Спортшының сыртқы тыныс алу жүйесі

Қысқартулар мен шартты белгілер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 4
Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5
1 Ширыққан бұлшықет жұмысына тыныс алу жүйесінің бейімделуі туралы қазіргі заманғы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
8
1.1Тыныс алудың функциялық жүйесін бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 8
1.2 Бұлшықет жұмысына бейімделу процесінің жалпы заңдылықтары ... .. 15
1.3 Спортшының сыртқы тыныс алу жүйесіндегі бейімделушілік процестер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
17
1.4 Спортшының ағзасының тотығу метаболизміндегі бейімделушілік өзгерістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
21
1.5 Ширыққан бұлшықет жұмысының биоэнергетикалық тәртіптерін жүйелі талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
25
2 Зерттеудің материалдары мен әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 29
2.1. Зерттеудің көлемі және оны ұйымдастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 29
2.2 Зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
2.2.1 Спортшылардың денелік жұмыс істеу қабілеті мен денсаулығының интегралды көрсеткіштерін анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
30
2.2.2 Сыртқы тыныс алу жүйесінің көрсеткіштерін зерттеу ... ... ... ... ... ... . 33
2.2.3 Биототығу процестерін зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 34
2.2.4 Статистикалық әдістер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 37
3 Зерттеу нәтижелері және оларды талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 38
3.1 Түрлі биоэнергетикалық тәртіппен жаттығатын жоғары дәрежелі спортшылардың жұмыс істеу қабілеті мен жаттыққандықтарының интегралды көрсеткіштері, сондай.ақ сыртқы тыныс алу жүйесінің физиологиялық көрсеткіштерінің бейімделушілік өзгерістері ... ... ... ... ... .


38
3.1.1 Зерттелген спортшылардың антропометриялық көрсеткіштері ... ... .. 38
3.1.2 Спортшылардың сыртқы тыныс алу қызметінің интегралды көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
40
3.1.3 Зерттелген спортшылардың өкпелік желдену аппаратының күйі ... ... 42
3.1.4 Спортшылардың тыныштықта және тестік дене жүктемесінен кейін зерттелетін жүрек.қантамырлар жүйесінің интегралды көрсеткіштері ... ...
50
3.1.5 Зерттелген спортшылардың жұмыс істеу қабілетінің және жаттыққандығының интегралды көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
60
3.2 Зерттелген спортшылардың липидтік алмасу, сондай.ақ қандарындағы липидтер мен ақуыздардың биототығу процестерінің көрсеткіштерінің бейімделушілік өзгерістері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

66
3.2.1 Липипдтік алмасу көрсеткіштеріне дайындықтың және одан кейінгі стандартты дене жүктемесінің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
66
3.2.2 Зерттелген спортшылардың қандарындағы ДК, ШН мөлшері мен АТМ көрсеткіштеріне дайындықтың және одан кейінгі стандартты дене жүктемесінің әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

71

3.2.3 Зерттелген спортшылардың қандарындағы ХЛ көрсеткіштеріне дайындықтың және одан кейінгі стандартты дене жүктемесінің әсері ... ...
76
3.3 Сыртқы тыныс алу көрсеткіштері, жұмыс істеу қабілеті мен жаттыққандықтарының интегралды көрсеткіштері және қан плазмаларындағы биототығу процестері деңгейінің көрсеткіштеріндегі корреляциялық байланыстарды зерттеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..


82
3.4 Алынған мәліметтерді талқылау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 91
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 96
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 98
Қосымшалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 116
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ширыққан бұлшықет жұмысы кезінде адамның денелік жұмыс істеу қабілеті деңгейінің өсуінің функциялық негізі ағзаның бейімделуіне байланысты. Ұзақ мерзімді бейімделу үлкен мөлшердегі дене жүктемесін ағзаның орындай білу мүмкіндігімен анықталады. Дене жүктемесіне шұғыл бейімделу кезіндегі жұмыс нәтижесі, реттегіш механизмдердің қорлық мүмкіндіктері мен олардың жинақтала білу қабілеттеріне байланысты. Мысалы, функциялық қорлардың іске қосылу деңгейі спортшылардың 72 пайызында – орташа және 17 пайызында – жоғары деңгейде болады. Спортпен шұғылданбайтындарда бұл интегралды көрсеткіштер 49 пайызында – орташа, 40-да – төмен болып шықты [1, 69 б].
Осы айтылғандарға орай, спортшылардың жекедара ерекшеліктерін, олардағы бейімделушілік қорларының сарқылу дәрежесін зерттеу мәселесі әлі де өзектілігі жоғары, себебі бейімделу теориясы тұрғысынан спорттық нәти-жеге қол жеткізудің міндетті шарттарының бірі болып табылады [2, 3]. Қазіргі уақытта ағзаны энергиямен қамтамасыз етудің түрлі сипатындағы жұмысты қамтамасыз ететін функциялық жүйелердің бейімделу ерекшеліктерін зерттеу маңызды аспектілердің бірі болып тұр, сондай-ақ бұл жағдай дайындық процесін басқарудағы жаңа болашақтарға жол ашуы мүмкін [3].
Қазіргі спортта берілетін дене жүктемелері дайындық жұмысын басқаруды және дене жүктемесін негізсіз жоғарылатпауды, сондай-ақ әсерлілігін жоғарылатудың жаңа жолдарын іздеуді қажет етеді [4]. Кейбір ғылыми зерттеулерде қажудың пайда болуы үлкен дайындық жүктемелері салдарынан кардио-респираторлық жүйе реакциясы мен оттегін пайдалану реакциясының уақытша төмендеуімен байланысты екені көрсетілген [5]. Тыныс алу жаттығу-лары кинетиканы, кардио-респираторлық жүйе реакциясының сезімталдығы, тұтастай алғанда жұмыстың аэробты энергиямен қамтамасыз етілуін ұлғайтады. Велосипедшілердің тыныс алу жүйесінің қорын жоғарылатуда арнайы құрылғы қолдануды отандық ғалымдар зерттеді [6]. Өйткені сыртқы тыныс алу – бұл, бұлшықет жұмысын іске асыру үшін ағзаны энергиямен қамтамасыз ететін функциялық жүйенің бір бөлігі. Дегенмен, спорттық іс-әрекеттердің түрлі биоэнергетикалық тәртібі кезінде және жыныстық аспектіде тыныс алу жүйесін кешенді зерттеген жұмыстар жоқтың қасы.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Аэробты, аралас және анаэробты тәртіппен жаттығатын жоғары дәрежелі спортшылардың бұлшықет жұмысы әсерінен сыртқы тыныс алу, жұмыс істеу қабілеті және жаттыққандықтың физиологиялық көрсеткіштеріндегі бейімделушілік өзгерістердің сипатын зерттеу.
Жұмыстың мақсатына байланысты алға қойылған міндеттер:
1. Түрлі биоэнергетикалық тәртіппен жаттығатын жоғары дәрежелі спортшылардың сыртқы тыныс алу жүйесін, жұмыс істеу қабілеті мен жаттықандығының интегралды көрсеткіштерін және жынысына байланысты ерекшеліктерін анықтау.
        
        МАЗМҰНЫ
|Қысқартулар мен шартты белгілер |4 ... | ... |5 ... ... | |
|1 ... ... ... тыныс алу жүйесінің бейімделуі туралы | |
|қазіргі ... ... |8 ... ... | ... ... функциялық жүйесін бағалау |8 ... | ... ... жұмысына бейімделу процесінің жалпы заңдылықтары ...... |15 |
|1.3 Спортшының сыртқы тыныс алу ... ... ... | ... ... | ... Спортшының ағзасының тотығу метаболизміндегі бейімделушілік | ... |21 ... ... | ... ... ... жұмысының биоэнергетикалық тәртіптерін жүйелі | |
|талдау |25 ... ... | |
|2 ... ... мен ... |29 ... | ... ... ... және оны ... |29 ... | ... ... ... |30 ... ... | ... Спортшылардың денелік жұмыс істеу қабілеті мен денсаулығының | |
|интегралды көрсеткіштерін ... |30 ... | ... ... ... алу ... ... зерттеу |33 ... | ... ... ... ... |34 ... | ... ... ... |37 ... ... | |
|3 ... нәтижелері және оларды талдау |38 ... | ... ... ... ... жаттығатын жоғары дәрежелі | |
|спортшылардың жұмыс істеу қабілеті мен жаттыққандықтарының ... | ... ... ... тыныс алу жүйесінің физиологиялық | |
|көрсеткіштерінің бейімделушілік өзгерістері ..................... |38 ... ... ... ... ... |38 ... | ... ... ... ... алу қызметінің интегралды | ... |40 ... ... | ... ... спортшылардың өкпелік желдену аппаратының күйі |42 ... | ... ... ... және ... дене жүктемесінен кейін | |
|зерттелетін жүрек-қантамырлар жүйесінің ... ... |50 ... | ... ... ... ... істеу қабілетінің және | ... ... |60 ... | ... ... ... липидтік алмасу, сондай-ақ қандарындағы | |
|липидтер мен ақуыздардың ... ... ... | ... ... |66 ... | ... ... ... көрсеткіштеріне дайындықтың және одан кейінгі | |
|стандартты дене жүктемесінің әсері |66 ... | ... ... ... ... ДК, ШН ... мен АТМ | |
|көрсеткіштеріне дайындықтың және одан ... ... дене | ... ... |71 ... ... | |
| | ... ... ... ... ХЛ ... |76 |
|дайындықтың және одан кейінгі стандартты дене жүктемесінің әсері | ... | ... ... тыныс алу көрсеткіштері, жұмыс істеу қабілеті мен | ... ... ... және қан ... | |
|биототығу процестері деңгейінің көрсеткіштеріндегі корреляциялық | ... ... |82 ... | ... ... ... |91 ... ... | ... |96 ... ... | ... ... ... |98 ... | |
|Қосымшалар |116 ... ... | ... МЕН ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР
АҚ - артериялық қысым
АОЖ-антиоксиданттық жүйе
АОҚ - ... ... - ... ... модификациясы
АҮҚ - аденозинүшфосфорлы қышқыл
БРТ - бос радикалды тотығу
ДАҚ- диастолалық артериялық қысым
ДК - диенді конъюгаттар
ЖЛ – жалпы липидтер
ЖСЖ - жүректің соғу ... - ... ... ...... ... - қан ... минуттық көлемі
ҚШ - қосарланған шығым
ЛАТ - липидтердің асқын тотығы
ОМП - оттегін максималды пайдалану
ӨИ- өмірлік индекс
ӨМЖ - өкпенің ... ... - ... тиісті максималды желденуі
ӨТС - өкпенің тіршілік сиымдылығы
ӨТТС - өкпенің тиісті тіршілік сиымдылығы
ӨШТС - өкпенің ... ... ... ... ... ... - ... алу жиілігі
ТАК - тыныс алу көлемі
ТАҚ - тыныс алу қоры (ӨМЖ-ТАМК)
ТАМК - ... ... ... ... Тиффно индексі
ТК - төзімділік коэффициенті
ШИ - Шаптал индексі
ШН - Шифтік негіздер
МКЖ75 - ӨШТС 75% дем ... ... ... ... ... - ӨШТС 50% дем шығару кезіндегі максималды көлемді ... - ӨШТС 25% дем ... ... максималды көлемді жылдамдығы
ХЛ- хемилюминесценция
ФӨИ - функционалдық өзгерістер индексі
1сек.ШДШК - ... ... дем ... ... - ... ... 170 соғу ... денелік жұмыс істеу
қабілеті
КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Ширыққан бұлшықет жұмысы кезінде ... ... ... ... ... ... ... негізі ағзаның
бейімделуіне байланысты. Ұзақ мерзімді бейімделу ... ... ... ... ... білу ... ... Дене жүктемесіне
шұғыл бейімделу кезіндегі жұмыс нәтижесі, реттегіш ... ... мен ... ... білу қабілеттеріне байланысты. Мысалы,
функциялық қорлардың іске қосылу деңгейі ... 72 ... ... және 17 ... – жоғары ... ... ... бұл ... ... 49 пайызында – орташа, 40-
да – төмен болып шықты [1, 69 ... ... ... ... жекедара ерекшеліктерін, олардағы
бейімделушілік қорларының сарқылу дәрежесін зерттеу ... әлі ... ... ... бейімделу теориясы тұрғысынан спорттық нәти-жеге
қол жеткізудің міндетті шарттарының бірі болып табылады [2, 3]. ... ... ... ... ... түрлі сипатындағы жұмысты
қамтамасыз ететін функциялық жүйелердің бейімделу ерекшеліктерін зерттеу
маңызды аспектілердің бірі ... тұр, ... бұл ... ... ... жаңа болашақтарға жол ашуы мүмкін [3].
Қазіргі спортта берілетін дене жүктемелері ... ... ... дене ... ... жоғарылатпауды, сондай-ақ ... жаңа ... ... ... ... [4]. Кейбір ғылыми
зерттеулерде қажудың пайда болуы үлкен ... ... ... жүйе ... мен ... пайдалану реакциясының
уақытша төмендеуімен байланысты екені көрсетілген [5]. Тыныс алу жаттығу-
лары кинетиканы, ... жүйе ... ... ... жұмыстың аэробты энергиямен қамтамасыз етілуін ұлғайтады.
Велосипедшілердің тыныс алу жүйесінің қорын ... ... ... ... ... ... [6]. ... сыртқы тыныс алу – бұл,
бұлшықет жұмысын іске асыру үшін ... ... ... ... ... бір ... Дегенмен, спорттық іс-әрекеттердің ... ... ... және ... ... ... алу жүйесін
кешенді зерттеген жұмыстар жоқтың қасы.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Аэробты, аралас және анаэробты
тәртіппен жаттығатын жоғары ... ... ... ... ... ... алу, ... істеу қабілеті және жаттыққандықтың физиологиялық
көрсеткіштеріндегі бейімделушілік өзгерістердің сипатын зерттеу.
Жұмыстың мақсатына байланысты алға ... ... ... ... тәртіппен жаттығатын жоғары дәрежелі
спортшылардың сыртқы тыныс алу ... ... ... ... мен
жаттықандығының интегралды көрсеткіштерін және ... ... ... ... ... ... ... жоғары дәрежелі
спортшылардың тыныштық күйіндегі және тестік дене ... ... ... алмасуын, биототығу процестерін, ... ... (АОҚ) ... және ... ... ... ... ... ... тәртіп бағытына байланысты, жоғары дәрежелі
спортшылардың ... ... алу және қан ... ... ... ... ... істеу қабілеті және
жаттыққандығының интегралды көрсеткіштері ... ... ... Түрлі биоэнергетикалық бағыттағы ширыққан дене жүктемесіне ... ... ... ... көрсеткіштердің ішіндегі ең
ақпараттысын бөліп көрсету.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. Анаэробты, ... және ... ... ... ... спортшылардың ағзаларындағы сыртқы ... ... алу ... дене ... ... және ұзақ ... ... алғаш рет жыныстық ерекшеліктеріне қарай зерттеліп
отыр. Бейімделушіліктің ... ... ... қатысу дәрежесі тек
дайындық жүктемесінің тәртібіне ғана байланысты емес, сондай-ақ, спортшының
жынысына да ... ... ... рет ... ... қанындағы
ақуыздың тотыққан модификациясы (АТМ) көрсеткіштері мен олардың ... ... ... ... ... ... рет ... рет сыртқы тыныс алудың, жұмыс істеу қабілетінің, жаттыққандықтың
және қан ... ... (ХЛ) ... бойынша
биототығу процестері деңгейінің интегралды көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... бейімделу деңгейін сипаттауға арналған ең ... ... ... ұсынылатын негізгі мәселелер. 1. Түрлі биоэнергетикалық
тәртіппен ... ер ... тән ... ... алу жүйесі мен жүрек-
қантамырлар жүйесі, жұмыс істеу ... және ... ... ... ... үшін де ... ... Дегенмен,
әйелдерде өлшенген көрсеткіштердің маңызы төмен.
2. Бұлшықет жұмысына ... ... ... ... ... ... ЛАТ-АОҚ процестерінің қарқындылығы және АТМ
көрсеткіштерінің өзгеруі, дайындық ... ... мен ... байланысты. Сонымен қатар, спортшыларда сынама дене ... ... ... ... ... дәрежелі спортшылардың дайындығындағы аэробты құрам сыртқы
тыныс алу көрсеткіштері, жұмыс істеу, жаттықандық және бос ... ... ... ... ... ... ... саны мен күші көрінуінде жетекші болып табылады.
Зерттеудің теориялық және практикалық құндылығы. Жүргізілген зерттеулер
түрлі ... ... дене ... ... ... ... ... толықтырып, кеңейте түседі. Зерттеулер өкпенің
тиісті ... ... ... ... ... (ШИ), функциялық
өзгерістер индексі (ФӨИ), оттегін миаксималды пайдалану (ОМП) секілді жеке
интегралды индекстерді есептеп шығарумен ... қан ... ... (ХЛӘ) ... ... ... функциялық
жағдайын шұғыл-диагностикалау мүмкіндігін теориялық тұрғыдан нақтылайды.
Жұмыстың апробациясы. ... ... ... ... ... мәселелері мен даму болашағы» атты
респубилкалық ғылыми-практикалық ... ... ... «Современный олимииский спорт и спорт для всех» атты ... ... ... ... 2004); «Олімпійський спорт і спорт
для всіх» атты ІХ халықаралық ғылыми конгресте (Киев, 2005); ... и ... ... и ... для ... атты ХІІ халықаралық
ғылыми конгресте (Мәскеу, 2008); Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды ... ... ... ... семинарында баяндалды
(Қарағанды, 2006). Зерттеу жұмысының тақырыбы бойынша 3 мақала және 8 тезис
жарияланды.
1 ШИРЫҚҚАН БҰЛШЫҚЕТ ЖҰМЫСЫНА ... АЛУ ... ... ... ... ТҮСІНІК
Адамның тіршілігі барысында оттегі үздіксіз пайдаланылады. Оттегі
қоректік заттарды тотықтыратын ... ... ... қатысып,
нәтижесінде энергия бөлінеді және көмірқышқыл газы түзіледі. Спортшының
бұлшықет жұмысы барысында ... ... ... мен ... ... ... ететін және бейімделу процестері мен тыныс
алу көрсеткіштерін бір қалыпта ұстайтын функциялық жүйе ... ... ... Оған ... матасу негізіндегі екі кіші жүйе кіреді. Олардың
бірі, ... ... алу ... ... өкпе ... ... етіп
тұратын – сыртқы тыныс алудың функциялық жүйесі (ФЖ). Бұл жүйе ағзадағы
тыныс алу көрсеткіштерінің зат ... үшін ... ... бір қалыпта
ұстайтын жалпы функциялық жүйеге енеді. Ал ... ... ... ... ... ... алудың тиімді деңгейін сақтауға
жағдай ... ... ... ... алу ... ... ... сақтайтын
функциялық жүйенің, басқа функциялық жүйелермен байланысы
1.1 Тыныс алудың функциялық жүйесін бағалау
Тыныштық күйінде түрлі дене ... соң және ... ... ... ... ... ... көлемдермен салыстырып
қарастырған соң ғана, сыртқы тыныс алу жағдайы туралы дұрыс ой ... ... алу ... ... үшін ... ... сиымдылығы (ӨТС),
өкпенің максималды желденуі (ӨМЖ) сияқты ақпаратты көрсеткіштерді, сондай-
ақ ... ... ... ... өту ... сипаттайтын 1 секундтағы
шапшаң дем шығару көлемі (1сек.ШДШК), максималды ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Сыртқы тыныс алу аппаратының функциялық күйінің маңызды көрсеткіштерінің
бірі – ӨТС болып табыладыі [8-10]. ... ... ӨТС ... ... 80% құрайды, 80%-дан азы – төмен, 110% және одан көбі – ... ... ... ... ... ... ... тәуелділігі байқалады: жыныс, бой,
салмақ, адамның жасы, кәсіби мамандығы, дене дайындығы ... ... мен оның ... тыныс алу бұлшықеттерінің күші, ауырлық
күші, денсаулық жағдайы, дене ... және т.б. [11; 12, 60 б.; ... ... ... ӨТС ... [18-20]. Ол ... – 3,5-5 ... әйелдерде – 2,5-4 л аралықтарында болады [21, 71 б.]. ӨТС ... ... ... 5,3 л жету ... ... [22, 96 б.]. Ұзын ... жүзуші мен ескек есушілерде ол тіпті 9 л және ... ... ... [21, 71 б.]. ... ... ... үлкен мөлшерлер дененің келілік салмағына дәл келеді [23].
Зерттеушілер ӨТС-ның жас ерекшелігімен өзара байланысын зерттеді [24-26,
33 б.]. ... ... ӨТС ... 20 ... дейін өседі де, аздаған
өзгерістермен 55-60 жасқа дейін бір ... ... ... өкпе ұлпасы
серпімділігінің төмендеуі, кеуде қуысының сүйекті аппаратының ... ... ... ... ... ... ... ӨТС
ерлерде 30, әйелдерде 25 жасқа дейін жоғарылап, 35 жастан ... ... ... деп ... ... ... ӨТС ... тыныс алудың функциялық ... [28-32], ... сол ... тек морфологиялық ерекшеліктерін
көрсететіні [9, 33] туралы екі ұдайы пікір бар. Іс жүзінде сыртқы тыныс ... ... ... мен ... ... ... арасындағы
сәйкессіздік жиі байқалады. Мысалы, ӨТС үлкен ... ... ... ... ... ... түрде төмен де, ал ӨТС төмен
адамдарда ол көрсеткіштер жоғары. Сонымен қатар, ... ... ... кең ауқымда байқалады. ӨТС 4 л-ге тең ... ... ... ... ... ... 2,0 мен 3,5 л аралығын құрайды. Яғни,
ағзаның функциялық жағдайын сипаттауда ӨТС жалған ақпарат беруі мүмкін ... ... ... ... ... жарамсыз деген сөз. Дегенмен,
болуы керек көлемдерді қолдана ... ӨТС ... ... ... ... маңызын сандық бағалауға, соның негізінде желдену
процесіндегі оның функциялық рөлін ... ... [34, 17 б.]. ... ... ... шегі тәуелді екенін және ӨТС ... ... ... ... ... ... ... ӨТС
қаншалықты жоғары болса, белгілі бір желдену көлеміне жұмыс аз орындалатыны
[35-37] және ... ... ... ... ... [38]. ... ... ӨТС маңызын бағалаудағы
көзқарастары басқаша [8, 39, 10 б.; 40, 46 б.].
Желдену аппаратының ... ... ... ... ... ... кезіндегі 1сек.ШДШК болып табылады. Себебі, оған ӨТС-
ның бастапқы және ортаңғы шапшаң бөліктері жатады. Ол ... ... ... ауа ... ... өкпе ұлпасының
серпімділігі, ... алу ... ... ... Бір ... шапшаң дем шығару көлемі қалыпты жағдайда ӨТС-ның 80% ... ... ол 80% ... ... ... 70%
төмен болады [21, 71 б.]. ... ... ... ... ... бұзылғанын және өкпенің ауыратындығын білдіреді.
Өкпенің максималды желденуі, өкпенің желдену мүмкіндіктерін сипаттаудың
интегралды көрсеткіші және сыртқы тыныс алудың ... ... ... Бұл ... ... дем алу ... оның жиілігі мен тереңдігін
ұлғайту есебінен 1 минут ішінде өкпеге түсетін ауа көлемі. Осы ... ... алу ... ... ... толығырақ кескіндейді.
Спортшылар шектеулі көлемдегі терең және шапшаң дем алуды, ... ... ... ӨМЖ ... ӨТС, ... алу ... бронхылық
өткізгіштік, антропометриялық көрсеткіштер, сондай-ақ дайындық деңгейі мен
спорттық мамандану әсер етеді. Өзіндік терең тыныс алу ... ... алу ... ... көбейтіп, ӨТС жоғарылауына ықпал етеді [22].
Нақты ӨМЖ-нің болуы керек көлемге қатысы көптеген дені сау ... ... да, жас келе бұл ... ... ... [41]. ... ... тиісті көлемнің 90-110% құрайды және 90% ...... 110% ... – жақсы деп қарастырылады. Үлкен ... ... ... ... алу ... ... біршама әлсіреуі, соның салдарынан олардың қажуы мен бронхы
тармағы ... ... ... ... ... ... ... анықтау кезінде тыныс алудың (оның құрам бөліктері) ... ... ... ... өте ... Ол құрамдар еркін, шапшаң тыныс
алу ... ... ... ... болады. Еркін, жоғары желдену көбінесе
тыныс алу жиілігін (ТАЖ) ұлғайту арқылы іске ... да, бұл ... ... ... (ТАК) ... ... және сирек жағдайларда ТАК-н ... ... ... ... да, ТАЖ сәл төмендейді. Соңғы жағдай ... (ӨТС ... ... ... ... ... түсіндіріледі [43,
44]. ТАЖ сиреуі, ТАК ... ... ... Бұл ... ... мен ... басқарудың жалпы заңдылықтары және өкпе желденуінің
тұрақтылығын сақтау процесімен байланысты [45].
Бірқатар зерттеушілер ... ... ... жұмысы кезіндегі тыныс
алудың жиілігі мен ... ... ... сыртқы тыныс алу
әсерлілігінің тәуелді екенін анықтады [46]. ӨМЖ-н ... ... келе ... әдіс – мөлшерленген дене жүктемесі ... ... газ ... (10%) ... ... ... ... емес, тереңдігін ғана ынталандырады. Яғни, жиілік ең жоғары
деңгейге жетпейтіндіктен, алынған ӨМЖ көрсеткіштері нақты емес.
Егер ӨМЖ-нен тыныштық күйіндегі ... ... ... ... ... ... болсақ, спортшының тыныс алу қоры атты – өкпесінің желденуін
қаншалықты ұлғайтуға болатынын ... ... ... ... Қалыпты
жағдайда ол ӨМЖ 91-92% құрайды [47]. Бұл тест өкпе желденуін ұлғайтудың
еркін мүмкіндіктері туралы интегралды ... ... ... жоғары болса, дене жаттығуларын орындау кезіндегі өкпенің
желденуін ұлғайту қорлары соншалықты жоғары және оның дене ... өсуі ... ... ӨМЖ-нің қызметтік маңызы өзіндік сыртқы
тыныс алу жүйесінің желдену ... ... ... де ... бұл ... ... аэробты өнімділік деңгейімен, ОМП көлемімен
тікелей және тығыз ... Дене ... ... ӨТС мен ... ... асып кетеді. ОМП көбінесе гендік факторға ... ... оны ... тек ... ... ... анықтау
үшін ғана емес, сонымен қатар төзімділікті дамытуды талап ететін ... ... ... де ... тыныс алу жүйесін функциялық анықтауда, бронхылық өткізгіштіктің
жағдайын бағалауға маңызды рөл беріледі. Ауа ... ... ... ... ... ... ... тарылуы мен альвеолалық
қысымның болуына байланысты, ауаның қозғалу ... ... ... ... ... формуласын қарапайымдата отырып
[48, 49], бронхылық қарсылық ... ... ... ... және ауа ... ... ... пропорционалды екенін
анықтады. Оны ... ... кез ... сәтінде, Флейш ойлап тапқан
пневмотахограф көмегімен есептеп шығаруға болады.
Бронхылық ... ... үшін ... ... ... ... ... ӨТС-на қатысын (ауаның қозғалу жылдамдығы көрсеткіші) өлшеу
ұсынысы болды және оны бірқатар авторлар зерттеді [39, 10 б.; 50, ... тек ... ... өлшеумен шектелуді ұсынды [40, 52] және
басқа да авторлар тек ӨТС-н максималды жылдам дем ... ... ... [53-55, 56, 110 ... ... ... ... бойынша жұмыстар жалғаса берді және
олардың бірқатарларында бронхы саңылауларының ... ... ... 16
есе төмендейтіні, төменгі тыныс алу жолдарының қарсылығы негізінен ең кіші
бронхымен анықталатынын ... ... ... ... бұзылу
дәрежесі туралы нақты мәліметтерді альвеолалық қысымды ескермей-ақ алуға
болады деген сөз. ... ... анық ... ... ... ... байқалады. Себебі ауа ағымына қарсылықтың ұлғаюы, сол ... ... тең және ол ... ... ... [39, 71
б.; 40, 46 б.; 57]. Кеуде қуысының қысылуы мен тыныс алу ... ... ... ... ... ауа ... ... көп әсер ете қоймайды және ол зерттеу жұмыстарында көрсетілді
[48, 50, 58, 59, 61 б.].
Сонымен, ... ... ... үшін ... дем ... ... дем шығару кезіндегі ауа қозғалысының максималды көлемді жылдамдығын
өлшеу керек. Ол ... ... ... ... гөрі жақсы
көрсететін – пневмотахометрия әдісімен іске асырылады [26, 60, 45 б.; ... б.; ... ... ... дем ... ... ... ауа қозғалысының
максималды көлемді жылдамдығын тіркеуге мүмкіндік беретін шапшаң ... ... ... ... тіркеу әдісі қолданылады. ... ... ... ... ... ... қозғалуы кезіндегі тең қысым теориясын (ТҚТ) ойлап тапқан аворлар
еңбектері [65], ... ... ... қалаушы тұжырымдарды толықтырған
және нақтылаған басқа да бірқатар авторлардың ... ... ... [31, 36, 55, 66-74]. ӨТС-ы 70%-дан төмен ... өкпе ... ... күш ... өзгеруі мүмкін емес максималды ... ... және ұсақ ... деңгейіндегі тыныс жолдарының
экспираторлық жабылуы ауруларда да, дені сау адамдарда да ... ... ... ... ... ауыз қуысындағы ауа қозғалысының көлемдік
жылдамдығы мен өкпенің шапшаңдатылған тіршілік сиымдылығының (ӨШТС) маневр
орындау кезіндегі өкпенің ... бір ... ... ... ... дем шығару кезіндегі ауыз қуысындағы ауа ... ... ... әсер ... ... ... анықталады.
Шапшаң дем шығару кезінде тыныс алу жолдарының қабырғасына, тыныс алу
бұлшықеттерінің әрекеті көлемін сипаттайтын ... оң ... ... сырттан әсер етеді. Сол сыртқы күштердің әсерімен бронхылардың
төмендеуі ... ... оған ... ... ... ... тұрады: бронхы қабырғаларының өзіндік тонусы, өкпенің серпімді
тартылысы мен ауа ... ... алу ... ішкі ... ... ... Бронхы қабырғаларына сырттан және іштен әсер ... ... өкпе ... ... қарай өзгеріп отырады. ӨШТС
алғашқы үштен біріндегі өкпенің кері серпілуі барынша ... ... ... ... ... әсер қысымы, сырттағыдан басым
болады. Осы сәттегі ... ... ... ... ірі ... ... ... тыс) қарсылығы мен плевралық қысымға (жұмсалған күш)
байланысты. Міне осылайша, ауа ағымына ... ... ... ... ... 7-ші қатарлы бронхылар іске асырады. ӨШТС-ның ... дем ... соң, ... ... ... ... де, тыныс алу
жолдарының белгілі-бір бөліктерінде бронхы қабырғаларына сырттан және іштен
әсер ететін күштердің ... ... ... ... Сол ... ... «тең ... нүктелері» деп атайды (ТҚН). Олар тыныс
жолдарын, шеткі-жоғары ... ... ... және ... атмосфераға дейінгі) етіп ... МКЖ ... ТҚН ... ӨШТС ... 25%- дейінгі аралығындағы әрекеттен салыстырмалы түрде
тәуелсіз болады және ... ... ... ... ... алу ... ... өкпенің серпімді қайта келу күшін кескіндейді.
Басқаша айтқанда, шапшаң дем ... осы ... МКЖ ... өкпе
ұлпасы мен ұсақ тыныс алу жолдарының механикалық ... ... 97 ... дем ... ... өкпе ... кішіреюіне қарай, МКЖ
мөлшері бронхы тарамының шеткі бөлімдері жағдайын сипаттайды. ... ... ... ... дем ... кезінде ТҚН алғашқы рет ӨТС
10-20% дем шығарған соң трахеяның кеудеішілік бөлігінде пайда болады. ... дем ... ... ол ... бронхыларға қарай ауысады (орташа
бронхылардың өткізгіштігінің басым белгісі). Ал ӨТС- 75% дем ... ... 3 мм кем ... ... ... Осы ... ӨТС 50%- деңгейінде өлшенген МКЖ барлық өкпе-ішілік тыныс алу
жолдарының қарсылығын, ал ӨТС 25%- ... ...... 3 ... ... кескіндейді (ұсақ бронхылардың өткізгіштік белгісі). Шапшаң
дем шығару кезінде обструктивті (кедергілі) өзгеруге тән қасиеті бар ... ... ... ... ... олардың зақымдануының
салыстырмалы түрде ерте ... ... ... ... ... ... ... алу жүйесі жұмысының арқасында, тыныс жолдары
арқылы адамға, оның тіршілік барысындағы энергия негізін ... ... ... ... жеткізіледі. Газ алмасу арқылы өкпе альвеолаларына
жеткізіліп, қан арқылы ұлпаларға тасымалданатын оттегі ... ... ... ... ... өтуі екі жолмен іске асырылатыны белгілі:
оксидазды және оксигеназды реакциялар көмегімен. Биологиялық ... жолы ... ... белсенді емес ақырғы өнім құру арқылы
іске ... және ... ... ... ... ... ... оксигеназды (ферментсіз) жолы бос ... ... және ... ... ... ... ... қосыла
отырып, бос радикал құруымен негізделеді [75, 5 б.; 76].
Қалыпты жағдайда бұл процестер эндогенді антитотығу ... ... ... ... бір ... болады.
Бұлшықеттерге оттектің жеткізілуі жылдам өскен бұлшықет жұмысы кезінде
ағзаның физиологиялық-метаболизмдік процестерінің қалыпты қызмет етуіндегі
маңызды процестердің ... ... ... ... Көптеген
зерттеушілер споршылардың шамадан тыс белсенденуі жоғары жұмыс ... ... орын ... ... ... ... – жұмыс
істеуші мүшелердегі клеткалардың оксигеназды жолмен тотығуын зерттеуге баса
назар аударды [77, 137 б; 78, 32 б.]. ... ... ... ... ... болған кезде, биоэнергетикаға арналған қанықпаған ... ... ... көбі ... ... ... ... тотығу арнасынан патогендік бос радикалды тотығу (БРТ) арнасына
ауысады. Бұл жерде, катаболикалық БРТ мен тотығудың ферменттік түрі – ... және ... ... ... байқалады [75, 5 б.]. Осы айтылғандарға
орай, біздің назарымыз спорттық іс-әрекетке бейімделу ... ... ... ... ... ... ... көмірсу, нуклеинді қышқылдар, май қышқылдары ағзадағы БРТ-ға
ұшырайтыны белгілі жағдай. Ақуыз, көмірсу, ... ... ... және қос ... ... реакциялардан ерекшелігі, тірі клеткалардың
липидті фазаларындағы қанықпаған май ... ... емес ... ... Бір рет ... ... ... және оны іс жүзінде
тоқтату мүмкін емес [79, 100 б.; 80, 317 б.]. R- ... ... ... ... ... өзара әрекет ете ... ... ... ... ... ... және тізбекті
жалғастыра береді. Нәтижесінде тұрақты емес аралық молекулалық ... ... – RООН май ... ... [81, 115 б.].
БРТ-ның негізгі белгілерінің бірі қос ... ... көп ... май ... құрылуы болып табылады:
диендер – С = С – С = С- (толқын ұзындығы max = 233 нм); ... – С = ... С-С = С-С- ... ... max = 275 нм), ... ... ... тән қасиет.
БРТ белсенденуі мембрананың липидті фракциясы құрамының сапалы жаққа
қозғалуына әкеліп соғады. ... ... ... өзгеріп, липидті
фазаның жабысқақтығын ұлғайтады да, температура төмендейді және барлық
ферменттік ... ... ... ... соғады. БРТ
белсенділігінің жоғарылайтын қысқа уақыттық кезеңінде бұл ... ... ... ... қайтарымды және реттеуге көнгіш болып
табылады. БРТ-дың ұзақ уақыт белсенді болуы, ... ... ... ... ... ... ... мембарананың липидтік
құрамының физикалық қасиетін ... ... ... ... тән ауысуды жылдамдатады.
Липидтердің (фосфолипидтердің) сапалық құрамын өзгерту, липидке тәуелді
мембранамен ... ... ... ... әсер ... фосфолипид белгілі-бір мембранамен байланысқан ферментке арнайы
әсерлендіргіш болып қызмет ететіндіктен, ... ... ... ... ... жылдамдығының қалыпты арақатынасы өзгеруіне
әкеліп соғады.
БРТ белсенділігі мен ... ... ... ... Май қышқылдарының жиналып қалған ... ... және су мен ... қос ... қабатқа су
өткізбейтін суда ерігіш гидрофилді қоспалар құрайды. Гидроасқындық топтар
полярлы және гидрофилді. Олардың ... ... ... биоқабаттың
гидрофобтылығы бұзылады да, онда гидрофилді ... ... ... ... қызметі бұзылып, ол өткізгіш болып шығады. Мысалы,
гидролиттік ферменттер үшін немесе ... ... ... болады да,
алдымен тірі клетканың метаболизмін белсендендіреді.
БРТ-дың ұзақ белсенденуі кезінде, дәл сол ... ... ... ... және метаболизмнің ұйымдасуы бұзылуына әкеліп
соғады. ... бос ... мен ... ... ...... ... көптігі (нормадан артық жинақталуы) клеткаларға тікелей
қауіп төндіреді. Альдегидтер мен ... ... ... ... ... бір-біріне жабысып, олардың әлсіреуі және
балласт түрінде жинақталуы түріндегі қайтарымы жоқ ... ... олар ... ... ... ... емес полимерлер флуоресценцияланушы Шифтік негіздер (ШН)
болып табылады [79, 100 б.]. Мысалы ШН малонды альдегидтердің Б-NН2 ақуызды
аминды ... ... ... (фосфатидилэтаноламин) аминдыфосфолипид амин
топтарымен өзара әрекет етуі арқасында құрылады.
Ақуыздық ферменттердің полимерленуі клеткалық метаболизмді бұзады ... ДНК ... ... ДНК ... ... ... ... полимерленуі клетканың және ағзаның тұтастай
алғандағы генетикалық аппаратын зақымдауға әкеліп соғады [83, 2 ... ... ... ... ... ... ... – бұл гомеостаздық жүйелердің функциялық жағдайын және ағзаның
тұтастай алғанда сақталуын, дамуын, жұмыс істеу қабілетін, қолайсыз ортада
барынша ұзағырақ ... ... бір ... ұстау процесі. Бұлшықет
жұмысына деген бейімделу жаттыққандықпен көрінеді, яғни: 1) ... ... ... ... ... ... немесе ұзақтықтығын
орындай білу қасиеті; 2) ... ... ... ... етуі; 3)
зақымдаушы әсерлер мен қолайсыз ... ... ... [84, ... бейімделушілік реакцияларды дамытуда зерттеушілер көбінесе екі
кезеңді бөліп көрсетеді: «шұғыл», «жедел», бірақ ... ... ... кезең; жетілген, ұзақ, «созылмалы» бейімделу – келесі кезең.
Негізінен, ағзаның ... ... ... байланысты
бейімделу процесінің қарапайым құрамы және ақырын дамитын, қарқынды жұмыс
істейтін мүшелер мен жүйелердің - ... және ... ... әрі ... ... – айрықша құрамдарын ажыратады.
Бейімделу процесі ағзаға тек оң ... ... ... ... сонымен
қатар, бейімделудің «құны» деп аталатын теріс жақтармен де көрінеді [86,
107 б.]. ... ... ... ... ... ... мүмкін. Бірақ сол
реакцияның қалыптасуына қолданылған ... ... ... ... қызмет етуі ... ... ... ... ... қорлар толығымен сарқылып, компенсацияның реакцияға тиімді
емес формалары (дезадаптация) кіріседі де, ... ... [87, ... ... ... мен ... қызметтерінің ұлғаюы,
сол мүшелер мен жүйелерді құратын клеткадағы нуклеинді қышқылдары мен
ақуыздардың ... ... ... ... [89, 17 б.]. Бейімделуге
жауапты жүйелер қызметінің орта ... ... ... ... кезекте нуклеинді қышқылдар мен ақуыздардың синтездерінің
белсенденуі дамиды.
Белсендену ... ... ... ... соғады. Ол өз
ретінде бейімделуге ... ... ... міндетті түрде
жоғарылатады. ... осы ұзақ ... ... ... базасын
қалыптастырудың шешуші факторы – шұғылдан, ұзақ ... ... ... [90, 436 б.; ... уақыттық бейімделудің қалыптасу процесі ... ... ... ... жүйе ... физиологиялық қызметінің
ұлғаюы, сол клеткалардың ядроларындағы РНК транскрипция-сының жылдамдығының
ұлғаюы, ДНК ... ... ... ... ... [83, ... бейімделу кезеңінде, яғни бейімделуге ерекше ... ... өсуі ... ... бір құрылымдардың жинақталуы ... ... ... жол іске ... ... ... ... бұл құрылымдық жүйелі жол қаңқа
бұлшықеттерінің гипертрофиясы мен ондағы ... 1,5-2 ... ... ... ... қан ... және ... тыныс алу
жүйелерінің қуаттылығының ұлғаюымен үйлесімде ... ... ... ... ... ... ағзаның аэробты қуаттылығын ыңғайлатуды
қамтамасыз етеді. Нәтижесінде митохондрия санының өсуімен, ағзаның ... ... ... ... ... белсенденуі салдарынан
құрылатын көп мөлшердегі пируваттарды бұлшықеттердің жою ... ... ... ... Бұл ... адамдардың
қандарындағы лактаттардың жоғарылауының алдын алады. Ал лактат құрамының
жоғарылауын дене жұмысы шектейді. Сонымен ... ... ... ... табылады және ретіне қарай лакцидемия майларын пайдалануды тежейді.
Бейімделуді ... ... ... ... ... ... ... құрамын ұлғайтудың алдын алады және
митохондриядағы май қышқылдарын жұмсауды ... ... ... қарқындылығы мен ұзақтығы барынша жоғарылайды да, көмірсуға
қарағанда ... көп ... ... ... іске қосылады [92-
98].
Сонымен, тармақталған ... жол, ... ... ... ... тізбекті кеңейтіп, сенімді емес шұғыл бейімделуді ұзақ уақытқа
ауыстырудың ... ... ... ... ... ағзаның үлкен мөлшердегі дене
жүктемесін орындай білу ... ... ... ... ... ... жүйенің функциялық қоры екі жолмен ұлғаяды [99].
Алғашқысы шұғыл бейімделу ... ... және ... ... өсуімен
сипатталады. Екіншісі дене жаттығуларымен қол жетіп, қызмет етудің бастапқы
деңгейі төмендеуімен сипатталатын, ұзақ уақыттық ... ... ... ... ... жұмысы кезіндегі функциялық қорлардың
іске қосылуы, ағзаның қызмет ету деңгейінен тікелей, функциялық ... ... ... кері ... ... ... ... теориясы тұрғысынан қарау, оның
жоғарылауын ағзаның функциялық қоры өсуі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ағзасындағы
бейімделу процестерінің деңгейінің интегралды көрсеткіштері мен индикаторын
іздеуге итермелейді. ... ... ... [103-105, 44 б.],
бейімделудің ширығу коэффициенті, ағзаның қарапайым реактивтілігінің ... ... ... ... ... авторлар, қимыл-қозғалыс тәртібінің ерекше ... ... ... ... қамтамасыз ететін, қазіргі жағдайда адам
биологиясының рұқсат етілген шекарасы шеңберіндегі физиологиялық жүйелердің
мүмкіндіктерін кеңейту, тек ... жеке дара ... ... ... азаю ... мен ... мүмкіндіктерін ескерген
жағдайда ғана мүмкін болады деп санайды [109-113].
1.3 Спортшының сыртқы тыныс алу жүйесіндегі бейімделушілік ... ... және ... іс-әрекеттері, негізінен нақты бір
спорт түрінде қажетті жұмыс істеу ... ... мен ... ... ... ... ағзасында жаттығу деңгейіне қарай,
функциялы жүйенің әсерлі құрамы, дағдыны шыңдау барысында қимыл-қозғалыс
актілерін ... ... ету, ... оның
энергетикалық қамтамасыз етілуі жетіледі.
Спортшылардың жоғары нәтижелерін қалыптастырудағы кардио-респираторлық
жүйенің рөлдеріне қатысты зерттеушілер жұмыстарының ... ... оны ... ... ... ... деңгейі әрдайым
өзгеруімен сипатталатын, жоғары тәртіпті функциялы жүйенің әсерлі тізбегі
ретінде қарастыру керек.
Көптеген зерттеулердің ... ... ... алу ... ... жеткілікті мөлшерде жоғары деңгейде екенін дәлелдеді [115].
Зерттеушілер жас ерекшеліктері, ... пен ... ... байланысты
тыныс алу мен қан айналым мүшелеріндегі жеке-бір басым реакцияларды бөліп
көрсетті [116].
Мысалы, ... ең ... ... ... ... дайындалатын
спортшыларда байқалады және оларда кардио-респираторлық өнімділік өте
жоғары ... Ал ... пен ... ... ... дайындалатын
спортшыларда бұл көрсеткіштер төмен.
Төзімділікті дамыту кезінде белгілі бір дене жүктемелерін ... ... ... ... ... де, ... ... пен респираторлық
жүйенің қасиеттері өседі [117; 118, 120 б.]. Сондай-ақ, ... ... ... да ... алу ... функциялық мүмкіндіктерін
жоғарылатады. Яғни, өкпенің желдену қызметтерін, ... ... алу ... және ... ... ... тыныс алу тәртібін оң өзгертеді
[119, 64 ... ... ... ... ... алу ... күші ... алу аппараты қуаттылығының негізгі көрсеткіші ... ... ... ... ... жоғары көрсеткіштерге қол жеткізуді аздап
шектейді, деп атап айтқан [120-122]. Зерттеушілер ... алу ... ӨТС ... ... ... ... [123].
Сонымен, ӨТС-ның көлемі туралы мәліметтердің бапкерлер үшін белгілі-бір
практикалық маңызы бар. ... ... ... жеткен дене жүктемелері
кезінде жететін максималды тыныс алу көлемі шамамен алғанда ӨТС-ның 50%-на
тең [124, 40 б.]. Ал ... мен ... ... 60-80%- тең [120]. ... ... біле ... тыныс алу көлемінің максималды ... ... ... ... жолмен дене жүктемесінің максималды тәртіп
кезіндегі өкпенің желдену әсерлілігі дәрежесі туралы ... ... ... ... ... ... ... жоғары болса, ағзаның оттегін
пайдалануы ... ... және ... алу ... ... төмен болса,
тыныс алу жиілігі соншалықты жоғары болады да, ... ... көп ... тыныс алу бұлшықеттерінің жұмысын қамтамасыз ететіні
айдан анық [124, 40 б.]. Яғни, желденудің ӨТС көлеміне ... және ... ... ... ... арасындағы байланыс байқалады.
Көптеген аторлар өкпенің желденуіне ... ... ... ... ... Бірақ тыныс алудың энергетикалық құны
туралы мәліметтер бір-біріне қарама-қайшы. Мысалы, ... ... [131] ... ... ... ... құны ... күйінде 0,5-
1,0 мл, басқа автордың зерттеу ... ... 6-20 мл ... [132].
Зерттеуші 120 л ТАМК – бұл шекара деп ... [124]. Одан ... ... ... алу ... ... энергетикалық құны өте жоғары болады
деген тұжырым айтылады. ... ... ... өнімділіктің өте жоғары
деңгейінде желденудің энергетикалық ... ... ... ... ... ... ... [134, 413 б.]. Автор ӨМЖ деңгейі тең
жағдайда болғанда, бір ... ... ... ... ... ... ал ... тобында жоғары болады деген тұжырымға ... ... ... ... ... ... ... түрде бағалауға
мүмкіндік беретіні белгілі. Яғни, ӨТС қаншалықты көп болса, ... алу ... көп және ... алу ... көп болып, желдену көлемінің
ұлғаюына қол ... ... ... [27]. Зерттеушілер ӨТС спорттық
нәтижелермен өзара дұрыс реттелетінін атап өтті [136, 137, 42 б.]. Ол ... ... ... бір ... ... ... ... береді. ӨТС жоғары болатын, жаттыққан спортшылар ТАМК-н ... ... ... ... ұлғайтуы мүмкін және осының арқасында
энергия көп мөлшерде жұмсалмайды.
Бірқатар зерттеушілердің ... ... ... ... медицинада қолдана бастады [29, 51, 135, ... Бұл ... ... пен дайындық деңгейін өзгерту кезінде ... ... 110-130 л ... анық ... ...... 150л) [52]. ... мәліметтері бойынша ӨМЖ нормада минутына 120-140 л (әйелдерде) және
190-250 л (ерлер), спортпен шұғылданбайтындарда 50-70 л ... және ... л ... [27], ... зерттеулері бойынша ерлерде минутына ... л ... ... ... 120 л ... ... ... [21, 71
б.].
Автор өз жұмыстарында дене жүктемесі көлеміне ӨМЖ-нің түрлі жауап
реакцияларын атап ... және сол ... ... сәйкес келуі мен
спортшының функциялық дайындығы туралы ой қорытуға мүмкіндік ... өтті ... ... ӨМЖ ... үш ... ... ... [143, 60
б.]. Мысалы, үлкен жүктемеден соң бірден ӨМЖ-нің біршама төмендегенін
көрсетеді және сәл ... ... ... ... ... ... ӨМЖ сәл
ғана өзгереді де, аз жүктеме кезінде жүктемеден соң да, келесі ... ... де ... жоғарылайды.
Оттегінің ағзаға түсуі, альвеола желденуінің сәйкес келу деңгейімен
байланысты. ... да, ... ... минуттық көлемі өте ақпаратты болып
табылады және спортшы емес адамдарда орташа ... ТАЖ ... 16 ... 8,0 ... ... алу ... 500 мл құрайды [144].
Дененің интегралды реографиясы әдісімен алынған мәліметтерді зерттеу,
тыныс алудың ширыққандық көрсеткіші ақпаратты ... ... ... сау ... тыныс алудың ширыққандық көрсеткіші стандартты, ол
19,33+0,64 құрайды. Дайындық деңгейі жоғары спортшыларда ... ... ... ... түрлі кезеңдерінде тыныс алудың ширыққандық
көрсеткіші көлемі сәл ғана өзгереді [145, 36 ... алу ... ... ... ... ... ... ынталандыра әсер етіп, жүктеменің дайындық
әсерін модификациялауы мүмкін. Мысалы, ескек ... ... ... ... ... кардио-респираторлық жүйе
реакциясының сезімталдығы мен қажуды ретке ... ... ... ... қамтамасыз етілуін жоғарылатады [115].
Қарқынды бұлшықет жұмысы уақытында адамның ... ... ... ... гипоксиясы пайда болады [146-149]. Ауыр жұмыс кезінде
оттегіне деген жалпы сұраныс минутына 5 л, ... одан ... ... [150-152]. Мұндай жағдайларда осыншама шектеулі оттегілік қорды
азайтуға бағытталған ... ... ... ... үшін өте маңызды.
Автор қимыл-қозғалыс гипоксиясын спортшылардың бұлшықет ... ... ... ... ... мен ... ... маңызды факторы ретінде қарастырады.
Денелік тұрғыдан жаттыққан адамдар, ... ... ... гиперкапнияға төзімді екенін [153-159] және спорттық жетістіктерді
жақсарту гипоксиялық гипоксияға жеке дара ... ... ... ... көрсетті [160, 209 б.].
Дайындық деңгейінің жоғарылауына қарай оттегінің жетіспеушілігіне деген
тұрақтылықтың жоғарылауы, сол ... ... ... ... заңдылықтардың болатынын көрсетеді. Ал сыртқы тыныс алудың
функциялық жағдайы, ... ... дене ... ... ... [161, 31 б.]. ... спорт түрлерімен салыстырғанда, төзімділікке
жаттығатын спортшылардың альвеолалық желденуі сәл жоғарылап, физиологиялық
«өлі» кеңістік ... да, ... ... ... ... ... ... Мұны сыртқы тыныс алудың қарқынды бұлшықет жұмысына бейімделудің
бір ... ... ... ... [143, 156]. Екі ... ... ... сипаты бойынша жақын реакциялар дамиды [155, 160,
162-164]. Оттегінің жетіспеуі функциялық ... ... ... ... жоғарылатудың дұрыс құралы ретінде қарастырылады.
Төзімділікке жаттығатын спортшылардың, жаттықпаған ... ... ... ... ... кезіндегі өкпелік желденуі, ... ... ... төмен, ал оттегін пайдалану коэффициенті
жоғары болады [143, ... Бұл ... ... ... ... үнемді, функциялық қызметтері көп өзгермейді ... ... ... ... ... көмірқышқылдың төмендеуі, өкпе желденуінің біршама
жоғарылауымен сәйкес ... [168]. ... ... ... ... ... спортшының жұмыс істеу қабілетін жоғары
деңгейде сақтап қалуына мүмкіндік беретін шарттардың бірі ... ... 169]. Дене ... ... ... ... ... көмірқышқылдың рөлі
туралы бірқатар зерттеушілердің еңбектерінде көрсетілген [29, 170-172]. ... мен ... ... ... реттелуі дайындық деңгейінің ұлғаюмен
жоғарылайды.
Жұмыс кезінде тыныс алудың ... мен ... ... ... де, ... механизм де маңызды рөлге ие. Гипоксияға ... ... ... ... ... ал ... ... орталық модульдық хеморецепторлардың күйін анықтайтынын
атап өткен жөн.
Дайындық барысында қайтарымды-бейімделгіш ... ... ... оттегінің жетіспеушілік жағдайындағы бұлшықеттердің
ұзақ уақыт әрекет ету ... ... ... ... ... жүйелердің мынадай функциялық жағдайлары жақсарады: ӨТС
өседі, ӨМЖ ... ... ... ... ... өкпе мен
ұлпалардағы газ алмасу жақсарады, бұлшықеттердегі миоглобин саны көбейеді,
ұлпадағы оттегінің жұмсалуына әсер ететін ... ... ... ... ... желі ұлғаяды. Яғни, ұлпаларды
оттегілік қамтамасыз ету жақсарады. Сондай-ақ, дайындық барысында ... ... ... ... ... ... [22, 32, 146, 173-183].
Автор барынша ширығып, күшін барынша жұмсап дене жаттығуын орындаған
спортшыларда, нәтижесінде спорттық жетістіктерге қол ... ... ... ... ... қажу пайда болады деп атап
өткен [184]. Сыртқы тыныс алу және газ алмасу мен қан ... ... ... келу ... ... ... ... күйінің
деңгейін көрсетеді.
Келтірілген мәліметтер, сыртқы тыныс алу қызметін негізінен төзімділікке
жаттығатын спортшыларда тексергенін көрсетеді. ... ... ... ... ... өте ... ... Зерттеуден
алынған мәліметтер көбінесе түрлі құрал-жабдықтармен жүргізілген ... ... ... ... ... алу ... мен спорттық жүктемеге
бейімделу кезінде ұлпалардың оттегін пайдалану процесін өзара байланыста
қарастыратын жұмыстар бізге ... ... ... ... тотығу метаболизміндегі ... ... ... ... ... ... көптеген
зерттеулерде тотығу метаболизмінің қайта құрылу тәуелділігі, тек біліктілік
деңгейінен ғана ... ... ... дайындық процесінің кезеңі мен дене
жүктемесінің көптігіне де байланысты екені ... Дене ... ... ... ... реакцияларының болуын
дәлелдейді.
Мысалы, төзімділікке ... ... ... ... ... ... ... істеу қабілетін жоғарылату, қан плазмасы мен
эритроциттердегі ЛАТ өнімдерінің (диенді конъюгаттар) ... ... [185]. Бұл ... ең көп ... ең ... ... өткізілген жарыс іс-әрекеттерінен кейін байқалды. Сонымен бірге,
төзімділікке ... ... ... ... түрлі
кезеңдеріндегі липидтер асқын тотық праметрлерін салыстыру, дайындық
кезеңінің басында қан ... мен ... ... ... ... ... ... және осмостық ... ... ... ЛАТ ... ... аты ... ... басталар кезеңге дейін қалпына келеді [186, 187, 140 б.].
Зерттеушілердің еңбектерінде PWC170 тестін орындағаннан кейін, ... ... ... ... ... малонды диальдегид пен лактат құрамы төмендегені көрсетілді
[188].
Бірқатар ... ... және ... ... ... ... ... ұлпасы мен қанындағы АО-статусты,
электролитті гомеостазды зерттей отырып, қызықты мәліметтер алды. Қандағы
СОД ... ... мен ... ... ... екі ... ... де бұлшықет ... ... ... ... дене ... ... ... бірдей
болып шықты. Бұлшықеттегі К+, Mg+ құрамы, қан плазмасындағы А витамині, Е
витамины мен бетакаротин ... да ... ... ... Бірақ
бұлшықет ұлпаларындағы глутатинопероксидаза мен ... ... ... ... қарағанда жоғары
болып шықты [189].
Сонымен, ... ... ... дене ... деген
бейімделу тұрақтылығының дамуы, биомембраналардың липидтерінің ... ... ... сипатталатыны, соған қарай антиоксидантты қорғаныс
жүйесінің физиологиялық қоры ... ... ... ... ... мен тотықтырғышқа қарсы жүйелер арасында ... ... деп ... ... Бұл ... ... дене ... төзімділігін
жоғарылату мен қажуды төмендетуде маңызды рөл ... ... ... дене ... қарқындылығы, жұмыс қарқыны мен көлемінің
өсуімен жоғарылайтын биомембраналардың ... ... ... ... Соңғы кездері бірқатар зерттеушілердің
жұмыстарында [77, 137 б.; 190] ... ... ... ... ... әсер еткен кездегі клеткалық метаболизмнің бұзылуы
салдарынан, қорғаныстық-бейімделу ... ... ... көрсетілді. Яғни, ширыққан дене жүктемелері кезіндегі ... ... ... бейімделушіліктің бұзылуының симптомдық-кешенін
қалыптастырудағы белгілі бір айқындайтын рөлі болуы мүмкін. Жұмыс істеу
қабілетінің ... мен ... қажу ... ... ... тән
құбылыс.
Осыған байланысты, қажытушы сипаттағы ауыр дене ... ... ... мен оның ... ... және қажуды дамытуы
профессор Ф.З. Меерсонның зертханасында орындалған тәжірибелік жұмыстар-да
анық дәлелденді. Одан ... ... ... ... өте сирек
жағдай емес, бұл процесс көптеген мүшелер мен ұлпалардағы ... ... ... ... жауап болып табылады. Егеуқұйрықтардың бауыр
мен қандарында ЛАТ өнімдерінің (ДК, ШН) жинақталуы, сондай-ақ фосфолипидтер
мен көп ... май ... ... ... ... ... байқалатын ұлпалардағы липидтер құрамының өзгеруі,
жұмыс істеу қабілетінің төмендеуі ... ... ... қажу ... ... ... кезінде байқалды.
Мембрананың липидті құрамындағы тасымалдау, олардың микроылғалды-лығының
өзгеруі мен липид-липидті және липид-ақуызды өзара әрекетінің бұзылуына
әкеліп ... ... ... ... ... ... ... бұзылады. Зерттеушінің мәліметтері бойынша [4],
бұлшықеттердегі липидтердің қайта тотығу белсенділігі үлкен қарқындағы дене
жұмысын ... ... ... ... ... тыныс алу мен фосфорлық
тотығудың қызметтері үйлеспеуі, сондай-ақ миоциттердің митохондрияларындағы
АТФ ресинтезінің құлдырауы салдарынан қажу орын ... ... ... дене ... ... жаттыққан
адамдарда қан сарысуында липидтік қайта тотығу өнімдері – қандағы ... ... ... және ... ... ауа құрамында
пентанның құрамы ұлғаюын көрсетті. ... ... ... дене
жүктемелері мен ұзақ психикалық-эмоциялық ... ... ... ... ... және ... диальдегидтің құрамы көбеюін,
сонымен бірге каталаза және ... ... ... ... төмендеуімен өтетіні анықталды. Сонымен қатар, ЛАТ-ның жоғары
деңгейі миокард мембраналарының құрылымын зақымдаумен жалғасады. ... ... ... ... ... ... ... мәліметтері бойынша [192], спортшыларда барынша жоғары
деңгейдегі дене жүктемелері кезіндегі «созылмалы шамадан тыс ... ерте ... ... мен церулоплазмин ферменттері
белсенділігінің құлдырауы тіркеледі. ЛАТ-ның ... тыс ... ... антиоксиданттық жүйесінің қуаттылығы төмендеуін, қарқынды
жаттығушы спортшылардың қан сарысуындағы тотықтыруға қарсы ... ...... ... ... және т.б.) төмендеу деректері
дәлелдейді.
Авторлардың еңбектерінде, қарқынды жаттығу кезіндегі ЛАТ реакциясын
тежеудегі, ... ... ... ... үшін ... сарысу альбуминінің компенсаторлық қосылуы, олардың
биологиялық маңыздылығымен байланысты екендігі ... [193, 105 ... ... ағзаға әсер ететін үлкен дене жүктемелері кезіндегі
тәжірибелік жануарлардың ұлпаларындағы табиғи антиоксиданттардың (Е ... ... ... т.б.) ... ... анықталды [194, 12 б.].
Ширыққан бұлшықет жұмысы кезіндегі ЛАТ қарқындауын туындататын көптеген
себептерді қарастыруда, зерттеушілер іс жүзінде екі негізгі ... ... ... бірі – ... ... ... ... липид бөлгіш әсері мен олардың толығымен тотықпаған өнімдерінің әсері.
Олар клетка биомембраналарын зақымдайды да, олардың ... яғни ... мен ... ... ... бұзылады. Мұндай жағдайда катехоламинның оң
әсерлері (жұмыс істеу қабілетін жоғарылату үшін энергиямен қамтамасыз етуді
жұмылдыру), зақымдаушы әсер болып өзгереді. ... ... ... алу мен ... тотығу үйлесімділігі бұзылып,
саркоплазмалық ретикулумның ... ... және ... улы ... жоғарылайды [195, 291 б.; 196, 112 б.; 197].
ЛАТ белсенділігінің келесі бір механизмі, электорондардың ... ... ... бос ... реакциялардың белсендіргіштерінің
(темір иондары, ксатин-ксатиноксидазды жүйелердің ... ... ... ... ... ... және ұлпалық
гипоксиямен байланысты [198]. Әрине, гипоксия кезіндегі оттегінің белсенді
формалары жинақталуы мен ЛАТ ... ... ... ... ... ... формалары құрылуы біршама қарқынды және
липидтердің қайта тотығу ... тек ... алу ... ... тасығыштарының (электрон донорлары) жинақталуы, оттегінің жоғары
ширығуымен ... ғана ... ... Бұл ағза үшін ... тыс ... ... бірден пайда болатын қайта тотығу кезінде ... 590 б.; 200, 79 б.]. ... ... ... ... ... ... одан кейінгі қайта оттегімен қанығуы бір-бірімен байланысты
және ... ... оны жеке дара ... ... ... түрде
қарастырады [185, 201].
Әдебиеттердегі мәліметтерді талдау, ... ... көп ... ... [77, 78, 90, 93, 98, 202, 203],
бұлшықет жұмысына бейімделудің клеткалық-молекулалық ... ... ... ... жұмысына (динамикалыққа да, статикалыққа да) шұғыл
бейімделу алмасу түрінің «көмірсулықтан» – «липидтіге» өтуімен ... ... ... ... сипатта болатын және жоғары деңгейдегі қимыл-
қозғалыс белсенділік тәртібінде ағзаның қызмет етуіне клетканы ... ... ... ... компенсацияланған белсенділігімен
сипатталады.
Дене жүктемелеріне «жаттыққандық» немесе толық бейімделу, бүйрек үсті
бездерінің адренергетикалық және ... ... ... ... ... ... ... жаңа құрылымдық жоғары сандарымен (С ... ... ... көмірсу қорының жинақталуы байқалады.
Ширыққан бұлшықет жұмысына толық бейімделу май депосындағы липидтерді
қарқынды пайдалану мен бауыр митохондрияларындағы триглицеридтерді және ... ... ... ... ... ... және бұл жерде ацетатты көбірек гликонеогенезге ... ... және ... ... ... ... жұмысы
кезіндегі ми мен эритроциттердің қарқынды қызмет етуіндегі глюкозамен
қамтамасыз етудің ... көзі ... ... [204]. ... және ... ... ... ширығуы гиперлипемия мен
бауырды май басуға әкеліп соғады. ... ... қан ... ... жоғарылап, бауыр қызметі, оның ішінде ... ... ... ... жүктемелеріне бейімделудің бұзылуы бауырдағы гликоген қорының
азаюымен, ... үсті ... ... ... ... төмендеуінің
(эндокринді ұлпалардағы катехоламин, холестерин құрамы және ЛАТ ... ... ... ... ... жалғасады. Ширыққан
бұлшықет жұмысына бейімделу процесі қан сарысуындағы холестерин және ... ... ... рөл атқаратын мүше – бауырдағы холестерин
құрамының динамикасымен ... ... ... жұмысына толыққанды
бейімделу, холестериндік алмасудағы гомеостаздың жаңа ... ... Оның екі ... сәті бар: ... ... төменгі деңгейі және оның холатқа жедел тотығып, ағзадан
шығарылуы.
Бейімделудің ... ... ... ... ... ... сипатталады. Бауырда, бұлшықеттерде және ... ... ... ... Ол ... ... өт ... төмендеуі мен бауырдың холат түзу қызметінің
тежелуі нәтижесінде болады. Бұл ... тек ... ... ... ғана ... ... оның ... мөлшері азайып кетеді және ол дезоксихилді
қышқылда жақсы байқалады. Әдебиеттер мәліметі бойынша, сол ... ... ... та) біршама мөлшерде ішектермен сорылады да, қалғандары
нәжіспен ... ... [205]. ... ... ... жағдайында
холестерин алмасудың гомеостазында реттегіш рөлді ойнайды.
Бейімделу процесіндегі ЛАТ-АОҚ ... ... оның ... етуінің
мынадай келесі ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. ЛАТ-ның алғашқы
(ДК) және ақырғы (ШН) өнімдерінің жинақталуы ... ... ... де,
бұлшықет жұмысына бейімделудің бұзылу кезеңінде де байқалады және соңғы
жағдайда ... ... ... ... ... ... толықтай
бейімделу, АОҚ-тың саны мен жеке дара ... ... ... ... қуаттылығы ұлғаюымен сипатталады. Нәтижесінде
жұмыс істеуші мүшелер мен ұлпалардың клеткаларында радикалдардың ... ... ... ... ... жұмысына бейімделу процесіндегі АОҚ-
тың түрлі ... ... ... ... ... ... ... тыс төмендеуіне, қан плазмасындағы
жалпы тотығуға қарсы белсенділіктің құлдырауы сәйкес ... және ... ... ... тек ... тыс ... ... бұлшықет
жұмысына деген бейімделудің бұзылуымен байқалады.
Соңғы уақытта, зерттеушілер тотығу метаболизм процесіне тек қана ЛАТ
ғана емес, ... ... АТМ мен ... ... да ... атап
өтуде. АТМ – протеолиттік ферменттердің қоспасы ... ... ... ... ... маркері болып табылады. Оттегінің белсенді
түрлерінің генерациялануы (топталып бұзылуы), қан ... ... ... ... ... ... ... ақуыз
молекуласындағы конформациялық қайта құрылулар, қан плазмасындағы ... ... ... оның ... ... ... АТМ
процесі ақуыз молекулаларының бөлшектенуіндегі жеке-бір ... ... ... ... ... немесе шоғырындағы жеке
ақуыздардың агрегациясында өтуі мүмкін. ... ... ... негізінен ақуыздың бөлшектену процесін, ал КДНГ – тотыққан ақуыздардың
интеграциялану ... ... [206, 2 ... ... қандарындағы АТМ мөлшерін ... ... ... ... ... ... спортшылар ағзасының бұлшықет
жұмысына бейімделу кезіндегі тотығу метаболизмі, ... ... ... бейімделудің бұзылуы туралы түсінікті кеңейте түсері сөзсіз.
1.5 Ширыққан бұлшықет ... ... ... ... ... талдау деп, нейромиогенезді әсерлі биобасқару
мақсатымен, спортшылардың ... және ... ... автономды және шеткі құрылымдарының бейімделу
механизмдерін анықтауға ... ... көп ... функциялық-
диагностикалық зерттеулердің көп түрлілігін айтады [107].
Жоғарыда айтылғандарға байланысты, энергиямен қамтамасыз етудің белгілі-
бір түріне тән ... ... ... ... ... білу, дайындық процесін басқарудың жаңа жолдарын ашуға
мүмкіндіктер береді.
Әрбір тірі ағза ... ... қиын ... ... ... биологиялық
жұмысты орындауға энергияны үздіксіз жұмсайды. Клетка жұмысқа ... ... ... (АҮФ) гидролизі кезінде алады. АҮФ
синтезі митохондрияның мембраналарында жалғасатын ... ... ... ... есебінен іске асырылады. Адам
ағзасын энергиямен қамтамасыз ету үшін ... 45 кг АҮФ ... ... ... ... қызметі тек ағзада өтетін ... ... ... ету мен ... ... түрлі
тізбектерін бірегей байланыстыру ғана емес. Тағы бір макроэргиялық қосынды
– креатинфосфатпен бірге, АҮФ жұмыс істеу үшін ... ... ... бір
орыннан екіншісіне тасымалдап, оны пайдалану орнына жеткізу қызметін де
атқарады. Біршама мөлшердегі АҮФ ... ... ... ... ... ... ... алмасуына мүмкіндік береді. Бұлшықет
жұмысы кезінде энергияны ... ... кең ... ... ... жоғары жылдамдығын негіздейді. Жүргізілген есептеулер,
бұлшықет ... ... АҮФ қоры ... қарқыны 0,5-1
секундтық жұмысқа ғана жетенінін көрсетті [208, 228 б.].
Бұлшықет қалыпты жұмыс ... ... АҮФ қоры ... ... ... ... ... әсерімен жұмыс істеу қабілетін жоғарылату кезінде тек
АҮФ-ның ыдырауы жылдам өтіп қана ... ... ... АҮФ ... ... ... де ... Энергияның керекті мөлшері екі
түрдегі реакция процесінде босап шығады: ... ... ... ... ... қатысуынсыз өтетін анаэробты ресинтез.
АҮФ ресинтезінің негізгі механизмі, әдеттегі жағдайда ағзаның энергиялық
қажеттілігін толығымен қамтамасыз ететін ... ... ... ... ... ... ... ресинтез процесі ширыққан жұмыс
басталған соң 3-4 ... ... ғана өз ... ... ... ... деңгейі жоғары адамдарда, аэробты процесс қарқынды жұмыстың
алғашқы ... ... ... ... ... спорттық
жаттығулардың ұзақтығы аэробты процестердің толықтай іске қосылуынан аз
болсада, сол ... ... өзін ... ... емес ... ... ... процестің тағы бір ерекшелігі – уақыт бірлігіндегі оның
максималды ... ... ... ... ... ... энергиядан
аз АҮФ құрылады. Мәселен, энергиямен қамтамасыз етудің тек аэробты ғана
механизмі болған жағдайда, ағза ... ... ... ... ... ... ... қуаттылығын жылдам жоғарылату және жылдамдық-күш
сипатындағы қысқа уақыттық қарқынды жаттығуларды ... ... ... еді.
Анаэробты процестер аэробты процестерден іске қосылу жылдамдығы бойынша
озық және қуаттылығы да жоғары ... тек ... ... ... процестерден көп артта қалады [118].
Түрлі қашықтықтардағы жарыстарға маманданатын спортшылардың «ынта-
реакция» сипаттамалары ... ... ... ... ... [210].
Орташа аэробты қуаттылық жүктемесі жағдайында кардио-респираторлық ... ... газы мен ... ... ... өте ... Бұл
жағдай спринтер-спортшылардың қандарының қышқылдық-сілтілік күйге КРЖ-нің
жылдам ауысуына ықпал етеді. Максималды аэробты қуаттылықтағы ұзақ ... ... КРЖ ... төмен сезімталдығы, стайер-
спортшыларда функциялық реакциялардың өрістеуі жылдамдығына қысым көрсету
емес, жинақылануына ... ...... ... қысқа сәттік дене ... ... түрі ... ... ... жүктемелерге ұзақ уақыттық
бейімделудің нәтижесінде спортшыларда энергиямен ... ... ... ... ... аз үлес қосып, ... ... ... гипометаболикалық күй дамиды.
Қарқынды дене жұмысымен негізделген ... ... ... ... ... жүйесінің дамуы, оның қорларының, ... және ... ...... ... ... атап ... жөн. Оттегі жетіспеушілігі кезіндегі анаэробты гликолиз
механизмдерін жинақтау, аэробты өнімділікті ... ... ... ... ... ... алу көрсеткіштерін талдауда, өкпенің
желденуі алдымен тыныс алу ... ... ... жоғарылайтыны,
нәтижесінде өлі тыныс алу кеңістігі ұлғаятыны және желдену әсерлілігі
төмендейтіні ... [211]. ... ... аз ... альвеоладағы оттегінің парциалдық қысымы төмендеуі белгілі
болды. Соның салдарынан желдену өкпедегі қанның ... ... ... бұл ... өкпе ... ... ... көтерілуімен түсіндіруге болды деп ... ... ... ... алу ... ... ... жоғарылауы,
оны қажыту мен жұмыс істеу қабілетін ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түрдегі жаттығу
жүктемелерінің айрықшалығы, метаболизмнің тұрақты ... ... ... Бұл ... топ ... ... ... энергетикалық субстраттарының негізгі құрамы мен гормондарының
өзгеру сипаттарымен байқалады. Стандартты ... ... ... ... ... спортшылардың субстраттары
метаболизмінде ерекше қозғалыстар болдыра отырып, ... ... ... ... Са2+ ... ... және ... дене жүктемесі кезінде жинақталған энергия көздері – глюкоза мен май
қышқылдары ... ... ... ... ... тәртіппен жаттығатын спортшылар үшін ... ... мен ... ... ... ... деп атап өтті [212].
Қарқынды бұлшықет жүктемесі кезінде дамитын гипоксияға бейімделу ... ... ... ... тым жоғарылауы, сондай-ақ
эритроциттердегі плазмалық және ... ... ... Бұл ... ... ... деген қажеттілігі жоғарылағанын
көрсетеді [213, 214].
Бірқатар зерттеулерде иммундық көрсеткіштері бойынша спринтер-спортшылар
мен ұзақ қашықтыққа жүгіретін спортшыларда аталған айырмашылықтар бар ... [215, 216, 296 ... дене ... ... ... БРТ ... көрсететін біраз жұмыстарды ... ... және күш ... ... байланысты дене жұмысына бейімделу
БРТ процестерінің қарқыны жоғарылаумен сипатталатынын көрсетті [217, ... ... ... ... ... ... белсенділіктің
төмендегенін атап өтуге болады. Төзімділік сапасы ... ... ... ... БРТ ... ... ... сипатталады
және қанның жинақталған тотығуға қарсы белсенділігі жоғарылайды.
Ациклді спорт түрлерімен жаттығатын ... ... ... ... ... ... ... липидтердің
төмендеуімен ЛАТ процестерінің жедел қарқындауы анықталды. Ғалымдар бір
реттік жаттығу ... ... ЛАТ ... ... өзгеруін
анықтамады [194].
Баскетболшылардың (1 разряд, СШҮ) жүктемеден кейінгі ... ... ... ... мен ... және ... ... арасындағы корреляциялық талдау, тыныштық күйіндегі ТБҚ-
белсенді өнімдерінің құрамымен ... ... ... (+0,783) бар ... ... ... ... ТБҚ-белсенді өнімдердің
жинақталуымен, жұмыстың салыстырмалы түрдегі қуаттылығы мен ... ... ... араларында да өзара байланыс (тиісінше: +0,659 және
0,730) байқалады [218].
Бірқатар зерттеушілер ЛАТ белсенденуімен ... ... ... өзгеру сипатының жалпы заңдылықтарын анықтады. Мембараналық
фосфолипидтердің полиендік май ... ... ... ... ... анықтады. Денелік жұмысқа мембрананың бейімделу процесін
кескіндейтін интегралды көрсеткішке эритроциттердің асқындық сәйкес ... ... [219]. ЛАТ ... құрамы ауыр салмақтағы ... ... ... шенімен теріс корреляцияда екені анықталды
[220]. Сонымен қатар, автор тексерілген споршыларда көмірсу, липид және ЛАТ
өнімдерін ... ... ... ... олардың
спорттық біліктілік деңгейіне қарамастан белсенді екенін атап ... ... ұзақ ... әсер ... ... ... ... ағза ұлпаларын
энергетикалық және пластикалық субстраттармен қамтамасыз ... ... ... ... бейімделушілік қайта құрылуы іске
асырылады.
Сонымен, ғылыми әдебиет көздерін талдау, ... ... ... жұмысына бейімделу процестерінің жалпы заңдылықтары болуы ғана
емес, ... ... ... ... ... байланысты
ерекше жауап беру реакциясы бар екендігін ... ... ... ... ... алуын функциялық жүйесінің физиологиялық
және ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай, бұлшықет жұмысына бейімделудің
физиологиялық-метаболизмдік ерекшеліктерінің мәселелері аз зерттелген ... ... ... ... спортпен шұғылданушы спортшыға дербес
қарайтын ... ... ... ... келетін жұмыстар, денсаулыққа зиян
келтірмей жоғары спорттық жетістіктерге қол жеткізуге және ... ... ... қол жеткізуге қажетті ағзаның қосымша қорларын ашуға мүмкіндік
беретіні сөзсіз.
2 ЗЕРТТЕУ ... МЕН ... ... ... және оны ұйымдастыру
Әдістемелік тәсілдерді таңдауда, біз ... ... ... қол
жеткізуді көздедік: ... ... ... ... ... ... ... тыныс алу жүйесінде болатын
бейімделушілік өзгерістерді зерттеу; аэробты, анаэробты ... ... ... ... ... ... ... және клеткалық
тыныс алу жүйесіндегі физиологиялық және ... ... ... ... ... ... ... қабілеті мен
жаттыққандығының маңызды физиологиялық-биохимиялық сипаттарын ... ... ... ... ... ... ... алдын-
алу үшін дезадаптация (шамадан тыс жаттығу) күйін ерте болжайтын белгілерді
анықтау.
Зерттеу жұмыстары Қарағанды облысы Олимпиадалық ... ... ... ... споршыларының (46 адам) және спорттық дәрежелері
негізінен 1-2 разрядты құрайтын Е.А. Бөкетов ... ... ... дене ... және ... факультетінде оқитын
студенттердің (60 адам) қатысуымен төрт жыл бойы жүргізілді.
Зерттеу жұмысымызда ... ... ... ... ... ... ... сипаттауға қажетті өзіміз іріктеп ... ... және ... ... ... тексеру кешені жүргізілді. Жарыс алдында тек зерттеудің нақты
міндеттеріне сәйкес келетін өлшеулерін ғана жүргіздік. Алынған ... ... ОДО ... 3 ... ... ... тәртіппен
жаттығатын 21 адам, анаэробты ... ... 7 ... аэробты-
анаэробты тәртіптегі 31 адам. Спортшылардың жастары 19-28 жас ... ... тобы ... ... ... ... (60 адам), сондай-
ақ спортпен шұғылданбайтын, дені сау адамдарды (24 ... ... ... ... және ... ... ... тәртібін 1-
кестеден көруге болады.
Спортшының жаттығу деңгейі, яғни шамадан тыс ... ... ... КРЖ-нің функциялық жағдайына байланысты. Ол оттегінің
бұлшықетке жеткізілуін анағұрлым ұлғайта отырып, ... ... ... ... ... ... Оттегінің ұлпаларға жеткізілуін тыныс
алудың функциялық жүйесі іске асырады және ол екі кіші жүйеден ... ... ... ... яғни ... тыныс алудың функциялық жүйесі қажетті
мөлшердегі өкпенің желденуін қамтамасыз етеді. Ол өз кезегінде сыртқы ... ... мен ... тыныс алудың тиімді деңгейін ұстап тұруға
мүмкіндік туғызатын жалпы жүйе құрамында болады [221, 12 ... - ... ... ... мен ... ... түрі ... |хдсш |сш |сшү ... ... ... |- |1 |2 |3 |6 ... ... |- |- |4 |1 |5 ... |- |3 |2 |1 |6 ... |- |1 |5 |1 |7 ... ... |- |1 |4 |2 |7 ... есу |- |4 |- |- |4 ... есу |- |3 |- |- |3 ... атлетика |1 |1 |2 |2 |8 ... |- |- |3 |1 |7 ... ... |- |- |- |2 |2 ... ... |- |- |- |- |60 ... | | | | | ... тобы |- |- |- |- |24 ... осы ... ... ... ... ... тыныс алу жүйелерін физиологиялық тұрғыдан зерттедік. Онда
алынған көрсеткіштердегі ... ... ... және ... ... кейін алынды. Мұндай әрекеттер нормадан ауытқудың бастапқы,
кейде сәл ... ... ... ... және жүйенің белсенділігінің
жоғары деңгейінде қызмет етуін шектейтін жүйенің алғашқы бұзылулары болып
табылады.
Зерттеу әдістемелеріне ... ... ... ... ... қабілетін және денсаулықтың интегралды
көрсеткіштерін анықтау.
2. Сыртқы тыныс алу жүйесін зерттеу.
3. ... ... алу мен ... ... ... ... мәліметтерді статистикалық өңдеу.
Барлық спортшылар спорттық медицинада қабылданған әдістеме бойынша, ОДО
дәрігерлік ... ... ... ... ... өтті. Зерттеу
топтарына денсаулығы бірқалыпты деңгейдегі спортшылар алынды.
2.2 Зерттеу әдістері
2.2.1 Спортшылардың денелік ... ... ... мен ... көрсеткіштерін анықтау
Тыныс алу жүйесінің реакциясы, оның өнімділігі денелік ... ... ... ... болғандықтан, спорттық іс-әрекет ағзаның
барлық күші мен мүмкіндіктерінің барынша қозғанын, ... ... ... ... ... ... ... кезінде оттегін
пайдалану және адамның төзімділігінің даму дәрежесімен тығыз байланысты
[222, 223]. Қуаттылықтың ... ... ... ... төмендеуі
мен жұмыс істеуші бұлшықеттерге оттегінің дұрыс деңгейде жеткізілмеуінің
дамуы және ... ... ... ... ... ... әкеліп
соғады. Аэробты-анаэробты қатынастың біркелкі болмауы жылдамдық, күш,
ептілікке жаттығатын спортшыларға тән ... ... ... ... ... ... ... аэробты-анаэробты қатынасы
біркелкі және аэробты-анаэробты ауысу ... ... ... ие ... ... да, олар ... өте жоғары деңгейде
желденуіне шыдаудың ... ... ие ... ... ... [224, 112 б.], бірқатар ... ... [172, ... ... ... ... ... маманданатын жоғары
дәрежелі спортшылар өздерінің қимыл-қозғалыстарын тыныс ... ... ... қажет. Себебі ол әрекеттер бастапқы деңгейдегі
мәліметтермен салыстырғанда, желденуді (ӨТС, ӨМЖ) жоғары ... ... ... [6, ... ... ... қабілеті» түсінігі функциялы жүйе теориясында
ашылып көрсетіледі [226]. Сол ... ... ағза ... бір ... нақты бір функциялық жүйені жедел қалыптастыруға қабілетті ... қол ... ... ете ... ... сол ... ... функциялық жүйенің болмайтынын білдіреді. Олардың жеке-бір
элементтерден (анатомиялық, физиологиялық) динамикалық ... ... ... шешу ... ... ... ... күш-жігері мен
мүмкіндіктерін талап ететін күй – белгілі-бір дәрежеде ... ... ... ағза мен ... орта арасындағы өзара қарым-қатынастың
барлық аспкетілерін қамтитын гомеостаз ... ... ... ... ... ... табылады. Бұл жерде спортшының физиологиялық
қызметтерінің тұрақтылығы маңызды рөл ... ... ... немесе
құрама әсерлер, стрестер адамдардың ... ... ... ... ... Спортпен шұғылданатындарда, онымен
шұғылданбайтындармен салыстырғанда, гомеостаздық механизмдердің өзгеруі кең
ауқымда болады. Сол себепті ... ... ... ... ағзаның гомеостаздық мүмкіндіктерінің «тәртіпке келуі»,
«физиологиялық қорғаныстың» ... ... ... мен ...
спорттық физиологияның маңызды міндеттері болып табылады.
Денелік жұмыс істеу қабілетін анықтау, қазіргі ... ... ... ... құрама бөлігі болып табылады. Біз В.Л. Карпман
модификациясындағы PWC170 тестінің классикалық әдістемесін қолдандық.
Зерттеуші басқа да ғалымдармен бірге спортшылардың ... ... ... ... ... ... жылдамдық және күшті ... яғни ... ... шектеулі ғана мөлшері төзімділікті
дамытуға берілетін спорт түрлеріндегі тұлғаларда PWC170 ұлғаюы ... ... ... тұжырымға келді [227]. Бірақ бұл жерде, ... ... ... ... ... біліктілік және спортшының
жаттыққандық деңгейі секілді факторларды ескерген жоқ. ... ... ... және ... ... ... ... спортшылардың да PWC170 көлемі ұлғаюы мүмкін, бірақ төзімділікті
дамытуға жаттығатын бағыттағы споршылардағыдай үлкен ... ... ... ... ... ... ... үшін PWC170
субмаксималды тестін қолдандық. Бұл тесттің көмегімен кардиореспираторлық
жүйенің жұмыс істеу ... ... ... ... бұлшықет жұмысы
қуаттылығының жүректің соғу жиілігінен (ЖСЖ) сызықтық тәуелділігі ... дене ... ... ... ... анықталады. Берілген
жүктеменің қуаттылығын ... үшін ... ... қолданылды.
«Кардиолидер» велоэргометрінде алдын-ала қыздырынусыз, 3 минуттық үзілісі
бар 5 минуттық екі ... ... ... соң ... ... ... ... ал формуламен PWC170 көлемі бойынша оттегін максималды
пайдалануды анықтадық.
Ағзаның функциялық жүйесінің жағдайын, оның ақырғы әрекетінің нәтижесі
шығуы ... ... ... [226]. Энергетикалық потенциял жүйе
жұмысының интегралды көрсеткіші ... ... және ... ... әрі денсаулық деңгейінде ... ... ... жағдайына келетін болсақ, олар арқылы ағзаның қалыптасуын
бағалауға ... ... ... ... ... ағза ... ... динамикасын кескіндей алмайды. Сондықтан да, ... ... ... ... екі ұғым мыналар болып табылады:
«қуаттылық» және «үйлесімділік» [228, 55 ... ... ойға ... ... ... ... ... жұмыс істеу қабілеті, сондай-ақ стандарттар әдісі мен ... ... ... оның денелік даму көрсеткіштері көрінуі мүмкін
[229].
Антропометриялық көрсеткіштерді (бойы, дене салмағы, кеуде ... оң және сол ... ... арқа ... күші, иық, сан,
балтыр ауқымы) зерттеу ОДО дәрігерлік секторында, ... ... және сол ... ... спортшылардың стандартты мөлшерінен
ауытқуын сигма арқылы есептеумен жүргізілді. Орташадан ... ... ... ... әр топ ... құрылған антропометриялық
көрсеткіштер кестелерінде көрсетілді.
Денсаулықтың интегралды индекстерін есептеп шығару үшін, біз ... ... ... дене ... ... және одан ... жүйесінің қызметтерінің көрсеткіштерін текердік. ЖСЖ,
систолалық артериялық қысым (САҚ), ... ... ... ... ... (ПҚ), ... көрсеткіштері жалпыға бірдей қабылданған
әдістермен өлшенді.
Алынған мәліметтер негізінде мынадай интегралды ... ... ӨИ, ӨМЖ, ФӨИ, ТК – ... ... ... (онға
көбейтілген ЖСЖ-нің ПҚ-ға қатысы), ҚШ, ШИ, КВИ, ... ... ... алу ... зерттеу
Спортшылардың тыныштық күйіндегі тыныс алу ... мен ... ... ... таңертеңгілік жеңіл астан 1-1,5 ... ... және ... ... ... ... өлшенді.
Тексеру жүргізудің мынадай жалпыға бірдей шарттары сақталды: дәрі-дәрмек
бермеу, 8 ... ... ... жүргізбеу, мұрынға 24 сағат ... ... ... ... соң, спортшы түтіктің еріндігін ауызға
алып, ... ... ... Одан соң ... ... арқылы
спортшыға бірқалыпты 6 рет тыныс алып, барынша терең дем тарып, 3 ... ... дем ... ... Осы ... 3 рет ... ... ӨТС қағаз бетіне түсіріледі. ӨШТС, 1сек.ШДШК және ... ... ... ... ... дем ... соң, барынша жылдам
терең дем шығарып, сосын барынша жылдам дем шығару және ... ... дем ... ... ... ... орындауға 15 секунд уақыт
беріледі. Осы әрекет 3 рет ... ең ... ... ... қағаз
бетіне түсіріледі.
Сыртқы тыныс алу қызметін тереңдете зерттеу, бағдарламасына спирография
және ... ... ... кіретін микропроцессорлық спирометр
көмегімен ... ... ... ... ... өкпе ... бар ... автоматты түрде келтіру арқылы орындалды (дененің
температурасы 37-38 Сº, атмосфералық қысым сынап ... 760 мм, ... ... ... ... ... үлкен аумақта болатынын
ескере отырып, нақты көрсеткіштерді ... ... ... ... есептеп шығардық. Бұл спорттық мамандану, іс-әрекет сипаты және
патологиялық өзгерістердің болуларының әсерін анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеу тақырыбына байланысты ... ... ... ... кешеннің [230, 15 б.] клиникалық медицинада кеңінен
қолданылуына қарамастан, біз ғылыми ... аз ... Бұл ... ... сыртқы тыныс алу жағдайын бұрынғыдан да ... ... ... ... ... әдебиеттерді оқып зерттей
келе, біз сыртқы тыныс алу ... ... ... мен ... биототығу процестерімен бірге теориялық талдау жүргізген
жұмысты кездестіре алмадық.
Электрондық есептеу машиналары әдістемелері ... ... ... ... мен ... ауытқулардың түрі мен дәрежесін бағалап,
бронхылардың ... тыс ... мен ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Олар тек ... қана ... ... сонымен қатар бронхылық өткізгіштіктің ауытқудағы
сапалы жақтарын да бағалауға мүмкіндік ... [74, 231, 123 б.; ... оның ... – сыртқы тыныс алу қызметі көрсеткіштерінің
(пато)физиология-лық маңыздарын анықтайтындығында.
Спирографиялық әдіспен зерттеудің ... ... ... ішіндегі
өкпе көлемінің өзгеруі, яғни тыныс алудың көлемдік жылдамдығы (тыныс ... ... ... ... ақпарат алу болып табылады. Ол
сонымен қатар, ӨТС және оның құрамалары секілді, желдену аппаратының ... ... тыс, ... ... ... ... ... қолданылатын шапшаң тыныс алудың тұзақ ағым-көлем әдісі,
шапшаң дем шығарудың түрлі ... ... ... ... ... ... береді. МКЖ, ӨШТС спирограммасын талдау
кезінде анықталатын, белгілі-бір ... ... ... 1 ... тыныс алу
жолдарының кедергілерін, ауа көлемімен ... ... ... ТАК ... ... ... ... ӨШТС, 1сек.ШДШК,
1сек.ШДШК/ӨТС, МКЖ75, МЖК50, МЖК25 (ӨШТС 75%, 50%, 25% дем ... ... ... ... ... түрдегі көлемдер қолданылды. Бұл бағдарламада
болуы керек ӨМЖ қарастырылмағандықтан, біз бұл ... В.Е. ... ... ... ... анықтадық, одан соң пайыздық мөлшермен
есептеп шығардық. Болуы керек көлем нақты бір тұлғаның қасиеттерін ескеріп,
белгілі-бір көрсеткіштің көлемі қалыпты ма, ... бе ... ... ма, сол
туралы түсінік береді. Бірақ, спортшыға тән ... ... ... болмағандықтан, болуы керек көлемдер белгілі-бір шамада шартты түрде
болып келеді. Дегенмен олар клиникалық және спорттық-медициналық практикаға
мықтап кірді, дәрігерлік бақылауда ... ... ... ... үшін ... ... ... алгоритмдері «Тыныс
алу қызметін стандарт-талған зерттеулер», «Standardised lang ... by Eyropean ... for Coal and Steel 1983» ... ... ... ... сиымдылығы (ӨТС%), 1секунд ішіндегі шапшаң дем шығару
көлемі (1сек.ШДШК%), өкпенің максималды желденуі (ӨМЖ%), 75%, 50%, 25% ӨШТС
дем ... ... ... ... ... (МКЖ75%, МКЖ50%,
МКЖ50%) анықталды.
Біз қолданған зерттеу әдістері сыртқы тыныс алу қызметі мен ... ... ... ... ... ... ... мен норма шекаралары А.Б. Инсанов ... ... ... басқа ғалымдармен бағалауы бойынша жүргізілді [232, 233].
Зерттелген көрсеткіштердің ... ... мен ... ... ... болуы керек көлемдермен салыстыру арқылы жүргізілді.
2.2.3 Биототығу процестерін зерттеу
Ағзада өтетін ... ... оның ... ең ... кезекте
энергияны көп қажет ететін бұлшықет ұлпаларындағы процестер ... ... ... ... ... Қалыпты жағдайда клеткадағы
оксигеназды және оксидазды процестердің қызмет етуі бірқалыпты. Дегенмен,
түрлі экстремалды ... ... ... ... ... ... ... бұл тепе-теңдік бұзылады [185]. Осы ... біз ... ... ... ... ... ... қандарының липидтер мен ақуыздарындағы биоасқын тотығын
зерттедік. ... сол ... ... ... ... ... ерекшеліктеріне қарай өтуі зерттелді.
Клетка асқын тотықтың ... ... ... ... май ... ... ал холестерин плазмалық мембрананың
негізгі құрылымдық және функциялық құрамы болғандықтан, зерттелетін
ұлпалардағы ... ... ... анықтау, зерттеу жұмысы үшін
белгілі-бір қызығушылық тудырады.
Диендік конъюгаттар (ДК), шифтік негіздер (ШН), қосарланған ... мен ... ... Фолч ... ... ... ... липидті сығындыда жүргізілді [234].
Велоэргометрлік жүктемеге дейін және содан соң ... ... ... гематокритін ескере отырып, мөлшерленген әрі суытылған
пробиркаларға плазма мен эритроциттерге бөлдік.
Эритроциттерді 4ºС жағдайында 10 минут бойы центрифугалау (минутына 3000
айналыммен) ... ... ... та, NaCI ... ... 3 ... ... эритроциттері мен плазмасы суспензиясын ЛАТ өнімдері ... үшін ... ... 0,2 мл ... мен ... 7 мл ... ... пробиркаларға құйып, тұнуы үшін 5-6 сағатқа
қалдырдық. Алынған ... ... ... ... ... ... сығындыларды липидті емес қоспалардан ажырату ... ... ... ертіндісін 2,0 мл құйдық. ... ... ... соң ... ... липидтер мен липидтердің асқын
тотықтарының (ДК, ШН) метаболизмдері көрсеткіштерін анықтау үшін ... ... ...... анықтауды қанның эритроциттері мен
плазмаларында В.Н. Ушкалов, Г.Д. Кадочников әдістерімен ... ... ... 232-234 нм ... ... ... құрылымдарының сіңірілу қарқынымен негізделген [235].
Қан плазмасы мен ... ... ... пробиркаларға 0,5
мл бөліп, роторлы буландырғышта буландырдық. ДК-ды ... ... 2,5 мл ... ... ... ... тығыздығын СФ-
16 спекторометрде 233 нм толқын ұзындығында өлшедік. ... ... ... жоқ ... (гексан) қолдандық. Қан плазмасы мен
эритроциттерінің конъюгацияланған ... ... ... ... мен
эритроциттік массалардың миллилитрін микромолдеу арқылы көрсеттік.
ЛАТ-ның флуоресценциялаушы өнімдері – шифтік негіздерді ... (800 ... ... et al ... 420-440 ... ... ... белгілі-бір ... ... ... ... [236]. ... ... ... флуориметрді (Н2SO4 0,1 Н ертіндісіндегі 1 мкг/мл) 420-440 нм ... нм ... қозу ... жіберу ұзындықтары кезінде
хининнің ... ... ... ... ... келтірдік.
Флуоресценцияның 100 бірлігі ретінде Н2SO4 0,1 Н 1 ... ... ... жарықтану қарқынын есептедік. Шифтік ... ... ... ... ... ... бос радикалды патология кезіндегі ұлпалардың зақымдануының ерте
индикаторларының бірі ... ... ... ... АТМ ... Е.Е. ... әдісі бойынша 20% үшхлорсірке
қышқылы ерітіндісімен ... ... соң ... ақуыз
карбокситобының 0,1М НСІ 2,4-динитрофенилгидразинде (2,4-ДФГ) ерітілген
реакциясында бағаланды. ... ... ... ... ... байланыспағандарын этанол қоспасы – липидтер этилацетаты (1:1)
және 2,4-ДФГ арқылы ... ... ... тұнбаны 8М несепнәр
ертіндісімен ... ... төрт ... ... ... ... 356 нм – ... ... ... ... 370 нм – ... мен карбоксилді топтар,
430 нм – негізгі ... ... 530 нм – ... ... Есептеулерде ×10 ... ... және ... ... шартты бірліктермен
көрсетілді.
Қандағы және сарысудағы жалпы ... ... Т.Я. ... О.Н. ... ... бойынша жүргізілді [238]. Осы
әдіс Либерман-Бурхардтың түсті реакциясына негізделген. Холестериннің
хлороформдық ... ... ... пен ... ... ... жасыл түс береді және оның қарқыны холестерин құрамына
тең келеді. Боялудың қарқынын ... 5,06 ... ... ... ... ... 2 ... фотоколориметрлеу жолымен жүргізілді.
Жалпы липидтер Хуерго әдісі бойынша ... Бұл әдіс Н2SO4 ... ... пара-диоксандық сығындысымен өзара әрекет етуі
кезінде құрылған майлық эмульсияның оптикалық тығыздығын өлшеу арқылы ... ... ... 1мл 85-90º ... су ... ... ... сарыққан соң пробиркаға 1,5 мл пара-диоксан
қосып, оны қайнап тұрған су моншасына 1 ... ... ... ... ... 5 мл 4% Н2SO4 ... 30 ... соң ФЭК
аппаратымен 650 ммк толқын ұзындығында (қызыл фильтр) 5 мл ... ... ... ... ... ... ... Н2SO4 қосқан соң 20-60 минут бойы өзгермейді.
0,1-ге тең оптикалық тығыздықтың көлемі ... 200 мг/% ... ... келеді. Дені сау адамның қан сарысуында 340-600
мг/% жалпы липидтер болады.
Кейбір зерттеулерде спортшылардың қан ... ... ... ... ... липопротеидтер құрамын ... ... ... ... ... ... Статистикалық әдістер
Тыныс алудың бірегей жүйесінің қызметін бағалаудағы жүйелі жол, ... ... ... ... ... ... анықтау,
топтастырылған іріктеулер мен олардың анықтылығына арналған r ... ... ... ... ... әдісімен жүргізілді.
Сандық материалды ЭЕМ арнайы стандарттандырылған ... ... t ... критериімен есептеу арқылы вариациялық статистика
әдісімен ... ... ... ... өңдеуде орташа
арифметикалықтан (М), шаршылық ауытқудың көлемі (σ), орташа қателік (m) ... ... табу ... ... Егер ықтималдық маңызы р ≤
0,05-ке (95%) сәйкес келсе, айырмашылық дұрыс деп бағаланды.
3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... жаттығатын жоғары дәрежелі
спортшылардың жұмыс істеу ... мен ... ... ... сыртқы тыныс алу ... ... ... өзгерістері
Ағзаның ширыққан бұлшықет жұмысына бейімделуінің интегралды көрсеткіші –
оның жұмыс істеу қабілеті, яғни максималды дене ... ... ... ... табылады [1, 98]. Жұмыс істеу қабілеті спортшы ... ... ... байланысты. Ол ең бірінші кезекте дененің
құрылысы мен көлемінің морфологиялық ... ... ... ... ... жүйелерінің физиологиялық қорлары, ең алдымен, тыныс
алу және ... ... ... ... ... ... Біз ... орай, зерттелген түрлі биоэнергетикалық тәртіппен
жаттығатын ... ... мен ... ... үшін ... ... ... жүргіздік. Физиологиялық зерттеулер
субмаксималды дене жүктемесіне дейін және одан соң ... ... ... антропометриялық көрсеткіштері
Спортшылардың денелік күйі ағзаның антропометриялық және физиологиялық
көрсеткіштері жағдайымен анықталады. Ол ... ... ... ... ... жалпыланған антропометриялық профилдің
жалпыланған суреттерімен кескінделуі мүмкін. Сондай-ақ, интегралдық
индекстерді ... ... ... ... ... ... ... мен орташа статистикалық
көрсеткіштерден ауытқуды есептеп шығару (±0,5) 1, 2 және 3 ... ... ... жаттығатын спортшылардың (ауыр атлетика,
жеңіл атлетика спортынан - спринт) антропометриялық көрсеткіштері осы түрде
маманданатын жоғары дәрежелі ... дене ... ... иық, ... ... оң қол мен сол ... күші және арқа күші нормадан жоғары
екендігін көрсетті. Өлшеу мен одан әрі ... ... ... аталған
антропометриялық сипаттардың спринтте жаттығатын спортшыларда ... ... +1,7 және ауыр ... +0,5-тен +4,5 аралықтарында
ауытқитындығын көрсетті. Сонымен қатар, жеңіл ... ... ӨТС ... ... Ауыр атлеттердің өкпе экскурсиясы мен ... ... ... ... көрсетті (2 сурет).
2 сурет - Анаэробты тәртіппен жаттығатын спортшылардың
антропометриялық көрсеткіштері
Осындай көрсеткіштерді ... ... ... спортшыларда
(конькимен жүгіру спорты, жүзу, ... ... есу) ... сипаты сәл басқаша болды (3 ... ... ... ер ... қол күші мен арқа ... ... жүгіру
спортында – өкпе экскурсиясы ... ... ... ... ... спортшыларда дене дамуы көрсеткіштері (дене ... ... оң қол ... арқа күші, өкпе экскурсиясы, ӨТС) өте жоғары немесе
нормаға сәйкес болды (сол қол күші ... сәл ... ... - ... ... ... ... көрстекіштері
Аэробты-анаэробты тәртіппен жаттығатын жоғары ... ... ... және ... күресі, дзюдо) дене салмағы, кеуде, иық, сан
және балтыр ауқымдары, қол мен арқа ... ... ... ... сәйкес келеді (+5-дейін). Аталған спортшылардың өкпе экскурсиясы мен
ӨТС төмен көрсеткіштермен байқалды (4 сурет).
4 сурет - Аэробты-анаэробты тәртіппен жаттығатын спортшылардың
антропометриялық ... ... ... ... ... ... ... денелік дамудың жақсы немесе өте жақсы екендігін көрсетті. Сонымен
қатар, сыртқы ... алу ... ... ... дәрежеде екендігі анық
байқалады. Біз анықталған деректі дәлелдеу ... ... ... ... спортшылардың тыныс алу жүйесін тереңдете зерттедік.
3.1.2 Спортшылардың сыртқы тыныс алу ... ... ... іс-әрекет жағдайында сыртқы тыныс алу ... ... ... және ол ... ... нәтижелі қызмет етуін іске асыруды
қамтамасыз етеді. Сыртқы тыныс алу оттегін тасымалдаудағы кешенді жүйенің
басты толықтырушысы ... ... ... ол ... ... тәртібін қалыптастыруда жетекші рөл атқарады.
Спортшылардың сыртқы ... алу ... ... ... ... ...... жаттыққандық деңгейін анықтау. Сыртқы
тыныс алу аппаратының маңызды функциялық көрсеткіштерінің бірі ӨТС ... Оның ... ... ... ... ... алу бұлшықеттерінің
күшіне байланысты.
Біз осы ... ... ... ... ... тек ӨТС мөлшерін ғана емес, сонымен бірге, спортшының бойы,
жасы және ... ...... ӨТС ... ... ... тыныс алу жүйесінің бұлшеқеттерінің күшін өлшейтін пневмотахометрия
әдісі жүргізілді.
Ғылыми әдебиеттерді талдау спортшылардың ӨТС кең ... ... – 3-тен 8 л ... ... Іс жүзінде ерлерде ӨТС- 8,5 л және
әйелдерде 5,3 л дейін ұлғайған кездері кездескен. Белгілі-бір деңгейде ... ... де ... [22, 96 б.] деген ұғым бар.
Біздің жүргізген зерттеулеріміз ер спортшылардың ӨТС тұтастай алғанда,
әйелдерден жоғары екендігін ... Бұл ... ... ... ... ... жаттығатындар ішінде ӨТС ... мл және ... ... ... мл ... екендігін
көрсетті. Тиісінше, өмірлік индекс (ӨИ), яғни дененің келілік салмағына
сәйкес келетін ӨТС- мөлшері 56,5±5,4 ... ... және ... ... тең болды. Осы спортшылардың ӨТТС ерлерде ... ... ... мл ... құрады. Яғни, пайызбен есептеліп шығарылған
ӨТС-ның, ӨТТС-на нақты қатысы ерлерде 93,7±12,7% және спортшы ... тең ... ... ... ... мен ӨТТС ... 90% ... атап өту керек. Спортшыларда бұл көрсеткіш ... ... асып ... Яғни, алынған көрсеткіштер зерттелген ... ... ... алу ... ... деңгейде жаттықпаған
дегенді дәлелдейді.
Негізінен анаэробты-аэробты тәртіппен жаттығатын ... ... де ... мл), ... де ... мл) төмен болып шықты.
Осы зерттелген топтағы спортшылардың ӨТТС-ғы 4223,8±192 мл (ерлерде) және
3208,6±66мл (әйелдерде) тең ... Осы ... ӨТС мен ӨТТС ... ... және 91,7±4,1%. ӨИ-ті есептеп шығару мынадай нәтижені
көрсетті: бұл ... ... ... мл/кг, ал әйелдерде 47,57±11,0 мл/кг
сәйкес келді. Бұл ... ... ... ... ... энергиямен
қамтамасыз ету) біршама жоғары болып шықты.
Біз ең көлемді ӨТС-ын аэробты тәріппен жаттығатын спортшыларда ... ... ... ерлердің орташа ӨТС мөлшері 4528,0±228 мл, әйелдерде
3260,0±338 мл тең болды. Ал тиісті ӨТС ... мл және ... ... ӨТС мен ӨТТС ... ... мөлшерін есептеп шығару
мынадай орташа санды көрсетті: ерлерде 106,4±2,4%, әйелдерде 102,6±11,4%.
Аэробты тәртіппен жаттығатын ... ... ... алынған ӨТС
мөлшерімен ӨТС/ӨТТС арақатынасы, жеке сайысшы спортшылармен салыстырғанда
19% (р

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 70 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дзюдошы – студенттердің дене қасиеттерін жетілдіру әдістері56 бет
Жарысқа қатысудың әдіс-тәсілдерін жетілдіру ерекшеліктері20 бет
Спорттық метрологияға кіріспе5 бет
Спортшылардың психологиялық дайындығы12 бет
Бастауыш сынып оқушыларына тыныс белгілерін үйрету жолдары40 бет
Жануарлардың тістеуі, жылан, жәндіктердің шағуы. бөгде заттың түсуі. жасанды тыныс алдыру – жалпы ережелер. инъекция – жалпы ережелері, түрлері14 бет
М. тынышпаевтың еңбектері- қазақ тарихының деректері75 бет
М.Тынышбаев. Қазақтан шыққан тұңғыш техника маманы53 бет
Микроорганизмдердің тыныс алуы8 бет
Мұхамеджан Тынышбаев14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь