іс-қағаздарын, үкім-жарлықтарын жүргізіп, оны іс жүзіне ... ... ... қызме-тін атқаратын уәзір ұстап отырған» [2, 110]. Өкінішке
орай, осы топқа жататын жазба ескерткіштер әлі күнге ... ... ... ... ... Оның басты себебі сол ... ... ... ... ... оларды іздестіру жұ-мыстарының мүлдем
жүргізілмеуінде ... ...... ... ... ... ... Бұл тарихи
туындылардың қатарына ... атап ... ... ... ... ... Бахадүр ханның «Шежіре-и Түрки»,
«Әділ сұлтан» эпикалық жыры және ... ... ... ... ... ... ... нұсқалар болғандықтан, хатқа түскен
кезеңдегі жазба дәстүрінің толық сақталып қалғандығымен ерекшеленеді.
Бұл ... ... тілі ... ... Х-ХІ ... Орта Азиялық түркі, сондай-ақ ескі қыпшақ ... ... ... ... оның ... ... әрі қарай жалғасып да-
мыған түрі болып табылады. Негізінен, қазақ әдеби тілінің тарихында сөйлеу
тілі негізінде қалыптасып, осы ... ... мен ... ... ... ... өмір ... келді және жазба әдеби тілге негіз
болды.
Ортағасырлық түркі жазба әдеби ... ... ... ... қазақ
топырағында әрі қарай дамыған, әр түрлі жазбалардан көрініп отырған қазақи
дәстүрлі жазба тіл ... ... ... қазақ әдеби тілінің
қалыптасуы тарихында ... орны бар [2, ... ... қызмет еткен әдеби дәстүр жайында сөз етер болсақ, ХV-
ХVІІ ғасырлардан бастап ... ... да ... ... ... ... ... қатысты екенін айтып өтуіміз шарт. ... ... ... ... ... яғни ... ... жазба дүниелердің
қажеттілігі туды. Ол ең алдымен, қазақтың хан-сұлтандарының өзге ... ... ... қажет болды. ХVІ ғасырдың ІІ жартысынан
бастап, қазақтың Кіші жүзі және Орта жүз ... мен ... ... ... коллегиясы арасында алуан түрлі дипломатиялық, саясаттық және
шаруашылық жайларына қатысты жазба түріндегі қарым-қатынас қарқынды ... ... соң, жеке ... ... ... ... ... жазу дәстүрі болған. Сондай-ақ, жақсы атаның ақыл-өсиет
сөздерін ... ... ... ... ... сияқты дәстүр болғаны да
айтылады. Ел арасында орта ғасыр шамасынан бергі ... ... ... ... ... би, сұлтан және ру басылардың ... ... М. ... ... ... мен ... са-райларында
шежірелер жазылып, оқылып отыратындығының заңды құбылыс екендігін дәлелдей
келіп, «қазақ ... дала ... ... дәрежеде
сауаттылықты бағалауы, өз бала-ларына уақыт талабына сай ... ... ... ... – дамыған феодалдық қоғамға тән құбылыс», деп жазады.
Бұл деректер ХV-ХVІІ ... ... ... ... ... оны ... өздерінің пайдалан-ғандығын дәлелдейді. Сондай-
ақ, жазу салты жеке адамдардың бір-бірімен хат-хабар алмасуында да ... Оған ... ... ... ... ... ... ХVІ
ғасырдың соң-ғы ширегінде қазақ даласын ... ... ... ағасы
Тәуекел ханмен жазысқан хаттарын келтіруге болады.
1595 жылы ... орыс ... ... ... ... хат ... қазақтың халық жырлары мен шежіре-лерін жіберуді
сұрайды. Тәуекел хан да ... ... ... ... сұраған қолжазбаларын
жібереді. Бұл хаттар кезінде Оразмұхам-медтің қолында ... ... ... ... ... ... ... сақталып келген осы
сандық 1736 жылы Ресей Ғылым ... ... ... ... ... тапсырылады. Нәтижеде, ол ... ... ... пен
Тәуекел хан, сөзсіз бір-біріне хатты орыс, өзбек немесе татар тілдерінде
жазыспағандары анық. Заманының мұсылманша ... ... – хан ... сол ... ... ... ... ортақ түркі жазба тілінің
нормаларын ұстап, өздерінше ана тілдері-нде, яғни ... ... ... ... дәстүр шағатай тіліне негізделді [4]. Осы кезеңдегі ресми ... ... ... жазба дүниенің аса маңызды түрі ... Ол ... ... ... ... және ... ... әр түрлі
болып келген. Ата-бабалардың аттарын хронологиялық тәртіппен түзген ... ... ... де, ... ... түрінде де келетін күрделі
туындылар да ... ... ... түрінде жазылғандардан бізге жеткені қазақ-тың тарақ
таңбалы ... ... ... ... ... шежіресі. Бірқатар ғалымдар
(Б. Сүлейменов, Н. Өсеров т.б.) қазақ шежірелерінің қатарына Әбілғазының
«Шежіре-и Түрки» (ХVІІ ғ.) атты ... ... да ... ... қатар,
Өтеміс қажы-ның «Шыңғыснамасы» және «Әділ сұлтан» эпикалық жыры – ... ... Ал, ... тілі ... қазақ жазба әдеби тілі тарихын
зерттеуде Әбілғазы шежіресінің де орны бар ... ... Б. ... ... ... сөз ... зерттей келе, олардың басым
көпшілігінің ... ... ... аса көп ... ... ... және олар көркемдік құрал ретінде қолданылғанда, ... ... сай ... ... [4]. Ғалым Б. Әбілқасымов
«Әбілғазы ханның «Түркі Шежіресі» және оның тілі» атты кітабында: Әбілғазы
хан өзі билікке келгенге ... ... ... ханы Есім ханның үйінде
қонақта болған, мұнда қазақ хандарының шежіресімен таныс-қан ... бар. ... оның ... ... белгілер-ге бұл фактілер де
себебін тигізген болу керек, дейді[4].
Бұлардың ішінде жалайыр ... ... ... ...... ескі ... тілін танытатын бірден-бір құнды
ескерткіш. Оның тіліне қарап ХVІ ғасырдың ... ... ... ... білуге болады.
Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» (1598-1600), Әбілғазы ... ... ... (1640), ... ... ... жыры және ... «Шыңғыснама» атты шығармалары мен әр ... хан ... ... тілінен анық байқауға болады. Мысалы, бірлі-жарым
жерде ғана болмаса, сөз ... ... ... ... ... ... ... й болып беріледі: йол «жол», йахшы «жақсы», йігіт «жігіт»,
йапырақ «жапырақ» және т.б. Бірақ ... ... ... ... ... жабғу, жан, жайық, жауап және т.б. ж дыбысының орнына й
дыбысының қолданылуы – тіл дамуының ... ... ... ... ... жұмсалуы тағға «тауға», тигді «тиді», йағмур ... ... және т.б.). ... ... бір ... Йағмұр айндан
хақның ферманы білән йағар ол сәбәбдин барчә халықға ... ... ... ... мысал айға ұхшар, айдын мұрад барча ғалам ічіндә жануарға
йарұқлығы тигәр… «Жаңбырдың өзі құдайдың ... ... Сол ... халыққа сенің әділетің жаңбыр суындай пайда береді. Өз ... ... ... ... ... сол барша дүниедегі жануарларға жарығы тиді...»
[10, 141].
Қадырғали би Қосымұлы – ... хан ... ... ... ... Оразмұхаммедтің ақылшы-кеңесшісі болған. Ол – қазақтың хандарына
ата-бабасына бері ... етіп келе ... ... ... ... ... сауатты болған. Ол жазған шежіресінің негізі етіп атақты
парсы тарихшысы ... ... ... атты кітабынан Шыңғыс
ханның арғы-бергі тарихына қатысты материалдарды алады. Оның да себебі бар:
Оразмұхаммедті жарылқасаң, жарылқа, ол – ... ... тең ... әлемді тітіреткен Шыңғыс ханның ұрпағы, ал Шыңғыс хан империясының
тарихы мынадай болған дегенді айта келіп, ол ... ... ... ... кейінгі, ХV-ХVІ ғасырлардағы) жалғасын көп кітаптар оқып, әрі өзі
естіп-білгені бойынша теріп жазғанын білдіреді.
Осыған қарап Қадырғали шежіресінің ... үш ... ... ... 1 – ... түрде «Мадақ сөз» неме-се «Арнау сөз» деп атауға ... Бұл – осы ... ... алты хан, ... төрт хан, дүниенің
төрт бұрышын билеген, дүйім христиан падишасы аты ...... ... ... тарту екенін айтып, оны мадақтау. Мадақ сөз – ... ... ... – Шыңғыс ханның арғы-бергі шежі-ресі, ол Рашид ад-
Дин материалдарының ескі қазақ ... ... ... еркін аудармасы. 3-
бөлігі – «Алла тағала жәрдем беріп», ... ... ... ... Олар – ... ... «Урус хан дастаны»,
«Тоқтамыш хан ... ... ... хан ... ... ... хан
дастаны», «Едіге би дастаны» және ... хан ... ... ... ... лексикалық тіркес болып келетін сөздер де
қыпшақ тілдеріне, оның ішінде сол кездегі ескі қазақ тіліне тән ... ... ... Жалайыридің туындысында қолданылған ... ... ... ... ... түркі сөздері құрайды. Тек жеке сөздер
емес, тұрақты немесе ... ... ... ... ... ... оның ішінде ескі қазақ тіліне тән қолданыстарды көрсетуге
болады. Мысалы, шежіреде қыз берді, ел ... хуш ... ... ... мағыналары мен жұмсалу орнына қарай қазақ тілімен бірдей. Ескерткіш
тілінің лексикалық қазынасына тән тағы бір ...... ... яғни бір ... ... ... ... түркілік-
арабтық, түркілік-парсылық түрлері ретіне қарай бірінің орнына ... ... Бұл ... ... ешқандай стильдік не өзге
себептері де жоқ ... ... ... Ал ... бір мағынада алынған сөзді
оның екінші эквива-лентімен түсіндіріп отыру әрекеті де ... ... ... бек, әмір ... ... қазақтың «аға» сөзімен ал-
мастырылып беріледі: мың бегі /мың ... ... (сөз ... жүреді. Дегенмен ХV-ХVІІ ғасырларда түркі халықта-рының жазба
тілдеріне ... ... ... едәуір мол бол-ған, олар түркі жазба
ескерткіштерінде, оның ішінде қазақ жазбала-рында ... ... ... ... ... тілде лексикалық нормалану ... ... ... ... тілде лексикалық жарыспалылық ... ... ... ХVІ ... қазақ жазба әдеби тілінің лексикалық
сипатын қыс-қаша былайша көрстеуге болады: сөздік қазынаның негізі ... ... ... оғыз ... мен көне ... ... ... – әдеби тіл дәстүрінің жалғастылық, іліктестік принципіне ... ... ал ... ... ... ... жазба тілдерінің
барлығына тән заңдылық-тардың бірі болды; араб, парсы тілдерінен ... ... ... мол ... ... бір тобы халық тіліне
енген кірме сөздер болса, екінші тобын көпшілік қолданысында жоқ. Бірақ ... ... ... ... үшін жат болып көрінбейтін сөздер
құрайды. Бұл ерекшеліктер де ортағасырлық түркі ... ... ... ... ... табылады. Осы екі ерекшелік жазба ескерткіштердің
мәтіндерінде лексикалық жарыспалылықтың пайда болуына әсер ... ... ... ... тілі де ... қалмады [1, 119].
Жазба тіл дәстүрінің өзіндік ерекшелігі болғанын көрсететін фактіге
қосымшалардың қазіргідей дыбыс үндестігіне байланысты вариантталып ... ... ... қатаң, не ұяң, не үнді немесе дауысты дыбысқа бітуіне
қарамастан бірдей жалғана ... де ... ... тілінде сөз
тудыратын -лы//-лі, -лық//-лік//-лұғ//-лүг жұрнақтары әрі зат ... ... есім ... ... ... ... тіліндегідей -дық//-дік//-тық//-тік,
-ды//-ді вариант-тары кездеспейді: дұшпанлық қылды (дұшпандық қылды),
достлық етішті (достық ... ... өлді ... ... ... сәңә ... ... жасау саған лайық), екі мың атлығ білән
қарауыл қойды (екі мың атты ... ... ... тағлы ташлы йер
(таулы тасты жер), Мәскеу атлығ ... ... деп ... ... көріклүк
хатұн (көрікті әйел) және т.б. Көптік жалғау көрсеткіші ретінде -лар//-
лер//-ләр варианттары болып келеді: ... ... төрт ... ол ... ... ол ... т.б. Көптік жалғауының тағы бір ерекше-
лігі 3-жақта тұрған етістік тұлғаларында да ... ... ..уа ... аслы екі бөләк болұб өттіләр [..] Әгәр күнәһ етсәләр... (..және
бұл ... ... екі ... өтті [..] Егер күнә ... т.б. Бұл
қолданыс қазіргі қазақ тіліне тән ... ... ... ... ... ... жалғауының жалғануынан да байқаймыз. Ілік
септігінің ... ... ... ... ерді
(Қоңыраттың ханы еді); табыс септігі -ны//-ні//-н: хатынны алды (әйелді
алды), ... көп ... ... көп ... ... ... -дын//-дин: төрт
ұғылдын бірісіні тіләді [..] қауымдын ерділәр...(ұлдардың ... ... ... еді) ... ... ... сөйлеу тіліне тән дыбыс
үндестігінің әсері ... ... ... ... тіл ... әсері
мықты болып, ол жазуда ескеріле бермеген. Мәселен, барыс ... ... ... -а//-е мен ... ... ... де ... халқың сенің сая дәулетке ұхшар, ... ... ... ... ... ... ... тұрады, әділдігің сенің бұлтқа ұқсар) және
т.б.
Жатыс септіктің -да//-де//-дә түрімен ... ... ... аяқталған
сөзге бірлі-жарым болса да -та//-те жалғауының жалға-нуы төрт йақта (төрт
жақта), әууел башта ... ... ... тілдік ерекшеліктер Әбілғазы Бахадүр ханның «Шежіре-и ... ... әр ... ... қағаздары, құжаттар тілінен де байқалады.
Мысалы: Ғақыллы уа мағырифат-лы кіші ... ... уа ... халық баршасы
келгендін соң, ол Оғыз хандан қалған уалайатлар уа еллер уа өлік һәм ... ... бұ ... ... ... ... ұлұғша уа кішісіне
кішіше берді. Орал йуртындағы башқұртлар да бұзылұб шыққанлардұр. Аны ... ... ... ... ... Біз өзүмүз оқ қайтаруб йібәргәнміз.
Бізнің ол йақшылық ішлеріміз де ұнұт ... ... Йана ... ... ... ... ... кетді. Аны да қуатыңыз бірлән жетүб алға-
ныңыз ... ... және ... кісі еді. Жақсылы-жаманды халықтың бәрі
келгеннен кейін Оғыз ханнан ... ... ... және тірі ... осы ... ... ... үлкендей, кішісіне кішідей
(бөліп) берді. Орал жеріндегі башқұрттар да бұзылып (өзгеріп) шықты. ... ... Біз ... оқ қайтардық (қарсыластық). Біздің
жасаған жақсы істеріміз де ұмытылады. Тағы одан ... ... ... босап кетті (қашты). Оған бар күшіңізбен де ... ... [2, ... ... тілі ... ... ... Шежіре-сінде» көне
түркі сөздері – едәуір ... Оның ... ... ... өз шығармасын
сол кезеңде ұлт болмаса да жеке халық болып ... ... ... ... ... тілінде жаз-дым демей, бәріне ортақ ... ... ... болса керек:
«..бұл кітапты оқушы немесе тыңдаушылар ... ... олай ... ... ... етіп түріктерге түрікше айту керек. Біздің
айтқан сөзімізді ... одан не ... Егер ... ... ... ақыл
иесі бір я екі кісі болған күнде де ол түсінбеген ... ... ... ... міне сондықтан жақсы да, ... да бәрі ... ... ұялағандай етіп айту керек», – деп жазады автор [4, ... ... және ... қажы ... мен ... сұлтан»
жырында хат тіліндегі ортақ құбылыстар көп. Бір стильде, бір тілдік
дәстүрде ... ... ... ... Осы және ... ... ... іс-қағаздар тіліне де ортақ тілдік
ерекшеліктер деп сөз басында ж ... ... й ... ... йаман
«жаман», йоқ «жоқ»; c дыбысының орнына ш дыбысының, ш дыбысының орнына ч
дыбысының иш «іс», башқа ... ичуб ... ... «ішінде»; көмекші
сөздер мен қосымшалардың дыбыс ... ... ... ... ... ... көне ... қолданылуын тиді,
көмекші етістіктер; еді, тұр, ұл, тірі, сол үшін, мен т.б. ... ... ... ... ... кейде -дын//-дiн тұлғасында
келуін, есім баяндауышқа да, ... ... да дүр ... ... ... ... жиі қолданылуын көрсетуге болады. Бірақ бұндай
тілдік ... ... ... ... сақталмайды. Кейде
осылармен бірге сөздің жаңа және кейінгі тұлғасы да қолданылып ... бір ... бір ... ... қатынас қағаздарының тілінде ерді де,
еді де, киши де, кісі тұлғалары да т.б. ... ... ... ... ... адамның сауаттылығына, жазба тіл дәстүрін ... алу ... ... ... ... ауызша сөйлеу тілінің,
сөйлеу нормаларының да әсерінен болуы мүмкін. Сонымен қатар, бұл ... ... ... ... тіл ... ... ... үндестігінің ғана
емес, жекелеген сөздердің көне тұлғаларының, ... ... орын ... ... ... тілдерінен келген сөздердің көбірек қолданылуларынан
да байқалады. Мәселен, қазіргі қазақ ... ... ... мағынасындағы -дай//-дей//-тай//-тей жұрнағының -тағ//-дағ//-
тег//-дег түрінде қолданылуы; та, уа, һәм, ләкин, аның ... ким ... ... ... ... ... салыстыру, теңдестіру
мағынасындағы -дай//-дей//-тай//-тей жұр-нағы «Әділ сұлтан» эпикалық
жырында ... Бұл ... ... кезеңдердегі жазба тілде де ... ... ... ... бұл тіл қазақтың көркем әдебиетіне, әсіресе
поэзиясына ... ене ... ... бұл жазба дәстүр қазақтың ауызша
әдеби тіліне де, ұлттық жазба әдеби тіліне де игілікті ... ... ... ... ... ... шығаруға болмайды. ХV-
ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ әдеби тілінің норматив қолданылу ... де ... ... танып білу мүдделі мәселелер қатарына жататыны анық.
Әбілғазы Бахадүр ханның «Шежіре-и түрки» ... ескі ... ... тілі ... ... ғасырдағы түркі жазба ескерткіштерінің ішінен Әбілғазы Бахадүр
ханның «Шежіре-и Түрки» (Түркі Шежіресі) атты ... ... ... Оның ... ... ... ... өз заманының білімді, жан-
жақты даярлығы бар ... ... ... ... т.б.) кісісі
болуында болса, екіншіден, оның шығармасының тарихи, әдеби, ... аса ... Оның ... ... өзі ... ... ... болады. Ол – өз ... ... ... дейді:
«Құдай тағала мырзалық қылып, маған біраз нәрсе ... Мен ... ... ... ... меңгердім. Біріншісі – әскери өнер, яғни әскерді
басқару, оның тәртібі, т.т.; ...... ... яғни ... ... сақтай отырып түрік тілінде месневи, қасид, ғазел, рубаят тәрізді
өлең шығара алу; ... ... ... ... мағынасын жетік білу;
үшіншісі – бұрын Арабстан, ... ... ... ... патшалардың
өмірі мен мемлекеттік маңызды істерін, ... ... ... ... білу». Одан әрі Әбілғазы өз өнерлерінің дәрежесінен де
хабардар ... ... Иран мен ... ... ... ақын не көп ... білімді адам жоқ десем, жалған айтқандық болар. Бірақ мен білетін
мұсылман немесе мұсылман емес ... ... ... ... ... менен
жетік білетін ешкім жоқ.» – дейді [4, 21].
Әбілғазы Бахадүр хан ... ... ... оның ... оның өз баяндауынан алып жүр. Осы жазба ескерткішті ... ... Б. ... ... ... мынадай мәліметтерді береді:
Әбілғазы 1603 жылы Хиуа ханды-ғының ... ... ... Жошы
ұрпағынан тараған Араб Мұхаммед хан отбасында ... ... ... ханым да Шыңғыс хан ... ... ... ... ... сұлтанның қызы, Жанғазы Арал теңізі ... ... ... ханы ... ... Араб ... Хабаш, Илбарыс, Асфандияр, Әбілғазы,
Мұхаммед, Хорезмшах, ... атты жеті ... ... ... ... ... өліп, ол өгей ше-шесінің қолында ... ... ... ... ... ... ... алады. Осы
жылдары ол халық ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... ... мемлекет басқару ісін меңгереді. 16 жасында ... ... ... ... ... ... Екінші жартысын оның
ағасы Хабашқа береді. Өзі астана ретінде Хиуа қаласын ... сол ... ... бұл кезде Амудария өз ағысын ... ... ... ... бұрынғы маңызы көп төмендеп кеткен еді (ХVІІ ғ.).
Араб Мұхаммед ханның қартайған шағында балалары өзара билікке таласады.
Әбілғазы да 17 ... ... бұл ... ... ... төрт баласы екіге бөлініп, біреуі түрікпен, ... ... ... ... күреске шығады. Күрестің бір жағында ханның үлкен
балалары, бір шешеден туған Хабаш пен Илбарыс ... ... ... ... ... Асфандияр мен Әбілғазы тұрады. Әкесі ... ... ... жасағанымен, одан ештеңе шығара алмаған соң, ... ... ... ... ... ... бірінде Әбілғазы ауыр
жараланып, Амударияны жалғыз жүзіп, өтіп қашып шығады. Бұл жылдары ол қазақ
хандары Есім мен ... ... ... ... ханы ... ... Илбарыс әкесін де өлтіреді. Асфандияр сұлтан Иран
патшасы ... ... ... ... ... және ... ... жиып келіп, Илбарыс пен Хабашты жеңіп, өзі ... ... ... жеңісі-нен кейін Әбілғазы өз ... ... оған ... ... ... ... қолдап,
жергілікті өзбек рулары, ұйғырлар мен наймандарға күш көрсете бастайды.
Бұған қарсы болған ... ... ... ағасы 1628 жылы Иранның Исфа-һан
қаласына жер аударып, өз ... ... Сол ... өткен он
жыл Әбілғазы үшін босқа кетпейді, ол көптеген ... ... ... ... ... ... ... еркін меңгеріп алады. ... ... ... қашып шығып, түрікпен руларының арасында жасырынып жүреді.
1640-1641 жылдары Жем бойындағы қалмақ ханы Хо-Орлектің ... ... ... ... көп сыйлық беріп, Әбілғазыны одан сұрап алады.
Ілияс би бастаған Арал ... ... ... ... жасағанда,
Әбілғазы соларға қосылады, бірақ одан жеңіліс табады. 1643 жылы Әбілғазы
Аралға хан болып жариялана-ды. Екі жыл бойы ... ... ... ... ... ... ... күшімен 1645 жылы Хиуаны алып, хан
болып жарияланады. Хиуаға хан ... ... ... ... ... ... ... бәрінде де жеңіске
жетеді. Бұл соғыстардан кейін 1663 жылы өз орнына баласы Ануш ... өзі ... ... ... ... яғни сөз ... ... («Шежіре-и түркиді») жазуға отырады. Бұдан ... ... атты ... жазады. Алайда аталған кітабын аяқтай
алмай, баласы Ануш ... ... өзі 1664 жылы ... ... бұл ... ... себеп болған жағдайды кітабының кіріспесінде
былай баяндайды: «Шыңғыс ханның ... ... мен ... ... ... мен ... істері жайлы парсы немесе түрік
тілінде кітап жазып ... ... ... еді. Қай елді басқарған
хан болса да, оған арнап бір тарихшы бір кітап жазған… ... ете әр ... ... ... ... кейбіріне он, кейбіріне ... отыз ... ... Мен ... ... Иран мен ... ... ұрпақтарының тарихы жазылған он сегіз байлам еңбек жатыр.
Біздің ата-бабаларымыздың ыждағатсыздығынан һәм ... ... ... ... ханнан біздің аталарымыз айырылған жерден бермен қарай
бізге дейінгі тарихымыз жазылмаған екен. Бұл ... ... бір ... деп ... едік, лайықты кісі ... ... ... ... өзі ... ... түрік мақалы айтқандай, өз тарихымызды өзіміз
жаздық» [4, 24], дей келе ... ... ... жазылу тарихы
турасында да кеңінен тоқталады: Автор бұл кітапты жазуда өзінен ... ... ... Тауарих» атты шежіресіне, сондай-ақ
басқа да Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... ... артықшылығы ретінде моңғол, араб, парсы, қалмақ
тілдерін жақсы меңгергенін және ... ... ... ... білетінін
айтады.
«Құдай бұйыртып, ажалдың үндеушісі келіп қалмаса, бұл кітапты парсы
тілінде де жазу ... бар» – деп ... ... ... ол ойы
орындалмайды. Тіпті кітапты бастап жазып, Шыңғыс хан ... ... ... ... шалдыққанын айтып, жұмысты қалай ... ... ... ... мен ... сөздерін айтып, үлкен кітап жазсам
деп едім, бірақ бұл жұмысты ... соң ... ... ... ... ... ... білгенімді көрге алып барғаннан пайда болмас деп,
Адам атадан Жошы ... ... ... көне ... ... ... да
айттым, өйткені оның бәрін жатқа білетін едім. Шайбани ханнан өзіме дейін
еш нәрсеге қарамадым, өзімнің жадымда бәрі бар еді. Төрт ... ... ... та ... ... та ... өйткені әлім кеміп, ақылым азайып
бара жатты. Сондықтан сөзі қысқа ... ... ... ... ... қайтыс болғаннан кейін кітапты жалғастыруды баласы Ануш
Мұхаммедке аманаттайды, ал ол ... ... ... тапсырады. Әрине,
Әбілғазы мен Махмұд молданың сөз саптау ... ... ... та ... ... соңғы автор мүмкіндігінше Әбілғазы
стилін сақтауға тырысқан. Кітаптың ... ... ... қолжазбасы
автордың өз қолымен жазылған түпнұсқа ма, әлде көшірме ме, оны ... сөз ... ... ... ... алғанда Шыңғыс ханнан бұрынғы және ... ... Орта ... ... Таяу ... ... ... мен сол тұстағы мемлекет басқарған қайраткерлер жүргізген саясат
жайындағы ... Оның ... ... аты ... ол ... ... деңгейде
жазылған шын мәніндегі тарихи шығарма. Кітаптан Әбілғазының өз заманындағы
тарихи шығармалардан хабардар болғаны, көп ... ... ... Ол Рашид ад-Дин, Шарафаддин сияқты Шығыс ғұламаларының тарихи
еңбектерімен жақсы таныс болған, қажет ... ... өз ойын ... ... ... ... ... бұл еңбектен біз қазақ халқын құраған
рулар мен тайпалардың көне, ескі ... ... мен ... ... ... ... ... Ғалым Б. Әбілқасымовтың
«Әбілғазы ханның «Түркі Шежіресі» және оның тілі» атты ... ... орыс ... алғаш аударған белгілі арабист ғалым Г. С.
Саблуковтың тарихи шындыққа сай ... ... ... ... ... қарайтындығын атап өтеді:
1) Адам атадан Шыңғыс ханға ... ... ... мен дерексіз
әңгімелерге құрылған, сондықтан оның анық-қанығын білу қиынға соғады;
2) Шыңғыс хан және оның ... ... ... ... ... ... тарихи шығармалардан алынған, сондықтан оларда еш жаңалық жоқ;
3) Шыңғыс хан ұрпақтары мен олардың ел ... ... ... ... өзі ... не ... ... әрі құнды, әрі шындыққа толықтай сай ...... Б. ... ... ... бұл ... ... салу қиын. Өйткені, Әбілғазының өзі Шыңғыс хан ... ... ... ... дәл, ... қаз ... тырыстым» дегенді айтқан. Оны Г. С. Саблуковтың өзі ... ... ... ... ... ... ол былай деп
жазады:
«Хорезмдік сұлтан әрбір аңызды қайдан, қай ... ... оның ... ... ... және ... ... тарихымен
салыстырғандар оның деректерді өте дәл, сайма-сай алғанын айтады.»
ХІІІ ғасырдың алғашқы ширегінде басталып, Орталық, Оңтүс-тік Азия ... көп елін ... қол ... ... жойқын шапқыншылықтың
егжей-тегжейі зор деректемелік дәлдікпен қамтылғанын ешкім де ... ... ... ... ... хан қолының Хорезм мемлекетін қырғынға
ұшы-ратуының ... ... ... ... ... ... Әбілғазы назар аударарлық бірқатар мәлімет келтіреді. Солардың
басты біреуі – сол ... ... пен ... ірі ... ... бейбіт мақсатпен келген Шыңғыс хан ... мен ... ... бар ... ... Хорезм шах Мұхаммедтің өлтіруге жарлық
беруі. Түркістан жерін шайқалтқан қантөгістің басталуына дәл осы ... ... ... айтады Әбілғазы.
Сол сияқты «Шежіреден» біз Орта Азияның түскей өлкеле-ріндегі халық
арасында ... ... ... ... ... Ислам дінінің қазақ
жұртын билеген хан сарайларына тек ХІV ... орта ... ғана ... ... ... ... ... Темір ханның мұсылман болғанының
баяны» дейтін кітаптың бір тарауында ханның жаңа жыл ... 1376 ... ... ... ... сөз ... ... Қыпшақта ең алғаш Берке хан
мұсылман болып, өз туыстарын мұсылман ... яғни ... ... ... ... ... соғыс салып, басында Орта Азия жеріндегі
мұсылман қауымына жаулаушы болып келген ... ... ... ... о ... ... ... мүлдем ұмытып, түрік нәсілді халықтармен
әбден ... ... ... елге айналғаны – тарихи демографиялық
заңдылықтардың ғажайып бір көрінісі.
Әбілғазы өзі ... хан ... бола ... Шыңғыс пен оның балаларының
қатегіздік істерін де ... ... ... ... ... ... деп жіберген нөке-рі Хасан қажыны өлтіргені үшін қала ... мың ... ... ... ... қаласын алғанда бір жүкті әйел өзін аман қалдырса, ішіндегі інжу
тасты беретінін айтады. Сол бойда әйелдің ішін жарып ... ... ... ... ... ... қолына түскендердің бәрінің ішін жарып інжу
іздеген. Сол ... ... хан ... ... шабуыл жасаған кезде
Шағатайдың ұлына оқ тиіп өледі. Өзінің жақсы көретін немересі үшін ... ... ... ... ... қырып, қаланы жермен жексен етеді.
Әбілғазы түрік қолбасшыларының ерліктерін де сүйсіне жа-зып отырады.
Мәселен, Ходжент әкімі Темірмәлік пен ... ... ... ... ... «Шежіреде» бірнеше бет орын берілген.
Г. С. Саблуков өзінің жоғарыда келтірген ... ... ... ... ... ... ғылымы үшін маңыздылығын былайша
көрсетеді: «Вообше скажу, - деп ... ол, – что ... ... в ряду ... доставляет нашей истории, как для ... ... ее, так и для ... ... ... ... в ... и этнографическом отношениях, удержи-вает за ... ... ... ... (4,27(. Б. ... ғасырлардағы көрнекті орыс шығыстанушылары Н. А. Аристов, В. В.
Бартольд, А. Н. Бернштам, Н. И. ... Б. Я. ... ... ... өз еңбектерінде Әбілғазы шығармаларын кеңінен
пайдалан-ған. Өкінішке ... ... ... көне ... ... еңбектерінде Әбілғазының «Түркі Шежіресіндегі» деректер тым ... ... ... ССР тарихының 1979 жылы орысша жарияланған ... ... ... ... ... ... және ... қалыптасуы») Әбілғазы еңбегіне бірер жерде ғана сілтеме
жасалады. Ал «Материалы по ... ... ... ... ... ... 1969) ... жинаққа Әбілғазы еңбегі мүлдем кірмей қалған. Ал,
Әбілғазының ... ... ... ... ... ... мен тайпа
одақтарының моңғол шабуылы кезіндегі және одан ... ... ... дерек бар екендігін ашық айтады.
Түркітану ғылымында белгілі бір жазба ескерткіштердің ... ... ... ... оның ... ... ... көрсету
мақсатымен ескерткіштің сөздігін берсе, екіншілері ескерткіштің лексикасын
әр түрлі ыңғайда жүйелеп, оған ... ... ... ... ... ... ондағы сөздердің шығу тегі ... ... олар ... ... жағынан тақырыптық топтарға
бөлініп көрсетіледі немесе сөз таптарына қатысты жүйеленеді. Бұл еңбекте
шежіренің ... сөз ... осы ... бағытты, яғни оны шығу тегі
жағына жүйелеп, оның ... ... ... жөн ... ... ... өз еңбегінің тілі туралы белгілі бір мақсат көздеп, ... ... ... ... ... ескертсе де, оның лексикасында
өз кезеңінің, өз ... ... ... ... ... ... онда көне ... ортағасырлық жазба нұсқаларының әсерімен қатар
моңғол, араб және парсы тілдерінен енген сөздер молынан ... ... ... ... ... ... да айқындалуы қажет, ол –
Әбілғазының өз шығармасында «араб, пар-сы тілдерінен бір сөз ... ... ... ... көрсету үшін де керек, деп
тұжырымдаймыз.
Қадырғали би Қосымұлының «Жамиғат-тауарих» атты еңбегінің ескі қазақ
жазба тілі тарихындағы орны
Қазақтың Жалайыр ... ... ... ... қай-раткері, ХVІ
ғасырдың екінші жартысы, ХVІІ ғасырдың ... ... ... ... ... ... ... жинағы) атты еңбек ортағасырлық
түркі жазба мәдениеті үлгілерінің ... ... ... ... тарихы мен тілін зерттеуде – оның алатын орны ерекше.
Атақты орыс ғалымы И. Н. Березин 1854 жылы Қазанда, ... ... ... ... алғашқы рет жариялаған, қазақтың ұлы
ғалымы Шоқан Уалиханов бірінші болып ... ... ... ... ... ... ... дәуірінде де татар ғалымдары тарапынан біршама
зерттеліп, баспа бетін көрді. Ал ... яғни ... ... ... ғалым Р. Сыздықованың дайындауымен 1989 жылы «Ғылым» баспасынан
жарық көрді. ХVІ ... ескі ... ... тілінен қазіргі қазақ тілінің
біршама фонетикалық, лексикалық айырмашы-лықтары бар. ... ... ... 1602 жылы өз ... жазған қолжазбасы біздің
заманымызға жеткен жоқ. Тек оның екі көшірмесі сақталған; бірі – ... ...... ... ... ... онда ішінара
кемшіліктер мен қателер кездеседі [6, 4].
Бұл жазба ... – өз ... Орта ... жазба дәстүрінің
негізінде жазылған. Сондай-ақ, Қадырғали би – сол тарихи кезеңдегі мәдени
дамудың деңгейі мен ... сай ... ... ... тарихты жатқа айту
дәстүрін де жақсы меңгерген автор. Ал, ол өмір ... ... ... ... ... ... құбылыс ретінде ауызша тарих
айту дәстүрінің гүлденген дәуірі еді. ... ... ... ... халықтары арасында кең тараған Едіге жайлы эпостан
үзінді, ... ... ... ... бола ... ... ойы, жазу стилі, көркем тілі оның ав-торының талантты ... ... ... ... ... би, ... жүріп өткен жолын
жақсы білген шежіре адам болғандығын білдіреді. Оның ... тегі ... ... ... де осы ... ала ... Оның ... – Жалайыр руы. Жалайыр тайпасының ежелгі тарихи еңбектерде өте жиі
кездеседі. Автор бұл жайтты өзі де ... ... ... Шыңғыс хан
заманынан бері қарай ата-бабасының шежіресін таратып ... ... ... өзі өте ... ... түркі тілінен басқа, араб, орыс
және парсы тілдерін біршама жетік ... ... Осы ... ... ... халықтық бірлік жолына түскен қазақ қоғамының алғашқы
жылна-машыларының бірі болуға көмектесетіндігі ... би ... ... ... ... ... бөлімі «бірінші тарауы» деп деректің негізгі атын анық ... ... ... ... ... аудармаға негіз ретінде
Рашид ад-Дин ... Орта ... не ... Еділ ... ... ... алынғандығын дәлелдейді. Қадырғали би Рашид ад-Дин еңбегін толық
аударған ... ... ол ... екі ... ... ... ... нұсқасын береді. Мұнда түркі-моңғол
тайпаларының Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... атасы Бұланжардың өмірге келуі және оның Шыңғысқа
дейінгі ұрпақтары жайлы аңыз, Шыңғыс ... ... және оның ... ханға
дейінгі ұрпақта-рының тарихы баяндалады. Шыңғыс ханның Йаса заңдарын қосқан-
да, мұнда барлығы 24 дастан ... ... ... ... мен ... ... бөлімнен тұрады:
а) Ресей патшасы Борис Годуновқа арнау;
ә) Рашид ад-Диннің «Джами‘ат-Тауарих» атты еңбегі ... ... Ұрұс ... ... ... дейінгі Шыңғыс әулеті ұрпақтарының
шежіресі. Тек бір дастанда ғана ... ... ... би ... ... ... ... желісі – Ондан сұлтан ... ... ... ... ... басты мақсаты да осы
болса керек [6, 4]. Бұл еңбекті ... ... ... ... ... ... ... Ұлы ғалым «Шежірелер ... ... атты ... орыс ... ... жазған хатында және
басқа еңбектерінде кең пайдаланып, ол ... өте ... ... ... мұнымен шектелмей, Қадырғали еңбегінің құндылығын терең түсіне
отырып, оның ... ... ... ... бар ... орыс ... түрде аударған.
Қадырғали бидің еңбегін ХVІІ ғасырдан жеткен аса маңызды еңбек ретінде
бағалап, Уалиханов ол туралы «единственные ... ... ... уже тем, что ... ... деген. Сондай-ақ
еңбектің қазақ халқының қалыптасу ... оның ... ... ... ... ... ... Ш. Уалиханов – дәл, әрі жоғары
бағалаған [6, 12].
«Шежірелер Жинағының» нақты аты ... ... ... ... ... И.Березин бұл еңбекті Рашид ад-Диннің «Джами‘ат-
Тауарих» атты кітабының түрікше аудармасы деп ... жаңа ... атын ... ... ... өз заманының араб, парсы тілдеріндегі ... ... ... болған. Әрине, қазақ хандығына дейінгі тарихты жазу
үшін Рашид ад-Дин ... ... кету ... ... ... ... ... және қысқа күйінде шежірелерді баяндаған.
Бірақ, ол шежіренің аудармасын жазуды ойламаған. Егер «Джами‘ат-Тауарихты»
аударуды жоспарлаған болса, оның ... де ... есе ... болар еді [6,
9].
Қадырғали шежірені жазуда өз заманында ел ... кең ... ... білдіріп отырады. Мысалы, Темүр Құтлуғ хан ... «Ол ... ... ... әр ... ... ... Не болмаса, Едіге бек туралы даста-нында: «Ол туралы оған арналған
дастандарда, әр жердегі кітаптар-да болуы керек», - ... ... ... ... ... шығармасының бұл бөлігін жазуды дерек
ретінде қазақ және ... ... ... ... ... кең тараған
тарихи еңбектерді пайдаланған деп айта ... ... ... ... ... ... ... тобына жататын түркі сөздері құрайды.
Мәселен, осы кезеңдегі өзге ... ... ау, ... еу болып
келетін сөздер бұл ескерткіште аң (аңға чықты, аңға ... қол ... ... оның ... ... ... ... Сол секілді бөлек,
билеу (ел билеу), күйеу, біреу, ұчрады т.б. ... ... ... Жазба
ескерткіш-тегі жеке сөздер ғана емес, тұрақты ... ... ... ... ... де ... ... оның ішіндегі қазақ тіліне тән
қолданыстар екендігін ... ... ... ... қыз ... ел болды, бенде қылды, хуш келді т.б. ... ... мен ... ... ... ... ... бірдей болып
келеді. Әсіресе тұрақты тіркестердің шығарма тілі мен ... ... ... көп ... [1, 115]. ... бірқатары бұл күнде
сол мағынада тек ... ... ...... ... тілін
қазақ тіліне жақында-татын, яғни оны қазақтың жазба тілі деп ... ... ... ... жыры – ескі ... жазба тілі туындысы
«Әділ сұлтан» эпикалық жыры Ресейдегі ... ... ... ... бөлімінде №493 болып тізімделген қол-жазба
кітаптың орта ғасырлардағы жыраулар, ... және ... ... тілімізде топтасты-рылған бізге жеткен жинағы ... ... 65 ... ... 130 ... ... ... түгел, қағазы
ақаусыз, өте жақсы сақталған. Ескі дәстүрмен, ... ... ... парақ-тағы басқы сөз жазылып отырады.
Қолжазбаны құрастырушы ... ... ... ... ... ... тақырыпсыз, бірінші парақ-тың екінші ... ... ... Ішкі ... есебіндегі жырларды тізімдеу сөздері
шығармалар мәтіндерін бөліп, қызыл ... ... ... ... ... ... соң, 8-13-парақтарда тақырыбы
көрсетілмей «Әділ сұлтан» эпикалық жыры келтірілген. Бұл жыр орта ... ... ... ... ... нұсқасы – біздің заманға
жеткен бірден-бір жыр бөлігі. Шығармада Әділ сұлтанның зайыбының көрген
түсін баяндаумен және оны ... ... Әділ ... ... өмір
қызығымен қоштасқан жырымен аяқталады. 14-18-парақтарда «Фатиха. Қазақ,
яғни олар бата ... олар бата дейд ... ... ... арғы ... ... ... тілдік, әдеби және тарихи тұрғыдан өте ... ... ... ... ... алғашқы беті ақ қалдырылып, екінші
жағынан бастап ... ... деп ... ... тұрмыстық
сарындағы қара өлең, айтыс, ән ... ... мен ... ... ... өлең ... қолжаз-баның соңына
дейін жалғастырылған. Үш бөлімнің ... ... ... ... ... ... ХVІ-ХVІІ ғасырларда қағаз бетіне ... ... ... ... да ... ... пікірдеміз. Өйткені, Дешті Қыпшақ пен
Мауераннаһр, яғни Қазақстан мен оның түстігін-дегі көршілес ... ... ... ... тілінің үлкен ықпалы болғандығы белгілі. Парсы
тілінің ықпалы болса керек, қолжазбада ... ... ... ... ... ... ... «шиғр пәнжум» деп тізбектеп-тақырыптау әдісі
пікірімізді растайды. Нақты уақыт белгілерін жырлардың өзі ... ... ... ... ХVІ ... тән деп ... [7, 10].
Жинақталған қолжазбаның кімге арналып, ... ... ... ... титул беті орнында тұрған бірінші парақ-тан алуға болады. Онда:
«..қырғыз-қазақ Ұлұғ йүзінің ғиззатлу уа ... ... ... ... ұлы дәрежелі [..] қыр жырлары...» (..қырғыз-қазақ Ұлы жүзінің ізетті
және ... ... ... ... ұлы ... [..] қыр ... ... жазуларға қарағанда, бұл жинақ алысқа, патша ордасына немесе ... ... ... [7, 11]. ... ... ... Сөк ... ұлы ... 1881 жылы екі рет
Омбыға ... Ұлы жүз ... мен ... ... қол астына өту
ниетін білдіріп қайтқаны ... ... ... сыртқы саясаты
мұрағатында сақталған. Сөк ұлы ... ... ... сапарларында
қолжазба қолында жүріп, сол жылдары Ресейде қалдырғанға ... ... ... ... ... ... ... көшіріліп жазылған
уақыты ХІХ ғасырдың алғашқы ширегі ... ... [7, 12]. Осы ... ... ХV ... ... оның өзіне халық аузында бұрыннан ХV ғасырға,
тіпті ХІV ғасырға дейін айтылып жүрген ... жыр ... ... ... ... жырлар, оның өзінде халықтың сол ХV ғасырдағы тіл нормасына
түсіріліп, тіл жағынан жаңартылып ... ... ... бұл ... Орданың құлау қарсаңы ХV ғасырдың басындағы тіл нормасында айтылған
жырлар, кейін ноғай, қазақ, қарақалпақ болып бірте-бірте жіктелген ... жігі ... ... ... келіп, бұл күнде осы халықтардың «төл»
туындысына айналып отыр. Қазақ хандығы ... ... ... ... ... ... ... бұл процесс аяқталып келе жатқан
дәуірде басқа өлкеде – Еділ – Жайық – ... ... ХVІ ... ... құрылу процесі басталған ортада туған «Әділ сұлтан» жыры ... «Ер ... ... ... ... ... ... қазақ болып
бөлінген кезеңнен кейін туған жырлардың өзі осы ... ... ... ... ХVІІ ғасырда қазақ хандығына қосылған ру-тайпалармен ... ... ... сүйенсек, Алтын Орда ыдырап, бұл орданың ... ... ... ... ... Арал – Жайық – Еділде
Ноғай ордасы құрылған. Бұл орда үлкен орда, кіші ... ... он ... ... ордада Мұса, кейін оның балалары Мамай мен Ысмайыл билік
құрғанда (1481-1560 жж.) көршілеріне әскери-саяси ... ... салт ... Осы ... жемісі ретінде бірнеше жырлар
туған, бұл жырлардың ішінде «Әділ сұлтан» жыры да бар. Ал ХVІ ... ... ... тақ ... үшін ішкі ... ... ... хандығымен
шапқын-шылық жағдайда болды. Осындай бір ішкі тартыста ноғайдың Ормамбет
биі өледі, ал Хақназар хан тұсында ... ... ... ... ... Бұдан кейін Ноғай ордасы ыдырай бастайды. Бұл ... В. ... ... ... ... атты еңбегінде: «Дальнейший распад
Ногайской орды способствовал присоеденению отдельных, вероятно, ... ... ... к Казахской орде и смешению их с ... ... ... ... ... управляли сыновья Ших-Мамая,
«алтыульйы», растворилась, повидимому, в ... ... так ... ... [8, 91] деп жазады.
Өтеміс қажының «Шыңғыснама» қолжазбасы – ескі қазақ жазба тілі туындысы
ХІV ғасырдың соңы мен ХV ... ... ... ... қазақ халқының ортағасырлық тарихы мен тілін зерттеу ... ... ... ... Түркі тіліндегі жазылған бұл тарихи шығарманы
Хорезмдік Өтеміс қажы бен ... ... ... жазған. Өтеміс қажы
Сырдарияның төменгі ағысындағы Шайбанидтер билеушісі Илбарыс ханның тұсында
сарай ... ... Бұл ... ... ... ... делінген:
...һізмәтләрідә мәғлум болғай кім бұ фәкір-і һәкір Өтәміш хажы ... ... ... һәзрет-і хақан-ы мәғфур-і мәхдум Йадкар хан
ханзадасының ханәзад бәндәзәдалары уә қадім һізмәткәрләрідін ... ... ... хан – ... ... уә жәғәләл-жәннәтә місбәһә -
һізмәтләріндә болұр ердім… ... ... ... бұл ... ... ... ... Мұхаммед Дости хазыреті, Хақан қызметшісі, дін басы Жәдігер ... ... ... және ... кейбір қызметкерлерінен
тұрады. Әбүл Мансур Әл-Барс ... хан ... ... Оған ... жаусын және жаны жаннатта болсын») [9, 119].
Сонымен қатар, «Шыңғыснамада» Шыңғыс хан жайлы дастан және ... мен ... ... ... ... ... ... ала аламыз.
Өтеміс қажының өз еңбегін жазғанда өте ұқыптылықпен қарағандығы көрініп
тұр. ... ... ... ... ... ... кеткен [9, 241].
«Шыңғыснаманы» алғаш рет белгілі қазақстандық шығыстанушы В. П. Юдин 1967
жылы ... ҒА ... ... ... Онда ... ... сақталған. Қолжазба толық болмаса да В. П. Юдин осы шығарманың
өзіндік ерекшеліктерін ... ... ... ... ... орыс тіліне аударып, шығармадағы ... ... ... Р. Сыздықова ХV-ХVІІІ ғасырлардағы ақын-жыраулар-дың тілін арнайы
талдай келіп, олардың шығармаларын ... ... ... ... ... ... таниды. Сөйтіп, бұл кезеңде қызмет еткен тілді жазба дәуірге дейінгі
ауыз әдеби тілі деп атайды. ... ... ... ... ... ... тілді әдеби тіл деп есептемейді. Олар белгілі бір тілді ... деп тану үшін ... ... шарт ... яғни ... ... ... немесе өте аз болған жерде әдеби тіл де жоқ» ... ... ... әдеби тіл ұғымы тарихи жағынан құбылмалы деп ... Ол ... ғана ... ... ... әдеби түрінің даму ... ... ... сай ... шарт емес. Сондықтан «кейбір ... ... ... ... дамымаған, я болмаса бір ... ... ... әр ... ... дамымай қалған дәуірлерінде де әдеби тілі
болуы мүмкін» деген пікірлердің де айтылып жүргендігін атап өтеді [1, ... Р. ... ... ... ... ... қасиеті тек жазу-
сызу арқылы ғана қалыптаспай, ауызша сөз қолданыс арқылы да жетіле түседі.
Ауыз әдеби тілі мен ауызекі ... тілі ... ... ... ... ... тілдік амал-тәсілдерінің жұмсалу жағынан бір-бірінен
айырмашылықтары және ұқсастықтары бар. Ауыз ... тілі ... ... ... ... ... құралы, жалпыға
ортақ мәнділігі, тілдік ... ... ... ... арқылы сөйлеу тілінен тұрады. Сондай-ақ, әдеби тілдің ауызша
түрінің де өз ішінде стильдік тармақтарға бөлінетіндігі байқалады. ... ауыз ... ... ... әдебиет стилі тәрізді тармақтары
болған. Өйткені әдеби тілдің әр кезеңге лайық ерекшелігі болады. Мәселен,
ұлттық және ... емес ... ... тіл адамдардың тарихи қалыптасқан
әлеуметтік ұжымдары қызметінің ... ... ... ... ... ... тілінің қалыптасу тарихына қазақ халқының халық болып,
жеке мемлекет (хандық) құру ... ... ... ... ... ... жаңа ... бастаған халықтық сөйлеу тілі мен қазақ
халқын құраған ... ... келе ... ... ... және
қоғамдық үрдіс негізінде әдеби және жазба тіл қызмет етті, тұжырымдайды [2,
108]. Біз де бұл пікірге толығымен қосыламыз.
Ауызша ... ... ... мен ... ... ... қарағанда,
әлдеқайда кең болып келеді. ХV ғасырға ... ... ... ... ... көп үлгілері өлең жолдарымен қайта айту негізінде жаңа
шығармашылық туынды ... ... Бұл ... ... ... ... және ... сияқты халықтардың ортақ мұрасы, керісінше,
бұл халықтардың кейін туған жырларына ықпал етті.
Жазба тіл мен ауызша ... ... ... ... ... және сақталу әдісінде болды. Қазақ қауымында қолданылған жазба тіл
көптеген зерттеулерде ескі қазақ жазба тілі деп ... ... ... ... ... ... кезде, яғни ХV-ХVІ ғасырларда ... ... ... Бұл ... ... қазақтың хан-
сұлтандарының өзге елдермен қарым-қатынас жасау саласында да өте ... ... соң жеке ... немесе әулеттердің кейінгі ұрпақтарына
ата-бабаларын танытатын шежірелер ... ... ... қатар, атаның
өзінен кейінгілерге ақыл-өсиет сөздерін жазба түрінде қалдыру ... де ... ... Сол кездегі шежірелер құрылысы, баяндау ... ... ... әр түрлі болып келген. Ата-бабалардың ... ... ... схема тәріздес қысқа түрлері де тарихи
шығарма түрінде келетін ... ... да ... ... ... ... жазылған түпнұсқалары сақталмаған. Ал тарихи жылнама түрінде
жазылған жазба ескерткіштердің бізге жеткені өте аз [3, ... ... ... даму ... ... бөлу ... жайындағы
пікірлер жүйесі біркелкі емес. Өйткені бұл тілдің басталар тұсы мен әрі
қарайғы даму ... ... ... ... оның ... біркелкі болуы да мүмкін емес.
Қазақ тілінің көнелік (ескілік) сипаттары көне ... ... ... ... ... ... Қазақ халқының ұлт ... ... ... бар ... ... мен ... өз
заманында қолданған тілдері қазіргі қазақ тілінің қалыптасуы мен дамуының
қайнар көзі ... ... деп ... ... аталған шағатай тілі немесе Орта Азиялық түркі тілі қазақ
қоғамының мәдени, тарихи, әлеуметтік қажетін өтеуде үлкен роль ... ... бұл ... ... тіл ... ... ... негізделген төл
әдеби тілі емес, Орта Азия түркі халықтарына тән ортақ тіл ... ... ... ХV ғасырлардан бастап жазба дүниелерінің қажеттілігі
артты. ... ... ... ... ... ... тарату және
«жеті атасын білдіру» дәстүрі сақталды. Осы ... Орта ... ... ... тән ... ... ішінде дәуірі жағынан да, тілдік
ерекшеліктері жағынан да қазақ тіліне жақыны деп Әбілғазы ... ... ... (ХVІІ ғ.) мен ... ... «Жамиғат-Тауарих» (ХVІ
ғ.), «Әділ сұлтан» эпикалық жырын және Өтеміс қажының ... ... ... ... ... ... ... кезеңдердегі қазақ
хандары мен сұлтандарының сыртқы елдермен, өзара жазысқан ... ... ... қазақ тілінің элементтерін қолдану тұрақты түрде сипат ... ... ... қазақ әдеби тілін танытатын үлгілерге, бір
жағынан, ақын-жыраулар туындылары, ... ... ... ... дәстүр, мәдениет, мемлекеттілік және т.б.), үшінші жағынан, ауыз
әдебиетінің лиро-эпостық, ... ... ... ... ... үлкен
екі топтағы жазба дүниелер жатады. Оның ... ... ... ... ... және өзге ... арадағы қарым-қатынас
қағаздары. Өйткені «әрбір қазақ ханы, іс-қағаздарын, үкім-жарлықтарын
жүргізіп, оны іс жүзеге ... ... ... ... ... ... отырғандығы» белгілі [2, 110].
Екіншісі, тарихи шежіре сипатындағы жазба ескерткіштер. Бұл тарихи
туындылардың қатарына Қадырғали ... ... ... ... ханның «Шежіре-и Түрки», «Әділ сұлтан» эпикалық жыры және
Өтеміс қажының «Шыңғыснама» сияқты еңбектері жатады. Бұлар жазба ... ... ... ... ... дәстүрінің толық сақта-лып
қалғандығымен ерекшеленеді.
Атап атқанда, Әбілғазы Бахадүр ханның «Шежіре-и Түрки» (Түркі Шежіресі)
еңбегінің алатын орны ерекше. ... оның екі ... бар, ... ... өз ... ... ... даярлығы бар кісісі
болуында болса, екіншіден, оның ... ... ... ... аса ... ... ... өзінің артықшылығы ретінде моңғол, араб, парсы,
қалмақ тілдерін жақсы меңгергенін және көптеген ... ... ... алға ... ... қазақтың Жалайыр руынан шыққан тарихшы, мемлекет қайраткері
Қадырғали би Қосымұлының «Жамиғат-Тауарих» (Жылнамалар жинағы) атты ... ... ... ... үлгілерінің және ескі қазақ жазба
үлгілерінің санатына жатады. Ортағасырлық қазақ ... мен ... ... ... орны ... ... дау жоқ болса керек. «Жамиғат-Тауарихтың»
астарлы ойы, жазу стилі, көркем тіліне қарап ... ... ... болғанын, өз заманында қазақ қоғамында белгілі би, халықтың жүріп
өткен жолын өте жақсы ... ... адам ... ... ... би ... шыққан тегі мен өмірбаяны жайындағы деректерді өз
еңбегінен біле аламыз. Оның шыққан тегі – ... руы. ... ... атауы ежелгі тарихи еңбектерде өте жиі ... ... бұл ... өзі де қысқаша баяндай отырып, Шыңғыс хан заманынан
бері қарай ата-бабасының шежіресін таратып ... ... ... өзі өте жақсы меңгерген түркі тілінен басқа, ... орыс және ... ... жетік білгендігі байқалады. Осы қасиеттерге қарағанда,
оған тайпалық одақтан халықтық бірлік жолына түскен ... ... ... бірі ... ... ... сөзсіз.
ХVІ ғасырда жазылған шығармалардың бірі – «Әділ сұлтан» эпикалық жыры.
Бұл ... ...... ... ... ғылыми
кітапханасының Шығыс бөлімінде №493 болып тізімделген ... ... ... ... ... және ... шығармаларының ана
тілімізде топтасты-рылған жинағы. Қолжазба 65 ... ... 130 ... Оның ... ... ... ... өте жақсы сақталған. Ескі
дәстүрмен, әрбір ... ... ... ... ... сөз ... ... құрастырушысы шығармаларды қалауын-ша көшіріп, жинаққа
түсірген. Қолжазба кітап тақырыпсыз, ... ... ... ... жырмен ашылған. Ішкі тақырыптар есебіндегі жырларды тізімдеу сөздері
шығармалар мәтіндерін бөліп, қызыл түсті сиямен жазылған.
Қолжазбаның 8-13-парақтарында ... ... ... ... жыры ... Бұл жыр орта ... ... ... ... ... нұсқасы – бізге жеткен бірден-бір жыр
бөлігі. Шығармада Әділ сұлтан зайыбының көрген түсін ... және ... ... Әділ ... қапаста өмір қызығымен қоштасқан жырымен
аяқталады. 14-18 - парақтарда «Фатиха. Қазақ, яғни олар бата ... ... аты ... ... ... арғы ... ой-толғанысын сақтаған,
әдеби және тарихи тұрғыдан өте құнды, көлемді бата ... ... ... беті ақ қалдырылып, екінші жағынан ... ... ... деп ... ... ... ... қара өлең, айтыс,
ән шумақтары, қыз-келіншектер мен бозбала-жігіттердің ... өлең ... ... ... дейін жалғастырылған. Үш
бөлімнің соңғы екеуі «тәмәт тәмәм» сөздерімен түгенделіп ... ... ... ... ... ... ... ауызша таралуымен қатар,
жазбаша да тараған деген пікірдеміз. Дешт-і ... пен ... ... мен оның ... көршілес елдер жерінде ХІV-ХVІ ғасырларда
парсы тілінің үлкен ықпалы болғандығы белгілі. Қолжазбада жырларды ... ... ... ... «шиғр чаһарум», «шиғр пәнжум» деп тізбектеп-
тақырыптау әдісі қолданыоған. Нақты уақыт белгілерін ... өзі ... ... едәуір бөлігі ХVІ ғасырға тән екені – айқындалып отыр
[7, 10].
Қолжазбаның кімге арналып, кімде ... ... ... ... ... ... ... Бұл жинақ патша ордасына немесе ... ... А. И. ... пікірінше, Абылайханұлы Сөк сұлтанның ұлы
Жанғазының 1881 жылы екі рет Омбыға барып, Ұлы жүз билері мен ... қол ... өту ... ... ... туралы құжаттар Ресейдің
сыртқы саясаты мұрағатында сақталған. Сөк ұлы ... ... ... ... ... ... сол жылдары Ресейде қалдырғанға
ұқсайды. Осы жағдайлардың барлығын ескере ... ... ... көшіріліп
жазылған уақыты ХІХ ғасырдың алғашқы ширегі есептеуге ... ... ... жыр ... ХV ғасырда туған оның өзіне халық ... ХV ... ... ХІV ... дейін айтылып жүрген көп-көп көшпелі
жыр жолдарын еркін пайдалана отырып туған жырлар, оның ... ... ... ... тіл ... ... тіл жағынан жағартылып жырланған
үлгілер. Тіпті бұл жырлар Алтын Орданың құлау қарсаңы ХV ғасырдың ... тіл ... ... ... кейін ноғай, қазақ, қарақал-пақ болып
бірте-бірте жіктелген халықтың тіл жігі ыңғайымен бірге ... ... ... осы халықтардың «төл» туындысына айналып отыр. Қазақ хандығы ... ... ... ... ... жатқан, тіпті бұл процесс аяқталып
келе жатқан дәуірде басқа өлкеде – Еділ – ...... ... ... ... ұлысының халықтығы құрылу процесі басталған ортада туған
«Әділ сұлтан» жыры мен «Орақ-Мамай», «Ер ... ... ... ... ... қазақ болып бөлінген кезеңнен кейін туған жырлардың өзі осы
ноғай одағы құрамында болып, кейін ХVІІ ... ... ... ... ру-
тайпалармен бірге келді. Тарихи деректерде, Алтын Орда ыдырап, бұл орданың
шығыс территориясында қазақ ... ... ... Арал – ... ... ... ордасы құрылған. Бұл орда үлкен орда, кіші ордаға бөлінген он
сан ... ... ... ... кейін оның балалары Мамай мен Ысмайыл
билік ... ... жж.) ... ... ... жортуылшыл салт ұстаған. Осы жортуылдың жемісі ретінде бірнеше
жырлар туған, бұл жырлардың ... ... ... жыры да бар. Ал ХVІ
ғасырдың аяғында Ноғай ордасы тақ тартысы үшін ішкі ... ... ... ... ... ... ... бір ішкі тартыста ноғайдың
Ормамбет биі өледі, ал ... хан ... ... ... ордасының
ноғайға жорығы жиілейді. Бұдан кейін Ноғай ордасы ыдырай бастайды.
ХІV ... соңы мен ХV ... ... ... «Шыңғыснама»
қолжазбасы қазақ халқының ортағасырлық тарихы мен тіл ... ... өте ... болып табылады. Түркі тіліндегі жазылған бұл тарихи
шығарманы ... ... қажы бен ... ... ... жазған. Өтеміс
қажы Сырдарияның төменгі ағысындағы Шайбанидтер билеушісі ... ... ... ... ... Шыңғыс хан жайлы дастан және Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... мәліметтерді ала аламыз. Сонымен
қатар, кейбір әскери термин сөздерге түсініктеме ... ... ... ... ... шығыстанушы В. П. Юдин 1967 ... ҒА ... ... ... Онда шығарманың жалғыз
нұсқасы сақталған. Шығыстанушы-ғалым В. П. Юдин «Шыңғысна-маны» орыс ... ... ... мәтіндердің транскрипциясын жасап, қолжазба
толық болмаса да В. П. Юдин осы ... ... ... басқа
жазба ескерткіштер-ден оқшау бағалайтындығын атап өтеді [9, 241].
ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕР ТІЛІНДЕГІ ЛЕКСИКА-СЕМАНТИКАЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕР
ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі ... ... тілі ... ... ... ... ескерткіштерінің лексикасы сөз болғанда, ондағы сөздердің
мынаусы қыпшақ ... ... оғыз ... ... ... тілінің
сөздері деп бөлу тым шартты, өйткені бұлай бөлуде ... ...... бір ... қазір қай тілде байырғы өз мағынасы мен
тұлғасын өзгертпей ... ... ғғ. ... ... ішінде
Әбілғазы шежіресі жазылған түркі халықтарының қазіргідей шекаралары
белгіленіп, өз ... жеке ел ... ... ... де, ... ... көшіп жүрге-нін, біресе ана хандықтың, біресе мына ... ... ... өмір ... ескермеске болмайды. Оның үстіне шығарма авторы-
ның өскен, кейін хандық құрған Хорезм аймағындағы оның ... ...... ... ... ... ... (арғын, найман, қыпшақ,
қоңыраттар) болғанын «Шежіре» ... ... ... болады. Мәселен,
Әбілғазының айтуына қарағанда, ХVІІ ғасырдың орта тұсында түрікмендер үшке
бөлініп, үш жерді мекендеген: Маңқышлақ, ... тауы және ... ... ... ... басына келер кезде Хорезмдегі барлық түрікмендер
одан қорқып, жоғарыдағы үш жұртқа үдере ... Одан ... жыл ... ... ... бірқатары өз еріктерімен Хорезм аймағына қайта
жиналған. Тіпті Әбілғазының өзі сүйенген ... ... ... ... ... не ұлт ... бір ... Өзбек ханның қол астында қыпшақ
даласында өмір ... ... ... ... ыдырауымен байланысты ығысып,
Орта Азияға ауысқан түркі тайпаларының өкілдері, яғни көшпелі ... ... еді. ... ... ... қыпшақ рулары екендігіне ... ... ... ... тілі ... ... ... оның қазақ тіліне тым жақындығы да содан болса керек.
Ал ХVІІ ғасырдың ... ... ... ... «Жамиғат-
Тауарих» атты шежіресінің тілін сөз ... Р. Ғ. ... ... түрік бөлігінде қыпшақ тілі сөздері белгілі орын алды», – ... (7, 27(. Ал ... ... тілі құрайтын Әбілғазының «Түркі
Шежіресінде» көне түркі сөздерді ... орын ... Оның ... ... автордың өз шығармасын сол кезеңде ұлт болмаса да, жеке халық
болып жіктеле бастаған ... ... не ... ... жаздым демей,
бәріне ортақ түрік ... ... ... ... болады. Ғалым Б.
Әбілқасымов өз кітабында мына ... ... ... ... ... ... түрік болмақ, олай болса, олардың бар-шасы түсінетіндей
етіп, түріктерге түрікше айту керек. ... ... ... түсінбесе,
одан не пайда? Егер олардың ішінен ... ақыл иесі бір я екі кісі ... де ол ... ... ... ... айтып жеткізер, міне сондықтан
жақсы да, жаман да – бәрі бірдей түсініп, көңілдеріне ... етіп ... [4] деп ... ... көне ... ... біршама. Олардың бір
ерекшелігі – Әбілғазы ... ... ... ... варианттарымен
қатарласа жүруі. Мысалы, шежіреде «жазу» мағы-насында біті сөзі ... ... ... ... ... бітімек уа айтмақ бір кішінің
қолындын келмес; Бізде мұғұл тілі бірлән ... ... бар ... йад біле ... ... ... (Барлық түркі руының бірін
қалдырмай жазу және айту бір кісінің қолынан келмейді. ... ... ... ... бар, жазылмаған сөздерді жадында сақтайтын кісілеріміз де
бар.) [4, 62].
Екінші бір жерде бұл сөздің ... ... тән ... - ... сөзі
де кездеседі. Қадырғалидің «Жамиғат-Тауарихында» да йаз, біті ... ... ... Біз аның ... ... ... сөз ... (Біз оның барлығын хатқа жазар ... сөз ... ... (8, ... йаз ... ... біті сөзі ... қолданылған. Осындай
көне сөздердің бірі – қазіргі «халық» ... ... ... Мысалы:
Аның үчүн бұдұн мүлкінің падшаһы йүрек тұрұр... (Оның үшін ... ...... [4, ... бұл сөз көп ... оның ... халық сөзі жиі қолданылған,
мысалы: Ұғылы Алынча ханны йерінде қойұб халық бара ... ... ... бері [..] ... ... йеб ... (Ұлы (баласы)
Алынча ханды тиісті жеріне апарып, халық баратын жерге барды // ... бері [..] ... ... ... еңбегін) жеп келемін.) [4, 62].
«Түркі Шежіресінде» осы сияқты «жәй қара ... ... ... ... де ... ... ... йылқыдын сығырдын не өзкелікі
бар…(Қара халықтың жылқы мен сиырдан не айырмашылығы ... [4, ... сөзі ... ... ... орта ... көне ... дейін халық сөзімен қатар-ласа қолданылғаны белгілі
(8:108(. Ал, «Тауарихта» осы ... ... улус сөзі ... ... мысалы: Ойда орус қырда татар барча улусны бақтұрған хан...
(Ойда (сайда) орыс, қырда татар, ... ... ... ... ... қатар, бұл сөз «мемлекет» мағынасында да қолданылған, мысалы:
Барча улус ічінде Мәскеу ... ... ... көп ... ... ішінде Мәскеу деп аталатын қалаңның дұшпаны көп...) [9,
142]. «Түркі Шежіресіндегі» көне тұлғаның бірі – ау ... Бұл сөз ... аб ... ... көне ... ... ав
тұлғасында келеді. Ал шежіреде ау түрінде кездеседі, мыс.: ... ... ауға ... киік ... кабаб қылыб аны йеділер… Атсыз хан ата ... бір нече ... ... ... ... аулаб атасы кейініден кетді...
Барчасы аучы болұрлар кіш уа сусар уа ас уа тиын уа құндұз суда ... ... ... ... ... ... (Күндердің бір күнінде аңға шығып
киік аулап, оны кәуап (отқа қақталған ет) қылып ... ... хан ... ... ... ... бойы жауын жаулап, аңын аулап атасының
соңынан кетті (жолын қуды)... Барлығы аңшы еді, кіш (аң ... ... ... ... ... ... суда ... қырда киік, жанды не болса, барлығын
аулады...) [4, ... ... өзге ... ... ... мұндағы түркі сөздері қыпшақтық ... ... «аң ... ... аң, аңға чық, аңға ... сөз тіркестері
берілген, мысалы: Оғуз нөкерлері білән ба‘зи дост лары білән ... ... ... ... Оғыз ... ... және ескі ... аңға
шығып еді...) [10, 151].
«Шыңғыснаманың» Шыңғыс хан туралы дастанында Жошы-ның аңға шыққандығын
айта келе, ав авла тіркесін ... ... Йочы хан бір күн ... ав авлайы чықыб ерді... (Бір күні Жошы хан тау арасына аңға шығып
еді...) [9, 120]. «Әділ сұлтан» ... ... су сөзі ... ... ... ..судай толқытып омрауын салқытып исі жұфар
аңқытып… (..судай ... ... ... ... ... ... ... ескі қыпшақ тілі ескерткіштерінде ау және аң ... ... ... Мұндай көне сөздердің қатарына аламан «негізгі жасаққа өз
еркімен қосылған әскер», еллік «қол», мәхкам «берік, омақ ... ... ... ... балық «қала», барча «барлығы», қапығ «қақпа», өгіз
«өзен», сүр «қу», бақ «қара», қоп ... кел» және т.б. ... ... ... «жиылған әскер» мағынасында аламан сөзі кездеседі,
мысалы: Кетмей тұр ... ... бір ... йоқ аламанның барчасы олжасы
бірлән йығылыб тұрұр...(Кетпей тұр ... ... бір ... жоқ, ... олжаларымен жиналып тұр...) [4, 63]. Бұл ... ... ауыз ... ... кездес-тіреміз. «Түркі Шежіресінде»
аламан сөзіне мағыналас нөкер, черік, ләшкер сөздері де ... да ... және ... (8, 361( ... ... ... Аның
соңғудан Оң хан білән оғлы Сәнгүн бір ... ... ... на каһ ... ... ... лар [..] Оғуз нөкерлері білән ба‘зи дост лары білән
йазыда аңға чықыб ерді... (Оның соңынан Оң хан мен ұлы ... ... ... нақ Шыңғыс ханның үстіне барады [..] ... Оғыз ... және ескі ... аңға ... ... [10, ... ... нөкәр және чәрік сөздері ... ... ... қошуб Дәшті Қыпчақ уілайатынға салғап йібәрді... (..көп
аламан қосып тура Дешт-и Қыпшақ еліне ... [9, 120]; ... хан ... ... келгәч чәрік йарағын қылыб Ұрұс вілайатының шәһрі Мәскәугә
йүріді... (Сайын хан Еділ дариясы бойына келгенше әскер ... ... ... ... ... [9, ... ... сұлтан» эпикалық жырында ләшкер сөзі кездеспейді. «Түркі
Шежіресінде» кездесетін қызмет түрін білдіре-тін боқауыл ... ... ... ... жекпе-жекке шығушы», йортағұл «ел шауып
келуші», қарауыл «қорғаушы, оққағар», чапұғұл ... ... ... ... ... ... ... сөздер бар. Бұлардың көпшілігі қазір
көнерген сөздер ... ... ал ... ... қолда-ныста болғаны
байқалады. Қарауыл сөзі «Шыңғыснамада» да қолда-нылған, мысалы: ..отыз
мың кіші ... ... ... ... кісі ... ... [9, ... Шежіресінде» кездесетін бірсыпыра көне түркі тілі сөздерінің
мағынасы өзгеріске ұшыраған, қазіргі ... ... ... ... Мәселен, арқа сөзі шежіреде «ұрпақ» мағынасында келеді.
Мысалы: ... ұлұғ ... ... хан ... келгенден бері екі үч
арқа өтді... Тоқыз арқа болғұнча ... ... ... ... ... ... хан ... келгеннен бері екі-үш ұрпақ ... ... ... солай болады...) [4, 64]. Сонымен бірге бұл сөзден
жасалған қазіргі «арқа сүйеді» мағынасында арқа ... ... ... ... мыс.: Біздей бөлек бөлек йасамады пиада түшмеді көблікіне арқа
берді... (Біз ... ... ... жасамады, жаяу жүрмей ... [4, ... ... ... ... сөзі ер адам ... өзінен жасы
кіші қыз балаға айтылады, ал «Түркі Шежіресінде» қарындаш сөзі ... ... ... кең ... ... мыс.: ... ... Хорезм
шаһының анасы Тұрқан хатұнның қарындашы ерді аны ... ... ... ... бір ... һеч ... болмас ерді... (Хамар деген
Хорезм шахының анасы Тұрқан хатынның ... еді, оны ... ... ... ... ... ешқандай туыстығы жоқ еді...) [4, 64].
«Тауарихта» қарындаш сөзі туғма ... де ... ... ... әрі ... мағынасын береді, мыс.: ... хан ның ... ... ... алар ның ... ... Анлар туғмаларын му‘аййан қылды
лар... (Шыңғыс ханның бәйбішесі Бөрте ... ... ... ... ... таныстырды...) [10, 166].
«Шыңғыснамада» қарындаш сөзі ... ... ... мысалы: Қарындашымыз ханны нечүк көрдің вә не түрлік ... (Хан ... ... ... ... кісі ... [9, 128]. ... «Түркі Шежіресіндегі» сіңлі сөзінің ол кездегі мағынасы қазіргіден
өзгеше, бұл сөз әйел ... ... ... ғана білдірмей, бір
туған адамдар-дың жасы ... ... мыс.: ... ... ... ... мырзаның сіңлісі еркен дүр... (Әбілқайыр ханның әйелі Ғабдол
Латиф мырзаның ... ... [4, ... сөзі ... ... киім ... білдірсе, қазір оның бір түрінің,
яғни «қой терісінен жасалған жылы сырт киім» мағынасын білдіреді, ... Ол ... ... ... тоны ... ... Менің жаным
күйгенде өзкелерінің тонының ... ... (Ол ... ... таппады,
киімімен көмді... Менің жаным күйгенде ... ... ... ... [4, ... тон сөзі ... киім атауын білдіреді, мыс.: ..елчіні
алыб қайтдылар, тәқы ат тон беріб ұзатдылар... (..елшіні ... ... ... ... [9, 128]. Тон сөзі ескі ... ... жасалған киім» мағынасын береді, демек, қазіргі ... тілі ... ... ... бұл ... ... ... [25]. Мұндай мағынасы
өзгерген сөздердің қата-рында күлүк «атақты, атышулы», емкек «бейнет»,
көңүл ... еш ... ... есір «мас», әуез «дауы» және ... ... Тағы бір топ ... ... ... ... ... ұшырағанымен, мағынасы қазіргі тілімізде сақталып ... ... ... ... ... сөзі шежіреде йығач тұлғасында,
қазіргі «мұрын» деген сөзіміз бұрұн түрінде, ... сөзі ... ... мыс.: Бір ... бір ... алды ... ... шағалны
ұрдұм... Оң йақда алтұн тақұқ беркіткен қырық құлач йығачны тіктүрді...
Сені Бестам хакіміне алыб барұр тақы ... ... ... шағал
(шибөрі) бір қырғауылды алды, мен шағалды ағашпен ... Оң ... ... ... ... қырық құлаш ағаш тіктірді... Сені Бестам әкіміне
алып барып, мұрның мен ... ... [4, 64]. ... ... ... сөз бар, мыс.: ... «сүйек», ағыз «ауыз», йағ «жуу», бігіз
«біз», йағмұр «жаңбыр», сауық «суық», тұтғақ «толғақ», йай ... ... түн» және т.б. Осы ... ... етістіктерді де жатқызуға болады,
мыс.: қарыған «қартайған», түшінмеді ... ұныт ... ... және т.б. ... ... және ... қажы өз шығармала-рында
тек қана көне түркі тілін пайдаланбағаны белгілі. Сөз жоқ, олар ... ... ... ... ... ... тілді, яғни сол тұстағы
түркі сөздерін, араб және ... ... ... ... ... ... ... «Шыңғыснама», «Тауарих» және «Әділ сұлтан» ... ... ... ... тілі ... ... ол ... қазіргі қазақ тілі сөздерімен бірдей тұлғада, бір мағынада келіп
жататынын байқау қиын емес. Әсіресе, ... ... ... ... ... сөздер мен сөз ... ... ... түрі мен ... тіліміздегі тұлғасы да,
мағынасы да бірдей түсіп жатады, мыс. «Түркі Шежіресінде»: ..һәм ... ... ... ... ұғлы қызы уа йа аға ... аңа ... ... бір
қуырчақны йасаб қойады… Бір кішіні йіберділер барча ... ... ... теб ол кіші ... ... ... барды анлар бір қара қашға ... ... Оң хан ның ... ... ... ның йеңечесі ерді [..]
ұғлан бір ... ... ерсе Қара хан елге ... ... уа тақы ... ... (..бір кісінің сүйгені, ұл-қызы немесе аға-інісі өлген ... ... ... бір ... ... қояды... «Барған барлық елдерден сүйінші
сұра» деп бір ... ... Ол кісі ... ... халқына барды, олар
сүйіншіге бір қара қасқа ат берді... Оң ханның әйелі Бөрте ... ... [..] ұлы ... бір жасқа келгенде Қара хан елге жария етіп (айтып) ,
үлкен той жасады...) [4, ... ... ... салу ... ... ... сөз ... тек қазақ
халқына тән екендігі, тілде әлі күнге дейін сақталғандығына дәлел ... ... Г. ... ... ... ... ... келтіруге
болады. Жоғарыдағы сөйлем былай аударылыпты: ... хан ... его ... год, предложил народу угощение доения и сделал большой ... ... ... ... И. ... том ІІІ. ч. ... Абуль-гази. Казань, 1854. С. 13). Сол сияқты қазақ тіліне тән ... де ... ... жиі ... мыс.: сүт ... ет ... ... арқан бойы көтерілгенде, бір ұқлаған шақ және т.б.
Бір сүт пішім қараб тұрды… Мұхаммед Хұсайын бек қасд ... ... ел бір ... ... ... чықыб қачды... (Бір сүт пісім уақыт
қарап тұрды… Мұхаммед Хұсайын бек қастандық жасалғаннан хабардар болып, ... ... ... ... ... [4, ... ... түркі сөздерінің барлық тұлғалары қазақ тіліне
тән ... ... ... ... фонетикалық тұлғалануы жағынан
қазіргі қазақ тіліне алшақтайды. Мысалы, қазіргі қазақ тілінде у, й, ң ... ... ... ... ғ, г ... берілген:
йағмур «жаңбыр», тигер «тиер», йағы «жақ», тағ «тау», туғды «туды», йығыб
«жиып», төгүрек «төңірек» және т.б. ... ... ғ ... сөз ... ... ... улуғ «ұлы», қатығ «қатты» және т.б. Дегенмен, бұл
тұлғалардың қыпшақтық түрі де ... мыс.: ... хан ның ... ... ... ... тоғыз сары ұлдары…) [10, 165].
Кейбір сөздер сыртқы тұлғасы жағынан да морфологиялық құрылымы жағынан
да қазақ тілінің нормасына сай ... ... ... ... ... «бағыну, бағыныш», булғақ «ала-сапыран», қайусы «қайсысы», қатла
«рет», ... ошбу ... (8, 372(, ... ... және т.б. Сонымен қатар
кейбір сөздердің түбірі бір ... ... ... ... жағынан сай
келмейді, мыс.: отқаз ... отқа ... ... «хан ... ... және ... тілінде ХІІ-ХІV ғасырлардағы оғыз-қыпшақ ескерт-кіштері болып
саналатын «Құтадгу Біліг», «Хосроу мен ... ... ... ... ... көне ... жоқ ... болады, мысалы,
изи «ие», қоз «қой», азақ «аяқ», қазғу «қайғы» ... ... ... ... жоқ. Сондай-ақ осы жазба ескерткіштердегі ажун ... асығ ... ал ... еш ... оғуш «тайпа», йалавач «елші»
сөздері «Тауарихта» кездеспейді. «Жамиғат-Тауарих» ХVІ ... ... ... ... ... тарылып, көне-ріп, қазіргі
тілімізде қолданылу аясынан шығып қалған. Қадырғали би де өз ... ... ... ана ... ... пайда-ланған. Қазіргі кезеңде
жоғарыда ... ... ... ... қазақтық, татарлық,
өзбектік деген сияқты жергілікті тілде-рінде жеке-жеке тұрақталып, не ... ... ру», ... ... ... ... ... пайда,
айла, тайпа» берілетін болған.
ХV-ХVІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштер тіліндегі кірме ... ... ... ... ... ... ... араб және парсы
негізді лексика құрамы
ХV-ХVІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштер тілінде араб, парсы тілдерінен
енген кірме сөздері көп кездеседі. Өйткені араб ... ... ... ену ... VІІІ ... ... ... шабуылы дәуіріне
дейін де, сол кездің өзінде де, одан ... ... де әр ... және ... ... ... ... Орта ғасырлардағы түркі
жазба ескерткіштерінің барлы-ғында да өзге тілдік қабатты араб, ... ... ... ... Орта ... ... бастағаннан кейін алдымен
шаруашылық, сауда-саттық жолдар арқылы араб сөз-дері жергілікті ... ене ... ... ... ел ара-сында діни ұғымдарға байланысты
әртүрлі кітаптар пайда болды.
Тәжік, түрікмен, өзбек, қарақалпақ және қазақ даласында діни ... ... ... ... ... ... бас-талды. Сонымен қатар
мәдени және саяси қарым-қатынастар ұлғайды. Жергілікті халық ... ... ... ... және әдебиет қайраткерлері шыға бастады.
Ол қайраткер-лердің көпшілігі өз ... араб ... ... ... ... ... ... ғғ. жазба ескерткіштердегі парсы тілінен енген сөз-дерге
келсек, олар түркі ... ... ... ... ... ... ... Түркі халықтарының көп жылдар бойы тәжік және парсы халықтарымен
көршілес ... ... ... жасауы арқылы;
2. Көзі ашық білімпаз адамдар жазба әдебиет үлгілері арқылы, сондай-ақ,
әртүрлі ... ... ... ... ... түрлі жайттардың бәрі ... ... ... ... көптеген сөздердің енуіне жағдай жасады.
Жазба ескерткіштер ішіндегі ... ... ХVІІ ... ... ... ... негізінде жазылды деп есепте-леді. Автор:
«араб, парсы тілдерінен бір де бір сөз ... ... ... бірсыпыра араб, парсы сөздері кездеседі. Әри-не, Әбілғазы сол тұстағы
халықтың сөйлеу тілінде кең қолданыла-тын араб, парсы сөздерін ... де емес еді. ... ... лексикасының едәуір бөлігін араб,
парсы сөздері құрай-ды. Ғалым Б. Әбілқасымов өз кітабында шежіредегі араб
тілінен ... ... ... ... тіліне қатысы жағынан оларды үш топқа
бөліп қарайды:
1) Шежіредегі беретін мағынасы мен тұлғасы ... ... ... ... ... ... Мағынасында немесе тұлғасында кейбір өзгерістерге ұшыраған ... ... ... қазақ тілінде қолданылмайтын сөздер.
Бірінші топқа жататын сөздер өте көп және олар ... де сөз ... ... ... да ... Мұның себебі, араб тілін енгізуге
тырысушылар оны «Қасиетті Құран» тілі ретінде уағыздап, мүмкіндігінше оның
бұзылмауына көп күш ... Бұл ... ... болатын: һөнер «өнер»,
әулед «әулет», маджилис «мәжіліс», ғадалат «әділет», ... ... ... ... жұрт», хамыр «қамыр», насихат «үгіт, насихат»
және т.б. ... ... ... ... мысал келтірейік: Хан хұқім қылды
ол жамағатқа қарлық ... ... Үч ... берген тұрұр… Ол тофрақны хамыр
қылыб ... ... ... ... хажы ... барыб халыққа насихат
айтыб тұрұр... (Хан жарлық қылды: «ол жамағатқа (жұртқа) қарлұқ ... ... өнер ... ... Ол ... қамыр қылып адам кейпін (суретін) жасап…
Хасан қажы Сығанаққа барып, халыққа насихат айтты…) [4, 68].
Екінші ... ... де аз ... Бұл арада біз олардың тұлғасындағы
кейбір орфографиямен байланысты ... ... ... ... ... болған өзгерістер негізге алынды. Мәселен, «Түркі Шежіресінде»
афтаб сөзі «күннің көзі» мағына-сында ... мыс.: ... екі ... ... йау ... ... ... түшкен афтабдай йарық… (Күн
екі найза бойы шыққанда жау ... ... ... ... ... күннің
көзіндей жарық…) [4, 68].
Ал қазір қазақ тілінде «аптап» сөзі «ыссылық, ыссы леп (жел)» мағынасын
береді, «алғашқы күннің ... ... ... қолда-нылу аясынан шыққан.
Сол сияқты шежіредегі емкек «еңбек» ... ... ... тұлғалық
жағынан кейбір өзгерістерге ұшырап, мағыналық жағынан жаңарғаны байқалады,
мыс.: Оразлымыз құтұлұр емкекліміз тұтұлғаймыз... ... ... ... ... ... емкек сөзі қазіргі «бейнет,
бейнетқор» мағынасын білдіреді. Бұл сөйлем қазіргі ... ... ... ... ... құтылар, шелек жалаған тұтылар» варианты көптеп
қолданылады. Осы ... ... ... ... «еңбек» сөзінің мағынасы
шежіредегіден мүлдем ... жаңа ... ие ... Қазіргі әдеби
тілімізде «ылаж» сөзі бар, бірақ ол қарама-қарсы мағынада қолданылғанда,
«Шежіредегідей» парсы ... ... би ... ... түркі тілі
қосымшасы -сыз жұрнағы қосылу арқылы (ылажсыз) жасалады. Ал ... ... ... ... көб ... хан аз ... ұрұшқу дек
қуаты йоқ билаж болды... (Мұндағылар көп еді, ... хан аз ... ... күш-қуаты жоқ болып, ылажсыз қалды...) [4, 69].
Қазіргі қазақ тіліндегі «нәрсе» сөзі «Түркі ... ... ... ... ... мыс.: ... һәм ... ешітіб
ердіңіз барчасы раст... (Айтты: «естіген барлық нәрсе рас болатын...») [4,
69].
Үшінші топ сөздері де өте көп. ... ... ... ... сөздер жергілікті халық тілінде кең қолданылған, мағынасы әркімге әбден
түсінікті ... ... ... ... ... ... ... жұрттың бірі түсінсе, бірі түсінбейтін сөздерге
айналған. Бірсыпыра ... ... бұл ... ... кеңінен
қолданылады. Мұндай сөздерге хәмла «жүкті», зағифа «әйел», фарағат «бейбіт,
тыныш», нәубет «кезек», ... ... ... ... ... ... ... кәдхұда «үй, ел иесі», мекер «амал-айла», бинаһайат «шексіз»,
инғам «сыйлық», ... ... ... және т.б. ... мыс.: Оң хан ... хан ұғлы ... фарағат олтұрұб ерділәр... Хәстам ұзаққа тартды…
Баһар болғандын соң пиада келе тұрұр... Хатұнұм хәмла ерді ... ... ... ... кір йуар тұрұрлар. Анлар келіб [..] нәубет
бірлән ... ... ... ... ерділәр... Бу ел һәмиша Шыңғыз хан
бірлән йау ... ... ... болса һәм мәһнісі мұхтасар ермес
тұрұр... (Оң хан ата Шыңғыс ханның ұлы болып, ... отыр ... ... ... Көктем болған соң жаяу келеді... Әйелім жүкті еді,
босанды... Судың жаға-сында ... әйел кір ... ... Олар ... [..]
кезекпен оты-рып, кезекпен ұйықтайтын еді... Бұл ел Шыңғыс ханмен үнемі жау
болатын... Сөзі анық ... мәні анық ... ... Б. Әбілқасымов «Түркі Шежіресінде» кездесетін парсы сөздерін де
қазіргі қазақ әдеби тіліне қатысты тұрғысынан жіктеп, қазақ тілінде ... ... ... ... ... өзгерістерге
ұшыраған және қазақ тілінде қазір қолда-нылмайтын сөздер ретінде 3 топқа
бөліп ... ... ... ... топқа пұл, гүл, жануар, құдай,
зергер, ұста, сарай, сауда, дост, барабар, бекер, дарваза, қағаз, керней,
пешене, ... ... ... ... ... Бұл ... ... немесе тұлғасында «Шежіреде» қолданылуы мен қа-зіргі қолданылуы
ешқандай айырмашылық ... мыс.: ... ... чықмақ үчүн бір екі
даруаза йері қойұб аңа темүрден даруаза қойдылар… Ол тоқұз йүз ғұмыр табыб
жанат сарайыға ... [..] ... ... ... ... Өзүмні уа мұнча елімні уа халқымны уа екі ұғұлұмны шерменде қылыб
мұндағ намағқұл ішімні һәр кез ... му… ... ... үшін бір-
екі жерден дарбазаға (қақпаға) орын дайындап, темірден дарбаза қойды... Ол
тоғыз жүз жыл өмір ... ... ... ... [..] ... дұшпандарының жылағанын көріп... Өзімді, осынша елімді, ... екі ... ... ... ... істерімді әркез жүзеге асыра
аламын ба?) [4].
Екінші топқа «Шежіреде» қолданылуы мен қазіргісінің ... ... я ... я ... ... ... айырмашылық байқалатын
сөздерді жатқызамыз. Оған мысалға мы-надай сөздерді алуға болады: ... ... ... азар ... ... ... дарахт «терек», жуфт
«жұп» және т.б. Мағыналық жағынан да кейбір өзгеріске ... ... ... ... леген сөзі «Шежіреде» қол ... ... ... ... қолданылған, ал қазіргі тілімізде әр жерде әр ... ... ... ... ... ... бірде «поднос» мағынасында,
бірде «жайпақ табақ» мағына-сында қолданылады. Сол сияқты шежіредегі ... ... ... мағынасындағы дүкен бір емес.
Үшінші топқа қазіргі тілімізде өте ... ... ... ... мына ... атауға болады: асан «жеңіл», пари-шан «қамқөңіл»,
хаста «ауру», һәмиша «үнемі», дил «жүрек», гушт ... ... ... ... және ... ... тартды көңілімде айтдым мен өле қалсам айтылмай қалұр… Бу
ел һәмиша Шыңғыз хан бірлән йау ерділер… (Ауруым ұзаққа ... ... «мен өле ... ... қалады...» Бұл ел үнемі Шыңғыс ханмен ... ... ... ... ... өмірдің барлық салаларын қамтиды.
Солардың ішінде көбірек кездесетін саласы – ... үй ... ... ... білдіретін лексемалар. Діни ұғымды білдіретін сөздер, көп
жағдайда араб тілінде де ... о ... екі ... ... төл ... ... өте қиын [4, 70].
«Жамиғат-Тауарих» тілінің лексикалық қазынасында бір ма-ғынадағы сөздің
көне-жаңа, қыпшақтық-оғыздық, түркілік-арабтық, түркілік-парсылық, арабтық-
парсылық түрлері ретіне қарай ... ... бірі ... ... ... Бұл жарыспалы-лықтың кейде тіпті ешқандай стильдік не ... де жоқ ... ... мүмкін. Алайда кейде бір мағынада ... оның ... ... түсіндіріп отыру әрекеті де байқалады. Мұндай
лексикалық жарыспалылық – Қадырғали еңбегінде ғана ... ... ... ... де ... Бұл, бір ... әлі ... ұлттық
тілдер болып қалыптасып бітпеген ортағасыр-лық түркі ... ... ... ... ... екінші жағынан, орта
ғасырдағы түркі жазба дүние-сінің араб және парсы ... ... ... ... Үшіншіден, көне түркі Орхон-Енисей
жазбаларының тілі мен ерте ... ... ғғ.) келе ... (көне ұйғыр) жазба әдеби ... ... әлі ... ... ... араб ... көбі ... ұғым
атаулары болып табылады. Олардың басым көпшілігі ... ... ... ... бүгінге дейін қолданылуда: ... ... ... ... ... ... ... және т.б. Қадырғали би араб
сөздеріне түркінің -лық жұрнағын жалғап дерексіз ұғым ... ... ... ... мыс.: ... лік, адл лік, ... лық, ... лік және
т.б. Сондай-ақ араб сөздері күрделі етістік жасайтын компонент ... ... ... араб ... көмекші компоненті түркі
тілдерінің қыл-, ет-, бол- сияқты етістіктері болып келетін күрделі қимыл
атауларының көбі осы ... ... ... мыс.: ... бол ... қыл «талау», никаһ қыл «үйлену», жам бол «жиналу», ... ... дафн қыл ... ... және т. ... ... пікірінше, қыл-, ет-, бол- көмекші етістіктері әрі
жетекші, әрі ... ... ... ... ... да, ... де, функцияларында да ортақ сипаттар болумен қатар, бір-бірінен
ерекшеленетін өзгешелік-тері де бар. Бірақ бол етістігі өзінше бір басқалау
да, ет, қыл ... ... ... ... ... ... ... тіркесе қойып, құранды етістік жасауға аса бейім тұрады
және сондай ... өте жиі ... Осы ... болу ... ... ... ... көмекшілік қызметтері басымырақ
көрінеді [24, 277].
Араб сөздерінің етістіктегі мұндай ... ... ... ... ... ... тарихи шығарманы өз заманын-дағы жазба тілдің
нормасына сай болуы – көзі ашық ... ... ... ... жақсы
білгендіктен, жазба ескерткіштер тілінде араб, парсы сөздерін молынан
қолдануына қарағанда және мәтінді оқып ... үшін ... ... ... ... ... лексика қабатының екін-ші тобы –
парсы сөздері. Бұл шежіре ... ... ... ... «Жами‘ат-
Тауарихынан» еркін аударма болғандықтан, парсы сөздері өте көп кездеседі.
Парсы сөздерінің көбі есім сөздер болып келеді, мыс.: ... ... ... ... ... ... ... сөздері түркі тілдеріне алуан түрлі
жолдармен ертеде еніп, Қадыр-ғали заманында ... ... ... деп ... болады. Өйткені бұл сөздер қазіргі түркі тілдерінің
көбінде, тек жазба дәстүрінде емес, ... ... ... еніп сіңісіп
кеткен сөздер. Бұл сөздер қазіргі қазақ тілінде түпнұсқа тұлғасында сақтал-
ған: фарзанд «перзент», намус «намыс», лафз ... ... ... ... және т.б. ... ... ... парсы тіліндегі тіркестерді
өзгертпей сол күйінде пайдаланады, мыс.: асл ... ... ... ... ... ... тахт Қазан «Қазан хандығы»; осы секілді ... ... де ... мыс.: ... Жади ... ... ... хиса екінчі оғлы Чағатай ханның «Чағатай ханның ... ... және ... ... сияқты парсы сөздері де ... ... ... ... ... ... жасайды, мыс.: ашкара қыл «әйгілеу,
табу», забун қыл «әлсірету», бәнде қыл «тұтқындау, ... қыл ... ... «қош ... және т.б. ... ... ... атты жазба
ескерткіші тілінде араб, парсы сөздерінің едәуір мол қолданылғанын айта
аламыз [7, 77]. ... ... ... ... ... басым көпшілігі қазіргі қазақ ... ... ... ... ... «тарап», «ақыл», «уақыт» және т.б. Сондай-ақ, араб
сөздері күрделі етістік жасайтын компонент ... ... ... ... араб сөздері, көмекші ком-поненті түркі тілдерінің қыл-,
бол- сияқты етістіктері болып келетін күрделі қимыл атауларының көбі ... ... мыс.: фәтһ ... ... ... ... ... «опат
болды, өлді» және т.б. Негізгі компонент араб сөздері, ... ... ... қыл-, бол- ... етістіктері болып келетін күрделі қимыл
атаулары «Әділ сұлтан» эпикалық жырында да қолданылған, мыс.: ғафл ... ... ... ... қор ... және т.б. ... ... қазіргі
түркі тілдерінің көбінде, тек жазба дәстүрінде ... ... ... ... ... кеткен сөздер. Бұл сөздер қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... қадір, сұлтан, шиғир «өлең» және т.б.
сөздер бар.
Араб сөздерінің етістіктегі мұндай ... ... ... ... шежіре сияқты тарихи шығарманы өз ... ... ... сай болуы – автордың міндеті. Орта ғасырлардағы сауатты түркілер
араб, парсы тілдерін ... ... ... ... ескерткіш тілінде
араб, парсы сөздерін молынан қолдануына қарағанда, мәтінді оқып түсіну ... ... ... [7, 120].
Ескі қазақ жазба ескерткіштер тіліндегі өзге тілдерден енген сөздердің
қолданымы
Ғалым Б. Әбілқасымов көне дәуір ескерткіштері ... ... ... да ... ... сөздері бар екендігін айтады. «Түркі
Шежіресінде» әскери атақ-дәрежемен байланысты ... ... ... ... ... ... ... кездеседі, туыстық атауларға байланысты
әйке «жасы үлкен, ұлы», ечеке «ата», отчигин ... тақ ... ... ... ... ... ... шешен» сөздері ұшырайды, соңғыла-рына
Әбілғазы өзі түсінік беріп отырады. Мәселен, әйке сөзін айта отырып, ... ... ... ... ... айтылады, ол моңғол тілінде үлкен,
ұлы дегенді ... ... Бұл ... ... ... баламаларын да
келтіре кетеді; қытай тілінде қочын, тәжікше бану, ... ... ... ... ... ... ... былай түсіндіреді: Мұғұл атаны ечеке
дер түрік халқы ғазиз кішілерні ата дер мысал Хакім ата уа Сейд ата ... ... ... кішісі ерді аның үчүн ечеке ... ... ... ... ... халқы үлкен кісілерді «ата» дейді, мысалы, Хакім
ата, Сеид ата//Меңлік моңғолдардың жасы ... ... еді, ... ... дейді...) чечен сөзі жөнінде де осындай түсінік береді. Мысалы:
Жамуқа чечен декен бар ерді чеченнің мағынасы араб ... дер ... ... ... уа ... чечен дер ғақыллы темек болұр бу уақытда сөзні йақшы
сөзлеген кішіге ... ... ... ... біреу бар еді,
чеченнің мағынасы арабша «ақыл», тәжікше «бахырд», моңғол мен өзбек «чечен»
деп ... ... ... сөзді жақсы сөйлейтін кісіні «чечен» дейді...)
[4].
Моңғол тіліндегі күрән ... үй» ... ... мыс.:
..йаманыны күрәндын ташқары қойды… Үйлері бірлән йетміш күрән ... ... ... ... ... жетпіс үй болды...) [4].
«Он мың» санының орнына моңғолдың түмен сөзі қолданылған. ... ... ... ... яғни «кенже баланы» айтады екен. Мысалы: Чынтай [..]
барчасының кенжесі ерді кенжені мұғұл өтчікен дер ... ... ... ... ... аның үчүн өзге ... үйлендүрүб ұзата ұзата үй ел
кенжеге қалұр тақы атасының очақының егесі ... [..] ... еді, ... моңғолша өтчікен дейді, өтчіген «от ... ... ... сол үшін ... ұлдарын үйлендіріп, үй (шаңырақ) кенжеге
қалады да ... ... ие ... ... ... енген палас (кілем тектес төсеніш), анбар (қойма), ... ісін ... ... ... ... ондаған сөздер кездеседі, бірақ
олардың о ... ... ... де ... мүмкін [4, 72]. Мысалы: Йүз бойағлы
палас уа тон уа ... ... ... отға ... һәр йерде ханның анбар
қылыб қойған ашлықы бар ерді... Ағыш сұлтан адами фақыр дәруіш ... ... (Жүз ... ... тон, төсек және жастықтарды отқа ... әр ... ... ... қойған ас сақтайтын жері бар еді... Ағыш сұлтан
адами пақыр, дәруіш мұжық жігіт екен...) [4].
Қадырғали ... ... мен ... ... ... ... ... арнал-ғандықтан, моңғол сөздері
көбінесе әскери-әкімшілік, туыстық, дәреже атауларының термині ретінде
қолданылады. ... ... ... ... ... ... «кенже бала», еке «ханым, ана», қуа «ару, сұлу», йеке «ұлы,
үлкен», ... ... ... ... ... ... тіркесіп, титул
сипаттаушы қызметінде келеді, мыс.: Алан қуа «Алан сұлу», Тажу гүрген «Тажу
күйеу бала», Белгуту нойан «Белгуту ... ... және т.б. ... ... ... ... ... атаулар еркін
қолданылған, мыс.: шусун «әскерге арналған азық-түлік», түмен «он мың
әскер», йаса ... ... ... әдет», улағ «көлік» және т.б. Кейбір
моңғол сөздері жалқы есімді сипаттау ... ... мыс.: өкин ... ... «қыз ... сұлу ... ... және т.б.
«Жамиғат-Тауарихтың» тағы бір өзге тілдік шағын тобы – қытай сөздері.
Бұлар да әр ... ... ... ... ... ... жалқы
есімдермен тіркеседі, мыс.: фужин «ханым», гөйәң «ұлы ... ... ... ... «хандар ханы» және т.б. Қадырғали бұл сөздерді
қолданғанда, олардың беретін мағынасын түркіше түсіндіріп ... ... ... улуғ бек ... ма‘ни аншы түмен бегі болғай…(Гөйәң «үлкен бек»,
аншы «түмен бегі, он мың ... ... ... ... ... ... ... сөздері кездес-пейді. Ал Үндіевропа
тілдерінен, этнонимдер мен ... ... ... ... ... мыс.: көрәл «корольдық» және улкристан «христиан» [9, 81]. Көрәл
сөзі ... да ... да ... ... Тақы һала ... ... ... ерді…(Әлі де король
патшаның әулеті еді...) ... ... өзге ... ... ... ... ... тілдерде сөйлейтін тайпалар мен халықтар ерте заманнан бері ... ... ... Тіпті түркі және моң-ғол тілдеріне ортақ сөздер пайда бола
бастады.
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі қауымдастық, әкімшілік, туыстық
қатынастар және ... ... ... ... ... ... Шежіресі» және «Әділ сұлтан»
эпикалық жырының лексикасын ... ... ... ... болсақ,
олар әрине, өмірдің барлық ... ... ... ... ... ... көбірек жиірек кездесетіндері – ... ... ... адамдар-дың атақ-дәрежесіне, соғыс қимылдары мен
туыстық қатынасқа байланысты атаулар.
Оның басты себебі – екі ... ... ... Адам ... ... ел ... аты-жөні мен істеген істерін, әсіресе Шыңғыс хан
тұқымынан тараған хандар мен ... ел ... ... ... ... жатса керек. Біз «Жамиғат-Тауарих», «Шыңғыснама»,
«Түркі Шежіресі» және «Әділ сұлтан» ... ... жиі ... 4 негізгі тақырыптық топқа бөліп қарастырдық, ... бұл ... ... ... сөздердің сипатын бере алмауы мүмкін. Тақырыптық
топқа бөлуде түрік, араб, парсы тілдерінің екеуіне ортақ та ... ... ана ... ... мына ... сөзі деп айту ... ... бөлініске және туыстық қатынастарға байланысты
атаулар
Әбілғазы өз шығармасында ... ... адам ... жаратылғаннан
бастайды. Оның алғашқы кезеңін сөз еткенде бірың-ғай кімнен кім туды, кімді
кім ... ... ... ... ... ... ... деген сияқты
нәрселерді баяндайды. Бұл кезеңдегі адамдар ... йұрт ... ... да, оның ... падшаһ «патша» ... Одан бері ... ... нәсіл, әулет, ұрұқ, тайпа, ру, жамағат, ел, халық,
уәлайат, мемлекет сөздері қосыла ... Осы ... ... ретінде
бірінің орнына бірі қолданыла берген. Йурт сөзі ... ... ... адам топтары орналасқан «жер, мекен» мағынасында қолданылған.
«Түркі Шежіресінде» ел сөзі ... ... Ал ... сөзі кейінгі
дәуірге қатысты айты-латын сияқты, белгілі бір шектеу жоқ. Бұл сөз ... ... ... ... кейде «қала немесе аймақ» мағынасында
айтылған. Ал мемлекет сөзі де Қытай, Иран сияқты елдерге ... ... ... ... ... жұмсалған.
Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» еңбегінде «ру, тайпа» мағы-насында қауым
сөзі қолданылыпты. Ал бұл сөз ... ... ... ... халқ сөзі жиі кездеседі. «Қарапайым халық» мағынасында
да қазіргі тіліміздегідей қара халқ сөз ... ... мыс.: ... ... охшар, халқың сенің сай’а дәулетке охшар... Ол қауым ол күндін
бу күнге дегач бисйар қауым ... ... ... ... ... ... ... сендей билік еткен падишахтың саясына ұқсар... Ол қауым
бүгінге дейін біраз (көп) ... ... [10, ... осы ... ... сөзі ... Осы ... мәтіндерде көрәл//қурал – король, корольдік сөздері тіркес түрінде 2-
3 жерде ғана кездеседі [9, 88].
Туыстық қатынасқа байланысты ... ... ... ... ... ... негізін көне түркілік немесе түркі және
моңғол тілдеріне ортақ сөздер құ-райды. Ата «әке», ана «шеше», ава ... ... ... ... ... ... «жас бала, сәби», ақа «үлкен
аға», іні «кіші іні», қарындаш «ағайын», сіңлі «күйеуінің қарындасы», ... ... ... ... ата ... әкесі», анда «өгей туыс»,
хатұн «әйелдер», әнеке «кіндік шеше», ука «кіші туыс», йеңече ... ... ... атты ... ... ... қолданысында көне түркілік сөздер-мен қатар моңғол сөздері қатар
қолданылады, мыс.: ақа «жасы үлкен туысқан», оғлан, улан ... ұл», ... ... ... ... «күйеу бала», екечі «апа», нәбира, ... ... ... ... ... өкин ... ... «кенже бала»
және т.б. Қадырғали – Шыңғыс ханның ата-бабасын сөз еткен кезде ... ... ... ... ... ... ... будутту «төртінші
атасы», уқуқу «бесінші атасы», буута «алтыншы атасы», дуқақу ... деп жеті ... ... ... атауларын моңғолша келтіріп, йани
«яғни» жалғаулығы арқылы мағынасы айқындалып, түсіндіріліп отырған [6, 80].
Өтеміс қажының «Шыңғыснамасында» ... ... ... көне ... ... түркі және моңғол тілде-ріне ортақ сөздер
құрайды, мыс.: нәбәрә, оғлының оғлы ... ... ... ... ... «ұл», ата «әке», ана «шеше», зәғифә «әйел», қыз, аға.
«Әділ сұлтан» эпикалық ... ... ... ... ... кездеседі: ана, қайын ана, қыз [7, 50].
Лауазым және әскери атақ-дәрежеге байланысты атаулар
«Түркі Шежіресіндегі» лауазым, атақ-дәрежеге байланысты хан сөзі ... ... ... ертедегі Орхон-Енисей жазбаларынан бізге жеткен
сөз екені белгілі. Шежіреде хан ... ... ... сөзі де ... хан ... сөзі жалқы есімдермен тіркесіп келетін ... ... ... ... хан, Йочы хан және т.б. ... ... нұсқасында қаан түрінде кездеседі. Парсы сөзі падшаһ
«Жамиғат-Тауарихта» да «билеуші» мағынасында кеңінен қолданылған.
«Жамиғат-Тауарихта» сұлтан сөзі жалқы есімдермен келетін ... ... тек ... ... өкілдеріне қа-тысты айтылған, мыс.:
Жәнібек ... ... ... және т.б. ... ... бұл сөз,
яғни сұлтан сөзі дәл осы ... ... мыс.: Ғали ... сұлтан, Дін-мұхаммед сұлтан және т.б. Бұлардан басқа хандықта әр
түрлі қызмет атқарған әмір, уәзір, ... ... ... ... хакім
«басқарушы, әкім», сардар, бек, аталық «ханзадалардың тәрбиеші-сі», сеид
«мырза», боқауыл «ас-суды басқарушы адам», қарауыл ... ... ... ... ... лауазым атаулары кездеседі. «Түркі Шежіресіндегі»
хакім «сайланған ... ... ... ... ... өзі ... аймақ билеушісі» мағынасын береді. Ал аталық ... ... ... ... шеих сияқты сөздер дін басылардың атақтарын білдіреді.
Сонымен қатар, хатұн сөзі жалпы «әйел» ... ... бір ... ретінде де қолданылған. Әмір, әмірші, қолбасшы сөздері үш ... де ... ... ... жататын йарғучы «қазы, судья»,
сеид «дін басы», нойан «әмір», гүрген ... сал, ... ... ... ... ... «аса қадірлі, құрметті» сөздері ... ... ... ... ... ... ... мыс.: Буқай
йарғучы, Бөләк сеид, Мұқа ... Куки ... Буту ... және т. б. ... ... қай ... ... және нақты мағынасын анықтау келешектің
ісі және бұл сөздерге этимологиялық тұрғыдан назар ... ... ... «ханның кеңесшісі», қорчы «садақ атқыш, мерген», ... ... ... ... ... ... басқа-рушы», нөкер
«жасақшы», мырза «билеуші топтың уәкілі», ... «ер ... ... ... де ... ... мен ... Шежіресінде» нөкер «жасақшы», мырза «билеуші
топтың уәкілі», ... «ер ... ... ... сөздері осы мағыналарда
кездеседі. Ортағасырлық тарихи ... ... ... ... атты туын-дысының ерекшелігі әскери құрылысқа байланысты
сөздердің көбі моңғол сөздері болып келеді, мыс.: нойан, гүрген, ... ... ... ... ... ... атау ... Он бегі «он
кісінің басшысы», йүз бегі «жүз кісінің ... мың бегі «мың ... ... бегі «он мың ... ... чора ... «хан
күзетшілерінің басшысы», гөйәң «ұлы әмірші», аңшы «түменнің әміршісі» және
т.б. Әбілғазының ... ... ... ... ... ... жеке
келмей кісі аттарымен тіркесіп қолданылады. Хандардың жорықтарында әр түрлі
қызмет атқаратын боқауыл «ханның ... ... ... ... жекпе-
жекке шығушы», йортағұл «ел шауып келуші», қарауыл ... ... ... ... «жау ... хабар әкелуші» және т.б. [4, 80].
Нөкер сөзі парсы тілінің ләшкер сөзімен бірге ... ... және ... ... да ... ... және қарауыл сөздері жиі
кездеседі.
Сонымен ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі ... ... ... ... ... былайша көрсетуге болады: ... ... ... (қазақтық), ішінара оғыз сөздері мен көне ... ... ол – ... тіл ... жал-ғастылық принципіне қарай болған
құбылыс, ал ... ... ... ... ... ... тән заңды-лықтардың бірі болды. Араб және парсы тілдерінен алып
қолданыл-ған лексикалық қабат мол ... ... бір тобы ... ... кірме сөздер болса, екінші тобын көпшілік қолданысында жоқ, ... ... ... ... оқырмандар үшін түсінікті болатын ... Бұл да ... ... ... ... тән лексикалық норма
болып табылады. Осы екі ... ... ... ... ... пайда болуына әсер етті. Бұл ... ... тілі де ... ... ... ... жазылған Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих»
атты шежіресінің тілін сөз еткен Р. Ғ. ... ... ... ... ... тілі сөздері бел-гілі орын алды» деп жазады [10]. Ал
негізін қыпшақ тілі ... ... ... ... көне ... ... орын алады. Оның басты себебі, сол кезеңде ұлт болмаса да,
жеке халық болып жіктеле ... ... ... қазақ тілдерінде көне
түркі тіліне және байырғы лексикалық қордың қолданыс аясының әлі де ... ... ... ... ... ... және ... сұлтан»
эпикалық жыры лексикасының негізі қыпшақ тілі лексикасы болғандықтан, ол
сөздердің көпшілігі қазіргі қазақ тілі ... ... ... ... ... ... ... қиын емес. Әсіресе, қазақ халқының ертедегі
тұрмысына, салт-дәс-түрлеріне қатысты ... мен сөз ... ... түрі мен ... ... ... ... да аздаған фонологиялық өзгерістерді есепке алмағанда бірдей ... ... ... ... ... ... негізінен,
өзге тілдік қабатты араб-парсы сөздері құрайды. Араб мәдениетінің ықпалы
Орта Азияға ... ... ... алдымен шаруашылық, сауда-саттық
арқылы араб сөздері жергілікті халық-тардың тіліне ене бастады. Содан кейін
ел арасында діни ұғымдарға ... ... ... пайда болды. Тәжік,
түрікмен, өзбек, қарақалпақ және қазақ ... діни ... ... салынып, ғылым салалары оқытыла басталды. Мұның үстіне мәде-ни,
саяси қарым-қатынастар ұлғайды. Жергілікті ... ... ... ғылым, мәдениет, әдебиет қайраткерлері шыға ... ... өз ... араб ... ... неме-се араб сөздерін молынан
қолданды.
Көне дәуір ескерткіштері сияқты «Түркі Шежіресі» лексикасында да кейбір
моңғол сөздері бар. «Шежіреде» ... ... ... ... ... нөкер, баһадұр, мерген сөздері кездеседі, туыстық атауларға
байланысты әйке, ечеке, отчигин, анда, чечен ... ... ... «Жамиғат-Тауарихы» мен Өтеміс қажының «Шыңғыснамасы» моң-ғол
империясының ... ... ... ... көбі-несе, әскери-
әкімшілік, туыстық, дәреже атауларының термині ре-тінде қолданылады.
Жоғарыда атап ... ... ... Ше-жіресі»,
«Шыңғыснама» және «Әділ сұлтан» жырының ... ... ... ... олар ... өмірдің бар-лық салаларын қамтиды деуге
болады. Дегенмен, солардың ішінде жиі кездесетіндері – ... ... ... атақ-дәрежеге, соғыс қимылдары мен туыстық қатынасқа
бай-ланысты атаулар.
Оның басты себебі – екі ... ... ... орын-далып, Адам
атадан бері қарайғы ел билеушілердің аты-жөні мен істеген істерін, әсіресе
Шыңғыс хан тұқымынан тараған хандар мен ... ел ... ... ... ... арна-луында жатса керек.
Әбілғазы өз шығармасында ата-баба тарихын адам баласы жаратылғаннан
бастайды. Оның алғашқы ... сөз ... ... ... кім ... кімді
орнына қалдырып, қанша патшалық құр-ды, кіммен ... ... ... ... Бұл кезең-дегі әлеуметтік топ йұрт «жұрт» ... да, оның ... ... ... ... ... Одан бері
келе әлеу-меттік топ атауларына нәсіл, әулет, ұрұқ, ру, тайпа, жамағат, ел,
халық, уәлайат, мемлекет ... ... ... ... ... ... йурт сөзі ... атауларынан гөрі орналасқан жер,
мекен мағынасында қолданылған. ... ... ел сөзі ... Ал ... сөзі ... ... ... айтылатын сияқты,
белгілі бір шектеу жоқ. Бұл сөз кейде ... ... ... ... «қала немесе аймақ» мағынасында айтылған. Ал мемлекет сөзі де ... ... ... ... «ел, патшалық» деген мағынада жұмсалған.
Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» еңбегінде «ру, тайпа» мағынасында қауым
сөзі қолданылыпты. Ал бұл лексема «Түркі ... ... ... ... ... сөзі көп ... «Қарапайым халық»
мағынасында да қазіргі тіліміздегідей қара ... сөзі ... ... лауазым, атақ-дәрежеге байланысты атаулардан
кездесетін хан сөзі. Хан атауы «ел, жұрт ... ... ... жазбаларынан бізге жеткен, қаһан «ұлы билеуші» сөзінің бірінші
буынының қысқаруы арқылы ... сөз ... ... ... хан ... падшаһ сөзі де синоним түрінде қолданылған. «Шыңғыснамада» хан сөзі
жалқы есімдермен тіркесіп келетін ... ... ... Сайын хан,
Йочы хан, т.б. «Түркі Шежіресінің» Демезон ... қаан ... ... ... сөзі ... да «билеуші» мағынасында
кеңінен қолданылған.
«Жамиғат-Тауарихта» сұлтан сөзі жалқы есімдермен келетін титул ретінде
қолданылғанда тек қазақ хандарының ... ... ... ... ... сұлтан және т.б.
Ортағасырлық тарихи жазба ескерткіштерінің ішінде ... атты ... ... әскери құрылысқа байланысты
сөздердің көбі моңғол сөздері болып келеді. Әбілғазының «Түркі Шежіресінде»
туыстыққа байланысты атаулар-дың негізі а) көне ... ә) ... және ... тілдеріне ортақ сөздер құрайды, туыстыққа байланысты атаулар ... ... ... бірге ә) моңғол сөздері келеді. Өтеміс қажының «Шың-
ғыснамасында» туыстыққа байланысты атаулардың негізін а) көне ... ... және ... тілдеріне ортақ сөздер құрайды. «Түркі Шежіресінде»
кездесетін бірсыпыра көне ... тілі ... ... ... ... ... ... тілінде басқа мағынада қолданылады. Мәселен, ... ... ... ... келеді. Қазіргі әдеби ... сөзі ер адам ... ... жасы кіші қыз ... айтылады, ал
«Түркі Шежіресінде» қарындаш сөзі «ағайын, тума, бірге туған ... ... кең ... ... [4, 64]. ... қарындаш сөзі туғма
сөзімен де қатар ... әрі ... әрі ... ... [10, 166]. «Әділ сұлтан» эпикалық ... ... ... ... ғана ... ана, ... ана, қыз [7, ... қарындаш сөзі «жалпы ... ... ... [9, 128]. ... ... «Шыңғыснамасында» туыстыққа байланысты
атаулардың негізін а) көне түркілік, ә) түркі және ... ... ... ... мыс.: ... оғлының оғлы «немере», қарындаш «ағайын,
туысқан», ұғыл, әулад «ұл», ата «әке», ана ... ... ... ... аға ... ... ... ЕСКЕРТКІШТЕР ТІЛІНДЕГІ СӨЗЖАСАМ ЖҮЙЕСІ
Есім сөзжасам жүйесі
Қазақ тіл білімі – негізгі мазмұны айқындалған, ... ... ... ... ... ... болса да, жалпы теориялық мәселелерімен
қатар оның жекелеген проблемалары әлі де аша түсуді қажет етеді. Соның бірі
– ескі ... ... ... ... ... ... ... жеке сала ретінде кейінгі кезде ғана танылып отыр. ... бұл ... тіл ... ... орын ... ... атау жасау қызметін жүзеге асырады. Атаулардың ... ... ... ... пікірден аулақ бола тұра, көпшілік атаулардың
сөзжасам арқылы жасалатынын мойындау ... ... ... ... ... ... ... қызметті жүзеге асырады. Ол –
сөзжасамның туынды сөз, жаңа сөз жасау қызметі. Сондықтан сөзжасам жаңа ... ... ... қамтиды. Оған сөзжасамдық бірлік-терден бастап,
сөзжасамдық ұя сияқты ірі, күрделі сөзжасамдық бір-ліктерге дейін кіреді.
Сөзжасамдық ... ... ... қызметі, жаңа сөздердің жасалу
үлгілері мен ... ... ... ... ... сөзжасамдық ірі бірліктер болып саналатын сөзжасамдық ... ... оның ... ... ... ... ... ерекшелігі сияқты т.б. тек сөзжасамға қатысты ... ... ... салаларынан ерекше-лендіреді. Бұл мәселелер тек
сөзжасамға қатысты. Олар тілдің басқа ешбір ... ... ... тек ... ... ... нысанына жатады.» [23, 191]. Қазақ
тілінің қазіргі сөзжасам-дық ... түп ... ... ... ең
көне заманынан бастау алғанын көрсетеді. Ал ... ... ... ... ... ... жүйесі сол қалпында қалмағаны түсінікті.
Қазақ тілінің қазіргі кезде әбден қалыптасқан өте ... ... бар. ... ... ... ... ... дами отырып, қазіргі
күрделі тілдік жүйе дәрежесіне жеткен. Оны ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі сөзжасам үлгілері мен
процесін ашудың, кейінгі кезең-дегі оның жалғастығын ... ... ... ... бұл ... ... қызметі – қандай да бір дәуірдің
жазба ... ... ... Әр дәуірде жазылған ... ... ... ... Бұл ... қазақ тілінің тарихи
кезеңдерге байланысты аз да болса, өзгеріп отыратыны айдан анық. Көне және
ортағасыр жазба ескерткіштер ... ... ... ... ... әр сөз табының сөз тудырушы жұрнақтары санаулы ғана. Қазіргі
сөзжасам мен көне және ... ... ... ... жүйесін
салыстырғанда, қазіргі қазақ тіл жұрнаққа өте бай. Арада бірнеше ғасыр өтсе
де, олардың әр ... ... ... ... ... да, сөздік
қордың баюына да үлес қосқандығы байқалады. Тілдің сөз-жасамдық жүйесінің
толығып, отыруы, ... ... ... ... ... баяу
болса да, тіл дамуында үнемі болып отыратын құбылыс ... ... ... ... жыры, Өтеміс қажы, Әбілғазы Баһадүр хан ... ... ... ... қазақ халқының тарихы мен тілін
зерттеуде алатын орны ... Біз өз ... осы ... ... ... ... жасалу табиғатын, даму сипатын және сөзжасам
процесін ... ... ... ... ... ... сөзжасам
қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам процесімен салыстырыла қаралады.
Есім сөздерден есім сөз жасайтын ... ... сөз ... ... ... және сөз тіркесі тәсілімен жасалу жолдары кездеседі. Түркі
тілдері, оның ішінде қазақ тілі ... тіл ... ... ... сөз ... ... қыз-мет атқарды. Синтетикалық тәсіл арқылы
жасалған туынды түбір-лердің ... оның ... ... сөзге
байланысты. Негізгі морфеманың мағынасы туынды ... ... ... Сондықтан оның мағынасы мен туынды лексикалық мағына байла-нысты
болады.
Синтетикалық жолмен есімдерден есім сөз жасайтын жұрнақ-тарды ... ... ... ... -лығ//-лүг//-луғ; Бұл жұрнақ түркі
тілдерінің барлығында да ... ... ... ... оны ... ... іл етістігінен, ал көп зерттеушілер «лық толы»
дегендегі лық сөзінен шығарады. Сөзжа-самдық бұл формант ... туа ... есім ... көбірек жалғанады [23, 287]. Э. В. Севортянның
көрсетуінше, бұл пікірді алғаш рет ... ... ... ... ... А. К. ... ... да, кейін «Башқұрт тілінің
грамматикасы» де-ген еңбегінде Н. К. ... ... «Дәл осы ... ... тілінде де лық тұлғалы сын ... ... ... ... және лық ... сөз ... -лиг жұрнағына қатысын ... әлі де ... ... ... ... сияқты», дейді Э. В. Севортян [26,
51]. Жазба ескерткіштерде бұл жұрнақтың фонологиялық варианттары негізінен,
есім түбірге үстемеленетін 1) ... ... ... ұғым ... 2)
қатысты сындық ұғым; 3) іс-әрекет атауын, ... ... 4) ... ... ... ... 5) заттың неге арналғанын: ... ... ... ... ... жігіттік, достық, бұзық-тық, жамандық»
және т.б [12, 12]. Мысалы: Йеті арқадын бері йарлық йүзін көргенім йоқ. Оң
хан ... ... ... арасында достлық бар ерді…Чыңғыз хан ... ... ның ... хан ның үйіні чапты… Мүддат падшаһлықы йікірма беш
йыл ерді…(Жеті ұрпақтан бері ... ... Оң хан мен ... ханның
арасында достық бар еді... Шыңғыс хан жоқ кезде Меркіт халқының, Шыңғыс
ханның үйін ... ... ... ... ... бес жыл ... [4].
Бұл жұрнақ Жамиғат-Тауарихта да осылай қолданылған, мысалы: Халайықын
‘адллік білән сураған хан… Достуна дост ... ... ... болуб
достлық етішті. Ниһайат сыз ханлар султанлар өзіне құллұқ қылдүрғандын
мурат ол турур... Уа Миср ... лық уа ... ... лығ ... ... ... хан... Досына дос, дұшпанына дұшпан болып достық жасады...
Хандар мен сұлтандар өзіне ... ... ... етеді... Және Мысыр
қуатты, күшті және ... ... ... да ... ... мыс.: ... кі ... бір азырақының атлары бітіклік ерді… Бұ Ежен бірлә Сайын ханлықны
бірбірсігә мұрағат ... ... ... ... ... ... еді... Бұл Ежен мен Сайын хандықты бір-біріне мұра етті...) [9].
«Әділ сұлтан» эпикалық жырында бірде есімшеге, бірде ... есім ... Әділ ... ... түшіп қалғанлық-ларындан хабар берділер [..]
мен өзім ... ... ... ... жау қолына түсіп қалғанын
хабарлады [..] мен өзім ... ... ... [7]. ... ... ескерткіштерде -лық жұрнағы негізгі түбірлерге жалғанумен
қатар, туынды түбірлерге жалғанып да жаңа ... ... Яғни -чы ... есімге, -лы және -сыз формалы сын ... ... -мақ ... ... ... -лы-лық, -сыз-лық, -мақ-лық формасында әр
түрлі ұғымда жұмсалатын туынды зат ... ... Сол ... ... ... фоноло-гиялық өзгеріске ұшыраған -шылық формасы ... ... ... Р. ... пікірінше, бұл жұрнақ екі
күйде кездеседі. Мұнда да жаман-шылық, әуре-шілік сияқты көптеген ... ... ... тұтас жұрнақ болып келеді және Абай бұл
тәрізді жұрнақтарды актив қолданған [26, 50].
Қазіргі ... ... ... даласындағы ел басқару жүйесінің өзіндік
ерекшелігіне сәйкес туған лауазым ... бар. Олар да осы ... ... ... мен туа ... зат ... ... туынды зат есім түрінде кездесіп ... ... ... ... және т.б.
Осы -лық//-лік, -дық//-дік, -тық//-тік аффикстерінің ... ... сын ... туынды зат есім жасау процесінде -лылық//-лілік,
-дылық//-ділік, -тылық//-тілік ... ... ... ... ... айқындылық, көркемділік, өжеттілік және т.б. [13, 116].
Сонымен қатар, ... ... ... зат ... ... сын ... ... жұрна-ғы да кездеседі, мысалы, Түркі Шежіресінде: Ғақыллы
уа еслі [..] зағифа ерді. ..көб сөзлі бұзұқ кіші тұрұр. Ғақыллы уа ... көб ... кіші ... ..‘әли сұлтан қаздұрған ташлы йармышның сақасына
барыб ердік… (Ақылды және есті [..] әйел еді. ..көп сөзді бұзық кісі ... ... және өте ... кісі еді. ..Әли ... ... ... бөктеріне барып едік...) [4].
Бұл жұрнақ Жамиғат-Тауарихта да кездеседі, мыс.: Йани тағ-ны хақ
табарак уа ... ... ... ... тақы ... ... ... мәмлакаткә
басрұқ болғай... Йерлері йайлақ уа қышлақ-лары бисиар белгілі турур… (Яғни
тауды Аллаһ ... ... ... қылған, сенің дәулетті тағың елге басшы
болады... Жерлері, жайла-уы және ... ... ... ... да ... ... ұғымды білдіреді, мыс.: Йосақлы
ағам тұрғанда маңа нә охшар кі хан болғаймән… Алтун ... ақ ... ... ... күмүш босағалы көк орданы Еженгә салды…(Жасақты ағам
тұрғанда маған кім тең келеді.... Алтын ... ақ ... ... ... салды, күміс босағалы отауды Еженге салды...) [9].
«Әділ сұлтан» ... да ... мыс.: ... ғарқ ... болғанда
ер шырағы [..] ат мініп жасаулы жау ... ... ... ... ер шырағы [..] ат мініп, жау қаруын сайлады...) [7]. ... ... ... әр ... ... ... -лығ пен ... ХІ-ХІІ ғғ. әдеби ескерткіштерінде атқаратын қызметі мен
білдіретін мағынасында өзара алмасу, яғни ... ... ... ... келу ... жиі ... біз қарастырып отырған ... ... бұл ... өте көне ... деп ... [27,
23].
2. -Сыз//-сіз: Сөзжасамдық бұл жұрнақтың шығу тегі, ... жағы ... ... түрліше түсіндіріледі. Сол ретте оның привативтік мәнде,
-лы жұрнағына қарама-қарсы мағынада жұмсала-тыны да жиі сөз ... ... ... ... ... ... кеңдігіне қарамастан,
семантикалық реңкі жағынан ... ... ... ... ... қаралады. Көбінесе бірыңғай мәнде келіп отырады. Осы арада көңіл
аударатын нәрсе: -сыз//-сіз ... бір ... әрі ... әрі ... – екеуі бірдей сақталған етістік негізді ... ... ... сын есіммен сөзжасамдық қатынасқа түсе алмайды. Ол тек белгілі ... ... және ... ... таза зат ... ... ... ғана жалғанып жаңа сын есім жасайды [23, 346].
Бұл жұрнақ қазіргі тіліміздегідей шежірелерде де жасалған ... бір ... ... жоқ ... ... сан, мөлшер, шаманың
көптігін білдіреді (10, 114(. Бұл жағынан ол жоға-рыда аталған жұрнақтың
мағынасына ... ... ... Мысалы, «Түркі Шежіресінде»: Чынғыз
хан сансыз черік бірлән келіб Хытай ның бір ұлығ ... ... ... ... уа ғайратсыз уа намұссыз кіші ерді… (Шыңғыс
хан сансыз көп сарбазымен ... ... ... бір ... ... ... тентек, жігерсіз және намыссыз адам еді...)
[4]. Бұл жұрнақ «Жамиғат-Тауарихта» да ... ... кей ... ... мыс.: ... сыз қаум дын ... Хисабсыз уа һәр не
чақлы ол маруард ерді... Алан Қуа нечә мадат дын соң ... тул ... ... оғул ... ... ... еді... Есепсіз, бірнеше меруерт
еді... Алан қуа бірталай уақыттан соң ерсіз жесір қалып ... ... ... ... ... ... ғылаф йақасыз көңләк йібәрділәр… Ол һәлдә
ханның әліндә бір қабсыз қалқан тұрұр әрді…(Қылышсыз қынап ... ... ... ... бір ... ... Сол сәтте ханның елінде бір
қапсыз қалқан тұрар еді...) [9].
«Әділ сұлтан» жырында да кездеседі, мысалы: ... қара үйге ... не ... қара үйге ту ... не ... [7].
Бұл аффикс ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінде -сыз//-сіз, -суз//-сүз:
тәңір ішісіз «тәңір ... еч ... «еш ... арық ... ... – арықсуз «таза емес, арылмаған» формасында қолданылады
[25].
-Сыз жұрнағының табиғаты жайында Э. В. Севортян ... ... ... өте ... келе ... ... көрсеткіш», олай бола тұрса да
тіліміздегі қазіргі қолданысы шектеле бастады. Бұл ... ... ... ... да ... ... береді [13, 122]. Ә. ... -сыз ... көне ... ... ... ... мағыналас
болып келеді. Мысалы, қаған-сыра «қағансыз қалу», уруғ-сыра «ұрықсыз қалу».
«-Сыра состоит из словообразовательного именного аффикса -сыр = -сыз ... ... ... и ... аффикса -а», деген
Р. Радловтың пікірі дәлелді [26, 55]. ... ғғ. ... ... ... ... – қатыстық сын есім жасауда ... ... ... ... Бұл аффикс -лы//-лі аффиксіне мағыналық жағынан қарама-
қарсы, яғни бұлар зат, ... ... ... ... ... Бұл ... ... тіл біліміндегі болымдылық-болымсыздық
категориясын зерттеуші ғалым Т. Әбдіғалиева болымсыздық белгі қатыстық сын
есімдер ... да ... «бұл ... ... ... ... кең»
екендігін атап көрсетеді [27, 11].
3. -Чы//-чі: Бұл ... ... ... ... қазақ
тіліндегідей, сөзге жалғанып, есім мамандық кәсіп иесі мағынасын білдіреді:
етүкчі «етікші», ... ... ... ... елчі «елші»,
пічікчі «1) аспаз; 2) мал оташысы» және т.б. мыс.: ... ... ... ... Бөке ... ... йылқычысы ерді. Аны бек қылдым бір
йігітні дастарханчы қылдым… ... ... елші ... ... ... ... еді. Оны бек қылдым, бір жігітті дастарханшы (ас мәзірін
дайындаушы) қылдым...) [4].
«Жамиғат-Тауарихта» сөз жасауда өнімді тәсіл ретінде ... ... ... ... ... иесін, іс-әрекетті жасау-шыны білдіреді,
мыс.: Андын соң Жочи Қасар [..] Оң ... елчі ... ... Елтемүр
баурчы шул қаум сунит, шул Бөртә фужин нің ... ... соң ... [..] Оң ... елші ... ... ... йүзлер (ру-тайпа атауы
болуы мүмкін) Елтемір бауыршы (хан ... ... ... ... ... [10]. ... ..һүлагу ханға ... ... елші ... [9]. ... сұлтан» жырында бұл
жұрнақ кездеспейді.
Бұл аффикс – Орхон-Енисей жазбаларында жалпы түркі тілде-рінің жазба
дереккөздерінде жиі ... көне ... ... ... тілінде термин
жасау қызметімен байланысты өнімді ... ... ... ... ... ... -чы//-чі жұрнағы қыз-ғанчы
«сараң», йырын (түбірі – йыр, йар: ...... ... құрамындағы жұмсалымы ескі және қазір-гі қазақ тілдеріндегі
жұмсалымымен бірдей. ... ... ... Фон ... ... ... ... жұрнағы құрамындағы тіс алды ч фонемасы ш ... ... ... қалыптасқан өнімді жұрнақ болып ... ... ... Н. Ф. ... ... ... Н. Б. Баскаков
-са//-се формантымен, Г. Рамс-тедт, Ф. А. Ганиев қытай-корей тілінде адам
мағынасында қолданы-латын «са» ... ... ... [13, ... ... қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасамдық сипатын берген А.
Ысқақов, оның туынды зат есім жасайтын аса ... ... ... ... ... ... жасалатын туынды зат есімдердің мағыналары мынадай:
1) Кәсіп иелерінің я мамандықтардың атауларын, белгілі бір ... ... ... мыс.: ... ... ... және ... Адамның белгілі бір дағдыға айналған ... мен ... ... ... мыс.: жәрдемші, бастаушы, аңдушы және
т.б.;
3) Қоғамдық ағымды я көзқарасты ... және ... бір ... ... атын ... мыс.: спортшы, жақаевшы және т.б. ... ... ... зат есімге жалғануы арқылы жасалған туынды
зат есімдер нақтылы бір зат ... ... ... садақшы,
етікші және т.б.
4. -Даш//-таш: Бұл аффикс қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... деп ... болады, өйткені жазба ескерткіштерде
бұл жұрнақтың -лас//-лес варианты кездеспейді. Қазіргі тілімізде ... ... ... мұндағы айырмашылық – тек ш дыбысының с ... ... ... ... табиғаты жөнінен жалпы сын атауларына тиесілі. Ол
туынды түбір сын атауларын жасау жағынан өнімді саналады [23, 298]. ... ... ... өте ... кездеседі қарындаш «туыс, ағайын»,
йолдаш «жолдас» мысалы: Барча өзінің ... ... ... йаш ... ... ... ... тұрұр мұны көрді тақы йолдашларына қычқырды…
(Барлық туыстары Шыңғыс ханды жас кезінен ... ... ... ... оны көрді де жолдастарына айқайлады...) [4].
Бұл жұрнақ Жамиғат-Тауарихта қарындаш ... ... ... ғана кездеседі, [12, 12] мыс.: Өз қарындашларын уа улуғларын
орунға олтуруб барчасына хал ... ... ... ... мен
үлкендерін орнына отырғызып, ат және сыйлықтар ... ... ... бұл аффикс жатыс септік жалғауы мен ш формасынан
қалыптасқан дейді. Мұндағы ш дыбысын Б. А. Юлдашев пен Н. З. ... ... ... ... А. А. ... ... ... ортақтық мағынасы
тарылып, ортақ етіс фор-масына айналған аффикс деп таниды [12, 12]. Ал Ә.
Н. Нажіп «үй» ... ... сөзі ... ... белгілі
екендігін және д/т дыбыстарының алмасу мүмкіндігін көрсете келіп, татар,
башқұрт тілдеріндегі «жолдас» ... ... ... сөзі ... ... ... ... төркіні бір емес пе екен ... ... ... татар тілінде ерлі-зайыптылар бірін-бірі
таныстырғанда ... ... ... әйелім» деп айтатындығын келтіреді. Бұл
сөздердің қазіргі хакас тілінде ипчі «әйел» формасында ... ... ... -таш ... ... Ә. ... пікірін нақтылай түседі
[26, 59].
«Шыңғыснамада» бұл жұрнақ дәл осы ... ... ... ... ... ... вә не түрлік кіші тұрұр? (Ағайынымыз Шыңғыс
ханды қалай көрдің, ол қандай кісі екен?) [9]. Ал «Әділ сұлтан» жырында ... ... ... ... бұл ... ... -тас//-тес, -лас//-лес
түрінде кеңінен қолданылады, мысалы: қарындас, ауылдас, әріптес және т.б.
-Лас//-лес ... ... ... ... сын ... ... жалғанатын негіздердің мазмұндарына сәйкес бірлестікті, теңдестікті,
ұластықты, қарымдастықты, мерзімдестікті ... ... ... ... ... түрлі сыр-мінездерімен байланысты абстракт мағыналы
зат есімдерге ... ... ... ... ... ... ... мыс.: сырлас, пікірлес, көңілдес және т.б.
2) Адамзат, жан-жануарлардың төркін-тегімен ... ... зат ... ... ... тұқым-туысы бір екендігін
білдіретін сын есімдер жасайды, мыс.: бауырлас, қарындас және т.б.
3) ... ... ... да, ... ... ... орай,
мекен-орын, жай-қоныс астастығын білдіретін туынды сын есімдер ... ... ... ... және т.б.
4) Кейбір зат есімдерге ... ... ... ... қарай, түрлі қарым-қатынас, мерзім-мөлшер жағынан ... ... ... ... мыс.: ... істес, замандас және т.б.
[24, 183].
5. -(Ы) рақ//-(і) рек: Бұл жұрнақ өзі ... ... сапа ... білдірген және жиі қолданған, мыс.: ілгерірек, ... ... және т.б. ... ... ... ... ... бейішке барыб қайтара келгені айдын раушанырақ ... ... ... пейішке барып қайтқаны айдан көріктірек,
күннен мәшһүрірек (әйгілі)...) ... ... ... ... бұл жұрнақ Жамиғат-Тауарихта да
кездеседі, мыс.: Анларның қасраты өнгін қаумдын ... ... ... ... ... ... арурақ көрклүкрақ турур… (Олардың қасіреті өсіп өркендеген
халықтан артығырақ болды. Келіндердің ішіндегі бұл екі сұлу ... ... ... бұл жұрнақ дәл осы формада қолданылған, мыс.: ... кім ... ... ... көпрәкі йалған терлер… Әмма Йочы хан барча
оғланларыдын ұлұғрақ ... ... ... ... көбі ... [9]. Ал ... ... жырында бұл жұрнақ кездеспейді.
ХІІІ-ХІV ғасырларда жазылған ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінде -рақ//-
рек жұрнағы ... ... ... ... «жақсырақ», ерте-рек
«ертерек», сенден кічі-рек «сенен кішірек», андан улу-рақ «одан үлкенірек»,
менден йазучы-рақ «менен ... ... ... ... ... оқиды», йаман-рақ «жаманырақ», аз-рақ «азырақ». Салыс-тырмалы
шырай формасы кішірейткіш жұрнағынан кейін де келе ... ... ... ... Екі ... ... ша + рақ сын
есім шырайының ... ... ... ... түсу үшін ... қосымшасы сын есімнің асырмалы шырайын жасауға да қатысады [25].
-Рақ//-рек жұрнағы ... ... ... ... ... ... олардың негізгі мағынасына қосымша мән ... ... ... ... ... айтылмайды, саралана түсіп,
кішірейтпелі түрде көрсетіледі. Бұл ... ... ... ... түбірден
кейін тікелей жалғанса, кейде араға ... бір ... ... ... ... -рақ//-рек жұрнағы өзінен ... де ... ... ... Бұл жағдайда алғашқы мағына одан да нақтылана
түседі: әріректе, артқарақ және т.б.
Сөз болып отырған жазба ескерткіштердің тілінде кездесетін ... ... ... синонимі ретінде қарастыруға болады. Өйткені
екеуі де ... ... ... ... ......... және т.б.
6. -Тағ//-тег, -дағ//-дег қазіргі қазақ тіліміздегі ... ... ... ... -тай//-тей жұрнағының -тағ//-тег,
-дағ//-дег түрінде ... ... ... ... де
етістіктерге де жалғанған, ал ... ... ... ... жалғанған, мыс.: Андек фұрсатда андақ ләшкер жәм‘и болды кім һәдд ... йоқ ... ... ұрыш ... мен ... ... ... қылдылар… (Бұл кезде сондай сарбаз жиналды, олардың еш қарсылығы жоқ
еді... «Сіздер алдынан, мен артынан ... ... ... ... ... ... ... жұрнағы «Жамиғат-Тауарих» тілінде сілтеу
есімдіктері мен зат ... ... ... ... ... ... ... байланысты салыстыра көрсету мәнін білдіреді, мысалы: …ол
сәбәб Қырым білә түрк ... ... ... Шам білә ... ... ... ... хуруж қылды…(..ол себеп Қырым мен Түрікті жапырақ ... ... Шам мен ... мың бесінші жылы осындай салық салды...)
[10]. -Дай//-дей аффиксінің ... ... -дағ, ... ... ... ... ... г). Қазақ тілінің говорларында андақ-мұндақ тәрізді сын есімдер
қолданылатыны белгілі. ... ... ... -дай ... – көнетүркілік
қосымшаның дыбыстық өзгеріске түскен варианты. Бірақ говорлық ерекшелікте
ескі із сақталып, соңғы ұяң дыбыс қатаң ... ... (ғ – г) [27, ... ... ... ... ... сұлтан» эпикалық
жырында -дай//-дей, -тай//-тей жұрнағы ... ... ... ... ... қас ... айдай балқытып көзін судай
толқытып…(..қобағы мұрын, қиғаш қас, ... ... ... ... ... ... ... үстеу сөз табын жасауда кеңінен қолданылады. Зат
есім, сын есім, сан есім және ... ... ... ... әр мәнді
үстеулерді жасауға қатынасады. Осы аффикстің шығуы жайында түркология
ғылымында әр ... ... бар. ... Н. К. ... мұны дек формасымен
байланыс-тырады. Ал А. Н. Кононов бұл жұрнақтың негізін көмектес септігі-
нің формасынан ... ... ... Ж. ... осы ... (тен) ... ... деген пікірін қуаттайды. Шынында да, осы
соңғы пікір ... ... ... ... ... жалғанған сөзімен
беретін мағынасы бір нәрсемен теңестіру, салғастыра айту ... ... ... негізі тең сөзінен шыққандығы шындыққа жанасады. -дай//-дей жұрнағы
түбір ... ... ... ... бір ... ... барып жалғанады: Онда
жігіттерді бүгінгідей доктор қарамайтын (М. Әуезов). Қазіргі қазақ тілінде
бұл ... ... ... ... де ... Бұл өте ... ... Жаздай көрмедім || жаздайын көрмедім. Соңғы қолданыс
көбінесе ... ... тән ... ... Бұл ... А. Н. ... ... болатын. Қараим тілінің заңдылығы бойынша осындай қолданысты К.
Мұсаев та көрсетеді [13, 332].
Қазіргі қазақ тілінде -дай ... ... ... ... түрінде
қолданылады: қыстай, бүтіндей, ақшалай және т.б.
Етістіктен есім сөз жасайтын жұрнақтар
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі етістіктен есім сөз ... ... ... сөз етер ... төмен-дегіше беруге болады:
1. -К, -ық//-ік//-ұқ//-үк: «Түркі Шежіресінде» етістік түбіріне
жалғанып, бірде зат ... ... ... сын есім ... ... «жұмылған,
жұдырық», тірік «тірі», өлүк «өлік», түкірік «түкірік» және т.б. ... ... ... ... ... Бір қолы ... ... Оғыз ханның
ләшкерінің қолына ол чақлы өлүк мал ... ... ...
түкірік. Бір қолы жұмылған (жұдырықталған) еді. Оғыз хан ... ... ... мал ... ... [4].
«Жамиғат-Тауарихта» бұл жұрнақ -уқ түрінде кездеседі. Бұл жұрнақты
ғалымдардың көпшілігі қимыл есімін берген у ... ... ... ... ... тіл ... ... қимыл есімін берген
-уқ//-уғ аффикстерінің қолданысында саралану ... ... ... ... ... сындық мәнді сөздер тудырушы аффикстер қалыптас-қан,
мыс.: ... ... ... қылыб ол сабабдын анлар өзгә жалайыр дын артуқ
ерді. Бу Чарақа Лиқум хытай уалайаты ларына ... ... ... ... себебі олар басқа жалайырлардан артық еді... Бұл Чарақа
Лиқұм қытай ... ... ... ... ... ... -ек жұрнағы тек «бөлек» сөзінде кездеседі, мысалы:
Бір бөлек сығырны күтүб башына ... ... лер ... турур…(Бір табын
сиырды күтіп, әрқайсысына жем-шөп шашты...) [10]. Бөл- ... ... ... сөз ... ... жұрнақ -уқ//-уғ жұрнағының бір варианты болса керек [12, ... Э. ... ... ... ... «топь», кесик «отрезок», кесек
«кусок» сияқты бір түбірге екі түрлі жалғанып, әр басқа мағынада жұмсалатын
-ақ, -әк және -ық, ик ... ... ... ... ... ... подобных примеров можно прийти к заключению о ... -(а) – два ... -аг, -әк, -ыг, -ик, -ук, -үк ... ... ... но не ... ... ни в одной
группе тюркских языков», деп жазады [26, 66]. Осы ... ... ... ... ... ... жоқ деп тұжырымдаймыз.
«Шыңғыснамада» да -ек жұрнағы тек «бөлек» сөзінде кездеседі, мысалы:
Бір бөлек бір ... ... ... ... ... Урұс хан ... бір топ ... бастап Орыс ханмен соғысқалы тұрғанда...)
[9].
Байырғы түбірлерден зат есім және сын есім ... -к, ... ... ... тек ... «бұзық», бітік «кітап», ... ... ... ... ... ... ... соң бұзұқлұқ
вақ’а болды…Менің дұшманларымны біліксіз қылғыл уа тақы ... ... ... ... соң ... ... ... Менің дұшпандарым-
ды білімсіз қылғай және дағы білгендердің тіліне сенімсіз қылғай...) [9].
«Әділ сұлтан» жырында -к, ... ... ... -ық//-ік, -ақ//-ек жұрнағы қазіргі қазақ тілінде де етістіктен
қалыптасқан зат туылымдардың ... бір ... ... түрде
келетіндерінен басқа жалпыхалықтық сипаттағылары да бірталай. Өздерінің
мағыналары жағынан ... да ... ... ... яғни белгілі бір
заттың немесе бір процестің атауы ретінде қолданылады: білік, ... ... және т.б. ... ... ... ... тұлғалығы жалғану
арқылы жасалған туынды зат есімдердің тағы бір ... тобы бар. ... ... ... ... ... байқалмайды.
Олар көбінесе белгілі бір әрекеттің статикалық қалпымен ғана байланысты
болып келеді. Бұл сала ... ... ... әрекеттің атауы ретінде
дербестенген тіл құбылыстары деп қарауға болады: ойнақ, ырғақ, тілек, ... т.б. ... пен ... ... ... ... ... болған зат есім жасалымдардың енді біразы өздерінің әуелгі тектік
сипаты, сырт ... ... ... сын есіммен құрылым-дас болып келеді.
Олар мағынасы жөнінен де солай. Ал зат ... ... ... ғана ие болған. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... ретте, тіпті функцияналды ғана болып көрінеді:
су-ық, қыз-ық, ... ... және т.б. [13, ... -Н, ... ... ... бұл ... жиі қолданылады: сауын,
егін, боран және т.б. мыс.: Тағларының ічінде йұрт ... ... ... ... ... бір йашқа йетді ерсе Қарахан елге сауын салды… (Тау
арасында ел болып отырып,егін егетін еді. Бала бір ... ... ... ... (жария етті).) [4].
Бұл жұрнақ «Жамиғат-Тауарихта» да кездеседі, мысалы: Бу сабабдын аның
көңлі бізге йаман болды [..] йашурун худайға иман ... ... Кем ... ... қылды лар… (Осы себептен оның көңлі ... ... ... ... жасырын иман келтірді. Бұлар Кем суының (өзеннің) бойында жиын
қылды...) [10, 141].
«Шыңғыснамада» -н, ... ... ... Бұл ... ... есім сөз ... -ғын//-қун жұрнақтары қувғын «қуғын»,
шавқун «шапқын», тутқун «тұтқын» сөздерінде қолданылған, бұл аффикс ХІІІ-
ХІV ғ. ескі ... ... ... ... зат есім құрамында
кездеседі. -Ғун//-гүн, -ғын//-гін, -қын//-кін, -қун//-күн: тут, тұт ... ... ... ... ... йу «жу» – ... ... яғни
тәубаға келген адам»; уч «ұш» – ушқун «ұшқын», йар ескі түбірі йару «жарық»
– йарқын «жарық беретін зат» [25]. Э. ... бұл ... ... ... ... ... ... оны өте ертеден белгілі әрі
өнімсіз, әрі көне ... ... ... [26, 73].
Мұндай сөздер бірден зат атауы болып қалыптаспаған, сындық мағынаның
субстантивтенуінің нәтижесі болуы керек. Мысалы: ..кіші чаптуруб өзі ... ... ... Кечә ... оқ ... ... ... Шәйх Аһмет хан нәчә
йыл анда тутқун болуб йәнә андын сәләмат чықыб… ... ... өзі ... ... ... ... Кеш ... шапқыншылық жасады
(шапты)... Шейх Ахмет бірнеше жыл онда тұтқын болып тағы да ... ... ... ... ... ... ... де етістіктен туынды зат
есім жасайтын өнімді жұрнақтар қатарына жатады. Ол арқылы жасалған етістік
түбірлі бұл ... ... ... ... ... Мысалы: толқы-
н, ағ-ын, піш-ін, шығ-ын, тәрізді туынды зат есімдер ... бір ... ... ... ... ... аффиксі де қазіргі қазақ тілінде етістіктен
туынды зат есім жасайтын өнімді жұрнақтардың ... ... Ол ... ... біткен етістікке жалғанып отырады. Олар адамның бітімін,
пішінін, келбетін немесе затпен, ... ... ... ... және ... ... білдіреді: ұшқын, жұтқын және т.б. Тасқын,
тұтқын, қашқын сөздері де -қын ... ... ... ... ... ... ерекшелігі – бұлар әуелде сын есім ... ... ... яғни ... сипат алып кеткен. Бұл
жұрнақтың тағы бір ерекшелігі – ... зат есім де, сын есім де ... Оны зат ... ... ... ретінде де, сондай-ақ ... ... ... ... де алып ... ... [13, 171].
3. -Ш, -ұш//-үш//-ыш//-іш: Бұл жұрнақ етістіктен дерексіз зат есім
жасайды. Ұрұш «ұрыс», ... ... ... ... ... талаш
«талас» және т.б. мысалы, «Түркі Шежіресінде»: Әбусағид мырзаға көрүнүш
қылдырды. Екілерінің арасында ұрұш уа ... бар ... Оқны күн ... ... ... мырза (мен) ға көрініс қылды (кездесті).
Екеуінің арасында ұрыс-талас бар еді. ... күн ... ... қой» ... ... ... да ... есім сөз жасау қызметін
атқарады, мыс.: Йафес ні күн туғыш таба йіберді. Уруш йарағын ... ... ... ... өнгә ... һәм ... ерді…(Йафесті таң ата жіберді. Олар
Тайжұт жорығына ұрыс қару-жарағын сайлап, өсіп-өнген елдермен ... ... ... ... зат есім -ш, -ұш//-үш//-ыш//-іш
жұрнақтары кеңінен қолданылған, ... ... ... не ... ұрұш
уә не түрлік мажәрәлар кәчті…[..] он йеті оғыл ... ... Ұлұғ ... ... Ол ... Шәйбан ханға отуз мың кіші қошұб қарауыл
йібәрді… (..бұлардың арасында неше түрлі ұрыс және неше ... ... [..] ... он жеті ... ... Ұлық ... көрініске барды...
Ол жорықта Шайбан ханға отыз мың кісі қосып, қорғаушы жіберді...) [9]. ... ... ... -ш, ... ... мүлдем кездеспейді.
Ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінде есім ... ... о ... ... ... ... ... өзіндік
бояу-реңін жойып алса да, ол жаңадан жасалған сөздің тұлғасынан аңғарылып
тұрады. Кейбір жаңа сөздер мүлдем басқа ... да ... ... ... ... ... дыбысқа біткен түбірге жалғанады, дауыссыз дыбысқа біткен
сөзден соң ... ... ... ... қимыл процестің атын
білдіреді: олтур-уш ... ... ... Бійнің олтурушы менім кібі
«бидің отырысы менің отырысым сияқты», уруш, урдум «ұрыс қылдым».
-Ш жұрнағы ... сөз ... ... атын ... ... ... ол заттық ұғымға да ие болады. Демек, ш ... ... ... зат ... білдіреді. Йеміш йедім «жеміс жедім». Түбір сөз бұл арада ... ... ... алшақтап кеткен [25].
Қазіргі қазақ тілінде -с, -ыс//-ісжұрнағы жалғану арқылы жасалған зат
есімдер өздерінің мағыналық ... ... ... болып келеді.
Мысалы: ағыс, шығыс, қоныс, егіс деген сөздердің мағынасында ... ... бар. Ал ... ... ... шабыс сияқтылардың
мағынасынан про-цестік сипат, абстрактылық айқынырақ сезіледі. Бұл екі топ
туынды зат ... ... ... ... тіл ... ... ... жұрнағы арқылы мағынасы жағынан қазір ... ... ... да ... зат есімдер бар. Бірақ тілімізде көп емес,
айқас, күрес, жарыс, алыс. Қазіргі тілімізде сырт қалпы, ... ... ... ... Бұларды өзара фонетикалық варианттар деп қарауға
болады. Бірақ екеуінің бір-бірінен ерекшелігі -с, ... ... да, ... да аяқталған кез-келген етістікке жалғана беретін
болса, -ш, ... ... зат есім ... ... тек дауыссыз -н
сонорына біткен етістікке ғана ... ... Осы ... ... ... ... ұқсайды. Қазіргі қазақ тілінде -ш, -ыш//-іш ... ... ... зат ... онша көп емес: таян-ыш, сүйен-іш, алдан-ыш,
сағын-ыш, күйін-іш және т.б.
4. -Ғучы//-гучі: Бұл жұрнақ тұйық етістік ... ... ... ... білдіреді (11, 85(. Мысалы, ... ... ... ... ... ... («Жақсы іс қылушы» деген...) [4].
Бұл жұрнақты -ғу және -чы, -шы жұрнақтарының қосындысы ... ... деп ... ... [4, 110]. -Ғу-чы жұрнағы орта ... ... оның ... ескі ... ... жазылған ескерткіштерде,
негізінен, етістіктерге жалғанып, ... ... ... ...... ... ... есімдер де өте сирек, мысалы: Ол
өзіне [..] кіші бірлән Самарқанддан чықыб ... ... ... ... [..]
кісімен Самарқандтан шығып, жасау жасап соғысты...) [4]. Бұл ... ... ... хаст қылғучы болғай… Уа фарман бергучі
лер тамамы анларның нәслі турур…түрінде кездеседі (Мағыналы ... ... ... Және ... ... ... ... [10].
«Шыңғыснамада» -ғучы/-гучі жұрнағы көп кездеспейді, мысалы: Аның бір
оғлы бар ерді, Сәмәй ... алб ... ... ... атты бір ұлы ... ол алып ... ... мерген) еді...) [9].
Қазіргі қазақ тілінде -у тұлғалы таза зат ... ... ... ... бар: ... қадау, сұрау, қыстау және т.б.
Қазіргі тіліміздегі қимыл есім мен (-у) ... ... ... ... зат ... ... ... жаңа мәнді термин зат
есімдердің әлдеқайда көп болуы ... ... ... ғылымның,
өндіріс пен өнеркәсіптің, мәдениеттің, өнер-білімнің өркен жаюына орай
олардың ... ... ... яғни ... ... ... арта түскендігін көрсетеді: оқушы, жүргізуші, қанаушы және т.б.
[13, 175].
Бұл -у жұрнағымен қатар, ... ... есім сөз ... ... (11:85( жұрнағы «Түркі Шежіресінде» кездеседі, мысалы: Бір күн қазы ның
уа‘азыны ештімек үчүн хан уа‘аз мәжілісіке барды...[..] Бу йерде екісін ... бір ... ... ерді... (Хан бір күні қазының (соттың) ... ... ... ... ... [..] ... бір жерге қосып айту керек еді...)
[4].
«Жамиғат-Тауарихтан» -мақ//-мек жұрнағына мысал: Жаһат аңа ат ... ... Оң хан ның оғлы ... ... ... ... ... хан ға қасд
етмекке йаман кеңеш қылды… (Жахат онымен ат қоюда ... Оң ... ... ... жасырын түрде ханға қастандық жасау үшін кеңесті...) [10].
-Мақ//-мек//-мәк жұрнағы «Шыңғыснамада» да қолданылған, ... кім ... білә [..] ... Бу ... һенүз кәлмәкдә біз кәлдік…
(Есту мен [..] болмасын ... Бұл ... ... әлі ... ... ... сұлтан» эпикалық жырында -у жұрнағы арқылы жасалған ... ... ... мысалы: ..ат мініп жасаулы жау қаруын сайлады…(..атқа мініп,
жасаулы жау қаруын ... ... ... ... есім сөз ... -мақ//-мек жұрнағы да кездеседі,
мысалы: ..турылықсыз қара үйге ту көтермек не керек, туғаны жоқ ... ... ... не ... қара үйге ту ... ... ... жоқ жалғызға сопайып шапмақ не керек...) [7].
ХІ ғасырдағы түркі тілінде, ХІІІ-ХІV ғғ. қыпшақ жазба ... ... ... ... ... ... ... қызметін
атқарса [28, 23], одан кейінгі ескі қазақ жнгі ескі қазақ жқ тілінде ... ... ... ... ... ... айналған.
5. -Уыл//-уіл, -ағұл//-ұғұл: Бұл жұрнақ етістік түбіріне жалғанып,
белгілі бір ... ... не ... ... ... -у және ... ... Өйткені бұл тұлғаны жамылған сөздердің көбінің
түбірі етістік болады да, ... ... ... ... әр ... ... атаулары ретінде қызмет етеді [24, 164]. Мыс.: ... ... «ел ... ... ... ереуіл «шабуылда жекпе-жекке
шығушы кісі», чапұғұл «шабуылшы», сұрауыл «жау жақтан хабар ... ... т.б. ... ... Бір күн ... кіші ... ... Елге сұрауыл йіберүр. Ол қайтыб йеріне ... ... он ... ... ... ... аны да қайтарды…(Бір күні Һазарасыбға жиырма ... ... кісі ... Елге ... ... кісі ... Ол ... бармастан бұрын он бес кісі шапты, біздің жепе-жекке ... оны да ... ... ... ... да ... субъект мағынасын
беретін сөздердің құрамында кездесетін бұл аффикстердің қалай қалыптасқаны
белгісіз. Негізінен, әскери ... ... ... ... Ол ... хан дын ... Екі мың кіші бірлән ... ... ... (Ол ... Шыңғыс ханнан қашты. Екі мың адаммен Тоқучар батырды
бақауыл қылды...) [10].
«Шыңғыснамада» -уыл ... тек ... ... ғана ... мысалы:
Ол йүрүшдә Шәйбан ханға отуз мың кіші қошұб қарауыл йібәрді... (Ол ... ... отыз мың кісі ... ... ... ... қыпшақ жазба ескерткіштерінде етістіктің тұйық рай формасы түбір
сөзге -мақ//-мек жұрнағы жалғану арқылы ... ... ... ... ... «ашырқану», алдамақ «алдау», йарашмақ «жарасу», йашырмық
«жасыру» т.б. Кейде бұл жұрнақ мақсатты келер шақ мағынасын да ... Мені ... аз ... ... ... аз ... ... едік тас
болмаға (Құрып кетуге тиісті едік), Керті көңілбіле өз йазуқын айтмаға (Шын
көңілмен өз ... ... ... ... ... қ ... ... тілінде х дыбысымен алмасып айтылады. Мақсатты келер ... ... ол ... ... ... ... жазылмай түсіп қалып
та отырады [25].
Қазіргі қазақ тілінде (-у) -ыл//-іл, -л тұлғалығы арқылы қимыл есімнен
қалыптасқан зат ... ... ... ... ... мән алған,
терминдік деңгейдегі сөздер болып келеді: ... ... ... торуыл
және т.б.
6. -Ңкі, -іңкі//-ыңқы, жұрнақтары қазіргі қазақ тіліндегідей тек қана
«Әділ сұлтан» эпикалық жырында ... Бұл ... ... ... сол ... ... ... мағыналарымен байланысты
туынды сын есімдер жасайды, мыс.: ... ... ту ... ... ... ... сай кез оқ шашылыңқы көрін-ді…(..торының құйрығы
ту түбінен кесіліңкі көрінді... [..] ... ... сай кез оқ ... ... сөзжасам жүйесі
Есім сөздерден етістік жасайтын жұрнақтар
Жазба ескерткіштер тіліндегі туынды түбір етістіктердің басым көпшілігі
түбір ... ... ... ... ... ... қарай есім
негізділер деп топтап, оларды етістік негізділерден бұрын ... ... ... ... ... ... есімдердің ішінде зат есімнің орны
ерекше. Зат есімнен басқа сан есім, сын есім, ... және ... ... ... Ескі ... жазба үлгіле-ріндегі қолданылған жұрнақтардың
құрамын төмендегіше көрсетуге болады:
1. -Ла//-ле жұрнағы жазба ескерткіштер тілінде 1) ... ... ... іске ... ... ... ... жасайды: Құлзұм
дариясыны йақалаб келе тұрұр... (Құлзым дариясын жағалып ... ... ..ат ... ... ... теді күн ... соң атланып Хиуаға кетді…
(«..атты ертте, түйені жүкте» деді, күн батқан соң Хиуаға ... ... 148]; Уали кім ... ... ол дүрр намдар ерді... (Уали,
барлығының іздегені атақ еді...) [10, 157]. Дестелеп ... ... ... ... ... ... ... шашын тараған,
мойны алманың сабындай, бұғағы ақбөкеннің таңындай...) [7, 60]. ... ... ... ... ... ... қатысты нақты іс-
әрекетті білдіреді: Анда қышлады, ... ... ... ... ... [10, 173]. 3) ... ... сын еcімге жалғанып, процестің
өту сипатын білдірген: Хұдайны бірлеп ... ... ... ... ... еді...) [10, 199]. Aлты жасқа ... ... ... ... ... ... ... сақтау айыртты... (Алты жасқа келгенде
алпыстап нөкер ертті, жеті жасқа келгенде ... ... ... [7, 53-
54].
-Ла//-ле жұрнағының фонетикалық варианты. Орхон-Енисей ... ... ол тек із, ал, үн ... ғана ... де,
басқа уақыттың бәрінде де -ла//-ле формантымен алмасып келеді. Осы ... ... яғни әрі бір ... әрі ұяң з дыбысына аяқталатын ... ... де ... ... ... ... тіркеседі: сөз –
сөзле, тез – тезле және т.б.
Ескі қыпшақ жазба ... ... ... ерік «и» – ... ес «ес» – есле «есле ал», хор «қор» – хорла ... ... ... ... ... ховат «қуат» – ховатла «қуатта», йай ...... қыш – ... «қыста», балуқ «балық» – балуқла «балық ... ... есім ... ... ... ... болсын ең көп жалғанатын
өнімді жұрнақ болып табылады [25]. Хұсрау-Шырын ескерткішінде ат ... -ла ... ... арқылы жасалған атла сөзі «атқа мініп сапар
шегу», және «бір жаққа аттану» мағынасында қолданылған [26, 79].
Қазіргі қазақ ... соңы з ... ... ... ... ... арқылы жасалған сөйле-, жайла- сияқты етістіктерді атауға болады.
Мұндай ... ... тілі ... ... ... ... а)
соңғы дыбыстары түсіріліп: қозы-қозда-, ұры-ұрла-; ә) ... ... ... ... ... ... және т.б. варианттарында кездеседі.
Осы топтағы туынды түбір етістіктер Н. К. Дмитриев ... ... ...... келе ... Бұл ... грамматикалық
қызметі, яғни септіктердің меңгерілуі немесе салт етістік мәнінде ... ... ... те, салт ... те бола ...... ... пікіріне сәйкес келеді.
Мысалы, Б. Юнусалиев пен А. ... т.б. ... ... тіліндегі бау-ла мен бай-ла формалары-ның ... ба- ... ... ... те, ... та ... ... тілінде әрқайсысы өз алдына дербес сөздер болып табылады. Біз
бұлардың жалпытүркілік ... бағ сөзі ... ... ... ... ғ – у – й (тағ – тау, ... – сиыр, мүгіз –мүйіз),
сондай-ақ й – д – з ( аяқ – азақ – адақ, құй – ... жаз – жай және ... көне ... ... ұлт ... ... ... дамып
тармақталуында өзара қандай қатынаста екендігі көне және ортағасыр тіл
фактілерінен белгілі. Осы екі ... -ла ... ... және бай-ла
болып, екеуі де сабақты етістіктерге айналады. Қыпшақ-бұлғар тілдерінде
бұлар түбірлес те ... ... ... әрі ... мағыналық дамуында
да, аффикстермен қосылып, көптеген жаңа сөз ... ... кең ... Өзге туыс ... қойып, қазақ тілінің өзіне ғана жүгінгенде,
баула мен ... одан арғы ... орын ... бір ғана түбірмен
нақты көрсетуге болады. Қазіргі қазақ тілінде бай- ... ... ... ... ба- дегеннен өрбіген сөздердің саны жетпістен асады. Бір
көзден шығып жатқан ... ... ... ба- ... -й мен -у ... бай-, бау- негіздері арқылы екі арна жасайды. Үндестік заңына
сәйкес екеуіне де -ла ... ... ... және ... деген тұлғалас
етістікке айналады [13, 257]. ХІ-ХІІ ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... -ла//-ле жұрнақтары белсенді
қолданыста болған. Туынды ... ... ... ... ... ... ... арқылы жасалған [28, 8].
2. -Лаш//-леш, -лас//-лес, -дас//-дес жұрнақтарымен келген сөздер екі
немесе одан да көп ... ... ... ... Бұл жұрнақтар
-ла-ш//-ле-ш, -да-ш//-де-ш аффикстерінен құралған ... ... ... ... Мен аның ... ... сен бар тақы ... уа фалан теб
беш кішінің атын тұтдылар... («Мен онымен ... сен бар ... бес ... атын ... [4, 150]; Ол ... хытай йағылашыб хытай
халқының бір тегресін чапыб келді... (Ол кезде ... ... ... бір ... ... ... келді...) [10, 158]; ... ... ... ... бірдей мұңдашып, сырын бірдей сырлашып ... күн біз енді ... ... ме ... ... алтын жүзік
алысып, мұңын бірдей мұңдасып, сырын бірдей сырласып, әуелгідей еркін күн,
біз енді сұлуды құшар ма ... [7, ... ... тіліндегі -лас//-лес жұрнағы -ла және -с ... ... осы ... ... ... ... ... Мысалы, ақыл-да, дос-та деген сөздердің ілкі етістіктері жоқ. ... ... ... түрі бар. ... да бұл ... (жау-ла-с)
туынды етістіктен жасалған етістік деп тануға тиіспіз. ... ... да ... жолы – осы ... Бірақ олар қазіргі қазақ тілінде
сол түбірлерден -лас//-лес қалпында бір тұтастыққа айналған.
3. ... ... -ла және ... етіс ... ... ... ... сөз тудырып тұрса, -т іс-әрекеттің екінші бір субъект
арқылы істелетінін көрсетеді. Бұл жұрнақ жазба ... ... ... ... ... ... ... Бай соңқурның хатұнын
йеңгелете алды. Андын оғұл тұғды... (Чарақа бай ... ... ... ... Одан ұл ... [10, ... -Лан// -лен жұрнағы -ла және -н ... ... ... болып табылады. Осы себептен бұл жұрнақ алды-алдына жұмсалып, жеке-
жеке қосымша ретінде қызмет етіп, сараланатын бастапқы -ла ... ... я ... етіс ... ...... тіркесімен түрлес те,
азды-көпті мағыналас та келеді. Бірақ бұл форма тек ... ... ... ... ... жағдайда ғана өз алдына бір күрделі жұрнақ
саналады [24, 244]. Бұл жұрнақ «Түркі Шежіресі», ... ... ... ... түзеді. Мысалы: Қаған ол тарафқа ... тақы Бату ... ... ... кім бу ... ... бірлен һәмрат болғыл
теб Бату хан һәм беш інісі ... ... ол ... ... ... Бату ... бұйырды: «бұл жорықта менімен бірге одақтас бол» деп Бату хан
және бес інісімен (жорыққа) аттанды...) [4, 133]; Өзі 'Іділ ... ... ... ерді... (Өзі Еділ дариясынан өтіп, уақытында аттанып еді...)
[9, 128]; Саф қарачу 'азамат мыңар ... ... бар, ... ... ... ... бектерің бар, аттансаң...) [10, 142].
Атлан- сөзінен өзге «Шыңғыснамада» ... ... ... ... һәм ... ... ... барчасы көңлі йүрүб... (Бұлар
да қаруланып келіп еді, барлығы ... ... [9, ... ... ... -лан//-лен аффиксінің қолданылуын талдау үшін
мысал ретінде қолдан- мен пайдалан- етістіктерін алатын болсақ, бұл ... ... ... ... яғни бір ... ... ... Оның үстіне екеуі өздерінен бөлек -лан//-лен жұрнақтарынан ...... ... ... ... -н аффиксі өздік етістің
«өзің үшін», «өз керегіңе» тәрізді ішкі мән өзгешелігімен белін ... ... ... іспеттес іс-әрекеттерді білдіреді. -лан//-лен
жұрнағы есім негізді етістіктердің дені мына ... ... ... ... салт ... ... ыза, ... ынта, мейір және
т.б. зат есімдері субъектінің психикалық ... осы ... ... ... ... да бұл ... болу етістігімен
мағыналасып, грамматикалық қызмет атқарады: ыза-лан – ыза болу, көңіл-ден ... ... ...... болу, мейірлен және т.б. 2) ... ... ... ... бір ... тобы – сын ... Мысалы:
сұр-лан, қу-лан, жалқау-лан және т.б. Бұлар негізгі түбір сын есімдерден
жасалады. 3) Субъекті ... ... ... болуы жағынан сан есім
негізді екі-лен, алты-лан және т.б. ... ... ... ... болған заттарды қамтитын процестерді көрсетеді [13, 252].
5. -Ал, -ай, -ар ... зат ... ... ... Бұл ... ... кейбір сөздерге жалғанып, субъекті-нің сапалық өзгерісін,
қимылға ауысуын білдіріп, салт етістік жасаған, мыс.: Анларға үстүн ... ... ... қылды, йа'ни йоқалды... (Бакрат қауымына (өзен немесе
теңіз бойындағы халық) билік жүргізді, яғни соңынан жойылып кетті...) [10,
170]; ... ... ... ... қарағым қараңғыда алдымда лаулап
жанған... (өлеріңді білмеген, қартайғанда менің қарағым, қараңғыда алдымда
лаулап жанған....) [7, 55]. А.Ысқақовтың ... -ай (-ей, -й) ... ... ... Қазіргі қазақ тілінде бұл жұрнақ арқылы жасалған
кеңей, мұңай, қартай, қарай және т.б. етістіктермен ... оның ... ... ... ... (ұлғай), сары(ы)ғ-ай (сарғай) сияқты
баырғыланып кеткен етістіктер бар. -Р, ... ... да – ... ... ... ... жақс (ы)-ар сияқты үйреншікті сөздермен
бірге, қосымшаның көнелігіне айғақ боларлық: ұз-ар ... ... ... қыз-ғылт) секілді сөздер де бар.[24, 245].
Қартай сөзі «Жамиғат-тауарихта» да ... Бұл сөз М. ... ... ... ... қартал түрінде қолданылған. -Ай мен -ал
жұрнақтары төркіндес болса керек. -Ад, -ал, -ай ... ... А. ... -ад ... «ет» ... қалыптасқандығын (құтад-
құт ет, йоқад-йоқ ет) айтады [16, 198].
Сонымен қатар, бұл жұрнақ -ар//-ер жұрнақтарымен де жақын ... ... ... ... ... ... «қарайды», сарғайды
етістігінің сарғарды фономор-фологиялық ... ... ... Сол ... ... ақар ... етістігінде қолданылған,
мыс.: ..анам бар әмма шачы ақарыб тұрұр үч йылдын бері... (..үш жылдан ... шашы ... анам ... [4, ... -А//-е жұрнағы зат есімнен етістік жасайды. А.Ысқақов бұл жұрнақ
жайында былай дейді: ... ... – көне ... ... Әуел баста
есім сөзді етістікке айналдыратын өнімді қосымша болғанымен, бірте-бірте
самарқауланып, тек бұрынғы кезде жалғанған ... ... ғана ... Қазіргі қазақ тіліндегі ата, үсте, тіле дегендердің ... ... ... ... ... кейбіреулерінікі тіпті
ұмытылып, баырғы етістіктердің сипатына көшіп бара жатқаны байқалады» [24,
245]. Бұл жұрнақ жазба ескерткіштердің ... тек қана ... ... ... ... мыс.: Ол сабабдын анларны ... (Сол ... ... ... деп ... [10, ... ... тілінде де сабақты етістіктердің объектісі болған ас ... ат ... ... жиын ... жию) және т.б. зат есімдер -а, ... ас-а, ат-а, ... ... ... ... ... [13, ... -Ық//-ік//-уқ жұрнағы -ы және -қ аффикстерінің қосындысы, мағыналық
жағынан ұзақ болатын әрекетті білдіреді. Бұл ... ... ... мыс.: ... ... ... уа иқбалға йолуқғусы, барча
муиассар болғусы... ... ... ... пен ... ... бай болғысы...) [10, 142]. Қачиун беки Оң хан ... ... ... ... ... (Қачиун бегі Оң ханмен бірігіп, Шыңғыс
ханмен қастасты...) [10, 160].
-Ық//-ік//-уқ жұрнағы есімдерден ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде де есімдерден етістік жасауда
кең қолданылып, жиі айтылады. Бұлар ... ... ... ... салт ... да ... ... жасайтын жұрнақтар
Ескі қазақ тілінде жазылған ... ... ... сөз жасайтын жұрнақтар қазіргі қазақ тіліндегі етіс категориясы
ретінде қарастыруға болады. ... бұл ... ... ... қазақ тілімен бірдей болып келеді. Оларды жазба
ескерткіштердегі қолданымы мынадай:
1. -Л, ... ... ... қазақ тіліндегідей ырықсыз
етіс жұрнағы ретінде кездеседі. Бұл жұрнақ өзі жалғанатын етістік негізінің
мағынасына істің істелетінін, ... оны кім ... ... оны ... ... ... (субъектінің) көрінбейтінін аңғартатын
мән үстейді [24, 250]. Жазба ескерткіштерде бұл жұрнақтың қолдалуы мынадай:
Мағлұм болсын кім Бату ... ... уа ... уа Рус уа ... уа ... ... алғаны уа өзінің офат болғаны мұндын ... ... ... ... Бату ... ... ... Орыс, Корел (Польша)
және Неміс елдерін ... оның ... ... ... айтылады...) [4,
133]; Бу йығылған ләшкерлері біділ болуб барчасы иттифақ ... ... ... ... (әскерлер) мойынсынып, барлығы бір ауыздан айтты...)
[9, 125]; ..ер шырағы екі көз ... ... (..ер ... екі ... ... [7, 51]; Аның ... күндін күнге зийада болсун,
даулаты һәм бұзұлмасұн, мамлакаты бұлұт арасындын күн көзі ... ... ... ... ... ... де бұзылмасын, елі бұлт арасынан
күн көрінсін...) [10, 141].
2. -Ын//-ін жұрнағы өзі жалғанатын етістік негізінің мағынасына амалдың
(істің) шарпуы я ... ... ... өзіне тиетінін, демек,
субъект өзі үшін жүзеге асыратынын білдіретін мән жамайды [24, 250]. Ол
қазіргі ... ... ... етіс ... ... кездеседі, мысалы:
..ұғлым атаң өлкендін соң бір ... ... ... та ... ... ... ... (..ұлым: «атаң өлген соң бір үйретуші ғалымды түсіндім де
саған дұға және ... ... деп ... [4, 169]; Амма бір ... бу мухтасарда йад қылынды... (Барлық ... осы ... ... [9, 127]; Бай ... ... ханның бешінчі атасы ерді. Бу
Қайду ның үч оғлы екі ... (Бай ... ... ханның бесінші атасы
еді. Бұл Қайдуның үш ұлы ... ... [10, 159]; ... ... қу ... ... ... атын матаған атасының атауына шошқа
сойып атаған... (..қара шекпен табынған, қу ... ... ... ... ... асына шошқа сойып атаған...) [7, 54].
Қазіргі қазақ тіліндегі өздік және ... ... ... -н, ... және -л, -ыл//-іл жұрнақтары танылады. Әдетте
осылардың алдыңғылары өздік, соңғылары ... ... ... ... олардың бірі-біріне омоформа болып келетін жағдайы да ... ... -н, ... аффикстілер ырықсыз, -л, -ыл//-іл аффикстері –
өздік етіс қызметін ... ... ... [13, 280]. Бұлай болудың
себебі түпкі негіздердің ... ... ... ... ... бөл, ... байла, майла, т.б. негіздерінде л дыбысы бар сөздерге
жоғарғы екі етістің -н, -ын//-ін жұрнақтары қосылады. Ал-ын, бөл-ін, ... ... және т.б. ... ... өздік те, ырықсыз да етіс болып
қолданылады.
3. -Ш, -ұш//-үш//-ыш//-іш; -c, -ыc//-іc//-ұc//-үc жұрнағы әрі ... ... әрі ... ... ... бір ... ... Ортақ
етіс -c, -ыc//-іc жұрнағы арқылы негізгі етіс ... ... ... Бұл ... негізгі етістікке амалды (істі) кемі екі я
онан да аса субъекті қатысып ... ... ... мән ... ... ... қатысы арқылы жүзеге асатын ... ... 289]. ... ... ... етістіктерге жалғанып ортақ етіс
жасайды, мыс.: Мажар рум уалайаты дын мурад ол тұрұр кім ... һәм ... ... келіш етішіб, достуна дост болуб, душманына душман болуб достлық
етішді... (Мажар мен Румнан тілейтіні барыс-келіс жасап, ... дос ... ... ... достық орнату...) [10, 140]; Йалғуз оғлым ... ... ... теб өз ... ... ... (Жалғыз ұлым Әл-
Басарда құрған ... ... деп, өз ... ... ... 130]; ... ... соң атасыдын қалған еллеріні екісі бөлүшүб екі аға
іні бір йерге көчүб ... ... ... ... ... ... соң
атасынан қалған елдерді бөлісіп, екі аға-іні бір жерге көшіп-қонып Жайықтың
бойын жайлап...) [4, 142]; ..омырауын ... ... ... ... ... сөйлесіп сыңқылдасып күлішіп... (..омырауын салқытып, иісін жұпар
аңқытып, сыбыр сыбыр сөйлесіп, сыңқылдасып ... [7, ... ... ... -c, -ыс//-іc жұрнағы ортақ етіс тұлғасы ретінде
танылады. 10 томдық ... тілі ... ... де ... жүр. ... оның негіздері сабақты етістік болып келетін
сабақты етістіктердің бұл жұрнақтармен ... мен ... салт ... ... ... мен ... төбеле мен төбеле-с, құшақта ... сүй мен ... және тағы ... ... ... ... да, ... айырмашылықтары айқын танылады. -С етіс
жұрнағы жалғанып тұрып, не ортақ, не көмектес, тіпті көптік мәннің өзін ... ... бар. ... ... ... ... ... жайла-с мағынасы жағынан жайла-н екеуі – синонимдер.
4. ... ... ...... ... ... етіс жасайтын жұрнақтар болып ... ... ... ... ... тойдұрған хан... Сансыз хан оғлы сұлтан
ларны ешігінде табуғ еттүрген хан... (Жетімдерге рахым ... ... ... ... ... хан ... ... есігіне бас идірген
хан...) [10, 140]; ..Хиұқда ханға кіші чаптұрдылар йеті ... хан ... ... ... ... ... ... Мұхаммед ханны өлтүрүб Хұсрау
сұлтанны падшаһ ... ... ... кісі жіберді, хан жеті күнде
келді... найман халқы ... ... ... Араб ... ... ... сұлтанды хан қылғалы...) [4, 145-146]; ..шүлдір ... ... адам ... атқа амал үйреткен ат артына арба сүйреткен...
[..] бетін айдай балқытып, көзін судай ... ... ... ... ... ... сыбыр сөйлесіп сыңқылдасып күлішіп... (..шүлдір шүлдір
сөйлеген, сөйлегенін адам ... атқа амал ... ат ... арба
сүйреткен... [..] бетін айдай балқытып, көзін судай толқытып, омырауын
салқытып, ... ... ... ... ... ... ... [7, 54-61]; Һәр не уәлайат кі бақтұрса аның болсұн, теді...
Беглер ... ... алыб ... тақы ат тон ... ... ... (ел, облыс) бағындырса соның иелігінде болсын» деді... Бектер дереу
елшіні алып қайтты да ат-тон ... ... ... [9, ... ... тіліндегі өзгелік етіс жасайтын жұрнақтар – әр түрлі.
Біріншіден, -ғыз//-гіз, -қыз//-кіз бен -дыр//-дір, ... ... ... ... ... етістік түбіріне жалғана беретін бұл
жұрнақтар ... ... ... ... ... ... ... жалғана береді. Үшіншіден, бұл екеуінен ... ... ... ... ... ... жұрнақты өзгелік етіс тұлғалы етістіктер
сол өзінің сабақты етістік ... ... ... де сол қалпында
қалады. Өзгеріс субъектілер тұрғысынан туындайды. Мысалы: кітап оқы, хат
жаз ... ол ... ... ... ... ... ол сөзі арқылы,
объектісі кітап (-ты) деген тура толықтауыш болып беріліп, әрқайсысы өз
нақтылығында грамматикалық көрініс ... ... ... ... жаз-
дыр немесе жаз-ғыз болып өзгелік етіске ауысуы іс-әрекет пен ... ... ... ... ... көрсететін өзгерісіне
сай жаңалық барын білдіреді. Оқы ... ... ... ... ... ... Дұға оқы, ... оқы т.б. мағыналары болуына
сәйкес, алдыңғы екеуі соңғы екеуінен ерекшелігі бар. Оқы- ... ... сол ... сақтай отырып: газет оқы-т-пады немесе газет оқы-т-
ады дегендер мен ... ... т.б. ... та ... қана ... ... сондай-ақ субъекті-объекті ар қатынастырып, ұқсастығы
мен айырмашылығын аңғаруға болады [13]. Қазақ ... ... мен ... ... етістіктер маңызды орын алады. Бұл ... ХІХ ... мен ХХ ... ... ... ... еңбектері жарық көре
бастады [28, 8].
Қазіргі қазақ тіліндегі сөздердің аналитикалық ... ... ... ... Қ. ... ... ... жазған мақаласында әр түрлі
атайды: кейде қосымдар (сложение) десе, енді бірде кіріккен ... ... ... ... деп, екі немесе одан да көп жеке ... ... ... ... ... жаңа сөзді айтады. Автор бұл ретте «алдын-
ала және онша толық емес зерттеуімізге қарағанда, қазақ тіліндегі қосымдар
алты ... ... ... ... деп ... Олар ... ... жүйеленеді. 1) зат есім + зат есім, 2) сын есім + зат есім, 3) зат
есім + ... ... 4) сан есім + сан ... 5) ... ... 6) ... – қысқарымдар. Қ. Жұбанов басқа бір зерттеуінде қазақ ... ... екі ... ... ... және ... ... атай келіп, оларға мынадай анықтама береді: «Бірнеше сөздер
қосылып бір ғана екпінге – ең ... ... ... кейде бәрінің не
біреуінің сыртқы формасы өзгеріп, не ... ... не ... ... ... сондықтан бәрі жиналып бір-ақ нәрсенің аты
болып, бір-ақ ... ... ... ... мүше болып, бір-ақ сөздің
орнына жүретін болса, осыны кіріккен сөз дейміз» [13, ... және ... ... де сөз ... сияқты о баста толық
мағыналы екі ... ... ... олар ... байланыстағы сөз
тіркестерінен біріккен. ... ... ... мен ... ... ... байланысты болғандықтан, олардың ұқсастығы жазуда қиындық
туғызып жүргені бәрімізге мәлім. Сөздер біріккенде о ... ... ... ... мағына тудырады. Сөйтіп біріккен сөз дегеніміз
– о бастағы кемінде толық мағыналы екі ... ... ... нәтижесінде
әдепкі лексикалық-грамматикалық мағыналарынан айрылып жаңа ... ... ... ... бірлестігі. Сөздер өзара басқа
сөздермен бірігіп, біртұтас сөз болғанда, ... ... ... ... ... ... ... да
байланысын да жояды. Нәтижеде сапалы жаңа ... ... ... ... ... болмайды. Екі сөздің бір сөзге айналу процесі ұзақ сонарлы
болады. Тілде олардың бірқатарының жасалу ... ... ... ... үйреншікті болып қалыптасып кетсе, енді бірқатары бертінде әдеби
тілдің қазіргі даму майданында пайда ... да, ... ... жаңа ... ... ... ... жаңа сөз саны үздіксіз көбейіп қалыптасып
келеді.
Жоғарыда сөз ... ... ... ... ... ... ... Бірақ қайсы бірінің қолданылу жиілігі артып, кейбірі өнімсіз
жұрнақтарға айналған.
ХV-ХVІІ ... ескі ... ... тілі ... ... ... ... және қайталама тәсілімен жасалған сөздер
ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ әдеби тілінде жазылған Әбілғазы Баһадүр
ханның «Түркі Шежіресі», Қадырғали ... ... ... ... және «Әділ сұлтан» эпикалық жырында кездесетін
анали-тикалық жолмен жасалған ... ... және ... тәсілі
арқылы жолдары жайында айтар болсақ, былайша топтап анықтауға болады.
Біріккен сөздің құрамында ... ... сөз ... тән
грамматикалық мағыналарынан ... ... ... ... ... ... бір ғана ... – жаңа сөз қалыптасады. Біріккен зат есімдер түркі тілдерінің бәрінде
кездеседі. Бұл сала арнайы зерттеу нысаны ... да ... ... ... ... ... екі ... құралған, олар түрлі байланыстағы сөз
тіркестерінен біріккен жасалымдар. Біріккен зат есімдердің шығуы, ... сөз ... ... ... зат есім мен сөз тіркесі –
тілдік табиғаты әр басқа құбылыстар. Сөзжасамның ... ... ... зат есімдер Орхон жазба ескерткіштер ... ... Оны ... еңбектерінде берілген ... ... ... ... ... ... ... да сөзді күрделендіру, біріктіру үрдісі ... ... ... ... сөз тудыру амалдарына сөзді біріктіру немесе
қосарлау арқылы жаңа сөз жасау да жатады. Кейбір ... ... ... сөздері немесе шет ел сөзі мен түркі сөздерінің бірігуі ... мыс., ... ... ... бахадүр жуанмәрд һеч ... ... ... мырза-жігіт жауға еш мал сақтамайтын еді...) [4].
Мұндағы жуан - ... ... те, мәрд ... ... ... ... ... қалыптасқан зат есімдер жасалу
әдісіне қарай қосарлы деп аталады. VІ-VІІІ ғасырлардағы Орхон-Енисей жазба
ескерткіштер ... ... зат ... бар ... ... [23, 332].
Жазба ескерткіштерде қос сөздердің арасы қазіргі емле заңдылығындай
сызықша ... ... ... уа ... ... қос сөз жасалып
отырған: йахшы уа йаман «жақсы-жаман», ыссық уа ... ... ачық ... ... үміт уа ... ... еш уа дост ... уа талаш «ұрыс-талас», ғизат уа хұрмет «ізет-құрмет» және т.б. Мысалы:
Чабұлған елнің ач уа ... ... ... ... ... ... қазыб йер ерділер... Екісінің арасында ұрұш уа ... бар ... ... ... уа ... ешітді…(Шапқыншылыққа ұшыраған елдің аш-
жалаңаштарының ... еш ... ... ... (пияз) түбін қазып жейтін
еді... Екеуінің арасында ұрыс-талас бар ... [..] ... ... [4, 111].
Жазба ескерткіштердегі қосарлану арқылы жасалған мәндес сөздер бір
ұғымды білдіретін, бір ... өзге ... ... ... немесе
керісінше алынған сөздерден құралған мәндес ... ... ... сол екі ... ... қосындысы іспетті
болады да, жалпылау және жинақтау секілді грамматикалық мағыналар ... уғры ... ... хал ... ... ... ... «үкім-
жарлық», құт насрат «құт-береке» және т.б. Сонымен ... уа ... қос сөз ... ... ач уа ... ... мүлк уа
султанат «дүние-мүлік», қыш уа йаз «қысы-жазы», ай уа йыл ... ... ... ... ... ... ... сөздер а) жинақтау,
жалпылау, ә) қайталау б) күшейту мағыналарын береді, мыс.: 1) улуғ ... аға іні ... ата ана ... 2) ... келіш «барыс-
келіс», отруш турыш «отырыс-тұрыс»; 3) кечә күндіз «күндіз-түні» және т.б.
Сөздің ... ... ... ... жаңа сөз ... ... ... сөз тудыру тәсілі деу қиын. Ол сөз тудыру
мен форма тудыру арасындағы категория ... ... ... ... қатар қолданылған қос сөздер де кездеседі. Бірақ айтарлықтай көп
емес ат тон, ұбай ... ... ... ... шығасылы және т.б. Мысалы:
Йахшылықда мен бу халықның тамамы бірлән ашна дост йар ... [..] ... бір ... ... ... ұғлы қызы уа аға інісі аңа ұхшатұб үйінде
бір қуырчақны йасаб қойады... Азған тозған елні ... ... ... ... ... ... ... еді... [..] біреудің сүйгені, ұл-қызы
және аға-інісі өлген ... ... оған ... бір қан ... ... ... елді жиды...) [4, 111]. Жазба ескерткіштерде бірігу
арқылы жасалған сөздердің көбі жалқы есімдерден яғни, антропонимдер ... ... ... Құмкент, Қызылбаш, Чынтемүр, Тоқтемүр,
Хақназар және т.б. ... кісі ... ... ... ... байқалады.
«Шыңғыснамада» ішін күшін «ісін-күшін», йәр йұрт «жер-жұрт», ұчы қырақы
«ұшы-қиыры», оңы соңы ... ат тон ... ... кездеседі.
Мысалы: Йағының гәрді файда ... һеч учы ... йоқ ... ... оңы соңы ... (Жауының қорғаны пайда болды, оның ұшы-қиыры
жоқ еді... [..] әскердің оң-солына жетті...) [9, ... ... ... ... ... ... ... сөздердің
бәрі жаңа лексикалық мағына тудыра бермейді: жинақтау, бөлу, саралау,
күшейту, ... ... ... ... уруғ уруғ «ру ру, ... йурт ... «жұрт жұртында», саф саф «қатар қатар», башқа башқа
«басқа басқа», чуқур чуқур «шұқыр шұқыр, ойлы-қырлы» және т. б. ... аз да ... қос ... ... түрі де ... ... пара пара, т.б.
Әбілғазы Баһадүр ханның «Түркі ... ... ... ... ... ... және «Әділ сұлтан»
эпикалық ... ... ... сол ... өзге ... ... өзіндік ерекше-ліктері бар. Өйткені ... ... өз ... араб, парсы сөздерін, сол
тілдерге тән сөйлем құрау және сөз ... ... ... Жазба ескерткіштердің авторлары барлық түркілерге түсінікті тілде
жазуды мақсат еткен. Бұл дәстүр кейінгі кезеңдердегі жазба тілде де ... ... ... ... бұл тіл қазақтың көркем әдебиетіне,
әсіресе, поэзиясына ... ене ... ... бұл ... дәстүр
қазақтың ауызша әдеби тіліне де, ұлттық жазба әдеби тіліне де ... ... ... грамматикалық тұлға-тәсілдерді ұсынғанын жоққа
шығаруға болмайды. ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ әдеби тілінің норматив
қолданылу ... әлі де ... ... танып білу ... ... ... анық.
Жазба үлгілердегі сөз тіркесі түрінде кездесетін қолданыстар
ХV-ХVІІ ғасырларда түркі халықтары тілдеріне енген араб, парсы сөздері
едәуір мол болған, олар ... ... ... оның ішінде қазақ
жазбалары тілінде де еркін қолданылған. Сонымен ... бұл ... ... ... ... тән ... бірі – ... тіліне енбеген, көбінесе
дерексіз ұғым атаулары болып келетін араб және парсы ... де ... бұл ... ... ... ... ... тілінің көмекші
етістіктерімен тіркесуі арқылы ... ... ... пайдалану өте көп
кездеседі. Осы кезеңдегі жазба әдеби тілде лексикалық ... ... ... ... жатқан әрекет болғандықтан, бұл ... ... ... ... ... айтарлықтай орын алған. Бұл
құбылыс Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарихы», Әбілғазы Бахадүр ... ... ... ... ... жыры және Өтеміс қажының «Шыңғысна-
масы» атты шығармаларында көрінеді.
Ескерткіштер тілінің лексикалық қазынасына тән сипат – ... яғни бір ... ... ... қыпшақтық-оғыздық,
түркілік-арабтық, түркілік-парсылық, арабтық-парсылық түрлері (варианттары)
ретінде қарай бірінің орнына бірі қолданыла берген. Бұл ... ... ... стильдік не өзге себептері де жоқ болып келуі мүмкін.
Ал кейде бір мағынада алынған сөзді оның ... ... ... ... де байқалады. Мысалы, Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих» атты
шығармасында «әмірші» мағынасындағы бек, әмір сөздерін кейде қазақтың «аға»
сөзімен алмастырып ... мың ... ... «әміршінің (ханның, бектің)
некелі жұбайы» мағынасындағы лауазымды (титулды) білдіретін хатун «қатын»
сөзі осы мағынадағы қытайдың ... ... еке ... ... орнына бірі) қолданылады. Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих»
атты шығармасындағы бірінің орнына бірі ... ... ... ... йазылды/шарх берілді «жазылды», күн туғуш/машрақ «шығыс»,
бу күн/һануз «бүгін, әзірше», йурт/мақам ... ... ... ... ... ... үлкен», йарлуқ/фарман «жарлық, үкім»,
оғул/фарзанд «ұл, ... ... ... ... ... ... «бөлік, бөлім», көб/аксар «көп» деген сөздердің алдыңғы ... ... ... ... ... араб пен ... сөздері болып келеді.
Бұл жағдай бір жағынан, әлі жеке-жеке ұлттық тілдер болып қалыптасып
бітпеген ортағасырлық ... ... ... ... ... ... ... жағынан, ортағасырлардағы түркі жазба
дүниесінің араб және ... ... ... ... болғандығын
көрсетеді. Үшіншіден, көне түркі Орхон-Енисей жазбалары тілі мен орта
ғасырлардан (ХІ-ХІІ ғ.) келе ... ... ... ... ... ... әсері әлі де бар екендігін байқатады, мыс., көне ... үкүш ... ерді ... нүң «не» ... ... мен ... ... -тын//-тін жалғауы, екінші буында езуліктің орнына еріндік у
әрпін жазу ... ... ... ... йарұқ «жарық», нечүк «қалай,
қандай», беру «беру» – өте ертеден келе ... ... ... ... тек ... ... тілінің белгісі емес, сол кезеңдердегі барлық түркі
жазба ескерткіштеріне тән белгі. Бұл ерекшеліктер осы ... ... ... ... ... ... онда ... тілдік
сөздер, әсіресе, араб және ... ... мол ... ... керек. Бұл сөздердің көбі – дерексіз (абстракт) ұғым атаулары. Өзге
түркі ескерткіштеріндегідей мұнда да араб, парсы сөздерінің ... ... бол- ... ... ... ... ... қимыл атауларын
жасайтыны көрінеді. Ол етістіктердің көбі түркі тіліндегі эквиваленттерінің
орнында жұмсалады. Мысалы, Қадырғали шежіресінде түркінің (қазақтың) ... ... оның ... ғарат қылу деген араб-түркі сөздерінен жасалған
күрделі етістікті қолданады. Сол ... ... ... жерлеу)
етістігінің орнына дафн қылу, «жинау» сөзінің орнына жам қылу, «қорғау»
дегеннің орнына ... қылу ... араб ... ... ... ... пайдалану – шежіре тілі үшін кәнігі амал.
ХV ғасырдағы қазақ жазба әдеби ... ... ... ... көрсетуге болады; сөздік қазынаның ... ... ... ... оғыз ... мен көне ... ... қолданылса, ол
әдеби тіл дәстүрінің жалғастылық, ілік-тестік принципіне қарай ... ал ... ... ... ... ... ... тән заңдылық-тардың бірі болды; араб, ... ... ... ... ... мол болды. Олардың бір тобы ... ... ... ... ... екінші тобын көпшілік қолданысында жоқ, бірақ сол
кездердегі мұсылманша сауатты оқырмандар үшін жат ... ... Бұл ... ... ... дүниелеріне тән лексикалық норма болып танылады.
Осы екі ... ... ... ... ... ... болуына әсер етті. Бұл заңдылықтардан ескі қазақ
жазба тілі де ... ... ... ... лексикалық негізін қыпшақ тобына жататын
түркі сөздері құрайды. Мысалы, осы тұстағы өзге ... ... ... ев/еу болып келетін сөздер мұнда аң (аңға чықты, аңға атланды), қол,
үй түрінде қыпшақша, оның ... ... ... жұмсалған. Сол сияқты
бөлек «бөлек», билеу «ел билеу», ... ... ... ... ақча ... ... йарылқа «жарылқа», қыр «қыр», ой «ой, пікір», урушты «ұрысты»,
ұчрады ... ... ... ... ... таза ... сөздері. Тек
жеке сөздер емес, тұрақты немесе лексикалық тіркес болып келетін ... ... ... оның ... сол ... ескі ... ... тән
қолданыстар екенін көрсетуге болады. Мысалы, шежіре тілінде кездесетін қыз
берді, ел болды, ажабқа қалды «таң ... ... ... ... ... ... ... қылды», кіріфтарлық чекті, хуш келді деген тіркестер
беретін мағыналары мен жұмсалатын орындарына ... ... ... ... түседі. Бұл ретте әсіресе, тұлғалы тұрақты тіркестердің шежіре тілі
мен қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... түседі. Олардың
бірқатары бұл күнде сол мағынада тек қазақ ... ... ... шежіресінің тілін қазақ тіліне жақындататын, яғни оны қазақтың
ескі жазба тілі деп танытатын белгілердің бірі [10]. ... айақ ... ... ... бір йашады, ол хатунын йеңгелете (жеңгелей) алды,
көңүл қалышты, қыз айттурды, тілегін тіледі, хатун ... ... ... ... ... ондаған фразеологизмдердің біз әңгіме етіп отырған
шежіре тіліндегі ... ... мен ... көрінісі қазіргі қазақ
тілімен дәлме-дәл түседі.
Шежіредегі тұрақты тіркестерді грамматикалық құрылысына қарай етістік
және есім тіркестер деп ... ... ... ... Есім ... ең ... тұрақты элементтер мен келгендерін атаймыз. Мысалы: ақ
хан, ақ орда және т.б. Осы ... ақ сын ... ... ... ... мағына жоқ. Түркі тілдерінде ақ сөзі қара сөзіне қарама-
қарсы қо-йылып, «ең ... ең ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі «ақ көңіл, ақ бата, ақ жол, ақ
тілеу» және т.б. дегендер ... ... ... йети ... ... аш арслан тек «аш арыстан сияқты», йахшы ат «даңқ», татлы
ет «адам денесі» деген тіркестер де тура мағынасынан алшақтаған ... ... ... ... атаулар болып келеді. Мысалы: туар
қара «ірі мал», күн ... ... ер оғұл «ер ... қыз ... ата ... ... және т.б.
Термин-атау болып келетін күрделі сөздер де тіркестер қатарына ... он бегі «он ... ... йүз бегі «жүз ... басшысы», чора
ағасы «хан күзетшілерінің басшысы», алтын ханым «ханша» және т.б.
Белгілі бір ... екі ... ... ... ... ... ... әдеби тілдерінің де грамматика-сындағы өнімді
тәсілдердің бірі болған. Ортағасыр жазбаларында сөз мағынасын айқындай ... түсу ... осы ... сүйенген. Мысалы, оғұл сөзінің
«біреудің баласы» деген мағынада емес, «ұл ... ... ... ... үшін ер оғұл ... жүгінеді.
Қадырғали шежіресінде етістік тіркестер үлкен топ құрайды. Бұлар есім
мен етістіктен тұрады да ... ... ... ... ... ал
«жаулау, бағындыру», айақ асты бол «бағыну», көңлүде тут «есінде сақтау»,
уотан қыл «мекендеу», сөздін чықма «айтқанына ... ... тарт ... қыз ал ... қыз ... қыз ... қыз ата «қыз айттыру, құда
түсу», йаман көңүл бағла «жаман ниет ойлау», йолдын чық ... ... түш ... ... және т.б [5:95].
Оқиғалар мен соғыстарды суреттеуде Қадырғали өз ойын білдіру үшін осы
сияқты ... ... ... ... қолданған тілі қазақ
тіліне жақындайды. ... ... ... де, ... де тұрақты
тіркестердің сөз құрамы, морфологиялық тұлғалануы және ... ... ... ... ... ... келеді.
Шежіре тіліндегі тағы бір тіркестің түрі – қосарланған сөз тіркестері:
а) Антонимдік жұптардан ... ... қыш уа йаз ... оңда ... ... баш айаққа дегәч «бастан аяқ», кечә күндіз «күндіз-түні»
және т.б. ә) Мағыналары бір тектес сөздерден тұратын тіркестер: ай уа ... от ... ... йүрүр кечәр «жүрер-өтер», хал қууат «әл-
қуат», ач уа йалаңач «аш-жалаңаш», тағлы ташлы «таулы-тасты», отлық ... ... жер» және т.б. б) Бір ... ... ... баса баса йүрүр «баса-баса жүрер», пара пара болды «пара пара
болды», йыл йылдың «жылдан-жылға», ... ... ... ... ... және т.б. [4]. ... ... жылнамасы тілінде қазақ тіліне
тән емес немесе қазіргі тіл нормасына сай келмейтін сөздер мен тұлғалардың,
тұрақты ... аз емес ... ... ... ... ... йағмур «жаңбыр», тигәр «тиер», тағ «тау», туғды «туды»,
сығыр «сиыр», ... ... ... ... ... ... мен ... біту «жазу», айу «айту», нүң «не», өнгін «өзге», қайу «қайсы»
сияқты көне ... сол ... ... авторының ана тіліне тән
варианттарымен қатар ... ... ... ... ... ... басқа бірен-саран моңғол
және қытай сөздері кездеседі. Олардың көбі әр ... ... ... мен ... ... ... және сипаттама атаулар болып
келеді. Бұларға моңғол тілінің нойан «әмірші», гүрген «батыр, сал ... ... ... ... қорчы «садақ атқыш», йарғучы «қазы,
судья», сечен «сөз тапқыш, дана», ... ... ... ... ... ... ... моңғол тілінен алынған шусун ... ... ... «он ... ... «оң қанат», күрен «1000 үйден
құралған ауыл», йаса «заң», йусун ... улағ ... ... ... құрған моңғол әйелінің бас киімі» деген сөздер де пайдаланылған.
Отчигин «кенже бала», ... «көк ... ... ... сөз ... болып келеді. Моңғолша жеті атаның аттары (ичигә «өз ... ... ... ... ... және тағы осылайша кете береді) мен жыл
аттарын (моғай йыл ... ... ... йыл «ит ... ... йыл ... және т.б.) білдіретін сөздер бар.
Автор қолданған стильдік ерекшеліктердің бірі – ол ... ... ... ... ... (кейде йа‘ни деген шылаудың ... ... ... ... йыл, ... сығыр йылы болғай «һукәр
жылы яғни, сиыр жылы болады», ... өз ... ... өз ... ... ... ... төртінші атасы» және т.б. [10].
Шежіре тіліндегі қытай ... көп ... 5-10 сөз. ... өзі
негізінен жалқы есіммен қатар қолданылатын лауазым атаулары болып табылады:
фужин – түрікше хатун, ... еке ... ... ... тайши –
мемлекеттік дәрежеде мәртебесі бар ақсүйек (сановник) дегеннің баламасы,
гөйәң «ұлы әмірші», анши ... ... ... ... ханы», уаң «патша»
және т.б. Есіммен қатар қолданылатын лауазым атауларына мысал: Бөрте фужин,
Сүйінгіл фужин, Нәкүн тайши, Қон ... ... ... Ойар ... ... ... ... тілдерінен жалпы есімдерден көрәл «корольдық» және улкрістан
«христиандар» деген екі-ақ сөз бар. Мұндағы улкр(и)стан формасы ол кристан
«ол – ... ... ... ... жай сөйлем болар дейміз.
Қадырғали шежіресінде бөгде тілдік сөздердің ... ... бар. Араб және ... ... ... ... – өз ... жазба әдебиетінің барлығына тән тілдік норма. Оның үстіне Қадырғали
туындысының дені парсы тілінен аударма ... ... ... ... ... ... тепе-тең баламасымен жарыстыра қолданған, мыс.:
даст/қол «қол», дүйм/екінчі ... ... ... ... ... ... «ұлы, үлкен». Автор ... ... ... ... ... ... асл ләшкәр «әскердің негізі», лафз моғол
«моңғол ... және т.б. Бұл – сол ... ... ... ... ... ... жататын жеке өз басының ерекшелігі деп ойлаймыз.
ХVІ ғасырда Қадырғали шежіресі ... ... ескі ... ... ... ... мен көне ... жазба-ларынан жалғасып келе
жатқан көне элементтерден едәуір арылғаны байқалады. Сондай-ақ ескі өзбек,
ескі ... ... ... араб ... ықпалынан да іргесін алшақтата
бастағанын көруге болады, мысалы, ескі өзбек тілінде орын ... ... алал ... «әсіресе», филд жүмлә «тұтас алғанда», хала ... ... ... ... мен ... йаңлығ, қатыға, тақлын дамасыда,
утрусыда, бақа, дәгрү, нары, чунки сияқты шылаулар мұнда жоқ.
«Түркі ...... ... ... «Шежіре» деген атына лайық,
негізінен, тарихи сахнада болған халықтар мен тайпа, рулардың тарихы жайлы
естіген-көрген ... ... яғни ... ... ... табылады.
Солай бола тұрса да, шығарма ... ... ... ... тізе
бермеген, ара-арасында өзі әңгіме етіп отырған халықтар мен ... ... өмір ... ... ... ... ... мен тарихи адамдардың
мінез-құлқы, істеген жақсылы-жаманды істері туралы сыр ... ... ... ... ... сөз ... мақал-мәтелдер жиі
қолданылады. Бұлар бізді сол елдердің кәсіп-тіршілігінен, этнографиясынан,
мәдени ... ... ... хабардар етеді. Сөйтіп, мұндай сөз
орамдары белгілі бір халық өмірінің ... ... олар сол ... ... ... мирас болып сақталып қалатынын көреміз [10]. Түркі
халықтарына ортақ тілде жазылған «Түркі Шежіресі» тәрізді тарихи шығарманың
қазіргі түркі ... ... ... ... ... ... ... сөз орамдары тілдегі өзге құбылыстармен қатар ... ... ... ... ... ... деп ойлаймыз.
Өйткені олар тілдің грамматикалық ... мен ... ... ... ... ... көп бейімделе бермейді, көп жағдайда тұрақты болып
келеді. Бұл ... ... ... ... сайын оларда да тілдің жалпы
дамуына сай келетін ... ... ... ... өзгерістердің
болуын жоққа шығармайды.
Біз бұл арада «Шежіредегі» сөз тіркестерін ғана теріп ... оны ... ... ... ... ... құрылымдық және тарихи
тұрғыдан жүйелеп ... ... ... ... ... екі
немесе бірнеше сөздердің әлденеше замандар бойына үнемі қатар тіркесе
қолданыла жүріп, жігі ... ... ... ... белгілі.
Мұндай тіркестерге енген сөздер өздерінің жеке тұрғандағы негізгі мағына-
ларынан мүлдем ажырамағандары да, одан ... ... ... сапында
түгелімен басқа бір мағынаға ие болғандары да болады [4].
Бұларды І. Кеңесбаев: «Шежіредегі фразеологиялық ... ... ... деп ... ... ... бөліп қарайды [5]. Біз
қарастырып ... ... ... ... ... ... ... қарағанда, фразеологизмдерге жатқызуға әбден ... ... сол ... беріп тұрған мағыналарына қарағанда, олар әлі ауыспалы
мағынаға ие бола алмай, ... ... ... ... және ... қолданылып тұрғанын көреміз. Мысалы, ор қазу «ор қазу», айақықа
йықылу «аяғына жығылу», от салу «от салу», баш ... «бас ... ... ... ... о ... берген мағыналарында қолданылудан гөрі
көбінесе, ауыспалы мағынада жиі ... Ал ... ... бұл
тіркестер сол негізгі мағыналарында қолданылған [4, 85]. ... ... ... ор ... ... Шеих ... йықылды… Қалғаны
тараж қылыб ічіке от салдылар ... ... ... ор ... Шейх ... ... ... тонап, ішіне от салды (өртеді).
Біз бұларды фразеологизмдер ретінде қарамасақ та, тілдегі қалыптасқан,
тұрақталған тіркестер ретінде қай тілге тән ... ... ... өз
объектімізден шығармаймыз. Яғни, бұлардың потенциалды фразеологизмдер
екенін ... Б. ... ... ... ... ... фразеологизмдердің түрі – фразеологиялық тір-кестер, яғни
тіркестегі компоненттердің ... ... әлі ... ... жай
ғана көмескіленген не солғындаған түрі.
Қолдан келмеу «істей алмау, мүмкіндігі болмау» [29, 347]. ... ... ... бірін қоймай бітімек уа айтмақ бір кішінің қолындын
келмес…(Барлық түркілердің бірін қалдырмай жазу, айту бір ... ... [4, ... салу ... [29, 361]. ... Чыққалы йер қарады табмай құлақ
салыб тұрды. Не айтарлар еркен теб құлақ салыб ... ... ... ... ... ... Не айтады екен деп тыңдап тұрды).
Бұл арада құлақтың негізгі мағынасы, яғни оның ... ... ... [4, ... ішу ... ... серттесу» [29, 41]. Мысалы: Әкар менің бу сөзүмде
йалған болса тәңірнің кәламы ұрсын мені теб һәр ... ... бір ... ... менің бұл сөзім жалған болса, құдай ұрсын мені» деп әр ... серт ... Бұл ... де «ант ... ... діни ... ... қоймағаны байқалады [4, 87].
Үміт үзу «түңілу, күдерін үзу» [29, 550]. Мысалы: Йарашмақлықдын ... соң ... ... ... ... ... кейін жолға
шықты).
Есір болу «мастану, асып-тасу» [29, 388]. Мысалы: ... хан ... соң ... башы уа малы көб ... дәулетке есір болды (Алынча хан
болған соң халқы мен малы көп болғандықтан ... мас ... ұру ... ... ... [29]. ... Бу ... фәланның
суреті тұрұр теб аны сүйер ерді аш алдыны аның алдына қойар ерді аны ... уа ... ... аңа баш ұрды ... ... пәлен адамның суреті»
деп оны сүйді, жақсы тамақты соның алдына қояр еді, оны ... ... ... оған жалбарынды). Бұл арада фразеологизмнің тікелей мағынасы
«жерге басын тигізуі әлі» ұмытылмағандығы көрініп тұр [4, ... қылу ... ... ... мыс.: ... ... көрүнүш қылдылар
(Ханға келіп бағынды). Бұл тіркесте де негізгі мағына, яғни ... ... ... ... сақталған [4, 86]. «Шыңғыснамада» қыл көмекші
етістігімен ... ... ... ... кездеседі, мыс.: Бу Ежен
бірлә Сайын ханлықны бір-бірсінге ... ... ... ... ... ... бір іш қылалы. Улуғ бабамыз Чыңғыс хан қашыға баралы. Мен ... арз ... сіз һәм ... арз ... (Ол ... Сайын
ханның хандығына бірге барды... Қабыл қылмаса, Бір іс ... ... ... ... мен және ... де ... ... [9, 121].
Патша көтеру «патша сайлау». Мысалы: Бір йахшысыны ... ... ... йана ... ... ... ... біреуді патша етіп сайлап, ол
өлсе тағы біреуді сайлайды). Бұнда да хан сайларда оны ақ ... ... ... ... ... [4, 86].
Ғалыб келу «жеңу, дұшпанды құрту» мыс.: һәр күнде мұғұл ғабыл ... ... ... ... Бұл ... да кездеседі.
Бұлардан басқа мал табу, өсиет қылу, абадан қылу, имамға ұю, ... ... бас ... аяқ беру ... көптеген фразеологизмдер
кездеседі. Бұлардың қатарына, «Шежіреде» кездесетін – кіші ... ... сүт ... гөш ... ... ... уақыт өлшемдері де жатады,
мысалы: Йайны күн туғұш бір ... кіші ... ... ... ... көмүб
ұчыны чығарыб қойғыл. Йау арықның ортасында бір йерге йығылыб тоб ... сүт ... ... ... Бір гөш пішім ұрұш болды ... ... аяғы ... жердегі шөлдің топырағына көміп, бір ұшын ... Жау ... ... бір ... топ ... ... сүт ... уақыт
қарап тұрды) [4, 87].
Екінші топ фразеологиялық тіркестегі сөздердің қай-қайсысының да
негізгі ... ... ... ... басқа бір мағынаны береді.
Бұған мына тәрізді тіркестерді жатқызуға болады.
«Түркі ... ... жеу ... ... жағдайын ойластыру»
мысалы: Жочы хан… Елге жар қылды йеті йыллық сафар йарағы бірлән ... ... хан ... жылдық жорық қаруын ойластырсын» деп елге жар
салды...).
Дұшпандықтың оты жану ... ... ... Мысалы: Сүйініч ханның
заманында мұғұл бірлән татар елінің ... ... оты ... ... ханның кезінде моңғол мен татар елінің арасында жауласу көп
болды...).
«Түркі Шежіресінде» ауыз бір болу ... ... ... бірі ... ... ... бір ... ұзақ йыллар уа көб күнлер бу йұртлар
қолұңыздын чықмаз... (Барлығың тату ... ұзақ ... бойы ... шықпас...). Осының теріс мағынасында аузы ала болу деген тіркес
те ... ... ... өзбегінің ағзы ала болды... Мен ... ... үчүн ... ала ... ... ... өзбектері тату
емес еді... «Дүние үшін араз болар» деп қорқамын...).
Қылыштан өткізу «шабу, жою» ... ... ... қылычдын
өткерді кічіклеріні бәнде қылды…(Үлкендерін өлтіріп, кішілерін тұтқынға
алды...).
Дарвазасы төрт жаққа түсу «тас-талқан болу, тоз-тоз ... мыс.: Бір ... анда ... соң аның ... төрт ... ... (Ол ... бір-екі
жыл отырғаннан кейін дарбазасы тас-талқан болды) [4, 87].
Арқа берді «сүйеніш етті, сүйенді» [29, 47] ... ... ... ... ... ... көблікіне арқа берді... Йағма аңа арқа беріб оғуз
ханға бақынмады (Біз ... ... ... ... арқа ... ... оған арқа ... Оғыз ханға бағынбады).
Мойны берік «батыр, күшті» мысалы: Ол ғақыллық уа туғұшлық уа ... ... ерді (Ол ... ... батыр жігіт еді). «Мойын» сөзімен
байланысты бойын ... ... ... ... «бас ... ... де ... мысалы: Үркеніч халқы аны қабұл қылмадылар уа
итағатға бойұн икмеділер... Ант ічті ... ... ... ... ... оған ... және әмірін орындамады... «Өлгенше
пенделіктен бас тартпаймын» деп ант ... жыға ... ... істеді, айтқанына көнді» мыс.: Халқының
сөзін йықа білмеді (Халқының айтқанына көнді).
Ат ... ... ... ... шықты» мысалы: Құтұлмасын білкенден
соң барчасы йығылыб бір чұқыр йерде бұқұб тұрұб ... ат ... ... соң ... жиылып, бір шұңқыр жерде бұғып жүріп ... Осы ... қол ... ... де ... мысалы: Түрікмен
йахшы йығылғандын соң түрікменге қол қойдылар ол ... мың екі мың ... ... ... соң, ... шабуылға шығып, екі ... ... ... фразеологизмдерге жоғарыдағылардан өзге сауын салды
«хабарлады, айтты», аузына бағу ... ... ... қол ... ... ... ... жүректері жарылғандай «қатты қуану», ... ... қапы ... көз іліп ... көз ... ... көз ... және т.б. тіркестерді жатқызуға болады [4, 88].
Фразеологизмдерді жан-жақты тануда оны ... ... тағы ... жағынан жіктеудің (классификациялаудың) маңызы
зор. Әрине, ... ... ... бір ... ... және жан-жақты қамту мақсатында жасалады. Ал бір ғана шығармаларда
кездесетін фразеологизмдердің жоғарыдағы ... ... сай келе ... мүмкін бола бермейді.
Мағыналық жағынан алып ... ... ... синонимдік, антонимдік және көп мағыналы деген топтарға
бөлуге болар еді. Синонимдік фразеологизмдерге мысалы мынадай ... ... ... қойды//Ат салды «кенеттен шабуылға шығу» мысалы: ... соң ... ... бір ... ... бұқұб тұрұб көтеріле ат
салды... (Құтылмасын білген соң ... ... бір ... ... ... ... жасады...); Түрікмен йахшы йығылғандын соң түрікменге қол
қойдылар ол йерде мың екі мың ... ... ... ... ... ... шығып, екі мың түркіменді өлтірді).
Аман беру//Ел болу//Ауыз бір болу «татуласу, тіл ... ... ... ким ... ... аман тілесе аман берің…(Әр аймақ сіздерге
бағынып ... ... ... Шеих ... тамам халық бірлән
қалғадын чықыб сардарларыны көрүб ел болұб мал берділәр… ... ... ... ... ... ... көріп, тіл табысып ... ... ... бір ... ұзақ ... уа көб күнлер бу
йұртлар қолұңыздын чықмаз ... тату ... ұзақ ... бойы
бұл ел-жұрт қолдарыңнан шықпас).
Қабыл қылу//Аузына бағу//Сөзін жыға білмеу//Мойын толғамау «бағыну,
дегенін істеу». Мысалы: Түркілер аны ... ... ... ... ... Бір ... ... көтеріб аның ағызына бақмас
ерділер... (Бір ... ... етіп ... оған ... ... ... йықа білмеді... (Халқының дегеніне көнді...); Ант ічті өлкүнче
бенделіктен бойұн ... ... ... пенделіктен бас тартпаймын» деп
ант берді...). Бұл тіркес «Шыңғыснамада» молынан кездеседі. Мысалы: Қабыл
қылмады ерсе айды: ... бір іш ... ... ... бір ... ... [9, 121].
Бұлардан басқа ауза ала болу//дұшмандық оты жану//жау болу «араз болу»
немесе хайран болу//таң қалу «таңдану» ... ... ... ... мағыналары қарама-қарсы фразеологизм-дер де кездесіп
қалады. Мысалға жоғарыда келтірген аузы бір болу мен аузы ала болу-ды ... ... ... ... ... көрінсе, соңғысынан
«жаулық, араздық» ... ... ... ... ... мағынасы
байқалады. Осы сияқты жүрегі жарылу «қуану» мен пұшайман болу «қайғылану,
өкіну», мойын ... «бас ... ... мен ... имеу ... ... бір-біріне қарама-қарсы [4, 89]. ... ... ... сөз ... «Шыңғыснамада» да көп
кездеседі, мыс.: Ол кім ... хан ... ... ... ... ... Қалқа халайықлары сәрасар, аң-таң болды... (Ол Сайын ханның ... ... ... ... ... болды...) [9, 123].
Полисемантикалық фразеологизмдер шығармада өте сирек кездеседі. ... ... ... негізгі лексикалық мағынасынан өзге екі
мағынада қолданылып тұрғанға ұқсайды [4, 105], мыс.:
Арқа беру 1) ... ... [29, 47]: ... ... ... ... ... көблікіне арқа берді…(Біз сияқты бөлек-бөлек жасамады, жаяу
жүрмей, көптігіне арқа сүйеді...);
2) «артын тауға беру»: Кашмирдің мұхкәм тағлары ұлұғ ... көб ... аңа арқа ... Оғұз ... ... ... биік ... ұшы-қиыры
жоқ) сулары (өзендері) көп болады, яғма руы ... арқа ... Оғыз ... келу 3) ... ... Біз ... мұндын ілгерірек кіші
йіберүр му еркен теб көңлүмізге келүр ерді («Біз сізді бұдан ілгерірек кісі
жіберер ме ... деп ... ... ... келу, ойлану». Мысалы: Анларыны Қара хандын ерділер деб һеч
кімнің көңіліне келмес ерді («Оларды Қара ... деп ... ... ... ... ... тұрғыдан
классификация жасағанда, есімдердің тіркесінен жасалған, есім мен етістік
тіркесінен, ... ... сөз ... ... ... деп ... болады. Есімдердің тіркесінен ... ... ... мына ... ... келтіруге
болады:
Мойны берік «батыр, күшті». Мысалы: Ол ғақыллық уа туғұшлық уа ... ... ерді (Ол есті ... және ... ... еді).
Тура жол «дұрыс бағыт» [29] мыс.: Сексен екі йыл пайғамбарлық қылыб
халықны туғры йолға оңдады (Сексен екі жыл бойы ... ... ... ... ... ... сондай-ақ, ағыр емкек «ауыр бейнет», йат йұрт «жат жұрт»,
ырымға йаман «ырымға жаман», сүт ... «сүт ... бір ... «бір ... т.б. осы ... жатқызуға болады.
«Шежіреде» кездесетін фразеологизмдердің негізгі түрі – есім ... ... ... фразеологиздер:
Азар беру «қорлық көрсету». Мысалы: Нөкерлерінің олжасын уа бәрісін
алыб көб азар беріб қойа берділер (Нөкерлерінің олжасы мен ... ... ... ... қоя берді).
Сауын салу «хабар беру, білдіру». Мысалы: Қара хан елге сауын салды ... ұлұғ той ... ... хан елге ... ... той жасады).
Ғарық қылу «суға ағызу». Мысалы: Барча йер йүзіндегі ... суға ... ... ... барлық халықты суға ағызбақ болды).
Таһарат сындыру «түзге отыру, іш тазарту». Мысалы: ..ерте атасы таһарат
сындырғалы барды ... ерте ... ... атын көтеру «өз алдына бөлініп шығу». Мысалы: һәр жамағат башқа
омақ болдылар уа ұрұқ атын көтерділер (Барлық жұрт ... ... ... ... ... ... ... түрлі сөз таптарынан болған фразеологизмдерге сыры ... ... ... ... ... жолмен жүру «айтқанын істеу», кісі аяғы жетпес
жер «алыс» тәрізді тіркестерді жатқызуға болады.
«Шежіреде» кездесетін ... ... ... ... да үлкен мәні болмақ, өйткені бұл фразеологизмдердің пайда болу
жолдарын көрсетіп қоймайды, оларды қолданған ... ... ... хабардар етеді [4, 90].
Шығармадаларда кездесетін ... ... ... ең ... ... ...... құрамында адамның дене
мүшелері атаулары қатысатын фразеоло-гизмдер. ... ... Б. ... ... ... ... тілдеріндегі
фразеологизмдердің көпшілігінің жасалуына ұйтқы ... да осы ... ... Біз қарастырып отырған ... ... ... дене ... атаулары көбірек қатысатынын көреміз.
Олар – арқа, құлақ, қол, көз, бас, ауыз, тіл, ... ... жүз, ... салу ... [29]. ... Не ... ... теб құлаб салыб
тұрды («Не айтады екен» деп тыңдап тұрды).
«Көз» сөзімен ... ... сөз ... ... бір
ғана жерде кездеседі, мыс.: Сізнің ... ... ... теб ... ... ... (Сіздің көзіңізге жаман көрінбейін деген
мақсатпен қабыл қылмаймын...) [9, 122].
Қолына түсу «ұсталу, тұтылу». Мысалы: Бу ... бір ... ... ... ерділәр (Екеуі бір ел адамдарына ұсталды) [4, 92].
Бас қылу «жол ... ... мыс.: Аны баш ... Үркенічке йіберді
(Оны басшы етіп, Үргенішке жіберді).
Аузы ала болу «араздасу». Мысалы: Мен қорқа тұрұрмын дүниалық ... ала ... ... (Мен ... үшін ... ма» деп ... ... «сөйлей алмау, тілі байлану» мыс.: Бу сөзні ... ... қолы уа ... сест ... тілі ... (Бұл ... ... қол-аяғы
байланып, сөйлей алмай қалды).
Мойын имеу «бағынбау» мыс.: Үркеніч халқы аны қабұл қылмадылар уа
итағатқа ... ... ... ... оған ... бас имеді).
Екінші топ фразеологизмдердің адамның көңіл-күйі, сезімімен ... ... ... таң қалу, қайран болу, пұшайман болу, көңіліне
келу, үміт үзу, ашуы келу, өш алу және т.б. ... ... ... ... ... бу сөзні ешітіб таң қалдылар…(Ұл баланың бұл сөзін
естіп, таң қалды...); Барғаныма пұшайман болдым…(Барғаныма өкіндім...);
Анларны қара ... ... деб һеч ... ... ... ... ханның адамы деп еш ойламап еді...); Йарашмақлықдын үмід ... ... ... ... соң аттанып кетті...); Сексендін артұқ
келтүрмекеніге қатығ ачығы ... дұға бәд ... ... ... ... ашуланып қарғады).
Бұлардан басқа діни сеніммен, әдет-ғұрыппен байланысты ант ішу, иманға
ұю, ырым қылу, шүкір қылу; ... ... ... ... саф тарту, шеру
тарту, қылычдан өткізу, йасау йасау; ... ... ... ... ... ... ... бір ұйықтаған шақ, кісі аяғы жетпес жер ... ... ... ... әр ... ... әр түрлі мағынадағы сөз тіркестері [4, 91].
«Шыңғыснама» мен «Түркі ... ... ... ... ... тіркесінен жасалатынын көреміз, ал кейде шетел
сөздерінің түркі ... ... ... де ... ... ... ... деген мағынада ғалыб келу
тіркесі жиі ... ... ... – араб сөзі, мағынасы «жеңу». Осы
орайда ... келу ... ... ... ... ... кетті» тәрізді
тіркестер кездеседі.
Жазба ескерткіштерде кездесетін фразеологизмдерді қазақ тіліне қатысты
тұрғысынан біз төртке бөліп қарадық:
а) Қазіргі қазақ ... ... да, ... ... да ... ... ... ұқсас болғанымен, мағыналары басқа фразеологизмдер;
б) Мағынасы қазіргі қазақ ... ... ... ... формалық (фонетикалық, морфологиялық) өзгерістерге
ұшыраған фразеологизмдер;
в) Қазіргі қазақ тілінде кездеспейтін фразеологизмдер.
«Түркі Шежіресінде» ... ... ... ... ... ... аса көп ... (кейбір фонологиялық түрленулерді
қоспағанда) сақталған. Әрине, кейбір фразеологизмдердің мағынасында бірен-
саран жаңа мағына ... ... ... ... ... ... ... жығылу фразеологизмінің мағынасын ... ... ... «тізе бүкті, кешірім сұрады, кінәсін мойнына
алды» деп айқындайды. «Шежіреде» беретін мағынасы да ... ... ... мыс.: Бір ... соң паһлуан өз хәліне келіб Шеихның айақықа
йықылды ... ... ... ... есін ... ... ... сұрады).
«Шежіреде» бір нәрсеге алдын-ала «дайындалу, әзірлену» мағынасында
қамын жеу тіркесі ... мыс.: ... йыл елге жар ... Иран ... нече йыллық ғамларын йесүнлер («Иран жаққа жүреді, ... ... ... деп ... ... ... ... беретін мағынасы да бұдан алшақ кетпейді. Үміт
үзу тіркесінің «Шежіредегі» және қазіргі тіліміздегі мағынасының арасында
аса бір алшақтық ... ... де үміт үзу ... ... ... ойлағаны орындалмайтынына көзі ... ... үмід ... соң ... (Достасудан үміті үзілгеннен кейін
аттанып кетті). Салыстырып көрейік: Мен де үмітімді үзбеймін.
Ажалы жету тіркесі [29] ... ... ... ... ... ... ... мағынасында кездеседі, мыс.: Бірнече халық өзге уалаиатға
мәтрұқ болдылар бірнече ажалы йеткен халық Мервнің ... ... ... өзге ... тәрк ... ... жеткендер Мервте қалды).
Ал қазіргі тілімізде «ажалы ... ... ... басқа сөзбен
байланысты «орындалмайтын, босқа айтылған» деген мағы-нада да кездесетіні
мәлім. Мұндай фразеологизмдердің қатарына таң қалу, бас ұру, ... ... аузы бір (ала) ... ... ... бой ... құлақ салу, ант
беру (ішу), сыры әшкере болу, сүт ... ... ... кісі аяғы ... ер басына іс түсу, өш алу, қол сұғу, көз тігу, той ... ... мал табу және т.б. ... ... ... ... болады.
Мұндай фразеологизмдер шығармадаларда кездесетін барлық фразеологизмдердің
тең жартысынан астамы дерлік.
Қадырғали Жалйыридің ... атты ... ... ... көпшілігі қазіргі қазақ тіліндегімен бірдей. ... ... атап ... асты ... «аяқ асты ... ... ... «аттанып шықты»,
балдызлай берді «балдыздай алды», бар малы «бар ... бір ... ... бір йолы «бір ... дүнианың төрт бурчы «дүниенің төрт ... ... ... ... көб дүр «дұшпанға көп-ті», екі бөлінді
«екі бөлінді», ел болды «ел болды», ит йүгүрткеллер «ит жүгірткендер», йағы
болды «жау ... ... дек ... ... атың ... атың», йер
йүзінде «жер жүзінде», йолдан ... ... ... йыл ... йүз ... асап, жасарын жасасын», тілегін ... ... ... ... ... ... қыз айттурды «қыз айттырды», олжа қылды «олжа
қылды», ләшкер тартты «ләшкер ... ... ... ... ... көре ... ... алмас», сөзүнден чықмайын «сөзіңнен шықпайын» т.б.
«Түркі Шежіресінде» кездесетін кейбір ... ... ... тілімізде бар фразеологизмдермен ұқсас келгенімен, беретін мағынасы
сай келе бермейді. Мәселен, «ор қазу» тіркесі – ... ... ... яғни ... ... мақсатында кедергі ретінде шұңқыр қазуды»
білдірсе: Черікі ... ... ор ... ... ... ... ор қазып отырды); қазіргі қазақ тілінде бұл тіркес «біреуге бәле-
жала ... ... іс ... ... ... ... фразеологизм
болып келеді. Сол сияқты аталған шығармада от салу ... де, ... ... ... ... ... мағынасында емес,
«өртеу, от ... от ... ... о ... тура ... ... мыс.: ... тараж қылыб ічіке от ... ... ... ... ... жасау «сапқа тұру, белгілі тәртіппен әскер
қатарын түзу мағынасында», төрелік қылу «төре ... ... ... ... ... сөз ... ... болады. Қазіргі тілімізде
жасау жасау «ұзатылған қыздың дүниелерін түгелдеу» мағынасында ... ... ... ... ... ... бір ... мағынасы қазіргі ... ... ... сәйкес келгенімен, олардың қазіргі тіліміздегіден кейбір
тұлғалық ерекшеліктері байқалатындығын айтады. Бұл ... ... сан ... едәуір, яғни барлық тіркестердің төрттен біріне жуық.
Әрине, бұл ... ... ... ... ... ... сайын,
тілдегі сөздердің жаңа мағынаға ие болуымен байланысты олардың құрамында да
белгілі дәрежеде өзгеріс болатындығын сипаттайтын фактілер.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... бал ашу ... бар [29, 10]. Ал ... ... дәл
осы мағынада фал бақу тіркесі кездеседі, мыс.: Ауылдағы хатұнларға отға май
салыб сенің ұғлұң болұр, уа ... ... ... уа ... фәлан нәмерсең фәлан
болұр теб фал бақыб кушнан қылыб йүрүр ерді (Ауылдағы ... отқа ... ... ұлың ... ... қызың болады, сенің пәлен нәрсең пәлен
болады» деп бал ашып, қошнаш ... жүр еді). ... ... ... бал ... ... ... қазақ тілінің «қошнаш» сөзі
қолданылған.
Көне түркі тілінде бақу «қарау, көру». Сонда фал бақу – ... ... ... ... ... сәуегейлік жауырын, қарта, тас және ... ... ... ... ... о бастағы фал ... ... «бал ашу» ... ... ... ... ... бақу «қарау» сөзінің көне мағынасымен ... ... ... де ... ол – ... ... қарау» (бағыну, айтқанын істеу)
фразеологизмінің орнына қолданылған. Мысалы: Бір кішіні падшаһ ... ... ... ... (Бір ... ... етіп сайлап, оған бағынбас еді).
Қазіргі тілімізде «бас имеу», «бас тартпау» [29, 15] фразеологизмдерді
бар. Оның алғашқысы – ... тізе ... ... жұмсалса, екінші
– «көну, қарсылық жасамау» мағы-насын білдіреді. ... осы ... ... ... имеді, мойын толғамады деген фразеологизмдер
кездеседі, мыс.: Үркеніч халқы аны ... ... уа ... ... ... ... оған бағынбады және бас имеді); Ант ічті ... ... ... ... ... пенделіктен бас тартпаймын» деп
ант берді).
Мұның екеуінде де ... бас ... ... мойын сөзі қолданылған.
Көне заманда бағыну, айтқанын істеу мәндері сөзбен қоса басты ию ... ... ... Ал ... ... қозғалысқа келтіретін мойын
болғандықтан, ... ... ... ... ... де белгілі
логикасы бар екендігі түсінікті [4, 93].
«Түркі Шежіресінде» «араласып, достасып кеттік» ... ... тұз ... ... мыс.: Нече ... бері сіз халқының тұзын йеб йүрүрмін
имді ... ... ... ... ... ... ... жылдан бері сіз
халықпен араласып дос болдыңыз, енді ... ... ... ... ... осы мағынадан өрбіген «дәм-тұзы аралас-ты», «дәм-
тұзы жарасты», «дәм-тұзын ақтады», «дәм-тұзына ... ... ... көптеген фразеологизмдер ... ... ... ... ... күрделенген түрлері. Осы сияқты «Түркі
Шежіресінде» йақасынан тұту тіркесі ... ... ... ... сай ... мыс.: Ол ... ажал келіб йақасынан тұтұб
атасының қашыға алыб ... (Ол ... ажал ... алқымынан алып, атасының
қасына алып кетті). Салыстырыңыз: Жауды алқымнан ... ... ...... ... ... ... варианты, жетілген
түрі деуге болады. «Шежіредегі» арқа ... ... ... ... ... ... күю ... «амалы таусылу (біту)» тіркесіне,
сүйінчі тілеу «сүйінші сұрауға», ... салу ... ... тілі ... ... ... табу ... сүруге» балама бола алады. Уақытты
көрсететін гөш пісім тіркесі қазақ тіліндегі «ет пісірімге», бір ... ... ... бір ... ... ... дәл ... Сонымен қатар,
«Шежіреде» қазіргі қазақ тілінде кездеспейтін сөз тіркестері де ұшырайды.
Бұлар сан жағынан өте көп ... ... ... дей алмады (демеді)» деген
мағынада «Шежіреде» дәм ұрмады деген тіркес қолданылған, мыс.: Ол ... бу ... раст ... соң һеч дем ұрмады (Ол кісі менің бұл
сөзімнің рас ... ... соң ... ... ... ... «құралайды көзге атқан» [29] немесе
«көрінгенді қалт жібермейтін (мерген)» деген мағынада «Шежіреде» көз ... ... ал «көз ... ... ... ... көз
икермес тіркесі қолданылған, мыс.: Білкеч султан [..] көз іліб ... ... ... ... ... тік ... ... оңлы уа соллы
атғаныға көз икермес еркендүр (Білгеч сұлтан [..] құралайды ... ... ... ол ... ... ... тік ... оңды-солды атқанына көз
ілеспейді екен).
Аталған жазба ескерткіштерде бұдан басқа да қылычдын өткеру «өлтіру»,
черік ... ... ... азар беру ... көрүнүш қылу «ханға
бағыну», абадан қылу «елді тойындыру», жамиғ қылу ... ... сөз ... «мылжың болу» және т.б. фразеологизмдер жиі қолданылған [4, 92-95].
Түркі ... ... ... зерттеудің алдағы
міндеттері жайлы, соның ... ... ... ... алу ... қозғай отырып, өзінің соңғы еңбегінде академик І.Кеңесбаев ... ... ... ... ... ... ... тексергенде
ғана фразе-ологизмдердің туу жолдарын толық біле аламыз. Тіркес ... ашу ... өзге ... де ... ... ... басы ашылмақ.
Құрылымы бір немесе құрылымы бөлек тілдердің ортақ және айырма қасиеттеріне
ұластыра, жүйелі талдау фразеологизм үшін де ... ... ... ... бірнеше ортақ нақтылы бір фразеологизмнің өзі ... ... ... ... енді ... ... ... келетін реттерін ескере
отырған мақұл» [29, ... ... ... ... ... пікірлері,
негізінен, бір арнаға құйылады. Фразеологизмдердің құрамындағы сөздердің
тіркесі о ... ... ... ... бір ... ... жүріп, кейін ол құбылыс, әрекет, әдет-салт ескіріп, ... ... оны ... сөз ... ... ... бірақ өзге
ұқсас құбылысты, әдет-ғұрыпты бейнелеуге қолданылғанын ... ... ... ... тым әріге кетеді. Адам баласы
сонау отқа, ... көп ... ... шағында-ақ талай-талай заттарды
киелі санап, оларға өздерінше лақап ат қойған… Қазақ ... ... ... ... ... елдермен, шет жұрттармен экономикалық әрі ... ... ... ... Тілімізде осыған орай туған толып
жатқан тіркестер бар» – деп фразеологизмдердің шығу, қалыптасу ... ... ... ... кейбір фразеологизмдерді талдай отырып,
шығарма жазылған, тіпті ... одан да ... ... ... тұрмыс-
тіршілігі мен әдет-салтын көз алдымызға келтіреміз. ... ... ... ... ... деген тіркес бар, мыс.: Сені Бестам
хакіміне алыб барұр тақы бұрнұң құлақыңды ... ... ... ... ... кестірер); Йүзіне бақдұм айтдым бұрныңыздын
айырыласын деб ... ... ... айттым: «мұрныңыздан айрылайын ... ... сөз ... біз ерте ... дәуірінде, әлі құлдық дәуірдің
сарқыншағы жойылмаған кезеңде, қолға түскен тұтқынның құлағы мен ... ... ... ... ... ... көреміз. Батырлар жырында
кездесетін «құлағын кесіп құнтитып, мұрнын кесіп шұнтитып» деп ... да – ... ... ... ... ... ... рәсімді
көрсететін тіркестің «құлақ кесті (құл)» деген варианты ... ... ... ... ... ... жүретін, айтқанға көнетін, тәуелді
адам», мыс.: «Мен сенің құлақ кесті ... ба, ... ере ... ... ... ... аман беру тіркесі де көне дәстүрмен
байланысты, дегенмен ол ХІХ ғасырдың бас кезіне дейін сақталып ... ... ... ... мойындап бағынған ел жеңген елге кепілдікке
өздерінің қимас бір ... ... ... ... ... көп ... ел
басшысының, яғни ханның баласын беретін еді. Ол адам ... ... ... «Түркі Шежіресінде» де аман сөзі осы мағынада кездеседі, мыс.: һәр
уалайатлар кім сізлерге бақыныб аман ... аман ... агар ... ... ... ... ... ұшақыны олжа уа әсір қылыб шаһарларыны
күйдүрүң (Егер барлық уәлаяттар сіздерге бағынып, кешірім сұраса, ... Егер ... ... ... ... құл етіп, қалаларын
өртеңдер).
Осы сөзбен қатар аманат сөзі де ... Бұл – ... ... ... ... ... қазақ тілінде «зат» [29, 40] мағынасында қолданылады.
Жазба ескерткіштердің ішінде ... ... ... ... ... ... ... тіркесі-нің беретін мағынасы
да ол кез үшін әлі абстракт нәрсе емес. Түркі халқында хан ... оны ақ ... ... көтеру рәсімі кейінгі дәуірге дейін сақталып
келгені баршамызға ... Бұл ... ... ... мысалы «Түркі
Шежіресінде»: Бір йақшысыны падшаһ көтеріб ол өлсе йана ... ... ... ... ... етіп ... ол өлсе тағы ... сайлар еді).
Айақ беру фразеологизмі де – «татуласу, бірігу ишаратын білдіру» үшін
жасалатын дәстүрдің атауы. Мысалы: Андын соң ұлұғ той ... ... ... ... і ... ... дан соң үлкен той ... ... ... Батумен татуласты).
Аяғына жығылу, көрініс қылу фразеологизмдерінің шығу төркіні де айқын.
Енді бір топ ... о ... ... ... ... атаулары
себеп болғанға ұқсайды. Сүанға ұқсайды. Сүарту, саф ... шеп қию, ... ... ... негізгі мағыналары әлі ұмытыла қойған жоқ.
Фал бақу, имамға ұю, ырым қылу сияқты тіркестердің діни, ... ... ... ... [4, ... ... ... болса да мақал-мәтелдер, бейнелі, айшықты сөз
тіркестері мен өлең шумақтары кездесіп қалып отырады. Бұлардың көпшілігі
қазіргі ... ... оның ... ... тілінде, аздаған
өзгешеліктерімен қолданылып жүрген мақалдар. Мәселен: Атаң ... йау ... ... чаб (Ата ... жау ... ... бірге шап) деген
мақал кездеседі, мысалы: Ол уақытда атаң йұртын йау ... ... ... қары сөзі ... (Ол ... ... жұртын жау шапса, айналдырып бірге
шап» ескі сөз).
Бұл мақал ... ... ... ... ... жау ... қосыла шап»
деген вариантта кездеседі. Бу күнгі ішні таңлаға салған кішінің һеч ... ... істі ... ... ... еш ісі бітпес) деген мақалдың
да қазіргі тілімізде «Бүгінгі шаруаны ертеңге қалдырғанның ісі ... ... бар. Ал енді ... ... «Екі ... басы бір
қазанға сыймас» деген мақал ... он ... бір ... ... ... падшаһ йер йүзіне сығмас (он дәруіш бір паластың үстіне сияр, екі патша
жер жүзіне сыймас) деген мақалдың ... ... ... түрі ... ... ... екі арышы бүтүр болса түзүк көчер, «Ит ... ... ... өз ... өзі ... ... өз кіндігін өзі кесер)
деген мақалдардың ... ... ... ... жоқ, дәл осыған мағыналас
мақалдар тілімізде бар [4, 100].
Ғалым Б. ... ... ... ... ... тек
тарихи жылнама деп қарауға әсте болмайтындығын айтады. Онда небір әдемі,
көркем сөз айшықтары ... ... ... ... ... біз солардың ішінен мысалға кейбірін ғана келтіреміз: «Ол тақы
бірнече йылдар ет йеб қымыз ічіб ақ уа қара ... ... ... уа ... ... сүмбедей йорғаларыны уа йелдей йүкүрүрлеріні мініб көңіл
йеткен йерлерке ұчұб ұғлы Теңіз ханны өз орнында олтұртұб ол дүниаға ... тағы ... жыл ет жеп, ... ... ақ және қара ... ... ай мен
күндей сұлуларды құшып, сүмбедей жорғаларды және желдей жүйріктерді ... ... ... ... ұлы ... ... өз ... отырғызып, о дүниеге
кетті).
Бұл үзіндіде ұйқасып келген жолдар, айшықты теңеулер орны ... ... ... ... уа ... ічіб ... ... бічіб терең суларны кечүб…
(..арақ пен қымызды ... ... ... ... ... ... ... келеді. Мұндай жолдар хандардың өткізген өмірлерін суреттеуде көбірек
қолданылған. Осы сияқты ашларыны ашаб йашларыны ... ... ... ... ... күлдүрүб дұшманларын иғлатыб (достарын күлдіріп,
дұшпандарын жылатып), йауыны йаулаб ауыны аулаб (жауын жаулап, аңын ... ... ... уа ... ... ... ... басын жайлап және
Сырдың аяғын қыстап) ... де ... ... ... ... ... ... адамдардың мінез-құлқын, жасаған істерін
суреттеуде де автор образды сөз тіркестерін қолданған, мыс.: ... ... көб ... ... аз ... көб ... аз, зұлымы көп нөкерге,
беруі аз қызметі көп) адам болса, Білегеч сұлтан, оның керісінше, ... ... ... ... ... кічік…(нөкерге мейірбан,
пиғылы кіші..); аның ішлеріні көзі бірлән көрмейтін ... кіші ... ... ... ... ... көрмейтін, есіткен кісі сенетіндей емес) болып
келеді. Дұшпандарды айтқанда, оларды ит башлы ... ... (ит ... ... ічі ... ... һәм қарарақ (іші қазанның астынан да қара),
оның сөз өтмеген уа қолы ... елі йоқ ... ... және қолы ... жоқ) деп суреттейді. Елдің берекесін, тыныштығын сөз ... ... уа ... ... ... ... ... жайылды (кеңейді), тірік
малны һайдай білген чақлы өлүк ... ... ... ... ... ... айдай
білетін, өлі малды жүктей білетін...), ат ... түйе ... ... түйеге жүктетті), малларының қышыны етің йеділер уа ... ... уа ... ... ... етін ... ... сүтін жазда ішті
және терісін киді) тәрізді бейнелі сөйлемдерді қолданады.
«Анық, ... ... ... ... ұлұғ ... ... үлкен
жолындай) немесе айдын раушанырақ уа афтабдын мәшһүрырақ (айдан көріктірек,
күн көзінен әйгілірек) деген теңеулерді қолданады. Сол ... ... ... жиі кездесетін аты һараб тоны тозұб (аты шаршап, тоны ... ... іш ... (ер басына іс түспей), Емгекліміз өлүр, оразылымыз
қалұр (бейнетқорларымыз өлер, ораздымыз қалар), ... ... му ... му ... түсті ме, жерден шықты ма) тәрізді жолдар да жиі ... ... ... ... ... ... өте күрделі сөзжасам
жүйесі бар. Ол тілдің дамуымен бірге қалыптаса отырып, ... ... ... ... Ескі ... ... ... ерекшеліктерін
зерттеудің, яғни қазақтың ортағасырлық жазба ескерткіштер ... ... мен ... ... ... ... оның жалғастығын
анықтап көрсетудің мәні зор. ... ... ... ... ... қажы,
Әбілғазы Баһадүр хан және Қадырғали Жалайыридің орындауындағы жазба
ескерткіштердің ... ... ... мен тілін зерттеуде алатын орны
ерекше. Бұл жазба ескерткіштерде сөз тудырушы ... ... ... ... кездеседі. Олардың ішінде – синтетикалық, яғни жұрнақ
арқылы жаңа сөз жасайтын жұрнақтардың қатарын топтасақ, төмендегідей:
Есімнен сөз есім жасайтын ... 1. ... ... бұл жұрнақтың фонологиялық варианттары негізінен, ... ... 1) ... мәнді атауыштық ұғымды берген; 2) қатысты
сындық ұғым; 3) ... ... ... ... 4) белгілі бір жерге,
мекенге қатыстылықты білдіреді; 5) заттың неге арналғанын білдіретін сөздер
йарлық, ... ... ... ... «жарлық, жігіттік, достық,
бұзықтық, жамандық» және т.б [12:12]. Э. В. ... ... ... ... рет ... «Ұйғыр тілінің грам-матикасы» деген еңбегінде А.
К. Боровков ұсынады да, кейін «Башқұрт ... ... ... Н. К. ... ... «Дәл осы «толы» мағынасында армян
тілінде де лық ... сын ... ... ... ... түседі және лық
сөзінің сөз тудырушы -лиг жұрнағына қатысын ашу үшін әлі де ... ... ... ... ... Э. В. Севортян [26, 51].
«Әділ сұлтан» эпикалық ... ... ... ... туын-ды есім сөзге
жалғанады. Қазіргі қазақ тілінде қазақ даласындағы ел басқару жүйе-сінің
өзіндік ерекшелігіне сәйкес ... ... ... бар. Олар да осы ... ... ... жұрнағы мен туа түбір зат есімдердің бірі-
гуінен жасалған туынды зат есім ... ... ... ... ... ... және т.б.
-Лық//-лік, -дық//-дік, -тық//-тік аффикстерінің қазіргі қазақ тілінде
сын есімнен туынды зат есім ... ... ... ... ... ... күрделеніп жұмсалған фактілері кездеседі,
мыс.: айқындылық, көркемділік, өжеттілік және т.б. [13, 116].
Сонымен қатар, жазба ескерткіштерде ... зат ... ... сын ... -лы//-лі жұрнағы да кездеседі.
Бұл жұрнақ «Шыңғыснамада» да қатыстылық ұғымды білдіреді [9].
2. -Сыз//-сіз: Бұл ... ... ... ... ... сөзінде белгілі бір қасиеттің (сапаның) жоқ ... ... ... ... ... ... ... Бұл жағынан ол жоғарыдағы
жұрнақтың мағынасына қарама-қарсы болып келеді. Сөзжасамдық бұл ... ... ... жағы тіл білімінде жалпы түрліше түсіндіріледі. ... оның ... ... -лы жұрнағына қарама-қарсы мағынада жұмса-
латыны да жиі сөз болады. Ол ... ... ... ... ... қарамастан, семантикалық реңкі жағынан түркі тілдерінде жалпы
шектеулі жұрнақтар ... ... ... ... ... келіп
отырады. Осы арада көңіл аударатын нәрсе: -сыз//-сіз форманты бір ... ... әрі есім ... – екеуі бірдей ... ... ... ... сан ... сын ... ... қатынасқа түсе
алмайды. Ол тек белгілі бір нақты затты және грамматикалық жақтан таза зат
сипа-тындағы құбылысты білдіретін есімдерге ғана ... жаңа сын ... [23, 346]. -Сыз ... табиғаты жайында Э. В. Се-вортян былай
дейді: -сыз аффиксі өте ... келе ... ... ... бола тұрса да
тіліміздегі қазіргі қолданысы шектеле бастады. Бұл жұрнақ кейде ... ... да ... ... береді [13, 122]. -Сыз жұрнағының
табиғаты ... Э. В. ... ... ... ... ... өте ... жатқан өнімді көрсеткіш», олай бола тұрса да тіліміздегі қазіргі
қолданысы шектеле бастады. Бұл ... ... ... ... ... да қосымша-
ларды қабылдай береді [13, 122]. Ә. ... ... -сыз ... түркі тіліндегі -сыра жұрнағымен мағыналас болып келеді. Мысалы, қаған-
сыра «қағансыз қалу», уруғ-сыра «ұрықсыз қалу». ... ... ... ... ... -сыр = -сыз с ... значением и глаголообразующего аффикса -а», деген Р. Радловтың
пікірі ... [26, ... ... Бұл жұрнақ «Түркі ... ... ... өзі ... есім ... мамандық кәсіп иесі ... ... ... ... ... ... ... елчі
«елші», пічікчі «1) аспаз; 2) мал оташысы» және т.б. Бұл ... ... да сөз ... ... ... ретінде көрінеді. Бұл жұрнақ
жалғанған сөздер істің иесін, іс-әрекетті жасаушыны ... ...... жазбалары мен кейінгі орта ғасыр ... ... ... жазба дереккөздерінде кездесетін көне
тұлға. ... ... ... термин жасау қызметімен байланысты өнімді
жұрнақтар қатарына жатады.
-Шы//-ші жұрнағы қазіргі қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... Н. Ф. ... -шық//-шік тұлғалылығымен, Н. Б.
Баскаков -са, -се ... Г. ... Ф. А. ... ... адам мағынасында қолданылатын «са» сөзімен байланыстыра қарайды
[13, 119]. Бұл ... ... ... тіліндегі сөзжасамдық сипа-тын
берген А. Ысқақов, оның туынды зат есім жасайтын аса ... ... ... Осы ... ... ... туынды зат есімдердің мағыналары
мынадай: 1) Кәсіп иелерінің я ... ... ... ... ... ... ... мыс.: қойшы, сақшы, тілші және
т.б.; 2) Адамның белгілі бір дағдыға айналған ... мен ... ... ... мыс.: ... ... ... және
т.б.; 3) Қоғамдық ағымды я көзқарасты жақтаушының және белгілі бір қоғамдық
ұйымға қатысушының атын білдіреді, мыс.: ... ... және т.б. ... ... жұрнағы «Түркі Шежіресінде» өте сирек кездеседі қарындаш
«туыс, ағайын», йолдаш «жолдас». Бұл жұрнақ Жамиғат-Тауарихта ... ғана ... [12, ... ... бұл ... ... ... жалғауы мен ш формасынан
қалыптасқан дейді. Мұндағы ш ... Б. А. ... пен Н. З. ... ... ... десе, А. А. Юлда-шев алғашқы көптік, ортақтық мағынасы
тарылып, ортақ етіс фор-масына ... ... деп ... [12, 12]. Ал ... ... «үй» мағынасындағы эв-ев-әп-еп сөзі Орхон жазбаларынан белгілі
екендігін және д/т дыбыстарының алмасу ... ... ... ... тілдеріндегі «жолдас» мағынасында қолданылатын иптәш сөзі мен
«әйел» ... ... ... ... бір емес пе екен ... ... Қазіргі татар тілінде ерлі-зайыптылар ... ... ... ... ... деп айтатындығын келтіреді. Бұл
сөздердің қазіргі хакас ... ипчі ... ... ... ... ... -таш варианты болуы Ә. Нәжіптің пікірін нақтылай түседі
[26, 59]. Осы тұжырым аффикстің мағынасына толық ... ... деп ... -(Ы) ... рек: Бұл жұрнақ – өзі жалғанған сөздегі сапа
шамасының басымдылығын ... және жиі ... мыс.: ... йахшырақ, қарарақ және т.б. Ескі қыпшақ жазба ескерткіштерінде
-рақ//-рек жұрнағы салыстырмалы шырай жасайды: йақшы-рақ ... ... ... ... ... ... кішірек», андан улу-рақ «одан
үлкенірек», ... ... ... ... ... ... оқучы-рақ
«бізден жақсырақ оқиды», йаман-рақ ... ... ... ... ... ... жұрнағынан кейін де келе ... ... ... ... Екі ... ... + рақ сын есім ... салыстыру мәнін күшейте, жандандыра түсу үшін
жұмсалады, -рақ//-рек қосымшасы сын ... ... ... ... да
қатысады [25]. -Рақ//-рек жұрнағы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... мағынасына қосымша мән беріп отырады:
мекендік, мезгілдік ұғымдардың мөлшері жалпылай айтылмай, саралана ... ... ... Бұл ... ... аффикс негіз түбірден
кейін тікелей жалғанса, ... ... ... бір ... ... ... сондай-ақ -рақ//-рек жұрнағы өзінен ... ... ... ... Бұл жағдайда алғашқы мағыналық белгі одан да
нақтылана түседі: әріректе, артқарақ және т.б.
6. ... ... ... қазақ тіліміздегі ұқсату, салыстыру,
теңдестіру мағынасындағы -дай//-дей, -тай//-тей ... ... ... ... ... ... есімдерге де
етістіктерге де жалғанған, ал ... ... тек ... ғана ... ... ... ... «Жамиғат-
Тауарих» тілінде сілтеу есімдіктері мен зат есім-дерге жалғанып, заттың
сынын, сипатын түбір ... ... ... ... ... ... «Шыңғыснама» тілінде бұл жұрнақ есімге де етістікке де жалғанып,
сын-сипатты білдіреді.
-Дай//-дей, -тай//-тей ... ... ... ... ... ... -Дай//-дей аффиксі үстеу сөз табын жасауда кеңінен
қолданылады. Зат есім, сын есім, сан есім және есімдік ... ... әр ... үстеулерді жасауға қатынасады. Осы аффикстің шығуы
жайында түркология ғылымын-да әр түрлі пікір бар. Мәселен, Н. К. ... дек ... ... Ал А. Н. ... бұл ... негізін
көмектес септігінің формасынан іздестіреді. Сонымен қатар, Ж. Денидің осы
аффикстің тенг//денг (тен) сөзінен шықты деген ... ... ... осы ... ... ... ... өйткені -дай//-дей жұрнағының жалғанған
сөзімен беретін мағынасы бір нәрсемен теңестіру, салғастыра айту ... о ... ... тең ... ... ... ... -Дай//-дей
жұрнағы түбір сөзден кейін араға басқа бір тұлғаны салып барып жалғанады,
мыс.: Онда жігіттерді бүгінгідей ... ... (М. ... ... тілінде бұл жұрнақ кейде -дайын//-дейін түрінде де қолданылады. Бұл
өте көне құбылыс тәрізді, тоттыдайын таранған, ... ... ... ... ... қолданыс көбінесе ауызекі тілге тән болып
келеді. Бұл жайды А. Н. Кононов арнайы көрсеткен болатын. Қараим ... ... ... қолданысты К. Мұсаев та көрсетеді [13, 332].
Етістіктен есім сөз жасайтын жұрнақтар. 1. -К, -ұқ//-үк, ... ... ... ... ... түбіріне жалғанып, бірде зат есім, бірде
заттанған сын есім түзеді: Йұмұқ «жұмылған, жұдырық», тірік ... ... ... ... және т.б. ... бұл жұрнақ -уқ
түрінде кездеседі. Бұл ... ... ... ... ... ... ... алғашқы варианты деп қарастырған. Қимыл есімін берген -уқ//-
уғ аффикстерінің қолданысында саралану процесі жүрген: ... ... ... сындық мәнді сөздер тудырушы аффикстер қалыптасқан.
Бұл ... ... -ек ... тек ... сөзінде кездеседі. Бөл-
етістігінен сындық мәнді туынды сөз ... тұр. Бұл ... да ... бір ... ... ... [12, 17]. Өйткені, Э. Севортян батығ
«впадина», батаг «топь», ... ... ... «кусок» сияқты бір түбірге
екі түрлі жалғанып, әр басқа мағынада жұмсалатын -ақ, -әк және -ық, ... ... ... ... ... «На основании подобных
примеров можно прийти к заключению о ... ... -(а) – ... -аг, әк, -ыг, -ик, -ук, -үк ... ... исторически
существовала, но не получтла развития ни в одной ... ... ... ... [26, 66]. Осы ... сүйене отырып, бұл жұрнақтардың бірінен-
бірінің айырмашылығы жоқ деп тұжырымдаймыз.
Қимыл есімін берген -к, -ұқ//-үк, ... ... ... бұзұқ «бұзық», бітік «кітап», білік «білім», артұқ «артық» және т.б.
сөздерінде кездеседі. «Әділ ... ... -к, ... ... жұрнақ-
тары кездеспейді.
Етістікке -қ//-к, -ық//-ік, -ақ//-ек, тұлғалығы жалғану арқылы жасалған
туынды зат есімдердің тағы бір ... тобы бар. ... ... аталғандардағыдай атаулық тиянақтылық байқалмайды. Олар көбіне-се
белгілі бір әрекеттің статикалық қалпымен ғана ... ... ... ... ... ... ... әрекеттің атауы ретінде дербестенген тіл
құбылыстары деп қарауға болады: ойнақ, ырғақ, тілек, жазық және ... пен ... ... ... ... ... ... зат есім жасалымдардың енді біразы өздерінің әуелгі тектік сипаты,
сырт қалпы, тұлғасы ... сын ... ... ... ... ... ... де солай. Ал зат есімдік статусқа субстантивация жолымен
ғана ие болған. Сондықтан да ... ... ... зат ... бірсыпыра ретте, тіпті функциональды ғана болып көрі-неді: су-
ық, қыз-ық, ... ... және т.б. [13, ... -Н, ... ... ... бұл жұрнақ жиі кездеспейді сауын,
егін, боран және т.б. сөздерінде ғана кездеседі. Бұл ... ... есім сөз ... ... ... ... «қуғын», шав-қун
«шапқын», тутқун «тұтқын» сөздерінде қолданылған, бұл ... ... ... қыпшақ жазба ескерткіштерінде туынды зат есім құрамында кездеседі.
-Ғун//-гүн, ... ... ... тут, тұт ...... ... ... йу «жу» – йуқун «жүгінген, яғни ... ... уч «ұш» – ... ... йар ескі ... йару «жарық» –
йарқын «жарық беретін зат» [25]. Э. Севортян бұл ... ... ... ... ... отырып, оны өте ертеден белгілі әрі
өнімсіз, әрі көне жұрнақ екендігін айтады [26, 73]. ... ... ... атауы болып қалыптаспаған, сындық мағынаның субстантивтенуінің нәтижесі
болуы керек. «Әділ сұлтан» ... ... -н, ... ... ... ... қазіргі қазақ тілінде де етістіктен туынды зат
есім жасайтын ... ... ... ... Ол ... ... ... бұл дериваттардың мағынасы негізінен нақтылы болады. Мысалы: толқы-
н, ... ... ... ... ... зат есімдер белгілі бір іс-
әрекеттің статикалық қалпын аңғартады.
-Қын//-кін, -ғын, -гін аффиксі де ... ... ... етістіктен
туынды зат есім жасайтын өнімді жұрнақтардың қатарына жатады. Ол көбінесе
дауыссыз дыбысқа біткен ... ... ... Олар ... ... ... немесе затпен, әрекетпен, табиғат құбылысымен байланысты
заттық және термин-дік ... ... ... жұтқын және т.б. Тасқын,
тұтқын, қашқын сөздері де -қын ... ... ... ... ... Жоғарыдағылардан ерекшелігі – бұлар әуелде сын есім ... ... ... яғни заттық сипат алып кеткен. Бұл
жұрнақтың тағы бір ерекшелігі – етістіктен зат есім де сын ... ... Оны зат ... ... ... ... де, сондай-ақ сын
есімдік сөзжасамның жұрнағы ретінде де алып қарауға болады [13, 171].
3. -Ш, -ұш//-үш, -ыш//-іш: Бұл ... ... ... зат ... Ұрұш ... көрініш «көрініс, кездесу», батыш «батыс», ... және т.б. ... ... ... зат есім ... -ш,
-ұш//-үш, -ыш//-іш жұрнақтары кеңінен қолданылған. Ескі ... ... есім ... ... ... о бастағы
лексикалық мағына-сы қаншама көмескіленіп, өзіндік бояу-реңін жойып ... ол ... ... ... ... ... тұрады. Кейбір жаңа
сөздер мүлдем басқа мағынаға да ауысып кетеді. ... ш ... ... ... түбірге жалғанады, дауыссыз дыбысқа біткен сөзден соң
-ыш//іш, -уш//-үш болып түрленіп, қимыл процестің атын ... ... ... -с, -ыс//-іс жұрнағы жалғану арқылы жасалған зат
есімдер өздерінің мағыналық сипаты жағынан түрлі-түрлі болып ... ... ... ... егіс деген сөздер-дің ... ... ... бар. Ал ... ... ... ... сияқтылардың
мағынасынан процестік сипат, абстрактылық айқынырақ сезіледі. Бұл екі топ
туынды зат есімдерді кейінгі дәуірлерде ... тіл ... ... ... жұрнағы тұйық етістік тұлғалы сөздерге жалғанып, қимыл
иесін ... (11, 85(. Бұл ... -у және -чы, -шы ... ... ... ... деп ... болады [4, 110]. -Ғу-чы
жұрнағы орта ... ... ... оның ... ескі ... ... ... негізінен, етістіктерге жалғанып, ... ... ... тілінде -у тұлғалы таза зат ... ... ... тиянақтылығы бар: тұсау, қадау, сұрау, қыстау, т.б.
Қазіргі тіліміздегі қимыл есім мен (-у) ... ... ... туынды зат есімдерге қарағанда, кейінгі, жаңа мәнді термин зат
есімдердің ... көп ... ... дәуірінде ой-пікірдің, ғылымның,
өндіріс пен өнеркәсіптің, мәдениеттің, өнер-білімнің өркен жаюына орай
олардың ... ... ... яғни ... ... ... арта түскендігін көрсетеді, мыс.: оқушы, жүргізуші, қанаушы және
т.б. [13, 175].
-У жұрнағымен қатар, етістікке жалғанып, есім сөз ... ... 85( ... кездеседі. «Шыңғыснамада» -ғучы//-гучі жұрнағы көп
кездеспейді. «Әділ сұлтан» эпикалық жырында -у ... ... ... де өте ... -У жұрнағымен қатар есім сөз жасайтын -мақ//-мек
жұрнағы да кездеседі.
5. -Уыл//-уіл, ... ... ... ... ... бір мамандық иелерін не қызмет түрлерін ... ... ... «ел ... ... ... ... «шабуылда жекпе-жекке
шығушы кісі», чапұғұл «шабуылшы», сұрауыл «жау жақтан хабар әкелуші ... т.б. Бұл ... ... да ... ... мағынасын
беретін сөздердің құрамында кездесетін бұл аффикстердің қалай қалыптасқаны
белгісіз [10]. Негізінен, бұл жұрнақ жалғанған сөз әскери атақ ... -уыл ... тек ... сөзінде ғана кездеседі [9]. Ескі
қыпшақ жазба ескерткіштерінде етістіктің тұйық рай ... ... ... ... ... ... ... ағрымақ немесе ағырмақ «ауру»,
ағырғамақ «ашырқану», алдамақ «алдау», йарашмақ «жарасу», йашырмық «жасыру»
т.б. Кейде бұл ... ... ... шақ ... да ... ... ... аз қалды (мені көрмекке аз қалды). Тейішлі едік тас ... ... ... едік), Керті көңілбіле өз йазуқын айтмаға ... өз ... ... ... ... соңындағы қ дыбысы армян
колониясының тілінде х дыбысымен ... ... ... ... ... ... ол ... кейде айтылмай немесе жазылмай түсіп қалып
та отырады [25].
Қазіргі қазақ тілінде (-у) -ыл//-іл, -л тұлғалығы арқылы ... ... зат ... ... ... ... атаулық мән алған,
терминдік деңгейдегі сөздер болып келеді: тосқауыл, шабуыл, жортуыл, торуыл
және ... -Ңкі, ... ... ... қазақ тіліндегідей тек қана
«Әділ сұлтан» эпикалық жырында ... ... ... туынды түбір етістіктердің басым көпшілігі
түбір морфемаларға жұрнақтар жалғануы арқылы жасалады. Тегіне қарай есім
негізділер деп ... ... ... ... ... ... қажет
болады. Туынды түбір етістікке негіз болатын ... ... зат ... ... Зат ... басқа сан есім, сын есім, үстеу және есімдіктерден
де етістік жасалады.
Есім сөздерден етістік жасайтын жұрнақтар. 1. -Ла//-ле ... ... ... 1) ... ... қандай құралмен іске асатынын
білдіретін туынды ... ... 2) ... ... ... жалғанып, соған қатысты нақты іс-әрекетті білдіреді. 3) мөл-шерді
білдіретін сын еcімге жалғанып, процестің өту сипатын білдірген [12, ... ... ... ... ... ... ерік «и» – ... ес «ес» – есле «есле ал», хор «қор» – хорла «қорла», хормат «құрмет»
– хорматла «ұрметте», ховат «қуат» – ... ... йай ...... қыш – ... «қыста», балуқ «балық» – балуқла «балық аула» және
т.б. есім сөздеріне болсын, етістік түбірлерге ... ең көп ... ... ... табылады [25]. Хұсрау-Шырын ескерткішінде ат деген
түбірге -ла жұрнағының жалғануы арқылы жасалған атла сөзі ... ... ... және «бір ... аттану» мағынасында қолданылған [26, 79].
Қазіргі қазақ тілінде соңы з ... ... ... ... ... ... жасалған сөйле-, жайла- сияқты етістіктерді атауға болады.
Мұндай қазіргі қазақ тілі морфоноло-гиясына үйлеспейтін тарихи дәстүр: ... ... ... ... ... ә) ... ... дыбыс
үстеліп барып: ер-ертте-, зер-зертте- және т.б. ... ... ... туынды түбір етістіктер Н. К. ... ... ... ... - ... келе ... Бұл аффикстердің грамма-тикалық
қызметі, яғни септіктердің меңгерілуі немесе салт ... ... ... сабақты етістік те, салт етістік те бола береді», – ... ... ... ... ... Б. ... пен А. Зайончковский т.б. ғалымдар-дың пікірінше,
қазіргі қазақ тіліндегі бау-ла мен бай-ла формала-рының ілкі түбірі ... те, ... та ... етістіктер қазақ тілінде әрқайсысы өз
алдына дербес сөздер болып табылады. Біз бұлардың ... ... сөзі ... ... ... ... ... ғ – у – й (тағ ... ...... ... –мүйіз), сондай-ақ й – д – з (аяқ – азақ – адақ,
құй – құдық, жаз – жай және т.б.) ... көне ... ... ... болып саралана дамып тармақталуында өзара қандай қатынаста екендігі
көне және ортағасыр тіл ... ... Осы екі ... -ла ... және ... ... ... де сабақты етістіктерге айналады. Қыпшақ-
бұлғар тілдерінде бұлар түбірлес те ... ... ... әрі ... ... да, аффикстермен қосылып, көптеген жаңа сөз жасауда
ерекше кең қолданыс табады. Өзге туыс ... ... ... ... өзіне
ғана жүгінгенде, баула мен байла-ның одан арғы ... орын ... ғана ... нақты көрсетуге болады. Қазіргі қазақ тілінде бай- (бай-
ла) болып түпкі ортақ түбірі ба- ... ... ... саны ... Бір ... шығып жатқан қайнар бұлақ іспеттес ба- түбірі -й мен ... ... бай-, бау- ... ... екі арна ... ... ... екеуіне де -ла жұрнағы қосылып, бай-ла және ... ... ... ... [13, ... - ... -лас//-лес, -дас//-дес жұрнақтарымен келген сөздер екі
немесе одан да көп субъектінің ортақ іс-әрекетін білдірген. Бұл жұрнақтар
-ла-ш//-ле-ш, ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліндегі -лас//-лес жұрнағы -ла және -с құрамды
күрделілігіне қарамай, осы тұтас ... ... ... ... ... ақыл-да, дос-та деген сөздердің ілкі етістіктері жоқ. Жау-
лас лексемасының ... түрі бар. ... да бұл ... ... ... ... ... деп тануға тиіспіз. Алдыңғылардың да
жасалу жолы – осы сияқты. ... олар ... ... ... сол түбірлерден
-лас, -лес қалпында бір тұтастыққа айналған.
3. -Лаm//-леm жұрнағы -ла мен өзгелік етіс ... ... ... ... сөз ... ...... екінші бір субъект
арқылы істелетінін көрсетеді.
4. -Лан//-лен жұрнағы -ла және ... ... ... болып
табылады. Бұл жұрнақ ... ... ... ... атлан- сөзіне жалғанған. Атлан- сөзінен өзге «Шыңғыснамада»
йарағлан «қарулан» сөзінде кездеседі [9].
Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... қолдан- мен пайдалан- етістіктерін ала-тын болсақ, бұл екеуі
тұлғалас болуымен ... ... яғни бір ... ... ... Оның ... ... өздерінен бөлек -лан//-лен жұрнақтарынан басты
айырмашылығы – ... ... ... ...... өздік
етістің «өзің үшін», «өз керегіңе» тәрізді ішкі мән ... ... ... жағынды іспеттес іс-әрекеттерді білдіреді. -лан//-лен жұрнағы
есім негізді етістіктердің дені мына ... ... ... қарауға
келетін салт етістіктерге жатады: 1) ыза, көңіл, ынта, мейір және т.б. ... ... ... ... осы ... ... процестерін
көрсетеді. Сондықтан да бұл ... болу ... ... ... ... ыза-лан – ыза болу, көңіл-ден – көңілді
болу, ынта-лан – ынталы болу, ... және т.б. 2) -лан, -лен ... ... ендігі бір өнімді тобы – сын есімдер. Мысалы: сұр-
лан, қу-лан, ... және т.б. ... ... ... сын ... 3) Субъекті сын-сапаның өзгеру процесі болуы жағынан сан есім
негізді екі-лен, алты-лан және т.б. ... ... ... ... ... ... ... процестерді көрсетеді [13, 252].
5. -Ал, -ай, -ар жұрнағы зат есімнен етістік жасайды. Бұл ... ... ... ... жалғанып, субъекті-нің сапалық өзгерісін,
қимылға ауысуын білдіріп, салт ... ... ... сөзі ... да ... Бұл сөз М. ... ... лұғат-ит түрк»
еңбегінде қартал- түрінде қолданылған. -Ай мен -ал жұрнақтары төркіндес
болса керек. -Ад, -ал, -ай ... ... ... А. ... аффиксінің «ет» сөзінен қалыптасқандығын (құтад-құт ет, йоқад-йоқ ет)
айтады [16, 198].
Сонымен қатар, бұл жұрнақ -ар//-ер ... де ... ... ... ... ... ... қарарды, сарғайды
етістігінің сарғарды фономорфологиялық ... ... ... -А//-е ... зат ... ... ... Бұл жұрнақ жазба
ескерткіштердің ішінен тек қана ... ата- ... ... ... ... де сабақты етістіктердің объектісі болған ас (ас
жеу), ат (атын атау), жиын (жиын жию) және т.б. зат ... -а, ... ас-а, ат-а, ... ... сабақты етістіктерге айналады [13, 260].
7. -Уқ, -ық//-ік жұрнағы -ы және -қ аффикстерінің қосындысы,
мағыналық жағынан ұзақ болатын ... ... -Уқ, ... ... ... жасайтын өнімді жұрнақтар қатарына жатады. Себебі
қазіргі қазақ тілінде де есімдерден ... ... кең ... ... ... ... ... ішінде сабақты да, салт та
мағыналылары болады.
Етістіктен етістік жасайтын жұрнақтар. 1. -Л, ... ... ... ... ... ... ырықсыз етіс жұрнағы ретінде кездеседі.
2. -Ын//-ін жұрнағы қазіргі қазақ тіліндегідей ... етіс ... ... ... қазақ тіліндегі өздік пен ... ... деп: -н, ... және -л, ... ... ... ... алдыңғылары өздік, соңғылары ырықсыз етістерке
жатқызылады. Соған қарамай, олардың бірі-біріне омоформа ... ... да жоқ ... ... -н, ... аффикстілер ырықсыз, -л, -ыл//-
іл аффикстері – ... етіс ... ... бар [13, ... -Ш, -ұш//-үш//-ыш//-іш, -c, ... ... ... ... ... етіс ... ... тілінде -c, -ыс//-іc жұрнағы ортақ етіс тұлғасы ... 10 ... ... тілі ... сөздіктерінде» де солай белгіле-
ніп жүр. Шынында, оның негіздері сабақты етістік ... ... ... бұл ... ... мен ... салт ... өзгеше. Сөйле мен сөйле-с, төбеле мен ... ... ... сүй мен ... тағы ... ... ... тәрізділермен
салыстырса мағына айырмашылықтары айқын танылады. -С етіс жұрнағы бола
тұрып, не ... не ... ... ... ... өзін де ... етістік-
тер бар. Мысалы: жайла-с-ып отырды; көңлі жайла-с-ты ... ... ... ... ...... ... -дыр//-дұр, -кіз//-күз, -т жұрнақтары ... ... етіс ... жұрнақтар болып келеді. Қазіргі қазақ
тіліндегі өзгелік етіс ... ... әр ... ... келеді.
Біріншіден, -ғыз//-гіз, -қыз//-кіз және -дыр//-дір, -тыр//-тір жұрнақтары
жиі қолданы-лады. Екіншіден, кез-келген етістік ... ... ... ... ... ... жаз-дыр, жаз-ғыз сияқтанып, бірінің орнына
екіншісі жалғана береді. Үшіншіден, бұл екеуінен ... ... ... ... қарамай, түрлі жұрнақты өзгелік етіс тұлғалы етістіктер
сол өзінің сабақты етістік ... ... ... де сол ... ... субъектілер тұрғысынан туындайды. Мысалы: кітап оқы, хат
жаз ... ол ... ... ... ... бастауыш ол сөзі
арқылы, объектісі кітап (-ты) деген тура ... ... ... өз ... ... көрініс табады. Түбір
етістіктердің оқы-т, ... ... ... болып өзгелік етіске ауысуы іс-
әрекет пен субъектілік ... ... ... грамматикалық берілуінде
көрсететін өзгерісіне сай жаңалық барын білдіреді. Оқы деген тәрізді оқы-т,
етістіктерінде омонимдер ... ... Дұға оқы, ... оқы т.б.
мағыналары болуына сәйкес, алдыңғы екеуі ... ... ... бар. ... етістігі де сол ерекшеліктерді сақтай отырып: газет оқы-т-пады
немесе газет оқы-т-ады дегендер мен ... ... т.б. ... ... қана ... ... ... сондай-ақ субъекті-объекті ар
қатынастырып, ұқсастығы мен ... ... ... [13, ... және кіріккен сөздер де сөз тіркестері сияқты о баста толық
мағыналы екі сөзден ... ... олар ... байланыс-тағы сөз
тіркестерінен біріккен. Біріккен сөздер шығуы мен ... ... ... ... ... олардың ұқсас-тығы жазуда қиындық
туғызып жүргені бәрімізге мәлім. ... ... о ... ... ... ... мағына тудырады. Сөйтіп біріккен сөз дегеніміз
– о бастағы кемінде толық мағыналы екі ... ... ... ... ... мағыналарынан айрылып жаңа ... ... ... ... ... Сөздер өзара басқа
сөздермен бірігіп, біртұтас сөз болғанда, бұрынғы мағыналық ... ... ... ... ... ... да ... Нәтижеде сапалы жаңа туынды сөзге айналады. Олар
бірден ... ... Екі ... бір ... айналу процесі ұзақ сонарлы
болады. Тілде олардың бірқата-рының жасалу тарихы әріден басталып, ... ... ... ... кетсе, енді бірқатары бертінде әдеби
тілдің қазіргі даму майданында пайда болды да, солардың үлгісімен жаңа ... ... ... ... жаңа сөз саны ... көбейіп қалыптасып
келеді.
Жоғарыда сөз болған жұрнақтардың барлығы дерлік ... ... ... ... қайсы бірінің қолданылу жиілігі артып, кейбірі ... ... ... ескі ... әдеби тілінде жазылған Әбілғазы Баһадүр
ханның «Түркі Шежіресі», Қадырғали Жалайыри-дің «Жамиғат-Тауарихы», ... ... және ... ... ... ... кездесетін
аналитикалық жолмен жасалған сөздер жайында айтар болсақ, былайша топтап
айтуға ... және ... ... ... ... ... сөздің
құрамында келген сөздер сөз тіркесіне тән грамматикалық ... ... ... ... пысықтауыштық қатынастары
көмескіленіп, бір ғана ... ... – жаңа сөз ... ... ... қалыптасқан зат есімдер жасалу әдісіне
қарай қосарлы деп аталады. VІ-VІІІ ғасырлардағы ... ... ... қосарлы зат есімдер бар екені белгілі [23, 332]. Жазба
ескерткіштердегі сөз тудыру амалдарына ... ... ... ... жаңа сөз ... да ... Кейбір сөздер, негізінен, шет тіл сөздері
немесе шет ел сөзі мен түркі сөздерінің ... ... ... ... ... жиі кездеседі. Қос сөздердің арасы қазіргі ... ... ... жалғаспай, көбінесе уа жалғаулығы арқылы қос
сөз жасалып отырған: йахшы уа ... ... ... уа сауық «ыстық-
суық», ачық уа ... ... үміт уа ... ... еш уа дост
«жора-жолдас», уруш уа талаш «ұрыс-талас», ғизат уа хұрмет ... т.б. ... ... ... ... қос сөздер де кездеседі.
Бірақ айтарлықтай көп ат тон, ұбай ... ... ... ... шығасылы
және т.б. «Түркі Шежіресінде» аз да болса, қос сөздердің қайталама түрі де
кездеседі: бара ... пара пара және т.б. ... ... ... жасалған сөздердің көбі жалқы есімдерден тұрады: Самарқанд, Құмкент,
Қызылбаш, Чынтемүр, Тоқтемүр, ... және т.б. ... ... ... ... ... ... байқалады. «Шыңғыснамада»
ішін күшін «ісін-күшін», йәр йұрт «жер-жұрт», ұчы қырақы «ұшы-қиыры», оңы
соңы «оңы-солы», ат тон ... ... ... және ... ... жасалған сөздер. Қайталау арқылы
жасалған ... бәрі жаңа ... ... ... ... ... ... күшейту, толықтыру секілді мәндер береді. Мысалы: уруғ ... ру, ... ... йурт йуртунда «жұрт жұртында», саф саф «қатар қатар»,
башқа башқа «басқа басқа», чуқур чуқур «шұқыр шұқыр, ... және ... ... қосарлану арқылы жасалған мәндес сөздер бір
ұғымды білдіретін, бір ... өзге ... ... ... ... ... ... құралған мәндес компо-ненттер қосарланып,
олардың семантикасы сол екі компоненттің ... ... ... да, ... және жинақтау секілді грамматикалық мағыналар үстеледі.
Мысалы: уғры қарақчы «ұры-қарақшы», хал қууат «әл-қуат», хүкім йарлық «үкім-
жарлық», құт насрат «құт-береке» және т.б. ... ... уа ... қос сөз ... мыс.: ач уа ... ... мүлк уа султанат
«дүние-мүлік», қыш уа йаз ... ай уа йыл ... және ... ... жасалған қарсы мәндес сөздер а) жинақтау, жалпылау, ... б) ... ... ... ... 1) улуғ ... «үлкен-кіші»,
аға іні «аға-іні», ата ана «ата-ана»; 2) барыш келіш «барыс-келіс», ... ... 3) кечә ... ... және ... ... мағынасын бүтіндей өзгертіп, жаңа сөз тудыра
алмайтындықтан, қосарлау ... сөз ... ... деу ... Ол сөз ... ... тудыру арасындағы категория секілді көрінеді.
Әбілғазы Баһадүр ханның «Түркі Шежіресі», ... ... ... ... ... және «Әділ сұлтан»
эпикалық жырының ... ... сол ... өзге ... ... ... ерекше-ліктері бар. Өйткені жоғарыда
айтқанымыздай, авторлар өз ... ... ... ... ... тән сөйлем құрау және сөз тіркестіру амалдарын ... ... ... ... ... ... ... жазуды мақсат еткен.
Бұл дәстүр кейінгі кезеңдердегі жазба ... де ... ... ... ... бұл тіл ... ... әдебие-тіне, әсіресе,
поэзиясына бойлап ене ... ... бұл ... дәстүр қазақтың ауызша
әдеби тіліне де, ұлттық жазба әдеби ... де ... ... кейбір грамматикалық тұлға-тәсілдерді ұсынғанын жоққа шығаруға
болмайды. ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілінің норматив қолданылу
тәсіл-дерін әлі де ... ... ... білу ... мәселелер
қатарына жататыны анық. Бұл жазба ескерткіштер – тіл ... ескі ... ... ... тәрізді. Қыпшақ тобының ішіндегі қазақ тіліне мейлінше
жақын, түсінікті болып ... ... ... ... ... халқының халық болып, жеке
мемлекет (хандық) құру кезінен, ХV–ХVІІ ғасырлардағы қазақ халқының ... ... жаңа ... ... ... сөйлеу тілі мен қазақ халқын
құраған ру-тайпалардың әріден келе ... ... ... және қоғамдық
үрдіс негізінде әдеби және жазба тіл қызмет ... ... ... ... мен ... ... ... қарағанда, әлдеқайда кең болып келеді.
Өйткені ақын-жыраулар өз халқының ауыз әдебиеті үлгілерімен ... ... ... де ... ... ... ... негізінен араб,
парсы әдебиетінен әсер алып отырды. Бұл екі үлгінің ... ... және ... ... ... Қазақ қауымында қолданылған
жазба әдеби тіл ... ... ескі ... ... тілі ... Ескі ... ... тілі – ортағасырларда қолданылған ... ... Бұл ... ... бір ... тайпалары мен түркі рулары
Алтын Орда мемлекетінен бөлініп шығып, «қазақ» деген этникалық атқа ... өз ... ... ... ... Қазақ қауымында, әсіресе ХVІ
ғасырлардан бастап жазба дүниелерінің қажеттілігі артты. ... ... ... ... ретінде шежіре тарату және ... ... ... ... Осы ... Орта ... түркі әдеби тіліне тән жазба
үлгілердің ішінде дәуірі жағынан да, ... ... ... да ... ... деп – ... ... ханның «Түркі Шежіресі»,
Қадырғали Жалайыридің ... ... ... ... жыры ... ... «Шыңғыснама» атты шығармаларын атауға болады.
Әбілғазы Бахадүр ... ... ... (ХVІІ ғ.) атты ... ... сол ... ... жазба ескерткіштерден өзіндік
ерекшелігі бар. Оның басты себебі, жоғарыда айтқанымыздай, өз ... ... ... ... тілдерінің сөздерін көбірек кіргізуге,
тіпті сол тілдерге тән сөйлем ... сөз ... ... ... ... аңғарып, Әбілғазы өз шығармасын жазуда ол дәстүрден
аулақ ... ... ... ... ... ... ... ортақ
тарихын сөз етуге арналғандығына байланысты, оны барлық түркі халықтарына
түсінікті етіп ... ... ... ... бұл ... тілі ... ХІІ-
ХІV ғасырлардағы көне қыпшақ тілін негізге алған. Сондықтан бұл ... ... ... ... ... ... ... қазақ тіліне мейлінше жақын
болып келеді. Шығармадағы сөзжасам жүйесі, сөз тіркесу тәсілдері көбінесе,
қазіргі қазақ ... ... ... ХVІ ... жазылған Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-
Тауарих» атты шығармасы үлкен тілдік ескерткіш ... ... ... ... шығарма ретіндегі мазмұнын, сипатын, құрылысын сөз етумен
қатар, тіліне де ... ... ... ... ғалымдар «Тауарих»
мәтіндеріне, ондағы тарихи адам аттары мен ... ... ... ... ... тілі ... қазақ тіліне жақын, оны
қазақша-шағатайша тіл деп атауға болады ... ... ... ... ... ескерткіштер тілі ХVІ ғасырдағы қазақтың жазба әдеби тіл
үлгісі екендігі даусыз. ... ... дені ... ... ... келеді. Ал моңғол, араб, парсы, қытай сөздері көбінесе титулатурада
кездеседі. ... ... ... ... ... ... – фонологиялық тұлғалануы. Бұл ескерткіштің лексикасында көзге
түсетін және бір құбылыс жалпы жарыспалы қатарлардың, яғни ... ... жуық ... бірінің орнына бірі еркін қолданыла
беруінің орын алғандығы. Шығармадағы сөзжасам жүйесіндегі жұрнақтар қазіргі
тіліміздегімен ... ... ... ... ... жыры ... ... университеті
ғылыми кітапханасының Шығыс бөлімінде №493 болып ... ... орта ... жыраулар, айтыскер және ... ана ... ... ... ... ... ... 65 парақтан немесе 130 беттен тұрады. ... ... ... өте ... сақталған. Ескі дәстүрмен, әрбір
парақтың соңында келесі парақтағы басқы сөз жазылып отырады.
Құрастырушы ... ... ... ... ... ... ... бірінші парақтың екінші бетінен бірден жырмен
ашылған. Ішкі тақырыптар ... ... ... сөздері шығармалар
мәтіндерін бөліп, қызыл түсті сиямен жазылған.
Жырлар сегізінші парақта аяқталған соң, ... ... ... ... эпикалық жыры келтірілген. Бұл жыр орта
ғасырлық шығарманың қазақ топырағында жасалған ... ...... жеткен бірден-бір жыр бөлігі. Шығармада Әділ ... ... ... ... және оны ... ... Әділ сұлтанның қапаста
өмір қызы-ғымен қоштасқан жырымен ... ... ... яғни олар бата ... ... ... қызыл сиямен жазылып, арғы заман
ой-толғанысын сақтаған, әдеби және тарихи тұрғыдан өте құнды, көлемді бата
үлгісі келтірілген. ... ... беті ақ ... екінші
жағынан бастап «Қырғыз-қазақ өлеңлері» деп аталған, негізі тұрмыстық
сарындағы қара ... ... ән ... ... мен бозбала-
жігіттердің қайымдасып қалжыңдасуы, өлең қағытпалары қолжазбаның соңына
дейін жалғастырылған. Үш бөлімнің ... ... ... ... сөздерімен
түгенделіп отырады.
ХІV ғасырдың соңы мен ХV ғасырдың басында ... ... ... халқының орта ғасырлық тарихы мен ... ... өте ... ... табылады. Түркі тіліндегі жазылған бұл тарихи
шығарманы ... ... қажы бен ... Мұхаммад Дости жазған. Өтеміс
қажы Сырдарияның төменгі ағысындағы ... ... ... ... ... жазушысы болған.
«Шыңғыснамада» Шыңғыс хан жайлы дастан және ... ... ... ... ... ... ... мәліметтерді ала аламыз. Сонымен
қатар, кейбір әскери ... ... ... ... [9, 241].
«Шыңғыснаманы» алғаш рет белгілі қазақстандық ... В. П. ... жылы ... ҒА шығыстану институтынан тапқан. Онда шығарманың
жалғыз ... ... ... орыс ... ... ... мәтіндердің транскрипциясын жасады. Қолжазба толық
болмаса да, В. П. Юдин осы ... ... ... ... жазба
ескерткіштерден оқшау бағалаған.
ХV-ХVІІ ғасырларда түркі халықтары тілдеріне енген ... ... ... мол ... олар ... ... ескерткіштерінде, оның ішінде қазақ
жазбалары ... де ... ... Соны-мен қатар, бұл кезеңдегі түркі
жазба әдеби тілдеріне тән белгілердің бірі – ... ... ... көбінесе
дерексіз ұғым атаулары болып келетін араб және ... ... де ... бұл ... ... ... ... түркі тілінің көмекші
етістіктерімен тіркесуі ... ... ... ... ... өте көп
кездеседі. Осы кезеңдегі жазба әдеби тілде лексикалық нормалану процесі әлі
аяқталмаған, жүріп жатқан әрекет болғандықтан, бұл ... ... ... жарыспалылық (варианттылық) айтар-лықтай орын алған. Бұл құбылыс
Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарихы», Әбілғазы Бахадүр ханның ... ... ... ... жыры және ... қажының «Шыңғысна-масы»
атты шығармаларында көрінеді.
Ескерткіштер тілінің лексикалық қазынасына тән ...... яғни бір ... ... көне-жаңа, қыпшақтық-оғыздық,
түркілік-арабтық, түркілік-парсылық, арабтық-парсылық түрлері (варианттары)
ретінде қарай бірінің орнына бірі қолданыла ... Бұл ... ... ... ... не өзге ... де жоқ ... келуі мүмкін.
Ал кейде бір мағынада алынған сөзді оның екінші тұлғасымен түсіндіріп отыру
әрекеті де байқалады. Мысалы, Қадырғали Жалайыридің ... ... ... мағынасындағы бек, әмір сөздерін кейде қазақтың «аға»
сөзімен алмастырып атайды: мың бегі//мың ағасы «әміршінің (ханның, ... ... ... лауазымды (титулды) білдіретін хатун «қатын»
сөзі осы мағынадағы қытайдың фужин, моңғолдың еке ... ... ... ... ... Қадырғали Жалайыридің «Жамиғат-Тауарих»
атты шығармасындағы бірінің орнына бірі жұмсала беретін белгілі/мәшһур
«атақты, әйгілі», йазылды/шарх ... ... күн ... ... күн/һануз «бүгін, әзірше», йурт/мақам «ел-жұрт, халық», йағы/душман
«жау, дұшпан», улуғ/бузург «ұлы, ... ... ... ... «ұл, ... ... «мың», кіші/нафар «кіші, кішкентай»,
бөлік/қисм «бөлік, бөлім», көб/аксар «көп» деген сөздердің алдыңғы қатарын
түркі ... ... ... ... араб пен парсы сөздері болып келеді.
Бұл жағдай бір жағынан, әлі ... ... ... ... ... ... ... жазба тілдерінің лексикалық ... ... ... ... ... түркі жазба
дүниесінің араб және парсы ... ... ... болғандығын
көрсетеді. Үшіншіден, көне түркі Орхон-Енисей ... тілі мен ... ... ғ.) келе ... ... ... ұйғыр) жазба
әдеби дәстүрінің әсері әлі де бар екендігін байқатады, мыс., көне ... үкүш ... ерді ... нүң «не» сияқты сөздер мен шығыс септіктің
-дың//-дің, ... ... ... буында езуліктің орнына еріндік у
әрпін жазу алтун «алтын», хатун ... ... ... ... ... беру «беру» – өте ертеден келе жатқан дәстүрдің сарқыншақтары. Бұл
да тек қазақ шежіресі тілінің белгісі емес, сол кезеңдердегі ... ... ... тән ... Бұл ... осы ... да
көрінеді.
Қадырғали шежіресінің сөздік қабатын әңгімелегенде, онда бөгде ... ... араб және ... сөздерінің мол кездесе-тіндігін атап
көрсету керек. Бұл ... көбі – ... ... ұғым атаулары. Өзге
түркі ескерткіштеріндегідей мұнда да араб, парсы сөздерінің түркілік ... бол- ... ... ... ... тіркесіп, қимыл атауларын
жасайтыны көрінеді. Ол етістіктердің көбі түркі тіліндегі эквиваленттерінің
орнында жұмсалады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... оның орнына ғарат қылу деген араб-түркі сөздерінен ... ... ... Сол ... ... ... жерлеу)
етістігінің орнына дафн қылу, «жинау» сөзінің орнына жам ... ... ... ... қылу ... араб ... ... жасаған күрделі
етістіктерді пайдалану – шежіре тілі үшін кәнігі амал.
ХV ғасырдағы қазақ ... ... ... лексикалық сипатын қысқаша
былайша ... ... ... қазынаның негізі қыпшақтық (ескі
қазақтық), ішінара оғыз ... мен көне ... ... ... ... тіл ... жалғастылық, іліктестік принципіне қарай болған
құбылыс, ал ... ... ... ... ... ... тән заңды-лықтардың бірі болды; араб, парсы тілдерінен алып
қолданылған лексикалық қабат мол болды. Олардың бір тобы ... ... ... сөздер болса, екінші тобын көпшілік қолданысында жоқ, бірақ сол
кездердегі мұсылманша сауатты ... үшін жат ... ... Бұл ... ... ... дүниелеріне тән лексикалық норма болып танылады.
Осы екі ... ... ... ... ... пайда бо-луына әсер етті. Бұл заңдылықтардан ескі қазақ
жазба тілі де тысқары қалмады.
Қадырғали шығармасы тілінің ... ... ... ... ... ... құрайды. Мысалы, осы тұстағы өзге түркі ескерткіштерінде ау,
ел/ал, ев/еу болып келетін ... ... аң ... чықты, аңға атланды), қол,
үй түрінде қыпшақша, оның ішінде қазақша тұлғада жұмсалған. Сол ... ... ... «ел ... ... ... біреу «біреу», ақча «ақша»,
йақа «жаға», йарылқа ... қыр ... ой «ой, ... ... ... ... ... чапты «шапты» дегендер таза қыпшақ сөздері. Тек
жеке сөздер емес, ... ... ... ... ... келетін сөздер де
қыпшақ тілдеріне, оның ішінде сол ... ескі ... ... ... ... ... болады. Мысалы, шежіре тілінде кездесетін қыз
берді, ел болды, ... ... «таң ... ... ... ... ... қылды «жарлық қылды», кіріфтарлық чекті, хуш келді ... ... ... мен ... ... қарай қазіргі қазақ тілімен
бірдей түседі. Бұл ретте әсіресе, тұлғалы тұрақты тіркестердің шежіре ... ... ... ... ... ... ... түседі. Олардың
бірқатары бұл күнде сол мағынада тек қазақ тілінде ... ... ... ... ... ... жақындататын, яғни оны қазақтың
ескі жазба тілі деп танытатын ... ... ... айақ асты ... ... бір йашады, ол хатунын йеңгелете (жеңгелей) алды, көңүл
қалышты, қыз ... ... ... ... йіберді, хатунны айырды,
сөзінден чықмады деген ондаған фразеологизмдердің біз әңгіме етіп ... ... ... ... мен ... ... қазіргі қазақ
тілімен дәлме-дәл түседі.
Өтеміс қажының «Шыңғыснама», Әбілғазы Бахадүр ханның «Түркі ... ... атты ... мен «Әділ сұлтан» эпикалық жыры
ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі қазақ жазба тілін ... ... ... алынды.
Қазақ халқының дербес мемлекет құрып, өз мәдениетін дамытуда аталған жазба
ескерткіштердің мәні өте зор. ХV-ХVІІ ғасырлардағы ескі ... ... ... ... мен ... ... ... арасындағы сабақтастықтың
тарихи негізі бар.
Ескі қазақ жазба тілі Орта Азиялық түркі және ортағасырлық қыпшақ
жазба тілі ... ... ... деп ... Бұл ...... ... болғандықтан, өз кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... ... және
«Түркі Шежіресі» атты еңбектердің авторларының түркі тілінен басқа араб,
парсы және орыс ... ... ... ... ... Осындай
қабілет пен қасиеттер оларға, яғни ескерткіш авторларына тайпалық одақтан
халықтық бірлік жолына түскен ... ... ... ... ... ... даусыз.
Негізін қыпшақ тілі құрайтын бұл жазба үлгілерде көне түркі ... мол. ... ол ... ұлт ... да жеке халық ... ... ... көне түркі тілінің лексикалық қорының қолданыс аясының
шектелмендігі байқалады. Жазба үлгілердің тілінде ... ... ... ... ... мен сөз тіркестерінің ... ... ... ... да, мағынасы сәйкес келеді. ... ... ... ... ... ... лексикасы мен сөздердің
жасалу жолдарының басым көпшілігі қазіргі қазақ ... ... ... ... тілінің қалыптасқан сөзжасам жүйесі өте күрделі. ... ... ... ... ... Ескі ... ... тіліндегі сөзжасам
үлгілері мен процесін ашудың, кейінгі кезеңдегі оның ... ... ... іс болып табылады. Негізге алынған жазба үлгілерде сөз
тудырушы амалдар-дың синтетикалық және ... ... ... ... ... ... барлығы дерлік қазіргі қазақ
тілінде бар. Алайда кейбір жұрнақтардың қолданылу жиілігі артып, өнімсіз
жұрнақтарға айналған.
ӘДЕБИЕТТЕР
1. ... Р. ... ... тілінің тарихы, Алматы, 1993.
2. Исаев С. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 1996.
3. Энциклопедия. Қазақ ... ... ... ... Б. Әбілғазы ханның Түркі Шежіресі және ... ... ... Р., ... М. ... би Қосымұлы және оның Жылнамалар
Жинағы, Алматы, 1991.
6. Қадырғали Жалайыр ... ... ... ... Исин А.И. Әділ ... ... ... Алматы, 2001.
8. Өміралиев Қ. ХV-ХІХ ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі, ... ... ... ... ... 1992.
10. Сыздыкова Р. Г. Язык ... ... ... 1989.
11. Институт языкознание СССР. Древнетюркский словарь, Ленинград, 1969.
12. Отарбекова Ж. К. ... ... ... ... ... Алматы, 1997.
13. ҚССР Тіл білімі институты. Қазіргі қазақ ... ... ... ... ECKMANN J. Harezm, Kıpçak ve ... Türkçesі üzerіne araştırmalar,
Ankara, 1996.
15. Ebülgazі Bahadır Han. Şecere-і Terakіme, Ankara, ... ... А. Көне ... жазба ескерткіштеріндегі қосымшалар, Алматы,
1976.
17. ... С.Ж. ... ... ... жүйеленген ережелер жинағы, Канд.
диссерт. автореф. Алматы, 1995.
18. ... Р. ... ... ... ... ... тарихы, Алматы,
1984.
19. Құрышжанұлы Ә. Ескі түркі ... ... ... ... ... М. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы. Алматы, 1992.
21. Базылхан Б. Қазақ және ... ... ... тарихи
грамматикасы. Алматы, 2000.
22. Қ. А. Ясауи атындағы ХҚТУ. Түркология ... №2, 2002, ... ... ... Астана, 2002.
24. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі (Морфология), Алматы, 1974.
25. Айдаров Ғ., Құрышжанов А., Томанов М. Көне ... ... ... ... 1971
26. Керімұлы Ә. Ескі түркі ескерткіштері тіліндегі сөз жасайтын жұрнақтар
(ХІҮ ғ.), ... ... ... Г. Ж. ... ғғ. ... әдеби ескерткіштер тіліндегі сын
есімдер, Канд. диссерт. автореф. ... ... ... Б.Д. М. ... ... ... түрк» еңбегіндегі және
қазіргі қазақ тіліндегі етістік категориясы, ... ... ... ... ... І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі, Алматы,1977.
30. Қордабаев Т. Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі, Алматы,
1995.
31. Тіл ... ... ... ... ... ... І том, ... том, 1967.
32. Қалиев Ғ., Боранбаева Г. Қазақ әдеби тілінің тарихы, Алматы, 2001.
33. Сүйіншәлиев Х. VІІІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ әдебиеті, ... ... ... ... ... ... ... тарихы мен даму жолдары, Алматы,
1981.
35. Ғылыми-теориялық конференция материалдары. Қазақ әдеби тілі ... ... ... Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, Алматы, 1988.
37. Аханов К. Грамматика теориясының негіздері, Алматы, 1996.
38. Балақаев М. ... ... тілі және оның ... ... 1984.
39. Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, Алматы,
1994.
40. Қоңыров Т. ... ... ... ... ... М. Казахский литературный язык, Алма-Ата, 1987.
42. Болғанбайұлы Ә., ... Ғ. ... ... тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы, Алматы, 1997.
43. Қайдаров Ә., Оразов М. Түркітануға кіріспе, ... ... ... Т. Р. ... синтаксис мәселелері, Алматы, 1964.
45. Қордабаев Т. Р, Томанов М. Тарихи грамматика мәселелері, Алматы, ... ... ... ... ... І том, ... ... Әбілқасымов Б. Ескі түркі жазба ескерткіштері туралы ... ... ... М.Б. ... тілі ... ... мәселелері, Алматы,
1941.
49. Жубанов Х. Исследования по казахскому языку, Алматы, 1936.
50. Қазіргі ... ... ... ... ... К. Қазақ тілі лексикасының мәселелері, Алматы, 1955.
52. ... Ә. ... ... зат ... ... Алматы, 1957.
53. Әбілғазы Бахадүр хан. Түркі шежіресі (көне түркі тілінен аударған Б.
Әбілқасымов), Алматы, 1992.
54. Иванов С.Н. ... ... ... ... Ташкент, 1969.
55. İnan Abdülkadіr. Ebülgazі Bahadır Han ve Türkçesі, Türk ... ... Belleten Ankara, ... ... А.М. ... ... языка, Москва, 1962.
57. Керімұлы Ә. Түркі әдебиеті ескерткіштері тіліндегі сөзжасам ... ғ.), ... ... ... А. Көне ... ... ескерткіштеріндегі қосымшалар, Алматы,
1976.
59. Исаев С. М. Қазақ тілінде қосымшаларды жіктеу мәселесі, ... ... ... ... 1987. N ... Рүстемов Л. З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері,
Алматы, 1982.
61. Қашқари М. Түбі бір ... ... ... ... ... И. ... ... тілі, Алматы, 1973.
63. Серебренников Б. А., ... Н. З. ... ... ... ... ... A. Melek Özyetgіn. Altın Ordu, Kırım ve Kazan ... Aіt Yarlık ... Dіl ve Üslup ... Ankara, ... Ahmet Temіr. ... ... Wіlhelm Radloff Devrі, Ankara, 1991.
66. Mustafa Öner. Bugünkü Kıpçak Türkçesі, Ankara, 1998.
67. Eckmann Janos. Harezm, Kıpçak ve ... ... ... ... ... Toparlı R., Vural H., Karaatlı R. Kıpçak Türkçesі Sözlüğü, Ankara,
2003.
69. ... ... ... тілі ... мен ... Алматы,
2001.
70. Кайдаров А. Т. Структура односложных корней и основ в казахском языке,
Алма-Ата, 1986.
71. Қазақ тілінің ... ... ... ... ... Ә. ... қазақ тіліндегі есім сөздердің жасалуы, Алматы,
1973.
73. Қазақ ... ... ... ... ... ... Е. А. ... тіліндегі араб-парсы сөздері, Түсіндірме
сөздік, Алматы, 1977.
75. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі ... ... ... ... К. ... ... ... Алматы, 1972.
77. Томанов М. Қазақ тілінің тарихи грамматикасы, Алматы, 1988.
78. Ибатов А. ... ... ... ... ... ... Қалыбаева А., Оралбаева Н. Қазіргі қазақ тіліндегі ... ... ... ... А. ... тіліндегі туынды түбір етістіктер, Алматы, 1959.
81. ХV-ХVІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы, Алматы, 1968.
82. Баласағұн Жүсіп. Құтты білік, ... ... ... Б. ... тілі ... ... этимологиялық негіздері,
Алматы, 1994.
84. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі, Алматы, 1991.
85. Исаев С. ... тілі ... ... ... ... Жанұзақ Т. Есімдер сыры, Алматы, 2004.
87. Салқынбай А. Тарихи сөзжасам, Алматы, 1999.
88. Томанов М. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... А. Сөздің морфологиялық құрылымы, Алматы, 1983.
90. Хасенова А. Етістіктің лексика-семантикалық сипаты, Алматы, 1971.
91. Қордабаев Т. Қазақ тілі ... ... даму ... Алматы,
1995.
92. Исаев С. Қазіргі қазақ ... ... ... ұғымдар,
Алматы, 1992.
93. Түркі тілдерінің салыстырмалы морфологиясы, Алматы, 1984.
94. Сарбалаев Ж. Сөзжасам ... ... ... D. Mehmet Doğan Büyük Türkçe ... Ankara, ... ... М. А. Именное словообразование и формообразование в ... ... ... ... ... ... ескі ... жазба тілін зерттеу
мәселелері..............................................................
.........................8
Ескі ... ... ... тілі ... туралы
.................................8
Ескі ... тілі ... ... ... ... ... ... ... ... Баһадүр ханның «Шежіре-и түрки» атты ... ескі ... тілі ... орны ... би ... «Жамиғат-тауарих» атты еңбегінің ескі қазақ
жазба тілі тарихындағы орны ................ .32
«Әділ сұлтан» эпикалық жыры – ескі ... ... тілі ... ... «Шыңғыснама» қолжазбасы – ескі қазақ жазба тілі туындысы
...................................................................37
Жазба ескерткіштер ... ... ... ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі көнетүркілік
лексика қабаты ......................................................45
ХV-ХVІІ ғасырлардағы жазба ескерткіштер тіліндегі кірме ... ... ... жазба ескерткіштер тілінде кездесетін араб және ... ... ... ... жазба ескерткіштер тіліндегі өзге тілдерден енген сөздердің
қолданымы
.................................................................59
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі қауымдастық, әкімшілік, туыстық
қатынастар және ... ... ... ... ... әкімшілік бөлініске және туыстық қатынастарға байланысты
атаулар
................................................................... 61
Лауазым және әскери атақ-дәрежеге байланысты атаулар ....63
Ескі ... ... ... ... ... жүйесі….. 68
Есім ... ... ... есім сөз ... ... ... 69
Етістіктен есім сөз ... ... ... ... ... ... етістік ... ... ... ... ... ... ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі аналитикалық
сөзжасам жүйесі ................................................ 97
Бірігу, қосарлану және ... ... ... сөздер
........................................................................
................................97
Жазба үлгілердегі сөз тіркесі түрінде ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 164 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Байырғы түркі жазба ескерткіштеріндегі әлеуметтік- саяси рәміздер және оның Қазақстанның өркениеттік дамуымен сабақтастығы28 бет
Көне түркі тіліндегі шылаулардың лексика – грамматикалық мағынасы29 бет
Манихей жазба ескерткіштеріндегі есім сөз таптарының жасалуы70 бет
Қазақ ресми-іс қағаздар стилінің тілі және дамуы40 бет
Ескі қазақ жазба тілі үлгілеріндегі лексика-семантикалық және сөзжасамдық ерекшеліктер57 бет
«Қазақ тілі сөз жасамындағы лексика-семантикалық тәсілдің көрінісі»58 бет
Аналитикалық тәсіл арқылы жасалған етістіктер22 бет
Жұрнақ және оның түрлері43 бет
Зат есім мен сын есімнің жасалу тәсілдері38 бет
Зат есімнің сөйлемдегі қызметі4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь