Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың маңызы және әдістері


Мазмұны

Кіріспе

1. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының
ұйымдастырылуы

1.1 Кәсіпорынның есеп саясаты 5
1.2 Кәсіпорынның бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының
ұйымдастырылуы

2. Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың маңызы және әдістері

2.1 Кәсіпорынның қаржылық жағдайы және оны талдаудың мақсаты 33
2.2 Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың ақпараттық негіздері 38
2.3 Ағымдағы активтерді талдаудың әдістері 45

3. Кәсіпорынының активтерінің құрамы мен құрылымын талдау

3.1 Активтердің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау 50
3.2 Кәсіпорынның табыстылығын талдау 57
3.3 Кәсіпорынның қызметінің тиімділігін және іскерлік
белсенділігін талдау 67

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 92
Кіріспе

Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің экономикасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бухгалтерлік есептің әдістемесі мен тәжірбиесінде түбегейлі өзгерістер болды.
Бухгалтерлік есеп стандарттары мен кәсіпорындардың қаржы-шарушылық қызметі шоттары Бас жоспарының 1997 жылдың 1 қаңтарынан қолданысқа енгізілуі және қаржылық есеп беру нысандарының халықаралық стандарттар талаптарына сәйкестендірілуі нарықтық экономика жағдайына сай қаржылық талдаудың жаңа әдістемесін жасауды қажет етеді.
Есеп тіркемелерінде шарушалық операцияларын жазып көрсетудің дәстүрлі бухгалтерлік қызметі, көптеген қаржылық ақпаратты пайдаланушылардың сұрақ тілектеріне толығынан жауап бере алмайтынығын тәжірбие көрсетті. Іскерлік шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі түрде өзгертілуі және өңделуі қажет. Қазіргі жағдайда бухгалтер қаржылық нәтиже қалыптастырудың әр түрлі әдістерін білуді, кәсіпорында қабылданған қаржылық стратегияны іс жүзіне асыруды қамтамасыз ететін есеп саясатын таңдап алаып, соны басшылыққа ұсыну керек, яғни оның қызметінің аясы жай есепшіліктен қаржы жағдайын талдау ісі ажырамас бөлігі болып табылатын, қаржы менеджментіне дейін өсіп, айтарлықтай кеңейді.
Қоғамда қаржылық талдау біреудің орынсыз тілегінен емес, өмірлік аса қажеттілі салдарынан туындады: салмақ, ұзындық өлшемін және есептеу жүргізбей, шаруашылық кәсіпорынның мүліктік жағдайы мен оған әсер ететін себптерді білмей, табыс пен шығынды өзара салыстырмай, біріншісінің екіншісінен артық болуына қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізу мүмкін емес.
Қай уақытта да болмасын бұл өте маңызды. Қазіргі қоғамның әкімшілік-әміршілік жүйеден шығып, нарықтық қатынасқа ену кезеңінде оның мәнділігі одан әрі арта түседі. Басқаша айтқанда, жалпы мемлекеттік менші жағдайында кеңінен орын алған ұқыпсыздық пен жауапкерсіздікті іскерлік, басқарушылық, қатаң орындаушлық тәртіп, ұқыптылық және үнемдлікпен алмастыру – нарықтық экономиканың өзіне тән ерекшеліктері.
Нарықтық экономика оған қатысушылардың барлығынан ой жүйесі мен өзге ше іс-әрекетті талап етеді. Ол зауыт қоймалары мен ашық алаңдарда, материалдар мен шикізаттың қисапсыз қорларының көгеріп, тот басып жатуына, яғни миллиондаған теңгенің доғарылып, бекерге ысырап болуына жол бере алмайды. Кәсіпорын мүлкіне салынған әрбір теңге жаңа табыс әкелуі үшін осы қорларды қозғалысқа келтіреді. Жасанды көрсеткіш пен жоспан үшін жұмыс істеу келмеске кетеді.
Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың шарушалықты жүргізуші кәсіпорын ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол мүмкіншілік ашты. Атап айтақанда ішкі және сыртқы нарықта білікті серікті таңдауға қол жетті, өйткені болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады. кәсіпорындар бұрынғыдай жоғары жақтың жөн сілтеуімен емес, контрагенттерді (жабдықтаушы, сатып алушы, мердігер, банк және т.б.) қазіргі кезде өз қалауы бойынша алады. Олардың өздеріне іскер серіктерді қаншалықты дәл және қатесіз таңдаымен нарықтық қатынастар негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып, оны ұстануына қарай жұмыстарының тиімділігі әр түрлі болады. Басқаша сөзбен айтқанда, шаруашылықты жүргізуші кәсіпорындардың қызметінің жетістіктері басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұғылдығы мен ғылми негізделуіне тікелей тәуелді. Үйлесімді шешімдердің қабылдануы, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдаланып, еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны белгілі.
Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйінің орнықтылығының негізі оның қаржы тұрақтылығы болып табылады. Ол ақша қаражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану жолымен өнімді өндіру мен сатудың үздіксіз процесін қамтамасыз ете алатын өзінің қаржы ресурстары жағдайын көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығын бағалау, объективті, ғылыми негізделген және үйлесімд басқару, өндірістік, әсіресе қаржылық шешімдер қабылдау үшін оның қаржылық жағдайын талдау қажет. Тек терең және ұқыпты талдау негізінде ғана оның қызметін объективті бағалап, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын нығайту немесе жақсарту және оның іскерлік белсеңділігін арттыруға бағытталған басқару шешімдерін қаблдау үшін, басшылыққа нақты ұсыныстар беруге болады.
Отандық талдау әдебиеттерінде қаржылық талдау мәселесі аз зерттелген, сондықтан оның прогрессивті әдістері әзірше бізде ойдағыдай қолданыс таба алмай отыр. Ал бұл кәсіпорын қызметінің қаржылық нәтижесі мен экономикалық дамуына, ең ақырында еліміздің экономикалық өсуіне кері әсерін тигізеді.
Ұсынылып отырған осы оқу құралының мақсаты – студенттерге кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың теориялық және әдістемелік негіздері туралы мағлұмат беру, оны ұғыну, оларға талдау зерттеуіндегі дағдыларды меңгеруге көмектесу. Бұл болашақ жас мамандарған талдау жұмысын біліктілікпен жүргізуге, кәсіпорынынң қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері мен нарықтық тұрақтылығы туралы дұрыс, ғылыми негізделген баға мен қоыртынды беруге, өндірстік өсуі мен оның тиімділігін арттыруды қамтамасз ететін, жоғарыда көрсетілген еліміздің ұзақ мерзімді бірінші кезектегі мақсатына ойдағыдай жету үшін басшылыққа үйлесімді бесқару шешімдерін дайындауға мүмкіндік береді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:


1. Құдайбергенов Н.А., Әжібаева З.Н., Кеулімжаев К.К. «Бухгалтерлік есеп принциптері». Алматы, Экономик'с 2003ж.
2. Абленов Д.О. «Аудит негіздері». Алматы, Экономика 2005 ж.
3. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. «Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау». Алматы, Экономика 2001ж.
4. Радостовец В.В., «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп». Алматы, 1999ж.
5. Русак Н.А. «Анализ финансового положения предприятия. В учебнике «Анализ хозяйственной деятельности и промышленности». Под общ. ред. В.И.Стражева – Минск: Вышэйшая школа, 1995.
6. Балабанов И.Т. Анализ и планирование финансов хозяйствующего субъекта: Учебн. пособие. – М.: Финансы и статистика, 1994.
7. Артеменко В.Г., Блендир М.В. Финансовый анализ: учебное пособие. – издательство «ДИС», НГАЭ и У, 1997.
8. Анализ хозяйственной деятельности в промышленности: Учебник /И.А.Богдановская, Г.Г.Виноградов, О.Ф.Моргун и др.: Под.общ. ред. В.И.Стражева. – Минск: Высшая школа, 1995./
9. Ержанов М.С., Ержанова С.М. Учетная политика на казахстанском предприятии (практический аспект). – Алматы: Издательский дом «БИКО», 1997.
10. Шеремет А.Д., Сайфуллин Р.С., Негашев Е.В. методика финансового анализа предприятия. М.: Научно-производственная фирма «ЮНИ-ГЛОБ» совместно с издательско-полиграфическим объединением «МП», 1992.
11. Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 20 қарашадағы «Қазақстан Республикасы аудит» туралы заңы (2001ж. Енгізілген толықтырулар)
12. «Қазақстан -2030» Стратегиялық бағдарлама, Алматы, 1997-2002ж.
13. Бухгалтерлік есеп стандарттары мен ұсыныстар,Алматы,1998ж.
14. Әбдіманапов. «бухгалтерлік есеп теориясы». Алматы,1995ж.
15. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003ж. 24 қаңтардағы №91 қаулысы.
16. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002ж. 11 қаңтардағы №41 қаулысы.
17. «Оптика» АҚ есеп саясаты.
a. 10.Стандарты по аудиту РК, Алматы,1995ж.
18. Радостовец В.К. ,Радостовец В.В., Шмидт О.И. «Бухгалтерский учет на предприятии», Изд. «Центраудит – Казахстан», Алматы, 1998ж.
a. 12.Ажибаева З.Н., Укашев Б.Е. «Бухгалтерлік есеп теориясы». Алматы, 1999ж.
19. Бабаев Ю.А. «Теория бухгалтерского учета», Москва, «Аудит»,1999ж.
20. Тулегенов Е.Т., Бралиевв Н.Б., Стороженко Л.А., Матвеева И.А. «Бухгалтерские информационные системы» , Алматы, Экономика, 1999г.
21. Дюсембаев К.Ш. «Теория аудита», Алматы, 1995г.
22. Дюсембаев К.Ш. «Анализ финансового положения предприятия», Алматы, 1998г.
23. Тасмаганбетов Т.А., Тлеужанова М.А., Омаров А.Ш., Мурзагалиев Ж.Н., Юсупова Н.П. «Анализ и аудит в системе управления предпринимательской деятельностью», Алматы, 1999г.
24. Кеулімжаев К.К. «Қаржылық есеп» , 2002ж.
25. Радостовец В.К. ,Родостовец В.В. «Финансовый и управленческий учет», Алматы, 2003г.
26. «Бюллетень бухгалтера» № 24,26,31,41. 2004-2005г.
27. Абленов Д.О. «Аудит негіздері», Экономика, Алматы, 2005ж.
28. Ажибаева З.Н. «Аудит», Экономика, Алматы, 2004ж.
29. Назарова В.Л., «Бухгалтерский учет хозяйствующих субъектов», Экономика, Алматы, 2003г.
30. Кеулімжаев К.К., Ажибаева З.Н, Құдайбергенов Н.А. «Қаржылық есеп». Экономика, Алматы, 2001 г.
31. Абдыманапов А., «Концептуальные основы и принципы бухгалтерского учета» Алматы, 2003

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 89 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге




Мазмұны

Кіріспе
3

1. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының
ұйымдастырылуы

1.1 Кәсіпорынның есеп саясаты
5
1.2 Кәсіпорынның бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының
ұйымдастырылуы
10

2. Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың маңызы және әдістері

2.1 Кәсіпорынның қаржылық жағдайы және оны талдаудың мақсаты 33
2.2 Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың ақпараттық негіздері 38
2.3 Ағымдағы активтерді талдаудың әдістері
45

3. Кәсіпорынының активтерінің құрамы мен құрылымын талдау

3.1 Активтердің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау
50
3.2 Кәсіпорынның табыстылығын талдау
57
3.3 Кәсіпорынның қызметінің тиімділігін және іскерлік
белсенділігін талдау
67

Қорытынды
90

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
92

Кіріспе

Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің
экономикасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бухгалтерлік есептің
әдістемесі мен тәжірбиесінде түбегейлі өзгерістер болды.
Бухгалтерлік есеп стандарттары мен кәсіпорындардың қаржы-шарушылық
қызметі шоттары Бас жоспарының 1997 жылдың 1 қаңтарынан қолданысқа
енгізілуі және қаржылық есеп беру нысандарының халықаралық стандарттар
талаптарына сәйкестендірілуі нарықтық экономика жағдайына сай қаржылық
талдаудың жаңа әдістемесін жасауды қажет етеді.
Есеп тіркемелерінде шарушалық операцияларын жазып көрсетудің дәстүрлі
бухгалтерлік қызметі, көптеген қаржылық ақпаратты пайдаланушылардың сұрақ
тілектеріне толығынан жауап бере алмайтынығын тәжірбие көрсетті. Іскерлік
шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі түрде өзгертілуі және өңделуі
қажет. Қазіргі жағдайда бухгалтер қаржылық нәтиже қалыптастырудың әр түрлі
әдістерін білуді, кәсіпорында қабылданған қаржылық стратегияны іс жүзіне
асыруды қамтамасыз ететін есеп саясатын таңдап алаып, соны басшылыққа ұсыну
керек, яғни оның қызметінің аясы жай есепшіліктен қаржы жағдайын талдау ісі
ажырамас бөлігі болып табылатын, қаржы менеджментіне дейін өсіп,
айтарлықтай кеңейді.
Қоғамда қаржылық талдау біреудің орынсыз тілегінен емес, өмірлік аса
қажеттілі салдарынан туындады: салмақ, ұзындық өлшемін және есептеу
жүргізбей, шаруашылық кәсіпорынның мүліктік жағдайы мен оған әсер ететін
себптерді білмей, табыс пен шығынды өзара салыстырмай, біріншісінің
екіншісінен артық болуына қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізу
мүмкін емес.
Қай уақытта да болмасын бұл өте маңызды. Қазіргі қоғамның әкімшілік-
әміршілік жүйеден шығып, нарықтық қатынасқа ену кезеңінде оның мәнділігі
одан әрі арта түседі. Басқаша айтқанда, жалпы мемлекеттік менші жағдайында
кеңінен орын алған ұқыпсыздық пен жауапкерсіздікті іскерлік, басқарушылық,
қатаң орындаушлық тәртіп, ұқыптылық және үнемдлікпен алмастыру – нарықтық
экономиканың өзіне тән ерекшеліктері.
Нарықтық экономика оған қатысушылардың барлығынан ой жүйесі мен өзге
ше іс-әрекетті талап етеді. Ол зауыт қоймалары мен ашық алаңдарда,
материалдар мен шикізаттың қисапсыз қорларының көгеріп, тот басып жатуына,
яғни миллиондаған теңгенің доғарылып, бекерге ысырап болуына жол бере
алмайды. Кәсіпорын мүлкіне салынған әрбір теңге жаңа табыс әкелуі үшін осы
қорларды қозғалысқа келтіреді. Жасанды көрсеткіш пен жоспан үшін жұмыс
істеу келмеске кетеді.
Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың
шарушалықты жүргізуші кәсіпорын ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып,
олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне
мол мүмкіншілік ашты. Атап айтақанда ішкі және сыртқы нарықта білікті
серікті таңдауға қол жетті, өйткені болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің
тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады. кәсіпорындар бұрынғыдай
жоғары жақтың жөн сілтеуімен емес, контрагенттерді (жабдықтаушы, сатып
алушы, мердігер, банк және т.б.) қазіргі кезде өз қалауы бойынша алады.
Олардың өздеріне іскер серіктерді қаншалықты дәл және қатесіз таңдаымен
нарықтық қатынастар негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып,
оны ұстануына қарай жұмыстарының тиімділігі әр түрлі болады. Басқаша сөзбен
айтқанда, шаруашылықты жүргізуші кәсіпорындардың қызметінің жетістіктері
басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы,
шұғылдығы мен ғылми негізделуіне тікелей тәуелді. Үйлесімді шешімдердің
қабылдануы, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдаланып,
еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны белгілі.
Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйінің
орнықтылығының негізі оның қаржы тұрақтылығы болып табылады. Ол ақша
қаражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану жолымен
өнімді өндіру мен сатудың үздіксіз процесін қамтамасыз ете алатын өзінің
қаржы ресурстары жағдайын көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығын бағалау, объективті, ғылыми
негізделген және үйлесімд басқару, өндірістік, әсіресе қаржылық шешімдер
қабылдау үшін оның қаржылық жағдайын талдау қажет. Тек терең және ұқыпты
талдау негізінде ғана оның қызметін объективті бағалап, кәсіпорынның
қаржылық тұрақтылығын нығайту немесе жақсарту және оның іскерлік
белсеңділігін арттыруға бағытталған басқару шешімдерін қаблдау үшін,
басшылыққа нақты ұсыныстар беруге болады.
Отандық талдау әдебиеттерінде қаржылық талдау мәселесі аз зерттелген,
сондықтан оның прогрессивті әдістері әзірше бізде ойдағыдай қолданыс таба
алмай отыр. Ал бұл кәсіпорын қызметінің қаржылық нәтижесі мен экономикалық
дамуына, ең ақырында еліміздің экономикалық өсуіне кері әсерін тигізеді.
Ұсынылып отырған осы оқу құралының мақсаты – студенттерге
кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың теориялық және әдістемелік
негіздері туралы мағлұмат беру, оны ұғыну, оларға талдау зерттеуіндегі
дағдыларды меңгеруге көмектесу. Бұл болашақ жас мамандарған талдау жұмысын
біліктілікпен жүргізуге, кәсіпорынынң қаржы-шаруашылық қызметінің
нәтижелері мен нарықтық тұрақтылығы туралы дұрыс, ғылыми негізделген баға
мен қоыртынды беруге, өндірстік өсуі мен оның тиімділігін арттыруды
қамтамасз ететін, жоғарыда көрсетілген еліміздің ұзақ мерзімді бірінші
кезектегі мақсатына ойдағыдай жету үшін басшылыққа үйлесімді бесқару
шешімдерін дайындауға мүмкіндік береді.

1. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының ұйымдастырылуы

1.1.Кәсіпорынның есеп саясаты

Бухгалтерлік есеп принциптері бойынша кәсіпорынның есеп саясаты деп
ұйымның бухгалтерлік есепті жүргзу әдісінің жиынтығын, яғни алғашқы
бақылау, құндық өлшеу, ағымдағы топтау мен шарушалық (жарғылық және басқа)
қызметтің фактілерін жинақтап қорытындылау жолдарын айтады.
Бухгалтерлік есепті жүргізу әдістеріне шаруашылық қызмет фактілерін
топтау мен бағалау әдістері, активтердің құнын есептеу, құжат айналымын
қабылдауды ұйымдастыру түгендеу, бухгалтерлік есеп шоттарын қолдану
әдістері, бухгалтерлік есептің тіркелім жүйесі, мәліметті өңдеу мен басқа
да сәйкес әдістер мен амалдар кіреді.
Ұйымның өзінің есеп саясатын өңдеу мүмкіндігі мен қажеттілігі
бухгалтерлік есеп пен басқа екінші деңгейлі нормативтік құжаттар бойынша
баптарда қарастырылған бухгалтерлік есептің кез келген мәселелерін шешудің
көп түрлілігімен анықталады. Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру
туралы Қазақстан Республикасының заңы мен бухгалтерлік есеп принциптерінде
кәсіпорын өзінің есеп саясатын құру барысында бұйрық немесе жарлық бойынша
қажетті құжаттар тізімін бекітуі керек екендігін көрсетілген. Бұл
бекітілетін құжаттардың қатарына мыналар жатады:
- бухгалтерлік есептің уақытылы және есеп берудің толық тиісті
талаптарына сәйкес жүргізілуі;
- бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізуде қолданылатын синтетикалық және
аналитикалық шоттарының жұмыс жоспары;
- алғашқы есеп құжаттарының типтік нысандары;
- ұйымның ішкі бухгалтерлік қорытынды есеп құрудағы құжат нысандары;
- актив пен міндеттемелер түгендеуін өткізу тәртібі;
- актив пен міндеттемелерді бағалау әдістері;
- құжат айналымы ережелері мен есеп ақпараттарын өңдеу технологиясы;
- шарушалық операцияларды бақылау тәртібі;
- бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға қажетті басқа шешімдер.

Кәсіпорынның қабылдаған есеп саясаты сол ұйымдағы бухгалтерлік
есептің маңызды мәселелерінің бірі.
Ұйымның есеп саясатын таңдау мен негіздеуіне келесі негізгі факторлар
әсер етеді:
- меншік нысаны мен құқықтық-ұйымдастырушылық нысаны (жауапкершілігі
шектеулі серіктестік, ашық акционерлік қоғам, жабық акционерлік
қоғам, өндірістік кооператив және тағы басқа);
- салалық қызметінің түрі (өнеркәсіп, құрылыс, сауда, көлік, ауыл
шаруашылығы және тағы басқа);
- қызметінің көлемі, жұмысшылар мен қызметкерлерінің орташа тізімдік
саны және тағы басқа;
- салық салу жүйесімен арақатынасы (әртүрлі салық түрлері бойынша
жеңілдіктер немесе салық төлеуден босату, салық мөлшері және тағы
басқа);
- қаржы-шаруашылық қызметін дамыту стратегиясы (ұйымның экономикалық
дамуының ұзақ мерзімдік перспективасының мақсаттары мен міндеттері,
инвестициялардың жұмсалу бағыты, перспективалы мәселелерді шешудің
тактикалық тәсілдері);
- ұйымның ақпараттық қамсыздандыру жүйесі (оның тиімді әрекетіне
қажетті барлық бағыттары бойынша);
- материалдық базасының болуы (компьютерлік техника мен басқа да
оргатехника жабдықтарымен қамтамасыз етілуі, бағдарламалық-
әдістемелік қамсыздандыру және тағы басқалар);
- кәсіпорындағы бухгалтер мамандарының (қаржы бөлімі
қызметкерлерінің) біліктілігі және басшылардың экономикалық
батылдығы, ынталылығы мен тапқырлық деңгейі;

Кез-келген ұйымның өзінің қызметін іске асыру үшін таңдап бекіткен
есеп саясаты толықтылық, уақыттылық сақтық , қарама-қайшылықсыздығы мен
орындылық талаптарына сай болуы қажет.
Көрсетілген талаптардың әрқайсысының мазмұнын қарастырайық.
Толықтылық. Кәсіпорынның таңдап алған есеп саясаты оның объектілерді
есептеу жолын толық қамтамасыз етуі керек.
Уақыттылық. Кәсіпорынның шарушалық әрекетінің фактілері бухгалтерлік
есеп пен бухгалтерлік есеп беруде уақытында көрініс табуы қажет. Ешқандай
операциялар бухгалтерлік есеп шоттарында тіркеу барысында кешіктірілімейді
немесе орындалмай тұрып есепке алынбайды.
Сақтық. Қолданылатын есеп әдістері бухгалтерлік есепке алынуға тиісті
кірістер мен табыстарға қарағанда, жасырын резервтердің жасалуына жол
бермей, шығындар мен міндеттемелерді айқын бейнелеуге дайын болуды
қамтамасыз етуі керек, яғни есепке алынған немесе алуға нақтылы мүмкіндік
бар болатын кірістер алынады.
Қарама-қайшылықсыздығы. Есептің таңдалынған әдістері - әр айдың соңғы
календарлық күніне айналымның аналитикалық есебі мен шоттар бойынша
қалдықтардың синтетиклақ есеп мәліметтерінің теңдігін қамтамасыз етіп
отыруы қажет.
Орындылық. Кәсіпорынның есеп саясаты бухгалтерлік есепті орынды және
үнемді жүргізуді қамтамасыз етуі керек.
Кәсіпорынның есеп саясаты сол кәсіпорында қолданылатын бухгалтерлік
есеп жүйесінің тұтастығын және оны құраушы әдістемелік, техникалық,
ұйымдастырушылық жақтарының барлығын қамтиды.
Есеп саясатының әдістемелік жағына мына элементтер кіреді: мүлік пен
міндеттемелерді бағалау әдістері, мүліктің әрбір түрлері бойынша
амортизация есепту әдістері, табысты есептеу әдістері және тағы сол сияқты.

Осылайша белгіленген заңға сәйкес кез келген заңды тұлға болып
табылатын ұйым өзінің есеп саясатын құрастырған уақытта төменде аталған
бухгалтерлік есептің негізгігі әдістемелік аспектілерін айқындауы қажет.
- негізгі құралдарына амортизациялық аударым сомасын есептеу
әдістері.
- Материалдық емес активтеріне амортизациялық аударым сомасын есептеу
және оларды есептен шығару жолдары;
- Шығындарды топтау мен өндіріс шығындарына жатқызу әдістері;
- өндіріс шығындарын және оларды объектілер арасында тарату әдісі;
- Дайын өнімдерді кіріске алудың есебі;
- Аяқталмаған өндірісті анықтау және бағалау жолдары;
- Материалдық қорларды бағалау әдістері;
- Негізгі құралдарды жөндеу бойынша шығындар есебін ұйымдастыру;
- Курстық айырманы есептеу;
- Тағы да басқалар.

Өндірістік шығындарды есептеу мен өнімнің өзіндік құнын есептеу, яғни
калькуляциялау жүйесі.
Өндірістік технологиялық және ұйымдастырушылық ерекшеліктеріне,
өндірістік циклдың ұзақтығына, өнім түріне, оның күрделілігіне, өндірістің
түрі мен сипатына байланысты кәсіпорындар шығындарды есептеу мен өнім құнын
калькуляциялаудың келесі негізгі әдістерін қолдана алады:
- нормативтік әдіс;
- өндірістік өңдеу сатысы;
- тасырыстық әдіс.
Жанама шығындарды калькуляциялау объектілері арасында тарату әдісі.
Жанама шығындарды тарату базасы ретінде кәсіпорын мына төменде
аталған әдістерді пайдалана алады:
- өндірістік жұмысшылардың еңбек ақысын төлеуге байланысты тікелей
шығындар;
- тікелей шығындардың жалпы сомасы;
- материалдық шығындардың сомасы;
- сметалық мөлшерлеме;
- өткізілген өнім көлемі.

Аяқталмаған өндірістің бағалануы
Жаппай және сериялы өндірісте аяқталмаған өндіріс былайша бағаланады:

- нақты немесе нормативті өндірістік құн бойынша;
- тікелей шығындар бойынша;
- жұмсалынған шикізаттар мен материалдардың құндары бойынша.

Өнімнің бір ғана түрін өндіретін кәсіпорындардың бухгалтерлік
балансында аяқталмаған өндіріс нақты жұмсалған шығындар бойынша
есептелінеді.
Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы Қазақстан
Республикасының заңы бойынша кәсіпорындардағы бухгалтерлік есепте
қолданылатын тіркелімдердің мазмұны және бухгалтерлік ішкі есеп мәліметтері
коммерциялық құпия болып есептеледі.
Кәсіпорынның есеп саясаты осы ұйымның құрылған уақытында дайындалады.
Оны дайындаумен кәсіпорынның бас бухгалтері немесе арнайы есеп бөлімі
айналысады. Дайындалған есеп саясатын кәсіпорынның басшысы өзінің
бұйрығымен немесе өкімімен бекітеді.
Бұйрықтың құрамында есеп саясатының есеп беру жылына қабылданған
барлық пунктерінің мазмұны толық ашылып жазылады. Сонымен қатар әр пункте
тоқтала келіп қандай нормативтік құжат бойынша немесе қандай заң негізінде
есеп саясатының дайындалғандығы крсетіледі. Қазақстан Республикасының
заңдарымен қатар есеп саясатын дайындауда ұйымның ішкі құжаттары негізге
алынған болса (лауазымды тұлғалар туралы, ішкі ережелер, бұйрықтар мен
өкімдер тағы да басқа) міндетті түрде ол туралы түсініктеме берілуі қажет.
Кәсіпорынынң есеп саясатына енгізілген өзгертулер осы ұйымның басқару
құжаттарымен, яғни бұйрық, өкім немесе қаулыларымен рәсімделунуі қажет.
Ұйымның қабылдап бекіткен есеп саясаты сол кәсіпорынның қызмет атқаруы
барысында қолданылады. Оған өзгеріс енгізу мынадай жағдайларда жүргізілуі
мүмкін:
- Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру
туралы заңының өзгеруіне сәйкес;
- Бухгалтерлік есеп бойынша нормативтік актілердің өзгеруі
салдарынан;
- Жаңа бухгалтерлік есеп стандартына көшуге байланысты және тағы да
басқа.

Кәсіпорынның бухгалтерлік есепті жүргізу жолдары ұйымның есеп
саясатының дайындалған кезінде таңдалып алынады. Бұл есеп саясаты
кәсіпорынның барлық құрылымдық бөлімшелерінде олардың орналасқан орындарына
қарамастан қолданылады. Ұйымның филиалдарының, еншілес және тәуелді
серіктестерінің және тағы басқа бөлімшелерінің өзіндік бухгалтерлік есеп
жолдарын жүргізуіне, яғни басқа есеп саясатын таңдауына құқығы жоқ.
Бас кәсіпорын қаржылық қызметінің бөлімшелерін есеп саясатындағы
болған өзгерістер туралы алдын ала қамтамасыз етуі қажет.
Ұйымдардың түсініктеме жазуларында жыл бойы орындалған жұмыстар
бойынша жасалынған қаржылық талдаудың мәтінімен қатар бухгалтерлік
қорытынды есеп туралы шығарылған шешім және таза табысты бөлу тәртібі
жазылады. Сонымен қатар осы түсініктеме жазуда кәсіпорынның келесі жылға
қабылдаған есеп саясаты (егер оған, яғни есеп беру жылына өзгерістер
енгізілген болса) жазылады.

1.2. Кәсіпорынның бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының ұйымдастырылуы

Бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізу үшін кәсіпорында күнделікті
орындалып отыратын барлық операциялардың міндетті түрде үздіксіз құжаттарға
жазылып отыратындығы бухгалетрілк есептің басқа ғылымдардан ерекше
екендігін алдыңғы тарауларда айтып өткенбіз. Бухгалтерлік құжат деп
кәсіпорындар мен ұйымдарда орындалған операцияларды дәлелейтін және алдағы
уақытта орындалатын жұмыстар мен атқарылатын қызметтерге құқық беретін
жазбаша куәлікті атауға болады.
Жалпы кәсіпорындағы атқарылып жатқан жұмыстың, орындалған тапсырманың
үздіксіз, белгілі бір тәртіппен, арнайы үлгідегі қағаздарға жазылып және
оған тиісті адамдардың қоланың қойылуы (қажет болған жағдайда кәсіпорын мен
ұйым мөр таңбасының басылуы) құжаттау деп аталады. Сондықтан да құжаттау
бухгалетрлік есептің негізі болып табылады. Себебі осы құжаттар арқылы ғана
кез келген уақытта кәсіпорын бойынша орындалған жұмыстың, атқарылған
қызметтің қай мерзімде жасалғанын және оған қандай мөлшерде шығын
жұмсалғанын дәлелдеуге болады.
Құжат кәсіпорындағы орандалған шарушалық операцияларына сәйкес
үздіксіз толтырылып, олардың мазмұнын толық ашық көрсетеді және ол
бухгалтерлік есептің негізі болып табылады.
Бухгалтерлік құжат – кәсіпорындағы шарушалық операциялардың
орындалғанын растайтын немесе оны орындауға заңды түрде құқық беретін
жазбаша куәлік.
Орындалған шарушалық операцияларын бастапқы құжатқа түсірду
бухгалетрлік есеп териясында алғашқы есеп сатысы деп атайды.
Кәсіпорында жүргізілетін шарушалық құбылыстарының әр түрлі болсы
себебінен бастапқы құжаттардың нысаны (формасы) бірдей болмайды. Шаруашылық
құбылыстары түгелдей бастапқы құжатпен құжатталуы тиіс. Әрбір бастапқы
құжатқа орындалған шаруашылық операциясының мазмұны жазылып және белгілі
бір көрсеткіштер түсіріледі. Құжат көрсеткіштерін деректемлер (реквизиттер)
деп атайды. Олар міндетті және толықтырушы болып бөлінеді. Міндетті
деректемелер бухгалетрлік құжаттарды заңды құқықпен қамтамасыз етеді.
Міндетті деректемеге (реквизитке) жататындар:
- құжаттың аты, нысанның қоды;
- құжаттың толтырылған уақыты (күні, айы және жылы);
- құжатты толтырған заңды немесе жеке тұлғаның аты-жөні;
- шарушалық операциясының мазмұны;
- шаруашылық оперциясының өлшемі (натуралдық немесе ақшалай);
- шаруашылық оперцияның жүргізілуіне және соған сәйкес құжаттарды
толтыруға жауапты адамдардың аты-жөні;
- жауапты атқарушының қолы.

Қосымша деректемелер шаруашылқ операция көрінісінің ерекшеліктерімен және
құжаттардың тағайындалуымен анықталады. Әртүрлі талаптарға байланысты
бастапқы құжатта келісілгендей қосымша деректемелер болуы керек: құжаттың
реттік нөмірі, ұйымның банк мекемесіндегі есеп айырсу шотының нөмірі,
шаруашылық операцияны орындау үшін негізі болатын құжаттар және тағы
басқалар.
Құжаттардың нысандары (формалары) келесі есеп бөлімдері бойынша
топтасады:
1) ауылшарушалық өнімі мен шикізаты
2) еңбек және еңбекақы;
3) негізгі құралдар мен материалдық емес активтер;
4) материалдар;
5) кем бағалы және тез тозғыш заттар;
6) капиталдық құрылыстағы жұмыс;
7) құрылыс машианалары мен механизмдердің жұмысы;
8) автокөліктегі жұмыс;
9) түгендеу нәтижелері;
10) кассалық операциялар;
11) сауда операциялары.

Құжаттар дер кезінде, яғни операцияның орындалу барысында толтырылуы
керек. Егер бұл айтылған уақытта оларды толтыруға мүмкіндік болмаған
жағдайда құжаттар операция аяқталған сәтте толтырылады. Уақытында
толтырылмаған құжат кәсіпорын меншігінің сақталуын бақылауды қиындатады
және ол операцияның бухгалтерлік есепшотына кешіктіріліп жазылуына әкеліп
соқтырады. Осы себептен ұйымның бухгалтерлік қорытынды есебін жасау мерзімі
кешіктірілуі мүмкін.
Құжаттардағы жазбалар сиямен, шарикты қаламсаппен, жазба машинасымен
(компьютермен) және де басқа олардың архивте көрсетілген уақыт мерзіміне
дейін сақталуын қамтамасыз ететін заттармен толтырылады. Құжаттағы жазбалар
анық және дұрыс көрсетулі керек. Құжатты толтырған адам тиісті жеріне
өзінің қолын анық етіп қоюға міндетті. Кәсіпорындар мен ұйымдардағы алғашқы
есеп құжаттарына қолдарын қоятын адамдарды ұйым басшысы бас бухгалтердің
келісімімен тағайындайды.
Ақша операциялары бойынша толтырылатын құжаттар және есеп айырсу
құжаттары, сонымен қатар кәсіпорынның қаржылық-несиелік міндеттерін
куәландыратын құжаттар бас бухгалтердің қолынсыз заңсыз болып саналып, оны
орындау жүзеге асырылмайды. Егер кейбір операцияларды орындау барысанда
кәсіпорын басшысы мен бас бухгалтерінің көзқарастары әр түрлі болған
жағдайда оларға толтырылатын құжаттар кәсіпорын басшысының жазбаша өкімі
бойынша толтырылады. Соған сәйкес бұл операция үшін барлық жауапкершілікті
кәсіпорынның басшысы өз мойнына алады.
Алғашқы (бастапқы) құжаттарды толтырғанда жасалаған қателерді келесі
жолдармен түзетуге болады: дұрыс емес тесті не соманы оқылатындай етіп түзу
сызықпен сызады да оның жанына дұрыс жазба жазылады. Бұл құжатқа түзету
енгізілген жазылып және уақыты (күні, айы, жылы) көрсетіліп құжат толтырушы
өз қолын қояды.
Кассалық және банктік құжаттарға түзету енгізуге болмайды. Егер
аталған құжаттарды толтыру барысында қате жіберілген жағдайда оларды қайта
толтыру қажет.
Бухгалтерлік есепте пайдаланылатын алғашқы құжаттардың басқадай
түрлеріне түзету енгізу тек қана шаруашылық операцияларына қатысушылардың
келісімімен жүргізіліп және олар өздерінің келісім бергендігін растап,
түзету енгізілген уақыты (күні, айы, жылы) көрсетіп қолдарын қояды.
Есептеу үрдісінде ыңғайлы және дұрыс болуы үшін құжаттар келесі
ерекшеліктері бойынша жіктеледі: мақсаты бойынша, құрастырылған орнына
байланысты, көрсету тәсілі және операция мазмұнының көлемі бойынша
Мақсаты бойыша құжаттар үкімдік, атқарушылық, бухгалетрлік толтыру
және құрамдастырылған болып бөлінеді.
Үкім құжатында – шарушалық операцияларды жүргізуі туралы бұйрықтар
мен өкімдер жатады. Мысалы, жұмысшыларға сыйақы беру туралы бұйрық,
тауарларды алуға берілген сенімхат және тағы басқалар. Бұл құжаттардың
шаруашылық операциялардың аяқталуына дейін күші болады. Оған міндетті түрде
операцияны орындауға бұйрық беретін жауапты адамдардың қолы қойылуы керек.
Үкім құжаттарының негізінде есепте жазу көрсетілмейді, себебі шарушалық
операциясын орындау үкім шығарылғаннан кейін ғана орындалады.
Атқарушылық құжаттар – шарушалық операциялардың орындалғанын
көрсетеді. Бұл құжаттарға – тауарлық-материалдық қорларды алу үшін
толтырылған жүкқұжат, кассалық кіріс ету және кассалық шығыс ету ордерлері
және тағы басқаларын жатқызуға болады. Құжаттардың бұл түрі операция
жасалған сәтті толтырылып және оған жауапты адамдар қолдарын қояды. Сонымен
бірге орындалған оперцияларды бухгалтерлік есепшотында жазып көрсетуге
негіз болып табылатын және оны растайтын құжаттардың түрі.
Бухгалтерлік толтырылған құжаттар – ұйымның бухгалтериясы жасаған
әртүрлі анықтамалар, бухгалтерлік есеп шоттары бойынша орындалатын
операцияларға негіз болатын кәсіпорынның бухгалтері толтырған есеп
айырысулар. Оларға негізгі құралдар, материалдық емес активтер,
материалдар, әлеуметтік сақтандыру аударымдары, еңбекақы төлемдері және
тағы басқа бухгалтерия толтырған құжаттар жатқызылады.
Біріктірілген құжаттарының құрамына бірнеше функцияны қатар атқаратын
барлық құжаттар кіреді. Мысалы: кассирге орындауға берілген кассалық шығыс
ету ордері оны орындағанша үкімдік болып есептелінсе, кассир ақшаны алушыға
бергенен кейін атқарушылық болып есептеледі. Біріктірілген құжаттардың
бухгалтерлік есепте қолданылуы өте ыңғайлы, ол құжаттың өңделуін
жеңілдетеді және құжаттың санын қысқартады.
Толтыратын орнына байланысты құжаттар ішкі және сыртқы болып
бөлінеді.
Ішкі құжаттар дегеніміз – белгілі бір кәсіпорында толтырылып оның
ішінде жүргізілетін құжаттар болып табылады. Құжаттардың мұндай түрі арқылы
қандайда бір кәсіпорынның ішкі операциялары құжатталады. Ондай құжаттардың
қатарына тауар-материалдық құндылықтардың ішкі қозғалыс барысында
толтырылатын жүкқұжаттарды, жұмысшылар мен қызметкерлерге еңбекақы және
басқа да төлемдерді төлеуге арналған төлем тізімдемелерін, есеп айырысуға
тиісті тұлғаларға толтырылатын аванстық есептерді және тағы да басқа
құжаттарды жатқызуға болады.
Сырттық құжаттарға – кәсіпорынға басқа ұйымдардан келіп түскен немесе
ұйымның басқаларға түрлі операциялар бойынша жіберген құжаттарын
жатқызамыз. Олардың қатарына жабдықтаушы кәсіпорындардан келіп түскен
тауарлық-материалдық қорлар бойынша толтырылған шот-фактураларды,
сенімхаттарды және де тағы да басқа құжаттарды жатқызуға болады.
Операцияның көрініс алу тәсіліне байланысты бухгалтерлік құжаттарды
алғашқы құжаттар және жиынтық құжаттар деп бөліп қарастырылады.
Алғашқы құжаттардың өзі олардың толтырылатын операцияларының
мазмұнына қарай бір рет қолданылатын және жинақталған деп аталатын екі
түрге бөлінеді.
Бір рет қолданылатын құжат арқылы бір ғана операция құжатталады
немесе ондай құжат орындалған операцияның соңында ғана толтырылады. Мысалы:
тауарды босату үшін толтырылатын накладнойлар.
Жинақталған құжаттарда белгілі бір мерзім аралығында орындалған
біртектес операциялар жазылады. Мысал: Акционерлік қоғамнан бір күнде
бостылған өнімге толтырылатын зоборлық карта.
Жұмыс кезінде бухгалтерлер түрлі құжаттармен жұмыс жасайды:
нормативті-құқықтық, ұйымдастырушылық-өкімгерлік, ақпараты-анықтамалық,
есеп айырысу ақша құжаттары және басқа да алғашқы есептік құжаттар. Олар
ұйымның шарушалық қызметін айқындайды. Бухгалтерлік қызметтің сапасы құжат
айналымының ұйымдастыруын байланысты. Кәсіпорындар мен ұйымдарда құжаттар
бірнеше кезеңнен өтеді. Олар: жасалу немесе толтырылу, есепке алыну,
тексерілу немесе өңделу, бухгалтерлік есепте операцияларды айқындау,
мұрағатқа өткізу және тағы да басқа кезеңдер. Сонымен құжат айналымы
дегенміз – кәсіпорындардағы құжаттардың қозғалысы, немесе басқаша түрде
олардың жасалуынан, яғни толтырылуынан бастап олардың қызметінің аяқталуы
және мұрағатқа өткізілу кезеңін айтады.
Құжат айналымының ережесі және есептік ақпараттың өңделу технолгиясы
кәсіпорынның қабылдаған есептік саясатында көрсетілп бекітіледі.
Құжат айналымының басқару механизмін дайындау, кәсіпорындағы
бухгалтерлік есептің үрдісінде негізгі буын болып табылады. Құжат айналымын
ұйымдастыру арқылы бухгалтерлік қызметтің тұрақтылығы, құжаттың қозғалысы
мен өңделуінің жолдары және оперативтілігі, ұйымдық шешімдерді қабылдаудық
уақыттылығы қамтамасыз етіледі.
Құжат айналымын басқарудың жүйесі кәсіпорында келесі кезеңдерді
қамтиды:
- бухгалтерлік қызмет туралы ережені дайындау;
- бухгалтерияның және кәсіпорындағы есепке қатысы бар басқа
қызметкерлердің лауазымдық қызмет нұсқалығын дайындау;
- кәсіпорындағы құжат айналымының кестесін құрау;
- есепті ақпаратты өңдеу технологиясын құру;
- істің номенклатурасын құру және құжатты ағымдағы сақтау тәртібі;
- құжаттың бағалы сараптамасы және істі ұзақ сақтауға дайындау.

Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы Қазақстан
Республикасының заңына сәйкес кез келген кәсіпорынның басшысы есептік
жұмыстың көлеміне байланысты мынадай жұмысты жүргізе алады:
1) бухгалтерлік қызметті құрылымдық бөлімше ретінде құру;
2) қызметкерлер құрамына бухгалтер лауазымын енгізу;
3) шарттық негізде бухгалтерлік есептің жүргізілуін
мамандандырылған ұйымға немесе бухгалтер-маманына беру;
4) кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп жұмысын өзі жүргізу.

Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп құжаттары мен құжат айналымы кестесін
құруды кәсіпорынның бас бухгалтері ұйымдастырады. Құжат айналмының кестесі
кәсіпорын басшысының бұйрығымен бекітіледі. Кесте немесе тәсім құру,
тексеру және талдау жөніндегі жұмыстар тізбесі түрінде рәсімделуі мүмкін.
Оларда барлық құрылымдық бөлімшелермен орындаушылардың өзара байланысы және
жұмыстың орындалу мерзімі көрсетілуі керек. Кәсіпорынның есепке қатысы бар
қызметкерлері өздерінің саласына қатысты құжаттарды құжат айналымы
кестесіне сәйкес жасайды және ұсынады. Ол үшін әрбір орындаушыға кестеден
көшірмесі беріледі. Көшірмеде орындаушының саласына қатысты құжаттар
аталып, олардың орындалу мерзімі жазылады. Осы кестенің сақталуын ұйымның
бас бухгалтері қадағалап отыруға тиіс. Сонымен қатар кәсіпорынның бас
бухгалтері кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп жұмысының дұрыс және уақытылы
жүргізуіне жауапты болып табылады. Құжаттар кестеде көрсетілген уақытта
бухгалтерияға өткізілуі тиіс. Құжаттарды қабылдау кезінде бухгалтер
құжаттардың белгілі талаптарға сай, дұрыс рәсімделуін тексеру керек.
Ережеге сай рәсімделмеген құжаттар жауапты адамға, яғни оны жасаған адамға
қайта өңдеу үшін қайтарылуы қажет.
Бухгалтер құжатты қабылдау барысында ең біріншіден мазмұны бойынша
тексереді, яғни жүргізілген жұмыстардың заңдылығын анықтайды. Олардың
нормативтік актілер мен қолданылып жүрген нұсақауларға қайшы келмейтіндігін
қадағалайды. Содан кейін оның деректемелерінің толық толтырылуын, тиісті
лауазымды адамдардың қолтаңбаларының болуын, сомалардың нақты көрсетілуі
мен операциялардың құрылымын тексереді. Бұдан кейін бухгалтер арифметиклақ
тексеру жүргізеді, яғни құжаттарды таксалаудың дұрыстығын тексереді. Ол
тауралық-материалдық қорлардың көлемін оның бағасына көбейту арқылы
орындалады.
Тексеріп болғаннан кейін бухгалтер құжаттарды өңдейді. Өңдеу құжат
бойынша әр операцияны есептейтін шоттарды анықтауға негізделген. Керек
болған жағдайда біртекті құжаттарды топтастырады, содан кейін бухгалтерлік
есепшоттарында жазу жүргізеді. Кәсіпорын бухгалетриясында құжаттар белгілі
бір ұқсастықтарына, операциялардың түріне қарай топталып бөлек папкаларға
тіркеледі. Папкаларда құжаттың нөмірі, орындалған уақыты, жинақтамалы
шоттың шифры және олардың саны көрсетіледі. Папкаларға тігілген құжаттар
архивке өткізіледі. Бухгалетрлік алғашқы құжаттардың папкаларға тігіліп
нөмірлену сақтаудың тәртібі және қажет болған құжатты іздестіру кезінде
жылдам орындауды қамтамсыз етуге арналған
Сақтау мерзімдері әртүрлі құжаттар бірге орналастырылмайды.
Номенклатурадағы істердің бас тақырыптары құжаттардың маңыздылығы және
олардың өзара байланысына қарай белгілі бір жүйелілікпен орналастырулары
қажет.
Жыл сайын кәсіпорынның сараптама комиссиясы белгілеген сақтау
мерзімінің өтуіне байланысты жабылуға жататын құжататрмен іс-қағаздарын
белгілеп, оларға тиісті актілер толтырады.
Жалпы құжаттарды сақтау мерзімі құжаттарын Мемлекеттік мұрағатқа
тапсырмайтын ұйымдар үшін белгіленген. Мұндай Мемлекеттік мұрағаттарға
құжаттарын тапсырмайтын ұйымдар, өз іс-құжаттарын (тәжірбиелік қажеттілігі
жоқ және тізімге сәйкес сақтау мерзімі өткен) мұрағат органдарымен келіспей
жоя алады. Кәсіпорындағы жоюға іріктелініп алынған құжаттарға акт жасалып,
жойылатын құжаттар мен шикізаттарды қата өңдеумен айналысатын кәсіпорынға
өңдеуге беріледі. Құжаттарды жоюға берген уақытта қабылдау-өткізу
жүкқұжаттары толтырылады. Кәсіпорындардағы негізгі бухгалтерлік құжаттарды
сақтау мерзімі олардың түрлеріне қарай әртүрлі болып белгіленген.
Бухгалтерлік есеп пен есеп берудің дұрыстығын қамтамсыз ету
мақсатында ұйымдарда мүліктерге және қаржылық міндеттемелерге түгендеу
жүргізіліп отырады. Түгендеу жүргізудің негізгі мақсаттары мыналар:
- нақты қолда бар мүліктерді анықтау;
- нақты қолда бар мүлікті бухгалтерлі есеп мәліметтерімен салыстыру;
- есепте міндеттемелердің толық көрсетілуін анықтау.

Жалпы кәсіпорындардағы мүліктік және қаржылық міндеттемелерді
түгендеу бойынша әдістемелік құралдарға сәйкес кәсіпорындағы түгендеуге
жататын мүліктер дегеніміз – бұл негізгі құралдар, материалдық емес
активтер, қаржы салымдары, өндірістік қорлар, дайын өнімдер, тауарлар,
ақшалар мен басқа да қаржы активтері болып табылады. Ал қаржылық
міндеттемелерге – банк несиелері, заемдар және тағы басқа кредиторлық
борыштар жатады.
Түгендеуге кәсіпорынның қай жерде тұрғандығына қарамастан барлық
мүлкі мен қаржылық міндеттемелері жатады. Сонымен қатар түгендеуге ұйымның
меншігіне жатпайтын, бірақ оның бухгалтерлік есебінде есепте тұрған басқа
да мүліктердің түрлері мен өндірістік қорлар (жауапты сақтауда тұрған,
жалға алынған, қайта өңдеуге алынған және де тағы басқадай мүліктер),
сондай-ақ қандай да бір себептермен есепке алынбай қалған мүліктер жатады.
Түгендеу барысында құжатталмаған фактілер анықталуы мүмкін. Мысалы:
тауарлардың табиғи кемуі, тауарлардың шығынға ұшырау және ұрлану
нәтижесінде кемуі, өлшеу мен операцияларды рәсімдеу кезіндегі жіберілген
қателіктер және тағы басқалар.
Мүліктер мен міндеттемелерге дұрыс және уақтылы түгендеу жүргізуге
кәсіпорынның басшысы жауапты болады. Ол қысқа мерзім ішінде нақты қолда бар
құндылықтардың толық және дәлеме-дәл тексерілуін қамтамасыз ететіндей етіп
жағдайлар жасауға міндетті (жүктерді өлшеу мен тасу үшін жұмыс күшімен
қамтамасыз ету, техникалық жағынан жұмыс істейтін таразы жабдықатырмен
қамтамасыз ету).
Түгендеу жүргізу тәртібі (бір есеп беру жылында жүргізілетін түгендеу
санын, оларды жүргізу уақыты, олардың әрқайсысында тексерілетін мүлік пен
қаржылық міндеттемелер тізімі), түгендеулерді міндетті түрде жүргізу қажет
болған жағдайды басқа ретте ұйым басшысымен анықталады).
Бухгалетрлік есептің басқа ғылымдардан ерекшелігі, онда ақшалай өлшем
кеңінен қолданылады. Бұл өз кезегінде кәсіпорындардың активтері мен қорлану
кездері туралы ақпараттарының жинақ түрде, яғни белгілі бір экономикалық
талдау жасауға ыңғайлы болуын қамтамасыз етеді. Жалпы бухгалтерлік есеп
жүйесінде барлық объектілер тек қана ақшалай өлшемде көрсетіледі.
Бағалау – объектілер есебінің ақшалай көрінісі (мүліктер,
міндеттемелер және шаруашылық операциялар). Ол бухгалтерлік есеп беруде
шығындарды есептеу арқылы жүзеге асырылады.
Жалпы бағалау мынадай жолдармен жүргізеледі:
- ұйымның сатып алған мүліктері оны сатып алуға жұмсалған шығындардың
қосындысы бойынша бағаланады;
- басқа заңды немесе жеке тұлғалардың ақысыз, тегін берген мүліктері
сол кіріске алынған уақыттағы нарықтық құны (бағасы) бойынша
бағаланады.
- Ұйымның өз өндірісінде өндіріліп кіріске алынған мүліктері сол
өнімді өндіруге кеткен шығындардың құнын сәйкес бағаланады.

Нақты өндірістік шығындардың құрамына мынадай шығындар жатады:
- мүлікті кіріске алу барысында жұмсалған шығын;
- коммерциялық несиені алғаны үшін төленетін пайыз сомасы;
- үстеме баға, үстеме (наценки, надбавки);
- делдалға төленетін ақы (қызмет көрсетудің құны);
- кедендік баж салықтары;
- тасымалдауға (жеткізіп беруге) және сақтау үшін кететін шығындар.

Басқалардан ақысыз, тегін, қайтарымсыз алынған мүліктің нарықтық бағасы сол
мүлікті кіріске алған күні баға негізінде құрылады. Ол баға туралы
мәліметтер экспертті жолмен расталып және оған сәйкес құжаттар болуы қажет.

Өндіріліп шығарылатын (дайындалатын) өнімнің құны сол өнімді
өндіруге кеткен нақты шығындардан тұрады. Ал бұл шығындардың құрамы өндіріс
үрдісінде пайдаланылатын негізгі құралдардың амортизациясы, материалдар,
жанармай, энергия, еңбек ресурстары және басқа да өнімді өндіруге кететін
шығындардан құралады. Ұйымдағы дайын өнімдер бухгалтерлік есепшоттарында
және баланаста нақты өзіндік немесе нормативтік (жоспарлы) құнымен
есептелінеді.
Кәсіпорындар өздері сатып алған тауарларды бухгалетрлік
есепшоттарында олардың сатылып алынған құны бойынша, ал баланста нақты
өзіндік құнымен көрсетеді.
Материалдық ресурстар (шикізат, негізгі және көмекші материалдар,
жанармай, сатып алынатын жартылай фабрикаттар, қосалқы бөлшектер және тағы
басқалары) бухгалтерлік баланста нақты құнмен есептеледі. Ал материалдық
ресурстардың нақты құны оларды кіріске алуға кететін нақты шығындармен
анықталады.
Ұйымдар негізгі құралдарын бугалтерлік есепшоттарында бастапқы немесе
қалпына келтіретін құны бойынша есептейді, ал баланста – қалдық құны
бойынша, яғни бастапқы құнынан тозу сомасын алып тастап көрсетеді.
Бюджеттік кәсіпорындарда бастапқы құнымен көрсетіледі.
Материалдық емес активтер кәсіпорынның бухгалтерлік есепшоттарында
бастапқы құны бойынша, ал баланстарда – қалдық құны бойынша көрсетіледі.
Белгілі бір орындалған жұмыстар бойынша жұмсалған шығындарды
топтастыру тәсілін және қандайда бір объектінің өзіндік құнын анықтау
тәсілін калькуляциялау деп атаймыз.
Кәсіпорынның белгілі бір материалдық объектіні жасап шығаруға
жұмсаған ақша қаражаттарының көлемі - өзіндік құн деп аталады. Ал оның
көлемін есептеу мүмкіндігі өзіндік құнның калькуляциясы болып табылады.
Калкуляциялау көмегімен ұйымдардағы әртүрлі есеп объектілерінің, яғни
негізгі құралдардың, материалдық емес активтердің, өндірілген дайын
өнімнің, сатып алынған материалдық ресурстардың, көрсетілген қызметтің,
орындалған жұмыстың және тағы басқалардың өзіндік құны анықталады.
Калькуляциялау, яғни өнімнің нақты өзіндік құнын анықтау мәліметтері
кәсіпорынды басқаруға, жоспарланған жұмыстың орындалуына бақылау жасауға,
шарушалық әрекеттерінің рентабельдігін арттыруға, резервтерді құру және
еңбек шығындарын төмендету жолдарын қарастыруда кеңінен қолданылады.
Калькуляция – бухгалтерлік есеп әдісінің бір элементі бола отырып,
басқа элементтермен тығыз байланысты болады. бірінші кезекте бухгалтерлік
есептің шоттарымен, себебі объект есебінің өзіндік құнының (әртүрлі
шығындардың сомасы) анықтау үшін алдын ала шоттарда көрсетеді.
Калькуляция – бухгалтерлік есептің бағалау әдісінің негізі болып
табылады. Өйткені калькуляция көмегімен алынған мәліметтер кәсіпорындағы
объектілерді бухгалтерлік есепте ақшалай өлшеммен есептеуде, яғни бағасын
анықтауды негізгі дәлел болатын элемент ретінде қолданылады.
Кәсіпорындағы өндірістік немесе коммерциялық қызметтің нәтижесінде
болып отыратын әртүрлі өзгерістерді түсініп, бақылап отыру үшін сандық және
сапалық деп аталатын есеп көрсеткіштері пайдаланылады.
Сандық көрсеткіштер – кәсіпорында орындалған қандайда бір шарушалық
үдерісінің салдарынан болған өзгерістің сандық өлшемде қандай көлемде
өзгерегенін сипаттайды.
Сапалық көрсеткіштер – кәсіпорындағы орындалған жұмыстың және
атқарылған қызметінің соңғы нәтижелерінің экономикалық тиімділігін
сипаттайды.
Сандық көрсеткіштерге мыналар жатады:
Өнеркәсіп саласында - өндірілген өнім көлемі, сатып алынған өндірісті
кқордың көлемі және тағы басқалар.
Маркетинг және сауда саласында – көтерме және бөлшек саудадағы тауар
айналымының көлемі, тауар қорының көлемі және тағы басқалар.
Қоғамдық тамақтану саласында – тауар айналымының көлемі, бұл өзі
өндіретін өнімнің айналымынан және сатылып алынған тауарлардың көлемінен
қалыптасады.
Тасымалдау қызметімен айналысатын салаларда – жол аралығына қарай
тасымалданатын адамдар мен жүктің саны, көлемі.
Құрылыс саласында – орындалған немесе пайдалануға тапсырылған құрылыс-
монтаж жұмысының көлемі.
Сапалық көрсеткіштердің ең маңыздысы кәсіпорынның орындаған жұмысы
мен атқарған қызметінің нәтижесін, қаржылық қорытындысын сипаттайтын табыс
және рентабелді (тиімділік, пайдалылық) болып табылады.
Таза табыс (пайда) – бұл абсолютті экономикалық көрсеткішт. Ол барлық
кәсіпорынның өндірістік, коммерциялық қызметінің нәтижесінде алынатын
кірістері мен шығыстарының арасындағы айырмашылықпен анықталады.
Рентабельділік (немістің – rentabel – табыстылық деп аталатын сөзінен
шыққан) – салыстырмалы көрсеткіш. Ол ұйымның белгілі бір уақыт аралығындағы
(есепті кезеңіндегі) атқарған жұмысын табысы жағынан сипаттайды.
Өндірісте рентабельділік табыстың абсолютті сомасының негізгі және
айналым капиатылының жалпы сомаларын қатынасын айқындайды. Бұл көрсеткіш
негізгі және айналым капиталы сомасының бір тегесіне келетін табыстың
экономикалық нәтижесін сипаттайды.
Өндірісте, ауыл шарушылығында, құрылыста және басқа да халық
шарушалығы салаларында өнімнің өзіндік құны деген сапалық көрсеткіш маңызды
орын алады. Бұл кәсіпорынның өнім өндіруге және оны өткізуге жұмсаған
шығындарымен сипатталады. Өнімнің өзіндік құнының төмендеу (орындалған
жұмыстың немесе көрсетілген қызметтің) ұйымның табыстылығының жоғарылауының
маңызды факторы болып табылады.
Сапалық көрсеткіштерді бақылау, нақтылы орындалған жұмыс пен
жоспардың мөлшерін салыстыру шарушылықты қызметінің эконмоикалық
тиімділілгінің динамикалық дамуына аса маңызды рөл атқарады. Бұл еңбек
өнімділігінің жоғалыуына, өнімнің өзіндік құнының төмендеуіне және
капиталды ұтымды пайдалануға кәсіпорынның рентабельділігінің жоғарылауына
ықпалын тигізеді.
Бастапқы есеп құжаттарындағы ақпаратты бухгалтерлік есепшоттарында
тіркеу қолмен жазу немесе автоматтандылған құралдарды пайдалану арқылы
жүзеге асырылады. Есеп құжаттарыдағы операцияларды тіркеу үшін арнайы нысан
кестелері: карточкалар, кітаптар, тізімдемелер мен журнал-ордерлер және
тағы басқа түріндегі есептік тіркелімдер қоладнылады.
Бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізуге арналған карточкаларды қалың
қағаздан немесе картоннан дайындайды. Олар негізгі құралдарды, тауарлық-
материалдық қорларды сақталу орын бойынша талдамалық есептеуге арналған.
Әрбір карточкаға реттік нөмір беріліп және оларда карточканың ашылған
уақыты көрсетіледі. Бұл карточкалар арнайы картотекалық-жәшіктерде
сақталады.
Кітаптар - өз алдына белгілі бір пішінде жазылған қағаз беттері болып
табылады. Оларды маңызды, яғни көбірек бақылау қажет деп есептелетін
бөлімдерде қолданады. Кітапты пайдалану әдетте бір бухгалтермен шектелген,
себебі қажет болғанда, яғни бір кітаптағы мәліметпен екі немесе одан да көп
адамдар жұмыс істейтін жағдайда оны бухгалтерия қызметкерлері арасында
бөліп беруге болмайды. Бірақ кейбір жерлерде олардың баламасы жоқ (әрбір
ұйымдарда міндетті түрде кассалық кітап жүргізілуі керек). Кітаптарды
пайдаланудың артықшылығы – жеке беттерді жаңаға ауыстырудың мүмкін болмауы,
яғни жауапты тұлғалар атынан қиянат жасау мүмкіндігі төмендейді.
Жеке беттер – үлкен пішіндегі есеп тіркелімдері болып табылады және
карточкаларға, кітаптарға (журналдарға) қарағанда үлкен есеп ақпаратын
қамтиды. Олар біріктірілген тіркелімдер рөлін атқарады, яғни синтетикалық
(топтамалық) және аналитикалық есепті жүргізуге арналған. Сонымен қатар,
бұлар, яғни әртүріл тізімдемелер мен журнал-ордерлер бухгелтерия
қызметкерлері арасында міндеттерді ұтымды бөлуге мүмкіндік береді және
пайдалануға ыңғайлы болып табылады.
Есеп жазбалары тіркелім түрлері бойынша хронологиялық, жүйелік және
біріктірілген болып бөлінеді.
Хронологиялық тіркелімдер шарушалық операцияларын жұмыстардың
орындалу мен құжаттардың бухгалтерияға түсуіне қарай жазу үшін қолданылады.
Мұндай тіркелімдер құжаттардың түгел сақталуы мен бухгалтерлік жазбалардың
жоғалып кетпеуін бақылауды қамтамасыз етеді. Хронологиялық тіркелімге
тіркеу журналын, шарушалық операцияларды есептеу кітабын және тағы да
басқаларды жатқызуға болады.
Жүйелік тіркелімдер шаруашылық операцияларын мазмұны бойынша топтап
және бірыңғайлығын анықтау үшін қолданады. Бұларды бухгалтерлік шоттарды
жүргізу тіркелімдері деп те атауға болады. Жүйлеік тіркелімге бас кітапты
жатқызуға болады. Пайдалануы барысында әрбір синтетикалық шот үшін оның
ішінен жеке бет ашылады.
Біріктірілген тіркелімдерде хронологиялық және жүйелік жазбалар
біріктіріліп қолданылады. Мысалы: Бухгалтерлік есепте кеңінен қолданылатын
журнал-ордерлердегі жазбалар синтетикалық шоттар бойынша хронолгиялық
ретпен жүргізіледі.
Мазмұны бойынша (ақпаратты бөлшектеу дәрежесі) тіркелімдер
синтетикалық, аналитиклаық және біріктеліген болып бөлінеді.
Синтетикалық тіркелімдерде жазба тек ақшалық нысанда құжат нөмірі мен
толтырылған уақыты көрсетіліп жүргізіледі. Бірақ әдетте оларда
түсініктемелік мәтін болмайды. Бұл тіркелімдердің қатарына бас кітап пен
журанл-ордерлердің барлығын дерлік жатқызуға болады.
Аналитикалық тіркелімдерді аналитикалық шоттар бойынша жазбаларды
жазу үші қолданады. Оның шінде құжаттың нөмірі, толтырылған уақыты,
шаруашылық операцияларының қысқаша мазмұны көрсетіледі. Тауарлы-материалдық
қорларды есептеу үшін олардың ішінде ақшалай және натуралдық өлем
көрсеткшітері қолданады. Бухгалтерлік есепте қолданылатын талдамалық
тіркелімдерге карточкалр, кітаптар және тізімдемелер жатқызылады.
Синтетикиалық және аналитикалық есепте қатар қолданыла беретін
тіркелімдер – біріктірілген тіркелімдер болып табылады.
Бастапқы құжаттардағы есепті ақпаратты, автоматты өңдеу кезінде
тіркелімдер өз алдына карточкалар, тізімдемлер, журанал-ордерлер және тағы
басқадай форма түрінде алына алатын машиограммалар болып табылады.
Бухгалтерлік есепті қолмен жүргізу кезінде тіркелімдегі жазбалар жай
немесе көшірмелі әдістер арқылы жүргізіледі. Жай жазбалар бір ғана дана
етіліп жасалытн болса, ал көшірмелі жазбалар көшіргіш қағаздардың көмегімен
бір уақытта бірнеше дана етіліп жасалады.
Есеп тіркелімдерінде жазбалар өзгертусіз және таза жазылып толтырылуы
керек. Тіркелімдерді толтыру барысында немесе басқа да жіберілген
қателіктерді түзету үшін есеп тіркелімдерінде келесі әдістер: түзетпелі,
қосымша жазу және қызыл түзетпе қолданылады.
Егер қате баланс құрылғанға дейін анықталса және шоттар
корреспонденциясына өзгеріс енгізу қажет болмаса түзетпелі әдіс
қолданылады.
Осы жерде қате жазбаны (соманы немесе мәтінді) кейіннен оқылуға
мүмкін болатындай етіп бір сызықпен сызады және қажет болған жағдайда
сызылған жазба үстіне дұрыс жазба жазылады. Түзетілген жазбалар келісілген
және бухгалтердің қолтаңбасымен бекітілген болуы керек.
Егер шоттар корреспонденциясы дұрыс, бірақ шарушалық операциясының
сомасы дұрыс жазылмаса немесе бұл қате есеп тіркелімінде қорытынды
жасалғаннан кейін анықталса, онда қатені түзету қосымша жазу әдісі арқылы
жүргізіледі.
Мысалы: кәсіпорынға басқалардан келіп түскен 130 000 теңге
материалдарға мына түрдегі екі жақты жазу жазылған делік.
Д-т: Материалдар шоты
100 000тг.
К-т: Жабдықтаушы – мердігерлер шоты
100 000тг.
Бұл қатені түзету үшін айырма сомаға (130 000-10000)= қосымша жазу
жазылады.
Д-т: Материалдар шоты
30 000 тг.
К-т: Жабдықтаушы мердігерлер шоты
30 000тг.
Егер қате бухгалтерлік балансты жасағананн және оны тиісті органға
тапсырғаннан кейін белгілі болса, ондай қате қызыл түзетпе әдісі арқылы
түзетіледі.
Мысалы: кәсіпорынның кассасына жұмысшыларға еңбекақы төлеу үшін есеп
айырысу шотынан 500000 теңге келіп түсті делік. Осы операцияға мына түрде
жазу азылған.
Д-т: Валюталық шоты
500 000тг.
К-т: Есеп айырысу шоты
500 000тг.
Қатені түзету үшін осындай жазу арқылы, бірақ қызыл бояумен, яғни сторно
етіліп жазылады.
Д-т: Валюталық шоты
50 000тг.
К-т: Есеп айырысу шоты
50 000тг.
Одан кейін мына түрде дұрыс жазу жазылады:
Д-т: Касса шоты
500 000тг.
К-т: Есеп айырысу шоты
500 000тг.
Мұндағы қызыл түзетпе мәні бұрыс жазу теріс санмен алынып тасталаып, оның
орнына дұрыс сома жазылады.
Бухгалтерлік есеп нысандары деп – белгілі бір дәйектілікпен және
өзара байланысты, екі жақты принципті пайдалана отырып, бухгалтерлік есеп
жазуын жүргізуге арналған есеп тіркелімін айтады.
Бухгалтерлік есеп нысандарын және есептелетін ақпаратты өңдеу
технологиясын әрбір кәсіпорын өзі таңдайды және оны есеп саясатында
көрсетеді.
Қазіргі кезде кәсіпорындарда бухгалтерлік есеп нысандарының келесідей
түрлері қолданылады: мемориалдық-ордерлі, бас-журнал, журнал-ордерлі, жай
және ықшамдалған (мүлікті есептеу тіркелімдерін бірге қолдану).
Бухгалтерлік есептің мемориалдық-ордерлі нысандары қазіргі кезде
қолданылатын ескі нысандардың бірі болып табылады. Есептің бұл нысандарында
кітаптық және карточкалық тіркелімдер жүргізіледі. Синтетикалық есеп үшін
кітаптарды қолдану ыңғайлы болса, ал аналитикалық есеп үшін көбінее
карточкалар қолданылады. Мұның себебі әрбір шаруашылық операциясы бойынша
толтырылатын алғашқы құжат немесе бірыңғай алғашқы құжаттар үшін
бухгалтерлік есеппте екі жақты жазу жазылып және ол мемориалдық-ордерлі
нысан түрінде ресімделеді.
Мысалы: қоймадан материалдарды босату туралы әрбір жүк құжаттың
есептеуде жеке жазбамен көрсетудің орнына осындай бірнеше жүк құжатты
жинақтаушы тізімдемеге жазады, одан кейін осы тізімдеменің қорытынды
мәліметтері негізінде мемориалдық-ордерлі бір ғана бухгалтерлік жазба
жасалады. Оның ішінде жазбаның қысқаша мазмұны беріледі немесе құжатқа
сілтеме жасалады, шот корресподенциясы және сомасы көрсетіледі. Мемориалдық-
ордерге солардың негізінде жазбалар жасалған басты құжаттар қоса беріледі.
Барлық мемориалдық-ордерлер жасалғаннан кейін арнайы тіркеме журналында
тіркеледі. Әрбір мемориалдық-ордерге реттік нөмір беріледі. Тіркемелі
журналдағы жазбадан кейін мемориалдық-ордер мәліметтері ай сайын
синтетикалық есептің тіркелімі болып табылатын бас кітапқа көшіріледі. Бас
кітапта жазбаларды топтастырады. Әрбір синтетикалық есептің дебит және
кредит айналымдары корреспонденциялары шоты бойынша сәйкес кестелерге бөлек
жазылады.
Айдың соңында бас кітаптың ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың маңыздылығы және әдістері
Кәсіпорынның табыстарын талдаудың мазмұны мен әдістері
Кәсіпорынның айналым активтерін басқару және оларды оңтайландыру
Кәсіпорынның айналым активтерін басқару
Кәсіпорынның активтерін бағалау және тиімді басқару
Кәсіпорынның қаржы жағдайын жоспарлау және талдаудың мазмұны мен әдістері
Қаржылық талдаудың маңызы және мақсаттары
Кәсіпорынның табыстылығының көрсеткіштері және оларды талдаудың мшдеттері
Басқарушылық талдаудың әдістері
Экономиканы талдаудың әдістері мен тәсілдері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь