Ханафи мазһабының қалыптасуының діни-тарихи алғышарттары

КІРІСПЕ
1 ХАНАФИ МАЗҺАБЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ДІНИ.ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ
1.1 Исламдағы мазһаб және мазһабқа бөлінушілік
1.2 Ханафи мазһабының қалыптасуы мен даму жолдары.
1.3 Ханафи мазһабындағы ижтиһад философиясы
2 ХАНАФИ МАЗҺАБЫНДАҒЫ ДІНИ.ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ҰСТАНЫМДАР
2.1 Ханафи мазһабының Құран және дін туралы пайымдары
2.2 Ханафилердің хадис және суннаға қатысты көзқарастарының ерекшеліктері
2.3 Ханафи мазһабындағы ақаидқа қатысты көзқарастар және сунниттік каламның қатысуына әсерлері
ҚОРЫТЫНДЫ
ГЛОССАРИЙ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық еңбекте ислам дініндегі сунниттік төрт мазһабтың бірі болып табылатын Ханафи мазһабының діни-философиялық негіздері қарастыралады. Сонымен қатар зерттеу жұмысында ислам ойшылдық тарихында көрініс берген дүниетанымдық ағымдар мен олардың қалыптасу ерекешеліктері (философиялық) тұрғыдан зерделеуден өткізіледі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан егеменді, тәуелсіз мемлекет ретінде өмір сүріп келе жатқанына он жылдан астам уақыт болды. Бірнеше жылдың ішінде біздің қоғамымыздың өмірінің барлық салаларында дерлік терең, түбегейлі өзгерістер орын алды. Соңғы уақыттарда елімізде адамдардың ойы мен санасында әлеуметтік-экономикалық мәселелер бірінші орынға шығып, рухани құндылықтардың кешеуілдеп жатқаны байқалуда. Қоғамда пайда болған осы рухани бостықтың орнын басқа елдерден келген әртүрлі діни идеялар толтыруға тырысып бағуда. Нәтижесіз де емес. Бұл діни идеялардың Қазақстан халықтарының рухани сезімдерімен үйлесетіндері де, үйлеспейтіндері де бар.
Қазақстандағы қазіргі діни ахуал күрделі әрі сан-салалы. Кейбір деректер бойынша 1989 жылы 1 қаңтарда 30 конфессияға тиесілі 700-ге жуық діни бірлестіктер болса, 2003 жылы 1 қаңтарында Қазақстанның аумағында 3206 діни бірлестіктер жұмыс істеген. Олардың арасында 1652 исламдық, соның ішінде 1642 сунниттік, 2 шииттік, 2 сопылық, 4 ахмадия ағымдары бар. [1. Байтенова Н.Ж. Қазақстан Президентінің «Жаңа Әлемдегі Жаңа Қазақстан» атты жолдауындағы Қазақстандағы конфессияаралық келісім мәселесі.// Өркениеттер сұхбатын дамытуда Қазақстан Мәдениетаралық және конфессияаралық келісімнің әлемдік орталығы ретінде. Халықаралық ғылыми практикалық конференцияның материалдары. Алматы, 2007 3б.]
Жалпы Қазақстан халқының 70 пайызы мұсылмандар, соның ішінде сунниттік исламның ханафиттік бағытын ұстанады. Әлемдік діндерді зерделей қарайтын болсақ олардың өз ішінде түрлі ағымдар мен бағыттарға бөлініп кеткенін көреміз. Сол секілді ислам діні де тарих бойына көптеген ағымдарға бөлініп келді. Бұл ағымдардың басым көпшілігі негізінен шииттік исламға тән болғанымен «әһли-сунн ауәл жамаға» деп аталатын сунниттік исламның өзі де үлкен төрт мазһабқа бөлінген. Бұл төрт мазһаб исламның басты негіздерінде ауызбіршілік ішінде болғанымен, кейбір жекелеген мәселелерде бір-бірімен түсінісе алмайтын тұстары да бар. Бұл мазһабтар мыналар: Ханафи мазһабы – құрушысы Имам Ағзам Абу Ханифа, Шафи мазһабы – құрушысы Имам Шафи, Ханбали мазһабы – құрушысы Ахмед бин Ханбал, Малики мазһабы – құрушысы Малик бин Әнас.
1 Islam Ansiklopedisi. – Ankara, 2004. – C. 29. – S. 526.
2 Algul H. Islam Tarihi. – Istanbul, 1982. – C. 2. – S. 77.
3 Kocyigit Talat. Hadiscilerle Kelamcilar Arasindaki Munakasalar. – Ankara, 1989. – S. 18.
4 Dogustan Gunumuze Buyuk Islam Tarihi. – Istanbul, 1992. – C. 2. – S. 238-245.
5 Akyol Taha. Haricilik ve Sia. – Istanbul, 1988. – S. 51.
6 Kilavuz Saim. Islam Akaidi ve Kelama Giris. – Istanbul, 1997. –S. 311-312.
7 Unlu Nuri. Islam Tarihi. – Istanbul, 1992. – C. 1. – S. 170-173.
8 Kutluay Yasar. Tarihte ve Gunumuzde Islam Mezhepleri. – Istanbul, 1968. – S. 103.
9 Uludag Suleyman. Islamda Inanc Konulari ve Itikadi Mezhepler. – Istanbul, 1992. – S. 289-290.
10 Muhammed Ebu Zehra. Mezhepler Tarihi. – Istanbul, 1978. – S. 146-164.
11 Uludag Suleyman, Kavukcu Fuad. Kelam Dersleri. – Istanbul, 1974. – S. 86.
12 Enver Benhan Sapolyo. Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi. – Istanbul, 2006. – S. 433.
13 Farhod Daftary. Ismaililer. Tarih ve Kuram. – Ankara, 2001. – S. 571.
14 Neset Cagatay, Ibrahim Agah Cubukcu. Islam Mezhepler Tarihi. – Ankara, 1985. – S. 63-65.
15 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 2001. – C. 23. – S. 146.
16 Abdulkadir al-Bagdadi. Mezhepler Arasindaki Farklar. – Ankara, 1991. – S. 5-86.
17 Uludag S. Kelam Dersleri. – Istanbul, 1974. – S. 118.
18 Mevdudi. Kadiyanilik Nedir. – Istanbul, 1975. – S. 11-14.
19 Ethem Ruhi Figlali. Kadiyanilik. – Izmir, 1986. – S. 82.
20 Ismail Cerrahoglu. Tesir Usulu. – Ankara, 2007. – S. 128.
21 Ozsuca N. Bahai Dininde Seri Hukumler ve Izahlari. – Bursa, 1984. 103 s.
22 Ethem Ruhi Figlali. Babilik ve Bahailik. – Ankara, 1994. 105 s.
23 M. Zerrin Akgun. Islamiyet Bakimindan Babilik, Bahailik. – Ankara, 1975. 160 s.
24 Abdulhamid M. Islama Yonelen Yikici Hareketler (Babilik ve Bahailigin Ic Yuzu). – Ankara, 1973. 285 s.
25 Suleyman Ozkaya. Osmanli Arsiv Belgeleri Isiginda Bahailik Hareketi. – Izmir, 2000. 103 s.
26 Muhammed bin Abdulvehhab. Kesfus Subuhat. – Mekke, 1986. – S. 17-18.
27 Enver Benhan Sapolyo. Mezhepler ve Tarikatlar Tarihi. – Istanbul, 2006. – S. 490.
28 Kilavuz A.S. Anahatlariyla Kelama Giris. – Istanbul, 1997. – S. 42.
29 Ibn Teymiyye, Ibn Abdulvehhab. Mecmuatut Tevhid. – Mansure, 1983. – S. 323.
30 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 1992. – C. 6. – S. 129.
31 Curcani. et-Tarifat. – Beyrut, 1996. – S. 47.
32 Ahmet Vehbi Ecer. Osmanli Tarihinde Vehhabi Harekatinin Sebep ve Sonuclari. – Ankara, 1989. – S. 12.
33 Yasayan Dunya Dinleri. – Ankara, 2007. – S. 465.
34 Figlali E.R. Kadiyanilik. – Izmir, 1986. – S. 82.
35 Cerrahoglu I. Tefsir Usulu. – Ankara, 2007. – S. 128.
36 Sehristani. El-Milel ven-Nihal. – Istanbul, 2005. – S. 36.
37 Bekir Topaloglu. Kelama Ilmi: Giris. – Istanbul, 1996. – S. 103-106.
38 M. Yasar Kandemir. Mevzu Hadisler. – Ankara, 1975. – S. 170.
39 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 1996. – C. 13. – S. 1.
40 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 1994. – C. 10. 560s.
41 M. Ebu Zehra. Ebu Hanife. – Ankara, 2005. – S. 126.
42 Ramazan Hurc. Dort Halife Donemi. – Elazig, 2003. – S. 101-115.
43 Dini Arastirmalar. – Istanbul, 2006. – C. 8. – S. 81.
44 Bezzazi. Menakibu Ebu Hanife. – Beyrut, 1981. – S. 45-46.
45 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 1997. – C. 16. 555 s.
46 Zeki Velidi Togana Armagan. – Istanbul, 1950. – S. 369.
47 Ahmed Teymur Pasa. Nazra Tarihiyye fi Hudusil Mezahibil Arbaa. – Kahire, 1951. 53 s.
48 Ibn Haldun. Mukaddime. – Istanbul, 1991. – C. 3. – S. 1055.
49 Vecdi Akyuz. Dort Mezhep Imami. – Istanbul, 1999. – S. 26.
50 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 2000. – C. 21. – S. 432.
51 Karaman H. Islam Hukukunda Ictihad. – Ankara, 1985. – S. 15.
52 Necib Taylan. Ilim Din Iliskileri, Sahalari, Sinirlari. – Istanbul, 1979. – S. 249.
53 Y. Vehbi Yavuz. Hanefi Mezhebinde Ictihad Felsefesi. – Istanbul, 1993. – S. 38.
54 Hayreddin Karaman. Islam Hukukunda Ictihad. – Ankara, 1985. – S. 135.
55 Zekiyuddin Saban. Islam Hukuk Ilminin Esaslari. – Ankara, 2007. 400 s.
56 Abdulkerim Zeydan. Islam Hukukuna Giris. – Istanbul, 1985. – S. 287.
57 Islam Ansiklopedisi. – Ankara, 2002. – C. 25. – S. 529.
58 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 2001. – C. 23. – S. 329.
59 Ozdemir Mehmet Niyazi. Turk Devlet Felsefesi. – Istanbul, 1993. – S. 13.
60 Islam Ansiklopedisi. – Ankara, 2002. – C. 26. – S. 383.
61 Faruk Beser. Ebu Hanifenin Kuran Anlayisi. – Adapazari, 2004. – S. 9.
62 Ebu Sehl es-Serahsi. Usulus-Serahsi. – Kahire, 1950. – S. 281-282.
63 Ansiklopedik Islam Lugati. – Istanbul, 1982. – C. 2. – S. 705.
64 Kasani. Kitabu Bedayiis-Senai. – Beyrut, 1974. – S. 112-113.
65 Halil Altuntas. Kuranin Tercumesi ve Tercume ile Namaz Meselesi. – Ankara, 2005. – S. 29.
66 Muhammed es-Seybani. Kitabul-Asar. – Karaci, 1987. – S. 55.
67 Zemahseri. Ruusul-Mesail. – Beyrut, 1987. – S. 158.
68 Esref Ali et-Tehanevi. Hadislerle Hanefi Fikhi. – Istanbul, 2006. – S. 277.
69 Muhammed Mehdi Hasan. El-Lealil- Masnua fi Rivayatil-Mercua. – Karaci, 1986. – S. 30.
70 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 1997. – C. 15. – S. 371.
71 Abdullah M.R. el-Bakillani ve Arauhul-Kelamiyye. – Bagdad, 1986. – S. 525-526.
72 Watt M. Islam Dusuncesinin Tesekkul Devri. – Ankara, 1981. – S. 224.
73 Watt M. Modern Dunyada Islam Vahyi. – Ankara, 1982. – S. 106.
74 Ebu Hanife. El-Fikhul Ekber. – Istanbul, 1981. – S. 55-56.
75 Ebu Hanife. El-Vasiyye. – Istanbul, 1981. – S. 73-74.
76 Ebul Hasan el-Esari. el- Ibane an Usulid-Diyane. – Mektebetul Darul Beyan, 1990. – s. 88.
77 Muhammed el-Magnisavi. Serhul Fikhul Ekber. – Katar, 1974. – S. 221.
78 Zehebi. Menakibul Imam Ebu Hanife. – Kahire, 1993. – S. 27
79 Ebul Hasan el-Esari. Ilk Donem Islam Mezhepleri. – Istanbul, 2005. – S. 142-143.
80 Ebu Hanife. El-Alim vel-Muteallim. - Istanbul, 1981. – S. 12.
81 Taberi. Camiul Beyan. – Beyrut, 1982. – C. 4. – S. 610.
82 Zahid el-Kevseri. El-Fikhul Ebsat. – Kahire, 1944. – S. 51.
83 Ebu Hanife. Er-Risale li Osman el-Betti. – Istanbul, 1981. – S. 66-67.
84 Kevseri Z. el-Fikhul Ebsat. – Kahire, 2004. – S. 49.
85 Ismail Lutfi Cakan. Hadis Usulu. – Istanbul, 1991. – S. 13.
86 Subhi es-Salih. Hadis Ilimleri ve Hadis Istilahlari. – Istanbul, 1996. – S. 3-11.
87 Talat Kocyigit. Hadis Usulu. – Ankara, 2004. – S. 1-8.
88 Ekinci M.S. Huccet Degeri ve Tedvin Acisindan Sunnet. – Istanbul, 2004. – S. 47
89 Mustafa Sibai. Islam Hukukunda Sunnet. – Istanbul, 1996. – S. 50.
90 Ismail Lutfi Cakan. Sunnetin Butunlugu, Hz. Peygamber ve Aile Hayati. – Istanbul, 1989. – S. 113-125.
91 Sonmez Kutlu. Turklerin Isamlasma Surecinde Murcie ve Tesirleri. – Ankara, 2000. – S. 9-12.
92 Ibn Hazm. el-Ihkam fi Usulil-Ahkam. – Misir, 1969. – S. 81
93 Ebu Yusuf. er- Reddu sls Siyeril-Evzai. – Beyrut, 1963. – S. 31
94 Ibn Ebi Seybe. Kitabul Musannaf fil-Ahadis. – Bombay, 1983. – S. 149-151.
95 Tahavi. Serhu Meanil Asar. – Beyrut, 1987. – S. 384-385.
96 Seybani. Kitabul Asar. – Luckno, 1934. 327 s.
97 Seybani. el-Muvatta. – Beyrut, 1984. – S. 239.
98 Kevseri. en-Nuketut Tarife fit-Tahaddus an Rududi Ibn Ebi Seybe ala Ebi Hanife. – Kahire, 1987. – S. 228-229.
99 Seybani. el-Muvatta (Imam Malikin Muvattainin Seybani Rivayeti). – Beyrut, 1984. 394 s.
100 Ebu Yusuf. el-Asar. – Beyrut, 1977. – S. 81.
101 Serahsi. Serhus-Siyer. – Kahire, 1971. – C. 1. 408 s.
102 Ibn Abdilberr. Camiu Beyanil-Ilm. – S. 149.
103 Kevseri. Tenib. – Kahire, 1942. – S. 33.
104 Tehanevi. Kavaid fi Ulumil-Hadis. – Karaci, 1983. 554 s.
105 Bagdadi. Tarihu Bagdad. – Beyrut, 1980. – C. 13. – S. 338.
106 Kuresi. el-Cevahir. – Riyad, 1978. – S. 56.
107 Zehebi. Menakibu Imam Ebi Hanife. – Beyrut, 1408 h. – S. 46.
108 Habib Ahmed el-Keyranevi. Kavaid fi Ulumil-Fikh. – Beyrut, 1989. – S. 4.
109 Hatib el-Bagdadi. Serefu Ashabil-Hadis. – Ankara, 1971. – S. 76
110 Tarihte ve Gunumuzde Ehli Sunnet. – Istanbul, 2006. – S. 84.
111 Ibn Kuteybe. Tevilu Muhtelifil Hadis. – Istanbul, 1979. – S. 71-72.
112 Beyhaki. Marifetus-Sunen vel-Asar. – Kahire, 1969. – C. 1. – S. 63.
113 Buhari. et-Tarihus-Sagir. – Kahire, 1977. – S. 100.
114 Kevseri. Tenib. – Kahire, 1942. – S. 111.
115 Mertturkmen M.Hilmi. Buharinin Ebu Hanifeye Itirazlari ve Aralarindaki Ihtilaflar. – Erzurum, 1976.
116 Gazzali. el-Menhul min Talikatil-Usul. – Dimask, 1980. – S. 471.
117 Gazzali. Ihyau Ulumud-Din. – Istanbul, 1974. – C. 1. – S. 74-75.
118 Sarani. el-Mizan. – Misir, 1321 h. – S. 52.
119 Hansari. Ravdatul-Cennet. – Tahran, 1367 h. – S. 734.
120 Abdulkahir el-Bagdadi. Usulud-Din. – Istanbul, 1928. – S. 308.
121 Ahmed el-Mekki. Menakibu Ebi Hanife. – Beyrut, 1981. – S. 51-53.
122 Kadi Abdulcebbar. Fadlul Itizal ve Tabakatul Mutezile. – Tunus, 1974. – S. 266.
123 Inayetullah Iblag. el-Imamul Azam Ebu Hanife el-Mutekellim. – Kahire, 1971. – S. 38-48.
124 Beyazizade Ahmed Efendi. Isaratul Meram min Ibaratil Imam. – Kahire, 1949. – S. 133.
125 Manastirli Ismail Hakki. Mevahibur-Rahman fi Menakibil Imam Ebi Hanife en-Numan. – Istanbul, 1310 h. – S. 7.
126 Ebul Hayr M.Eyyub Ali. Akidetul-Islam ve Imam Maturidi. – Dakka, 1983. – S. 200-204.
127 Beyazizade. Imam Azam Ebu Hanifenin Itikadi Gorusleri. – Istanbul, 2000. – S. 40.
128 Nesefi. Tebsiratul-Adille. – Dimask, 1993. –C. 2. – S. 705.
129 Temimi. et-Tabakatus-Seniyye. – Riyad, 1983. – C. 1. – S. 175-176.
130 Hatib el-Bagdadi. Tarihu Bagdad. – Beyrut, 1980. – C. 13. – S. 383.
131 Beyhaki. el-Esma ves-Sifat. – Beyrut, 1984. – S. 540.
132 Imam Malik. Muvatta. – Istanbul, 1982. – S. 545-548.
133 Maturidi. Kitabut-Tevhid. – Ankara, 2003. – S. 483.
134 Ragib el-Isfahani. el-Mufredat. – Beyrut, 1983. – S. 59.
135 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 2007. – C. 33. – S. 280.
136 el-Makdisi. el-Bedu vet-Tarih. – Tahran, 1977. – C. 1. – S. 109.
137 Abdurrahman Bedevi. Min Tarihi Ilhad fil-Islam. – Kahire, 1993. – S. 177.
138 Nureddin es-Sabuni. Maturidiyye Akaidi. – Ankara, 1979. – S. 109.
139 Emrullah Yuksel. Sistematik Kelam. – Istanbul, 2005. – S. 134.
140 Vehbi Suleyman Gaveci. Ebu Hanife en-Numan. – Dimask, 1987. – S. 38-39.
141 Nevbahti. Firakus-Sia. – Istanbul, 1931. – S. 13.
142 Muhammed Ebu Zehra. Ebu Hanife. – Kahire, 1976. – S. 160-165.
143 Beyazizade. el-Usulul Munife. – Istanbul, 2000. – S. 121-123.
144 Nesefi. Tebsiratul Adille. – Dimask, 1993. – C. 1. – S. 148-149.
145 Ibn Hibban. Kitabul Mecruhin minel Muhaddisin ve Duafa vel-Metrukin. – Haleb, 1975. – C. 3. – S. 63-72.
146 Muhammed Zahid Kevseri. et-Terhib bi Nakdit-Tenib. – Beyrut, 1981. – S. 299.
147. Ebu Hatim el-Razi. Kitabuz-Zine. – Bagdad, 1982. – S. 269.
148 Maturidi. Tevilatu Ehli Sunne. – Bagdad, 1983. – S. 98.
149 Ibn Hazm. el-Fasl. – Cidde, 1982.- C. 3. – S. 227.
150 Sehristani. El-Milel ven-Nihal. – Istanbul, 2005. – S. 143.
        
        КІРІСПЕ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық еңбекте ислам ... төрт ... бірі ... табылатын Ханафи мазһабының діни-
философиялық негіздері қарастыралады. Сонымен қатар зерттеу жұмысында ... ... ... ... ... ... мен ... ерекешеліктері (философиялық) тұрғыдан зерделеуден өткізіледі.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан егеменді, тәуелсіз мемлекет
ретінде өмір сүріп келе жатқанына он ... ... ... ... ... ... біздің қоғамымыздың өмірінің барлық салаларында дерлік терең,
түбегейлі өзгерістер орын ... ... ... ... адамдардың ойы
мен санасында әлеуметтік-экономикалық мәселелер ... ... ... құндылықтардың кешеуілдеп жатқаны байқалуда. Қоғамда пайда болған
осы рухани ... ... ... ... келген әртүрлі діни идеялар
толтыруға тырысып бағуда. Нәтижесіз де емес. Бұл діни идеялардың ... ... ... ... де, ... де ... қазіргі діни ахуал күрделі әрі ... ... ... 1989 жылы 1 қаңтарда 30 конфессияға тиесілі 700-ге жуық
діни бірлестіктер болса, 2003 жылы 1 ... ... ... ... ... ... ... Олардың арасында 1652 исламдық, соның
ішінде 1642 сунниттік, 2 шииттік, 2 сопылық, 4 ахмадия ... бар. ... Н.Ж. ... ... ... Әлемдегі Жаңа Қазақстан» атты
жолдауындағы Қазақстандағы конфессияаралық келісім мәселесі.// Өркениеттер
сұхбатын дамытуда ... ... және ... ... ... ... ... ғылыми практикалық конференцияның
материалдары. Алматы, 2007 3б.]
Жалпы Қазақстан халқының 70 пайызы ... ... ... ... ханафиттік бағытын ұстанады. Әлемдік діндерді зерделей қарайтын
болсақ олардың өз ... ... ... мен ... бөлініп кеткенін
көреміз. Сол секілді ислам діні де тарих бойына көптеген ағымдарға бөлініп
келді. Бұл ... ... ... ... шииттік исламға тән
болғанымен «әһли-сунн ауәл жамаға» деп аталатын сунниттік исламның өзі ... төрт ... ... Бұл төрт ... ... ... негіздерінде
ауызбіршілік ішінде болғанымен, кейбір жекелеген мәселелерде бір-бірімен
түсінісе алмайтын ... да бар. Бұл ... ... ... ... ... Имам Ағзам Абу Ханифа, Шафи мазһабы – құрушысы Имам Шафи, Ханбали
мазһабы – құрушысы Ахмед бин Ханбал, Малики мазһабы – ... ... ... ... ... осы ... Ханафилікті ұстанады.
Қазақстан Мұсылмандары Діни Басқармасының ресми түрде насихаттап ... осы ... ... ... ... Дей ... ... мазһаб
туралы ішінара танымдық деңгейде жазылған кейбір еңбектерді айтпағанда
арнайы зерттеу жұмысы жоқ деп ... ... ... ... тұрғысынан,
Қазақстандағы дінтану ғылымы тұрғысынан осы ... ... ... ... ... ... тұрғыдан алғанда маңызды екені анық.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... ... ... ... қаламға алынған кейбір кішігірім
еңбектер бар. Алайда арнайы ғылыми зерттеу жасалып, ... ... ... ... Діни ... төрағасы, бас муфти
Әбсаттар Қажы Дербісәлінің жақында ... ... «Әбу ... атты ... ... ... отандық ғалымдардың зерттеулері жоқ. ... ... ... тілінде жазылған Ханафи мазһабының негіздерін ... ... ... ... рет жүзеге асырылып отыр.
Жалпы ислам әлемінде түрік және араб ... ... ... ... өте көп. ... ішінде Мысырлық араб ғалымы Мұхаммед
Әбу Захраның «Абу Ханифа», «Исламдағы ... ... атты ... ерекше. Түрік ғалымдарынан Ханафилік туралы зерттеу жасаған және жасап
келе жатқан ... ... ... ... ... ... көп ... Түрік ғалымдары Ханафилікті екі бағытта, бірі
калам (ислам теологиясы), ... фыкһ ... ... ... ... ... шариғат мәселелерімен байланысты болып
табылады. Біз ... ... ... ... ... яғни ... ... басымдық бере отырып қарастырдық.
Ханафиліктегі калам ... ... ... ... ... Иляс Челеби, Юсуф Шевки ... Юнус ... ... ... ... Өз және тағы ... ... болады. Ал фыкһ
саласында зерттеген ғалымдардан Хайреддин Караманды көрсетуге болады. Иляс
Челебидің ханафилікке қатысты ... ... Абу ... ... (сенім
негіздері) көзқарастары» атты ... Абу ... ... ... ... жан-жақты қарастырылады. Юсуф Шевки ... ... ... ... ... ... ... Юнус Вехби Явуз ханафилердегі ижтиһад әдісінің ерекшеліктерін
ортаға қояды. Хайредин Караман ханафи мазһабын таза ... ... ... яғни ... ... қатысты негіздерін зерделеген. Ханафи
әдебиеттерінің дені осы шариғат, ислам құқығына ... ... ... ... мен ... жұмыстың негізгі мақсаты – ханафи
мазһабының қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... ... мынадай міндеттер алға қойылады:
- Исламдағы мазһабтардың шығуына жан-жақты ... ... ... ... ... анықтау.
- Ханафи мазһабының қалыптасуы мен даму ерекшеліктерін нақты деректер
арқылы жан-жақты ашып көрсету.
- Ханафи мазһабындағы ... ... ... ... басты шарт
ретінде болғанын анықтау.
- Ханафи мазһабының Құран туралы көзқарастарының ... ... ... ... және ... ... көзқарастарының
ерекшеліктерін ашып көрсету.
- Ханафи мазһабындағы ... ... ... ... ... ... каламның қалыптасуындағы әсерлерін талдап көрсету.
Зерттеудің теориялық және методологиялық негізі: жұмыстың негізін түрік
және араб ғалымдарының еңбектеріндегі ... ... ... қоса қазіргі кездегі діндердің ... ... ... ... ... ... зерттеу барысында мынандай ғалымдардың зерттеу еңбектері
әдістемелік көмегін тигізді: Н.Ж. Байтенова, Ғ. Есім, Т.Х. ... ... Б.Қ. ... Д.К. ... ... ... ... білімдерде кеңінен қолданылып жүрген ... ... ... ... жаңалағы: диссертациялық еңбектің негізгі жаңалығы –
ханафи мазһабындағы діни-философиялық негіздерді көрсету болып табылады.
Диссертацияның ғылыми ... ... ... ... шығуына әсер еткен басты себептер ерте кезең
ислам ойшылдарының еңбектеріндегі тұжырымдарды келтіру, байыптау арқылы жан-
жақты көрсетілді.
- Ханафи мазһабының қалыптасуында ... ... ие Рей ... ... ... кеңінен тралудағы табысты болуларының
себептері ашылады.
- Ханафи ғұламалырынң Құран-Кәрім туралы пайымдары ... ... ... ... көрсетілді.
- Ханафи мазһабының діни үкім шығаруда хадиспен сүннетті пайдаланудағы
негізге алған басты ұстанымдары және ... ... ... ... ... ғалымдардың ислам ақидасына (сенім ... ... ... ... ... ... қалыптасуындағы әсері
көрсетілді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ғылыми тұжырымдар:
- Исламдағы мазһабтардың шығуы діни-саяси себептерге ... ... ... қоса мәдени дүниетанымдық факторлардың да әсері
мол ... ... ... ... ... ... жаңа дінді өздерінің
бұрынғы қалыптасқан дүниетанымдарының негізінде түсініп, соған ыңғайлауға
тырысқан. Исламдағы ойшылдық ағымдардың шығуында ... ... ... ... және Иудаизм теологиясының ықпалының болғандығы
диссертациялық еңбекте тұжырымдалады.
- Ирак ... ... ... Рей мектебі исламды түсінуде Насс пен
(Құран және ... ... ... және ... ... мән беру арқылы
рационалдық ойлау жүйесін ... ... деп ... Осы мектеп
өзінің жалғасын Ханафи мазһабы арқылы тауып, дамып жетіле түскені жан-жақты
ашып көрсетіледі. Ханафиліктің кеңінен ... ең көп ... ... оның ... және ... ... ... негіздерге
сүйенген ұстанымдарының жанында исламның жұмсартылған, жеңіл ... ... ... ... Ислам ойшылдық тарихында Құран төңірегінде көптеген пікірлердің
айтылғаны мәлім. Ханафи ғұламалары, ... ... Имам ... Абу ... ... және ... аудармасымен құлшылық жасау мәселесіне
өзіндік тұрғыдан жақындаған ... ... ... ... ... арабша болуының жаратылғандғы туралы пайымда ... ... ... ... ... Сондай-ақ құлшылық
барысында Құранның аудармасын қолдану туралы көзқарастың тарихи жағдайларға
байланысты айтылғаны айқындалады.
- Ханафи мазһабында діни ... ... ... пен ... басшылыққа
алуда басқа мазһабтардан ... ... ... ... ... тұстары бар екендігі ашып ... ... ... ретінде алынатын хадис пен сүннетті Құранның
таразына салу, қайшы ... ... ... ... ... ... ең ... адамдарға жеңіл, ыңғайлы келетін жақтарына
баса назар аударылғаны тұжырымдалады.
- Ханафи мазһабы ... ... ... бірі ... ... ... ... ақида (сенім) негіздеріне қатыстьы мәселелерде
салмақты ойлар айтып сунниттік калам ғылымының ... бір ... ... әсер ... Бұл ... Имам ... Абу ... орны ерекше.
Ханфиліктің ақидаға қатысты негіздерін сунниттік ... ... ... ... ... дами ... ... жұмысында
нақтыланды.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңызы: жұмыстың берген
қорытындылары осы ... ... ... және ... ... да мәселелерді шешуге пайдалы болары сөзсіз. Диссертация ... ... ... оқу ... ... ... ... студенттердің арнаулы курстарында, семинарларында пайдалануға
болады.
Диссертацияның талқылануы мен ... ... ... әл-Фараби
атындағы Қазақ ұлттық университетінің филосфия және ғылым методологиясы
кафедрасында орындалды. Сондай-ақ диссертация ... ... ... ... жарық көріп, өзекті идеялары семинар, конференцияларда
баяндалды.
Диссертациялық жұмыстың құрылымы: диссертация зерттеудің мақсаттары мен
міндеттеріне сай ... екі ... ... ... ... ... ... тұрады.
1 ХАНАФИ МАЗҺАБЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫНЫҢ ДІНИ-ТАРИХИ АЛҒЫШАРТТАРЫ
1.1 Исламдағы ... және ... ... ... ... ... ... баратын жер» деген
мағынаға келіп діннің ... (асл) ... ... (фер) ... ... ... ... түсіндіріп, жүйелеуде ғалым саналған
тұлғалардың көзқарастарының жиынтығы ... ... ... [1] ... ... негізгі (асл) үкімдер діннің сенім негіздерін,
туынды үкімдер (фер) діннің ғибадаттар мен адамдар ... ... ... ... ... мазһабтарды иғтикади қалғандарын
фикх мазһабтары деп бөлеміз. Басқаша айтқанда діннің ... ... ... ... практикалық жағымен фикх (құқықтық мектептер)
мазһабтары айналысады.
Исламда мазһабқа бөлінушіліктің себептері туралы ... ... ... тарихында діни және саяси ... ... ... ... деп ... Мұның себебі кейбір ғалымдар қоғамдағы
оқиғаларға қатысты шағын «мақалалар» жазып, өз ... ... ... өте келе осы ... негізінде белгілі бір көзқарасты
ұстанатын топтар қалыптаса бастайды. Оны ... адам сол ... ... ... Енді бұл ... яғни ... ... ең алғашқы
белгілерінің бірі. Кейіннен «фирқа» деген атау топқа бөлінуді білдіретін
ұғым ретінде ... ... ... ... ... ... шиттік топтарға қатысты жазған еңбегін «Фиракуш-Шиа», иқтикади
және ... ... ... ... ... ... «әл-Фарқу
байнал Фирақ (мазһабтар арасындағы ерекшеліктер)» деп ... ... ... ... және ... дін ... ... келуі
нәтижесінде «милал» және «нихал» деген ... ... ... ... ... ... ... «көзқарас, ұстаным және діни топ» мағынасындағы
нихле деген ... ... ... ... Бұл бойынша «әл-Милал вен-
Нихал» атауы мазһабтар және ... ... ... болып шығады.
Бұған қоса «Хава» (негізсіз көзқарас) деген атаумен тұрақсыз, ... ... ... Ибн ... ... фил ... вал Ахва
ван-Нихалымен» Шахристанидің әл-Милал ван-Нихал атты ... ... ... мен саяси сипаттағы ... ... ... ... ... ... деп, фикх, яғни құқықтық
мектептер мазһаб деп ... ... ... ... әрі ... ... жағынан қамтыған, мазһаб сөзі кеңінен қолданылған. ... ... ... осы екі ... ... білдіретін боламыз.
Құран-Кәрімнен тікелей мазһаб деген айтылмайды. Фирқа, ... бір ... ... (Тәубе 9/122), нихал және мақалат та Құранда
айтылмайды. Хадистерде де мазһаб сөзі ... ... ... ... үмметінің арасында болатын бөлінушілікті фирқа сөзімен
білдірген. Классикалық әдебиеттерде де осы ұғым ... ... ... ... ... ... бара білу ... шығуына байланысты басты себептерге тоқталып өту керекпіз.
Мұсылмандар, ... ... ... иман мәселесінде және әлеуметтік
өмірде ешбір алауыздыққа түскен жоқ. Өйткені ол кезде ... бір ... ... ... ... шешіп отыратын. Алғашқы ... ... ... өлім ... жатқан кезінде басталды. Ислам тарихында
«қалам-қағаз» мәселесі деген атпен аталатын бұл оқиға ... ... ... тарихшысы Х. Алгул (H.Algul) төрт томдық «Ислам тарихы»
атты еңбегінде бұл ... ... ... ... аузында жатқан Хз.
Мұхаммед жазу үшін бір нәрсе сұрады. Бір ... ... ... ... еді. Хз. Омар «Аллаһ елшісінің науқасы ауырлап барады. Бізбен ... ... ... бар, сол ... ... ... Кейбіреулері
«жазатын керек-жарақ әкелейік» деп тұрып алды. Жанжал ... Мұны ... ... «Қане барлығыңыз кетіңіздер. Менің ... ... ... Мені жеке ... ... мына ... ... һалім
(Аллаға қауышу) сіздердің дау-дамайларыңыздан әлде қайда абзал» деп кейіс
білдірді. Осылайша сахабалар таралып, Хз. ... ... ... ... ... және ... бас ... [2].
Осы жағдай деректерде әртүрлі қырынан талқыға түседі. Шииттік деректер
«Егер өтініш орындалғанда Хз. ... ... ... ... Алидің имам
болуын жаздырар еді» десе, сахабалар және ... ... ... ... ... ... ... Маида 5/3 сүресін дәлел
келтіріп пайғамбардың ... бас ... ... ... ... ... алға тартады. Алайда осы мәселе тарих бойына Шииттер мен Суниттердің
арасындағы жанжалдың себебі болды. Имамдық ... осы ... ... ... ... ... Мұхаммед пайғамбардың өлімінен кейін ортаға шыққан алғашқы жанжал
халифалықпен байланысты болды. Пайғамбардың қайтыс ... ... ... Бану ... ... ... ... тайпасының
көсемі Саад ибн Убадені халифа тағайындамақ болып ... ... ... ... мухажирлерден Абу Бәкір, Омар ибн Хаттаб және Абу
Убайда дереу ... ... ... ... ең ... ... ... осы басқосуда орын алды. Ансарлар халифаның өз
араларынан біреуінің ... ... ... олар ... қорғаушылары,
пайғамбардың көмекшілері еді. Бұл ... ... ... жасаған
қызметтері тұрғысынан ансарлар әбден лайық еді.
Бұған мухажирлер, халифалыққа өздерінің лайықты ... ... ... ... ... бізден басталды және халифа да бізден, яғни
құрайштардан болуы керек дегенді алға ... Ал ... бір ... Хашим әулетіне тиісті екенін айтты. Бұлар пайғамбарға жақын,
соның отбасына қатысы бар адамдар еді. Алидің халифалыққа лайық екенін ... ... ... ... және дін ... ... сондай-ақ көпшілік тарапынан ерекше құрметке лайық екенін ... ... ... ... ... үйіндегі халифалыққа қатысты дау-дамай ұзаққа созылмады.
Абу Бәкір өзінің ... ... ... жақты тоқтамға келтіре білді
[3]. Абу Бәкірдің айтқандары мынау болды: «Біз әмір, ... ... ... ... ... ... айтқан. Алла бізді «әс-
Садиқун», сіздерді «әл-Муфлихун» деп ... 59/8-9) «Ей иман ... ... және ... бірге болыңдар» (Тәубә 9/119) аяты
арқылы сіздердің бізбен бірлікте болуларыңызды ... ... ... ... сөздерінен кейін Омар ибн Хаттаб оны халифа ретінде
мойындайтындығын және ... да өзін ... ... ... байланысты
халифалық мәселесі шешілді. Әрине, қарсылары да болды. Мысалы ... Саад Ибн ... Абу ... халифалығын мойындамастан имамдықтың
өздеріне тиісті екендігі ... ... ... ... ... ... әрекеттері бір жағынан орынды болып көрінгенімен аймақтың
мәдени, тарихи жағдайларын есепке алар болсақ бос әурешілік болып ... ... ... берік халық. Исламға дейін ол аймақта арабтың
Құрайыш тайпасы ... араб ... ... ... және ... отырды. Басқа тайпалар да олардың бұл ... ... ... ... отыруы исламның одан әрідегі болашағы
үшін маңызды ... ... ... ... ... қандай да бір іріткінің
көзіне айналған жоқ, дереу ұмытылып кетті. Ал ... Хз. ... ... ... ... ... ... екендігі туралы көзқарас үшінші
халифа Османның тұсында ... ... және ... ... бөлінушіліктерге әкеліп соқты. Осы Осман халифтың (644-656жж.)
тұсынан бастап мұсылмандар саяси, ... ... ... ... мен
мазһабтарға бөліне бастады.
Ислам тарихындағы оқиғаларға негіздей отырып мазһабтардың тарихын екіге
бөліп қарастыруға ... ... ... ... екіншісі иғтикади
мазһабтар.
Исламдағы ең алғашқы саяси мазһаб ... ... ... Халифа Хз.
Османның 656 жылы Мединеде, өз үйінде өлтірілуі ислам ойшылдығының, әсіресе
харижилердің ... ... ... әрі ... ... Хз. Алиге
халифа Хз. Османның өліміне қатысты адамдарды (бүлікшілерді) ... ... ... ... бас ... ... оған ... Сиффин деген
жерде соғысады. Соғыстың нәтижесі Алидің пайдасына шешілгелі тұрғанда
Муавия әскері ... ... ... ... іліп «арамызда Алланың кітабы
төрелік етсін» деген ... ... [5]. Бұл бір ... айла еді. ... білді және әскеріне алданбастан соғысты жалғастыра беруді бұйырды.
Алайда әскерінің ішінде басымдықты құрайтын бір топ біз ... ... ... деп Алиді төрешілердің шешіміне көндіреді. Екі жақтан
төрешілер сайланады. Бұл төрешілердің міндеті ... ... ... ... ... ... тарапынан сайланған төреші қарсы жақтың
алдауына түсіп қалады. Алынған шешім көпшіліктің алдында ... ... ... Ол ... ... халифалыққа Алиден лайықты болып
шығады. Осы шешім оқылған сәтте Тамим тайпасынан кейбір ... ... ... ... ... ... үкім бердіңдер. Үкім беру
Аллаға тән. ... ... үкім ... ... [6] ... ... ... келіссөзге қарсы шығады. Басында осы ... ... ... бұл топ, енді ... бұл ... оның бас ... етеді. Алиден қарсы жауап алғасын оның әскерінен бөлініп Харура деген
аймаққа кетеді. ... 12000 ... ... бұл топ ... ... алып пікірлерін тарата бастайды.
Харижилер халифа сайлау мұсылмандар үшін парыз емес, яғни мемлекет
басшысыз да басқарыла ... ... алға ... Күнә ... ... ... төңкеріп тастау керек дейді. Ондай басшыға бағынуға
болмайды. Бұл көзқарас ислам қоғамындағы ... ... ... ... да бұл топ ... ... бір ... деп санап, Алланың алдындағы
міндетін (құлшылығын) орындамаған, күнә жасаған адамды мұсылман емес, ... ... ... ... өлтіру дін бойынша рұқсат етіледі деп,
тарихта белгілі болғандай өз көзқарастарын қабылдамаған қара ... ... ... харижилерге надан, сауатсыз адамдар ерген. Бұл ... ... ... ... ... ішкі терең мәніне ... ... ... болған. Харижилер өз ішінде бірнеше топқа
бөлініп кеткен. Ең ... ... ... ... ... Ажарида және Ибазия. Осылардан сунниттерге ең жақыны Ибазилер болып
табылады. Ибазилер қазір Солтүстік Африка, Мадагаскар жақтарда ... ... ... бір ... ... ... болып саналады. Хз. Алидің Муавиямен
шайқасының нәтижесінде ислам үмметі екіге жарылады. Осы соғыстан кейін ... ... екі ... ... пайда болады. Харижилермен болған
соғыстан соң Куфа ... Хз. ... кек алу ... ... бір харижит
намаз үстінде қанжарлап шейіт етеді. Хз. Алидің орнына ... ... ұлы ... ... ... ... ... да ол биліктен бас
тартады. ... ... ... Муавияға береді. Ол бүкіл ислам
әлемінің халифасы атанып Омейядтар ... ... (661ж.) ... ... ... өз орнына ұлы Язидті отырғызады. Бұл жағдай ... жол ... ... халифалығын мойындамаған Хз. Алидің
екінші ұлы Хз. Хусейн Кербелада 680 жылы 10 ... ... ... ... [8]. Бұл ... ... бітпейтін шиеленістерге жол
ашып береді.
Үшінші халифа Хз. Османның тұсынан басталып Кербела оқиғасына ... ... ... өте келе ... яғни ... Хз. ... оның ... тән екендігі туралы көзқарасты қалыптастырып, бірнеше
діни ағымдардың шығуына себеп болды.
«Шиа» арабша бір сөз. ... ... ... ... ... ... ... мен шайқасында Алидің жағын алғандарға осы есім берілген.
Халифалық ... Хз. ... ... ... осы атаудың ішіне
кіргіземіз. Жеке бір мазһаб ретінде қалыптасқан және қазіргі кезде де ... ... ... былай анықтама беруге болады: «Хз. Алидің құран
және сүннет, сондай-ақ өсиет арқылы халифа ... ... тек ... ... ... ... бұл ... халықтың еркінде емес,
діннің шарттарынан болып табылатынын қабылдайтындарды шииттер дейді» [9].
Жалпы атауы шииттер деп аталатын бұл ... өз ... ... тармақтарға
бөлініп кеткен. Ең бастылары мыналар: Кайсаниттер, Зейдиттер, Исмаилиттер,
Имамия және Ғалие (шеткі шеиттер).
Кайсаниттер өз ... Абу Амр ... ... Хз. ... ... ... атты ұлын имам және ақырзаманда құтқаратын ... деп ... ... шиит тобы ... ... ... Мұхаммед Ханафияның
өлмегенін «Жебели Редва» деген жерде жасырынып жүргенін алға ... рет ... ... имам ... ... ... Бұл ... басқа да шииттік ағымдарға ... ... ... әрбір
көрінген шындықтың екінші көрінбейтін көмескі беті бар ... Бұл ... ... ... [10]. VII ... ... ... бетінен өше бастайды. Шамамен бір ғасырлық мерзімнен кейін
түбегейлі жоқ болып ... деп, Зейд ибн ... және оның ұлы ... ... ... ... ... 740 жылы Куфа қаласында
көтеріліс бастаған Зейдтің ... оны ... ... ... ... мақсатына жете алмай өлтіріледі. Зейдиттер өздерінің діни дүниетанымдық
жағынан суниттерге ең жақын шииттік ағым ... Олар Хз. ... Хз. ... ... ... жанама тұрғыда білдіргенін, ең лайықты
таңдау бар ... ... ... ... ... да қабылданатынын
айтады. Осылайша Зейдиттер алғашқы халифа Хз. Абу Бәкір мен Хз. ... ... деп ... Имам ... ... ... араб
ғалымы Мұхаммед Абу Захраның «Мазһабтар тарихы» атты еңбегінде кеңінен
баяндалған [11].
Жарудия, ... және ... ... ... ... кеткен
Зейдиттер көп уақыт бытыраңқы түрде өмір сүреді. Аббаси ... ... олар ... және Йеменде мемлекет құрады.
Табаристан Зейдиттері 917 ... ... ... Йемен Зейдиттері қазіргі
кезге дейін бар және Йеменнің ресми мазһабы Зейдилік болып табылады ... ... ... ... ағымдардан саналатын Исмаилиттерге Жафар ас-
Садықтың өлімінен кейін имамдықтың үлкен ұлы ... және одан ... ... ... ... ... негізгі
көзқарастары мыналар:
1. Имамдық Исмаил және оның ... ... ... ... ... дұрыс. Өйткені олар күнәсіз әрі
таза.
3. Имамдардың әрбір сөзі ... ... ... тәңірден бастау
алады.
4. Имам – жер бетіндегі Алланың ... ... ... ... ... ... Дін мен иман осы ... қабылдау арқылы және оған бағынудан тұрады
[13].
Исмаилиттер туралы ауқымды зерттеулер жүргізген иран ... ... ... ... ... ... түрік тіліне аударылған
«Исмаилиттер» атты еңбегінде ... ... ... ... әрі ... ... [14]. ... таңда бұл ағымның Иран, Ауғанстан және
Үндістан ... ... ... елде ... ... ... бір тобы әрі ең үлкені саналатын имамия ... ... ... ... оның ... заңды имам екендігіне сенеді. Дін
ішінде көптеген тармақтарға бөлініп кеткен бұл ... ... ... он ... ... «Иснаашария» уақыт өте келе бүкіл ... ... ... ... өкілдері имамдарды қабылдауды сенім
негіздеріне айналдырғаны үшін Имамия, құқық ... ... ... ас-
Садыққа сүйендіргендіктен жафария, он екінші имамның ... ... ... он ... имамның әлі тірі екендігіне
сенгендіктерінен «қаимия» деп те аталады. Бұл ағым қазіргі таңда Иран ... ... ... ... мыналар:
1. Имамдар санын он екімен шектеу.
2. ... екі имам ... ... ... ... ... ... болсақ, оның
мағынасы он екі имам әрі жалпы, әрі жалқы (жекелеген) іс-әрекеттерінде
күнәсіз пәк болып ... ... ... яғни ... тек ... күнәсіз болып саналады [15]. Иснаашария атауының қашан пайда
болғаны белгісіз. Тек бұл ... Х ... ... жоқ екені анық.
Иснаашария атауының ең алғаш айтылған жері, Абдулқадыр әл-Бағдадидің ... ... ... атты ... болса керек. Өйткені қолда бар ... ... ... Иснаашария мен Имамия екеуі бір ... Бұл ... ... жағын білдіру мақсатында жафария атауы
мақұл көріледі.
Ислам қоғамында ең ... ... ... ... Ирак
топырақтарында шыққанымен уақыт өте келе басқа да ... ... ... ... ... ... Ауғаныстан және Үндістан секілді
жерлерде орналасқан. Иснаашария жалпы мұсылман қауымының 6 пайызы мен ... ... ... ... Ең көп шоғырланған жері Иран мемлекеті.
Ел халқының 88 пайызы иснаашариттер деп ... Бұл ... ... ... ... ... болып табылады. Бұл елдің халқының 70 пайызы
иснаашари шииттері екендігінен дереккөздер ... ... ... ... ... және ... ... тұрғысынан ортаға
шыққан ағымдар мазһабтар тарихи кітаптарында әртүрлі ретпен ... Абул ... ... ... ... ... Шиа, ... Жахмия, Дирария, Хусейния, Бекрия, Амме, Асхабул Хадис және
Куллабие деп көрсетеді. ... ... ... Қадария, Мутазила,
Муржия, Нажжария, Жахмия, Бакрия, Дирария, ... және ... ... ... және ... деп ... Ал енді соңғы уақыттарда
пайда болған Ваххабилік және ... ... ... ... ... алғашқы кезең мазһабтары және жақын заманда шыққан мазһабтар деп
екіге бөліп қарастыруға ... ... ... алғашқысы Қадария болып табылады.
Мұсылмандардың арасында ортаға шыққан саяси қақтығыстар, ... және ... ... ... ... ... ... тағдырға
байланыстырулары секілді себептерден Мабед әл-Жухани және Ғайлан ... ... адам ... ... ... екендігін
ұстанатын дүниетанымдық әрекет ... Бұл ... VIII ... осы ... пікірдегі Мутазалиттермен бірігіп ... ... және ... кездегі еңбектерде (зерттеулерде)
мутазиланың шығуын әртүрлі баяндайды. ... ... ... арасындағы айырмашылықтар» аты еңбегінде бұл ... ... ... ... ... ... Басридың шәкірттерінен еді. Ол
кездерде адамдар ... ... күнә ... ... әртүрлі ағымдарға бөлініп кеткен болатын. Кейбір топ ... ... ... күнә ... адам Аллаға серік қосқан болып табылады
дегенді алға тартады. Бұл ... ... ... еді. ... ... да ... ... сондықтан мейлі ислам қоғамынан
болсын, мейлі оның ... ... ... ... ... ... ... өлтіруді рұқсат деп білді. Харижилердің Суфрие деген бағыты күнә
жасағандарды Езарика секілді кәпір ... Тек ... ... ... ... ... Харижилерден Нежедат болса ислам уммасының
харам екенін бірауыздан қабылдаған іс-әрекетін жасаған ... ... ал ... ... ... ... ... жоқ мәселеде
ғалымдардың шешіміне жүгінуді алға тартады. Алайда олар білместікпен харам
жасап қойған біреуді кешіру ... және ... ... ... айтады».
Харижилерден Ибадия былай дейді: «Жазасы белгілі болған бір күнә істі
жасаған ... ... Алла ... және одан ... ... ширк ... емес, нығмет күфірімен (куфрани-нимет) кәпір
саналады»
Сол ғасырдың адамдарынан бір топ бұл үмметтің үлкен күнә ... деп, ... ... ашық түрде көрсеткен кәпірден де жаман
екенін алға тартқан. Ол дәуірдің табиун ғалымдары, үметтің ... ... ... еді: ... ... күнә ... біреуі Алладан келген
кітапты (құранды) танып, ... ... ... үлкен
күнәлардың дұрыс еместігін білгендіктен мумин (сенуші) болып саналады. Тек
жасаған ... ... ... ... ... ... және бұл ... иманы мен ислами қасиетін өшіріп жібере алмайды»
Басра және Евхазда Езариканың бүлігі бой көрсеткеннен кейін ... ... ... ... бес ... ... бөлінді. Васыл ибн
Ата болса барлық мазһабтардың көзқарастарына қарсы шыққан. Ислам ... ... ... де, кәпір де емес деп фасықты иман мен күпірліктің
арасындағы бір нәрсе деп көрсеткен. ... ... ... ... ... ... ... бұл пікірін естігеннен кейін оны өз ... ... ... Басра мешітінен айырылады. Оны Амр ибн Убейд ... ... кісі ... ... ... ... ... айырылғындар
(бөлінгендер)» деген мағынаға келетін «Мутазила» атауын ... ... ... Хижраның 218/232 жылдарында Аббаси Халифалары мамун,
Мутасым және ... ... ... ... ... ... ... тарапынан қолдау тауып, өз ілімдерін насихаттауда аянбай қызмет
етеді. Тек өз ... ... ... күш те ... халық
тарапынан қарсылық көреді. Өздеріне қарсы шыққан ислам ғалымдарын түрмеге
дейін салады. Бұл оқиға ислам тарихында «Михна» деген ... ... ... ... деп ... мутазалиттер исламның сенім негіздерін
рационалдық (ақыл) тұрғыдан негіздеу ісін ... ... ... ислам
ойшылдығының дамуына үлкен үлес қосқан. Сунниттік каламның қалыптасуына ... ... ... ... ... ... күшінен айырылады. Х
ғасырда Шииттермен байланысып қайта күш ... ... ... ... аймақтарында таралып, осы ғасырдың аяғына жақын ... ... ... ... ... ... ... басқа көзқарастары Зайдия
және Иснаашария шииттері ... ... ... ... ... сүйенішіне айналады.
Алғашқы кезеңдерде ортаға шыққан Муржия мазһабы араб ұлтшылдығына
сүйенген Омейядтардың ... және ... ... ... ... ... шығып, орта жолмен жүруге тырысқан мазһабтардың бірі саналады. VІІ
ғасырдың аяғынан бастап ... ... ... ... ... ибн ... ... үлкен қолдау көрсетеді. Муржия сөзі араб тілінде
үміт беру, кешіктіру, кейінге ... ... ... ... ... ... ... себептері көрсетілген. Солардың ... ... ... ... күнә ... ... ... діннен
шықпайтындығын айтып, оларға үміт бергендіктен осы атауды алған.
2) ... ... бір ... деп ... және ... ... ... орынға түсіріп, оны иманнан кейінге ... ... ... ... берілген.
3) Хз. Али және қарсыластары туралы қарсы не ... ... ... үкім ... қашқандықтан және бұл үкімді кейінге, яғни Аллаға және
ақырет күніне ... ... ... алған [18].
Муржия мазһабы жан-жақты жетілген, әр түрлі мәселеде ... ... ... Тіпті бір ғалымдар бұларды мазһаб қатарына жатқызбайды.
Белгілі бір ... ... ... және сол ... ... ... санайды. Бұл мазһабтың саясатпен ешбір байланысы жоқ. Болса да өте ... қана ... ... күнә ... әл ваад-ваид, куфр
секілді мәселелерде өз ... ... ... ... ... ... түсінігін насихаттаған. Түсіністік принципін негізге
алғандықтан Омейядтар және одан ... ... ... ... тұсында
ешқандай қуғынға ұшырамаған. Муржия мазһабында ... ... ... ... ... және бұл қасиеттерінің
шексіздігін назарға ала отырып, оның азабын, қаһарын, мейлінше аз еске ... ... ... ... ... ... орнына одан үміттену
қажеттілігін алға тартқан. Аббаситтер ... ... мен ... қолданылған Муржия көп өтпей аймақта ықпалды болған Әһли ... ... ... жоқ ... ... дүниетанымдық әрекеттердің қалыптаса бастаған кезінде ислам
қоғамы жалпы сенім ғибадат, саяси ... ... ... пен
ауызбіршілік ішінде болатын. Осы қоғамның ішінде өмір сүрген ... ... сол ... ... ... ... күресіп, өз
көзқарастарын білдірген. VІІІ-ІХ ғасырларда Хасан-Басри, Абу Ханифа, Имам
Малик, Имам ... ... ибн ... ... ... осы ... ... ойлар айтып, еңбектер жазған ғалымдардан саналады. Бұлардан Ахмед
ибн Ханбалдың жетекшілігіндегі Салафия деген бағыт ... мен ... ала ... ... ... ... сынға алады. Тек салафиялық
мутазилиттермен күресте дәрменсіз болып қалды. Мұны байқаған ғалымдар ... өз ... ... ... ... ... таңдады. Бұл әрекет
Матуридия және Ашария ... екі ... ... ... және ... ... ... каламы қалыптасты. Салафилер бұл екі мектептің ... ... ... ішінде сіңіп кетеді. Бірлі жарым ғалымдар болмаса
негізінен өз ықпалын жоғалтады. Соңғы кезеңдерде салафилік бағыт ... ... Ибн ... ... ... Шевканилер тарапынан жалғастырылады.
Ваххабилік әрекетімен ерекше ... және ... ... ... ... ... жалғастырушы ретінде Маварауннахрда Абу Мансур әл-
Матуридидің басшылығындағы Матуриди мазһабы қысқа уақытта жеке бір мектеп
халіне ... Бұл ... әһли ... вал-жамағаның сенім жүйесін (ақидасын)
жасаған әрі көпшілік тарыпынан қолдау тапқан бір мазһаб болып ... бір ... ... Абу ... ... құрған Ашариттік мазһабы
болып саналады. Матуриди ... ... ... ... ... ... ... жағын (ақида) жүйелеген, әрі көп ... ... ... ... ... ... сенімдік (ақида) жағынан әһли
сунна жолын ұстанады. Тек шииттер мен кейбір ұсақ ... ... ... ... ... ... ... мазһабтардың барлығы исламның
алғашқы кезеңіне жатады. Соңғы кезеңдегі мазһабтарға ХVІІІ-ХІХ ғғ. ортаға
шыққан мазһабтарды ... Бұл ... ... ... қаншалықты деңгейде екендігі де даулы мәселе. Мысалы Бахаилік
ағымы Иснаашария шииттік ... ... ... ... және оның ... Бабиттік әрекетінің Иранда мырза Хусейн Али Нури тарапынан ортаға
қойылған түрі [19-23]. ... ... ... ... ... бұл ... ... уақыттарда исламға жат ағым ретінде
қарастырылуда.
XIX ғасырдың ортасында ... ... мен ... ... ... ... ... сенімі» бір ғасырдан астам мерзім ... ... ... бір ... ... солай есептейді) деңгейіне
көтеріліп әлемдік діндермен бәсекелестікте тұрған бір сенім жүйесі болып
табылады. Бұл ... ... ... шын аты Мырза Хусейн Али Нури.
Бахаилік христиан, ... жэне ... ... ... ... ... ие. Бахаилердің айтуы бойынша олардың сенімі дербес бір дін ... ... бір ... ... ... ағым емеспіз дейді. Ғалымдар, атап
айтсақ В. Н. Никитин және В.Л. ... ... діни ... алтыға бөліп
карастырады.
- Қасиетті кітаптар жайлы ілім
- Құдай жайлы ілім
- Пайғамбарлар жайлы ілім
- Рух жайлы ілім
- Акырет жайлы ілім
- ... ... кіру ... ... Қасиетті кітаптар жайлы ілім
Бахаилікте жүзден аса кітап қасиетті деп есептеледі. Оларды екіге бөліп
қарастыруға болады:
Бірінші - бұл ... ... ... Шоги ... ... ... үйінен шыққан кітаптар. Алайда Баб пен Бахаулланың
кітаптары тікелей ... ... деп ... ... ... өзі ... ... Осы еңбектер Құдайдан келген болып
есептелінеді. Абдул-Баха мен Шоги ... ... ... ... ... ... санатына жатады.
Екінші - бүл кейбір басқа діндердің қасиетті кітаптары. Атап ... ... ... Осы ... да ... ... ... болып табылады.
2. Құдай жайлы ілім
Құдайға иман келтіру, яғни сену ... ... ... ... Құдайды суреттеуге, анықтауға жасалған кез-келген әрекет бекер
деп ... ... оны ... тану ... ... Қүдайдың мәні жайлы
Бахаулла өз жазбаларында былай ... ... ... ояу, ... нұрлы
пенде Құдайдың адамзат өлшемдерінің тысындағы тылсым екендігін біледі. Ол
барлық уақытта бар және бола ... Ол өте ... әрі ... ... ... ... ... бір, жалғыз, теңдессіз, мәңгі бақи, ешбір нәрсе
оған ұқсамайды.
Құдай өзін пайғамбарлары арқылы ... ... ... ілімі. Қүдай
көрінісі пайғамбарлар арқылы көрініс береді. Оньщ шәкірттері пайғамбарлар.
Құдай ... ... Және ... үшін ... арқылы көрінеді.
Сонда пайғамбарлармен сөйлескен адам Құдаймен сөйлескендей болады. Сондай-
ақ Баб өзінің тәңірлік қасиетке сай ... ... ... ... айтқан, сол сияқты Бахаулла да ... ... ... ... алға ... ... мұны Тәңірдің оны «Баха жалғыз
ғана тәңір» және 1852 жылы «Алла-Баханың денесіне ... ... ... ... етті [2] ... ... есімдері бар. Ең басты есімі - Баха (арабша: жарық,
нұр, ... ... оны: ... Шива, Иегова, Аллах деп ... ... ... ... ... ... Будда немесе
Христос
З. Пайғамбарлар жайлы ілім
Бахаилердің сенімі бойынша пайғамбарларға Нәби жэне Расул деумен қатар
«Мезахири-Илахие» (Тәңір ... ... есім де ... ... ... ... көріну үшін пайғамбарларға мүқтаж дейді. Осы
жерде олар Алла Тағаланың Мұса ... ... ... ... ... ... ... дәлел келтіреді. Бахаулланың пікіріне қарағанда
пайғамбарлардың екі қасиеті бар. Біріншісі ... ... ... ... және өледі. Екнішісі - ол тап-таза, пәк, сәулеленген, нұр шашқан
айнадай болуы. Бұл ... ... ... ... ... ... сөйлескендей, оған сәжде еткенде қүдайға сәжде ... ... бүл ... оған ... ... ... Рух ... ілім
Бахаилер адам өлгенде рух тәннен айырылады дейді. Рух ... да өмір ... ... ... және ол ... ... Бұл
мәселе жөнінде Бахаулла былай деп жазады: "Сен мынаны біл, ақиқаты да осы,
тәннен бөлінген жан – ... ... қол ... ... жетіле
береді, оған дейін жетіле береді, оған дейін оны дәуірдің ... ... ... ... мен ... өзгерте алмайды. Тәңір патшалығының,
құдіретті көк әміршісінің өзі ... ... ... Енді ол –
Тәңірдің Нышанын, оның қасиетін, оның ... мен ... ... тәнді қажет етпейді, бірақ тәнге өмір сүру үшін Рух қажет. Егер
адам көру, есту қабілетінен, не ... ... ... бірақ жанын
сақтаса, ол өмір сүріп, ... ... ... ... ... ... ... нағыз жетілген тәннің өзі Рухсыз өмір сүре алмайды.
Рух әлемінде ең төмен деңгейге ... ... ... ... ... ... мен ... толы. Қозғалыс заңына бағына
отырьп. мұнда барлық нәрсе дамиды немесе ... ... Ал, ... кері ... ... ... онда қандай да болмасын ... ... ... ... ... ... - материя әлеміндегі
рухтың көрінісі [4].
5.Ақырет жайлы ілім
Бұл ілімнің ерекшелігі сол, Бахаилер үшін «жұмақ» пен ... ... орын ... ... ... ... Жұмақ - бұл Құдайға жақын болу, ал
одан алыстау ... Бұл ... осы ... және оның ... ... ... де ... табады.
Бахаулла мен Абдул-Баха бұрынғы бірқатар діни жазбаларда келтірілген
жұмақ пен тозақтың сурет-бейнесі, ... ... ... ... ... ... ... ие, бұл нақты ... емес ... ... ілімі бойынша, жұмақ - кемелдік жағдайы, ал ... ... ... жағдайы. Жұмақ құдай еркімен тілектес ... - ... ... ... ... - рухани өмір күйі, тозақ - рухани
өлім күйі. Адам бұл ... ... де ... ... ... ... кешіруі мүмкін. Жұмақ рахаты - рухани рахат , ... ... - ... ... ... ... Бахаи ұйымына кіру ережелері.
Ұйымға кірудің төмендегідей ережелері бекітілген: Біріншіден, ... ... адам ... мына үш ... ... беру керек:
1. Бахаулланы заманымыздың пайғамбары ретінде мойындай ма? ... ... діни ... ... ма? З. ... ... ... ма?
Екіншіден, таяу арада болатын жиналыста, әрине егер үміткер барлық үш
сұракка болымды жауап қайтарса, ол орнынан ... ... ... «Өзімді
бахаи деп жариялаймын» деуі керек.
Осылайша бахаилікке мүше болу ... ... ... ... өзін ... емес, ісімен көрсетуі тиіс. Бахаилікке мүше болған сәттен
бастап адам өзін рухани ... ... ... Ақиқатты іздеп, сол жолда
жүруге тиіс. Ақиқатты іздеу барысында адам төрт құралды ... ... ... - ... Бұл қоршаған ортаны тануда ... есік ... ... ... да әкеп ... ... құрал - ақыл, парасат. Ақыл сезім берген ... ... ... ... ... ... ... теориялар құрады. Алайда
ақылмен құрылған нәрселердің өзі қате ... ... ... ... ... ... ... керек.
Үшінші құрал – дәстүр. Өткендерден қалған мұра, ... ... өзі ... ... ... ырым секілді нәрселерге
толы. Сондықтан адам ақылмен өлшеп алмай тұрып басқа адамдардың ілімдері
мен ... ... ... ... - ... ... Бұл сөзбен түсіндіруге келмейтін
тәжірибе арқылы іске асатын құбылыс. Бұл ақылдың білім және идеяларымен
нұрлануы ... ... да ... ... ... ... ... мен бұйрық-жарлықтары бар. Негізгілері мыналар болып табылады:
Намаз: Бахаулла діни ғұрыптарды мейлінше жеңілдеткен. Ол үш ... ... деп ... Әрбір 15 жасқа толған ер бала жэне қыз бала
осы үш намаздың ішінеі біреуін таңдап алып оқуы ... ... ... түс ауа және ... ... Олар: Үлкен намаз, Орта ... ... деп ... [6]. Ораза: Жылына бір мәрте 2 наурыздан ... ... ... күн ... күн ... ... ораза ұстайды,
яғни өздерін ас пен судан тыяды. Ораза ұстаудан жасы 15 ке жетпегендер ... тен ... ... мен ... әйелдер және ауыр жұмыс істейтіндер мен
ұзақ сапарға шыққандар босатылған.
Бахаи оразасы шілденің ... ... ... ... - ... ... болатын кездерде өткізілмейді.
Қажылық: Бахаилікте қажылық тек кана ер ... оның ... ... бар болғандарға парыз болып табылады. Бұл шарттарды ... ... ... ... уақыттарында Бабтың Шираздағы үйін немесе Бахаулланың
Бағдаттағы үйін зиярат етеді. Белгілі бір ... жоқ ... ... ... ... ... ... болып алынады. Бабтың
«Баян» кітабында айтылған бойынша бір жылдық табыстың 1/5 мөлшерінде салық
алынады.
Ал ... ... ... атты ... ... ... 19 ... алынып беріледі.
Неке: Бахаилікте үйлену маңызды болғандыктан 11 немесе 15 жастан бастап
міндет, ... ... ... ... неке екі ... және олардың ата-
аналарының келісімінің болуымен ... ... ... бойынша некеге тұру рәсімі өте қарапайым; қойылатын жалғыз
ғана шарт - ... мен ... кем ... екі ... көзінше
"Ақиқаты сол, біз Тәңірдің Еркімен толық келісеміз"- деп ... ... ... ер мен әйелдің ажырасуы дұрыс деп саналмайды. Бір-
бірін өте жек ... ... ғана ... жол ... ... олар ... ... хабардар етеді де, ажырасу жөнінде
шешім қабылдайды. Алайда ол бір жыл ... ... ... Осы уақыт
ішінде араларында келісім-татулық қайтадан жанданбаса, ... ... ... елдің азаматтық құқығына негізделе отырып жүзеге
асырылады.
Аскеттік өмір: ... да ... ... ... өз ... тыс тақуалық тірлік кешуіне тыйым салған. Бахаулла барлық адамдарды
белсенді өмір кешуге шақырады. Адал және ... ... ... ... бас ... және ... міндеттер мен
жауапкершіліктерден шегінулері адамзатты рухани жұтаңдыққа апарып соқтырады
дейді.
Сонымен қатар Бахаилікте ... ... жоқ. ... тарату ісіне бар
уакытын бағыштаған ұстаздар үшін ерікті түрде үлес-жәрдем ... ... ... да өз ... ... ... ... араласуға
міндетті. Бұл дінде рухани міндеттерін орындаумен басқалардан айырықшаланьш
тұратын арнаулы топ жоқ. ... ... ... ... ... қажет еді. Өйткені адамдар сауатсыз, қараңғы болатын, оларды дінге
үйретіп, рәсімдерді орындауға тәрбиелейтін, әділ ... ... ... ... еді. Қазір уақыт өзгерді. Білім алу бәріне де ортақ. ... ... ... ... мақсаты-ұстаздың көмегінсіз, өз бетінше өсіп-
дами алатын, қабілеті қалыптасқан баланы әзірлеу.
Енді Бахаилердің ұйымдық құрылымына келетін болсақ, ... ... ... жамағатын басқару жүйесі, олардын қызметі тұрғылықты жердегі
бахаи ... ... ... (жасырын түрде) тағайындалған тоғыз
адам арқылы жүргізіледі /8/.
Бұл кеңестер (тоғыз адамнан тұратын) ... ... ... ... ... ... деп атаған. Қазіргі кезде Жергілікті Рухани Кеңестер
немесе Жиналыстар деп аталады.
Жергілікті жердегі ересек, жасы үлкен ... ... мен ... бұл
кеңеске өз кандидатурасын ұсына алады. ... әр жылы 21 ... Он ... ... бір мәрте жамағат құдайға құлшылық ету үшін,
ұйымдағы кейбір мәселелерді шешу, сондай-ақ ... ... ... жиналып тұрады. Егер жамағат өте үлкен болып бір жерге ... ... ... ... осындай жиналыстар өткізіледі. ... ... ... ... бахаидің жеке пікірін білу және оны
басқалармен ... ... ... ... ... жария ету болып табылады.
Осы он тоғызыншы күнде жиналыс өтетін мекемелердің арқасында әрбір бахаидің
жеке пікірі жергілікті ... ғана ... ... ... ... Жиналыстан
Дүниежүзілік Бахаи сенімінің орталығына дейін жетуі ... ... ... ... ... ... атаулы тоғыз
мереке және Абдул-Баханың өмірімен байланысты екі рет өткізіледі.
Жергілікті Рухани Жиналыс бахаилердің жергілікті жерлердегі қызметін,
жұмысын ... Бұл ... ... адамнан тұрады. Олар қоғамның ересек
мүшелері арқылы жыл сайын ... ... ... ... ... ... етілген күнін атап өтетін мереке) 21 сәуірде ... ... ... ... Жиналыстың бұрынғы мүшелері
бекітеді. Бұл жиналыстың міндеті адамдарды тәрбиелеу, ... ... ... ... әлсіздерге қол ұшын беру. ... ... ... ... мыңдай жергілікті Рухани Жиналыстар қызмет етеді.
Жергілікті немесе ұлттық ... ... шешу ... Рухани Жиналыстың» міндетіне енеді.
Әр елдегі Жергілікті Рухани Жиналыстардың жұмысын тоғыз адамнан тұратын
- Ұлттық Рухани ... ... Бұл ұйым ... бахаи
қоғамдары. өкілдерінен жіберілген делегаттардың дауысымен жыл ... ... ... бас қосатын Ұлттық Конвенция теңбе-тең өкілдік
қағидасы негізінде сайланған құрамнан тұрады.
Ұлттық Конвенцияның мәжілістері ... ... ... 21 ... 12 күн бойы ... Жаңа ... бұрынғы Ұлттық Рухани жиналыс
бекітеді. Бұл жиналыс тоғыз адамнан тұрады. ... ... ... - сан ... ... ... үйлестіріп, реттеп, ... ... ... ... ... жергілікті жиналыстарға үнемі
ақыл-кеңес беріп ... Өзі ... ... ... ... басшылық
жасайды. Осы елдегі ілімге қатысты негізгі ... ... және ... ... уль- ... ... ... түйінді мэселелер ... ... ... ... ... ... Бес жылда бір мәрте Ұлттық Рухани
Жиналыстың мүшелері тарапынан жасырын ... беру ... ... ... Үйі деп ... ... жиналыстың мүшелерін сайлайды.
Бұл ... ... ... қауымдастығының жоғарғы органы болып
табылады және Израильдегі Хайфа деген қалада ... іс осы ... ... ... Ол «Қасиетті Нұсқаның» айқын
баяндарында айтылған ... мен ... ... ... ... осы орган шешеді. Дінді сақтаушы осы ұйымның басшысы.
«Кеңесшілер» - Бүкіләлемдік Әділет Үйі тарапынан әр бес ... ... әрі ... ... ... ... ... кеңесшілер саны сексен бірге жетті. Бұлардан тоғызы аталмыш органда,
Хайфада қызмет етеді. Қалған ... ... ... әр түкпірінде жұмыс
жасайды.
Бүкіләлемдік әділет үйі әлемдік деңгейдегі мәселелермен ... ... ... ... бас тартқан адам іріткі, ... ... ... арам ... ... ... бас ... адам болып
есептеледі.
Бахаилердін құдайға қүлшылық үшін жиналатын жиналыстары әдетте жеке
үйлерде ... ... ... ... ... ... Алайда
Бахаулла келешекте әрбір қалада қүдайды еске алатын «Машриқул-Азкар» деген
орындар салынсын деп әмір еткен. Жиырмасыншы ... ... ... ... ... Олар ... (Уганда), Чикаго (АҚШ), Панама-сити (Панама),
Нью-Дели ... ... ... Апия ... ... және ... ... да ораналасқан. Ең алғашқы Машриқул-Азкар ... ... 1948 ... жер ... ... ... ... бойынша Машриқул-Азкар тоғыз қырлы ғимарат, ең биігінде ... ... да, ... ... де өте ... ... тиіс.
Құдай жазбаларын оқу Табыну Үйінің өз ішінде саз аспабының көмегінсіз
әуезді ... ... Бұл ... ... ... Жиналыс тарапынан
тағайындалған комитет жүргізеді. Комитет дұға оқушыларды таңдап алады. Бұл
ғимараттың есігі кез-келген адамға, оның дініне, тегіне ... ... ... жетімдер үшін мектептер, тұрмысы
нашарларға арналған ауруханалар, дәріханалар, ... ... ... оқу ... ғимаратын жэне мейманхананы салу өсиет етілген.
Қазақстанға бахаилер алғашқы рет 1938 жылдан бастап келе бастайды. Олар
Солтүстік Қазақстанға Тәжікстан мен ... жер ... ... ... сырт ... ... ... қарым-қатынас
орнатқан. Бахаи ілімі 1993 жылдан бері қарай Қазақстанда айтарлықтай
дәрежеде дамып ... де, ... ... ... Бахаилер әртүрлі
ғылыми конференцияларға, әлеуметтік іс-шараларға белсенді ... ... ... ... қол ұшын ... ... ... өткізу.
көпшілікке концерттер беру бахаилердің діни ілімді насихаттаудағы ұстанатын
ең негізгі принциптері болып табылады.
2003 жылғы мәлімет бойынша бахаи ... ... ұзын саны ... астам. Діни ілімнің ел ішінде таралуына белсенді түрде қызмет етіп
отырғандар Иран, Парсы ... ... және ... келген үгіткерлер
(миссионерлер) болып ... ... діни ... ... 1996 жылы үздіксіз жұмыс жасайтын үш институттың негізі ... ... ... ... қалған аймақтық екеуінің бірі Қарағанды,
бірі Шымкент қаласында. Бахаи әдебиеттері негізінен орыс ... ... ... ортаға шыққан жаңа мазһабтардың бірі, көп айтылып жүрген
Ваххабилік ағымы болып табылады. Ваххабилік ХVІІІ ғасырда ... ... ... ибн Абдулваххабтың басшылығында сенімдік (иғтикада) және
саяси сипаттағы әрекет ретінде шығады. Қазіргі таңда Сауд Аравиясының ресми
идеологиясы, мазһабы. ... ... ... және ... ... елдерінде
жақтастары бар. «Ваххаби» атауы ... ... ... ... ... қазір де осы атпен аталуда. Ваххабилік ислам дінін жаңа
қырынан түсіндіре ... ... ... ... бір ... ... ... кейін саяси сипат алып әрі қарай жалғасын табады. Бұл ағым
өздері атқандай Араб сахараларында тұлғаларды ... ... ... зиярат ету арқылы Аллаға жақындауды қабылдаған кейбір дінге жат
нәрселердің көбеюінен ортаға шыққан. ... ... ... ... деп, Ибн Таймияның айтқандай Ахмед ибн Ханбалдың
мазһабын жалғастырушы сунниттерміз деп ... ... ... ... жоқ. ... ибн ... исламды жаңалаған үлкен ислам ғалымынан
басқа ешкім емес деген пікірді айтады. Алайда ... ... ... жаңа ... ... фанатизмнен қантөгіске дейін барған
шектен шығушылыққа барғанын, ар-ұждан бостандығын ... ... ... ... ибн Ханбал мен Ибн Таймияға қайшы келетіндіктерін
алға тартқандар да бар. Осы ... ... ... жаңа бір ... ... ... болып табылады. Ваххабилердің негізгі діни
көзқарастары мыналар:
1) ... ... ... ... ... ... ... Тәуһид,
Мұхаммед пайғамбардың әкелген ең үлкен парызы болып саналады. ... ... ... атты ... ... ... ... болсын,
Тәуһид – намаз, ораза, зекет және қажылықтан да жоғары және өте ... ... ... ... ... ... ... адам кәпір деп
есептелсе, тәуһидті жоққа шығарған адамды қалайша кәпір демеске?» [24].
Адамдарға ақылдары ешбір уақыт дәлел болмайды. Ең ... ... ... Құранға және Хадистерге сүйенген ижтиһадтар абзал болып саналады.
Амал иманмен бірге, одан ... ... ... ... ... ... (амали-тәуһид). Иман мен амалды бірлестіру және жалғыз ... ... ... [25].
Ваххабилер әулие, әруақ, періште, пайғамбарлардың рухтарын араға салып,
олардан көмек сұрауды күпірлік деп санайды. Қабірлерге құран оқу, ... ... ... де ... саналады. Ваххабилікте тәуһид үшке бөлінеді:
Тәуһид-и Рубубие, Тәуһид-и-Улухие, Тәуһид-и-Есма уа ... Ширк және ... ... ... ... ... серік қосу деген
мағыналарға келеді. Терминологияда Алладан басқа бір құдіретті қабылдау
немесе онымен ... оған ... ету ... ... [26]. ... ... жабу ... келетін «куфр» сөзі, Хз. Мұхаммед
пайғамбардың Алла ... ... ... ... ... мойындалған негіздерінен біреуін не бірнешесін жоққа шығару
дегенді білдіреді [26, ... пен куфр ... ... ... мағыналас ұғымдар. Арасындағы
айырмашылық куфрдың жалпы, ширктің жеке болуында жатыр. Бұл ... ... ширк ... тек әр куфр ширк ... ... ширк тек ... серік қосқанда ғана ортаға шығады. Куфрге болса куфр екені белгілі
кейбір сенімдерді қабылдаудан пайда болады. Куфр ... ... ... серік қосу, яғни ширк. Мысалы ахырет күніне ... ... ... ... Ваххабилікте ширк ең үлкен күнә және Алла тағала мұны еш ... ... ... мына ... Исламнан шығады:
а) Аллаға құлшылықта серік қосқандар. Бұған Алладан басқасына, мысалы
қабірлерге және ... ... ... да ... ... кім Алла мен арасына бір делдал салып, оған дұға етсе, тәуекел
етсе немесе одан шапағат сұраса ол адам кәпір ... ... ... кім ... ... ... ... күфрліктеріне күдік
келтірсе немесе мазһабтарын дұрыс деп тапса кәпір болады.
в) Пайғамбардың жолынан басқа жолдың, ... ... ... ... ... ... Кім ... істесе немесе сиқырға сенсе кәпір.
д) Мұсылмандарға қарсы мушриктерге көмектескен кәпір.
е) ... ... бет ... оны ... ... амал ... ... болып саналады [27, 32б.].
Ваххабилердің ширк және куфр туралы көзқарастарымен көптеген адамды
кәпір деп, ... ... ... ... ... ... тап болады. Араларында қызу талас-тартыстар ... ... ең көп ... тұсы да осы куфр ... ... ... ... ғибадат ұғымының аясын кеңінен алып қарастырады.
Бір адамның бір болмысқа (объектіге) бет ... ... ... ... ... ... ойынша Алладан басқасына жасалуы құп көрілмеген
іс-әрекеттерді қандайда бір болмысқа жасау, яғни Аллаға құлшылықта ортақ
қосу ... ең ... ширк ... ... Бұл ... дұға, құрбандық шалу,
махаббат, тәуекел, тілек тілеу Алладан басқаға жасалуы тиым ... ... ... ... кім осы ... түрлерінен біреуін
Алладан басқасына жасаса ол мушрик, Аллаға серік қосқан болады және ондай
адамды кәпір деу ... ... ... ... жаңа бір нәрсе шығару, ойлап табу ... [28]. ... ... ... ... ... ... болып,
Құранға, сүннетке және ижмаға қайшы келетін нәрсе деп те ... ... [29, 47б.]. ... ... кең ... алып ... ... Хз.
Мұхаммед пайғамбардан кейін ортаға шыққан барлық нәрсе бидғат ... Бұл ... діни ... ... басқа, күнделікті
өмірмен байланысты ортаға шыққан жаңа пікірлер, тәжірбиелер және дәстүрлер
де бидғат саналған. Тар ... ... ... байланысы жоқ нәрселер
бидғат саналмайды.
Ваххабилер бидғат мәселесінде Ибн Таймияның ... ... ... ... Мұхаммед бин Абдулвеххаб Ибн Таймиядан да қатал ... ... ... деп ... мәселелерінің басында
қабірлер және қабірлерді зиярат ету ... ... ... қабірді жер
беткейінен жоғары асыру, кесене орнату, құрбандық шалу дұрыс емес және
бидғат ... ... ... ... ... да алғашқы кездерде
Ваххабилер бүкіл мазарлар мен кесенелерді жермен бір етіп ... ... ... ... ... ... ... деп
те атаған. Ваххабилердің бидғат түсінігінде мазарлар мен ... ... ... ... ... ... ... бұлармен шектелмеген.
Мұсылмандардың басым көпшілігінің мубах, тіпті, қажетті деп тапқан ... де ... ... Бұларға да «бидғат» үкімін берген. Олардың көп
нәрсені бидғат деп санауларының ... кең ... ... ... Мұхаммед пайғамбардың қабіріндегі ... ... ... ... мешіт мұнараларын, қағбаның кейбір жерлерін бидғат деп
бұларды жықпақшы болған. Қасықпен тамақ жеу де ... ... ... ... бес уақыт намаздың жамағатпен оқылуын шарт деп
білген. Намазды тастаған адам ... ... ... жалқаулықпен жасаған
адамның өлтірілуі мәселесінде Абу Ханифа және Зухридан басқа ғұламалардың
барлығының пікірлері бір. ... ... ... тыс ... әһли ... вал жамағаттан бөлінген шииттерге теңеу және айыптау
Вахабилікте қалыпты жағдай болып есептеледі. Тіпті соңғы уақыттардың ... ... ... ... ... ... ... түгендеп отырған.
Намазға қатыспағандарды белгілеп алып, соңынан не үшін келмегенін тергейтін
болған. Бір мәрте намаздан қалғанға мешіт ... ... ... ... ... ауыл не ... ... тарапынан ескерту алады. Үшінші рет қайталанса
көпшіліктің алдында жазаланады [31].
Ваххабилер бидғат мәселесінде Ахмед бин ... және Ибн ... ... ... алға тартқандарымен, көптеген жағдайда
олардан да қатты кетіп, фанатизмге, шектен ... бой ... ... ... соңғы жаңалықтарға да бидғат деп
қарсы шыққан.
Қадиянилік немесе екінші бір аты ... ... ... ... ... Қадияни тарапынан Үндістанда ортаға шыққан мазхаб болып табылады.
Мырза Ғұлам Ахмед Үндістанның Пенжап аймағынан Қадиян ... ... ... Ағылшын отарлаушыларына адал қызметтерімен танымал болған отбасында
өмірге келеді. Ғулам Ахмедтің ... ... ... ... ... ... үлкен мүмкіндіктер жасап берген Ағылшын үкіметінің ... ... бірі еді. ... ... ... ... көмектескен әкесінің қызметтерін мақтанышпен айтып отыратын
болған ... ... ... ... қызмет етулерінің өзіндік
себептері бар еді. Ғұлам Ахмедтің ... өте ... бай ... ... ... ... көшіп келіп бүгінгі Кадиянға орналасады.
Бұл жерде шаруалары оңалып, үлкен байлыққа ие болады. ... 19 ... ... ... Сихтар басып аладыдағы бүкіл байлықтарынан айырып
қалады. 1849 жылы Ағылшындар Сихтарды ... ... ... алғасын
бұлардың бүкіл дүние мүлкі, жерлері өздеріне қайтарылады. Осыған байланысты
Ғұлам Ахмедтің жанұясы ағылшындарға бар ықыластарымен қызмет етеді.
Ғұлам Ахмед алты ... ... ... ... ... араб,
парсы тілі, логика және философия дәрістерін алады. Әкесі одан іскерлікпен
айналысуын талап етсе де, ол ... ... ... ... ... 1864
жылы тағы да әкесінің қалауымен Сиялкот аймақтық сотына кіші қызметкер ... ... оның ... ... қалайтын. Табыссыз өткен
соттағы ... ... ... ... ... ... Үндістер,
Христиандар және басқа да ... діни ... ... ... ие болады. Олар туралы көптеген мәліметтер жинайды және туған
жері Кадиянға оралады. Бұдан кейін өзін діни ... ... ... ... ... хадис, тафсир (құранның түсіндірмесі) және діндер
саласында білімін жетілдірумен айналысады. 1876 жылы ... ... ... ... ... аян келе ... ... Осы жылы
жергілікті газеттерде Үндістер мен Христиандарға қарсы мақалалар ... ... ... бола ... Сол ... ... мен
христиандардың Исламға жасаған әртүрлі шабуылдарына қарсы шығып, оларға елу
томдық қарсы сөз жазатынын мәлімдейді. ... ... ... ... ... ... Исламды қорғауға арналған алғашқы екі томын 1880
жылы, уахидін (Алладан келетін хабар) әлі де жалғасуда екенін, Хз. ... ... ... ... ... ... және белгісіз, тылсым
ғылымдардың есігі ашылатынын, осы жол арқылы өзіне көптеген уахи келгенін
баяндаған үшінші және ... ... 1884 ... ... басып шығарады
және осылайша аймақта аты шығып танымал бола бастайды. Бұл ... ... ... ... ... ... да ... 1885
жылы өзін дінді жаңартушы мужаддид екенін жариялайды. 1888 жылы, ... ... да ... өзіне жеке бір жамағат кұруын және
жақтастарының оны ... ... ... қажет екенін бұйырғанын айтып,
он баптан тұратын діндарлық талаптарын жария етеді [?]
Ғұлам Ахмед мұнымен қанағаттанбай 1891 жылы ... ... ... Иса ... ... мен ... сенімде қалыптасқан
ерекше өліммен емес, кәдімгі табиғи ... ... алға ... ... ... отырған Масих, мұсылмандар күтіп отыраған Махди ретінде
жіберлігенін айтады. Бұған қатысты ... ... ... ... және ... ... атты ... баяндайды. Бұл жерде
айтылғандарға қарағанда Иса пайғамбар шармықта керіліп ... Өлді ... ... ... қайта өзіне келіп жарақаттарын арнайы бальзаммен
жазады. Содан Інжілді ... үшін ... ... шығады. Осы жерде
120 жасында қайтыс болады және Сринагарда ... ... ... ... емес, жаратылысы тұрғысынан оған ұқсайтын Мұхаммед ... ... ... ... ... отырған Махдиі мен Христиандардың
Масихы бір адам болып, ол Мырза Ғұлам Ахмед Қадияни болып ... ... әрі ... әрі ... ... ие ... бейбітшілікті
жақтайды, жихадты қылышпен емес, насихатпен жасай ... ... ... ... дәлелдеу үшін келтірілген аргументтері, өзіне
келген аяндар мен ... ... оған ... иман ету ... ... [?].
Осындай пікірлеріне байланысты мұсылмандар мен христиандар тарапынан
үлкен қарсылыққа ұшырайды. Оны дінбұзар кәпір деген үкім ... ... ... ол өз ілімін насихаттауды тоқтатпайды. 1902 ... бір ... өзін ... деп ... ... ... сол, жаңа шариғат әкелмеген және Мұхаммед
пайғамбардың пайғамбарлығының бір сәулесі, шағылысы екенін алға ... жылы ... өзін ... үшін ... Христиандар үшін Масих,
Үндістер үшін Кришна екенін алға тартады. 1905 жылы елу том етіп ... ... бес ... ... ... 1908 жылы ... университетінде
баяндама жасау үшін барған Ғұлам Ахмед кенеттен ... ... ... қаза ... ... ... кейін мазхабтың басына қадиянилердің қалауы
бойынша Хакім Нуреддин келеді. Алайда, оның ... ... ... кейбір
келеңсіздіктер бой көрсете бастайды. Бір топ оның тірі кезінің өзінде Ғұлам
Ахмедтің пайғамбарлығын мойындамағандардың кәпір ... алға ... бір топ ... ... кесілді қарсы шығады. Хакім Нурредин мазхабтың
бірлігін қаншалықты сақтап қалуға тырысса да оның өлімінен кейін ... ... ... ... екіге бөлініп кетеді.
Махмуд Ахмедтің басшылындағы ... ... ... ... ... кәпір екендігін айтып қана ... ... ... әлемнің халифасы екенін де алға тартады. Пәкістан
республикасы құрылғаннан кейін ... ... ... ... ... қояды және осыған байланысты орталық Пәкістаннің ... ... ... ... ... кезеңі өте табысты өтеді. Ол
Қадиянилікті әлемге жаю үшін 1911 жылы құрылған және ... ... ... ... ... болатын «Анжуману Ансаруллахты (Алла
көмекшілерінің бірлестігі)» өзіне бағынышты бірлестік ... ... ... ... осы ... ... ... ішкі-сыртқы
байланыстар, қаржы, ақпарат бөлімі сияқты бөлімдер құрады. Тағы да ... ... «Review of ... (1902 ... бастап)», Урду тілінде
«ал-Фазл (1913 жылдан бастап)», Америкада “The Muslim Sunrise”, Лондонда
“The Muslim ... ... ... ... шығарылады. Сонымен бірге
Құран Мәлік Ғулам Фарид ... ... ... және осы ... ... және ... тілдеріне тәржімаланған /4/.
Басым көпшілікті құрайтын Қадиян тармағы қазіргі таңда төртінші
халифа болып ... ... ... ... 2003 ... ... болуына
байланысты бесінші болып Мырза Месрур Ахмед кадиянилердің көш басшысы ... ... ... ... болсақ, олар сан жағынан Қадиян тармағынан
көп емес. Алайда, діни ... ... ... ... ... ... Ең ... басшылары Мухаммед Әлидің 1917 жылы аяқтаған
Құран аудармасының ерекшелігі сол, рационалистік бағытта қаламға ... ... қоса оның және ... ... Берлин және Индонезиядағы
қызметтерінің арқасында Исламды насихаттау жұмыстары табысты ... ... ... ... ... ... бар. ... тармағы Ғұлам
Ахмедтің пайғамбарлығы туралы ешқандай пікір білдірмейді, оны тек қана
дінді жаңа ... ... бір ... ретінде қабылдайды. Өздерін
исламның қорғаушылары және ... үшін ... ... деп көрсетеді.
Қадиянилер, Пәкістан республикасының құрылуымен ... ... ... ... ... ... ... пайғамбарлық туралы
көзқарастары, қылышпен болатын жихадты жоққа шығарулары және ... ... ... ... діннен шығатындығы туралы ислам теологиясы
тұрғысынан шектен ... ... ... ... ... ... наразылықтар тудырып қақтығыстарға себеп болады. ... ... ... ... ... ... іс ... қаралуға
жіберіледі. Нәтижесінде Қадияниліктің екі тармағы да (Лахор және Қадиян)
Пәкістан ... 7 ... 1974 ... ... ... ... ... азшылық» деп қабылданады және Пәкістан конституциясының ... ... ... «Хз. Мұхаммедтің соңғы пайғамбар екеніне
сенбейтін және мұндай көзқараста болған ... ... ... дінді
жаңалаушы мужаддид деп таныған адам ... және ... ... ... емес ... ... ... үкім негізінде
Пәкістандағы қадиянилік әрекеттер қатаң бақылауға алынады. Пайғамбарлық,
махдилік және жихад ... ... ... діни ... ... тұрғысынан суннитік сипатта. Амалда Қадиянилер Ханафи мазхабының
негіздерін ұстанады [?].
Қадиянилердің негізгі діни ... ... ... ... ... ... болып келеді. Ғұлам Ахмед 1885 жылдан
бастап кейбір тәңірлік ... ... ... алға ... ... екенін жариялайды. Содан кезегімен Масих, Махди, Пайғамбар
және Кришна екенін ... ... 1904 жылы ... ... өзі арқылы
мұсылмандар, христиандар және үндістердің ағылшындарға жеңілуін ... ... ... ... үшін Вишну құдайының екі қасиетінен бірі
және адамның Құдайды тануы үшін ... ... ... ... ... ... Оның ... Кришна мен Махди екеуі бір ... ... ... мен мұсылмандардың арасында есім айырмашылығынан
басқа ерекшелік жоқ. Ғұлам Ахмедтің бұл ... сол ... ... діндерді өз ... ... ... ... иман ... Аллаға, пайғамбарларына және
олардың әкелген хабарларына сену, жүрекпен бекіту, тілмен ... ... ... ... тұрады. Куфрдың (Алланы жоққа шығару) ... ... куфр ... ... ... алға тартады. Қадиян тармағы
алғашқысының шариғат ... ... ... ... ... ... ... Ахмедті қабылдамау екенін айтады. Бұлардан екіншісінің ... ... ... аясынан шығармайтынынан хабар береді.
Ғұлам Ахмед ізбасарларына мүмкіндігінше саясаттан ұзақ ... ... ... жоғары ұстауын насихаттағанымен, бұл теориялық
деңгейде қалып қойған. Әр діни ... ... олар да ... ... өздерінің саяси көзқарастарын ортаға салып отырған.
Олардың ойынша саяси және діни ... ... үшін ... ... Ислам әлемінің діни басқару жүйесі деген мағынаға келеді. Әркім
халифа бола алады, тек басты шарт діндар ... ... ... ... ... болғандықтан қоғам халифасыз бола алмайды. Қоғам сөзінен
бүкіл ислам ... ... ... Халифалықты бір жерге жинап, бір
орталықтан басқару мүмкін емес. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ... Лахор және Қадиян тармақтары бұл ... ... ... ... жайында бір көзқараста. Халифа немесе
мемлекеттің міндеттері мыналардан тұрады: Елдің абыройы мен ... ... ... ... ... құру және оның қызмет етуін
қамтамасыз ету, ұлттық білім беру жүйесін құру, ішкі байланыс және ... ... елді және ... ... ... ... ... өсімге
тиым салу, байлықты әділетті түрде үлестіру, халықаралық ... ... ... мен ... ... болған жағдайларды
шешу арқылы Исламның мақсат еткен ... ... құру ... ... ... ... ... туралы пайымдарына келер болсақ, Құрандағы
қолданысына қарай ... сөзі ... ... ... күш» ... келетінін айтады және қарсысындағы дұшпанмен, сайтанмен ... өз ... ... ... ... деп үшке ... ... мұсылмандарға Исламның алғашқы жылдарында Мадинаға
хижра (көшу) жасаған кездерінде өздерін қорғау және ... ... беру үшін ... жихад болып табылады. Мұсылмандар Алла
жолында болу және шектен шықпау шартымен дұшпанмен соғысады.
Екінші жихад түрі Құранмен ... ... ... ... ... ... ... және мынамен (Құранмен) оларға қарсы жихад ... ... 25/53)» ... Бұл аят ... ... ... Құранның
бұйрықтарын насихаттау, оны таныту үшін тырысу ... ... ... ... Құранда «Жихад еткен тек қана өзі үшін ... ... ... деген мағынадағы жихад. Бұл аятқа сүйене отырып ең
үлкен жихад адамнын өз қалауларымен, яғни ... ... ... ... ... ... ... шығатын түйін Исламда қылыштың
қолданылуы белгілі шарттарға негізделген және дербес ... ... ... ... ... діні ... соғысқа тек соңғы сәтте
ғана жүгіну қажет. Мұнымен қоса «дінде зорлық жоқ». Осы ... ... ... ... қылышпен жүргізілмеген. Осыған байланысты Ғұлам
Ахмед жихадқа Исламның насихатталуы үшін емес, нәпісіні тәрбиелеу ... деп ... ... ол ... қылышпен жайылуын жоққа шығарады.
Жалпы қорыта келгенде Қадиянилік ... ... ... ... ... діни ілімдеріндегі ерекшеліктеріне сәйкес, әсіресе
пайғамбарлық туралы көзқарастарымен Ислам сенім ... ... ... Осы ... ... ... ... бастауын Исламнан алатын,
діни ұстанымдарындағы ерекшеліктеріне байланысты исламмен байланыстары
үзілген синкреттік сиаттағы діни мазхаб деп ... ... ... ... қоса ... ... Америка және аз
мөлшерде Африкадағы қадиянилердің немесе ... бір ... ... ... екі миллион төңірегінде болып табылады. Негізгі қаржы ... ... ... ... ... және өлген адамның
дүниесінің оннан бір ... ... ... берілуіне сүйенеді.
Қадияниліктің екі тармағы да әртүрлі деңгейдегі үгіт-насихат ... діни ... ... ... ... ... шығуының себептерін қорытындылайтын болсақ басты
факторларды былайша көрсетуге болады:
1) Құран және ... ... ... ... қайнар көздері
саналатын Құран мен Сүннетте «діннің негіздері (зарурияту-диние) ... ана ... ... ... ... бұлардың жекелеген
тұстарына қатысты ... ... мен ... ашық ... ... ... ... аяттардың Мухкам және Муташабих екендіктері
айтылған. ... ... ... ... ашық, түсінікті, арнайы
түсіндірмені қажетсінбейтін бір мағыналы ... Ал ... ... ... ... бұл мағыналардан біреуін шығару үшін арнайы ... ... ... ... ... [21, 128б.] ... халал,
харам, намаз, ораза, зекет, қажылық сияқты бөлімдер мухкам аяттар санатына
жатады. Сондай-ақ ... ... ... 48/10), «бет ... (Бақара2/115),
«арш» (таһа 20/5), «келу» (әл-Фажр 89/22), ... ... ... ... ... ... көпірі, таразы және басқа да мәні ... ... ... және ... сүрелердің басындағы хуруфу-
муқаттаа деген жекелеген әріптерімен басталатын ... ... ... Осы ... ... ... бір топ ғұлама
тарапынан мақұл көрілсе, келесі бір топ бұл ... ... ... ... болды. Алғашқы кезеңдерден бастап ... және ... ... және ... ... кейін Халеф деп ... ... ... осы ... ... ... бірі ... Тағдыр мәселесі: Дүниеде және ... ... ... ... ... ... тағдыр мәселесі алғашқы халифалар
тұсында күн тәртібіне енген және мәселеге қатысты әртүрлі сұрақтар сұрала
бастаған. Негізінен тағдыр ... қызу ... түсе ... ... ... ... және әлеуметтік оқиғалармен байланысты болып
келеді. Жамал және ... ... ... бұл жағдайлардың тағдырмен
байланысы туралы пікірталастар шыға ... Одан ... ... әділетсіз іс-әрекеттерін дінмен негіздеу үшін тағдыр сенімін
«жебр» түсінігіне ыңғайлап түсіндірмелеулері мәселенің саяси ... ... ... ... ... ... жан-жақты, әртүрлі қырынан талқыға
түсе бастады. Бұл жердегі пікірталастарда ... ... ... ... мен
Ғайлан әд-Димашқи секілді ғұламалардың әсерінен Қадария мазһабы ... Жад бин ... мен Жехм бин ... әсерімен Жехмийе деген ағым
пайда болды. Бұлар да тағдырды «жебр» түсінігі негізінде талқылады. ... ... ... ... ... және ... ... секілді факторларға байланысты ортаға шыққан
тағдыр мәселесі кейбір теологиялық ағымдардың қалыптасуына алғышарт ... ... ... ... ... ... мазһабтардың көзқарас білдірген
мәселесі болып, өзінің ерекшелігін әрдәйім сақтап келген.
3) Саяси себептер: Шахристани өзінің еңбегінің кіріспесінде ... ... ... жағдайлардың ең басында халифалық мәселесінің
тұрғанын баса айтады [33, 36 б.]. Шығыстанушылар да мазһабтардың ... ... ... ... ... ... орын алатынын көрсетеді. Хз.
Мұхаммед пайғамбардың өлімінің артынша жасалған жиналыста Абу ... ... ... бұл ... Сад ибн ... ... ... тұрған
ансарлар, пайғамбардың жаназа жұмыстарымен жүріп жиналысқа қатыса алмай
қалған және Алидің халифа болуын қалайтын Хашимұлдары, Абу ... ... ... және бүкіл үміткерлерді мойындамай бейтарап қалушылар
болып сахабалардың төртке ... әкеп ... ... қоса ... халифтың
билігінің екінші жартысында ортаға шыққан саяси тұрақсыздық ушыға түсіп
халифаның өлтірілуімен аяқталады. Бұл ... ... ... пен ... ... ... қалыптасуына себеп болды. Осы ... ... ... ... ... ... астында жатқан мүдделерін
көрсетпеу үшін діни мәтіндерге арқа сүйейді. Алидің ... ... ... ... ... ... ... болып табылады. Сондай-
ақ халифалық төңірегіндегі талас-тартыстарда Алидің ... ... өте келе ... ... жағдайларға байланысты топтарға бөліне
бастайды. Халифалықтың Али мен оның ... ... ... ... ... ... жекелеген мәселелерде бір біріне қайшы бірнеше
діни-саяси топтар пайда болады. Саяси себептер Харижилік пен Шиилік ... ... ... ... ... болумен қатар, басқа да мазһабтарға
бөлінушілікте маңызды рөл ... ... ... сана: Тамырын исламнан бұрынғы Жахилия кезеңінен
алатын рушылдық, тайпаға бөлінушілік Мұхаммед пайғамбардың тұсында исламның
жоғарғы ... ... ... ... оның ... ... бой көрсете бастады. Бірнеше саяси қақтығыстарға, әртүрлі
топтардың пайда болуына ... ... ... ... өз туыстарын маңызды
қызметтерге отырғызуы ... ... келе ... ... ... ... және ... ең басты себептерінің бірі
болды. ... ... ... ... ... ... ... болған Муавия ибн Абу Суфянды орнынан алады. Бұған қарсы шыққан
ол, Алиді Осман халифтің өліміне ... ... ... алға ... ... ... бас ... Нәтижесінде ислам тарихындағы Сиффин
деген соғыс болады.
5) Әлеуметтік-мәдени себептер: Хз. Мұхаммед пайғамбардың ... ... ... ... діні ... ... және мәжусилер тарапынан
да қабылданады. Исламды жаю мақсатындағы жорықтардың ... ... ... Ирак, Мысыр және Солтүстік Африка, Испания ... ... ... ... және ... ... ұлан-ғайыр
аймақты өз билігіне алады. Бұл жерлерде әртүрлі діни наным ... ... Ескі ... ... Исламға кірген адамдардың бір бөлігі
жаңа діннің негізгі қағидаттарын тез арада үйреніп қабылдаса, ... ... ... ұзақ уақытқа дейін жатырқаушылықпен қараған. Ал кейбіреулері
болса шын ... ... де ... ... ... өш алу үшін ... барған. Исламды қабылдағандардың өздері де жаңа сенім ... ескі ... ... қала ... ... Сайып келгенде бұл ... де ... ... жол ашып ... ... діни үкімі не? Ислам бұл жағдайға қалай қарайды
деген сұрақтарға жауап іздеп көрейік. Ислам дінінің негізінде тәуһид ... ... ... Алланың бірлігіне деген сенім. Осы Алланың бірлігі
сенімі, яғни тәуһид өз сенушілерінің әлеуметтік бірлік пен ... да ... ... ... тәуһид сенімінің адамның
жаратылысында бар ... ... ... ... ... ... топтарға бөлінбеулері ескертілген (Рум 30/30-32). ... ... ... бір ... бола ... өз ... сенімдік тұрғыдан жік-
жікке бөлінгендері, ... тура ... салу үшін жаңа ... ... ... 2/213, Жүніс 10/19, Муминун 23/52-53)
Құранда қоғамдық бірлікпен ... ... ... ... ... және оның қалыптастырған діннің негізі
мен басты үкімдерін жоққа шығаруды немесе қажетсіз жағдайға әкелуді мақсат
еткен талас-тартыстарға тиым ... ... ... ... ... ... ... берген адамдардан тұратын қоғамда келіспеушіліктердің
болатынын айтқан. Құранда сондай-ақ Алла қаласа, бүкіл адамдарды бір ... ... ... жасай алатынын, бірақ олардың жаратылыс мақсатына сай
әртүрлі бағыттарға бет алатыны айтылған ... 5/48, Худ ... ... өзін, ішінде өмір сүріп отырған табиғатты және оның тысын
қамтыған, мұның жанында әлемнің жаратушысы мен басқарушысы, оның ... және ... ... ... кейінгі өмір сияқты көптеген
мәселені өз ішіне алған жүйе болып табылады. Бұл ... ... ... оңай ... емес. Тәжірибе мен түйсіктердің мүмкіндігінің
сыртындағы және адам пайымының әртүрлі ... ... ... ... ... ... бірдей түсінуі мүмкін емес. Бұдан
басқа исламдағы мазһабтардың шығуына әсер ... ... да ... ... ... және ... ... байланысты мәселелерінде
әртүрлі көзқарасты ұстану, осыдан ... ... ... ... тарапынан да мақұл көрілген [?] Салафия деп аталған бұл ғалымдар
діннің негізгі қағидаларын болса, ... ... ... ... деп ... Олардың «әртүрлі көзқарас» ... ... орын ... ... және «жамағат» ұғымдарының мазмұнына қайшы
келетін ... ... ... ... ... ... ... туралы Хз. Пайғамбарға
негізделген хабардың көбісі күдікті, сенімділік дәрежесі төмен ... ... ... ... және олардың құрушылары туралы айтылған
хадистердің жалған екенін ... [?]. Хз. ... ... қауымынан бөлінбеуге байланысты айтқан хадистері бар. Алайда ... ... ... сол ... ... ... назарға алынар
болса, жоғарыда айтылған сүннет және жамағаттан ... ... ... ... жоқ екені ортаға шығады. Хз. Мұхаммед Мекке
кезеңінде адамгершілік ... ... ... ... ... ... мәдениетінен арылып, мұсылман болған жаңа нәсілмен қатар,
шыққан ... ... ... ... еврейлерден құрылған, ішінде
екіжүзділері де бар бір қоғамнан «үлгілі жамағат» қалыптастыруға тырысқан.
Құранда ... бұл жаңа ... ... 9/100, Хашр ... ... берген жолымен жүріп отырған алғашқы жамағатты құраған.
Ислам ғалымдары сүннет дегенді жалпы пайғамбардың көрсетіп, салып ... жолы деп ... ... ... хадистері талданғанда бұл
ұғымның, ... ... және өмір ... ... ... ... жол және әдіс мағынасына келетіні байқалады. Шындығында
сенімге (ақида) ... ... ... пайғамбар
заманында күн тәртібінде орын алмағаны және бұл ... ... ... да ... ... ... ... сүннет пен жамағаттан
бөлінбеуге қатысты өсиеттерімен бұйрықтарының басты мақсаты қоғамдық бірлік
пен тұтастықты сақтау, ислами өмір салтын ұстану ... деп ... ... ҮІІІ ... ... ... қалыптаса түскен Х
ғасырдың соңдарынан қазіргі кезге ... ... ... ... ... ... Ашари), 6-7%-ын шииттер, қалған азғантай
бөлігін шектен ... ... ... Абу ... ... ... түсінік бойынша құбылаға қараған мұсылмандарды дін ... ... ... ... мұсылман қауымы өз болмысын ... ... үшін ... ... ... болған жағдайда шыға да
білуі және діни мәтіндері негізінде заманның мәселелерін шешетін ілімдер
қалыптастырулары керек. Тек бұл ... ... ... пен ... ... ... ... мен қағидаттарын жоққа шығару немесе
қажетсіз халге келтіруді мақсат етпеуі қажет.
1.2 ... ... ... мен даму ... ... ... және ... көп жағдайда сол ... ... ... адамның есімімен аталатын болған. ... ... Куфа ... болып табылатын Ирак аймағында басталып,
кейінгі ғасырларда дамып жайыла ... Ирак ... және осы ... діни ілімі мен жүйесін қалыптастыруда атақты болған Имам
Ағзам Абу ... ... ... Ханафи мазхабы деген атау
берген. ... ... ... және ... ... дамуында
үлес қосқан Абу Ханифа көбіне Имам Ағзам деген атпен танымал болған. Ол 699
жылы Куфа қаласында ... ... Оның ... тегі туралы тарихи деректер
әртүрлі мәліметтер береді. Біреулер оны парсы десе, ... ... ... ... пікірлерді алға тартады. Тек Араб емес екені анық. Осылардың
ішіндегі ең қуаттысы ... ... ... аймағында өмір сүрген аймақ
билеушісі болғанына байланысты мәлімет болып ... [?]. ... ол жер ... ... Абу ... аталарына еркіндік
беріледі және арабтардың Таймұлдары тайпасының қамқорлығына беріледі. Абу
Ханифаның әкесі Сәбит, Хз. Алимен кездескен және оның ... ... ... Сәбит сауда-саттықпен айналысатын, материалдық жағдайы өте жақсы
адам болған. Абу ... да ... ... түспестен бұрын саудамен
айналысады. Ол кіпкешкентай кезінен бастап сол ... ... ... ... ... ... ... кезегімен араб тіліне қатысты бүкіл
ғылымдарды және ақаид мәселелерін ... ... ... 52 ... ... Омейядтар билігінде өмір сүреді және Халифа
Абдул Малик бин Мерван мен ... 2 ... ... куәсі
болады. Пайғамбар әулиетіне жақындығымен ... ... ... ... қарсы күреседі. Екінші Мерванның оған Куфа бас соты
(қазы) қызметін ұсынғанында бас тартады. Осыған ... ... ... азап көреді. Денсаулығының бұзылуына байланысты абақтыдан
шығарылады және Меккеге ... сол ... ... ... құлағанға дейін
отырады. 750 жылы Аббасидтер билікке келісімен Куфаға қайта оралады және
ұстаздық қызметіне кісріседі. Бастапқыда ... ... жылы ... ... ... ... және Иракта ... атты ... ... ... ... оларға қарсы шығады. Мансұр
халиф оны Бағдатта абақтыға ... ... ... деректер түрмеде
қайтыс болды десе, кейбіреулері шыққаннан аз уақыт кейін 767 жылы ... ... ... ... ... ... және Муржия секілді
иғтиқад мазһабтарының ортаға шыға бастаған кезінде өмір сүрген Абу Ханифа
ақаидқа қатысты ... ... ... ... ... Оның ғылымға бет ... Абу Амр ... ... ... ... қалыптасуында ең көп еңбегі сіңген адам 18 жыл
ұстаздық еткен Хаммад бин Абу ... ... ... ... ... ... ... бин Агида, Қады Шурейх, Асуыд бин Язид және Алқама
бин Қаис ... ... да ... ... ... ... ... қалыптасуында Хз. Али, Абдуллаһ бин ... және Муаз ... ... ... Зейд бин Али, ... әл-Бақыр, Жафар әс-Садық
сияқты пайғамбар әулиетінен және Хасан әл-Басри, Ата бин Абу ... ... бин ... ... ... ... ... ғалымдардың да үлкен
әсері болды. Оның тәрбиесінен жүздеген шәкірттер өтеді. ... ... Абу ... Мұхаммед бин Хасан, Зуфар бин Хузейл, Абу Мути әл-
Бәлхи ... ... Абу ... ... дейін келіп жеткен еңбектерінің
басында ақидаға байланысты көзқарастарын баяндаған ... ... оның ... және ... ... ... орынға ие екенін
көрсетеді.
Абу Ханифа фыкһқа қатысты мәселелерді сабақ үстінде пікірталасқа салып,
әртүрлі талқылаудан өткеннен ... ... ... шешімді шәкірттеріне
жаздырған болған. Шәкірттерінен Мұхаммед бин ... ... ... оған ... ... мен ... ... мазһабының қалыптасуына кірместен ... ... ... ... ... өту ... Өйткені бұл ұғымның ең ... ... мен ... ... мағынасының, тіпті анықтамасының
өзінде өзгеріске ұшырағаны анық ... ... ... ... ... түсе ... бұл ұғым ... уақыттарда бүгінгі мағынасымен
салыстырғанда әлдеқайда ... ... ... Яғни ... таңдағы
мағынада қолданылмаған. Фыкһ ... «бір ... ... білу,
байыбына бару» деген мағыналарға келеді. Факих «бір ... ... ... ... ... ... ... дегенді білдіреді [34]. Құранда,
хадисте және Исламның алғашқы жылдарында фыкһ ... ... осы ... ... болумен қатар, Құран және хадистің Исламның екі
негізгі қайнар көздері ... ... ... ... және ... негізге
алған діни ілім мен пайымдарды білдіретін ... бірі ... ... қоғамында діни білімдердің дамып, сала-салаға бөліне
бастаған тұсы болып ... VІІІ ... ... ... жеке ... ... ... құқықтарын білуді үйрететін және осы ... ... ... ... бір ... айнала бастайды. Сөздің
терминдік мағынасының нақтылануы ... ... тура ... сөзі ... жиырма жерде айтылады. Әрине, араб тілінің
ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі ... ... Тек ... ... ... ... «бір нәрсені жақсы және дұрыс түсіну, пайымдау, бір
нәрсенің ... ... ... ... қолданылады. Осы аяттардың
біреуінде «дінде терең білім иесі ... ... 9/122) деп ... бір ... ... ... Хадистерде айтылған фыкһ сөзі де осы мағыналардың
төңірегінде өрбіп ... Дін ... ... қолданылғанда (фид-дин) дін
және Құран ғылымдарындағы білімді білдіретін болған.
Исламның негізгі екі қайнар көзі ... ... ... және ... ... ... шығарылған діни үкімдердің барлығына фыкһ атауының
берілуі және осы мағынада бұл ... ұғым ... ... ... Абу
Ханифа заманына дейін апаратын деректер бар. Фыкһтың бұл ауқымды мағынасы
шамамен ХІ ғасырларға дейін қолданылған. Алайда бұл ... фыкһ ... ... кейін тарыла бастайды. Мұның себебі иман және ... ... ... ... деген арнайы ғылым
саласының, мұсылмандардың жақсы және жаман ... жеке ... ... ... ... ... және тасаввуф ғылымдарының
объектісіне айналады. Фыкһ ұғымы болса діннің құқықтық ... ... ... ... атау ... ... ... түседі.
Бұған қарамастан, фыкһ діннің құқықтық жағын, күнделікті өмірдегі
қатынастарды реттейтін ғылымның атауы болғаннан кейін де ... ... кең ... ... ... ... ... ғылымхал, құқық және
құқық методологиясы, экономика, саясат, басқару жүйесі және осы ғылымдармен
байланысты салалар ислами ... ... ... ... ... Фыкһ ... ... атымен белгілі болған және әлемде
алғаш рет мұсылмандар тарапынан қалыптастырылып дамыған ғылым саласы, ... фуру деп ... ... ... бір ... құраумен қатар, өз алдына
бір ғылым саласы ретінде дамуына және ... ... ... ... классификацияның орнына фыкһ және фыкһ методологиясы
деген классификация қолданылған.
Жалпы қорыта ... ... ... ... ... ... ... барлық саласын қамтитын ... ... ... ... бастаған тұсында ислам құқығын зерттейтін ... ... ... ... ... ... ... де бұрынғыдай маңыздылығын жоғалтпады.
Ханафи мазһабының қалыптасуының Абу Ханифадан бұрын ирак ... ... «рей ... тығыз байланысы бар. Сөздікте ... ой және ... ... ... ... «рей» сөзі фыкһ
терминологиясында «мужтахидтің діни мәселені шешу барысында ... ... ... ... ... белгілі бір әдістерге сүйене отырып
ортаға ... жеке ... ... ... қолданылады [35, 520 б.]. Бұл
жердегі басты талап, мәселені шешу барысында ең басты негіз ... ... ... ... алу ... ... Яғни алынған шешім исламның
негіздеріне қайшы ... ... ... өкілдеріне «Ехли-Рей» деген атау берген. Алайда бұл атау
сахабалар ... ... Ирак ... ... ... ... ... немесе Куфа мектебі ретінде белгілі болған фыкһ әрекетінің VІІІ
ғасырдан бастап арнайы ... ... ... ... ... шыға
бастаған тұсында «Ехли Рей» атауының да әртүрлі ... ... ... ... ... ... (Абу ... Омар, Осман, Али) тұсында Ислам елінің
шегаралары кеңейе ... ... ... ... ... ... ... әртүрлі аймақтарға сапарлар шегеді. Барған ... ... ... үшін ... ... ... ... шәкірттер тәрбиелей
бастайды. Хз. Омар Иракты алғаннан кейін сол жерге құрылған Куфа ... ... ... ... орналастырады. Аймақтың халқына Құран және
діни білімдерді үйрету мақсатымен атақты ... ... ибн ... Бұл адам шын ... сахабалардың арасындағы сауатты, білім
деңгейі жоғары, Хз. ... ... ... бөленген тұлғалардың
бірі болатын. Куфада Ибн Месудтан басқа Сад ибн Абу ... ... ... ... бин ... Абу Муса ... секілді таңдаулы сахабалардың да
аймақтағы ғылыми әрекеттің ... ... ... зор болды. Хз. Алидің
дәуірінде Куфаның халифат орталығына айналдырылуы және ... де осы ... ... ... ... да күшейте түседі.
Абдуллаһ ибн Масуд өзінің күрделі мәселелердің ... ... жеке ... ... ... діни ... ... көзге түскен
адам. Хз. Омар және Хз. Алилер де бұл мәселеде танымал тұлғалар. ... бұл ... ... бір мектептің өкілдері болып табылады. Тек
«Рей мектебінің сахаба кезеңіндегі негізгі ұстазы және ... ... бір ... ... Абдуллаһ ибн Масуд болып саналады.
Бұл ғылыми әрекет сахабалардан ... ... ... де ... ... және ұстаз-шәкірт қатынасы негізделген ғылыми топтар
құрылып, атақты ғұламалар шығады. Бұлардың арасында Алқама бин Қайс ... ... ... бин Ребиа секілді қырықтан астам ғалымның тікелей ... Хз. Али, Айша және ... ибн ... ... ... Ұстаз-шәкірт қатынасы тұрғысынан кейінгі ұрпақты құрайтын Ибраһим
ән-Нахаи, Амир бин ... ... ... ... ... бин ... ғұламалар араларында методологиялық тұрғыдан ерекшеліктері
болғанымен ұстаздардан үйренген ... және ... ... өз ... және ... ... да байыта түседі. Омейядтар тұсында
Ирак аймағындағы ғылымның дамуына ... ... Ол ... ... ... ... ... екінші ғылым орталығы ретінде қабылдануы
осындай еңбектердің жемісі болып табылады.
Куфа мектебінің ... ... ... дегенде Ибраһим ән-Нахаиді
көреміз. Шынында да бұл адам Ибн Аббас, Абу Саид әл-Худри, Енес бин ... ... ... ... ... ... ... рей және ижтихадтағы ерекше қабілетімен толықтырып, дамыта түскен.
Аймақтағы ислами ғылымдардың келешек ұрпаққа берілуінде үлкен рол ... ... ... мен ... ... ... ибн ... арқылы Абу Ханифа нәсіліне жеткен және Абу Ханифаның ... ... ... ... ... және ... ... Иракта басталған Құран және суннетке
негізделген діни білімнің Рей және ижтиһадпен ... ... ... ... VІІІ ғасырдың орталарында Абу Ханифа және шәкірттерінің
еңбектерінің арқасында бір жүйеге түсіп, ... ... ... ... ... ... Ирак ... өзінің осы ерекшелігімен Хижаз фыкһына
қарсы бір мектеп ретінде саналған. ... ... ... «Хадис
мектебі» (Әһли-Хадис) деп те айтылады. Бұл мектептің ерекшелігі белгілі бір
діни мәселенің шешімін табуда барынша ... және ... ... ... (рей) пен ... ... ұзақ ... Егер ешқандай дәлел
табылмаған жағдайда ақылға жүгінуге мәжбүр болады. Ал «Рей ... көп ... ... ... ... ... ... Жеке
көзқарастарын көп пайдаланады. Егер ол көзқарастарына қатысты бір сахих
(рас) ... ... ... ... қайтып, хадисті дәлел ретінде алады.
Методологиялық ерекшеліктеріне байланысты Рей мектебі ... ... ... ... ... жалған болу ықтималдылығы жоғары
деп есептейді. Хадис мектебі жеке ... осы ... ... ... ... ... ... (ұстазы) болып саналатын Имам Малик (Малики
мазһабының құрушысы) осы секілді хадистерді және Медине ... ... ... ... ... ... [36, 126 ... мазһабының «Ехли Рей» деп аталуына ... ... ... осы мазһабтың ғалымдарының діни үкімдер шығаруда рейді
басқалармен салыстырғанда өте көп әрі ... ... ... ... Ирак аймағында Ибраһим ән-Нахаи, Хаммад және Абу
Ханифа кезеңдерінде «рей» әдісінен көп пайдалану кездейсоқтықтан ... ... Рей ... ... сол аймақтың ... ... де ... болған.
Ирак аймағы Хз. Омардың халифалығы кезінде 634-637 жылдардағы соғыс
әрекеттерінің нәтижесінде исламның қарауына өтеді [37, 101-115 ... қол ... ... ... Ирак ... ... және ... сан-алуан сипатқа ие болады. Хз. Омар 637 жылы Сад ибн ... ... ... Куфа қаласын құрдырады және бұл жаңа қалаға Аммар бин
Ясирді әкім ... ... ибн ... ... ... әрі ұстаз,
әрі бас сот (қазы) етіп жібереді. Куфадан кейін ... ... ... ... Абу Муса ... бас қазы етіп ... Жаңа ... бұл екі
Ирак қаласы осыдан кейінгі тарихтарында жан-жақты, әсіресе ... ... өте ... ... ие болды. Өйткені бір ... мен ... тілі ... араб ... ... қалыптастырылып,
грамматикалық ерекшеліктеріне қатысты терең зерттеу жұмыстары жүргізіледі.
Бір жағынан Құранның оқылуына байланысты қағидалар ортаға ... ... осы ... ... Бұлармен қатар фыкһ және хадис ғылымдары
Ирактың осы екі қаласында дами түсті [38, 38 ... ... діни ... ... ... зор болған
Ирак топырағы, оның ішінде Куфа қаласы ... ... ... ... ... және ... тығыз байланыста болған, әртүрлі ұлттар
мен ұлыстар, діндер мен әлеуметтік және ... ... ... еді. ... ... Куфа ... Парсы және Грек мәдениетіне
көрші, рационалдық ғылымдардың тоғысқан жері Хира ... ... да ... кету ... ... ... кезеңінен бастап аймақта белсенді түрде
дамыған ғылым мен ... ... ... ... ... болғандығын көруге болады. Алайда Иран фыкһы табиундар кезеңінде
емес, олардан кейінгі нәсіл атбаут-табиундар кезеңінде жүйеленіп, бір ... ... ... ... рей ... деп ... уақыт
өте келе бұл Абу Ханифаға тән мектеп ретінде қарала ... ... ... ... ... ... бірі Абу ... айналасында топтасқан ғалымдар
кеңесі бұрыннан қалған Құран және ... ... рей ... ... ... ой елегінен өткізіп, өмірдің барлық саласын
қамти ... ... ... ... ... ... беретіндей
деңгейге жеткізуінен болып табылады.
Келесі бір ... Абу ... өз ... арасында және
шәкірттерінің алдында ұстаз болуы, ... ... ... ... ... әрі сан әрі сапа жағынан салмақты болуы жатыр.
Бұған қоса табиундар ... рей ... ... ... ... және дінде бұрын болмаған жаңа ... ... ... ... астына алу қажеттілігін тудырды. Өйткені әдісі және ғылыми
дәстүрі жоқ, сыртқы әсерлерге төтеп бере ... рей және ... ... мен ... ... діни ... ... бұзып,
әртүрлі қақтығыстарға әкеп соғу ықтималдығы бар еді. Ал Ирак аймағы ... ... ашық жер ... ... фыкһының Иракта дамымай қалуының
себебі де оның осы рей мен ... ... ... ... ... мен ... хадис фыкһы жауап беруге дәрменсіз болды. Осыдан
барып Абу Ханифа және оның ... ... рей ... ... ... ... тұрғыдан түсіндіріп құран мен сүннет арасындағы тепе-
теңдікті сақтауынан көпшілік тарапынан қолдау табады.
Абу Ханифа және ... ... деп ... және ехли-хадис
тарапынан сынға алынуында ... ... Омар бин ... ... ... ... ... беруі және Мединеде тек қана хадис
жинап, оны ... ... ... ... ... ... әсері болды. Бұл адамадар Ирак ғұламаларының өздеріндегі ... ... ... ... ... ... тастап жеке
көзқарастарына (рей) сүйеніп діни ... ... деп ... ... ... ... ... қолданғанадар осы хадисшылар қауымы болған. ... ... ... ... ... ... ... Ирактықтарды,
әсіресе Абу Ханифаны айыптағандардың өздері мәселенің мән жайына барғаннан
кейін ... ... оның ... ... да болған. Мысалы
Авзаидің Абу ... ... деп ... жан ... естіген
сөздерге сүйенгенін және өзімен ... ... ... ... Абу ... ... «Бұл адамның ғылымының көптігіне қайранмын. Әрі
қызығамын, әрі қызғанамын. Үлкен қателікке бой алдырыппын. Өйткені ол ... ... ... өте ... адам ... [39, 45-46 ... ... жағдайды аңғаруға болады.
Ехли-Рейге қарсы ұстанымның Хижаздықтар, әсіресе хадисшылар тарапынан
болуының бір себебі ғалымдар арасында көп байқалатын ... ... ... бір ... ... араб және араб ... өзара күресін
көрсетуге болады. Өйткені әр аймақ және мектептер өз ... ... ... ... ... ... ең ... өздерінікі екенін
алға тартуда болатын. Ирак факихтерінің басым көпшілігі араб емес ұлттардан
болуы осындай мектептерге бөлінудің негізгі себебі ... ... ... ... ... ... ... араб емес (Мевалилер)терге
байланыстырып ... ... «Абу ... ... ... Куфа ... орташа еді. Муса айтты: «Абу ... бұл ... ... ... Рейді ортаға шығарғандар үшеу және барлығы да ... ... ... ... ... ... Куфада Абу Ханифа»
Зухри де араб еместердің рейге сүйеніп үкім беру арқылы ... ... өз ... ... [40, 523 б.].
Абу Ханифа және шәкірттерінің «Ехли Рей» деп аталып, қатты сынға
ұшырауларының ... бір ... ... ... ... ... ... мазһабының шығуы және мутазила ғұламаларының көпшілігінің
Ханафи мазһабынан болулары жатыр.
Тарихи даму ... ... ... кезеңінде Иракта ортаға
шыққан Куфа ... ... ... өту ... ... деп
аталуы және бұл атаудың бірінші орында Абу ... және ... ... ... ... ... көзқарас дұрыс болып
табылады. Алайда «рей» атауы тұлғаларға, аймақ және тарихи ... ... ... ... ... мағынада ехли-рейдің нақты
мағынасын шығаруда тура әһли-хадистегі секілді кейбір қиыншылықтары бар.
Мысалы Ибн ... ... Имам ... және ... де аты бар бірнеше
мужтахидті «асхабур-рей», фыкһ ... аты ... тек қана ... насихаттаумен айналысқандарды «асхабул-хадис» деп атайды. Ахмад
ибн Ханбалды бұл екі топтың сыртында ... Ибн ... ... ... хадис (хадистің әртүрлі түсіндірмелері)» атты еңбегінде ехли-рей
ретінде тек қана Абу Ханифа және жақтастарынан сөз ... Имам ... ... жатқанымен, Ахмед ибн Ханбал оны «рей» тобына ... имам ... ... ... ... ... ... Абу Ханифамен
қатар әһли-рей деп көрсетеді [41, 523 б.].
Осыған ұқсас әртүрлі ... рей ... ... анық етіп ... қиыншылықтар тудырған. Рей сөзіне әртүрлі ... ... фыкһ ... арасында ауызбіршілік болмауымен бірге фыкһ
мектептерінің методологиясы және даму ... ... ... және ... ұстанымдары бір бүтін ретінде қарастырылар ... ... ... және ... деп екіге бөлінгені тарихи шындық.
Тек бұл екі ... өз ... орта ... ... және ... ... деп ... бөліп қарастыруға болады. Бұл бойынша құран мен
сүннеттің сыртқы ... ... ... қияс ... ... ... фетваларын дәлел ретінде пайдаланбаған ... ... ... ... рей мен ... мейілінше сүйеніп, үкім беру
барысында хадиспен және сахаба-табиун фетваларымен шектелуге ... ... ... ... ибн ... және алты ... ... ехли-хадистің орта жолдағы өкілдерін құрайды. Әһли-рейдің ішінде
тек қана құран мен рейге сүйеніп сүннетті дәлел ретінде ... жоқ деп ... ... өте аз ... Абу Ханифа, Малик, Шафи, Ибн
Абу Лайла, Авзаи, ... ... ... факиһтердің барлығы Құран және
хадисті дінде дәлел ретінде ... ... сақ, әрі ... ... Бұл тұлғаларды ехли-рейдің орта жолдағы өкілдері
ретінде көрсете аламыз.
Фыкһ мазһабтарының қалыптасуының Ислам мәдениетінің дамуы және ... бір ... ... асуы ... ... Отыз ... әділетті
халифалар кезеңі және бір ғасырға жуық тұрған Омейядтар дәуірі Исламның
жайылу, мемлекеттің және ... ... ... ... ... ... орталарына қарай басталған Аббасидтер дәуірі мемлекеттің бүкіл
құрылымдарының қалыптасып, Ислам мәдениетінің дами ... ... ... Жаңа ... барған сайын көбейе түсуі және факиһтер
тарапынан әртүрлі шешім жолдары ұсынылған ортада орта ... бір ... ... ... ... ... қадағалап отыруының өзі
мүмкін болмағандықтан сенімді бір факиһтың немесе мазһабтың принциптерімен
амал ету проблемалардан шығар жалғыз жол ... ... ... ... ... ... пен ... сақтау, заң алдында адамдарға теңдей
қарау да қоғамда әділеттіліктің орнауы мен ... ... үшін ... ... ... Ислам мемлекетінің негізгі мәселелерінен
біріне ... ... ... ... ... ... мужтахид-
қазылар (сот) дербес әрекет етіп, аймақтағы тұрақтылықтың сақталуында
маңызды рөл ... және ... ... білім, ғылым деңгейлерінің
жеткілікті болғаны ақиқат. Алайда ислам ... ... ... және
тақлид (еліктеушілік) түсінігінің артуының нәтижесінде әр аймаққа мужтахид
қазыларды жіберу ... ... ... ... ... бұл ... бір ... табуға итермелейді. Бұл жағдайда Абу
Ханифа мен шәкірттерінің дамытып, бір жүйеге салған Ирак фыкһ ... ... әрі ... ... тұрғысынан осы мақсаттарды жүзеге асыруда маңызды
мүмкіндік тудырған еді.
Жалпы Абу Ханифаға негізделген Ирак фыкһ мектебінің қалыптасып ... ... ... ... ... ретінде қабылдануы және
ислам әлемінде кеңінен тарала бастауының өзіндік себептерінің бар ... ... ... ... әсер ... ішкі және ... барлығын талдай келе Ханафи мазһабының қалыптасуы мен дамуында
маңызды себептер ретінде Абу Ханифаның ... ... ... ... ... қазылық ресми мазһаб ретінде қабылдануы
сияқты себептерді ... ... ... ... ... және оның ... ... қатысып жүрген
шәкірттері мен дос-жарандарының Ханафи ... ... мен ... зор ... Муваффак бин Ахмед әл-Меккидің айтуына қарағанда,
заманында Ирак ... ... ... Хаммад ибн Абу Сулейманның (өлімі
738) өлімінен кейін Абу Ханифаға ұстазының ... ... беру үшін ... Абу ... бұл ... ... үздіксіз дәріс алып келген ең аз
он адамның бір жыл бойына өзінің ... ... ... жағдайда
қабыл алатындығын айтады [42, 2 б.].
Оның бұл талабы бұрыннан ... келе ... ... ... ... бұл ғылым мәжілісін ижтиһад кеңесі түрінде құруды көздегенін аңғартады.
Абу Ханифаның ұстазы Хаммадтан кейін Куфа ... ... ... ... ... жері ... ... орталығында шамамен отыз
жылдай сабақ берді, ғылым ... ... ... және ... ... отырғаны есепке алынар болса оның дәрістеріне ... ... ... ... ... ... ... асыра
айтылғандық болып саналмайды.
Алайда бұл жерде көп жағдайда ұстаз-шәкірт қатынасына қарағанда ғылыми
сұхбаттарға қатысушылар негізге ... ... «Абу ... ... ... адамдардың аз мөлшерде болса да бір бөлігі оның
замандасы деп айтуға болатындай достары ... ... ... ... бин ... ... ... бин Хузайл Абу Ханифаның
ең атақты шәкірттерінен болып саналады. Бұлардың дербес бір ... ... Абу ... ... яғни ғылымда оның салып берген ... ... ме бұл жағы ... ... ... ... Алайда
Абу Ханифаның мазһабтың ... ... ... ... ... ... бір ұстаз болмағандығы, фыкһ мәселелерінің
әртүрлі ... және ... ... ... ... ижтиһад
кеңесінде еркін талқылағандығы, кейде бұл талқылардың бірнеше күндерге
дейін созылатындығы және ... ... осы ... ішінде
айқындалғандығы есепке алынар болса, Абу ... ... Ирак ... ... ... мужтаһид ғалымдар деп санауға болады. Әсіресе
олардың Абу Ханифаның өлімінен кейін атқарған қызметтері бұл ойды қуаттай
түсуде. ... ... ... ... ... Абу ... ... Зуфар, Хасан бин Зияд сияқты мужтаһид ... ... ... ... ... ... Хорасан және Маварауннахр
сияқты халқы жаңадан мұсылман болған аймақтарға ... ... ... және таратылуында үлкен рөл атқарған. Мысалы
Беззази, Абу ... 800-ге ... ... есімдерімен қоса қай
аймақтарда ... ... ... көрсетеді [43].
Бұл жердегі мәліметтерге қарағанда Абу Ханифаның сол кездегі Ислам
әлемінің бірнеше ... ... ... ... ... өте аз, ... Медине, Йемен, Бахрейн, Мосул сияқты ... ... ... бар ... ... тең ... Куфа,
Басра және Бағдатта қалған бөлігінің Исфахан, Хамадан, Рей, Мерв, Бухара,
Самарқанд, Балх, ... ... ... ... маңызды орталықтарда
болғаны байқалады. Бұл шәкірттердің үлкен ... өз ... ... ұйымдастырып, шәкірт дайындаған және қазы болып қызмет атқарған.
Нәтижесінде тікелей немесе жанама жолдар арқылы Абу Ханифаға ... ... ... ... ... бастаған аймақтарында танылып,
жайылуын қамтамасыз еткен.
Ханафи мазһабының құрылып, жайылуының басқа бір ... Абу ... ... ... фыкһ ... өз ... жинақталып қағазға
түсірілуі және бұл әрекеттің бұдан кейінгі ... да ... ... ... ... фетвалардың және фыкһ деректерінің Абу
Ханифадан ... да ... ... туралы деректер бар. Мысалы Қады
Шурайх, Ибраһим ән-Нахаи және ... бин Абу ... фыкһ ... ... және бұл ... бір дәстүрдің орныққаны рас болғанның өзінде
Куфаға негізделген Ирак фыкһының алғашқы рет Абу ... ... ... ... ... ... бастағаны белгілі. Деректерде фыкһ мәселелерін
Абу Ханифаның қалыптастырғаны, әрбір ижтиһад қауымынан болған және Мұхаммед
Хамидуллах ... ... ... деп көрсетілген [44. 367б.].
Қырық кісілік бір мәжілісте талқыланып, бұл мәжілісте халықтың және
басқа шәкірттердің қатысуына рұқсат ... ... ... бір
нәтижеге жетіп піскеннен кейін қаламға алынғаны, осы себепті Ирак ... осы ... ... және ... Зуфар бин Хузайл, Абу Юсуф,
Давуд ат-Таи сияқты факиһтардан құралған он кісілік бір топ ... ... ... ... ... ... Абу Юсуфтың әсіресе Имам Мұхаммедтің
еңбегі көп сіңген және бұлардың кітаптары Ханафиліктің ... ... ... ... ... ... келген төрт кітабы Имам Мұхаммедтің «захирур-
ривая» тобындағы алты ... және ... ... ... өзі Абу ... ... Ирак ... таныта алатын сипатта.
Ол кездерде фыкһ мәселелері ең көп тартысқа түскенін және халық ... ... ... ... ... ауызша жеңіл
таралып отырғаны, осы себепті Ирак фыкһының ... және ... үшін ... ... ... ... ... еместігін ойлауға болады. Алайда ең ... Имам ... және ... ... Абу ... шәкірттерінің қарстырылған мәселелер, алға
тартылған ойлар және негізге алынған ... ... ... Ирак
фыкһын жүйелі түрде айқындап жинаған еңбектері бұл көзқарастардың мужтахид
имамдарға қатыстылығы тұрғысынан әрі бұл мазһабтың фыкһының белгілі ... ... ... ... ... Абу ... ... және Батыс Түркістан тараптарына
кеткен шәкірттерінің қолдарында Ирак ... және ... ... және ... ... жетпей қалған әртүрлі кітаптардың барлығынан
айтылады. Ханафи мазһабының қалыптасуында ... ... ... жинақтау әрекеттері мен қатар бұл фыкһтың көршілес жатқан
елдердің ғалымдары мен ... ... ... ... ... әртүрлі
мазһаб иелерімен арадағы ғылыми талас-тартыстардың жинақтау әрекетіне
тигізген әсері көп ... Бұл ... ... ... әрекеті Ирак
мектебін қорғауға және бұл ғылыми ... ... ... фыкһ
түсінігінің методологиясын анықтауға басымдық бергендіктен, бір ... ... ... ұзақтатып тақлид яғни ой елегіне салмастан
қабылдауға себеп ... Десе де ... әдіс және ... ... өте бай материал құралғаны шындық. Осы себепті алғашқы
бірнеше нәсілдің жинақтау әрекеті ... ... және ... жасаушы, Х ғасырдан бастап дамыған жинақтау әрекеті ... ... ... етуші және классикалық сипатын айқындаушы
ерекшелікке ие болып табылады [45]
Аббаси Халифасы ... ... Абу ... ... ... ... Абу
Юсуфты бас қазы (сот) етіп тағайындауы және бүкіл ... ... ... оған ... мемлекеттің құқықтық жағынан бір жүйеге
түсіп, ішкі бірліктің реттелуінің жанында Ханафи мазһабының жалпы ... ... ... ... ... ... батыста Малики мазһабының мемлекет
билгінің арқасында жайылғандығының айтылуы [46] және Абу ... ... ... ... өз ... ... ... тағайындағаны
туралы пікірлер бір есептен дұрыс болып саналады. ... ... ... ... ... дейін фыкһ саласында бүгінгі мағынадағы бір мазһаб ... ... ... ұғымның, түсініктің болмағанын есепке алсақ Абу
Юсуфтың ... ... ... ... ... ... Абу Ханифаның кеңесіне қатысқан, Ирак фыкһын жақсы білетін қазыларды
тағайындағанын, бұл ... ең ... ... ... мақсат еткенін
айтуға болады. Мұнымен қоса ... ... Абу ... бастаған
қазылық құрылымы өзінің мақсаты тұрғысан болмаса да ... ... ... ... ... ... ... мазһабының танылып, қабыл
көруін жеңілдетеді. Ханафиліктің ... ... ... ... бұл ... мазһабтарын өздері басқарып отырған аймаққа
насихаттап, халықты ханафилендірді деп емес, Ирак фыкһының ... ... ... ... рей және ... жоғарғы деңгейге
жеткен, барған жерлерінде осы жолдағы фыкһ дәстүрін жалғастырған және ... ... ... деп ... ... ... сияқты.
Харун Рашидтен бастап Аббаси халифаларының бас қазылық қызметіне Ирак
фыкһ мектебінің өкілдерін басқаша ... ... ... ... аббаси билігінің шектерінде, әсіресе Ирак; Иран, Хорасан ... ... бұл ... ... ... маңызды рөл атқарған.
Бағдат Аббаси халифаты тұсында да бас қазылыққа ханафи ... ... ... ... ... ... ... Шафи
мазһабындағы факиһ Абу Хамид әл-Исфараинидің ... ... ... ... ханафи бас қазысы Абу Мұхаммед Абдуллах бин ... ... ... шафи ... Абул ... ... бин Мұхаммед әл-
Баризиді бас қазы етіп тағайындауынан әрі ... әрі ... ... мен ... ... ... көп өтпей оны орнынан
алып тастағаны және аракідік Шафилердің де бас ... ... ... ... ... ... ... Аббасидтерден кейін Селжук және Османлы
мемлекеттерінің рөлі үлкен болды. Селжук билеушісі Тұғрул Бейдің Нишапур,
Исфахан, ... ... ... аз танылған аймақтарында ханафи
қазыларды тағайындауы мазһабтың ... ... ... ... ... діни мәселелерді осы мазһабқа сүйеніп шешіп отырған және мемлекеттің
саясатында да маңызды орынға ие болған. Тек ханафи ... ... ... табу ... ғана ... ... деген бір жақты көзқарас
қалыптаспау ... ... ... ... қызмет етіп, басқа мазһаб
ғұламаларымен ғылыми пікірталастарға барып отыратын және ... ... ... еңбек ететін. Осы ғұламалардың еңбегінің арқасында мазһаб
бірнеше елдерге таралып, танымал ... және ... ... қолдау
азайған тұста да өз күшін жоғалтпады.
Фыкһ мазһабтарының қалыптасып тарала бастауының алғашқы кезеңдерінде
Ислам ... оқу ... ... ... діни ... ... ... іс-әрекеттер көбіне бір-бірімен тығыз қатынаста
болғандықтан бір фыкһ ... ... ... бұл ... аз не көп ... ... да ... болғаны ақиқат. Алайда
бұл әрекеттер мазһабтардың танылып жайылуындағы көзге көрініп тұрған сыртқы
себептерді ғана ... ... ... ... белгілі бір аймақта
қабылданып, таралуында сол мазһабтың доктринасынан немесе ... ... ... мәдени шарттарынан бастау алатын басқа ... ... ... ... орта ... бір адамның ижтиһад дәрежесінде (өз
бетінше діни үкімдер шығару) білім алуы және ... ... ... ... ... жүзеге асырып, онымен амал етуі теориялық
тұрғыдан мүмкін көрінгенімен, тәжірбиеде ... ... ... жеке ... және екі ... ... бір фыкһ ... басшылыққа алатыны және осылай етуге мұқтаж
екендіктері белгілі. Ислам мемлекеттерінің тарихта ... бір ... ... ... болғандығын көреміз. Оның үстіне құқықтық сана
қалыптастыруда және күрделі мәселелерді шешуде мазһабтың пайдалы жақтары ... ... ... табиғи қажеттіліктер әрі адам және қоғам тұрғысынан ... өмір ... ... ... әрі фыкһ ... даму жолын айқындап берді. Жоғарыда айтылған сыртқы
себептердің ... ... мұны ... және ... осы ... анықталуы тиіс. Дегенмен әрбір фыкһ мазһабының қалыптасып
дамуында сол мазһабтың ... ... ... мәдени,
географиялық ерекшеліктерінің де ықпалы естен шығарылмауы керек. Қоғамда
орныққан жергілікті салт-дәстүрлердің, әлеуметтік мәдени ... ... ... ... ... ұстануын жеңілдететіні немесе қиындататыны
ақиқат. Парсылардың исламның жеңісімен ... ... ... ... ... және дін бауырлары болып келетін арабтарға
деген өшпенділіктерін сенім, яғни теологиялық ... және фыкһ ... ... жафария, зайдия, секілді мазһабтар арқылы көрсетуі немесе
Солтүстік Африканың хижаз фыкһын (малики мазһабын) өз өмір салттарына ... ... ... ... мүмкін. Маварауннахр, Хорасан, Үндістан,
Батыс Түркістан және тағы басқа жаулап алынған жерлерде өмір ... ... емес ... ... өз ... дүниетанымдық
жүйелеріне жақын болғандықтан ұстанатындығын айта аламыз. Өйткені бұл
тұрғыда ... ... ... жағын түсіндіруде рей мен ... ... ... ... ... тән ... ... және
басқалардың оңай түсініп қабылдаулары үшін ыңғайлаған бір ... ... ... ... және ... географиясындағы таралуы
тұрғысында, сол мазһабтың ... және ... ... ... ... мүмкіндігі, мысалы қажылық жолының бойында
орныласуы да ... ... ... ... Ибн Халдун малики мазһабының
Солтүстік Африкадағы ұстанатын жалғыз мазһаб болуын Мединенің сол ... ... ... ... және хижаздың олар үшін бейне бір
сыртқы әлемге ашылған есік іспеттес болуымен түсінідіріледі [48].
Осыған ... ... ... ... үшін ... ... өткел болуы
және ислам әлемімен байланыс ... ... ... ... және ... ... ... орында жайылуында үлкен әсерінің
болғанын айтуға болады.
Басқа көптеген себептермен қатар оқу-ағарту қызметінің де ... ... ... ханафиліктің жайылуымен екі жақты себеп салдар
қатынасы тұрғысында бір ... ... ... ... оқу-үйрету
жұмыстарының мазһабтың жайылуының себебі болуына қарағанда салдары болу
жағы басым. Исламның ... ... ... әртүрлі мақсаттарда
қолданған мешіттер, өз кезегінде білім беретін жерлер қызметін де атқарып
келген. Бұл ... ... ... ашық ... ... ... ... үйретудің алғашқы және кеңінен қолданылған түрі болып табылатын. Фыкһ
мәдениетінің дамып гүлдене түскен кезеңдерінде үлкен қалалардағы мешіттерде
құрылған және көп ... ... ... ... ... жүйелі
ғылыми жиналыстардың Х ғасырдан кейін дами түскені байқалады. Бағдатта Х
ғасырда ... ... ... Жассас пен жалғасын тапқан ханафилікті үйрету
Жассастың шәкірттері Абу Бәкір ... бин Мұса ... ... ... Али ... Абу Абдуллах Мұхаммед бин Яхия әл-Журжани секілді
факиһтер ... ... ... ... ХІ ... ... ... ханафи фыкһының жүйелі түрде бірнеше мешіт және ... ... ... әлемінде ХІ ғасырдан бастап мемлекет билеушілерінің қолдауымен
құрылған медреселерде көп жағдайда бір ... екі ... фыкһ ... ... Осы медреселер арқылы Ислам әлемінің әртүрлі аймақтарына
барып орныққан фыкһ мазһабтары, артынша патша сарайларында және ... ... ... бой ... бастаған пікірталастар мен дау-
дамайлар, бір жағынан фыкһ ... ... және ... ... ... бір жағынан тақлидтің (дінде ешбір ақыл-ойдың елегінен өткізбей
дайын іліммен амал етуді ... және ... ... арта ... ашып ... ... Абу Ханифа және Ханафи ғұламаларының мазһабты таратуда
сіңірген еңбектері, Аббаси мемлекетінің бұл ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы сот, бас ... ... және ... ... ... және ... деңгейде әсер ... ... ... ... ... Ирак ... ... содан
Хорасан, Батыс Түркістан, Хорезм сияқты шығыс елдерінде кеңінен танылып,
жайыла түскен.
Түркілердің Х ... ... ... ... ... ... ... үстем мазһаб ретінде сақталып келді. Селжуктар
мен Османлылар тарапынан Анадолы және Балқан түбегіне ... ... ... кезінде барлық жерде басшылыққа алынатын мазһаб
болды. Аббасилерден кейін ... да ... алты ... ... мен ... ... негізделіп шығарылып отырған. Бұл жағдай
оның әртүрлі мәдениет және аймақ шарттарын бақылау ... ... ... ... және бұл даму тікелей тәжірибемен жүзеге асып отырды.
Ханафи мазһабының ортаға шығуы және жайылуынан ... ... ... әлемінің қоғамдық және саяси өмірінде көптеген өзгерістер болды. Жаңа
ислам елдері мен ... ... ... Үлкен көштер болып, осы арада
мазһабтардың ислам географиясындағы таралуы мен тығыздық үлесі аз да ... ... ... ... ... әлемінің сунниттік бөлігінде
соңғы ... ... ... ... ... басқару және
құқықтық реттеулерде, экономикалық-саяси ұйымдарда, ... ... ... негізінен ғасырлар бойы дамып жетіле ... ... ... бір ... ... қаралып, бүкіл фыкһ (құқықтық) мазһабтарын
назардан тыс қалдырмай эклетикалық жол ... ... бір ... амал ... ... ... ... мен өте сирек жағдайларда
жеке адамның жағдайларына байланысты ... ... қала ... ... ... ... шамамен үштен екі бөлігі ханафи
мазһабында болып табылады. Кейбір елдерде Ханафи мазһабы үшін ... деу ... ... [50]. ... ... ... ... Ханафи мазһабы фыкһ мәдениетінде, әрі халық арасында әрі ... ... ең ... ... ... ... шығарған және ешбір
мазһаб қол жеткізе алмаған ... ... ... ... әкелген.
Егер нақты деректермен беретін болсақ қазіргі уақытта Туркия,
Балқандар, Босния, Қырым, ... ... ... Уфа, ... және ... ... Қытай-Жапон мұсылмандары, Ауғанстан, Үндістан, Пакистанның
көпшілігі Ханафилер. Йемен, Хижаз Мысыр, Палестина, ... және ... саны өте аз ... ... Сирия және Иракта бұларға
қарағанда көптеу [51].
1.3 Ханафи мазһабындағы ижтиһад философиясы
Сөздікте «қайрат көрсету, бүкіл күшін жұмсау, ... ... ... ... ... ... ж-һ-д ... шыққан ижтиһад «бір
мәселеде қолдан келген қайратты көрсету, қол ... үшін ... ... ... білдіреді [52].
Терминологиялық мағынасы «факиһтың қандайда бір діни үкім туралы
белгілі бір қанағатқа бару үшін ... ... ... ... ... дегенді білдіреді. Исламда құран және Хз. ... ... діни ... негізгі екі қайнар көзі ... ... ... ... қабылдануы, түсінілу және талқыланып,
жорамал жасалуы ақылмен мүмкін болып табылады. Осы себепті нақыл мен ... ... ... сақтап отыратын функция мен маңызға ие
болды. Ал ижтиһад болса, нақылдың алдында ақылдың осы ... ... ... ... ... орын ... ... рей, истидлал, истинбат,
фыкһ сияқты жақын ... ... ... ижтиһад, насстардың (құран мен
сунна) ішкі-сыртқы мағыналарында жасырын жатқан діни үкімдерді ... ... ... ... ... ... Бұл
талпынысты жасаған адамға мужтаһид дейді.
Ижтиһад жасау Хз. ... ... ... ... ... ... ... мужтаһидтер кезінде де жалғасын тапқаны тарихтан белгілі.
Ижтиһад, Құран және сүннеттен шешімі ... ... ақыл ... адамның жеке көзқарасына сүйеніп жағдайдан шығу ... бір ой ... ... және ... ... ... қызметіне сүйенген көзқарас болғандықтан ижтиһад ... да ... ... бастауын Құраннан алады. Өйткені Құранда мұсылманды
ойлануға, әлемдегі ерекше ... ... ... ... ... ... қолдануға шақыратын аяттар өте көп. Тек қана ... ... бар [54]. ... ... ... ... ... сөз, 11 жерде
«ақыл иелері» деген сөздер айтылады [54, 259 б.].
Ижтиһадтың екінші қайнар көзі ... ... ... Хз. ... дүниелік мәселелерді сахабаларымен ақылдаса отырып, кейде
олардың ... ... ... ижтиһад жасағаны және осы жолға
сахабаларды да ... ... ... ... ижтиһадтың үшінші дәрежедегі бастауы сахабалардың
ижтиһадпен байланысты айтқан сөздері мен іс-әрекеттері ... ... Хз. ... ... тарапынан басталғаны сахаба,
табиун және атақты мужтаһид ғұламалар дәуірінде де жалғасын ... ... ... және ... ... жағдайларға
байланысты туындайтын мәселелердің шешімін ... ... ... ... діндегі үкімі туралы ғұламалардың көзқарастарына тоқталып өткен
дұрыс болады.
Абу Исһақ ... ... 1388) өз ойын ... ... ... ... шексіз. Осыған байланысты бұларды шектеулі кейбір
діни үкімдермен шектеп қою дұрыс емес. Құран мен ... орын ... ... ... ижтиһад жасамаған мәселелерінің туындайтындығы, ортаға
шығатыны ақиқат. Бұдан қашып құтыла алмаймыз. Бұл жағдайда ... ... ... ... ... әрекет етуі, немесе шариғат
негіздері төңірегінде ... ... ... өз ... бойынша
қарастыруы керек. Ал бұл болса нәпсі мен қалауларға сүйену болып табылады
және діни тұрғыдан ... ... ... ... ... қайшы
саналады. Олай болса бұл адамға күшінің жетпейтін нәрсесін ... ... ... әр ғасырда ижтиһад жасау қажет. Өйткені жағдайлар белгілі
бір уақытқа тән емес. Әр уақыт ортаға шығуы ... бұл ... ... ... Шариғаттың қойған негіздерінің
шегінен шықпау шартымен жаңадан туындаған мәселеде қияс және ... ... ... ... (важиб). Өйткені насстар (Құран мен сүннет)
шектеулі, жағдайлар, мәселелер шексіз. ... ... ... шешу ... ... ... ... шариғат бастауларының Құран, Сүннет және Ижма екенін
баса айтып, бұл қайнар көздерден үкім шығару үшін ойлау, ақыл жүргізу және
амал ... ... ... мұны ... ... ... ұрынатынын
және осы себепті мұсылманның есепке тартылатынын ескертеді.
Шихабуддин ал-Карафи (ө. 1285) « Алла сақтасын егер бір ғасырда ... ... ... бүкіл мұсылмандар күнәһар болады» дейді.
«әл-Ижтиһад уат-Таждид» атты еңбекте ижтиһад жасаудың ... ... ... ... ... күші ... адам, Құран және Сүннетті
түсіне алатын, бұлардан үкім шығаруда өз ойын білідре алатын ... ... ... Бұл іс ... ой күшімен терең білімді қажет етеді [55.]
Бұл айтылғандардан шығатын түйін ижтиһад жасау әрбір мұсылман үшін
парыз ... ... Тек ... барлығы бұл күшке ие емес. Мұнымен
жоғарыда айтылған талаптарға, шарттарға сай арнайы тұлғалар ... ... ... ... ... Абу Ханифаның тікелей бұл
мәселеге қатысты жазған еңбегі жоқ. Оның ... ... ... ... Абу Ханифаның ижтиһад әдісін қысқаша былай көрсетуге болады.
Кітап (Құран), Сүннет, Сахаба ... ... ... және ... ақылға
негізделген дәлелдер.
Абу Ханифа өзіне дейінгі және өзінен кейінгі мужтаһид ғалымдармен
салыстырғанда қияс ... көп ... ... ... әлі ... қатысты ижтиһад жасаған.
Абу Ханифаның фыкһта, ижтиһад жасаудағы мықтылығын өз замандастары да
мойындаған. Мысалы Шафи мазһабының ... Имам Шафи оны ... ... ... ... ... ... туралы былай дейді.
«Егер Алланың Кітабында (Құран) бір үкім тапсам оны ... ... таба ... ... ... ... мен амал ... Кітабы мен Пайғамбардың Сүннеттінде де бір үкім таба алмасам, ... ... ... Егер сахабалар өз араларында қайшылықта болса
олардың ... ... ... ... ... алмаймын. Алайда
олардың сөзінен сыртқа шықпаймын. Мәселе Ибраһим ән-Нахаи, Шаби, Хасан, Ибн
Сирин және Саид бин ... ... ... қатысты болса, онда олар
сияқты ижтиһад жасауға менің де қақым бар» [56.]
Хадиспен амал етуде Абу Ханифаның ... ... бар еді. ... ... ... ... равилер (хадис айтушылар) жолымен Хз.
Пайғамбардан ... ... ... Хз. ... ... келген
сөздердің сыртына шықпаймыз. Табиуннан келген көзқарастарға ... ... ... ... рейшілдіктен хадисшілікке қарай бағытталған Абу
Ханифаның шәкірті Имам Абу Юсуф, ұстазының ... ... ... көп білгенін тілге тиек етеді.
Абу Ханифаның келесі бір көп қолданған ижтиһад әдістерінің бірі қияс,
сосын истиһсан болып ... Абу ... ... тән ерекшеліктерді
былайша көрсетуге болады:
1 - Абу Ханифа ... ... ... алуды өте сақтықпен
жасайды. Сахабадан келген хабарларда қолдану аясын тарылтып, шектей түседі.
Өйткені ол ... ... ... ортаға шыға бастаған болатын.
2 – Насстарда (Құран және Сүннет) орын ... ... үшін ... ... ... ... ... барысында рейді басшылыққа
алуды қолдайтын.
3 – Басқа мужтаһид ғалымдардан ... әлі ... ... ... ... жоғары мәселелер төңірегінде ижтиһад жасайтын. ... өзі ... ... «Біз бір опат ... ... оған дайындығымызды
жасаймыз. Опат келген кезде одан ... да, ... ... де ... ... себепті Абу Ханифаның құрған мектебіне «Рей өкілдері» деген. Осы
тұрғыдан Ханафилер Имам Малик (ө. 795) тің ... ... ... келген. Өйткені Маликилер, яғни Хадис мектебі ортада жоқ мәселелерге
қатысты жауап беруден қашатын.
Теориялық тұрғыдан Ханафи ғұламаларының ең басты ... ... яғни ... ... ... ... кітаптың анықтамасын
берудің аса қажеттілігі жоқ. Өйткені Құран дегенде ненің айтылып ... ... ... ... ... ... ... ненің оқылмау
керектігін, үкім шығаруда нені негізге алып, алмауды және нені ... ... ... ... ... ... көрсету
мақсатында «Кітаптың» анықтамасын беруге тырысқан. ... ... ... ... ... ішінде ауқымы мен мазмұны жағынан барлығын
қамтитындай деңгейдегі анықтама төмендегідей:
«Кітап немесе Құран, Алла тарапынан Хз. ... ... ... ... ... ... ... келген, парақтарға жазылған,
Фатиха сүресімен басталып, Нас сүресімен аяқталған сөз болып табылады» ... ... ... ... ... ... ... және Хз.
Мұхаммед Пайғамбардың хадистерінен ажыратып тұратын ерекшеліктерін анықтап
көрсетуге ... ... ... біреуі болмаса Кітаптан және
Құраннан сөз ету мүмкін емес. Бұл ерекшеліктерді атап көрсетер ... ... ... араб тілінде келуі. Осы ерекшелігі Құранды өзіне дейінгі
түскен Тәурат және Інжіл ... ... ... ... Өйткені олар
араб тілінде келмеді, кейіннен арабшаға және басқа тілдерге аударылды. Бұл
бойынша, Құранның басқа тілге ... ... ... ... ... ... ... мағынаға негізделген аударма болсын, Құранның қандайда
бір аудармасына сүйеніп үкім шығаруға фыкһ ... ... ... және ... ... ... мағынаны түсінуде қате жасау
ықтималдылығының бар екенін ақиқат, ал бұл ... ... бір ... ... ... бар болған қате жасау ықтималдылығын ... ... ... діни үкім ... ... еместігі ортаға шығады.
Келесі бір ерекшелігі Ислам сенімі ... ... әрі ... ... ... ... Алла ... түсірілген. Пайғамбардың міндеті
бұларды халыққа насихаттау, қажет болған ... ... ... ... ... ... ... келген сөздерден, яғни хадистерден
ажыратып тұрады. ... ... ... Аллаға тән болғанымен,
сөздері ... бір ... ... ... ... ... ... жалған айтқандары ақылмен мүмкін болмаған көпшілікітің, тура
сондай қасиеттегі көпшіліктен жеткізген хабары дегенді ... ... ... ... уахи ... қағазға түсіріп отырған.
Жазылғандарды сахаба арқылы өтірік, жалған ... ... ... болмаған
бір қауым жаттаған, және осылайша әр дәуірде сол ерекшеліктегі көпшілік бір-
біріне жеткізіп отыру арқылы ешбір өзгеріске ... ... ... ... ... ... ... кезге дейін жетіп келген.
Абу Ханифамен бірге басқа мазһабтардың ғұламалары Құранды шариғаттың
басты ... көзі ... ... ... ... ... жоқ. Ханафилер де басқа мазһабтар ... ... ... ... ... ... Құран туралы Ханафилердің шариғатқа емес
ақидаға ... ... ... ... кейінгі тарауда
тоқталатын болғандықтан осы ... ... жөн ... ... болғаны секілді, Ханафи мазһабында да діни ... ... ... ... көзі ... болып табылады. Сүннет
туралы Ханафи ғұламаларының пайымдауларында алдағы тарауда арнайы ... бұл ... өте ... ... ... ... ұстанған жол, шариғат сияқты мағыналарды білдіретін
сүннет сөзі факиһтердің терминологиясында былай түсіндіріледі:
«Үкімдік тұрғыдан ... күші жоқ, Хз. ... ... ... мен ... ... табылады» [60].
Кейбір анықтамаларда «Бидаттың қарама-қарсы мағынасын беретін сөз» деп
те ... ... ... дәлел ретінде қолданылуына қатысты кітап, ижма
және ақылмен дәлелдер бар. ... ... ... ... ... ... ... ғұламалары арасында ешбір көзқарас
қайшылығы жоқ.
Ханафи мазһабында Құран және Сүннеттен кейін діни үкім шығарудың үшінші
формасы ижма келеді. ... ... ... ... ... ... бойынша ой бірлігін жасау ... ... ... діни
әдебиеттердегі терминдік мағынасы «Мұхаммед ... ... ... ... ... ... діни бір ... үкімін беруде
ауызбіршілік етулері» деп көрсетілген.
Пайғамбардың өлімінен кейін сахабалардың алдарындағы проблемалардан
шығар жалғыз жол, Құран мен ... ... ... ... ... ... ... деп аталатын бұл ой еңбегін пайғамбардың өзі тірі
кезінде насихаттап, дағдылардың қалыптасуын ... ... ... құқықшыларының басым көпшілігі ижманы шариғатта дәлел ретінде
қабылдайды және оған діни ... ... ... айтқанымыздай
Құран мен сүннеттен кейінгі орынға қояды. Ижманы қабылдағандардың көпшілігі
Мутазила мазһабының ғұламалары ... ... ... ... ... мен
Шииттерді осы топқа қосатындар бар. ... ... ... ... бұл ... қатты сынға алып, жоққа шығаруда. Ханафи мазһабы
бойынша мұсылман үмметінің бір мәселенің төңірегінде ижма ... ... ... етеді. Ижманың дәлелдік негіздері Кітап пен ... ... ... ... мыналар:
1. Али Имран 3/110.
2. ан-Ниса 4/115.
3. Тәуба 9/16
4. Нур 25/55
5. Бақара 2/143
Соңғы аятта айтылған орта жолдан ... тура ... ... тұлғалар.
Мұсылмандарды әділеттілікпен сипаттау олардың ауызбіршілік ішінде
қабылдаған нәрселерінің хақ, ақиқат ... ... ... ... ... Алла ... мұсылмандарды куәгер етуде. Куәгер, сөзі өтетін
адам. Сондықтан бұл аят мұсылмандардың ой бірлігінің адамдарға діни ... ... ... ... бір ... шариғатта дәлел болуына байланысты сүннеттен көптеген деректер
келтіруге болады. Бұлардан ... ... – Кім ... ... кіруді қаласа, мұсылман жамағатынан
ажырамасын. Өйткені сайтан бір адамға жақын, екі адамнан алыс ... – Үш ... ... ... алданбайды. Біріншісі амалды тек
қана Алла үшін ... ... ... ... келіп насихат айту,
үшіншісі мұсылмандар қауымынан ажырамау.
3 – Алла Тағала менің үмметімді адасушылық ... ...... ... деп ... Алла ... да ... деп қабылдағандары, Алла құзырында да жаман болып табылады [61].
Ханафи мазһабы бойынша ... ... ... үшін ижмаға қатысып отырған
ғұламалардың бұл іске лайықты болуы қажет. Яғни ижмада орын ... ... ... және ... ... ағымдарға мүше болмауы, сондай-ақ
екіжүзділігіне қатысты ... ... ... ... болуы керек.
Күпірлікке баратындай деңгейдегі көзқарас иелерінің ижма жасауға және ... құқы жоқ. ... ... ... ... ... Ижмадағы
келесі бір шарт, ижманың хз. Пайғамбардың өлімінен кейінгі ... ... ... Өйткені пайғамбар заманындағы мәселе ижма емес, Құран
мен шешілген болып саналады. Ижмада ... ... ойы ... ... ... ... Сан жағынан қаншалықты көп болса болсын, егер біреуі
қарсы болса онда ол ижма ... ... екі түрі бар: 1) ... ... ... 2) ... (Үнсіз) Ижма.
Сарих Ижма деп белгілі бір кезеңде мужтаһид ғұламалардың діни бір
мәселе бойынша ... жеке жеке ... және ... ... бір жерден шығуларын айтамыз.
Сукути Ижма дегеніміз белгілі бір діни ... бір ... ... ... ... ... ... кейін бұл көзқарасқа
сол дәуірдегі басқа мужтаһидтер тарапынан қарсылық болмаған кезде жүзеге
асады. Яғни ... ... ... ... қарсы
екендіктерін де көрсетпесе және үнсіз қалса қолдаған болып есептеледі.
Бүкіл мазһабтарға ортақ діндегі ... ... ... ... табылады.
«Қияс» сөздікте бір нәрсенің басқа бір нәрсемен өлшенуі, ... ... ... ... деген мағыналарға келеді. Терминологиялық
анықтамасы «Кітап, Сүннет немесе Ижмада үкімі ... ... ... ... ... ... ... қайнар
көздердегі орын алған мәселенің үкімін беру» дегенді білдіреді [62].
Қиястың дінде дәлел ретінде қолданылуын Кітап пен ... ... ... ... ... яғни ... дәлел ретінде төмендегі
аяттар келтіріледі:
1 – Ей ақыл иелері, ғибрат алыңдар (Хашр 59/2). Бұл ... ... ... бір ... үкіміне қарап отырып, ұқсасын шығару, бір
жағдайды басқа бір жағдаймен ... ... ...... бір ... ... ... «Күдіксіз бұл жағдайда ақыл иелері
үшін ғибрат бар» (Нур, 24/44). ... алу, бір ... ... ... ... ... ... ғибрат алу, бір оқиғаны, жағдайды
ілгерідегі соған ұқсас бір оқиғамен салыстырып, таразға салу ... ... ... Осы ... ... шегі мен ... және анықтамасы
болып табылады. Осы екі аят бойынша мұсылмандарға қияс жасау бұйырылған.
Қиястың дәлел ... ... ... ... ... ... бірнешеуін ғана көрсетумен шектелеміз.
1- Хасам деген жерден келген бір адам Хз. ... ... ... деді: «Менің әкем қартайған шағында мұсылман болды. Дәл ... ... ... да ... ... Қажылық жасау оған
парыз. Оның орнына мен қажылыққа барсам бола ма?» Хз. Пайғамбар: «Сен оның
ең үлкен ... деп ... Ол: Ия деп ... ... Пайғамбар оған:
«Мынаған не айтасың: «Егер әкеңнің бір қарызы болса делік, сен де ... ол ... ... болып есептеле ма? деп сұрады. Әлгі адам: Ия ... ... ... ... болса оның орнына қажылық жасауыңа болады»
деді [63].
Байқап отырсақ пайғамбар бұл ... ... ... ... ... ... ... парызын өтеудің дұрыс болып болмайтындығы туралы
сұрағына бірден болады деп ... ... Оған ... ... басқа
нәрсемен, яғни қарыздың өтелуі туралы ... ... ... ... ... ... ... алатынын және қажылық орнына жүретінін
айтады.
2 – Хз. ... ... Муаз ибн ... ... қазы етіп ... араларында мына әңгіме өтеді:
– Саған бір даулы мәселемен келгенде неге ... үкім ... ... кітабына сүйеніп.
– Ол жерден табалмасаң?
– Алла елшісінің сүннетіне сүйеніп,
– Алланың кітабында және Елшісінің ... ... Өз ... ... ... ... және ... келген мәселені
үкімсіз тастамаймын дейді.
Хз. Пайғамбар бұл жауапты алғаннан кейін оның ... ... ... ... ... мақұл көрген жауабын бергізген Аллаға
мың да бір шүкір болсын» [63].
Бұл сұхбаттан ... ... және ... ... ... ... (соттың) өз көзқарасына (рей) сүйеніп ижтиһад жасау арқылы
шешуін қолдағаны, ... деп ... ... Қияс та рей ... ... ... ... Олай болса Қиястың шариғат үкімдерін шығаруда дәлел
ретінде қолданылуына ... ... ... ... ... бір ... табылған жағдайда қияс өзінің
күшін жояды. Қиястың тоқтатылуы истисанмен амал еткенде ... ... ... ... екеуінен қайсысының дәлелдік негіздері күшті болса сонымен ... Яғни ... ... ... ... шыға ... ... келесі бір діни үкім шығарудағы әдіс истиһсан болып
табылады. Истиһсанның сөздік мағынасы бір нәрсені ... деп ... ... ... білдіреді. Терминдік мағынасы «мужтаһидтің ... ... ... ижма, қажеттілік, салт-дәстүр, қияс секілді арнайы және
күшті ... бір ... ... сол мәселеге ұқсас мәселелерде ұстанған
жолмен әдіспен бас тартып, шариғаттың мақсатына ең сәйкес деп ... бір ... үкім ... ... ... ... Абу Ханифа және шәкірттерінің діни ... ... өте ... ... және бұл ... кейбір
ғұламалар тарапынан қолдауға, мақтауларға ие ... ... ... ұшырағаны деректерден көрінеді. Тіпті көпшілік истиһсанды
тек қана Ханафи мазһабына тән әдіс ретінде ... ... ... ... қатар Малики және Ханбалилердің діни ілімдерінде де
маңызды орынға ие болғаны, басқа ... ... да тек ... ... әдіс ретінде олар ... да ... ... ... ... ... ... шыққандардың арасында шафи мазһабының имамы Имам Шафи
бар. Ол Истиһсанды өз бетінше дін шығару деп есептеген. ... бұл ... ... ... истиһанға қатысты айтылған. Әйтпесе бұл
тұлғаның өзі де истиһсанды үкім шығаруда қолданғаны фыкһ ... ... ... ... ... адамның оң қолының кесіліуі керек болған жерде
сол қолын шығаруды және сол қолының кесілуі туралы «қияс ... оң ... ... ... бірақ истиһсан бойынша кесілмейді» деп қиясқа қарсы
истиһсан қолданғаны айтылады.
Ханафи мазһабындағы діни үкім ... ... ... бір әдіс ... ... табылады. Ханафи мазһабын басқа мазһабтардан ерекшелеп тұратын
тұсы да осы осы жері болып табылады.
Әдет-ғұрып, адамадардың ... ... ... ... ... ... естіген кезде ойға басқа мағыналар ... ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Ханафи мазһабында шариғат үкімдерінің негіздерінен бірі болып
табылатын әдет-ғұрып фыкһ терминологиясында былай ... ... ... өмір салттарында басшылыққа алатын ... мен ... ... ... ... бөледі: Қавли (сөз) әдет-ғұрып және Амали
әдет-ғұрып (іс-әрекет).
Қавли әдет-ғұрып ... ... ... ... ... емес, ауыспалы мағынада қолданулары және бұл мағынаның сол
күйінде танылып, орныққанын ... ... ... бала ... ... әуелі ұл бала келеді. Алайда мұны қыз бала үшін де қолдануға ... ... көп ... сіңіп кеткендіктен ұл бала ... ... ... ... ... адамдардың дағдыға айналдырған іс-әрекеттері болып
табылады. Мысалы ... ... ... махр (қалыңмал) алдын ала беру
және кейіннен беру болып екіге бөлінуі осыған жатады.
Жоғарыда айтылған ... екі түрі өз ... ... және ... ... ... ... мағынадағы әдет-ғұрып дегеніміз бір сөз немесе іс-
әрекеттің бүкіл Ислам әлемінде кеңінен ... ... ... айтылады.
Арнайы әдет-ғұрыптар Ислам әлемінің белгілі бір жерлерінде ... бір ... ... әдет ... болып табылады. Ханафилер осы екі түрлі әдет-
ғұрып бойынша көптеген ижтиһадтар жасаған.
Әдет ғұрыптардың шариғат негіздеріне ... ... ... ... ... ... тиым ... туралы ғұламалардың арасында
ауызбіршілік бар. Мысалы спирттік ішімдіктер ішу, құмар ойындарын ойнау,
пайыз жеу ... ... ... әдетке айналған құбылыстар
болғанымен, бұлар заман ағысына қарай өзгеріске ұшырамайтын, діни ... ... ... ... алдын алу мақсатында қойылған
шариғат нормаларына қайшы ... ... әдет ... ... ғұламалары әдет ғұрыптың дінде назарға алынуы үшін ... ... ... ... әдет-ғұрыптың кеңінен қолданыста болуы керек. Егер
үкім шығарылатын жердің халқы белгілі бір ... ... ... әдет-
ғұрыптарды ұстанатын болса, ортақ қолданыста жоқ болса, онда ол әдет-
ғұрыпты ... алып діни үкім ... ... шарт ... ... әдет-ғұрыптың сол мезетте бар болуы қажет. Үкім шығару кезінде
бір әдет-ғұрып бар болып, ... ол ... ... үкім ... ... ... әдет-ғұрып негізге алынады.
Байқап отырғанымыздай ислами үкімдер шығаруға әдет-ғұрыптың маңыздылығы
Ханафилікте бірінші орынға шыққан. Абу Ханифаның ... және ... ... ... ... ... сахих (дінге
қайшы келмейтін) әдет-ғұрыптарға діни ... ... бірі ... ... үкім ... ... бірге, оның мазһабын Аббасидтердің фыкһ
мазһабы болуына ең ыңғайлы ... ... ... ... бір аймақты
билеп отырған халифат аймақтағы ерекшеліктер мен ... ... бір ... ... ... ... Қазы болатын адамға қызметіне
баратын жерінің әдет-ғұрпын, аймақтың ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... фыкһ ... тұрғысынан аталған
қажеттіліктерге жауап беруге ең ... ең ... ... еді. ... бір нәтижесі ретінде Аббаси халифатының ресми мазһабы ... ... мұны ... бес жүз ... қолданғандықтан Ханафиліктің
мәдени ерекшеліктерді, аймақтық қажеттіліктерді пайымдау жағы одан ... ... ... ... ... ерекшеліктердің назарға алынған мазһабы тек
қана Ханафилік емес. Бұл ... ... ... ... бар ... ... мысалы, Исламның негізінде бар бір ерекшелікті Ханафилік саяси,
әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мән берген. Бұған ұқсас жағдайды басқа ... ... ... Мысалы Имам Шафи Мысырға барған кезінде ... ... бір ... ... ... байланысты өзгерткен.
Тіпті ең қызығы қазіргі кезде Имам ... бұл екі ... ... ... ... ... байланысты, ескі және жаңа Шафилік деп
екі түрлі шафилік қолданылады. Бұл мысалда ... ... ... ... ... үн ... дәрежедегі қолайлығының бір
шарты ретінде ... ... мен ... һқажеттіліктерді ескеруінің
белгісі болып табылады. Алайда жоғарыда айтқанымыздай бұл ерекшеліктердің
айқын көрініс тапқан жері ... ... еді. ... ... ... ... алты ... жуық ресми мазһаб болып, бүкіл ... осы ... ... ... ... Бұл жағдай оның әртүрлі
мәдениеттермен аймақтық ерекшеліктерді ... ... ... ... Бұл даму тікелей тәжірбиеде көрініс тапты.
Жалпы қорыта келгенде Ханафи ғұламалары, оның ішінде Имам Ағзам ... ... ... ... ... ... еркіндік берген.
Заман мен ортаны, мәдени-дүниетанымдық ерекшеліктерді, салт-дәстүр мен әдет-
ғұрыптарды ескере отырып Ханафи ғұламалары ижтиһад жасаған және ... ... ... ... бірге өмір сүргізген.
2 ХАНАФИ МАЗҺАБЫНДАҒЫ ДІНИ-ДҮНИЕТАНЫМДЫҚ ҰСТАНЫМДАР
1. Ханафи мазһабының Құран және дін туралы пайымдары
Исламның басты ... көзі ... ... Құран-Кәрім мұсылмандар
тарапынан қасиетті саналып ... ... ... ... арқылы
ерекшелігі білінбейтін жолмен соңғы пайғамбар Хз. ... ... ... ... ... жеткізілген, оқылуымен құлшылық
жасалған Фатиха сүресімен басталып, Нас сүресімен ... ... ... ... ... Араб ... ... сөз» [67, 383 б.]
болып табылады. Бұл анықтама Құранға берілген анықтамалардың жалпы ... ... ... жасалған анықтама. Бұл жерде айтылғандар бойынша ... ... ... кітаптарға, құранның аудармасына немесе
арабша ... ... ... ... ... ... деп
айтылмайды.
Жалпы Ислам діні Құранмен басталды, алғашқы кездерде адамдардың бұл
жаңа дініді ... осы ... ... ... Хз. ... ... ... тәуелсіз бір бастама ретінде қаралмады.
Керісінше құранның түсіндірмесі, оның ... ... ... ... кейінгі ғасырларда ... мәні ... ... шыққанын көреміз. Бұлай болуы табиғи құбылыс болып
табылады. Өйткені исламның алғашқы жылдарында құранға қатысты бір ... ... ... ... оны пайғамбардан сұрап білетін. Одан
кейінгі нәсіл ... да ... ... ... ... ... Оның ... Құранның арабша түсуі, алғашқы сенушілердің араб
болуларынан түсіну, ... ... ... ... бір ... ... жоқ ... мәліметтерге қарағанда мұндай мәселені ең алғаш ортаға
қойған Абу ... ... ... ... ... және мәдени
өзгерістер, араб емес қауымдардың мұсылмандыққа өтулерімен Ислам қоғамында
бой көрсете ... ... ... оның ... ... мәселені
туындататындай деңгейге жеткен болатын.
Абу Ханифаның Құранның басты негіз екендігінде және діни ... ... ... ... көз ... ... ... дейінгі және өз
замандастары болып келетін ғұламалардан ерекше ұстанымы жоқ. Оның да
басқалар ... ... ... ... шексіз болатын. Сүннет туралы
пайымдарында да құранды орталыққа алған әдісті ұстанатын. Яғни ол ... ... ... баға ... Бұл ... өзі ... ... «Алла
бізге Құранның өзінің сөзі екенін білдірді. Демек кім Алланың үйреткен алар
болса ең дұрыс жолда жүрген болады» [68, 9 б.]. ... бір ... ... «Бір ... ... ... кітабында (Құран) тапсам оны аламын.
Ол жерде ... ... ... және ... ... жеткізуші
равилерден болу шартымен сахих хабараларды аламын. Алланың кітабында және
Пайғамбардың сүннетінде табалмасам, сахабалардың ... ... ... ... ... ... шықпаймын. Жағдай Ибраһим,
Шаби, Ибн Сирин, Саид бин ... ... ... тағы да ... ... ... атап шығады) сияқтыларға қатысты болса мен де олар
секілді ижтиһад ... [68. ... ... ... мәні туралы көзқарастарын ... ... ... 1) ... ... оның арабша болуының
қатыстылығы және 2) Құранның жаратылғандығы мәселесі.
Тек бұл жерде бір ... ... кету ... ... екі ... оның көзқарастары тікелей өзінікі ... ... ... ... ... Абу Ханифаның еңбегі деп танылған бес ... ... ... тек қана ... ... ... оған ... мәлімет береді.
Абу Ханифаның ең ерекше көзқарасы Құранның мағынадан тұратыны және осы
себепті оның мағынасын беретін қандай да бір тілдің де ... деп ... ... ... табылады. Алайда бұл ... ... ... ма ... бұл жағы ... оның өз ... айтылмаған. Тіпті
бірінші қол арқылы да ... Тек ... ... ... ... бұларға кеңінен орын берілген. Осы, жағынан
алғанда бұл мәселелерді оның ... ... ... ... ... санаймыз.
Оның бұл мәселеге қатысты көзқарастарын жазып, негіздегендердің басында
Имам Сарахси ... ... ... (Аз ... көп ... ... ... бірлігінде жатқанын айтқан Имамейнге (Абу Ханифаның екі ... Юсуф пен ... ... ... ... ... айтқан Абу Ханифаны
қорғау барысында, өзі де Имамейн мен басқа да ... ... тұра ... ... ... ... ... Құранның ижаздың сөз
бен мағына бірлігінде болатынын айтады. Әсіресе Абу Юсуф пен ... ... Бұл ... ... ... оқу ... ... оқылу парызы
орындалған болып саналмайды дейді. Шындығында Алланың қалауының не екенін
нақты білмейді. Өйткені ... ... ... ... нәрсе, ижаз саналғандығы
оқу. Бұл тек қана үйлесімді тіркестер мен ... ... ... ... ары ... ... жалғап: «Менің түсінгенімен бойынша олар ... ... ... ... ... ... ижаз ... деп
айтып тұрған жоқ. Өйткені, Құранның мағынасының да ... ... ... ... Муғжиза болған Қаламуллаһ, яғни Алланың
сөзі. Алланың сөзі болса мәңгі, ... емес ... ... олай ... ... ... ... тілдер жаратылған. Осыған
байланысты сөз тіркестерінсіз ижаз болмайды деген біреудің, жаратылғанның
муғжиза екендігін ... ... ... ... ... дін бойынша
мақұлданбайды. Екіншіден, Хз. Мұхаммед бүкіл адамзатқа ... ... сол, араб емес ... ... ... ... жасай алмауы оның
бұл мәселеде дәрменсіз қалғанына дәлел бола ... ... ол тек ... емес ... қайс (араб ақыны) және басқаларының өлеңдерін де арабша
ұқсасын жаза ... Осы ... оның ... қалуы, Құранның ұқсасын
тек өз ана тілінде жасай алмайтындығында өзін көрсетеді. Бұл ... ... ижаз ... ... ... ғана болып тұр. Осы себепті Абу
Ханифа намазда Парсыша ... ... ... ... ... бұл екі имам ... ... күштері жетпегендер үшін осы жауапты береді. Бұдан
шығатыны, олар да ... ... ... ... ... Өйткені мұғжиза болғанды оқи алмағаннан оқу ... ... ... біреу құранды оқу (парызы) жауапкершілігінен
түгелдей босатылған жоқ, керісінше мұны ... оқу ... ... ... ... оқи ... біреу, олардың ойынша парсыша оқу арқылы
парыздан құтылған болып саналмайды. ... бұл ... ... ... ... ... жететіндердің мұндай діннің шартын
орындауда Аллаға және Пайғамбарына, оның жолынан жүрушілерге ... ... ... ... жолымен жүру, оларға бағыну Құранды
арабша оқу арқылы жүзеге асады. Алайда Абу ... мұны ... ... ... жасалуы құпталмаған іс-әрекеттер) екендігін негізге ала
отырып мән берді. Ал бұл шарттың өз ... сай ... біз ... ... ... деп ... [69, 281-282 бб.].
Сарахсиден кейін Абу Ханифаның бұл көзқарасын қатты қолдаған фыкһ
ғалымы Имам ... ... ... Бұл ... қатысты былай дейді:
«Намаздағы Құран оқу, Абу Ханифаның ойынша арабшамен қатар парсышамен де
жүзеге асырылса ... ... оқи алу, ... ... емес. Абу Юсуф
пен Мұхаммедке қарағанда арабша оқуды білетін ... ... оқу ... ... ... ... ... Имам Шафи бойынша арабша оқи алсын алмасын
дұрыс емес. Егер ... ... ... ... ... ұзақтату, тазалықта
өте мұқият болу дегенді білдіріп, Алланы әртүрлі кемшіліктерден ұзақ ұстау,
жоғары қою болып ... [72, 705 б.] ... деу ... ... ... және ... ... ғибадат жасау мағынасында қолданылатын
діни ұғым) және таһлил (арабша «лә иләһа иллаллаһ» (Алладан ... ... ... ... ... ... ... оқу қажет. Парсыша оқуға
болмайды. Бұл көзқарас ... ... Алла ... үшін ... бір
мөлшер оқыңыздар» (Музаммил 73/20) дегенде намаздағы оқудың Құраннан болу
керектігіне байланысты ... ал ... ... ... ... Алла ... ... бір құран етіп түсірдік» (Жүсіп 12/2) деп ... Олай ... ... ... болмайды және онымен бұйрық орындалған болып
саналмайды. ... ... ... ... ... Оның ... ... арабша сөзтіркестерінің бұзылуымен бұзылады. Осылайша
ижаз жойылатындықтан парсы ... ... ... ... саналмайды.
Абу Ханифаға келер болсақ, оның ойынша намазда парыз болған ... ... ... ... ... ... ... бір
сөзбен Құран оқу болып табылады. Әйтпесе ... ... ... ... ... ... негіз алланың сөзіне сәйкес мағына, арабша болу
емес). Бұл сәйкестіктің болуы тұрғысынан сөздердің арасында айырмашылық
жоқ. ... Алла «Ол, ... ... да бар» ... 26/196)
«Ол бұрынғы парақтарда, Ибрахимнің және Мұсаның парақтарында да бар» ... деп ... Олай ... ... ... кітаптарда осы
тілде (арабша) болмағаны, бірақ осы мағынада болғаны айтылуда. Құран ... ... ... ... екі тұрғыдан сын айтуға болады: біріншісі,
арабша мен Құранның болуы басқа ... де ... ... тосқауыл
емес. Аятта мұны теріске шығаратын еш нарсе жоқ. ... ... ... деу оның ... ... ... ... ақиқаты болған сипатқа, яғни
Құранға дәлелдік еткендігінен болып табылады. Сондықтан біз арабша сөздерді
емес, негізгі ... ... ... ... ... ... Бұл ерекшелік парсы тілінде де бар, олай ... да ... деп ... әбестік жоқ. Алланың: «Егер біз оны
басқа (тілде) бір Құран қылғанымызда...» (Фусиппат 41/44) ... ... егер оны араб ... ... ... ол ... Құран
болып қала берер еді.
Екішіден, арабшадан басқа бір тілге Құран деп айтылмайтындықты қабыл
етсек те арабша оқылуы да, оған ... деп ... үшін ... болып
табылмайды. Керісінше бұл, оның Алланың құдіретімен ортаға шыққан бір сипат
болып табылатынын Құранға қатыстылығына ... ... ... Өйткені намазда жалаң арабшаның оқылуы мен, Алланың сөзі оқылған
болып саналмайды. Тіпті парыз болған ... ... ... ... ... ... намаз да бұзылады. Демек негізгі мақсат сөзден
сөзге өзгермейді, олай ... оған ... үкім де ... ... ... оқи ... парсыша оқулары
керек деген көзқрастары да тиянақты емес. Өйткені «керек» ... ... және ... ... ... тек қана ... емес сөзбен
бірлікте Құран болып табылады. ... ... сөз ... ... ... қалмайды. Онда «керек» дегенннің не мағынасы қалды? Алайда олар
«керек» деп айтады. Демек Абу Ханифаның ... ... ... ... арабшадан басқа бір тіл Құран болып есптелмесе, Алланың сөзі болып
саналмайды, олай болса адамдардың сөзі болып табылады да бұл ... ... Бұл ... ... ... ... бұзатын бір нәрсеге
байлыныстыру қисынсыз.
Ижаз, сөздік тұрғыдан парсы тілімен жүзеге аспайды ... ... онда бұл ... ... Имам Абу ... бойынша намаздың тіркесі
муғжиза болғанды оқу керек деген шарт жоқ.
Өйткені бұйрық муғжиза ... ... ... ... ... байлынысты
келген. Сондықтан да ол қысқа бір ... ... ... ... ... ... үш аятқа жетпейінше ижаз пайда болмайды...» [71. 112-
113бб.]
Бұл жерден байқағанымыз деректерде ... ... ... ... парсы тілінде оқылып, оқылмайтындығына ... ... ... ... ретінде төмендегілердің біреуі немесе бірнешесі болуы
мүмкін:
Құран-Кәрімнің арабшадан ... ... ... ... ... ... парсы тіліне байланысты көтерілді. Өйткені арбтардан ... ... ... ... ... ... бұл мәселені күн тәртібіне қойған
оқиға, Салман ... ... ... ... ... аударып, өз
қауымына жіберуі және бұл ... ... де ... ... ... оқиға деректерде былай деп көрсетілген: «Ирандықтар, Салманға хат
жазып, Фатиха сүресін ... ... ... ... беруін өтінді. Олар
тілдері арабшаға төселгенге дейін намазда осыны оқыды» [72. 29б.].
Басқа бір ықтималдылық бұл ... ең ... ... Абу ... ... парсы тілінің тек қана бір мысал ретінде көрсетілуі немесе араб
тіліне ең жақын тіл ... ... ... ... ... кейбір фыкһ
кітаптарында парсы тілі туралы айтылғанда онымен Құран оқуға рұқсат ... ... ... де ... ... ескертілген.
Келесі бір себеп Құран-Кәрімнің «Біз оны арабша емес басқа тілде
(ажами) түсіргенімізде... » деген ... ... ... ... ... басқа
тілде (ажами), парсыша болар еді деген қанағатқа барулары мүмкін. Құрандағы
«басқа тіл» дегенде қолданған «ажами» сөзі ... араб ... ... ... ... ішінде парсыларға көп қолданылған.
Алайда бұл жорамалдардың қайсысының әсері болса болсын егер ... ... үкім бар ... өзінде оны тек қана парсы тіліне тән ... ... ... ... ... бола алмайды.
Жоғарыда Абу Ханифаға қатысты ... ... ... Құран оқу»
пікірінің дәйектемелері негізінде оның өзіне емес, одан кейін келген ханафи
ғұламаларына қатысты болып ... ... ... «Ең ... Имам ... ... ретінде танылған Абу Ханифаның айтқандары өте маңызды болып
табылады. Захирур-ривая және басқа мәтіндерде ... ... ... оның ... ... ... ... дәлелдермен де бекітуге
тырысқандары байқалады. Бұл негіздемелердің басым ... ... мен ... ... құрайды. Олар мына дәлелдерден тұрады:
«Күдіксіз ол алдыңғылардың кітаптарында бар (Шуара 26/196)», «Хабарларың
болсын, бұл ... ... бар. ... және ... ... 87/ 18-19», ... біз оны ... тілде бір Құран қылар болсақ айтар
еді: Аяттары түсінікті болғандағой! ... ... тіл! ... ма? (Фуссилат
41/44) мағынасындағы аяттарды негізге ала отырып», демек Құран-Кәрімнің
басым көпшілігі немесе бір ... ... ... бар ... Олай болса
Құран-Кәрімнің тап осы арабша сөздермен оларда болмағаны анық. ... ... тұр және бұл ... оның тек қана ... де ... ... ... соңғы аяттан да шығатыны, егер Алла оны басқа
тілде ... ол ... ... ... ... ... ... деп көрсетілген дәлелдердің бірі мынау: «Бұл
Құран маған сіздерді және жеткен жерлерін онымен ескертуім үшін ... 6/19). ... ... ... басқа халықтар да тек өз тілдерінде
ескерту, хабардар етіледі.
Абу Ханифаның Хаммадтан, оның Ибраһимнен жеткізген ... ... ибн ... араб ... бір ... ... «Иннә шажаратуз-
заккум тааммул-асим» Күдіксіз (біле тұра күнә жасағандардың) ... ... ... ... ... ... табылады» деген аятты оқуды
үйретуде болатын. Әлгі адамның тілі ... ... ... айтуға еш
келмеді. Содан оған «тааммул-фажир» деп ... ба ... ... ... ... жасалған қате, ол жердегі «Ғафурур-Рахим, Ғафурул-
Хаким, Азизул-Рахим» сияқты ұқсас мағынадағы ... ... ... емес. Бұлардың барлығы да Алла үшін қолданылған. Қате, тек қана
азап беру туралы ... ... ... аятының, рақымдылық туралы аятты,
азап шектіру аятының орнына оқығанда және Алланың кітабында жоқ ... ... ... ... Имам Мұхаммед «Біз де мұны осылай түсінеміз.
Бұл Абу Ханифаның көзқарасы» дейді [73, 55 ... бұл ... ... да ... «Өйткені Хз. Пайғамбар
арабқа да, араб еместерге де ... және ... ... ... ... ... араб ... басқаларды өз тілінде дінге
шақырады» [74, 158 б.]. ... ... ... ... араб ... ... бір ... сұхбаттас болулары болып табылады.
Жалпы бұл пікірлерден назар ... ... бір жер бар. ... ... деп ... бұл діни ... әрі тарихи жағдайдың
жемісі, әрі тек қана намазда парсы ... ... ... ... ... Әйтпесе оның отынан мұны баяндап отырғандар түсіндірмелерден
көрініп ... ... ... ... ... бағыттарға бұрған. Бұл
айтылғандардың барлығы Абу Ханифаның көзқарасының нәтижесі ... ... оның өзі ... бәрін айтқан жоқ. Келесі бір қызық жағы оның атынан
пікірді негіздеуге тырысқандардың барлығы шын мәнінде ... ... ... ... Бұл ... ... ... «шамамен бұл мәселені
Абу Ханифа осылай болу керек деп ... ... ... ... ... ... бұл көзқарастарын сол кездегі тарихи шарттарға ... ... ... ... оның бұл көзқарасын оның ең жақын достары мен
шәкірттері болып келетін ... ... ... ... ... арабшадан басқа тілде Құран болмайды деген ... ... айта ... Абу ... ... болып келетін Абу Юсуф
пен Мұхаммед Құран-Кәрімнің араб тілінен басқа бір тілдегі ... ... тек қана ... білмеген жағайда рұқсат берген. Бұл да тілі
жаттығып үйренгенге дейін ... ... ... ... ... ... басқа тілде намаз есептелмейді деп үкім ... Абу ... ... ... бұл ... ауызбіршілік көрсеткен. Хз. Мұхаммед
Пайғамбар «Намазға тұрғанда Құраннан бір нәрсе білсең соны оқы, ... ... ет, ... және такбир (Аллаху акбар (Алла ең Ұлы) деген
сөзді айту) келтір» деп ... [75, 277 б.]. ... ... ... ... ... шүкіршілік етіп (алхамдулиллаһ) тахлил келтіреді
деген пікір Абу Ханифадан басқа ғалымдар арасында қолдау ... ... ... әдебиеттерінде Абу Ханифаның тақырыпқа арқау болып отырған мәселе
жайындағы көзқарасынан қайтқаны айтылады. Бұл ... ... ... ... ... фи ... атты жеке бір ... Мұхаммед Махди Хасан оны бұл туралы «Шындығында ол (Абу Ханифа)
бұл көзқарасынан қайтып ... ... ... ... [76. ... біздің ойымызша оның көзқарасынан қайтқандығына ... бір ... жоқ. Мұны ... көпшілігі ижмаға сүйеніп айтқан
болуы керек. Абу Ханифаның бұл көзқарасының өзі де ... ... ... Тек бұл ... ... ... ханафи әдебиеттерінен
«Захирур-риваялардың» түсініктемелерінде ... Өз ... ... ... үшін ... ... ... деңгейлі
деректерде орын алған. Осыған байланысты Абу Ханифаның ... ... өз ... ... ... бұл ойынан қайтқандығына байланысты
деректердің әлсіз екендігі туралы тоқтамға барамыз.
Ханафилердің Құран ... ... ... ойға келетін жағдайлардан
бірі Құранның жаратылғандығына байланысты мәселе болып табылады.
«Құранның жаратылуы» мәселесі Ислам ... ... ... мәнінде үлкен талас-тартысқа түскен, тіпті ғұламалардың басына келген
нәубет деп те айтуға болады. Құранның жаратылғандығына ... ... рет ... І ... (VІІІғ.) алғашқы жартысында шығып, екінші
жартысында бейне бір мемлекеттің ресми идеологиясына ... ... ... ... ... Алайда бұл идеологияның
алғаш рет кім ... және ... ... ... ... нақты емес.
Абу Саид ад-Дарими, Құранның жаратылғанын айту оны бір ... ... ... ... ... жоқ екенін айта ... ... ... ... ... 74/25) құрайыш дінсіздерінен
Уалид бин ... ... ... оның «Бұл ... бір адам ... ... де емес» деген пікірлерін дәлел ретінде ... де, ... ... ... күн ... ... Жад ибн Дирхем болып
табылады. Жахм бин Сафван да осы пікірді ... ... ... ... ... Ибн ... бір ... бұл мәселені алғаш рет
Жахм бин Сафван мен Абу Ханифаның тартысқа салғанын айтады. [77, 371 ... ... ... ... ... ... қатысты
теологиялық проблема ретінде талас-тартысқа түсе бастауына байланысты
әртүрлі пікірлер бар. ... ... ... бөліп қарастыруға болады. 1)
Құранның жаратылуы ... ... ... ... ... алға
тартқан тарихшы Ибнул-Асирге қарағанда Тәураттың ... ... да ... ... рет ... Хз. Мұхаммед пайғамбарға сиқыр
жасаған яһуди тектес Лабид бин Асам ... ... Одан ... ... ... ... ... кісі мәселеге қатысты бір еңбек жазып, оны ... ... ... ... ... Баян бин ... Жад ибн ... бин Сафван және Бишр бин Ғияс әл-Мариси секілді каламшылар ... ... ... ... ... және шиит ... Құранның жаратылуына
байланысты пікірдің христиандықтан келгенін алға ... Бұл ... ... Абдулмалик заманында патша ... ... ... ... ... ... христиан теологтарынан Юханна әд-Димашқи,
мұсылмандарға қарсы Иса пайғамбардың тәңірлік сипатын дәлелдеу үшін ... ... ... ... деп айтылған жерін негізге ала отырып,
тәңірлік сөздердің, яғни ... ... ... ... ... ... жаратылғандығын қабылдамайтынын, мұндай пікірді
ұстанушыларды ... ... деп ... ... ... ... туралы көзқарасты ұстанады. Бұл жағдайды Жад бин Дирхем, Жахм бин
Сафван секілді ... және ... ... мүлт ... ... ... айтылып тұрғанын сезіп христиандардың пікірлерін жоққа шығару
үшін «Алланың сөзі» болған Иса ... әрі ... ... ... ... ... ұстанған Суннит ғұламаларының
көзқарастарын жахмия мазһабы христиандардың Иса ... ... ... Осы жәйітті есепке алар болсақ Құранның жаратылуы
туралы ... ... ... болғанын айтуға болады.
3) Құранның жаратылуы мәселесінің ортаға шығуында Грек философиясының
әсері ... ... бұл ... ... және Анаксагордың
дүниетанымында маңызды орынға ие «логос» сөзіне ... ... ... ... деп ... арқылы мұсылмандар арасында ... ... және ... ... құранның жаратылуы мәселесі ортаға шыққан
[78, 525-526 ... ... ... ... Алланың сипаттарымен (атрибуттары)
байланысты болып, сипаттардың ... ... ... ... ... ... нәтижесінде ортаға шыққан. Бұл пікіріді
қолдайтын Тақиуддин ибн Таймияға қарағанда каламшылар ... ... ... ... Мұның нәтижесінде тәңірлік
сипаттар мен ... оның ... бір ма әлде ... ... калам (сөз, сөйлеуші) сипатының осыған байланысты Құранның
жаратылып жаратылмағандығы жайлы келіспеушіліктерді өзімен ... ... ... ... ... тәңірлік сипаттарды (атрибуттарды)
оның болмысымен бір ... ... ... ... ... ... қажет ететіндіктен қарсы шығып қабылдамаған және
кейіннен жаратылғанын ... Осы ... де ... ... бір ... ... ... көзқарасын ұстанған. M. Watt (батыстың
атақты шығыстанушысы) бұл көзқарасты қолдап, тағдыр мен ... ... бір ... бар ... де ... ... Оның ойынша адамның өз
іс-әрекеттерінде еркін екенін қабылдағандар құранның жаратылғандығы туралы
көзқарастан пайдаланып өз ... ... ... ... тапқан.
Сонымен қатар, Құранда тарихи оқиғаларға көптеп сілтеме жасалған, жүзеге
асатын ... ... ... және ... сол ... ... білдірілген [79, 306-307 бб.].
Ислам дінінің діни және философиялық ... ... ... ... ішкі және ... себептердің әсерімен VІІІ ғасырдың
бастарында ортаға шыққан Құранның ... ... ... ... ... мен Жахм бин Сафванның өлімінен кейін олардың көзқарастарын
қатаң сынға ... ... ... ... ... деп ... бұл
әрекетке біраз уақыт тоқтау қояды. Алайда ... ... ... ... бин
Хакем сияқты Шиит ғалымдардың жанында Мутазила каламшылары ... ... ... ... ... ... халифаларының Харун-
Рашид, Амин, әсіресе Мамун ... ... ... мәселесі ресми
идеологиялық сипат ала бастады. ... ... (827ж.) ... ... ... сол ... ғұламалардың мәселеге
қатысты ұстанымдарын білу мақсатында Бағдаттың ... ... бин ... ... береді. Құранның жаратылғандығын қабылдағандарды жауапқа
тартуды бұйырады. Нәтижесінде көптеген атақты ғұламалар қуғынға ... өлім ... ... бұл жағы ... ... аясынан сыртқа шығып кететін
болғандықтан осы жерден тоқтағанды жөн көрдік. Тек бұл ... екі ... ... ... керек. Біріншісі Христиандардың Иса пайғамбардың
жаратылғандығын, ... бір ... ... алға тартқан ұстанымдарын,
мұсылмандардың көзқарастарымен негіздеуге тырысқандары болып табылады.
Бұның беретін мағынасы, сол ... ... бұл ... ... болмаса да
мұсылмандар арасында Құран-Кәрімнің жаратылмағандығы пікірінің үстем болуы
жатыр. Екіншісі, кейбір Аббаси халифаларының Құранның жаратылғандығы ... ... ... халіне әкелулерінің, адамдарды мұны қабылдауға
зорлауларының астында ... ... ... ... ... еркін
қимылдаулары үшін жаңа фетвалараға қажеттіліктерінің болғандығынан болып
табылады [80. 106б.]. ... ... егер ... ... тарихилық
мәселесі ортаға шығады. Ал тарихилық дегеніміз болса ... ... ... ... ... және бұл ... замана ағысына қарай өзгере
алады. Болмаса Құран-Кәрімнің ... ... ... ... де оның ... ... ... қабылдаған.
Бұл пікірдің яһудийлерден келгенін айтқандар да бар. Өйткені олар
өзінің ең соңғы формасын шамамен мың жыл ... ... ... ... яғни
құдайдан келген хабар екендігін оның жаратылғандығын айту арқылы ... ... ... ... да ... ... ... бар. Құранның жаратылғандығы
туралы пікір күшпен қабылдатуға ... ілім ... ... ... ... ол ... дейін бар болған қуғын-сүргіндер тоқтап, адамдар
еркін ойлай бастаған тұста да ... ... ... өмір ... көзқарас
болып табылады.
Абу Ханифаның бұл мәселеге қатысты айтқандарын ... ...... ... ... ... ... оқылған,
Пайғамбарға түсірілген Алланың сөзі болып табылды. Біздің ... оны ... ... ... Құранның өзі жаратылған емес.
Алланың ... Хз. Мұса ... ... басқа пайғамбарлар
Перғауын ібіліс туралы айтқандары Алланың олар жайлы хабар берген ... ... ... сөзі ... ... ... және басқа
жаратылысытардың сөзі жаратылған. Құран Алланың сөзі және ... ... ... ... ... Мұса ... сөзін естіген. Шындығында Алла: «Алла
Мұсаға ... ... ... 4/164) ... Алла ... ... бұрын
да сөйлеуші еді. Ақиқаты сол, ол жаратылыстарды жаратпай тұрып та әуелден
Жаратушы еді: «Ешнәрсе Ол сияқты емес. Ол өте ... әрі ... ... ... ... ... бар болған калам (сөйлеуші) сипатымен
сөйлесті. Оның бүкіл сипаттары әуелден бар (мәңгілік). Жаратылғандардың
сипаттары бұлай ... Ол ... ... ... білгеніміз сияқты емес.
Сөйлейді, бірақ біздің сөйлегеніміздей емес. Біз құралдармен, әріптермен
сөйлейміз. Алла ... ... ... ... ... ... ... сөзі болса жартылмаған» [81, 55-56 бб.].
«Құран Алла Елшісіне ... және ... ... ... барлығы сөз болу (калам) мағынасында, қасиет пен ұлылықта тең
болып ... ... ... ... ... ... 255 аяты)
сияқты, кейбіреулерінде әрі зікір, әрі зікір етілгеннің ... ... ол ... Алла ... ұлылығы мен сипаттары айтылған. Яғни онда
екі артықшылық бір ... ... тұр: ... мен ... етілгеннің
артықшылығы. Кейбір жерлерде тек қана ... ... бар. ... ... ... (әңгімелер) осыған жатады. Ол жерлерде тақырыпқа
арқау болғандардың ешқандай құны жоқ, өйткені олар кәпірлер» [81, 63 б.].
(Алайда бұл ... ... сөзі болу ... ... және ... ... айталық, Құран Алланың жаратылмаған сөзі, уахиі және түсірген
кітабы. Оның тап өзі емес, одан ... да ... ... бір ... ... ... сипаты болар. Парақтарға жазылған, ... ... ... Тек ол ... кірген, орныққан емес. Сиясы, қағазы,
жазуы жаратылған. Өйткені бұлар құлдардың іс-әрекетінен туындаған. ... ... ... ... ... ... және аяттар (сөйлемдер)
Құранға сілтеген (дәлелдік ететін) сілтемелер (құралдар) болып табылады.
Өйткені ... ... ... ... ... ... ... сөзі өз
болмысымен бар, оның ажырамас сипаты. Тек ... осы ... ... ... Бұл ... кім ... сөзі жаратылған десе
ол Алланың алдында кәпір болып саналады. Болмаса Алла өзіне құлдық ететін
болмыс және ол ... ... ... тұр. Сөзі одан ... ... және жатталуда» [82, 73-74 бб.].
Абу Ханифаның бұл туралы айтқандарының қорытындысы мынау: ... (сөз) ... бар және бұл ... оның ... сипаттары секілді оның
болмысының ажырамас бірлігі, онымен ... ... ... ... Құран оның
осы мәңгілік сипаты. Құран деп ... ... және ... ... оның ... болуы жаратылған және Құран-Кәрімді
көрсететін ... ... ... бір қорытынды әрине Абу Ханифаның сөзбе сөз ... ... ... оның ... ... ... осы деп ойлаймыз. Дегенмен
бұл пікірілер оның заманы үшін ... ерте ... ... ... ... жаратылғандығы мәселесі оның заманында ... бұл ... ... ... ... Бұл ... ... Абу
Ханифаның Құран туралы айтқандарының өзіне тиесілі екендігіне қатысты күдік
тудыруда. Бұл күдікті негіздейтін жағдайлардың бірі ... ... ... ... әс-Самарқандидің (өлімі 983ж.)
аталған көзқарасты Абу Ханифаға сілтеме жасамастан Ашарилердің көзқарасына
жауап беру ... ... ... ... оның ... ... ... жаратылғандығына байланысты айтылған «Ол бұрындары
Құран-Кәрімнің жаратылғандығына сенетін еді. Ұзақ ... ... ... ... ... ... ... деректер де аз емес. Абу Юсуф: «Абу
Ханифамен Құран-Кәрімнің ... ... ... ... ... ... ол ... және кім жаратылған десе ол кәпір
болады ... ... ... бұл хабар, мысалы Ашаридің «әл-Ибана» атты
еңбегінде былай көрсетілген: «Абу Юсуф айтты: Абу Ханифамен екі ай ... және ол ... ... ... ... ... қайтты»
[83. 88б.].
Бұл айтылған хабарлар ақиқат болса, әрине Абу Ханифаның әуелдері Құран-
Кәрімнің жаратылғандығы туралы пікірде болғанын ... ... ... ... ... пікірі де осыған сәйкес келеді. ... бұл ... ... ... ... ... ... қайтуы, Парсы тілінде Құран оқу туралы көзқарасынан да қайтуы
керектігін қажет етеді. Өйткені Құран жаратылмаған болса Парсыша да ... бұл ... ... ... ... ... ... Мұхаммед бин Саид бин Сабиқ былай деген: «Абу Юсуфтан сұрадым:
Абу Ханифа Құран-Кәрімнің ... ... еді? Ол жоқ, ... Не мен, не ол мұндай нәрсені айтқан жоқпыз – ... ... ... тағы бар: ... Абу ... Жүт жылында Абу Ханифамен
Құранның жаратылғандығына қатысты әңгіме қозғадық және оның да, ... ... ... ... деп ... адамның кәпір болып діннен
шығатындығында бір ... ... ... ... ... бір ... ... ұлы Салим сұрақ қояды: «Абу Ханифадан бұл ... бір ... ... Ол жоқ деді. Абу Ханифадан оны білгелі Құранның Алла сөзі ... мұны ... ... болатынынан басқа нәрсе
естімедім. Егер ол ... ... ... дос та болмас едім» [84, 221 б.].
Бұл хабарлар кейбір хадисшілердің Абу Ханифа мен Абу ... ... ... ... ... көзқарастың осы түрде
болғанын, олардың тек қана Құранды оқу мен ... ... ... Бұл ... ... ... ... тіпті жалған деуге болады. Ханбали мазһабының имамы Ахмед бин
Ханбар бұл туралы «Абу ... ... ... деп ... ... сенімді бір хабар келген жоқ» деп айтқан [85, 27-63 бб.].
Жалпы Ханафилердің Құран туралы пайымдары дегенде ойға келетін ... ... ... ... басқа бір тілде намаз қылу мәселесі келеді.
Абу Ханифаның бұл туралы көзқарасы намаз ... ... ... да жеткілікті
деңгейде Құран оқумен, яғни тек қана ... ... ... ... ... тарихи шарттардың, жағдайлардың нәтижесінде айтылғаны анық.
Түгелдей «Парсы тілінде Құран оқу» сияқты пікір оның ... ... ... ... ... ... ... Әйтпесе Абу Ханифа тікелей бұл
мағынада ештеңе ... ... Оның ... бұл ... ... да
аталған көзқарастың оған қатыстылығы турасында ... ... Абу ... ... ... ... болады дегенде арабша сөздердің құранның бір
шарты еместігін айтқан жоқ. ... ... ... ... оның ... ... орындалуы турасында қосымша бір шарт болғандықтан
осылай айтқан, өйткені ... ... ... бір ... ... ... оқудан мақсат ижаз емес ... яғни ... ... ... Алланың алдында тілекте болу. Бұл
жерден арабша ... ... ... міндетті деген ой қорытындысы
шығатындай. Абу Ханифаның ойынша болмаса да, оның ... ... ... Құран, негізі тұрғысынан Алланың сөзі болып, онымен
бірге бар болған мағына болып табылады. Құран-Кәрімнің ... ... ... ... және ... ... нұсқау жасайтын себеп болғандықтан
да жаратылған болып ... Бұл ... өзі ... кездегі
тарихилықтан әсерленген көзқарастардан маңызды айырмашылығы бар. Өйткені
оның ... ... ... ... ... ... ... тарихи болғанымен мағына ретінде Алланың сөзі уақыт, заман
ұғымдарының шегінен жоғары тұр. Құрандағы айтылған жекелеген үкімдер тарихи
емес. Өйткені ол ... сөзі ... ... ... ешқашан
айтпаған, мұны айтқандарды діннен шығушылықпен айыптаған.
Көптеген ғұламалардың ауызбіршілікпен қабылдағанындай, тек ... ... ... және сахаба дәуіріндегі мақұлданған ижма
жарамды болып саналады. Алайда Абу Ханифаның көзқарасына ... ... ... ... бір түрі . Өйткені одан басқалардың барлығы бірауыздан
басқа тілде ... ... ... болмайтындығында бірлескен.
Бұл мәселеде басқаша ойлаған ғұлама байқалмайды. Бір ерекшелік, тек қана
Арабшаға тілі келмеген, енді ... ... ... ... парсы
тілінде немесе басқа тілде оқуларына рұқсат берілуі турасында және мұны
айтқанда да Абу Ханифаның екі ... ... ... ... Осы ... ... қатысты деп аталған бұл көзқарастан ... ... ... ... оқу» деген бір қорытынды шығару мүмкін емес әрі мақұл көріліп
тұрған жоқ.
Құран-Кәрімнің жаратылғандығына байланысты Абу ... ... ... бір ... ... ... Алланың сөзі және Алланың
сөзі оның бір сипаты болғандықтан онымен ажырамас ... және ... ... Тағы да Абу ... көзқарасынан шығатын бір қорытынды
ретінде арабша тіркестер Құран-Кәрімді ... ... ... ... ... ... ... Тек бұл жағдай Алланың сөзінің
қазіргі ... ... ... ... ... келмейді. Оның бұл
көзқарасының нәтижесі ретінде ... ... ... ... да, ол бұл ... ... пайғамбардың немесе Жебірейіл
періштенің туындысы екендігіне байланысты ештеңе айтпаған.
Жалпы Абу Ханифаның ерекше ойлау қабілетіне ие ... ... Ол ... өзі өмір ... дәуірінің ғұламалырына да толығымен ұқсамайды.
Бұл жерде тағы да оның ойлау, ... ... ... бар. ... ... ... кезеңдегі қоғамның мәдени жағдайының ерекшелігі, ағымдағы билік
жүйесіне қарсы ... ... ... араб ... ... оның ... тіпті қарсылығын туындатқан себептерден болып
табылады. Ол өзі өмір сүрген тарихи ... ... діни ... ... оның бұл көзқарасы тек қана бір фетва болып табылады. Фетва дегеніміз
түгелдей ... бір ... ... ... ... ... ... оның
ішінде Абу Ханифаға қатысты екі маңызды көзқарас бар.
1. Құран-Кәрімнің ерекшелігіне оның ... ... ... ... ... ... жаратылғандығына байланысты көзқарас.
Аталған екі мәселеде де оныкі деп ... ... ... ... ... ... ... байланысты айтқаны, тек қана Парсы
тілінде намаз ... ... ... ... қатысты айтылған басқа
пікірлер оның ... ... оның осы ... негіздеу үшін
айтылғандар болып табылады.
Мәселенің мәні сол, ... ... ... оның әрі сөз, ... да ... ... ... Әйтпесе ол тек қана мағынасымен Құран ба?
Абу Ханифа мұны ашық айтпағанымен, оның ... ... ... ... ... ... ... Құран-Кәрімнің
арабша болуын да оның ерекшелігіне қосқан. Абу Ханифаның ... ... ... ... ... ... Бұл жерде мәселе тек
қана намазға байланысты болғандықтан, ... оның ... ... тек қана ... шектеулі мәселе деп қарауға болады. Сонымен
қатар мәселенің парсы тілінің айналасында өрбуі, басқа ... бұл ... ... ... ... ... ... қатар Абу Ханифаның
көзқарасының тарихи жағдайлардың нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... Құран-Кәрімнің
жаратылғандығы туралы көзқарас мутазила тарапынан ортаға шығарылған, ... Иса ... үшін ... да ... ... деген жерін
негізге ала отырып оның жаратылмағанын айтуларына қарсылық ретінде шыққан.
Кейбіреулер мұны яһудейлердің ұзақ ... ... ... ... жаратылған тарихи бір мәтін ретінде көрулерінен ... ... ... ... ... көзқарас қуатты болып табылады. Уақыт өте
келе бұл көзқарас саяси билік тарапынан қолдау табады. Өйткені ... ... ... ... ету ... ... бойынша басқару үшін
мұны діни тұрғыдан негіздейтін жаңа бір фетваларға қажеттіліктері бар еді.
Абу ... ... ... оның ... болуының
жаратылғанын ұстанады. Мұны оның парсы тілінде де Құран оқуға байланысты
айтқан ... ... оның ... ... ... мағынаның
мәңгілігі, басқаша айтсақ әмбебаптылығы нәтижесі шығады.
Ханафи ғұламаларының дін туралы ... ... ... талқырыпқа
қатысты аталған мазһабтың құрушысы Имам Ағзам Абу Ханифаның ... ... ... оның ... ... ... ол
өмір сүрген дәуірінде саяси және қоғамдық ... өте ... ... Бір жақтан саяси билік өз ... ... ... ... ... ... бой көрсетуде және бір жақтан басқа ... ... ... ... ... ене ... ... көрінуде
болатын. Мұндай бір ортада ол ... ... ... ... ... ... түсіндірілуіне және саяси биліктің зорлықпен
қабылдатуға тырысқан бұрмаланған ислами түсініктеріне қарсы күресуде еді.
Осы тұрғыдан ... оның бұл ... ... ... ... де ... ... деген пікірдеміз. Бұл жұмыста Абу Ханифаның дін
туралы көзқарастарына тоқталуымыздың келесі бір ... ... ... ... мен ... ... сол ... ғалымдардың
арасында мейілінше жұмсақ қарағандардан болуы. Тіпті ол ... ... ... ... ... мазһабынан деп те айыпталған. Бұл жайлы
Исламдағы ағымдармен байланысты жазылған алғашқы классикалық ... ... ... ... «Мақалатул-Исламийунда» былай дейді:
«Муржиядан ... ... Абу ... және ... ... табылады.
Бұл адамадар иманның Алланы тану, оны (иманды), тілмен айту, Пайғамбарды
тану және ... ... ... емес, бір мәрте жалпы негіздерімен
тілмен қайталаудан тұратындығын алға тартады. Абу ... ... ... және Омар бин ... ... ... ... Омардың
Абу Ханифадан мыналарды сұрағанын айтады: «Маған Алланың доңыз етін жеуде
харам қылғанын тек ... ... ... ... осы ... ... алға тартқан біреудің жағдайына не айтасың? Абу Ханифа: Ол ... ... Омар тағы да : ... ... қажылық жасауды парыз
қылғанын, тек Қағбаның бұл жерден ... ... ... ... ... ... не ... – деді Абу Ханифа: «Бұл да мумин» деді. Омар
тағы да: «Алланың Мұхаммедті пайғамбар ретінде жібергенін және оның ... ... ... ... оның қара ... ... ... ма жоқ па бұл
жағын білмеймін деген біреуге не дейсің?деді. Абу Ханифа : «Ол да ... Абу ... ... ... бір ... ... деп санамаған. Ол
иманның ... ... және ... иман ... бір ... үстем еместіктерін алға тартқан. Ғассан және Абу
Ханифаның жақтастарының көбі алдыңғылардан мынаны жеткізеді: Иман – ... ... ... сүю, оны ... одан ... оны ... ... беретін нәрселерден аулақ болу. Иман артады ... ... [86, 142-143 ... ... ... дін ұғымын мәселе етіп ... ол ... ... Оның ... ... ... дін мен
шариғат арасындағы ерекшелікке байланысты сұралған сұраққа берілген жауап
арқылы ортаға шығады. ... ... ... Абу Ханифа көрсетіп
қана қоймай, оның діни және рационалистік негіздемесін де жасайды.
Абу Ханифаның ойынша дін мен шариғат бір-бірінен ... ... ... Ол ... сену қажет болған басты негіздер ... бір ... ... ... ... ... яғни бар және бір болған Аллаға сенім
деп ... ... ... ғибадат, муамелат (адамдар арасындағы
қатынас) және тағы басқа осыған ұқсас адам өмірінің ... ... ... діни ... ретінде қабылдайды [87, 12 б.]. Бұл анықтамада иман
діннің ең басты шарты болып тұр. Өйткені бір ... қай ... ... сол ... ... ... ... қабылдануымен байланысты.
Шындығында бір адам ғибадаттарын орындамай діни ... ... ... ... қай ... ... анықталады.
Абу Ханифа жоғарыдағы қанағатқа пайғамбарлардың әкелген сенім
негіздерінің бір ... тек ... және тағы ... ... ... басқа екенін пайымдау арқылы барған. Ол мұны ... ... ... ... дінде емес еді. Ешқайсысы ... ... ... келген елшінің дінін ... деп ... ... діні бір. ... қоса әр елші өз шариғатына
шақырады, өзінен бұрынғы пайғамбардың ... ... тиым ... ... ... шариғаттары көп әрі әртүрлі . Осыған
байланысты Алла Құранда ... ... үшін бір ... бір ... Егер Алла ... ... бір үммет қылар еді (әл-Маида 48)»
деп бұйырған. Алла бүкіл ... ... деп ... ... және ... бір дін ... де бөлінбеулерін бұйырған.
Алланың діні ... ... дін ... Шариғаттар болса
өзгертілген. Сондықтан кейбір нәрселер бір адамдар ұшін халал (адал) ... оны ... ... ... ... ... ... орындалуын Алла
кейбіреулерге әмір етсе, кейбіреулерге тиым салған. Бұл жағдайда шариғаттар
көп және әртүрлі. Шариғаттар парыз ... ... ... ... Егер
Алланың бүкіл әмір еткендерін орындау және бүкіл тиымдарынан қашу ... ... онда ... ... ... ... орындалмаған
немесе тиым салынғандарынан бірін жасаған адам Алланың дінін ... ... ... ... ... ... еді. Бұл ... кәпір болған адамның
мұсылмандармен арасында жүзеге асатын неке, мирас, жаназасына ... ... және ... ... ... жоғалған болар еді. әйтпесе
алла муминдер арасында жан және ... ... ... ... ... ... иманға байланысты бұл жәйттерді парыз еткен. Алла
муминдерге парыз болған нәрселерді, ... ... ... ... Егер ... ... нәрселер иман болып саналғанда, Алла ол
амалдарды орындағанға дейін құлдарын мумин деп ... ... еді» ... Абу ... ... бұл дін-иман анықтамасы негінде оған дейін
де болған. Мысалы Таридің айтуына ... ... ... 734) ... ... айтылған аятты «Дін бір, шариғаттар әртүрлі» деп ұқсас
түсіндірме берген [88. 610б.]. Имам Ағзам өз ... ... ... мен ... маған құлшылық етсін деп жараттым (Зиярат, 56)» деген
аяттағы арабша «мяъбудуни/ ... ... ... деген тіркесті
«мюваххидуни / мені юір ... бір ... ... ... [89. 51б.]. ... бұлай түсіндірме жасаудың себебі діннің
басты негізінің тәуһид (бірлік) сенімі болғанына байланысты түсініктен.
Абу Ханифаның ақыл мен нақылға ... ... ... бұл ... ... ... ... жасалған анықтама болып ... ол, ... ... ... ... та ... Ол ... «Дін – иман, ислам және шариғаттардың барлығына бірден берілген
атау» дейді [90.58б.]. бұл ... ... ... ... ... бекітуді білдіреді. Ислам болса Аллаға мойынсұну және бұйрықтарына
бағыну болып табылады. Абу Ханифа қаншалықты сөздік тұрғыдан иман мен ... ... ... да ... иман, имансыз ислам
болмайды. Бұлардың екеуі де бір нәрсенің іші мен ... ... ... ... ... ... [90.58б.]. тек иман мен
діннің үкімдері мағынасына келетін шариғат арасында ... ... ... Өйткені оған қарағанда иман ... ... ... ... амал ... мәжбури шарты емес, тек қана бір қажеті болып
табылады. Алайда иман мен ислам ... ... ... арасында бір-бірін
қажет ететін мәжбури байланыс бар. Өйткені сенбестен, иман ... және ... иман ету ... ... ... ... туралы
айтқанымызда Абу Ханифаның амалдың иманның қажетті шарты еместігі ... ақыл мен ... ... ... ... ... ханифа муминдердің (иман еткендердің) кейбір жағдайларда кейбір
амалдардан жауапкер тұтылмаған, ... ... ... ... ... ... дәлел ретінде көрсетеді. Мысалы денсаулығы көтермеген
адам ораза ұстама, ... , ... ... өтейсің дейді. Алайда бұл
имандықты таста, кейін қазасын өтейсің ... ... ... ... ... ... емес деу де, иман етуі керек емес ... ... 60б.]. Егер ... бір ... ... ... тәрк етілуіне
рұқсат беру немесе бұйыру кезінде екіншісіне де сол үкім қатысты болады. Ал
мұндай нәрсені айту ... әрі ... ... ... ... ... құлдарыма айт, намаздарын дұрыс орындасын»
(Ибраһим, 31), «Ей иман етушілер! Сіздерге кек алу ... ... ... және «Ей иман ... ... көп ... алыңдар» (Ахзаб, 41)
аяттарының және осыған ұқсас басқаларының осы ... ... Егер ... ... ... тікелей иман болған болса Алла ол
амалдарды орындағанға ... ... ... деп атамаған болар еді. Сондай-
ақ «Иман етіп, жақсы амал (сауап істер) жасағандар...» (Аср, 2), «Кім мумин
болып ақыретті ... және сол үшін амал ... » ... 19) ... ... Алла иман мен ... ... бөліп қарастырған. Бұлай бөлу иманның
амалдан еместігін көрсетуде. Олай ... ... ... байланысты
намаз қылады, ораза ұстайды, зекет береді, қажылыққа барады және Алланы
еске алады. Әйтпесе бұларды ... иман ... ... Бұл ... иман ... кейін амал жасағандарын ортаға қойып отыр. ... ... ... да иман ... ... болып
табылады. Әйтпесе олардың иманы, ... ... ... ... ... Абу ... Басралы ғалым Осман әл-Баттиге жазған хатында
да әртүрлі дәлелдермен осы көзқарасын қорғаған [93. ... ... бұл ... ... ету үшін екі ... тағы ... қарыздар алдымен қарызының бар екенін қабылдап сосын өтейді.
Алдымен ... ... ... ... екенін мойындамайды. Қарызын мойындауы
төлегеніне байланысты емес, қарызын төлеуі өзінің қарыздар екенін мойындап
білуіне байланысты ... ... ... ... (ерте кезеңдерде соғыс
нәтижесінде және тағы басқа жағдайларға байланысты қолға ... ... ... ... ... ... құлы екенін білгендіктен оларға
қызмет етеді. әйтпесе оларға қызмет еткендеріне байланысты ... ... ... ... ... ... бар басқаларға қызмет етеді,
бірақ олар бұл әрекеттерімен ... ... құл ... Олардың
жұмыс істеуі құлдықты қабылдаған деген мағынаға келмейді. ... ... құл ... ... ... істемейді [92. 13б.].
Жалпы Абу Ханифа күнә жасап қоғамн ... иман ... ... ұстанады. Ол бұл көзқарасынн «Қыбыла қауымы мумин
болып табылад. Оларды қандайда бір ... ... тәрк ... қарап иманнан шыққан деп санай алмаймын. Иманы бола
тұра кейбір ... ... адам ... мумин болып табылады» [93.
68б.] деген сөздермен ортаға қояды. Бұған Жүніс ... ... ... ... ... ... 87), Жүсіп пайғамбардың
бауырларының «Ей әкеміз! Біздің күнәләріміздің кешірілуін тіле! ... ... ... ... үшін ... ... және ... Алланың кешіруі үшін...» (Фатих, 2) аяттарын және ... бір ... ... ... ... жасаған бір қауым)
өлтірген оқиғасында күпір емес күнә жасағанын дәлел келтіреді [94. ... ... ... иман ... ... ... шартының жасаған
күнәсін адал (халал) есептеп істемеуі немесе бір ... ... ... оны ... ... ... керек деген ойда. Ол «Бір
Мұсылманды үлкен күнәлардан біреуін халал деп есептеп жасамайынша оны ... ... деп ... ... ... осы ... көрсетуде [95. 57б.].
Абу Ханифа шын мумин ... ... ... ... емес, нәпсісіне
жеңіліп, жасайтындығын баса айтады. Ол өзіне сұралған «Егер алла ... ... ... ... мумин неге оған қарсы келеді, жақсы ... ... ... ... келе ма?» ... сұраққа: «Ия бала, әкесін жақсы
көреді, кейде оған тентектік жасайды. Мумин де ... ... ... де Алла оған барлық нәрседен сүйікті болып табылады. Ол Алланы жақсы
көрмегендігінен емес, нәпсісіне жеңіліп қалғандықтан ... ... ... 19б.] деп ... береді.
Қорыта келгенде Абу Ханифаның дінді тәуһид сенімі ретінде түсіндіруі
қоғамдық бірлікті ... ... болу ... деп ... ... ... ... басқа көріністерінің маңызын түсірмейді. Оның ... ... ... ... әлеуметтік ерекшелік (конъюктура) осындай бір
анықтаманы қажет ететін. Ертеректе ортаға ... топ ... ... күнә ... да ... ... мұсылмандарды тікелей
кәпір деп айыптаумен шектелмей, оларға қарсы дін атынан қылышта ... Тағы да оның ... ... бин ... ... мутазилиттік
әрекет, мұсылмандардан үлкен күнә жасағандарды күпірлікпен ... ... ... еді. ... ол, үлкен күнә жасағанды екі жағдайдың,
иман мен күпірдің арасында деп ... Бұл ... ... ... ... жікшілдікке және топтардың бір-бірлерін қатаң айыптауларға алып
келетін. Бұл ... ... ... ... оның ... себеп
болады. Сондықтан да Абу Ханифаның анықтамада қоғамның ... ... ... өз ... ... ... ... айыптау
механизміне тосқауыл қоюға әрекет еткені және осыған ... ... ... бір ... ... деп ... Тіпті діннің
анықтамасында тәуһид ... ... ... мұсылмандар мен басқа тәңірлік
діндерден тәуһид сенімін ұстанатындардың ортақ нүктеде табысуларына ... ... ... деп те ... ... ... Адам
пайғамбарға дейін созылып жатқан уаха, тәңірлік ... ... ... ... бір ... ... Бұл ... тәуһид, яғни бір
тәңірге сенім болып табылады. Өйткені Алла Құранда Хз. Мұхаммед пайғамбарға
Кітап Иелерін, ... ... ... ... ... ... Бұл ... сөз» Алладан басқасына құлшылық етпеу. Оған ортақ қоспау
және Алланы қойып адамды құдайға ... ... ... (Али ... ... Ханифа анықтиамаларда діннің мәніне, басты мұратына назар аударады.
Ол дін мен діни болғанның арасындағы ... ... ... ... ... анықтамада муржииттік көзқарасқа түсіп қалудан да ... Яғни ол адам не ... ... ... күнә жасаса жасасын бұл іс-
әрекеттері оның иманына зиян келтірмейді деген түсініктен ... ... ... ... ... жағдай жеке адамның ұжданын бұзумен қатар
қоғамдық кері ... ... ... ... ... және ... қатысты көзқарастарының ерекшеліктері
Хз. Мұхаммед пайғамбардың сөздері мен ... ... ... ... және ... ... Ислам дінінің және мәдениетінің
басты қайнар көздері екендігіне дау жоқ.. ... ... көз ... ... ... Хз. ... пайғамбардың айтқандары мен іс-әрекеттерінің
маңызды ерекше орынға ие. Алайда Ислам ... ... пен ... ортаға шыққан талас-тартыстар кейбіреулерінің бұл қайнар
көздерге ... ... ... ... ... қатысты дау
пікірталастардың маңызды бір ... ... Хз. ... байланысты болса, келесі бір бөлігі суннаны ... мен ... ... ... ... ... ... бұрын исламдағы хадис және сүннет ұғымдарына
тоқталып өткен жөн. Хадистің сөздік мағынасы ... ... ... ... сөзі Құранда «сөз» және «хабар» мағыналарында қолданылған.
Мысалы «Қане сол сияқты бір сөз ... (Тур (52) 34)» ... ... ... ... саған жетті ма?» деген аятта «хабар» ... ... ... ... сөз, ... және ... ... этикалық
сипаттар мен сыртқы физикалық жүріс-тұрыс тұрғысынан Хз. ... ... ... ... дегенді білдіреді [97. 168б., ... 99. 1-8 бб.]. Өте тар ... ... ... де хадис деп
айтылады.
Хадистер исламды мұсылман үшін ... бір ... ... ... ... ... Құранды бәрінен артық білетін, аяттардлың мақсатының
не екенін жақсы түсінетін (пайғамбардың) көзқарсы ретінде де ... ... Хз. ... ... ... сөздері арқылы түсіндіріп, іс-
әрекеттерімен қалай орындалатынын көрсеткен Алланың бұйрықтарының ... ... ... және ... ... ... ... Намаздың қай
уақытта қалай оқылатындығы, оразаның қалай ұстанатындығы, ... ... ... ... ... ... ... Бұлардың
барлығы хадистер арқылы білдірілген. Хадистер Құранда орын алмаған кейбір
мәселелерді түсіндіріп, олардың ... ... ... берген.
Құранда айтылумен қатар қанағаттанарлық мәлімет берілмеген ақырет өмірімен
(эсхаталогия) байланысты жәйттер ... ... ... Моральдық
нормалар мен рухани жетілдіруді қамтамасыз ететін құралдар, жақсы ... үшін ... ... ... ... ... реттейтін діни
үкімдер, басқарушылар мен қызметкерлердің арасындағы байланыстар және ... ... ... мәселелерде хадистерде кеңінен мағлұмат беріледі.
Хадис бір-бірінен ерекше екі ... ... ... ... ... ... ... хадисті жеткізушілердің біреуі екіншісінен алып,
жеткізу шартымен хадисті жеткізген адамдардың ... ... ... ... ... айтсақ бұл бөлім хадис айтушылардың есім шынжыры
болып табылады. Хадис айтушыларды «Рави» ... ... ... ... ... көрсететін құжат.
Хадистің екінші бөлімін құрайтын мәтін, ... ... сөз, ... ... Бұл ... ... құрайды. Жалпы хадис
мәтіннен тұрады. Сәнәд немесе Равилер ... сол ... ... ... үшін ... ... келер болсақ, оның көптеген анықтамасы ... ... ... ... ... білдіреді. Хадисшылар сүннетті
«Пайғакмбардан келген сөз, іс-әрекет және мақұл көру ... ... ... ... ... және өлімнен бұрынғы немесе
кейінгі жағдайлар» дейді. Хадисшылардың басым көпшілігі сүннетті хадиспен
мағыналас, бірдей ... деп ... [100. 264б.]. ... (ислам
құқықшылар) ғұламалр сүннетке «Пайғамбардан парыз және ... ... ... ... барлық нәрсе» деп анықтама берген [101. 378б.].
Қысқаша сүннетті «Пайғамбардың таңдаған және Алланың үкімдерімен жүрген
жолы» деп атасақ та болады. Хадис болса осы ... ... ... ... мәтіндер жинағы болып табылады.
Сүннеттің, Ислам құқығында Құраннан кейінгі екінші қайнар ... ... ... ... ... бар. ... келгенде
сүннет, Құран-Кәрімнің Мұхаммед пайғамбар тарапынан жасалған әмбебап
сипаттағы түсіндірмесі ... ... ... осы ... жазбаша
деректері. Бұл жерден шығатыны сүннетсіз мұсылман болмайтығындай, сүннетсіз
мұсылмандық да болмайды ... ... ... ... ... және ... туралы
көзқарастарыдегенімізде әуелі осы мазһабтың құрушысы болған Имам Ағзам Абу
Ханифаның мәселеге ... ... ... ... ... оның пікірлері бұл мәселенің қалыптасып дамуына елеулі әсер ... ... ... ... ... үш ... ... Біріншісі, Абу Ханифаның Хз. Мұхаммед пайғамбардың сөз және іс-
әрекеттеріне ... ... ... сүннетті дәлелретінде өз әдісіне
қолдануы, екіншісі деректерді (хадис) сенімдік және фыкһ ... ... ... ... ... ... деректерді
мазмұнына қарап сынға алу.
Абу Ханифаның пайғамбардың сөз және тәжірбиелерін ... ... оның ... дейін жетіп келген трактатарының ... ... деп ... [103. ... ... ... ... айтқан мына сөздерінен білуге болады: «Біз ... ... ... ... ... ... Оған ... және оның
Алланыңелшісінің айтқандай екенін куәлік етеміз» [104. 27б.]. Абу Ханифаның
мына ашық әрі ... етіп ... ... ... оны ... қарайды деген айыптаулардың негізсіз екенін айтуға болады.
Осы еңбекте шгәкіртінің өзіне сұраған ... ... Хз. ... ... ... не ... ... сұраққа «Хз. Мұхаммедті
жоққа шығарған ... ... да ... ... ... ... айтады
және мына аятты дәлел ретінде қабылдайды (Ниса, 65)
Басра қазысы (соты) Осман әл-Байтиге ... ... ... ... ... ... ең абзалы сүннет болып
табылады» [105. 69б.].
Абу Ханифа хадис пен ... ... ... ... және фыкһ
(құқықтық) ұстанымдары негізінде ... ... ... ислам
ғалымдарынан айтарлықтай ерекшелігі жоқ. Муржия деп айыпталған Абу Ханифа
бұл атаудың ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығармаған. Ол Муржия атауын әділдік пен
ақиқатқа қарсы шыққан бір қауымның бергенін, әйтпесе олардың сүннет ... алға ... Абу ... ... ... атты ... муржияның
қайдан келгенін, қалай шыққанын, нені білдіргендігін мысалдар арқылы
көрсеткен. Абу ... ... ... түсінігіне сәйкес «мумин зинақорлық
жасаған кезде көйлегінің үстінен шешіп алынғанына ұқсас ... да ... ... етсе ... кері қайтарылады» деген хадисті Құранға қайшы деп
тауып, ... ... Абу ... ... Нұр ... 2. және Ниса
сүресінің 16-аяттарын дәлел көрсетуде. Абу Ханифа «шарап ... ... күн ... ... болмайды» деген хадисті бірнеше аяттарға сілтеме
жасай отырып терістеуде.
Бұл жерде назар аударатын нәрсе Абу ... ... ... ... ... ... ... амалды иманның бір бөлігі ретінде
қарайтын және оның артып, ... ... ... ... ... жатыр.
Абу Ханифа мазһаб имамдарының арасында хадистерді ... ... ... көп ... ... Абу ... бұл әдісті көбіне даулы
мәселелерде өзін дұрыстап шығу үшін қолданған болса да, жақсы қолданылған
жағдайда, ... ... ... әдістің маңыздылығын ешкім жоққа
шығара ... Оның бұл ... ... сенімді емес хадистерді
Құранның ... ... ... Ибн ... ... ... қайшы сахих (дос, ақиқат) бір хабардың болуына мүмкіндік жоқ» [106.
81б.]. Алайда Абу ... өмір ... ... ... ... және
мәдени қақтығстардың көп болған кезі екендігін және мұнымен қоса ... ... ... ... ... ... бастағанын есепке
алсақ, Құран секілді ... бір ... ... алудың
қажеттілігінен туындағаны анық көрінеді.
Жалпы Абу Ханифа саяси және ... ... көп ... ... талас-тартыстардың шыңыға шыққан және әртүрлі ... ... ... өмір ... исламның ойшыл ғұламаларынан бірі
болып табылады. Абу Ханифаның хадис пен сүннетке деген ұстанымын әрі ... ... мен ... ханафи ғұламаларының мәселеге қатысты әдістерін
талдаған кезде көретін болғандықтан осы жерде қалғанды дұрыс теп ... ... Абу ... және ... діни ... ... ... алған
хабарларды (хадис) қандай өлшемдермен алғанын және ... ... ... қарастыратын боламыз. Деректерді
мүмкіндігінше ханафилердің өз кітаптарынан алып мысалдыр беруге тырыстық.
1 – ... ... ... Құранға сәйкестігі мәселесі
сахабалар заманынан тәжірбиеде қолданылған жағдай болып табылады. Сонымен
қатар бұл, ... ... да ... ... Мұл ... ... Абу
Ханифаның айтқандарын көрейік: «Егер бір адам ... ... тек ... ... ... ... және ... қайшы
сөйлемейді» десе, бұл жағдай оның ... ... және оның ... сөз ... ... көрсетеді. Егер пайғамбар Құранға қарсы
шықса және Алланың айтқандарынан ... бір ... ... ... Алла Тағала
«Егер Мұхаммед Құранға кейбір сөздер ... ... біз оны ... ... ... сосын тамырын суырып алар едік. Ешбіріңіз де оны қорғай алмас
едіңіздер ... 44-47)» ... ... ... оны ... айтылғандай
күретамырынан қопарған болар еді. Алланың елшісі, Алланың кітабына қарсы
келмейді. Алланың ... ... ... ... ... бола ... Құранға қайшы хадис айтқан ... ... ... ... шғару емес. Бұл тек қана пайғамбардан ... ... ... ... терістеу болып табылады. Кінә осы ... ... ... Пайғамбардың айтқан әрбір сөзін есітіп, есітпейік қабыл
аламыз. Бұған иман етеміз және Алла ... ... өз ... ... Оның ... терістеген нәрсесіне бұйырмайтынына да куәлік
етеміз. Алланың мақұл көрген ... ... ... бір нәрсе айтпайтынына
да куәлік етеміз. Тағы да куәлік етеміз ол, ... ... ... бірге
және дінге жат барлық іс-әрекет жасамаған. Ол туралы Алла Тағала: «Кім
пайғамбарға ... ... ... ... (Нида, 80) деп бұйырған! [107.
26-27бб.]?
Абу Ханифаның мына ... анық ... ... оның ... жағынан талдауға басшылыққа алған ең маңызды нәрсе Құранға
сәйкестік мәселесі болып ... ... де осы ... Одан ... бұл мәселеге көп маңыз берген Абу Юсуф болды. Ол
былай дейді: «Хабарлар ... ... ... олардың арасынан,
белгісіз, ғұламалардың білмеген, ... мен ... ... ... ... ... Шаз хадистерден (көпшіліктің ортақ қабыл еткен
хадистеріне ... ... ... ... хадисшылар мен фыкһшылардың қабыл
еткен және Құран мен Сүннетке сәйкес ... ал ... ... ... ... ... ... келген хадис пайғамбардан айтылған
болса да одан емес ... ... [108. ... ... хадистерді жиі-жиі Құранның елегінен өткізгендерне
байланысты Абу Юсуфтың айтқан мына ... да ... ... «Хз. Омар
Куфаға бара жатқан Ансарлардан бір топ адамды ... ... ... оларға
былай деді: «Ей Ансарлар! Сіздермен осы жерге ... неге ... ма?» ... ... ... бұл ... лайықты құрмет (Ансарлар
болғандықтан)» деді. Хз. ... Ия бұл ... ... тек ... өте ... ... ... бара жатырсыздар. Пайғамбардан хадистер айтуды
азайтыңыз. Бұл мәселеде мен де ... ... ... ... былай
деді: «Бұдан былай Пайғамбардан хадис айтпаймын» [108. 30б.].
2 – Ақылға сәйкестік ... Абу ... ... хадистерге қарсы
пікір айтқан кезде шамасы, олардың мазмұнын мақұл көрмегендігі байқалады.
Осыған байланысты бұл ... Хз. ... ... ... келтіреді. Мысалы пайғамбардан айтылған «суды ешбір ... ... ... Абу ... ... ... ... мен ақыл арқылы білінетін бір мәселеде пайғамбардың мұндай
сөз айтуының ... ... ... ... ... ... кейбір хадистерде қойлардың жатқан жерінде намаз
қылуға болатындығы, бірақ түйелердің ... ... ... өйткені
түйелердің шайтаннан жаратылғандығына қатйсты қызық нәрселерп айтылған
[109. 149-151бб.]. Абу ... ... ... ... ... айтп,
хадиске деген өз ұстанымын ортаға қояды.
Бір қарағанда бұл ... ... осы ... ... ... ... Тахави былай дейді: «Бұл хадистердің мағынасы ... ... ... түйелердің жатқан жерінде намаз оқудың дұрыс
еместігін айтқан. Бұны екі ... ... ... ... түйе
бағатындардың немесе түйесі барлардың бір ... бар. Олар ... таса ... ... және кіші дәретін сындыратын. Осылайша түйелер
жатқан жер лас болатын. Ал ... бар ... ... ... ... ... жерлері таза болып қалатын.
Екіншісі, түйелердің адамдарға түкіруінен немсе қарғып ... ... ... ... ... ... жерінде намаз оқуға тиым
салынғандығы осыған байланысты, әйтпесе лас болғандықтан емес» [110. 384-
385бб.].
Абу ... ... ... ... неге амал ... өзінен келген дерек жоқ. Алайда хадистің ... таза ... ... ... ... ... болады деген пікірді
ұстанғандықтан болса керек деп ойлаймыз.
Ханафи фыкһ кітаптарында бұған ұқсас көптеген ... бар, ... ... ... ... (құқық) мәселелеріне қатысты болғандықтан
бұл жерде жоғарыда мысалмен шектелдік. Абу ... ... ... ... өз ақылын көзқарасын көп қолданған ойшыл тұлға. Ол еркін
ойлауды басшылыққа алып, басқаларды да солай ... ...... ... ... ... ... имамдары мен ғұламалары мән
берген және адами құндылықтарды мүмкіндігінше ... ... ... Абу ... ... Оның бұл ... мұсылмандармен қоса
мұсылман емес зерттеушілер де мойындаған. Мысалға неміс шығыстанушысы
Krewer Alfred Von, ... ... Adams C.C. және араб ... ... Musa, Ebu Zehre ... атауға болады.
Әртүрлі мәселелердің шешілетініне қатысты пікірлері мұқият талданғанда
оның ... ... дүре соғу және ... ... ауыр ... құлдарды қорғайтын үкімдер шығарғаны және ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жерде мәселеге қатысты мына мысалжарды беруге болады: Жазалардың күдікті
жағдайларда орындалмауымен байланысты Имам ... ... ... «Абу
Ханифаның Хаммадтан, оның Ибраһимнен хабар беруіне қарағанда, Хз. ... ... ... жаза ... алыптастауға
тырысыңдар. Өйткені имамнң кешірімде қате жасауы, жаза беруде қателесуінен
абзал. Мұсылман үшін бір шығар жол ... одан ... алып ... Абу ... және ... ... [111. 108б.].
Абу Ханифа көптеген мәселені осы принципке негіздеп шешіп ... ... жаза ... ... ... Бұған мына мысалдарды көрсетуге
болады:
1) Абу Ханифа, Хз. Али және Абдуллах бин ... ... бір ... он ... ... ... ... ұрлық жасаған адамның қолының
зкесілмейтіндігі көзқарасын ұстанады. Ибн Аби Ләйлаға қарағанда бес ... ... ... Бұл ... ... ... Имам ... «жазалар
туралы хабарлар даулы болған жағдайда сенімді болғаны алынады. Бұл ... және ... ... ... [112. 239б.].
Сондай-ақ Абу Ханифа және шәкірттеріне қарағанда жеміс ұрлығында да ... жоқ. ... ... ... ... үйде сақтаулы емес. Тағыда Абу
Ханифа бойынша кебін ұрлаушының қолы ... ... үш иман ... Абу Ханифабұл мәселеде жан ... ... ... ... негізге алған.
2) Ханафиларға қарағанда екінші рет ұрлық жасаған адамның сол қолы
кесілмейді. Өйткені «ұры ... ... ... ... (Маида, 38) деген
аяты бір жазаны қайталауды қажет ... ... бұл ... ... хабары мынау: «Хз. Али былай деген: «Ұрлық жасаған адамның ... ... ... ұрлық жасаса сол аяғы кесіледі. Тағы да қайталаса
өкінгенге дейін абақтыға жабылады, ... бір ... ... Бір ... ... және ... тазалатын қолым, жүретін аяғым жоқ»
деуінен Алладан ұяламын».
Имам Мұхаммед «біз мұны ... Абу ... ... да осы» ... Хз. ... ... келген хабарларда діннен қайтқан (муртад)
адамды тәубе етуге шақырғаннан кейін қабыл алмаса өлтірілгендігі айтылады.
Абу Ханифа, егер ол әйел ... ... алға ... ... қарағанда, Хз. Пайғамбар заманында діннен қайтқан бір ... Оның ... ... әйелдің тәубеге ... ... ... ... ... ... айтылған. Өлтірілуіне
байланысты айтылған хадистерді жеткізушілердің (Равилер) ... ... ... ... бар [114. 228б.]. Бұл жағдайда Абу Ханифа
діннен ... ... жан ... ... ... таңдаған.
4) Абу Хурайрадан жеткен бір хабарға ... Хз. ... ... үйде және атта ... ... екен ... ... былай дейді: «Бізге дейін жеткен бір хабарға ... ... ... ... ... бір ... ... болса, ол үйде,
әйелде және атта болады». Хадистің ... егер ... ... ... ... ... меңзеп тұр. Әйтпесе бұл ... ... Бұл ... ... айтылған бақытсыздықтың осыларға қатысты
жанының қиналып, күйзеліске түскеніне ... адам үшін ... ... ... тікелей шығып жатқан нәрсе емес. Бұл ... ... Осы ... ... ... ... бақытсыздық келер болса
оны тәрк етуінде ешбір әбестік жоқ» [115. 338б.].
Байқап отырғанымыздай, пайғамбардан ... ... ... ... бар және осы кемшілік мағынаны түгелдей өзгертіп тұр. ... ... ... пайғамбарға қатысты ма жоқ па білмейміз, бірақ
оның сүннетіне қайшы емес. Өйткені әйел мен ... ... адам ... ... ... ... Құрандағы айтылғандар мен
Пайғамбардың тәжірбиесінде де бақытсыздық ... ... ... ... ... айтылған хабар (хадис сахих) болмаумен қатар,
дінде дәлел ретінде қабылдауға да жарамайды.
5) Абу Ханифаның Наһаиден жеткізген бір ... ... ... ... ... ... ... қайтыс болады. Харис, Хз. Мұхаммед пайғамбардың
сахабаларынан бір топ адаммен оның жаназасына қатысты» [116. ... ... ... діни ... ... адам ... жаназағасына
қатысу айтылып отыр. Хз. Мұхаммед пайғамбардың да ... ... ... жаназасы үшін аяққа тұрғаны айтылады.
4 – Жеңіл және ең ыңғайлысын алу: ... үшін ... және ... ... сол ... үкім беру ... ең басты принциптерінен
бірі және мұны фыкһ терминологиясында «истихсон» деп қабылдаған. ... ... ... үшін ең ... алу ... ... ... басты негіз ауыр, қиын болғандарды тастап, жеңілдерді ... ... ... ... ... да осы. ... бұл ... былай дейді:
«Алла сізге жеңілдікті қалайды, қиыншылық емес» ... 185). ... ең ... ... ... деген.
Имам Мұхаммед пен Абу Ханифаның арасындағы мына әңгіме истихсонды мысал
ретінде ... ... ... Етін ... ... ... ... бірі мына ыдыстан су
ішсе, бұл туралы не айтасың?
А.Х.: Ол сумен дәрет ... ... ... ... Ол ... дәрет алып, намаз оқыды бұған не дейсің?
А.Х.: Бұл жеткілікті деп есептеймін.
И.М: Етін жеуге болмайтын хайуандар мен етін ... ... ... ... ... Қияс ... екеуі де бірдей. Алайда бұл мәселеде истихсонға
жүгінемін. ... ... ... ... суын ... көрмесем де,
онымен дәрет алып намаз оқуға болатындығын меңзегенімді?
Көріп отырғанымыздай истихсон, ... ... ... ... ижтихад болып табылады және мұның қиясқа сәйкес болуы шарт ... ... ... ... ішу ... ... ... жоғары болумен қатар, олардың ... ... ... ... таза ... ... осындай үкім
шығарған болуы мүмкін.
Абу Ханифаның адамдар үшін ең ... ... ... бір ... ... ... аударманы оқуға байланысты айтқандарын ... ... бұл ... ... бөлімдерде айтылғандықтан қайта тоқталудың
қажеті жоқ.
5 – Мақсатқа сай болғанды таңдау: Пайғамбардан келген ... ... сай ... ... ... Абу ... ... аударған жағдайларынан бірі болып табылады. Жалпы ... ... ... ... ала салу емес, ішінен мақсатқа сәйкес ... ... Бұл ... ... ... ... мен мәселеге
қатысты жерлерін хадистерге деген бұл ұстаным тек қана Абу Ханифаға ғана
тән ерекшелік емес, ... ... да осы ... ... еткен. Мәселемен
байланысты мысалдарды былайша көрсетуге болады:
а) Абу Саид әл-Худдидің айтқан бір хадисінде Хз. Мұхаммед ... ... ... ... ... оқып жатқан кезде алдарыңыздан
ешкілердің кесіп өтуіне ... ... ... Егер тыңдамаса ол
адамды өлтірсін, өйткені ол шайтаннан басқа ештеңе ... [117. ... ... ... ... ... оған күші жеткенше
тоқтатуға тырыссын» немесе «иттерін жіберсін» деп ... ... ... ... ... дәл осы хадистің басқа
үлгілеріндегі жұмсақ сөйлемдерді таңдаған. ... ... ... Бұл ... «адамныңнамаз оқып жатқан біреудің алдынан кесіп өтуі
макрух ... ... Егер ... өтер ... ... оқып ... шамасынша
оған тосқауыл қояды, бірақ оны өлтірмейді. Егер оны өлтіруге әрекет жасаса,
оған берілетін жауап намаздың алдынан ... ... де ... ... ... ... алдын кескенді өлтірсін деген көзқарасты ұстанған ешкімді
білмейміз. Тек қана Абу Саид ... мұны ... ... ... Абу ... да ... осы» [117. 394б.].
б) Аун бин Аби Жухайфа әкесінен мына ... ... «Хз. ... ... ... күні ... теріден жасалған бір шатырдың ішінде
көрдім. ... оған ... суын ... ... ... ... суды төкті.
Адамдар осы су үшін жүгірді. Суға жеткендер онымен ... ... ... болса суға қолы тигендердің сулы қолдарынан пайдаланды»
[118. 114б.].
Имам Мұхаммед қолданылған судың тазалығын осы оқиғаны дәлел ... Абу ... ... ... ... ... ... былай
түсіндіреді: «Бұл оқиға ... ... жоқ. ... оқиға шатырдың
сыртында жүзеге асқандықтан пайғамбар оны көрген жоқ). Егер пайғамбар бұдан
хабардар болса және теріске ... сол ... ... ретінде алуға болар
еді» деп теріске шығарады [118. 114б. ... ... ... ... және ... сай ... ... пайғамбар
тарапынан мақұл көрілгендігіне байланысты деректің ... алға ... суды таза деп ... ... бұл ... ... ... аса қатысы жоқ. Бұл жерде пайғамбардың дәрет суының ... ... ... ... ... - Әдет – ғұрпына сәйкестік: Ханафи мазһабының ... ... ... ... беру ... ... Олар бұған дәлел
ретінде «мұсылмандардың жақсы деп тапқандары Алла ... да ... ... деп ... Алла ... да жаман болып табылады»
деген хадисті келтіреді [119. ... ... бұл ... ораза кезінде оқылатын таравих намазының 20
ракат ретінде және жамағатпен оқылуына қатысты ... ... ... мысал келтірген. Әйтпесе пайғамбар таравих намазын 20 ... ... Имам ... бұл ... «Біз ... ... қабылдаймыз. Рамазан
айында адамдардың жамағт болып нәпіл ... ... ... бір ... Өйткені мұсылмандар бұл мәселеде ижма жасап, мұны дұрыс көрген» [119.
91б.].
Имам Мұхаммед әдет-ғұрыпқа байланысты ... мына ... ... және ... тыс ... ... кию ... құп көрген
іс-әрекетінен болып табылады. Сәлде – арабтардың тәжі. Пайғамбар былай
деген: «Сәлде ... ... ... ... ... Сондай-ақ
пайғамбар Мекке жеңісі күні басына қара сәлде ... ... ... Осыдан
барып біз мұн дұрыс нәрсе деп ... [120. ... ... ... ... ... тәжі, яғни олардың
дәстүрлі, әдет-ғұрыптарына сай ... бас ... ... ... ... бір ... ... қабылдануы, пайғамбардың да осындай бас ... және мұны ... ... ... байланысты болып отыр.
7 – Замана ағысына мән ... ... ... ... ... бірі
«заманның өзгеруіне байланысты үкімдердің өзгеретіндігі» құралы, Исламның
алғашқы кезеңдерінен бастап қолданылған. Абу ... және ... ... ... жылдам өзгеріп отырған қоғамдық құрылым және
басқа ұлттар мен ұлыстар және ... ... ... ... да діни ... және ... ... бұл жағдайды
назарға ала отырып әрекет ... ... ... ... ... ... соңды көрінбеген, бірақ ... ... ... ... ... ... шарттарды қияс арқылы
үкім ретінде енгізуіне наразылық білдірген замандастарын Бағдат ... мен ... ... бір емес ... ... мен ... ... Алланың бұйрықтарына және Хз. Пайғамбардың хадистеріне
қарсы келу деп жауап бергені ... ... атты ... «бұл ... ... ... сахабалары бұл тақырыптарға кірген жоқ. Олар үшін жеткілікті
болған нәрсе сен үшін де жетерлік» деген ... бар ... ... шәкіртіне берген жауабында Абу Ханифа өзгерген жағдайларды назарға
алу керектігін баса айтып: «Олар ... Хз. ... ... ... ... нәрсе саған жетпейді ма?» дегендерінде «Ия» мен олардың
жағдайында болғанымда, олар үшін ... ... мен үшін де ... ... деп ... бер. ... ... шарттарымен біздікі бірдей емес» деген
[121. 11б.]
Абу Ханифа мен ... ... ... ... ... ... осы ... дейін айтылған мәліметтер
жеткілікті болар деген ... Енді ... ... ... ... ... ... ол туралы , сынап айтқан, мақтап айтқан ... ... ... ... ... тереңірек бойлаған дұрыс болатын секілді.
Абу Ханифа, Ислам тарихында өзі туралы ең көп сөз ... ... ... ... Ибн ... бұл ... ... дейді: «Абу Ханифаның
сенімді екенін айтып, мақтағандардың саны оны ... ... көп. ... оны ... сөз ... ... ... оны
рейге, қиясқа көп жүгінетіндігін алға ... ... ... ... ... қарсы көзқарастардың айтылуын ол ... ... ... айтқан. Көрмеймісің Али ибн Абу Талибті шектен тыс жақсы
көргендер мен шектен тыс жек көретін екі ... ... де опат ... ... бұл екі ... опат болатындығы баяндалған. Бұл дінде және
жоғарғы қасиетте шыңға ... ... ... сипаты болып табылады»
[122. 149б.].
Шынында да Абу ... ... мен ... арасында
шектен шыққандар бар. Алайда бұл шектен шығушылық оны ... ... ... ... Көпшілігін хадисшылар құрайтын бұл екінші
топта Абу Ханифаны кәпір, діннен шыққан деп ... да бар. ... ... ... көбі ... және ... көрсетілгендігін
Таһанави өз еңбегінде айтып өтеді.
Кәусәри, Ибнуд-Дахил әс-Сайдаланидің (өлімі ІХғ.) «Китабут-Дуафа» атты
еңбегінде Абу Ханифаға ... ... ... ... ... ... ... үш ғасырдағы достарынан Абу Ханифаны мақтап, қолдаған тұлғалардың
тізімін берген [123. 33б.]. Жалпы саны 67 ... ... бұл ... ... ... ... дейін Абу Ханифаны мақтап,
ғылымына тәнті болғандарды ... ... ... ... Өйткені Абу
Ханифаға қарсы сөз айтып, оны жамандағандардың көбі осы кезеңнен кейін өмір
сүрген адамдар. ... Яхя бин Маин ... ІХғ.) ... ... ... ... ... ұшырамағаны, тек Ахмед бин Ханбал михнасы (қуғынға
ұшырауы), яғни Құранның жаратымды мәселесінен кейін хадисшылардың ... ... ... бәрінің оңды солды айыптауларды жаудырғаны
айтылады. Өз заманында немесе одан аздаған ... ... Абу ... ... ... ... ... бірнеше адамның, сонымен қатар ол
туралы мақтап, қолдап та сөз ... ... ... Имам Малик, Суфян
әс-Сәури, Суфян бин Уайна, Шубә, Яхя бин Маин және тағы ... ... ... ... ... ... атақтыларына саналатын және Ахмед бин Ханбал, Исхақ бин
Рахуя, Яхя бин Маин және Али бин ... ... ... ... бин ... Абу ... ... көрсетеді: Мыңға жуық ғалымнан білім
алдым. Араларында бесеуінен өткен факиһ, діндар және ғлым ... ... ... Абу ... болып табылады» [124. 194б.].
Абу Ханифаны адамдардың ең ... деп ... ... ... Мубарак та, «Куфаға кіріп, ғұламаларына осы аймақта адамдардың ... кім деп ... ... ... Имам Абу ... деп ... дейді
[124. 188б.]. Бұларды айтқан Таханави, ол заманның ғылымының Құран ... ... ... ең ... да Құран мен Хадисті ең
жақсы білетін біреу екенін тілге тиек етеді.
Имам Шафидің (шафи мазһабының құрушысы), ... ... Абу ... бала ... [124. 190б.] ... ... ол туралы айтқан ең атақты
сөзі болып табылады. Абу Ханифаның замандастарынан болып ... ... ... ... ол ... ойлы және зейіні күшті еді» ... ... ең ... ... ... ... ең жақсы білетін сол ... ... ... Имам Жафар әс-Садық та «Абу ... ... ең ... ғұламасы еді» деп оны мақтаған. Имам Шафидің айтуына
қарағанда, Имам Малик те Абу ... ... ... Оған ... ... көрмегендігі туралы сұралады. Былай деп жауап береді: «Ия,
ондай бір адам көрдім. Егер мына тіректен (қабырғаның) ... ... оған ... ... ... деген [125. 328б.].
Байқап отырғанымыздай, Абу Ханифа туралы ... ... ... фыкһ ... күшіне қаратла айтылоған. Бұл оның ... мен ... да ... ... ... болып тбылады. Өйткені бұл екі
негізге сүйенбей жасалған рей арқылы фыкһта өзін ... ... ... ... көп жағдайда шешімін таба алмаған мәселелерді факиһ
ғұламаларға қалдырып отырған.
Бу Ханифа және ... ... ... пікірде болған Ахмед бин Ханбалдың
өзі де Құранның ... ... ... ... ... Абу
Ханифанң бас қазылық қызметінен бас тартқанына ... ... ... оған жаны ашып ... ... [126. 56б.].
Осы жерге дейін Абу Ханифаны ... ол ... оң ... ... ... ... ... дерлік оның замандастары
және оның шәкірттерімен байланысты болған адамдар. Осы ... ... ... ... ... ... жоқ ... Енді ғасырлар
кейінөмір сүрген кейбір басты басты хадисшылардың Абу Ханифа туралы ... ... ... ... ... дерлік Ханафи мазһабына
жатпайтын адамдар.
Тақты «Сүнән» атты еңбектің иесі Абу Давид әс-Сижистани (өлімі Хғ.), үш
фыкһ ғалымын еске алып ... ... ... ... Шафи және ... расында имам еді» деген [127. 46.],
Абу Ханифа және шәкірттері туралы мақтанышпен сөз еткен келесі бір
хадисшы ... ... ... ... ... Абу Ханифа және екі шәкірті
Абу Юсуф пен Имам ... ... жеке бір ... ... ол, Абу Ханифаның
хадисшы емес екендігін айта келіп, оны жалғаншы деп ... ... ... Оның ... Абу ... ... ... Құран мен фыкһқа жұмсаған
және бір ғылымда терең кеткен адамның басқасында артта қалатыны заңды нәрсе
болып ... [127. ... ... ... ол ... ... ... болғандарға келетін болсақ,
олар негізінен екі мәселенің төңірегінде көп тұрады: 1- Рей және ... тыс ... 2 – ... ... ... келуі.
Абу Ханифаның хадиске қарсы келген деген жәйіттеріне қатысты ... ... мен ... ... ... ... фанатизміне қарсы берілген
жауап және тақырыпты ашу тұрғысынан Үндістандық автордың мына ... ... ... ең жаман кезінде (соңғы ғасыр) ... тіл ... ... ... ... ... деп есептейтін азғын бір топ
пайда болды. Расында олардың бүкіл ... мен ... ... бұл
мәселеде өздерінен бұрынғылардың айтқандарына сүйенуде. Өйткені олар ... «Абу ... мына ... ... ... ... келді». Оның сахих
хадис екенін ... ... деп ... Ибн ... ... және тағы ... жерлерде мұны растаған дейді. Абу Ханифаның жолымен жүру ... ... Ибн ... ... да ... ... осыншалықты қате
екенінің байыбына барып тұрған жоқ. ... ... ... ... ... ... ол ... басқа біреудің жолы арқылы ... ... ... ... ... ... адамдар мужтахид ғұламалардан
да өткен тақлидшылар (біреудің артынан, көрсетіп берген жолмен жүрушілер).
Өйткені ттақлид жасаушылар мужтаһид саналған ғалымның ... ... ... ... Олар ... мужтаһид ғалымның мужтаһид емес біреудің артынан
жүруін қажет деп білуде» [128. ... ... да ... ... ... ... ... Абу Ханифадан көп кейін өмір сүргендердің, ... ... ... да, оны ... ... ... деп айып тағулары орынсыз сияқт.
Оның үстіне, Абу Ханифа және одан ... ... ... ... айқындала
алмаған бір хадистің сахих екендігіне одан ... кім және ... ... ... Абу Ханифаның дұрыс деп тауып қолданған бір хадисын одан
ғасырлар өткесін әлсіз деп табу ... ... ... еді? Міне ... ... та ... дәлел ретінде қолданудың ижтиһадпен байланысты бір
мәселе екендігі тұрғысынан, Абу ... ... ... ... деңгейлі нәрселер екені ортаға шығады. Оның үстіне әр хадистің
ақиқатығын білу ... ... ... ... Өйткені пайғамбардың бүкіл
сөз және іс-әрекеттерінің құатесіз, ... ... ... айту қаншалықты қиын болса, мазһаб имамдарының да сүннеттің
ең дұрыс жеткізілген бөлігімен үкім шығарудың өзінде жүз ... ... деу ... ... өз ... ... Абу Ханифаны әсіресе хадисшылық тұрғысынан
сынға алған ... ... ол ... ... ... – Имам Жафар бин Мұхаммед әс-Садық (өлімі ҮІІІғ.):
Абу ... ... ... ... және ... оны ... ... көрсеткен имам Жафар, бір хабарға қарағанда Абу
Ханифаны рей мәселесінде ескерту ... Ибн ... ... «Мен және Абу
Ханифа Жафар бин Мұхаммед бин ... ... ... ... Абу ... деді: «Алладан қорық, дінде рейің мен қияс жасама. Сен, ... және ... ... келгендер ертең Алланың құзырына шығатын
боламыз. Біз «Алла былай деп бұйырды», «Алланың ... ... ... ... Сен және достарың «есіттік және рейімізбен амал еттік» дейтін
боласыңдар. Ол кезде Алла бізге және ... ... ... ...... (өлімі ҮІІІғ.): Абу Ханифаның замандастарынан болып келетін
Имам Авзам да оны хадиске қарсы келумен айыптаған. Ол былай дейді: «Біз ... ... үкім ... айыптаймыз. Бәріміз де рейімізбен үкім
береміз, бірақ оны, өзіне бір хадис көрсетілген кезде басқа бір ... ... ... айыптаймыз» [130. 71-72бб.].
3 – Мухаммед бин Идрис әш-Шафи (ІХғ.): Байхакидің айтуына қарағанда,
Шафи Ирак ғұламаларынң ... ... ... Юнус бин ... Ирак ... ... «Осы жақтан саған келген хабарларға (Хижаз
немесе Медине ... ... мына ... ... болмаса еш мән беруші
болма» деген [131. 63б.].
4 – ... ... ІХ ғ.): ... ... Имам ... да ... қалып Абу Ханифаны сынға алғандардың бірі. Ол өз ... ... ... ... ұстнатындығын, рей мен хадисінің
қолданылмайтындығын айтқан. Келесі бір ... ... бин ... жолымен
жеткен хабарда Фаззаридің былай дегені көрсетілген: ... ... ... Абу ... ... ... ... келді. Суфян
«Аллаға шүкір! Ол исламды ойына келгенін ... ... ... ... одан ... ... ... туылмады» деді [132. 100б.].
Суфяннан жеткізілген бұл хабарды сынға алған Кәусәри, Сәуридің мұндай
еместігін алға тартып, хабарда көрсетілген Нуайм бин ... ... ... ... ... ... теріске шығару үшін жеткілікті екенін айтады.
Өйткені Нуайм көпшілік тарапынан Абу ... ... ... ... ... біреу еді [133. 111б.]. Нуайм сүннеті күшейту ... ... және Абу ... ... ... ... ... жалған екенін Захабидан жеткізген Таханави, Бухаридан коп
оның ұстазы Нуайм бин Хамадты қатаң ... ... ... [134. ... оның ... ... Абу ... қарсы шығуының ең басты
себебі оның, Нуайм бин Хамадпен болған достығы ... ... ... Бухари Нуаймның Абу Ханифаға деген қарсылығының әсерінде қалған.
Бухаридің Абу Ханифаға деген теріс ... ... ... ... ... ... Абу ... мна нәрселерді айтады: «Бухари
шектен тыс ... мен Абу ... ... ... ... өзінің
«Сахих» атты еңбегін оның бірде бір хадисін ... ... ол, ... ... қайшы болған сүннеттерді зерттеуде өте ... ... бір ... хадисті дәлел келтіріп тұрып «Алланың елшісі
былай бұйырады, кейбір дамдарға былай дейді» деп Абу Ханифаға және ... ... ... ... ... Шындығында Бухаридің «Сахихында»
әлсін әлсін ... ... ... деп ... ... Абу ... және
оның көзқарастарын сынағаны байқалады [135].
5 – Ғазали (өлімі 1111ж.): Ұстазы Жувайдің әсерінде қалған Имам Ғазали
да Абу ... ... бірі ... ... Фыкһ ... ... «әл-Мәнхул» атты еңбегінде былай деген «Абу Ханифаға келер
болсақ ол ... ... ... ... (арабшаны) білмейді. Ол хадистерді
де білмейді. ... ... ... хадистерді алып, сахихтарды теріске
шығаратындай дәрежеде батыл болатын. Оның үстіне терең түсінік иесі де ... ... Шафи ... ұстанатын Ғазали, Абу Ханифаны хадис білмейтін,
түсінігі таяз ... ... ... ... оны ... ... Бірақ ол ол осы нәрселерді айту барысында өзі ұстанып отырған
мазһабтың имамы ... ... ... Абу ... ... ... деген сөздерін шамасы ұмытып кеткен сияқты. Кітапты редакциялаған
кісі де мұны бір мазһаб ... ... айта келе ... Абу ... ... онда мужтахид болған кім екен?» дейді [136. 540б.].
Ғазалидің бұл кітапты жас кезінде жазғанын, кейіннен Абу ... ... ... ... да ... Расында да ол ... ... атты ... төрт ... ... оның ... Абу Ханифаны жақсы
жақтарымен еске алып, ол туралы мақтанышпен сөз қозғайды [137. ...... ... (ХІІІғ.): Атақты тафсирші және каламшы ... ... да ... ... ... Абу ... сынға
алғандардан болып табылады. Имам Шафи үшін ... ... ... ... тек қана өз ... ... ... алмастан истихсон мен
қиясқа жүгінгенін айтады.
Шафи мазһабының келесі бір ... Имам ... ... ... ... бір ... ғлым ... тән салмақтылықпен, байыптылығымен
Разиге, одан үш ғасыр кейін жауап түрінде бір сөз ... Ол ... ... ... ... біреу қасыма келді. Ол кезде Абу Ханифа ... ... ... болатынмын. Жазғандарыма қарады да қойнынан бір
орам қағаз ... ... да бір ... ... ... Абу ... жазылған нәрселер екенін көрдім және «сен сияқтылар ұарсы сөз
жазатындай ... ... ... аласыңдар ма?» деді. Мен бұларды Фахреддин
Разидің кітаптарынан алдым деді. Оған, «Имам ... ... ... ... ... бір ... немесе сұлтанның алдындағы бір ... ... бірі ... ... ... ... нақты бір айғақ
болмайынша сұлтанға қарсы ... тиым ... ... ұқсас ашық
жорамалдауға келмейтін ашық бір үкім болмаса діндегі имамдарды қаралауға
тіл тигізуге тиым ... ... [138. ... Абу ... қатысты айтылған сын пікірлердің көбі күдікті
хабарлар мен мазһаб фанатизміне негізделгені анық байқалады. Ибн Аби ... Ибн ... ... кейбір ғұламалар Абу Ханифаның хадиске қарсы
келгендігіне байланысты ... ... ... ... ... ... келуден емес, әртүрлі хабарлардың арасынан ыңғайлысын
таңдап алумен байланысты екені байқалады.
Біздің ойымызша хадистердің дұрыстық (сахих) ... ... ... ... ... деп септейміз. Яғни ... ... ... ... ... ... көтеріле түспек,
одан алыстағансайын сенімділік дәрежесі төмендей бермек. өйткені ... ... бір ... ... өмір ... Яхя бин Маин мен ... бин
Ханбал кезеңінде жалған хадис жазу, шығару әрекеті көп болды. Бұл тарихтан
белгілі ... ... ... Абу ... ... тұрғысынан сахих
хадистерге қолд жеткізуде кейінгілермен салыстырғанда әлдеқайда жоғары
мүмкіндікте болатын.
Енді Абу ... және оның ... ... ... ... ... өткен жөн. Шииттердің Абу Ханифаға деген ұстанымдарын ХІХ ... ... ... Бақр ... ... атты кісінің еңбегінде
шиит жазушысы жоғарыда айтып өткен суннит ғалымдардың көзқарастарынан көп
пайдаланған.
Шиит жазушысы ... ... ... оның ғалым ретінде
аталмағандығынан) ... төрт фыкһ ... ... ... мәлімет береді: «Әхли-Сунна ... төрт ... ... ... ... және бұл мазһабтар рей, қияс, истихсон және
ижтихадпен амал етті,. Бұл мазһабтардың құрылу себебі ... ... ... ... одан ... ... төрт мың ... болатын. Мансұр
адамдардың оған ауып кетуінен ... ... алып ... ... мен ... екеуіне де одан бөлінулерін бұйырып, оның мазһабынан басқа
мазһабтар құруын және бұл ... рей, ... қияс және ... ... Бұлардың ізінен Шафи мен Ахмед бин Ханбал да жүрді.
Амалда әхли-сунна мазһабтары осы төрт ... ... ... шииттері
пайғамбардың сахабаның және табиунның мазһабында қалды» [139. 734б.].
Абу Ханифаны таныту барысында ... ... ... ... төрт имамының бірнішісі, уәсуха (шайтанның азғыруы) рей, және
қияс ... ... Абу ... деп сөз бастаған жазушы «оның әдісі
шайтаннан алынған және тозаққа апаратын еркін ... ... ... ... ... ... қарсы Хз. Алидің ұрпағынан болып келетін Зейб
бин Али бин Хусейнді қолдауының өзі шииттердің алдында оның ... емес ... Абу ... және оның ... ... бұл секілді
айтылған пікірлердің барлығын жинақтап былай көрсетуге болады:
1 – Ислам тарихы бойынша көптеген адамдар ... ... ... ғылымның тереңдігімен қаншама ғұламаны тәнті ... Абу ... ... ... ... ... ... қарсы келді деген
айыптаулармен, рей мен қиясты көп қолданғаны мен сынға ұшыраған.
2 – Бұл айыптаулар көбіне хадисшылар ... ... – Алға ... ... ... ... негізсіз болып,
көбіне күдікті және талқылауға келмейтін хабарлар.
4 – Айыптап, сынға ... ... Шафи ... ... болып,
Абу Ханифаға деген ұстанымдарында мазһаб фанатизмі маңызды рол ойнаған.
Хижраның 8-ғасырынан бастап бұл ... ... ... Осы ... Абу ... ... тоқтағаны және ол туралы кітаптар жаза
бастаған ... ... Ибн ... ... Ибн Хажар әл-
Хайтами, Суюти сияқтылардың Шафи ... ... ... ...... 3 ғасырдың (Хғ.) орталарына дейін Абу ... ... ... ... ... ол ... екі ... көзқарастар білдіргені
байқалады. Оның замандастары болған ... оған өте ... ... ... ғұламалрдың Абу Ханифа туралы айтқан сөздеріне мұқияттылықпен қарау
керек деп ойлаймыз. Бұлардың ... ... ... ... ... және жеке ... мен көзқарас ерекшелгінің
нәтижесінде ... ... деп ... да, ... бөлігінің осы
кісілердің атынан кейіннен ортаға шығарылған жалған хабарлар деген ... ... әлі ... ... ... бір ... жүйеленбеген кезеңінде мұндай ғұламалардан ... ... ... ... сөздер айтуына күдікпен
қарау заңды болып табылады. Абу ... ... ... ... ... ... бин Мубарак Вақи бин жаррақтың оның достарын, тіпті
Имам Мұхаммед сияқты ... өзін ... ... ... ... біздің ойымызды растай түсетіндей.
Ханафилердің хадис және суннаға қатысты көзқарастарының ерекшелігі деп
аталатын бұл параграфтан шығатын қорытынды, Абу ... ... ... имамдарынан, хадисшыларданешқандай айырмашылығы жоқ. Бұл мәселеде,
Абу Ханифамен басқалардың арасындағы айырмашылық хадистерді ... ... ... ... ... Ханифа хадисшылардың түсінігіндегі бір хадисшы ... ... ... ең ... ерекшелігі де сол. ... ... ... ... ... келді деген сипаттағы сын пікірлердің басым көпшілігі
субъективті көзқарастардан тұрады. Егер ... сын ... ... ... бұло ... ешбір мазһаб имамдарының тыс қалуы мүмкін емес. Оның
үстіне Абу Ханифаны және мазһабын хдисшылығы ... ... ... одан көп ... өмір ... ... және бұл ... сілтеме жасаған
адамдарының өзі де Абу ... ең аз бір ... ... жасаған
хадисшылардың айтқандары болып ... ... ... ... ... ... заманына жақын болу маңызды фактор саналады. Осы
тұрғыдан алғанда Абу Ханифаның мүмкіндігі оны ... ... ... ... ... шығады.
Абу Ханифаны сынға алудың басты себептерінен бірі де ... ... ... ... ... Бұл әрекетті әсіресе
хадисшылар арасында айқын көруге болады. Олар ... ... ... ... ... ... ... хадисшылық сипаттарын
пайдаланғандары деректерден байқалады. ... ... ... халықтың
оларға сенетіндіктерін білгендіктен мұндай әрекеттерді тартынбай жасаған.
Біраз уақттан кейін осы ... ... ... ... да бой көрсете
бастайды. Олар да өз имамдарын қорғау мақсатында басқа ... ... ... ... Абу Ханифаны барлық жағдайдан ақиқат шығару үшін
бүкіл күш жігерлерін жұмсаған.
Абу Ханифа секілді, Ислам тарихында үлкен ... ие ... ... тану үшін ... бейтарап көзбен қарап баға беру ең дұрыс
жол болып табылады.
2.3 Ханафи мазһабындағы ... ... ... және ... қатысуына әсерлері
Имам Ағзам Абу Ханифа фыкһ ғылымында үлкен ғалым болумен ... ... ... ... және ... ... да ... ойлар ортаға
қойған ойшыл-ғулама болып табылады. Оның көзқарастары ... ... ... ... кейін исламда жеке мектепретінде қалыптасқан. ... ... ... ... ... ... мушаббиха, қадария,
жабрия, муржия және ... ... ... ... ... бастаған тұста өмір сүріп, Сунниттік қалам
мектебінің ... ... ... ... берді). Әсіресе
Басрада тәңірлік (алланың) сипаттар ... ... ... ... күнә және ... ... ... дәүірлердің басты
сенімдік мәселелеріне қатысты әр түрлі көзқарасқа ие ... ... ... ... ... ... сенімдік
негіздерді ортаға қойып, буларды ... ... ... ... ... Жад бин ... бин Сафван,Уасыл бин Ата,
Амр бин Убейд,Ибн Ажаррад,Муқатия бин Сулейман ... ... ... қаламшылар да бар. Бұларды әсіресе Жахм бин Сафван, Амср бин ... ... ... ... ... аз да ... ... Язид бин Абан әр-Лақаши, Шиидтерден Хишам ... ... ... ғалымдарынан Дирар бин Амр және Абул Хузайыл ... Абу ... өмір ... ... азды ... ... маңызды
тулғалардан кейбіреулері болып табылады.
Абу Ханифаның калам ғалымымен байланысы және оған деген ... ... ... ... бар. Бұлардың брлығын үш топқа бөліп
қарастыруға болады:
1) Абу Ханифа келам ғылымымен айналысуды діни ... деп ... ... ... ... қызуғыдан бастаған. Куф және ... өзін осы ... ... жетілдіріп таңдаулы калам ... ... ... ... бұл ... ... ... Мұхаммед бин Идрис әш-Шафи Абу Ханифаны калам ғылымының құрушысы
ретінде қабылдаған. Абдулқадир ... да оның ... ... ... ... алғашқы екенін айтады [140. 308б.].
2) Абу Ханифа баста калам ғылымымен айналысады, бірақ ... ... ... ... алып, күнделікті өмірде
халықтың ... ... ... ... ... деп ... ... тастап, фыкһа бет бұрады [141. 51-53бб.].
3) Абу Ханифа калам ғылымымен айналысуды дұрыс емес деп ... ... ... ... ... ... тиым салған [142. 266б.].
Абу Ханифаның калам ғылымымен байланысына қатысты деректерде а ... ... мен ... ... өте жақын. Екеуінде де ... ... ... және жаңа ... ... ... алғашқы өкілдерінің бірі болып табылатындығы айтылған және ... да осы болу ... деп ... Абу ... ... мәселелерге
байланысты жазған трактаттары және фыкһ жүйесінде рейге жүгініп ақылшылықты
мақұл көруі оның ... ... ... ... дәлелдер
арасынан орын алады. Өмірінің белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... айналысуды дұрыс
көрмегенінен емес, керісінше сенімге қатысты негізгі мәселелердің ... ... ... кейін бұл саладағы ізденістерге қажеттілік көрмеу
сондай-ақ ... ... ... ... ... ... болса
керек. Бұл, оның белгілі бір кезеңнен кейін ақаид және калам мәселелерімен
еш айналыспады деген мағынаға келмейді. Өлімінен бұрын ... ... ... «әл-Васитя» ларының сенімге қатысты болуы мұның айқын
дәлелі болып табылады [143. 38-48бб.]. Абу ... ... ... ... ... ... бас тартқандықтарынан сенімдік
мәселелермен ... ... ... ... ... ... бұл ақиқаттан алыс жатқан бір ықтималдылық болып табылады. Өйткені
«әл-Алим уәл-Мутаалим» атты еңбегінде ... ... ... көзқарасты
ортаға қояды. Бұл жердегі айтқандарына қарағанда ол,ғ ... ... ... байқаған, Ислам әлемінде әртүрлі саяси және
дүниетанымдық өзгерістердің ... ... ... ... ... ... үшін ақида мәселелерінің зерттелуін қажетті деп
тапқан. Сахаба кезеңінде ... ... ... ... ... ... бірінші хижра ғасырының соңына қарай (ҮІІІғ.)
ортаға шыққан талас-тартыстар нәтижесінде әртүрлі көзқарас ... ... ... деп діннен шығушылықпен айыпталып, өлтіруді дін бойынша
рұқсат ... Абу ... ... ... ... ... және
сахих сүннетке жүгіне отырып, нақты дәлелдерге сүйену арқылы бекітуді
мәжбүр ... [144. ... Бұл ... оның клам ... ... ... байланысты хабардың дұрыстығын әлсіретуде. Өйткені сенім
негіздерін нақты аргументтермен ортаға қойып, ... ... ... сыни
көзқарастарға жауап беру калам ғылымының мақсаттарынан бірі болып табылады.
Бұл сахабалардың дұрыс болу ықтималдылығын ... ... ... ... тиым ... ... бастауын Құран мен Сүннеттен алмаған,
керісінше исламға жат ... ... ... ... ... емес ... жат басқа нәрсені қорғауды мақсат еткен және
қарсыласының пікірін теріске ... ... ... ... ... Әйтпесе ол абсолюттік мағынада калам ғылымына ... [145. 133б.]. Абу ... ... ... дүние мен ақыретте
пайда және зиян беретін мәселелерге қатысты үкімдерді білуі» деген ... ... ... ... ... қамтыған ғылымға «әл-Фыкһул-
Акбар» деген ат беруі оның ақадті фыкһтан жоғары қойғанын көрсетеді ... Ол ... ... ... көзқарастардың шайқасы жүріп жатқан Куфа,
Басра, Бағдат және Хижаз аймақтарын ... ... ол ... ... ... ... және пайғамбардан айтылған хадистерді зерттеу
арқылы Ислам ақаидін негізгі ... ... алып ... ... ... егер ... ... мен сүннетті
қабылдайтын біреу ... ... ... ... ... ... айқындау барысында көбіне Құранды негізге алып, одан
сенімге қатысты ... ... ... де ... ... ... қайшы үкімдер қамтығандарын жалған деп есептеп назарға ... оның ... ... ... келетін ешбір сөз пайғамбардыкі ... емес [147. ... ба ... ... саласында
көзқарастарынан пайдаланағнт адамдардың басында Хз. Али келеді. Өйткені Абу
Ханифа өзімен соғысқан қарсыластарына «бүлікшіл ... атын ... ... сияқты үлкен күнә жасағандардың муиин ... үкім ... Хз. ... ... ... ... тапқан алғашқы ғалым деп
таныған және оның бұл әдісінен көп ... ... [148. 69б.]. ... ... ... болып келетін ғұламалардан Зейд бин Али,
Мұхаммед Бақыр, Жафар әс-садық және Абдуллах бин Хасанмен ... ... ... ... ... ... бин ... Муаз
бин Жабал, табиундардан Хасан Басри, Ата бин Абу Ребах, Саид бин ... бин ... ... ... ... да оның сенімдік
ұстанымдарына бағыт берген. Абу ханифаның ақаидқа қатысты ... абу ... Абу ... әл-Балхи және Абу Муқатил әс-Самарқанди
тарапынан жазылған, жеткізілген әл-Алим уәл-Мутаалим, әл-Фыкһул ... ... ... ... ... деп ... трактаттарынан және басқа да
мазһабтар тарихына қатысты кітаптардан көруге болады. Еңбектерінің тікелей
өзі ттарапынан қаламға алынбауына ... ... Абу ... ... ... ... еңбектерде айтылған. Мысалы муғжиза, керемет сияқты
тақырыптар ол кездерде әлі ортаға шықпаған болатын. Абу ... ... ... ... қосымшалар жасалғанымен бұлардың
басым бөлігі өз ... ... ... ... ... ... Абу ... мен шәкірттерінің ақаидқа байланысты көзқарастарын
жазған Абу ... ... ... 933) ... атты ... ... ... пікірлердің көп жерде ұқсас келуі ... ... ... ... ... Ханифаның ақаидқа қатысты көзқарастарын былай көрсетуге болады:
1. Алланың барлығы: Әлем және оның ішіндегі болмыстар Алла ... ... ... және дүниенің ешбір кемшіліксіз, жүйелі түрде
жаратылуы, болмыстың бір ... ... ... ... ... ... ана қарнынан шығуы білушілердің білушісі және ... иесі ... ... ... ашық ... болып табылады [149. 75-
85бб.]. ... ... ... ауыр жүкі ... ... бір ... бағыт алуының мүмкін еместігін қалай қабылдаса, бұл әлемнің де ... бар ... ... ... емес деп біледі [150. 40б.]. Әрбір
адам осы нәрселер төңірегінде ойлана отырып, Алланың барлығында байланысты
ақиқатқа қол ... ... Осы ... діни ... ... ... ... иесі адам баласы Алланың барлығына, бірлігіне, ұлылығына сенуге
міндетті.
Ақыл жүргізу арқылы ұлы ... ... ... ... ... телуге болмайды. Оны, тек қана болмысын білдіретін есім және сипаттармен
атауға ... Оның ... ... ... өмір, құдірет, калам (сөйлеуші),
семи (естуші), басар (көруші) сияқты ... ... ... ризық
беру, тірілті, өлтіру сияқты іс-әрекетке қатысты сипаттары бар. ... ... Алла бар, ... оның бар ... ... болмыстарға
(жаталғандарға) ұқсамайды. Алла тірі, бірақ басқа тірілер ... ... оның ... ... ажырамайды. Бүкіл есім және сипаттары
ежелден бар болып ешбірі кейіннен бар болған емес. ... ... бар ... ... ... нәтижесі ретінде ортаға шыққандар
кейіннен жарытлған. Алла зат пен форма, яғни материалды бір ... ... теңі мен ... жоқ, саны тұрғысынан емес, теңі мен ... ... ... ... ... ... болмыспен қатар сипаттардың
ешқайсысы жаратылғандарға және олардың сипаттарына ұқсамайды. Ықылас сүресі
бұл жәйітті баяндауда.
Насстарда (Құран мен ... ... ... қол, бет, түсу ... тән) ... мәні ... ... ешбір
жаратылғандардың мүшелеріне және іс-әрекеттеріне ұқсамайды. Мұны Мутазила
каламшыларының жасағанындай жорамалдау ... да білу ... ... ... ... құдірет деп түсіндірмеген мысалдағыдай бұл ... ... ... тәңірлік сипат дәрежесінен шығарады. Алла ешбір
қажеттілік ... жеті қат ... ... ... ... ... Белгілі бір жерде (кеңістікте) болуды қажет ... ... ... ... ... және ... көмегімен жаратылғандардың
жанында болып табылады. Алла алда ... ... ... олар бар ... тұрып біледі. Мұны терсіке шығарған Мұсылман бола
алмайды. Өйткені Аллаға білместік, білімсіздік ... ... ... ... өзі қалаған кейіпте, бізге білінбейтін жәйіттерде муминдар
тарапынан жұмақта көрінеді.
2. Құранның жаратылуы: Құранның ... ... ... ... ... ... бұл жерде қысқаша тоқталып өтетін
боламыз. Бұл мәселеде Абу ... ... ... үшке ... ... а) Құранның тек қана Алла сөзі екендігіне сену ... ... ... ... емес [152. ... ... ... өйткені Алладан басқа барлық нәрсе жаратылған болып
табылады. Шындығында жаратылған бір нәрсеге ант ішу ... ... ... ант ішу де ... ... табылады [152. 383б.]. в) Құран
Алланың сөзі болып, жаратылмаған, бірақ Құранды оқуымыз және оны ... [153. ... ... ... ... ... Абу Ханифаның
бақталастары тарапынан оны ... ... үшін ... ... ... ... табылады. Абу Ханифа бәлкім алғашқы рет Құранның оқылуын жаратылған
деп айтқан болуы мүмікн, бірақ қарсыластары мұны ... ... ... ... ... ... Егер Абу Ханифа Құранның жаратылғанын айтқан болса, оны
сынға алған Бухари Құранның жаратылғанына қатысты жазған ... ... тыс ... ... ... Ол да бұл ... Абу Ханифаға байланысты
бір пікір ... ... ... Абу ... Құранның
жаратылғандығына қатысты пікірталастарға кіруді мақұл көрмеген кездегі
көзқарасын білдірсе керек деп ... ... ... Абу ... көзқарасы болуыкерек. Расында кейбір деректер Абу Юсуфтың ұстазы мен
алты ай осы мәселеде ... ... ... Алланың сөзі,
жаратылмаған, жаратылғанын айтқан адам кәпір болып ... ... ... ... [154. 540б.]. Бұл ... Абу ... ... байланысты көзқарастарының өзгерістерге ұшырағанынан
хабардар етуде.
3. Тағдыр және Құлдардың (муминдердің-сенушілердің) ... ... ... ... құбылыстар Алланың тағдырына қарап ортаға шығады.
Өйткені, Құран-Кәрімде (қамар 54/49), (Жүніс 10/34399) және хадистерде
[155. 545-548, ... ... ... ... ... ... ала ... және ортаға шыққан (пайда болған) әрнәрсенің осы жазмышқа қарай
жүзеге асатынын анық ... Алла ... ... пен ... қоса
бүкіл болатын нәрселерді өз ғылымымен білген және ... ... ... [156. 483б.]. ... ... ... ... етуге, кәпірлерді күпірлік ... ... ... ... еркімен жүзеге асыру үшін мүмкіндік берген. ... ... иман ... қаласа күпірлікке түсіп, ақиқатты терістей
алатын ерік пен күш ... ... ... ерік пен күш ... етуге де
иманға келуге де ыңғайлы болып табылады. Иман ету үшін ... ... үшін ... бір ерік пен күш ... ... ... Алла әркімнің
тағдырын, өз еріктермен жүзеге асыратындай етіп жазған. Осыған байланысты
адам ... ... ... кәпір болып туылмайды, мумин бола тұра кәпір,
кәпір бола тұра ... ... да ... [156. ... ... ... Алла болып табылады. Құл болса іс-
әрекет жасауды ... және оны ... Егер құл ... ... ... өзі қалағандай жасай алуы және әр ... ... ... керек еді. Алайда құл әр қалағанын ... ... ... жасау күші іс-әрекеттен алдын емес, сол ... ... ... Егер құл ... ... ... бұрын осы күшке ие
болғанда еді, Аллаға қажеттілік болмайтын еді. Әйтпесе ... ... ... мұқтаж екендіктері айтылған (Фатыр 35/15, Мұхаммед 47/58).
Күш (ерік), іс-әрекетін жүзеге асырғанынан кейін де құлға ... ... ... бұл ... ... ... ... ортаға шығуы қажет
болады. Ал, бұл мүмкін емес. Құлда ерік, күш ... ... Алла ... ... жаратушысы, құл болса осы еркімен күшін жақсылық пен
жамандық бағытында қолдану арқылы ... ... ... ... ... ... осы түсіндірмелерге қарамастан, Абу Ханифаның ойынша
ашық көзбен күнге қарау ... ... емес ... ... және ... іс-
әрекеттері мәселесін де ақылдың толық шешіп беруі ... ... Яғни ... ... ... түсіндіруге тырысқанымен шешімін көрсетіп беруде
дәрменсіз [157. ... ... ... ... ... екіншісін құрайтын
пайғамбарлық құрылымы, ... оның ... Хз. ... ... ... ... ... табылады. Пайғамбарлыққа «Алла мен ақыл иесі
құралдары арасында дүние және ақырет ... ... ... үшін жасалған елшілік қызмет» деп анықтама берілген [158. 59б.].
Құранда Алла Тағаланың Нух және ... ... мен ... ... ... ... кітап (қасиет), үкім (шариғат) және пайғамбарлық
беріп, ... елші ... ... ... Исраил ұлдарына (Еврейлер)
кітап пен пайғамбарлықты бергені ... ... 6/83 -89), ... ... ... 33/39-40). Әртүрлі аяттардан Алланың адамадарға жаратылғаннан
бері пайғамбарлар арқылы тура ... ... ... ... ... қамтыған кітаптар түсіріп, алғашқы пайғамбар ретінде Адамды
таңдағаны шығады ... 2/30,37; Али ... 3/33). ... де
пайғамбарлыққа байланысыты әртүрлі мәліметтер бар. Хз. Мұхаммед пайғамбар,
пайғамбарларды аналары ... ... бір ... ... ... бір ... шақырғанын айтып, өзімен Иса пайғамбардың арасында
басқа пайғамбардық жоқ екенін жеткізген [159. 280б.]. ... ... Алла ... әлемінде әрбір пайғамбармен келісім жасаған, әрбіріне
муғжизалар берген, пайғамбараларға сену имам ... ... ... ... ... ... артынша ҮІІІ ғасырдың
орталарынан бастап Мұхаммед пайғамбардың паймбарлығын, әрі пайғамбарлық
құрылымда жоққа ... бұл ... ... сыни ... ... ... ... пайда бола бастайды. Уақыт өте келе бұл туралы кітаптар жазыла
бастайды. ... ... ... және ... атты ... ... ... айтады [160. 109б.]. ... ... ... ... пайғамбарлыққа қатысты айтылған пікірлерді
баяндайтын еңбектері бар. Имам Шафидің жазғанын айтқан ... ... ... ... ... атты ... ... қатысты еңбектерді ең алғаш қаламға алғандар ... ... ... ... және қазы Абул-Жаббар сияқты мутазила каламшыларына тән болып
табылады [161. ... ... ... ... калам мектептерінің
арасында ауызбіршілік бар. ... ... ... ... және
Мұхаммедпен аяқталды» деген ұстаным шектен шыққан діни ағымдардан басқа
ислам ... ... ... ... мәселе. Пайғамбарлық
туралы айтылғандар жалпы ... ... ... ... кейбір жекелеген тұстарда ... мин ... ... ... көзқарастардың бар екені ортаға шығады.
Әһли-Суннаның басым ... Алла ... ... ... және мұны ақыл да теріс көрмейді. Олардан бір ... де ... ... деп ... [162. 109б.].
Тек бұл жердегі «міндетті» деген сөз, Мутазиланың түсінігіндегімен
бірдей емес. Алланың ... мұны ... ... ... ... Бұл ... Мавараннахр каламшылары болып табылады. Ашарилер, алланың іс-
әрекеттерін еш нәрсемен ... ... ... ... даналық пен
пайданы қамтығанымен, даналық пен пайдалы ... ... ... ... туралы Әһли-Суннаның көзқарасын қысқаша қорытар болсақ:
Алла тарапынан пайғамбар жіберілуі ақылмен мүмкін нәрсе. Әйтпесе Алла ... ... Бұл, ... осы ... ... мейірімі мен рақымдылығы.
Пайғамбарлық еңбек етіп, үйрену арқылы келмейді, оны тек қана Алла ... ... ... ... етіп ... ... ... Алла пайғамбар жіберуге міндетті. Өйткені құлдарының
дұрыс жолда жүріп, ... ... үшін Алла ең ... ... ... ... жіберуде осы пайдалы нәрселер болғандықтан бұның діни
тұрғыдан «міндетті» ... ... ... [163. ... Абу Ханифаның бұл мәселеде айтқан көзқарастарынакелейік.
Пайғамбарлықтың ... ... ... ... ... байланысты жәйттің Алла тарапынан ... ... ... ... ... ... муғжизалары ақиқат.
Хз. Пайғамбардың саусағым айды екіге айырғаны және миғражға шығуы осыған
ұқсас жағдайлардан болып табылады. ... ... ... қоспайды, кіші
және үлкен күнәлар жасалмайды. Тек кейбір кіші ... ... ... ... ... әкелген діндері тәуһид негізіне сүйенген бір
дін және оның аты Ислам. Пайғамбарлардың адамадардың ... ... ... ... болған. Аллаға сене тұрып, Хз.
Мұхаммедтің пайғамабарлығына иман етпеген адам Аллаға да иман етпеген болып
саналады. ... Хз. ... иман ету ... ... ... ... 4/65). Осыған байланысты Аллаға иман еткен әркімнің хз. Пайғамбарға
да иман етуі қажет [164. 23б.].
5. ... ... ... ... Өйткені Құран-Кәрімде бұған белгі
берілген (Тәубі 9/101. Тур 52/47). ... ... ... ... ... ... Адамдардың өлімінен кейін тірілуі және амалдарының
таразға салынатыны да ақиқат. ... ... ... ... ... мен Иса ... оралуына қатысты Абу Ханифа атына
жазылған Фыкһул-Акбар ... ... ... орын алмаған. Абу
Ханифаның ақаидқа қатысты көзқарастарын бір жерге ... ... ... ... де ... ... ... орын берушілер. Бұл
жәйт, дажжалдың шығуы мен Иса пайғамбардың кеткен түсуіне қатысты мәселенің
Абу Ханифаның еңбектеріне ... ... ... ... Ақаидқа
қатысты трактаттарында ол жәннәт пен тозақтың мәңгілік ... ... 62б.]. ... ... ... пен тозақтың мәңгілік ... ... ... жоқ болуы керектігіне сенген де ... ... ... бұл ... Жахм бин ... тарапынан ортаға
шығарылғаны және Абу Ханифаның оны қатаң сынға алып, кәпір деп айыптағанын
назарға алсақ бұл көзқарастың Абу ... ... ... ... ... Иман – Күнә ... Абу ... иман туралы көзқарастарына алдыңғы
параграфтарда кеңінен тоқталып өткендіктен бұл ... ... ... боламыз. Абу Ханифаның ойынша иман тілмен, айтып, ... ... Амал ... бір ... ... одан кейін келетін
нәрсе. Адам иманының күшімен Аллаға құлшылық етеді, ораза ... ... ... ... ... ораза ұстағандығына немесе
қажылыққа барғаны үшін иман ... ... ... ... бөлек қарастырылған. Амалы жоқ адамаға да мумин деген. Иман
ете тұрып парыз амалдардан біреуін орындамаған адам ... ... бұл ісін ... деп есептемейінше күнә жасау бір мұсылманды діннен
шығармайды. Оның азап ... ... ... ... ... Мұндай адамдардың кешірілетіндігінен үміт етіліп, ... ... ... жоқ еткендей, иман да жамандықтарды жоқ етеді.
Күнә, муминге зиян береді және тозаққа кіруіне ... ... Тек ... ол ... ... ... ... және пайғамбарға иман етуде жолдан
шыққан адаммен, оларға сеніп, иман ... ... ... ... ... ... ... бүлікші мумин деп айтқанымызға қарағанда иман амалдан
бөлек ... ... ... хз. Али де ... ... ... ... деп атаған [167, 40б.].
7. Күпірлік (тәкфир): Абу Ханифаның ... ... өз ... ... және діни ... ... сыртқы киім үлгісіне қарап
күпірлікпен айыпталады. Мумин екенін айта тұра тәңірлік сипаттарды ... ... ... ... ... ... Құранда анық
етіп көрсетілген үкімдері қабылдамаған, күнә жасауды дұрыс деп ... ... бір ... ... ... ... адам кәпір деп аталады. ... ... ... ... жорамалдау арқылы үкімдер шығарған,
пайғамбарға қатысты хадистерге ... ... ... ... адам ... ... [168, ... Имамат (Имамдық): Имамның муминдердің кеңесімен және ижмаларымен
тағайындалуы керектігін ... Абу ... ... Хз. Абу ... ... ... ... Хз. Алидің сахабалардың ішіндегі ең абзалы болып,
қарсыластарының ... ... ... ... ... [169, ... билікті күшпен қолдарына алған Омейядтар мен Аббасилердің емес,
үмметтің жағдайын түзетуді мақсат еткен ... ... ... ... Абу ... Имам Зейдке және пайғамбар әулетінің билікке қарсы жасаған
көтерілістеріне қолдау көрсетіп, бұл іс-әрекетті заңды деп ... ... ... кейбір Шиит ғұламалырының айтқанындай Шииттердің имамдық
көзқарастарында болған ... ... ол ... басшылығын (имамат)
пайғамбар әулетіне берілген ... деп ... Тек қана ... осы ... ... қарағанда лайықты деп есептеп, қолдау
көрсеткен [170, 160-165бб.]. Әрине, оның Али әулетіне деген ... ... тұр. Бұл ... сол ... шарттарына, талаптарына қарап
отырып бағалар болсақ, оның бұл әрекетінің ешқандай да ерекшелігі ... Хз. ... ... кейінгі Ислам қоғамының діни ... ... ... ... Имам дегеніміз, «өзіне бағынылған адам»
дегенді ... ... ... ... және ... адамдарды
басқарғандарды имам деп, имам басқарға қоғамды «умма» деп ... Сяси ... бір ... ... ... ... ... қоғамының билігін
жоғары мәртебеде өзіне алған адамның қызметін ... ... ... фыкһ және саяси тарихта ... ... ... және ... ... ... ... көзқарастарын «имамат» деген бөлімде
талқылайтын болған. Тарихшылар болса Абу Бәкірден бастап ... ... ... оқиғаны «халифат» деп қарастыратын. ... ... ... мағынада мемлекет басшылығын, халифат соны іс-жүзінде ... ... ... мен Ибн ... ... ... ... және дүниелік басқаруда пайғамбарлықтың орнын алатын құрылым
болып табылады [].
Бұл анықтама көбіне әһли-Сунна мен ... ... ... ... ... ... ... пайымдары, тек қана дүниелік
басқаруда емес, әрі ... әрі ... ... ... ... болған құрылымды білдіретін болған.
Имамат ұғымының каламшылар арасында көп қолданылған термин болуының
маңызды себептерінің бірі ҮІІІ ... Али бин ... және ... бин ... шиит ... ... ұғымының орнына имаматты қолданулары және
еңбектерінде бұл ... ... ... ... ретінде қарастыруларынан
болып табылады. Ашарилерден бастап имамат, Шииттік ұстанымды ... ... ... ... ... ... кейіннен бұл ұғым
кеңінен таралып кеткен.
Хз. Мұхаммед пайғамбардың өлімінен кейін Бану санда шатырында жиналған
ансар, Сад бин Убадені халифа ... ... ... Абу ... ... ... барып қатысады. Әлеуметтік жағы басым болған имамат сияқты
бір міндеттің, ... араб ... ... ... ... берілмейтіндігі жолындағы талас-тартыс нәтижесінде мухажирлер
мен ансарлар Абу Бәкірді халифа етіп тағайындайды. Пайғамбардың халифасы
деп ... Абу ... ... ... Омар ... Оны «пайғамбар
халифасының халифасы» деген ұзын ... ... ... ... ... ... Осман және Али кезеңінде ... ... ... ... ... ... қоғамындағы түсініспеушіліктердің
шыңына шыққан тұсы болатын. Ислам тарихында ... ... ... және ... осы ... ... ... Бұл оқиғалар Шиит, Харижи және
Муржияның қалыптасуына жол ашып ... ... кім ... ... ерекшеліктерге ие болу керектігі және орнынан алып тастау,
тастамау сияқты жәйіттер Хз. ... ... ... түсе ... ... ... қайтар жолда Харижилер, Хз. Алидің Муавиямен
келісімге бару ... ... ... алып ... ... ... бин Вахб әр-Расибиді басшы етіп тағайындайды. Екінші жақта имамат
мақамының кімдер тарапынан қолдау болғанда өз ... ... ... имам ... ... түсіп жатты. Имамдағы ең басты
қасиет, ерекшелік Омар ... ... ... деп ... Одан
кейін бұл ерекшеліктер жакелеген тұстарына дейін ... ... Хз. ... ... туралы айтқан мақтау сөздерінің Алиге
қатыстылары, шамасы Жмал соғысынан ... оның ... ... ... ... мағынада жорамалданған және Али соғыс кезінде пайғамбардың
өсиетін орындаушы ретінде ... ... ... кейін бұған қарсы
Хз. Алидің жақтастарын кәпір деп айыптап, олардан бөлініп кеткен Харижилер,
Али жақтастарының ... ... ... имамат туралы басқаша
көзқарастар ортаға қояды. ҮІІІ ... ... ... ... топтардан Аббасия, Аббас бин ... және ... ... ... ... ... дәлел бар екендігін алға тарта
бастайды. Мұның ... ... ... ... ... және ең ... ... керек еді. Бұл пікірдің қолдауға ие болуы аса қиын болмады.
Билікте ... ... және одан ... ... Аббаси халифаларының Али
ұрпақтарына жасаған әділетсіз ұстанымдары олардың абыройын түсірумен ... ... алға ... қарсы жақтың ... ... ... ... ... мәселемен алғаш рет
айналысқандар Шиит каламшылар болған. Олар бұл тақырыпты әуелі мутазила
ғалымдарымен ... ... ... ... ... мәселеге
шииттерге жауап беру тұрғысынан назар аударған. ... ... ... және ... ... шектен тыс көзқарастары пайда болғаннан кейін
Әһли-Сунна каламшылары, діннің негізінде жоқ мәселе ... ... ... ... ... Идеал имам моделі ретінде дінді
ең жақсы білген сахабалардың имам деп ... ... ... ... төрт ... ... жасалған және биліктерінің заңды
екендігі туралы тоқтамға келген.
9. Жақсылықты бұйырту және жамандықтан сақтандыру: Бұл исламдағы ... ... ... ... ... ... сақтандырудың
парыз екенін айтқан Абу Ханифа, бұл ... ... және ... бірінші орынға шығарады. Жақсылықты бұйырып, жамандықтан
сақтандырған адамның, ... және ... ... бір міндетін
орындау үшін болса да, адамдарды артынан ертіп жамандыққа қарсы келуі құп
көрмеуде. ... ... ... ... ... ... шектен шыққан жағдайында, ол ... ... ... ... ... ... «Алланың жерінің кең екенін білдірген» (Анкабут,
29/56) және ... ... ... ... жерлерінен басқа жерге
көшулерін қалаған» (Ниса, 4/97) аяттарды көрсетуде. ... оның ... ... қан ... адам құқықтарын аяққа таптау, және дүние-
мүлікті талан-тараж ету сияқты жағымсыз жақтары жағымды деп ... ... ... ... табылады [171, 121-123бб.].
Жоғарыда көрсетілген мәліметтерге қарағанда Абу Ханифа Ислам әлемінде
ортаға шыққан саяси, ... және ... ... ... ... ... оған ... келмейтін сахих хадистерге сүйеніп
Ислам ақаидін (сенім негіздерін) белгілеуге әрекет жасаған ерте ... ... ең ... ... ... ... табылады. Нақыл мен ақылды
теріске шығармастан екі негізге де сүйенген. Сенімдік мәселелерді ... ... ... ... ... көзқарастарын Құран-Кәрім, сахих
хадистер және сахабаның ірі бастыларының пікірлері қалыптастырғандықтан
сыртқы әсерлердің, ... ... ... ... ықпалынан ұзақ
болған. Ислам ... ... ... ... ... ... ... әсері болған. Ең баста Матуриди мазһабынан бастап
салафилер мен Ашари ғұламалары тарапынан жалпы мағынада ... ... ... ... Ислам дініне қарсы топтармен Алланың барлығын дәлелдеу
үшін алғаш рет рационалистік әдістерді қолдана ... ... ... ... ... ... сыртқы дүниедегі (әлемдегі) бір
болмыс ... де ... Абу ... ... ... деп бөле отырып
тәңірлік сипаттарды алғаш рет ... ... және ... қатысты деп
бөліп, барлығының әуелден бар болғанын және бола беретіні ... ... ... ... және ... сипат туралы пайымдарын жоққа
шығарған. Құранның жаратылуы жайлы жайлы ... және ... ... орта ... ұстанып, Әһли-Сунна каламшыларының ... ... ... иманды қажетті деп біліп, құлға (сеніші) өз
еркімен іс-әрекет жасау күшінің берілгенін қабылдап, ... және ... ... ... ... бола тұра ... кәпір бола тұра мумин бола
алатындығын айтып, ... ... ұзақ ... ... тілмен айтып,
жүрекпен бекіту негіздеріне сүйендіру ... ... және ... ... ... ... ... шығарған. Амалдың
иманнан бөлек екенін және артып, ... ... қою ... ... және ... ... келген. Осылайша ол ислам ақаидтің негізгі
мәселелерінде ... ... ұзақ ... орта ... ... ... ... қалаған және көпшіліктің ұстанатын. Сунниттік
калам мектебінің қалыптасуына ... ... ... Шындығында иманның
артып, азаятындығы, иман-ислам байланысы басқа жерде Малик бин Анас, Шафи
және Ахмед бин Канбал, Абу ... ... ... Абу ... Абу Жафар әт-Тахави және шәкірттерінің шәкірттері ... Абу ... ... мен ... ... ... ... мәселелерде ұстанған әдісі тұрғысынан және ... ... ... ... ... оған ... сілтемелер беріп отырған
және көзқарастарына ... ... Абул Муин ... Самарқанд
ғұламаларының Абу Ханифаның көзқарастарын мазһаб ... ... ... 148-149бб.]. Шамалыдан соң Матуридидің жолынан жүріп ... ... ... ... ... ... қазіргі кезге
дейін жетіп келген, осыған ... да оның ... ... ... ... ... ... Ханифаның иманның артып, кемімейтіндігін, сенуші адамның «шынайы
муминмін» деуі қажет екенін және ... ... ... ... ... ... ... Салафи сенімдегі хадис ... ... ... ... Абу ... ... ... басында
атақты хадисшы Бухари келеді. Бұл туралы бұған дейінгі параграфта кеңінен
айтып өткен болатынбыз. Хадисшылардан Ибн ... Абу ... ... әлсіз
хабарларда айта келіп, ол туралы ... ... ... оны ... ... біреу ретінде көрсетуде тырысқан [173, 63-72бб.].
Хадисшылардың оны ... ... ... қоса ... да ... ... Әсіресе ахадисшылардың өтірікіші рпавилердің хабарына ... ... ... ... өз ... ... келеді. Бұл мәселеде көрген
түстеріне сүйеніп үкім берулері ғылыми негізі ... жат ... ... ... Абу ... қарсылас болған басқа діни ағымдардың адамдарының
ортаға ... ... [174, 299б.]. ... ... Абул Хасан әл-
Ашари Абу Ханифаны муржияның тоғызыншы ... ... ... Абу Хатим әр-Рази оны Муржияның Амр бин Қаис әл-Масрдың бастаған
Масырия тармағынан кіретінін білдірген [175, 269б.]. Ғалымдар арасында ... ... ... оның иман ... ... бар. Абу Ханифа күнә жасағандардың мумин екенін ... ... ... ... немесе Алланың ықтиярын беруінен
алғаш рет Нафи бин Азрақ атты Харижи, сосын Мутазила ғалымдары тарапынан
муржия деп ... ... ... ... ... да осылар негізге
алып, оны муржия деп көрсеткен. Абу Ханифаның трактаттарында ... ... ... ... ... ықтиярына беру мағынасында қолданылған.
Алайда мұның мазһабтар тиарихы кітаптарында анықтамасы ... және ... ... күнә жасаудың ешбір зиян бермейтінін негізгі ... ... ... еш ... жоқ. Егер ... ... оның көзқарастарын
ұстанып, насихаттаған шәкірттері осы көзқарста болулары керек еді. Оның
көзқарасын ... ... ... ... Абу ... ... ... болғанынақатысты пікірі Салафияны қоса алғанда бүкіл
әһли-суннаның ұстанымы ... ... алар ... оның ... ... ... ... байланысты ұғымдардың әлі ... ... ... Абу ... ... жаңа ... ... Әһли-Сунна
мектебі үшін бұл атау қолдамағандықтан ақаид ... ... ... ... әртүрлі атадулардың берілгені де ... ... ... ... ... көзқарастарына әһли-сунна
ғылымдарына Мушаббиха, құлдардың іс-әрекеттері және ... ... ... ... атау берген [176, 98б.]. Абу Ханифаның имам
туралы айтқан пікірлерін сынаған Ибн Хазм, оны ... ... ... ең ... болғаны деп қабыл еткен [177, 227]. Шахристани да абу
Ханифаның күнә істеудің ... зиян ... және иман ... ... алға ... Муржиядан еместігін, керісінше күнә
істеген адамның Алланың азабынан қорқуы ... ... оны ... ... ... [178, 143б.]. Абу ... ... санауда
муржиядағы секілді дұрыс емес. Өйткені мушаббиха және хашрияға жататын
ғалымдардың тәңірлік сипаттар ... ... ... ... ада ... сену және ... қайталау)» қабылдаған
әркімді жахмияға жатқызатындары ... ... ... Ал ... ... ... ... сынға алғаны нақты деректерде көрсетілген.
Алайда Абу Ханифаның кейбір ... ... ... ... ... ... ғалымдар тарапынан сынға алынуы, тіпті дін бұзар
ретінде көрсетілуі оның ... ... ... берген, сенім
мәселелерінде осы ... ... ... ... ... жақындаған исламынң ерте кезеңдегі жаңашыл ойшылдарынан болғанын
көрсетеді. Оған қарата айтылған сыни пікірлерлерді бұдан басқаша түсіндіру
қиын ... ... ... ... ... өзінен кейін қалыптасқан
сунниттік калам мектептерінен Матуридилікке бағыт ... және ... ... байқалады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диссертациялық зерттеуді қорытындылайтын болсақ:
1. Исламдағы мазһабтардың шығу себептерін ... ... ... ... классикалық әдебиеттерде дәстүрге айналған үрдіс
екені белгілі. Алайда тарихи деректерді талдай келе ... тек қана ... ... ... ... ... ... дүниетанымдық
факторлардың да елеулі түрде әсер еткені байқалады. ... ... ... нәтижесінде мұсылмандар әртүрлі мәдениет және
дүниетанымдық жүйелермен танысады. Бұл басқа ... ... ... қабылдаумен бірге өздерінің қалыптасқан дүниетанымдарын қоса алып
кіріп, исламды соның ... ... ... ... ... ... ... саяси себептерінің астарында арабтардың тайпалық-
рушылдық ... ... ... ... ... ... Құрайш
тайпасының маңызды екі атасынан тараған Омейядтар мен ... ... ... ... дәлел бола алады. Исламдағы мазһабтардың
шығуына басқа ... атап ... ... және ... ... де ... болды. Құранның жаратылуы мәселесінің исламға
христиандықтан ... ... ... ... ... Ислам дінінде
мазһабқа бөліну діннің күнделікті өмірмен және кейбір жекелеген практикалық
мәселелермен ... ... ... ... Діннің басты
негіздеріне қатысты мәселелерде, ... ... ... ... жағдайларда қатаң тиым салынған.
2. Ханафи мазһабының қалыптасуында Ирак ... ... ... ... әсері мол болды. Рей мектебінің ерекшелігі, бір діни мәселе
бойынша ... мен ... үкім ... ... ... ... арқылы
жеке көзқарастарына сүйеніп мәселені шешетін. Осы дәстүрді Ханафи мазһабы
одан әрі дамытып жетілдіре ... Бұл ... ... араб емес ... ... таралған. Мұның себебі Ханафилік діннің практикалық жағын
түсіндіруде рей мен ижтиһадты бірініші ... ... араб ... ... ... және басқалардың оңай түсініп, ... ... ... ... ... ... мазһабының кеңінен
таралып, танымал болуында мемлекет тарапынан жасалған қолдаудың да ... ... ... ... мазһаб атанып, бүкіл діни үкімдер, фетвалар
Ханафи құқығына негізделіп ... Бұл ... одан ... ... ... да жалғасын тапқан. Ханафи мазһабында ... ... ... мейлінше еркіндік берген. Заман мен ортаны, мәдени-
дүниетанымдық ерекшеліктерді, салт-дәстүр мен әдет ... ... ... ... ... ... және осылайша Исламды өмірден, қоғамнан
бөлмей, ... ... өмір ... отырған.
3. Ханафи ғұламалары Құран-кәрім туралы екі көзқарас ортаға қояды.
Бірінші көзқарас бойынша ... ... ... ... ерекше
ұстанымы жоқ. Олар Құранның ... ... ... ... ... Ал Құранның аудармасымен құлшылық қылу мәселесі ... ... ... ... болып табылады. Исламның жаңа
жерлерге орнығып, сіңуі үшін олардың арабшаға тілдері жаттыққанға ... ... ... ... ... берген. Бұл жағдайдың басқа ешбір
мазһабта айтылмағаны байқалады. Мұны ... ... ... біріктіретін болсақ, олардың ойларынан сөздің тарихилығы,
мағынаның мәңгілігі, басқаша айтсақ әмбебаптығы нәтижесі ... ... ... ... ... оның мәніне, басты мұратына назар аударған.
Олар дінді тәуһид ... яғни бір ... ... ... деп қабылдап, бүкіл
пайғамбарлардың әкелген сенім негіздерінің бір екенін алға ... ... діні бір ... ... ... ... ... Мұндай анықтама сол дәуірдегі мазһабтар арасында кеңінен тараған
кәпірлікпен ... ... ... ... мақсат еткен болу керек.
Тіпті діннің анықтамасында тәуһид, бірлік ... ... ... етіп ... мен ... ... діндерден тәуһид сенімін ұстанатындардың
ортақ нүктеде табысуларына бір алғышарт қалыптастыратын сипатта деп ... ... ... діндердің барлығы да бір ақиқатты, яғни ... ... ... ... ... ... діни ... шығаруда хадис және сүннетке деген
ұстанымдарының басқалардан айырмашылығы жоқ болғанымен, ... ... ... бар. Бұл ерекшелік дінде дәлел ретінде
көрсетілген ... және ... ... ... салу, қайшы келген
жағдайда алмау ... ... ... ... сол ... жалған хадис шығару
әрекеттері кеңінен таралған болатын және одан сақтанудың бірден-бір ... ... ... алу еді. Бұл әдіс ... ... ... тарапынан
жоққа шығарылмаған. Ханафилерді өз замандастары хадис ... ... ... ... ... оны жоққа шағарды деп айыптаған. Бұл ... ... және ... екені деректерден белгілі. Ханафи ғұламалары
хадис және сүннетті алуда ең әуелі оның адамдарға ... ... ... ... ... Бұл ... олар құрандағы «Алла сізге жеңілдікті
қалайды, қиыншылық емес» деген аятымен, пайғамбардың «Дініңіздің ең ... ... ... хадисін басшылыққа алады.
5. Ханафи мазһабы исламдағы құқықтық мектептиердің бірі болғанымен, тек
қана құқықтық мәселелермен емес, ... ... ... ... ... ... де өз ... ортаға қойған мазһаб болып
табылады. Бұл жерде Абу Ханифаның ... ... ... ие. Абу
Ханифаның ислам ақаидына қатысты көзқарастарының сунниттік ... ... ... болды. Оның пікірлерінің кейбір суннит каламшылар
және Бухари сияқты Салафиттік түсініктегі хадис ғалымдары тарапынан сынға
ұшырауы, ... ... ... келді деген айыптаулар тағылуы Абу Ханифаның
рационалдық ойлау жүйесіне үлкен мән берген, бұл ... діни ... ... ... ерте ... ... ... жүйесіне ие ғұлама
екенін көрсетеді. Оған бағытталған сыни көзқарастарды ... ... ... емес ... ... оның ... негіздеріне (ақида)
қатысты көзқарастарының ... ... ... ... ... ... бағыт бергені және әһли ... ... ... – Бір нәрсені ортақ ету, серіктесу деген мағыналарға келетін араб
сөзі. ... ... Алла ... ... ... оның ... тағы да ... құдіреттің барлығын мойындау немесе күдік ... ... ... ... қосу ... ең ... әрі кешірілмейтін күнә
болып саналады. (Ниса 4/48)
Сахаба – «Достар, жолдастар» деген мағынаны білдіріп Хз. ... ... ... сұхбаттас болған және мұсылман ... ... ... ... ... және ... кейінгі ұрпаққа берілуінде,
алғашқы бастау ретінде сахабалардың орны ерекше. ... ... ... ... ... Хз. ... пайғамбарға қол ұшын
беріп, көмектесуде алдарына жан ... ... ... ... ... саны туралы нақты мәлімет жоқ. Пайғамбарлардың өлімі
кезінде жүз мыңнан астам болғаны ...... ... ... ... болып өмірден
өткендерге табиун дейді. Үлкен және кіші ... ... ... ... ... хадистардың көпшілігін сахабалардан, аз бөлігін табиуннан
алғандар, мысалы Саид бин Мусаййаб Ал кіші табиундар ... ... ... азын сахабадан алғандар болып табылады. Абу Ханифа
осылардан саналады.
Фасық – Дінде иман ете тұра ... және ... ... ... ... орындамаған және күнә саналатын іс-әрекеттерді жасаған
адамға айтылады. Әрбір кәпір фасық болғанымен, әрбір ... ... ... Бұл ... арылу, дінде тәубе етіп, күнәлардан ұзақ тұру ... ... ... ... мүмкін.
Михна – Сөздікте «сынау, қинау, азап көрсету, зорлық, ... ... ... ... ... ... тарихында көбіне хадис, фыкһ және
калам ғалымдарына «Құранның жаратылғандығы» мәселесі төңірегінде ортаға
шыққан талас-тартыстарға ... ... ... ... ... ... – Бір нәрсені жасыру, перде қою және берілген нығметке ризашылық
етпеу мағынасына ... ... ... және оның ... ... жоққа шығару болып табылады. Куфр ең үлкен күнә болып саналады.
Ваад-Ваид – ваадтің сөздік мағынасы уәде ... сөз беру ... ... ... бір іс-әрекетті орындауына немесе жасамауына
байланысты ... сөзі ... ... ... ... ... амал
істегендерді жұмаққа қоятындығына байланысты берген уәдесі, сөзі ретінде
айтылады. Ваид жақсы амал ... ... бет ... үшін алда ... ... беру ... ... немесе азабтар туралы хабар ... ...... ... қосқан адамға берілген атау.
Бидғат – Дннің негізінде болмаған және ... ... ... дегенді
білдіреді. Басқаша айтар болсақ, Хз. Мұхаммедтің сүннетіне, ... ... ... және ... ... ... ... ұстаным іс-
әрекет болып табылады.
Макрух – Дінде мақұл ... ... ... ... ... макрух, халалға жақын макрух деп екіге бөледі. Харамға жақын
макрухқа мысал ретінде темекі шегу, еркектің алтын бұйымдар ... ... ... ... ... жақын макрухқа мысал ретінде жамағтақа баратын
адамның сарымсақ жеуі, ғибадат қылуға болмайтын уақыттар ... ... ... ... – Дінде рұқсат етілген іс-әрекеттер.
Уәжіп – Дінде орындалуы талап етілген іс-әрекет. ... бен ... ... ... ... жоқ. ... болған амалды
орындамаған біреуге шариғат бойынша жаза беріледі.
Муғжиза – адам баласының ұқсасын жасауда ... ... ... ... заңдарына сәйкес келмейтін құбылыстарды көрсету
арқылы, ... ... ... ...... ... ... білдіреді. Ләуһ арабтарда үстіне
бірнәрсе жазылған тақтаға айтылады. Бұл ұғым Құранда айтылған (Буруж 85/21-
22). Ол жерде ... ... ... үстінде болғаны айтылады. Ләуһи
махфуз Алланың болған және келешекте болатын барлық ... ... ... немесе ғылымы болып табылады.
Тәуһид – Алланың бір екендігін құдіреті мен күшінде жалғыз екендігін
және соған ... ... ...... дінінде Құран аяттары мен хадистерді білдіру үшін
қолданылатын ...... ... және ... үкім шығару дегенді білдіріп
ислам құқығындағы бір термин болып табылады.
2
3
4 ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 Islam Ansiklopedisi. – Ankara, 2004. – C. 29. – S. ... Algul H. Islam Tarihi. – ... 1982. – C. 2. – S. ... Kocyigit Talat. ... Kelamcilar Arasindaki Munakasalar. ... 1989. – S. ... Dogustan Gunumuze Buyuk Islam Tarihi. – ... 1992. – C. 2. – ... Akyol Taha. ... ve Sia. – Istanbul, 1988. – S. 51.
6 Kilavuz Saim. Islam Akaidi ve Kelama Giris. – ... 1997. ... Unlu Nuri. Islam Tarihi. – ... 1992. – C. 1. – S. ... Kutluay Yasar. Tarihte ve ... Islam ...... – S. 103.
9 Uludag Suleyman. Islamda Inanc Konulari ve Itikadi ... ... 1992. – S. ... Muhammed Ebu Zehra. Mezhepler Tarihi. – Istanbul, 1978. – S. 146-
164.
11 Uludag Suleyman, Kavukcu Fuad. Kelam ...... 1974. ... ... Enver Benhan Sapolyo. ... ve ... Tarihi. – Istanbul,
2006. – S. 433.
13 Farhod Daftary. ... Tarih ve Kuram. – Ankara, 2001. – ... Neset Cagatay, Ibrahim Agah Cubukcu. Islam ... Tarihi. ... 1985. – S. 63-65.
15 Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 2001. – C. 23. – S. ... ... ... Mezhepler Arasindaki Farklar. – Ankara, 1991.
– S. 5-86.
17 Uludag S. Kelam Dersleri. – Istanbul, 1974. – S. ... Mevdudi. ... Nedir. – ... 1975. – S. ... Ethem Ruhi Figlali. ... – Izmir, 1986. – S. ... Ismail Cerrahoglu. Tesir Usulu. – Ankara, 2007. – S. 128.
21 Ozsuca N. Bahai Dininde Seri Hukumler ve ... – Bursa, ... ... Ethem Ruhi Figlali. Babilik ve ... – Ankara, 1994. 105 ... M. Zerrin Akgun. ... Bakimindan Babilik, Bahailik. – Ankara,
1975. 160 s.
24 Abdulhamid M. Islama Yonelen Yikici ... (Babilik ... Ic Yuzu). – Ankara, 1973. 285 ... Suleyman Ozkaya. Osmanli Arsiv ... Isiginda Bahailik Hareketi.
– Izmir, 2000. 103 s.
26 Muhammed bin Abdulvehhab. Kesfus Subuhat. – Mekke, 1986. – S. 17-18.
27 Enver Benhan Sapolyo. ... ve ... Tarihi. – ... – S. 490.
28 Kilavuz A.S. Anahatlariyla Kelama Giris. – Istanbul, 1997. – S. 42.
29 Ibn Teymiyye, Ibn Abdulvehhab. Mecmuatut Tevhid. – Mansure, 1983. ... ... Islam ...... 1992. – C. 6. – S. ... Curcani. ... – Beyrut, 1996. – S. 47.
32 Ahmet Vehbi Ecer. Osmanli Tarihinde Vehhabi Harekatinin Sebep ... – Ankara, 1989. – S. ... Yasayan Dunya Dinleri. – Ankara, 2007. – S. ... Figlali E.R. ... – Izmir, 1986. – S. ... ... I. Tefsir Usulu. – Ankara, 2007. – S. 128.
36 Sehristani. El-Milel ...... 2005. – S. ... Bekir Topaloglu. Kelama Ilmi: Giris. – Istanbul, 1996. – S. ... M. Yasar ... Mevzu ... – Ankara, 1975. – S. ... Islam ...... 1996. – C. 13. – S. ... Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 1994. – C. 10. 560s.
41 M. Ebu Zehra. Ebu Hanife. – Ankara, 2005. – S. 126.
42 Ramazan Hurc. Dort Halife Donemi. – Elazig, 2003. – S. ... Dini ...... 2006. – C. 8. – S. ... Bezzazi. Menakibu Ebu Hanife. – Beyrut, 1981. – S. ... Islam ...... 1997. – C. 16. 555 s.
46 Zeki Velidi Togana Armagan. – Istanbul, 1950. – S. ... Ahmed Teymur Pasa. Nazra ... fi Hudusil ... Arbaa. ... 1951. 53 s.
48 Ibn Haldun. Mukaddime. – Istanbul, 1991. – C. 3. – S. ... Vecdi Akyuz. Dort Mezhep Imami. – ... 1999. – S. ... Islam ...... 2000. – C. 21. – S. ... Karaman H. Islam Hukukunda Ictihad. – Ankara, 1985. – S. 15.
52 Necib Taylan. Ilim Din ... ... ... – Istanbul,
1979. – S. 249.
53 Y. Vehbi Yavuz. Hanefi Mezhebinde Ictihad ...... – S. ... ... Karaman. Islam ... Ictihad. – Ankara, 1985. – ... ... Saban. Islam Hukuk Ilminin Esaslari. – Ankara, 2007. 400
s.
56 Abdulkerim Zeydan. Islam Hukukuna Giris. – Istanbul, 1985. – S. ... Islam ... – Ankara, 2002. – C. 25. – S. ... Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 2001. – C. 23. – S. ... Ozdemir Mehmet Niyazi. Turk Devlet ...... 1993. – S.
13.
60 Islam Ansiklopedisi. – Ankara, 2002. – C. 26. – S. 383.
61 Faruk Beser. Ebu Hanifenin Kuran ...... 2004. – ... Ebu Sehl ... ... – Kahire, 1950. – S. ... ... Islam Lugati. – Istanbul, 1982. – C. 2. – S. 705.
64 Kasani. Kitabu Bedayiis-Senai. – Beyrut, 1974. – S. ... Halil ... Kuranin ... ve Tercume ile Namaz ... ... 2005. – S. 29.
66 Muhammed es-Seybani. Kitabul-Asar. – Karaci, 1987. – S. ... ... ... – Beyrut, 1987. – S. ... Esref Ali ... Hadislerle Hanefi Fikhi. – Istanbul, 2006. –
S. 277.
69 Muhammed Mehdi Hasan. ... Masnua fi ... ... 1986. – S. ... Islam Ansiklopedisi. – Istanbul, 1997. – C. 15. – S. 371.
71 Abdullah M.R. ... ve ... – Bagdad, 1986. ... ... Watt M. Islam ... Tesekkul Devri. – Ankara, 1981. – S. 224.
73 Watt M. Modern Dunyada Islam Vahyi. – Ankara, 1982. – S. ... Ebu Hanife. ... Ekber. – ... 1981. – S. ... Ebu Hanife. El-Vasiyye. – Istanbul, 1981. – S. ... Ebul Hasan ... el- Ibane an ...... Darul
Beyan, 1990. – s. 88.
77 Muhammed ... Serhul Fikhul Ekber. – Katar, 1974. – S. ... Zehebi. ... Imam Ebu Hanife. – Kahire, 1993. – S. ... Ebul Hasan ... Ilk Donem Islam ... – Istanbul, 2005. –
S. 142-143.
80 Ebu Hanife. El-Alim vel-Muteallim. - ... 1981. – S. ... Taberi. Camiul Beyan. – Beyrut, 1982. – C. 4. – S. ... Zahid ... ... Ebsat. – Kahire, 1944. – S. ... Ebu Hanife. ... li Osman el-Betti. – Istanbul, 1981. – S. 66-
67.
84 Kevseri Z. ... Ebsat. – Kahire, 2004. – S. ... Ismail Lutfi Cakan. Hadis Usulu. – ... 1991. – S. ... Subhi ... Hadis Ilimleri ve Hadis ...... – S. 3-11.
87 Talat Kocyigit. Hadis Usulu. – Ankara, 2004. – S. ... Ekinci M.S. Huccet Degeri ve Tedvin ... Sunnet. – ... – S. ... Mustafa Sibai. Islam Hukukunda Sunnet. – Istanbul, 1996. – S. ... Ismail Lutfi Cakan. Sunnetin ... Hz. ... ve ... – Istanbul, 1989. – S. 113-125.
91 Sonmez Kutlu. Turklerin Isamlasma Surecinde Murcie ve Tesirleri. ... 2000. – S. ... Ibn Hazm. el-Ihkam fi ... – Misir, 1969. – S. ... Ebu Yusuf. er- Reddu sls ... – Beyrut, 1963. – S. ... Ibn Ebi Seybe. Kitabul Musannaf fil-Ahadis. – Bombay, 1983. – S. ... Tahavi. Serhu Meanil Asar. – Beyrut, 1987. – S. ... Seybani. Kitabul Asar. – Luckno, 1934. 327 ... Seybani. ... – Beyrut, 1984. – S. ... Kevseri. ... Tarife ... an Rududi Ibn Ebi Seybe ala
Ebi Hanife. – Kahire, 1987. – S. 228-229.
99 Seybani. ... (Imam Malikin ... Seybani ...
Beyrut, 1984. 394 s.
100 Ebu Yusuf. el-Asar. – Beyrut, 1977. – S. 81.
101 Serahsi. Serhus-Siyer. – Kahire, 1971. – C. 1. 408 ... Ibn ... Camiu ... – S. 149.
103 Kevseri. Tenib. – Kahire, 1942. – S. ... ... Kavaid fi ... – Karaci, 1983. 554 ... Bagdadi. Tarihu Bagdad. – Beyrut, 1980. – C. 13. – S. 338.
106 Kuresi. el-Cevahir. – Riyad, 1978. – S. 56.
107 Zehebi. Menakibu Imam Ebi Hanife. – Beyrut, 1408 h. – S. ... Habib Ahmed ... Kavaid fi ... – Beyrut, 1989. –
S. 4.
109 Hatib el-Bagdadi. Serefu ... – Ankara, 1971. – S. ... Tarihte ve ... Ehli Sunnet. – ... 2006. – S. ... Ibn Kuteybe. Tevilu Muhtelifil Hadis. – Istanbul, 1979. – S. ... Beyhaki. ... ... – Kahire, 1969. – C. 1. – S. ... Buhari. et-Tarihus-Sagir. – Kahire, 1977. – S. 100.
114 Kevseri. Tenib. – Kahire, 1942. – S. ... ... M.Hilmi. ... Ebu Hanifeye ... ... Ihtilaflar. – Erzurum, 1976.
116 Gazzali. el-Menhul min Talikatil-Usul. – Dimask, 1980. – S. 471.
117 Gazzali. Ihyau Ulumud-Din. – ... 1974. – C. 1. – S. ... Sarani. ... – Misir, 1321 h. – S. ... Hansari. ... – Tahran, 1367 h. – S. ... Abdulkahir el-Bagdadi. Usulud-Din. – Istanbul, 1928. – S. 308.
121 Ahmed el-Mekki. Menakibu Ebi Hanife. – Beyrut, 1981. – S. ... Kadi ... Fadlul Itizal ve ... ...... – S. 266.
123 Inayetullah Iblag. el-Imamul Azam Ebu Hanife ... ... 1971. – S. ... Beyazizade Ahmed Efendi. Isaratul Meram min Ibaratil Imam. ... 1949. – S. ... ... Ismail Hakki. ... fi ... Imam ... ... – Istanbul, 1310 h. – S. 7.
126 Ebul Hayr M.Eyyub Ali. Akidetul-Islam ve Imam ...... – S. ... ... Imam Azam Ebu ... Itikadi ...... – S. 40.
128 Nesefi. Tebsiratul-Adille. – Dimask, 1993. –C. 2. – S. 705.
129 Temimi. et-Tabakatus-Seniyye. – Riyad, 1983. – C. 1. – S. ... Hatib ... Tarihu Bagdad. – Beyrut, 1980. – C. 13. – S. ... Beyhaki. el-Esma ... – Beyrut, 1984. – S. 540.
132 Imam Malik. Muvatta. – Istanbul, 1982. – S. 545-548.
133 ... ... – Ankara, 2003. – S. ... Ragib el-Isfahani. el-Mufredat. – Beyrut, 1983. – S. ... Islam ...... 2007. – C. 33. – S. ... ... el-Bedu ... – Tahran, 1977. – C. 1. – S. ... Abdurrahman Bedevi. Min Tarihi Ilhad fil-Islam. – Kahire, 1993. ... ... Nureddin ... ... Akaidi. – Ankara, 1979. – S. ... Emrullah Yuksel. ... Kelam. – ... 2005. – S. 134.
140 Vehbi Suleyman Gaveci. Ebu Hanife en-Numan. – Dimask, 1987. – S. ... ... ...... 1931. – S. ... Muhammed Ebu Zehra. Ebu Hanife. – Kahire, 1976. – S. 160-165.
143 ... ... Munife. – ... 2000. – S. ... Nesefi. ... Adille. – Dimask, 1993. – C. 1. – S. ... Ibn Hibban. Kitabul Mecruhin minel ... ve Duafa vel-
Metrukin. – Haleb, 1975. – C. 3. – S. ... Muhammed Zahid Kevseri. ... bi ... – Beyrut, ... S. 299.
147. Ebu Hatim el-Razi. Kitabuz-Zine. – Bagdad, 1982. – S. 269.
148 Maturidi. Tevilatu Ehli Sunne. – Bagdad, 1983. – S. ... Ibn Hazm. el-Fasl. – Cidde, 1982.- C. 3. – S. ... ... El-Milel ven-Nihal. – Istanbul, 2005. – S. 143.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 155 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исламдағы құқықтық мектептердің қалыптасуы62 бет
Ислам дініндегі мәзһабтар6 бет
Қазақстандағы жоғарғы мектеп дамуы және қалыптасуының негізгі кезеңдері6 бет
"Экономикалық теорияның қалыптасуының негізгі кезеңдері."4 бет
Ms access-ті үйренуде компьютерді пайдаланудың алғышарттары58 бет
Азаматтық іс-жүргізу құқық қатынастарының алғышарттары23 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Азаматтық қоғам және құқықтық мемлекет қалыптасуының теориялық негіздері22 бет
Азаматтық қоғамның қалыптасуының теориялық кезеңдері33 бет
Аймақтық өндірістік аөк инфрақұрылымының құрылуымен қалыптасуының теориялық және әдістемелік негізі60 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь