Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың маңызы және әдістері

Мазмұны

Кіріспе

1. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының
ұйымдастырылуы

1.1 Кәсіпорынның есеп саясаты 5
1.2 Кәсіпорынның бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының
ұйымдастырылуы

2. Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың маңызы және әдістері

2.1 Кәсіпорынның қаржылық жағдайы және оны талдаудың мақсаты 33
2.2 Кәсіпорынның ағымдағы активтерін талдаудың ақпараттық негіздері 38
2.3 Ағымдағы активтерді талдаудың әдістері 45

3. Кәсіпорынының активтерінің құрамы мен құрылымын талдау

3.1 Активтердің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау 50
3.2 Кәсіпорынның табыстылығын талдау 57
3.3 Кәсіпорынның қызметінің тиімділігін және іскерлік
белсенділігін талдау 67

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 92
Кіріспе

Қазақстан Республикасы кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің экономикасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бухгалтерлік есептің әдістемесі мен тәжірбиесінде түбегейлі өзгерістер болды.
Бухгалтерлік есеп стандарттары мен кәсіпорындардың қаржы-шарушылық қызметі шоттары Бас жоспарының 1997 жылдың 1 қаңтарынан қолданысқа енгізілуі және қаржылық есеп беру нысандарының халықаралық стандарттар талаптарына сәйкестендірілуі нарықтық экономика жағдайына сай қаржылық талдаудың жаңа әдістемесін жасауды қажет етеді.
Есеп тіркемелерінде шарушалық операцияларын жазып көрсетудің дәстүрлі бухгалтерлік қызметі, көптеген қаржылық ақпаратты пайдаланушылардың сұрақ тілектеріне толығынан жауап бере алмайтынығын тәжірбие көрсетті. Іскерлік шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі түрде өзгертілуі және өңделуі қажет. Қазіргі жағдайда бухгалтер қаржылық нәтиже қалыптастырудың әр түрлі әдістерін білуді, кәсіпорында қабылданған қаржылық стратегияны іс жүзіне асыруды қамтамасыз ететін есеп саясатын таңдап алаып, соны басшылыққа ұсыну керек, яғни оның қызметінің аясы жай есепшіліктен қаржы жағдайын талдау ісі ажырамас бөлігі болып табылатын, қаржы менеджментіне дейін өсіп, айтарлықтай кеңейді.
Қоғамда қаржылық талдау біреудің орынсыз тілегінен емес, өмірлік аса қажеттілі салдарынан туындады: салмақ, ұзындық өлшемін және есептеу жүргізбей, шаруашылық кәсіпорынның мүліктік жағдайы мен оған әсер ететін себптерді білмей, табыс пен шығынды өзара салыстырмай, біріншісінің екіншісінен артық болуына қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізу мүмкін емес.
Қай уақытта да болмасын бұл өте маңызды. Қазіргі қоғамның әкімшілік-әміршілік жүйеден шығып, нарықтық қатынасқа ену кезеңінде оның мәнділігі одан әрі арта түседі. Басқаша айтқанда, жалпы мемлекеттік менші жағдайында кеңінен орын алған ұқыпсыздық пен жауапкерсіздікті іскерлік, басқарушылық, қатаң орындаушлық тәртіп, ұқыптылық және үнемдлікпен алмастыру – нарықтық экономиканың өзіне тән ерекшеліктері.
Нарықтық экономика оған қатысушылардың барлығынан ой жүйесі мен өзге ше іс-әрекетті талап етеді. Ол зауыт қоймалары мен ашық алаңдарда, материалдар мен шикізаттың қисапсыз қорларының көгеріп, тот басып жатуына, яғни миллиондаған теңгенің доғарылып, бекерге ысырап болуына жол бере алмайды. Кәсіпорын мүлкіне салынған әрбір теңге жаңа табыс әкелуі үшін осы қорларды қозғалысқа келтіреді. Жасанды көрсеткіш пен жоспан үшін жұмыс істеу келмеске кетеді.
Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың шарушалықты жүргізуші кәсіпорын ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне мол мүмкіншілік ашты. Атап айтақанда ішкі және сыртқы нарықта білікті серікті таңдауға қол жетті, өйткені болашақтағы бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады. кәсіпорындар бұрынғыдай жоғары жақтың жөн сілтеуімен емес, контрагенттерді (жабдықтаушы, сатып алушы, мердігер, банк және т.б.) қазіргі кезде өз қалауы бойынша алады. Олардың өздеріне іскер серіктерді қаншалықты дәл және қатесіз таңдаымен нарықтық қатынастар негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып, оны ұстануына қарай жұмыстарының тиімділігі әр түрлі болады. Басқаша сөзбен айтқанда, шаруашылықты жүргізуші кәсіпорындардың қызметінің жетістіктері басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұғылдығы мен ғылми негізделуіне тікелей тәуелді. Үйлесімді шешімдердің қабылдануы, материалдық, еңбек және қаржы ресурстарын тиімді пайдаланып, еліміздің экономикалық өсуіне бағытталатыны белгілі.
Нарық жағдайында кәсіпорынның өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйінің орнықтылығының негізі оның қаржы тұрақтылығы болып табылады. Ол ақша қаражатын еркін орын алмастыра отырып қолданып, тиімді пайдалану жолымен өнімді өндіру мен сатудың үздіксіз процесін қамтамасыз ете алатын өзінің қаржы ресурстары жағдайын көрсетеді.
Кәсіпорынның қаржы тұрақтылығын бағалау, объективті, ғылыми негізделген және үйлесімд басқару, өндірістік, әсіресе қаржылық шешімдер қабылдау үшін оның қаржылық жағдайын талдау қажет. Тек терең және ұқыпты талдау негізінде ғана оның қызметін объективті бағалап, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын нығайту немесе жақсарту және оның іскерлік белсеңділігін арттыруға бағытталған басқару шешімдерін қаблдау үшін, басшылыққа нақты ұсыныстар беруге болады.
Отандық талдау әдебиеттерінде қаржылық талдау мәселесі аз зерттелген, сондықтан оның прогрессивті әдістері әзірше бізде ойдағыдай қолданыс таба алмай отыр. Ал бұл кәсіпорын қызметінің қаржылық нәтижесі мен экономикалық дамуына, ең ақырында еліміздің экономикалық өсуіне кері әсерін тигізеді.
Ұсынылып отырған осы оқу құралының мақсаты – студенттерге кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың теориялық және әдістемелік негіздері туралы мағлұмат беру, оны ұғыну, оларға талдау зерттеуіндегі дағдыларды меңгеруге көмектесу. Бұл болашақ жас мамандарған талдау жұмысын біліктілікпен жүргізуге, кәсіпорынынң қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері мен нарықтық тұрақтылығы туралы дұрыс, ғылыми негізделген баға мен қоыртынды беруге, өндірстік өсуі мен оның тиімділігін арттыруды қамтамасз ететін, жоғарыда көрсетілген еліміздің ұзақ мерзімді бірінші кезектегі мақсатына ойдағыдай жету үшін басшылыққа үйлесімді бесқару шешімдерін дайындауға мүмкіндік береді.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:


1. Құдайбергенов Н.А., Әжібаева З.Н., Кеулімжаев К.К. «Бухгалтерлік есеп принциптері». Алматы, Экономик'с 2003ж.
2. Абленов Д.О. «Аудит негіздері». Алматы, Экономика 2005 ж.
3. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. «Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау». Алматы, Экономика 2001ж.
4. Радостовец В.В., «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп». Алматы, 1999ж.
5. Русак Н.А. «Анализ финансового положения предприятия. В учебнике «Анализ хозяйственной деятельности и промышленности». Под общ. ред. В.И.Стражева – Минск: Вышэйшая школа, 1995.
6. Балабанов И.Т. Анализ и планирование финансов хозяйствующего субъекта: Учебн. пособие. – М.: Финансы и статистика, 1994.
7. Артеменко В.Г., Блендир М.В. Финансовый анализ: учебное пособие. – издательство «ДИС», НГАЭ и У, 1997.
8. Анализ хозяйственной деятельности в промышленности: Учебник /И.А.Богдановская, Г.Г.Виноградов, О.Ф.Моргун и др.: Под.общ. ред. В.И.Стражева. – Минск: Высшая школа, 1995./
9. Ержанов М.С., Ержанова С.М. Учетная политика на казахстанском предприятии (практический аспект). – Алматы: Издательский дом «БИКО», 1997.
10. Шеремет А.Д., Сайфуллин Р.С., Негашев Е.В. методика финансового анализа предприятия. М.: Научно-производственная фирма «ЮНИ-ГЛОБ» совместно с издательско-полиграфическим объединением «МП», 1992.
11. Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 20 қарашадағы «Қазақстан Республикасы аудит» туралы заңы (2001ж. Енгізілген толықтырулар)
12. «Қазақстан -2030» Стратегиялық бағдарлама, Алматы, 1997-2002ж.
13. Бухгалтерлік есеп стандарттары мен ұсыныстар,Алматы,1998ж.
14. Әбдіманапов. «бухгалтерлік есеп теориясы». Алматы,1995ж.
15. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2003ж. 24 қаңтардағы №91 қаулысы.
16. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002ж. 11 қаңтардағы №41 қаулысы.
17. «Оптика» АҚ есеп саясаты.
a. 10.Стандарты по аудиту РК, Алматы,1995ж.
18. Радостовец В.К. ,Радостовец В.В., Шмидт О.И. «Бухгалтерский учет на предприятии», Изд. «Центраудит – Казахстан», Алматы, 1998ж.
a. 12.Ажибаева З.Н., Укашев Б.Е. «Бухгалтерлік есеп теориясы». Алматы, 1999ж.
19. Бабаев Ю.А. «Теория бухгалтерского учета», Москва, «Аудит»,1999ж.
20. Тулегенов Е.Т., Бралиевв Н.Б., Стороженко Л.А., Матвеева И.А. «Бухгалтерские информационные системы» , Алматы, Экономика, 1999г.
21. Дюсембаев К.Ш. «Теория аудита», Алматы, 1995г.
22. Дюсембаев К.Ш. «Анализ финансового положения предприятия», Алматы, 1998г.
23. Тасмаганбетов Т.А., Тлеужанова М.А., Омаров А.Ш., Мурзагалиев Ж.Н., Юсупова Н.П. «Анализ и аудит в системе управления предпринимательской деятельностью», Алматы, 1999г.
24. Кеулімжаев К.К. «Қаржылық есеп» , 2002ж.
25. Радостовец В.К. ,Родостовец В.В. «Финансовый и управленческий учет», Алматы, 2003г.
26. «Бюллетень бухгалтера» № 24,26,31,41. 2004-2005г.
27. Абленов Д.О. «Аудит негіздері», Экономика, Алматы, 2005ж.
28. Ажибаева З.Н. «Аудит», Экономика, Алматы, 2004ж.
29. Назарова В.Л., «Бухгалтерский учет хозяйствующих субъектов», Экономика, Алматы, 2003г.
30. Кеулімжаев К.К., Ажибаева З.Н, Құдайбергенов Н.А. «Қаржылық есеп». Экономика, Алматы, 2001 г.
31. Абдыманапов А., «Концептуальные основы и принципы бухгалтерского учета» Алматы, 2003
        
        Мазмұны
Кіріспе
3
1. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының
ұйымдастырылуы
1.1 ... есеп ... ... ... есеп және ... ... ... ағымдағы активтерін талдаудың маңызы және әдістері
2.1 Кәсіпорынның қаржылық жағдайы және оны ... ... ... ... ... ... ... ақпараттық негіздері 38
2.3 Ағымдағы ... ... ... ... ... ... мен құрылымын талдау
3.1 Активтердің құрамы мен ... ... ... ... ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... кәсіпорындарында, соңғы жылдары еліміздің
экономикасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты бухгалтерлік ... мен ... ... ... ... есеп стандарттары мен кәсіпорындардың қаржы-шарушылық
қызметі шоттары Бас жоспарының 1997 жылдың 1 ... ... және ... есеп беру ... ... ... ... нарықтық экономика жағдайына сай қаржылық
талдаудың жаңа ... ... ... ... ... шарушалық операцияларын жазып көрсетудің дәстүрлі
бухгалтерлік қызметі, көптеген қаржылық ақпаратты пайдаланушылардың ... ... ... бере ... ... ... Іскерлік
шешімдер қабылдау үшін бұл ақпарат белгілі түрде өзгертілуі және өңделуі
қажет. ... ... ... ... ... ... әр ... білуді, кәсіпорында қабылданған қаржылық стратегияны іс ... ... ... есеп ... ... ... соны басшылыққа ұсыну
керек, яғни оның қызметінің аясы жай есепшіліктен қаржы жағдайын ... ... ... ... ... қаржы менеджментіне дейін ... ... ... ... ... ... тілегінен емес, өмірлік аса
қажеттілі салдарынан туындады: салмақ, ұзындық өлшемін және ... ... ... ... ... мен оған әсер ... ... табыс пен шығынды өзара ... ... ... ... қол жеткізбей шаруашылықты ойдағыдай жүргізу
мүмкін емес.
Қай уақытта да болмасын бұл өте маңызды. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ену кезеңінде оның мәнділігі
одан әрі арта түседі. Басқаша ... ... ... ... ... орын ... ... пен жауапкерсіздікті іскерлік, басқарушылық,
қатаң орындаушлық ... ... және ... ...... ... тән ... экономика оған қатысушылардың барлығынан ой жүйесі мен ... ... ... ... Ол зауыт қоймалары мен ашық ... мен ... ... ... ... тот ... жатуына,
яғни миллиондаған теңгенің доғарылып, бекерге ысырап болуына жол бере
алмайды. Кәсіпорын мүлкіне салынған ... ... жаңа ... ... үшін осы
қорларды қозғалысқа келтіреді. Жасанды көрсеткіш пен ... үшін ... ... ... уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың
шарушалықты жүргізуші кәсіпорын ретінде құқық жағдайларын ... ... ... өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуіне
мол мүмкіншілік ашты. Атап айтақанда ішкі және ... ... ... ... қол ... ... ... бірлескен іс-әрекеттің
тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады. кәсіпорындар бұрынғыдай
жоғары жақтың жөн ... ... ... ... ... ... банк және т.б.) ... кезде өз қалауы бойынша алады.
Олардың ... ... ... ... дәл және ... таңдаымен
нарықтық қатынастар негізінде мүмкіндігінше тез және дұрыс бағдар тауып,
оны ... ... ... ... әр ... ... ... сөзбен
айтқанда, шаруашылықты жүргізуші кәсіпорындардың қызметінің ... ... ... ... ... нақтылығы,
шұғылдығы мен ғылми негізделуіне тікелей ... ... ... ... ... және қаржы ресурстарын тиімді ... ... ... ... ... ... ... өміршеңдігінің кепілі мен жай-күйінің
орнықтылығының негізі оның қаржы тұрақтылығы болып ... Ол ... ... орын ... ... ... ... пайдалану жолымен
өнімді өндіру мен сатудың үздіксіз процесін қамтамасыз ете алатын өзінің
қаржы ресурстары ... ... ... ... ... ... ... және үйлесімд басқару, өндірістік, әсіресе қаржылық шешімдер
қабылдау үшін оның қаржылық жағдайын ... ... Тек ... және ... ... ғана оның қызметін объективті бағалап, кәсіпорынның
қаржылық тұрақтылығын ... ... ... және оның ... ... ... ... шешімдерін қаблдау үшін,
басшылыққа нақты ұсыныстар беруге болады.
Отандық талдау әдебиеттерінде қаржылық талдау ... аз ... оның ... ... ... ... ... қолданыс таба
алмай отыр. Ал бұл ... ... ... ... мен ... ең ... еліміздің экономикалық өсуіне кері әсерін тигізеді.
Ұсынылып отырған осы оқу ... ...... ... ... талдаудың теориялық және әдістемелік
негіздері туралы мағлұмат беру, оны ... ... ... ... ... ... Бұл болашақ жас мамандарған талдау жұмысын
біліктілікпен жүргізуге, ... ... ... мен ... ... ... ... ғылыми негізделген баға
мен қоыртынды ... ... өсуі мен оның ... ... ... жоғарыда көрсетілген еліміздің ұзақ мерзімді бірінші
кезектегі ... ... жету үшін ... ... бесқару
шешімдерін дайындауға мүмкіндік береді.
1. Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының ұйымдастырылуы
1.1.Кәсіпорынның есеп саясаты
Бухгалтерлік есеп ... ... ... есеп ... ... бухгалтерлік есепті жүргзу әдісінің жиынтығын, яғни алғашқы
бақылау, құндық ... ... ... мен шарушалық (жарғылық және басқа)
қызметтің фактілерін жинақтап қорытындылау жолдарын ... ... ... ... ... ... фактілерін
топтау мен бағалау әдістері, активтердің құнын есептеу, құжат ... ... ... ... есеп шоттарын қолдану
әдістері, бухгалтерлік есептің тіркелім жүйесі, ... ... мен ... ... ... мен ... ... өзінің есеп саясатын өңдеу мүмкіндігі мен қажеттілігі
бухгалтерлік есеп пен ... ... ... ... құжаттар бойынша
баптарда қарастырылған бухгалтерлік есептің кез келген мәселелерін шешудің
көп түрлілігімен анықталады. «Бухгалтерлік есеп және ... есеп ... ... ... заңы мен ... есеп ... өзінің есеп саясатын құру барысында бұйрық немесе жарлық бойынша
қажетті құжаттар тізімін ... ... ... көрсетілген. Бұл
бекітілетін құжаттардың қатарына мыналар жатады:
- бухгалтерлік есептің ... және есеп ... ... ... ... ... ... есеп жұмысын жүргізуде қолданылатын синтетикалық және
аналитикалық шоттарының жұмыс жоспары;
- алғашқы есеп құжаттарының типтік нысандары;
- ұйымның ішкі бухгалтерлік ... есеп ... ... ... ... пен міндеттемелер түгендеуін өткізу тәртібі;
- актив пен міндеттемелерді бағалау әдістері;
- ... ... ... мен есеп ... ... ... шарушалық операцияларды бақылау тәртібі;
- бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға қажетті басқа шешімдер.
Кәсіпорынның қабылдаған есеп саясаты сол ... ... ... ... ... есеп ... ... мен негіздеуіне келесі негізгі факторлар
әсер етеді:
- меншік нысаны мен құқықтық-ұйымдастырушылық нысаны (жауапкершілігі
шектеулі ... ашық ... ... ... ... өндірістік кооператив және тағы басқа);
- салалық қызметінің түрі ... ... ... ... ... және тағы ... ... көлемі, жұмысшылар мен қызметкерлерінің орташа тізімдік
саны және тағы басқа;
- салық салу ... ... ... ... ... ... ... салық төлеуден босату, салық мөлшері және тағы
басқа);
- қаржы-шаруашылық ... ... ... (ұйымның экономикалық
дамуының ұзақ мерзімдік перспективасының мақсаттары мен міндеттері,
инвестициялардың жұмсалу бағыты, ... ... ... ... ... ... ... жүйесі (оның тиімді әрекетіне
қажетті барлық бағыттары ... ... ... ... (компьютерлік техника мен басқа да
оргатехника ... ... ... ... қамсыздандыру және тағы басқалар);
- кәсіпорындағы бухгалтер ... ... ... ... және ... ... ... мен тапқырлық деңгейі;
Кез-келген ұйымның өзінің қызметін іске асыру үшін таңдап бекіткен
есеп саясаты толықтылық, ... ... , ... ... ... сай ... ... талаптардың әрқайсысының мазмұнын қарастырайық.
Толықтылық. Кәсіпорынның таңдап алған есеп саясаты оның объектілерді
есептеу жолын толық қамтамасыз етуі керек.
Уақыттылық. Кәсіпорынның шарушалық ... ... ... пен бухгалтерлік есеп беруде уақытында көрініс табуы қажет. ... ... есеп ... ... ... кешіктірілімейді
немесе орындалмай тұрып есепке алынбайды.
Сақтық. Қолданылатын есеп әдістері ... ... ... тиісті
кірістер мен табыстарға ... ... ... ... ... ... мен міндеттемелерді айқын ... ... ... етуі ... яғни ... ... немесе алуға нақтылы мүмкіндік
бар ... ... ... Есептің таңдалынған әдістері - әр айдың соңғы
календарлық күніне ... ... ... мен ... ... ... есеп ... теңдігін қамтамасыз етіп
отыруы қажет.
Орындылық. Кәсіпорынның есеп саясаты бухгалтерлік есепті орынды және
үнемді жүргізуді қамтамасыз етуі ... есеп ... сол ... ... ... жүйесінің тұтастығын және оны құраушы әдістемелік, ... ... ... ... ... ... жағына мына элементтер кіреді: мүлік пен
міндеттемелерді бағалау әдістері, мүліктің ... ... ... ... ... ... есептеу әдістері және тағы сол сияқты.
Осылайша ... ... ... кез ... заңды тұлға болып
табылатын ұйым өзінің есеп ... ... ... ... ... есептің негізгігі әдістемелік аспектілерін айқындауы қажет.
- негізгі құралдарына амортизациялық ... ... ... ... емес ... ... ... сомасын есептеу
және оларды есептен шығару жолдары;
- Шығындарды топтау мен өндіріс ... ... ... ... ... және ... ... арасында тарату әдісі;
- Дайын өнімдерді кіріске алудың есебі;
- Аяқталмаған өндірісті анықтау және ... ... ... ... бағалау әдістері;
- Негізгі құралдарды жөндеу бойынша шығындар есебін ұйымдастыру;
- Курстық айырманы есептеу;
- Тағы да басқалар.
Өндірістік шығындарды ... мен ... ... ... ... яғни
калькуляциялау жүйесі.
Өндірістік технологиялық және ... ... ... ... өнім ... оның ... өндірістің
түрі мен сипатына байланысты кәсіпорындар шығындарды есептеу мен өнім құнын
калькуляциялаудың ... ... ... ... ... ... әдіс;
- өндірістік өңдеу сатысы;
- тасырыстық әдіс.
Жанама шығындарды калькуляциялау объектілері арасында тарату әдісі.
Жанама шығындарды тарату базасы ретінде ... мына ... ... ... алады:
- өндірістік жұмысшылардың еңбек ақысын төлеуге ... ... ... ... ... ... материалдық шығындардың сомасы;
- сметалық мөлшерлеме;
- өткізілген өнім көлемі.
Аяқталмаған өндірістің бағалануы
Жаппай және сериялы өндірісте аяқталмаған өндіріс былайша ... ... ... ... ... құн бойынша;
- тікелей шығындар бойынша;
- жұмсалынған шикізаттар мен материалдардың ... ... бір ғана ... ... ... ... аяқталмаған өндіріс нақты жұмсалған ... ... есеп және ... есеп беру ... Қазақстан
Республикасының заңы бойынша кәсіпорындардағы бухгалтерлік есепте
қолданылатын тіркелімдердің ... және ... ішкі есеп ... ... ... ... есеп саясаты осы ұйымның құрылған уақытында дайындалады.
Оны дайындаумен кәсіпорынның бас ... ... ... есеп ... ... есеп ... кәсіпорынның басшысы ... ... ... ... ... есеп саясатының есеп беру жылына қабылданған
барлық пунктерінің мазмұны толық ашылып жазылады. Сонымен ... әр ... ... ... нормативтік құжат бойынша немесе қандай заң негізінде
есеп саясатының дайындалғандығы крсетіледі. ... ... ... есеп ... ... ... ішкі құжаттары негізге
алынған болса (лауазымды ... ... ішкі ... ... ... тағы да ... міндетті түрде ол туралы түсініктеме берілуі қажет.
Кәсіпорынынң есеп саясатына енгізілген өзгертулер осы ұйымның басқару
құжаттарымен, яғни ... өкім ... ... ... қажет.
Ұйымның қабылдап бекіткен есеп саясаты сол кәсіпорынның қызмет атқаруы
барысында қолданылады. Оған ... ... ... ... жүргізілуі
мүмкін:
- Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру
туралы заңының өзгеруіне сәйкес;
- ... есеп ... ... ... ... Жаңа ... есеп стандартына көшуге байланысты және тағы да
басқа.
Кәсіпорынның ... ... ... жолдары ұйымның есеп
саясатының дайындалған кезінде таңдалып алынады. Бұл есеп ... ... ... бөлімшелерінде олардың орналасқан орындарына
қарамастан қолданылады. Ұйымның филиалдарының, еншілес және ... және тағы ... ... өзіндік бухгалтерлік есеп
жолдарын жүргізуіне, яғни басқа есеп саясатын таңдауына құқығы ... ... ... қызметінің бөлімшелерін есеп саясатындағы
болған өзгерістер туралы алдын ала қамтамасыз етуі қажет.
Ұйымдардың түсініктеме ... жыл бойы ... ... жасалынған қаржылық талдаудың мәтінімен қатар бухгалтерлік
қорытынды есеп туралы ... ... және таза ... бөлу ... Сонымен қатар осы түсініктеме жазуда ... ... ... есеп ... ... ... яғни есеп беру жылына ... ... ... ... бухгалтерлік есеп және аудит жұмысының ұйымдастырылуы
Бухгалтерлік есеп жұмысын ... үшін ... ... ... ... операциялардың міндетті түрде үздіксіз құжаттарға
жазылып отыратындығы ... ... ... ... ... ... тарауларда айтып өткенбіз. Бухгалтерлік құжат деп
кәсіпорындар мен ұйымдарда орындалған операцияларды ... және ... ... жұмыстар мен атқарылатын қызметтерге құқық беретін
жазбаша куәлікті атауға болады.
Жалпы кәсіпорындағы ... ... ... ... ... ... бір ... арнайы үлгідегі қағаздарға жазылып және
оған ... ... ... ... (қажет болған жағдайда кәсіпорын мен
ұйым мөр таңбасының ... ... деп ... ... да ... ... ... болып табылады. Себебі осы құжаттар арқылы ғана
кез келген уақытта ... ... ... жұмыстың, атқарылған
қызметтің қай мерзімде жасалғанын және оған қандай ... ... ... болады.
Құжат кәсіпорындағы орандалған шарушалық операцияларына ... ... ... ... ... ашық көрсетеді және ол
бухгалтерлік есептің негізі болып табылады.
Бухгалтерлік ...... ... ... растайтын немесе оны орындауға ... ... ... ... ... ... операцияларын бастапқы құжатқа түсірду
бухгалетрлік есеп ... ... есеп ... деп ... ... ... ... әр түрлі болсы
себебінен бастапқы құжаттардың нысаны ... ... ... ... ... ... ... құжатталуы тиіс. Әрбір бастапқы
құжатқа орындалған шаруашылық операциясының мазмұны жазылып және ... ... ... ... ... ... (реквизиттер)
деп атайды. Олар міндетті және толықтырушы болып бөлінеді. ... ... ... ... құқықпен қамтамасыз етеді.
Міндетті деректемеге (реквизитке) жататындар:
- құжаттың аты, нысанның қоды;
- құжаттың толтырылған уақыты (күні, айы және ... ... ... ... ... жеке ... ... шарушалық операциясының мазмұны;
- шаруашылық оперциясының өлшемі (натуралдық немесе ақшалай);
- шаруашылық оперцияның жүргізілуіне және соған сәйкес ... ... ... ... ... ... қолы.
Қосымша деректемелер шаруашылқ операция көрінісінің ерекшеліктерімен және
құжаттардың тағайындалуымен ... ... ... ... ... ... қосымша деректемелер болуы керек: құжаттың
реттік нөмірі, ұйымның банк мекемесіндегі есеп ... ... ... ... орындау үшін негізі ... ... және ... ... ... келесі есеп бөлімдері бойынша
топтасады:
1) ауылшарушалық өнімі мен шикізаты
2) еңбек және еңбекақы;
3) ... ... мен ... емес ... ... кем бағалы және тез тозғыш заттар;
6) капиталдық құрылыстағы жұмыс;
7) құрылыс машианалары мен механизмдердің жұмысы;
8) автокөліктегі жұмыс;
9) түгендеу ... ... ... ... ... дер ... яғни ... орындалу барысында толтырылуы
керек. Егер бұл ... ... ... толтыруға мүмкіндік болмаған
жағдайда құжаттар операция аяқталған сәтте толтырылады. ... ... ... ... ... ... қиындатады
және ол операцияның бухгалтерлік есепшотына ... ... ... Осы ... ... бухгалтерлік қорытынды есебін жасау мерзімі
кешіктірілуі мүмкін.
Құжаттардағы жазбалар сиямен, шарикты қаламсаппен, ... ... және де ... ... архивте көрсетілген уақыт мерзіміне
дейін сақталуын қамтамасыз ететін заттармен толтырылады. Құжаттағы жазбалар
анық және дұрыс көрсетулі ... ... ... адам ... ... ... анық етіп қоюға міндетті. Кәсіпорындар мен ұйымдардағы алғашқы
есеп құжаттарына қолдарын қоятын адамдарды ұйым ... бас ... ... ... ... ... ... және есеп айырсу
құжаттары, сонымен қатар ... ... ... құжаттар бас бухгалтердің қолынсыз заңсыз болып ... ... ... ... Егер кейбір операцияларды орындау барысанда
кәсіпорын ... мен бас ... ... әр ... ... оларға толтырылатын құжаттар кәсіпорын басшысының ... ... ... ... сәйкес бұл операция үшін барлық жауапкершілікті
кәсіпорынның басшысы өз мойнына алады.
Алғашқы (бастапқы) ... ... ... ... келесі
жолдармен түзетуге болады: дұрыс емес тесті не соманы оқылатындай етіп түзу
сызықпен сызады да оның ... ... ... ... Бұл ... түзету
енгізілген жазылып және уақыты (күні, айы, жылы) көрсетіліп құжат ... ... ... және ... ... түзету енгізуге болмайды. Егер
аталған құжаттарды толтыру барысында қате жіберілген жағдайда оларды ... ... ... пайдаланылатын алғашқы құжаттардың басқадай
түрлеріне түзету ... тек қана ... ... ... ... және олар өздерінің ... ... ... ... ... ... айы, жылы) көрсетіп қолдарын қояды.
Есептеу үрдісінде ыңғайлы және ... ... үшін ... ... ... ... ... бойынша, құрастырылған орнына
байланысты, көрсету тәсілі және операция ... ... ... ... ... ... атқарушылық, бухгалетрлік толтыру
және құрамдастырылған болып бөлінеді.
Үкім құжатында – шарушалық операцияларды жүргізуі туралы ... ... ... Мысалы, жұмысшыларға сыйақы беру ... ... ... ... сенімхат және тағы басқалар. Бұл ... ... ... дейін күші болады. Оған міндетті түрде
операцияны орындауға бұйрық беретін жауапты ... қолы ... ... ... ... ... жазу көрсетілмейді, себебі шарушалық
операциясын орындау үкім шығарылғаннан кейін ғана орындалады.
Атқарушылық құжаттар – ... ... ... Бұл ...... қорларды алу үшін
толтырылған ... ... ... ету және ... шығыс ету ордерлері
және тағы ... ... ... ... бұл түрі ... сәтті толтырылып және оған жауапты адамдар қолдарын қояды. Сонымен
бірге орындалған оперцияларды бухгалтерлік есепшотында жазып ... ... ... және оны ... ... түрі.
Бухгалтерлік толтырылған құжаттар – ұйымның бухгалтериясы ... ... ... есеп ... ... ... ... болатын кәсіпорынның бухгалтері ... ... ... негізгі құралдар, материалдық емес ... ... ... ... ... ... ... басқа бухгалтерия толтырған құжаттар жатқызылады.
Біріктірілген құжаттарының құрамына бірнеше функцияны қатар атқаратын
барлық құжаттар кіреді. ... ... ... ... кассалық шығыс
ету ордері оны орындағанша үкімдік болып есептелінсе, кассир ақшаны ... ... ... болып есептеледі. Біріктірілген құжаттардың
бухгалтерлік есепте қолданылуы өте ... ол ... ... және ... санын қысқартады.
Толтыратын орнына байланысты құжаттар ішкі және сыртқы ... ... ...... бір ... толтырылып оның
ішінде жүргізілетін құжаттар болып ... ... ... түрі ... бір ... ішкі ... құжатталады. Ондай құжаттардың
қатарына ... ... ішкі ... ... ... ... мен қызметкерлерге еңбекақы және
басқа да төлемдерді төлеуге арналған төлем тізімдемелерін, есеп ... ... ... ... ... және тағы да ... жатқызуға болады.
Сырттық құжаттарға – кәсіпорынға басқа ұйымдардан келіп түскен немесе
ұйымның басқаларға ... ... ... ... ... Олардың қатарына жабдықтаушы кәсіпорындардан келіп ... ... ... ... шот-фактураларды,
сенімхаттарды және де тағы да басқа құжаттарды жатқызуға болады.
Операцияның көрініс алу ... ... ... ... ... және ... ... деп бөліп қарастырылады.
Алғашқы құжаттардың өзі олардың ... ... ... бір рет ... және ... деп ... екі
түрге бөлінеді.
Бір рет қолданылатын құжат арқылы бір ғана ... ... ... ... ... ... соңында ғана толтырылады. Мысалы:
тауарды босату үшін толтырылатын накладнойлар.
Жинақталған құжаттарда белгілі бір мерзім ... ... ... ... ... ... қоғамнан бір күнде
бостылған өнімге ... ... ... ... ... ... құжаттармен жұмыс жасайды:
нормативті-құқықтық, ұйымдастырушылық-өкімгерлік, ақпараты-анықтамалық,
есеп айырысу ақша құжаттары және ... да ... ... ... ... ... ... айқындайды. Бухгалтерлік қызметтің сапасы құжат
айналымының ұйымдастыруын ... ... мен ... ... ... өтеді. Олар: жасалу немесе толтырылу, есепке алыну,
тексерілу ... ... ... ... ... айқындау,
мұрағатқа өткізу және тағы да ... ... ... ... ...... ... қозғалысы, немесе басқаша түрде
олардың жасалуынан, яғни ... ... ... ... ... ... ... кезеңін айтады.
Құжат айналымының ережесі және есептік ақпараттың өңделу технолгиясы
кәсіпорынның қабылдаған есептік саясатында көрсетілп бекітіледі.
Құжат айналымының ... ... ... ... есептің үрдісінде негізгі буын болып табылады. Құжат ... ... ... ... ... ... қозғалысы
мен өңделуінің жолдары және оперативтілігі, ұйымдық шешімдерді ... ... ... ... басқарудың жүйесі кәсіпорында ... ... ... ... туралы ережені дайындау;
- бухгалтерияның және кәсіпорындағы есепке қатысы бар ... ... ... ... ... ... ... айналымының кестесін құрау;
- есепті ақпаратты өңдеу технологиясын құру;
- істің номенклатурасын құру және құжатты ағымдағы сақтау тәртібі;
- құжаттың бағалы сараптамасы және істі ұзақ ... ... есеп және ... есеп ... туралы Қазақстан
Республикасының заңына ... кез ... ... ... ... ... ... мынадай жұмысты жүргізе алады:
1) бухгалтерлік қызметті құрылымдық бөлімше ... ... ... ... ... ... енгізу;
3) шарттық негізде бухгалтерлік ... ... ... немесе бухгалтер-маманына беру;
4) кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп жұмысын өзі жүргізу.
Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп құжаттары мен құжат айналымы кестесін
құруды кәсіпорынның бас ... ... ... ... ... ... ... бекітіледі. Кесте немесе тәсім ... және ... ... ... ... ... рәсімделуі мүмкін.
Оларда барлық құрылымдық бөлімшелермен орындаушылардың өзара байланысы ... ... ... көрсетілуі керек. Кәсіпорынның есепке қатысы бар
қызметкерлері өздерінің саласына қатысты ... ... ... ... ... және ұсынады. Ол үшін әрбір орындаушыға кестеден
көшірмесі ... ... ... саласына қатысты құжаттар
аталып, олардың орындалу мерзімі жазылады. Осы кестенің сақталуын ұйымның
бас бухгалтері ... ... ... Сонымен қатар кәсіпорынның бас
бухгалтері ... ... есеп ... ... және ... ... ... табылады. Құжаттар кестеде көрсетілген уақытта
бухгалтерияға өткізілуі ... ... ... кезінде бухгалтер
құжаттардың белгілі талаптарға сай, дұрыс рәсімделуін ... ... сай ... ... ... ... яғни оны жасаған адамға
қайта өңдеу үшін қайтарылуы қажет.
Бухгалтер құжатты қабылдау барысында ең біріншіден ... ... яғни ... ... ... ... Олардың
нормативтік актілер мен қолданылып жүрген нұсақауларға қайшы келмейтіндігін
қадағалайды. ... ... оның ... толық толтырылуын, тиісті
лауазымды адамдардың қолтаңбаларының ... ... ... көрсетілуі
мен операциялардың құрылымын тексереді. Бұдан кейін бухгалтер ... ... яғни ... ... дұрыстығын тексереді. Ол
тауралық-материалдық қорлардың ... оның ... ... арқылы
орындалады.
Тексеріп болғаннан кейін бухгалтер құжаттарды өңдейді. Өңдеу құжат
бойынша әр операцияны ... ... ... ... ... ... ... құжаттарды топтастырады, содан кейін бухгалтерлік
есепшоттарында жазу жүргізеді. Кәсіпорын бухгалетриясында құжаттар белгілі
бір ұқсастықтарына, ... ... ... топталып бөлек папкаларға
тіркеледі. Папкаларда құжаттың нөмірі, ... ... ... ... және ... саны ... ... тігілген құжаттар
архивке өткізіледі. Бухгалетрлік алғашқы ... ... ... ... ... және қажет болған құжатты іздестіру кезінде
жылдам орындауды қамтамсыз етуге арналған
Сақтау ... ... ... ... орналастырылмайды.
Номенклатурадағы істердің бас тақырыптары құжаттардың маңыздылығы ... ... ... ... ... бір ... орналастырулары
қажет.
Жыл сайын кәсіпорынның сараптама комиссиясы ... ... ... ... ... ... құжататрмен іс-қағаздарын
белгілеп, оларға тиісті актілер толтырады.
Жалпы ... ... ... құжаттарын Мемлекеттік мұрағатқа
тапсырмайтын ұйымдар үшін белгіленген. Мұндай Мемлекеттік ... ... ... өз ... ... ... және ... сәйкес сақтау мерзімі өткен) мұрағат органдарымен келіспей
жоя алады. Кәсіпорындағы ... ... ... ... акт ... құжаттар мен шикізаттарды қата өңдеумен айналысатын кәсіпорынға
өңдеуге беріледі. Құжаттарды жоюға ... ... ... ... ... ... ... құжаттарды
сақтау мерзімі олардың түрлеріне қарай әртүрлі болып белгіленген.
Бухгалтерлік есеп пен есеп ... ... ... ... ... ... және қаржылық міндеттемелерге ... ... ... ... ... мақсаттары мыналар:
- нақты қолда бар мүліктерді анықтау;
- нақты қолда бар мүлікті бухгалтерлі есеп мәліметтерімен салыстыру;
- ... ... ... ... ... кәсіпорындардағы мүліктік және ... ... ... ... ... ... кәсіпорындағы түгендеуге
жататын мүліктер дегеніміз – бұл негізгі құралдар, материалдық ... ... ... ... қорлар, дайын өнімдер, тауарлар,
ақшалар мен басқа да қаржы активтері ... ... Ал ... – банк ... ... және тағы басқа кредиторлық
борыштар жатады.
Түгендеуге кәсіпорынның қай ... ... ... барлық
мүлкі мен қаржылық міндеттемелері жатады. Сонымен қатар ... ... ... ... оның ... ... ... тұрған басқа
да мүліктердің түрлері мен ... ... ... сақтауда тұрған,
жалға алынған, қайта өңдеуге алынған және де тағы басқадай ... ... да бір ... ... ... қалған мүліктер жатады.
Түгендеу барысында құжатталмаған фактілер анықталуы ... ... ... ... ... ... ... және ұрлану
нәтижесінде кемуі, ... мен ... ... ... жіберілген
қателіктер және тағы басқалар.
Мүліктер мен міндеттемелерге дұрыс және уақтылы ... ... ... жауапты болады. Ол қысқа мерзім ішінде нақты қолда бар
құндылықтардың толық және дәлеме-дәл тексерілуін қамтамасыз ... ... ... міндетті (жүктерді өлшеу мен тасу үшін ... ... ету, ... ... ... ... ... жабдықатырмен
қамтамасыз ету).
Түгендеу жүргізу тәртібі (бір есеп беру жылында ... ... ... жүргізу уақыты, олардың әрқайсысында тексерілетін мүлік пен
қаржылық міндеттемелер тізімі), түгендеулерді міндетті түрде ... ... ... ... ... ұйым басшысымен анықталады).
Бухгалетрлік есептің басқа ғылымдардан ерекшелігі, онда ақшалай ... ... Бұл өз ... ... ... мен ... ... ақпараттарының жинақ түрде, яғни белгілі бір экономикалық
талдау жасауға ыңғайлы болуын қамтамасыз етеді. ... ... ... ... ... тек қана ... ... көрсетіледі.
Бағалау – объектілер есебінің ... ... ... және ... ... Ол ... есеп ... есептеу арқылы жүзеге асырылады.
Жалпы бағалау мынадай жолдармен жүргізеледі:
- ұйымның сатып ... ... оны ... ... жұмсалған шығындардың
қосындысы бойынша бағаланады;
- басқа заңды немесе жеке тұлғалардың ... ... ... ... кіріске алынған уақыттағы нарықтық құны (бағасы) бойынша
бағаланады.
- Ұйымның өз өндірісінде ... ... ... мүліктері сол
өнімді өндіруге кеткен шығындардың құнын сәйкес бағаланады.
Нақты өндірістік шығындардың ... ... ... ... ... ... алу барысында жұмсалған шығын;
- коммерциялық несиені алғаны үшін төленетін пайыз сомасы;
- үстеме баға, ... ... ... ... төленетін ақы (қызмет көрсетудің құны);
- кедендік баж салықтары;
- тасымалдауға (жеткізіп беруге) және ... үшін ... ... ... ... ... ... мүліктің нарықтық бағасы сол
мүлікті кіріске алған күні баға негізінде құрылады. Ол баға ... ... ... ... және оған сәйкес құжаттар болуы қажет.
Өндіріліп шығарылатын (дайындалатын) өнімнің құны сол ... ... ... ... тұрады. Ал бұл шығындардың құрамы өндіріс
үрдісінде пайдаланылатын негізгі құралдардың амортизациясы, ... ... ... ... және басқа да өнімді өндіруге кететін
шығындардан құралады. ... ... ... ... ... ... нақты өзіндік немесе нормативтік ... ... ... ... ... тауарларды бухгалетрлік
есепшоттарында олардың сатылып алынған құны бойынша, ал ... ... ... ... ресурстар (шикізат, негізгі және ... ... ... ... жартылай фабрикаттар, қосалқы бөлшектер және тағы
басқалары) ... ... ... ... ... Ал ... нақты құны оларды кіріске алуға кететін нақты шығындармен
анықталады.
Ұйымдар негізгі құралдарын ... ... ... ... ... құны ... ... ал баланста – қалдық құны
бойынша, яғни бастапқы құнынан тозу ... алып ... ... ... ... ... көрсетіледі.
Материалдық емес активтер кәсіпорынның бухгалтерлік есепшоттарында
бастапқы құны бойынша, ал ...... құны ... көрсетіледі.
Белгілі бір орындалған жұмыстар ... ... ... ... және ... бір ... өзіндік құнын анықтау
тәсілін калькуляциялау деп ... ... бір ... ... ... ... ақша қаражаттарының көлемі - өзіндік құн деп аталады. Ал ... ... ... ... құнның калькуляциясы болып табылады.
Калкуляциялау көмегімен ұйымдардағы әртүрлі есеп объектілерінің, яғни
негізгі құралдардың, материалдық емес ... ... ... ... ... ... ... көрсетілген қызметтің,
орындалған жұмыстың және тағы басқалардың өзіндік құны ... яғни ... ... ... ... ... мәліметтері
кәсіпорынды басқаруға, жоспарланған жұмыстың орындалуына бақылау жасауға,
шарушалық әрекеттерінің рентабельдігін ... ... құру ... ... ... жолдарын қарастыруда кеңінен қолданылады.
Калькуляция – бухгалтерлік есеп әдісінің бір элементі бола отырып,
басқа элементтермен тығыз байланысты ... ... ... ... ... ... объект есебінің өзіндік құнының ... ... ... үшін ... ала ... көрсетеді.
Калькуляция – бухгалтерлік есептің бағалау әдісінің негізі болып
табылады. Өйткені калькуляция ... ... ... кәсіпорындағы
объектілерді бухгалтерлік есепте ақшалай өлшеммен есептеуде, яғни бағасын
анықтауды негізгі дәлел болатын ... ... ... ... ... ... қызметтің нәтижесінде
болып отыратын әртүрлі өзгерістерді түсініп, бақылап отыру үшін ... ... деп ... есеп көрсеткіштері пайдаланылады.
Сандық көрсеткіштер – кәсіпорында орындалған қандайда бір шарушалық
үдерісінің салдарынан болған ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер – кәсіпорындағы орындалған жұмыстың ... ... ... ... ... тиімділігін
сипаттайды.
Сандық көрсеткіштерге мыналар жатады:
Өнеркәсіп саласында - өндірілген өнім көлемі, сатып алынған ... ... және тағы ... және ... ...... және ... саудадағы тауар
айналымының көлемі, тауар қорының көлемі және тағы басқалар.
Қоғамдық тамақтану ...... ... ... бұл ... ... ... және сатылып алынған тауарлардың көлемінен
қалыптасады.
Тасымалдау қызметімен айналысатын салаларда – жол ... ... ... мен ... ... ... саласында – орындалған немесе пайдалануға тапсырылған құрылыс-
монтаж жұмысының көлемі.
Сапалық көрсеткіштердің ең маңыздысы кәсіпорынның орындаған ... ... ... нәтижесін, қаржылық қорытындысын сипаттайтын табыс
және рентабелді (тиімділік, пайдалылық) болып табылады.
Таза табыс ... – бұл ... ... ... Ол барлық
кәсіпорынның өндірістік, коммерциялық қызметінің нәтижесінде ... мен ... ... ... анықталады.
Рентабельділік (немістің – rentabel – табыстылық деп аталатын сөзінен
шыққан) – салыстырмалы көрсеткіш. Ол ... ... бір ... ... ... ... жұмысын табысы жағынан сипаттайды.
Өндірісте рентабельділік табыстың абсолютті сомасының негізгі ... ... ... ... ... ... Бұл көрсеткіш
негізгі және айналым капиталы сомасының бір тегесіне ... ... ... ... ауыл ... ... және ... да халық
шарушалығы салаларында өнімнің өзіндік құны деген сапалық көрсеткіш маңызды
орын алады. Бұл ... өнім ... және оны ... ... ... ... ... құнының төмендеу (орындалған
жұмыстың немесе көрсетілген қызметтің) ұйымның табыстылығының жоғарылауының
маңызды факторы болып табылады.
Сапалық ... ... ... ... ... ... мөлшерін салыстыру шарушылықты қызметінің ... ... ... аса ... рөл ... Бұл ... жоғалыуына, өнімнің өзіндік құнының ... ... ... ... кәсіпорынның рентабельділігінің жоғарылауына
ықпалын тигізеді.
Бастапқы есеп құжаттарындағы ақпаратты бухгалтерлік есепшоттарында
тіркеу қолмен жазу ... ... ... пайдалану арқылы
жүзеге асырылады. Есеп құжаттарыдағы операцияларды тіркеу үшін арнайы нысан
кестелері: карточкалар, кітаптар, тізімдемелер мен ... ... ... ... есептік тіркелімдер қоладнылады.
Бухгалтерлік есеп жұмысын ... ... ... ... немесе картоннан дайындайды. Олар негізгі құралдарды, тауарлық-
материалдық қорларды сақталу орын ... ... ... ... карточкаға реттік нөмір беріліп және оларда карточканың ашылған
уақыты ... Бұл ... ... ... - өз ... ... бір ... жазылған қағаз беттері болып
табылады. Оларды маңызды, яғни ... ... ... деп есептелетін
бөлімдерде қолданады. Кітапты пайдалану әдетте бір бухгалтермен шектелген,
себебі қажет болғанда, яғни бір ... ... екі ... одан да ... ... істейтін жағдайда оны бухгалтерия қызметкерлері арасында
бөліп беруге болмайды. ... ... ... ... ... жоқ (әрбір
ұйымдарда міндетті түрде кассалық кітап жүргізілуі керек). Кітаптарды
пайдаланудың ... – жеке ... ... ауыстырудың мүмкін болмауы,
яғни жауапты тұлғалар атынан ... ... ... ... беттер – үлкен пішіндегі есеп тіркелімдері ... ... ... кітаптарға (журналдарға) қарағанда үлкен есеп ақпаратын
қамтиды. Олар біріктірілген ... ... ... яғни ... және ... есепті жүргізуге арналған. Сонымен қатар,
бұлар, яғни әртүріл ... мен ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді және
пайдалануға ыңғайлы болып табылады.
Есеп жазбалары ... ... ... ... жүйелік және
біріктірілген болып бөлінеді.
Хронологиялық ... ... ... ... мен құжаттардың бухгалтерияға түсуіне қарай жазу үшін қолданылады.
Мұндай тіркелімдер құжаттардың түгел сақталуы мен бухгалтерлік ... ... ... қамтамасыз етеді. Хронологиялық тіркелімге
тіркеу журналын, шарушалық операцияларды есептеу кітабын және тағы ... ... ... ... шаруашылық операцияларын мазмұны бойынша топтап
және бірыңғайлығын анықтау үшін қолданады. Бұларды ... ... ... деп те ... ... Жүйлеік тіркелімге бас кітапты
жатқызуға болады. Пайдалануы барысында әрбір синтетикалық шот үшін оның
ішінен жеке бет ... ... ... және ... жазбалар
біріктіріліп қолданылады. Мысалы: Бухгалтерлік есепте ... ... ... ... ... ... хронолгиялық
ретпен жүргізіледі.
Мазмұны бойынша (ақпаратты бөлшектеу дәрежесі) ... ... және ... ... ... ... жазба тек ақшалық нысанда құжат нөмірі мен
толтырылған уақыты көрсетіліп ... ... ... ... ... ... Бұл тіркелімдердің қатарына бас кітап пен
журанл-ордерлердің барлығын дерлік жатқызуға болады.
Аналитикалық ... ... ... ... ... үші ... Оның шінде құжаттың нөмірі, толтырылған уақыты,
шаруашылық операцияларының қысқаша мазмұны көрсетіледі. Тауарлы-материалдық
қорларды ... үшін ... ... ... және ... ... ... Бухгалтерлік есепте қолданылатын талдамалық
тіркелімдерге карточкалр, кітаптар және тізімдемелер жатқызылады.
Синтетикиалық және ... ... ... қолданыла беретін
тіркелімдер – біріктірілген тіркелімдер болып табылады.
Бастапқы құжаттардағы ... ... ... өңдеу кезінде
тіркелімдер өз алдына карточкалар, тізімдемлер, журанал-ордерлер және тағы
басқадай форма түрінде алына алатын машиограммалар ... ... ... қолмен жүргізу кезінде тіркелімдегі жазбалар жай
немесе көшірмелі әдістер арқылы жүргізіледі. Жай ... бір ғана ... ... ... ал көшірмелі жазбалар көшіргіш қағаздардың көмегімен
бір уақытта бірнеше дана етіліп ... ... ... ... және таза ... толтырылуы
керек. Тіркелімдерді толтыру барысында немесе басқа да ... ... үшін есеп ... ... ... түзетпелі,
қосымша жазу және қызыл түзетпе қолданылады.
Егер қате баланс құрылғанға дейін ... және ... ... енгізу қажет болмаса ... ... ... қате ... ... ... ... кейіннен оқылуға
мүмкін болатындай етіп бір сызықпен сызады және қажет болған ... ... ... ... жазба жазылады. Түзетілген жазбалар келісілген
және бухгалтердің қолтаңбасымен бекітілген болуы керек.
Егер шоттар корреспонденциясы ... ... ... ... ... жазылмаса немесе бұл қате есеп тіркелімінде қорытынды
жасалғаннан кейін анықталса, онда ... ... ... жазу ... ... кәсіпорынға басқалардан келіп түскен 130 000 ... мына ... екі ... жазу жазылған делік.
Д-т: ... ... ... ...... ... 000тг.
Бұл қатені түзету үшін айырма сомаға (130 000-10000)= қосымша ... ... ... 000 ... Жабдықтаушы ... ... ... қате ... ... жасағананн және оны ... ... ... ... ... ... қате ... түзетпе» әдісі арқылы
түзетіледі.
Мысалы: кәсіпорынның кассасына жұмысшыларға ... ... үшін ... ... 500000 ... келіп түсті делік. Осы операцияға мына түрде
жазу ... ... ... 000тг.
К-т: ... ... ... ... ... үшін осындай жазу арқылы, бірақ қызыл бояумен, яғни сторно
етіліп жазылады.
Д-т: ... ... ... ... ... ... ... ... мына ... дұрыс жазу жазылады:
Д-т: ... ... ... ... ... ... ... қызыл түзетпе мәні бұрыс жазу теріс санмен алынып тасталаып, оның
орнына дұрыс сома жазылады.
Бухгалтерлік есеп нысандары деп – ... бір ... ... ... екі ... ... пайдалана отырып, бухгалтерлік есеп
жазуын жүргізуге арналған есеп тіркелімін айтады.
Бухгалтерлік есеп ... және ... ... ... ... ... өзі ... және оны есеп саясатында
көрсетеді.
Қазіргі кезде кәсіпорындарда бухгалтерлік есеп нысандарының келесідей
түрлері қолданылады: мемориалдық-ордерлі, ... ... ... ... (мүлікті есептеу тіркелімдерін бірге қолдану).
Бухгалтерлік есептің мемориалдық-ордерлі нысандары ... ... ескі ... бірі болып табылады. Есептің бұл нысандарында
кітаптық және карточкалық тіркелімдер жүргізіледі. ... есеп ... ... ... ... ал ... есеп үшін көбінее
карточкалар қолданылады. Мұның себебі әрбір шаруашылық операциясы бойынша
толтырылатын ... ... ... ... ... ... үшін
бухгалтерлік есеппте екі жақты жазу жазылып және ол ... ... ... қоймадан материалдарды босату туралы ... жүк ... жеке ... ... ... осындай бірнеше жүк құжатты
жинақтаушы тізімдемеге жазады, одан ... осы ... ... ... ... бір ғана ... ... Оның ішінде жазбаның қысқаша мазмұны беріледі немесе құжатқа
сілтеме жасалады, шот корресподенциясы және сомасы көрсетіледі. ... ... ... ... ... ... құжаттар қоса беріледі.
Барлық мемориалдық-ордерлер жасалғаннан кейін арнайы тіркеме ... ... ... ... ... ... Тіркемелі
журналдағы жазбадан кейін мемориалдық-ордер ... ай ... ... ... ... табылатын бас кітапқа көшіріледі. Бас
кітапта жазбаларды топтастырады. Әрбір синтетикалық есептің дебит және
кредит ... ... шоты ... ... ... ... ... бас кітаптың қорытындысы негізінде синтетикалық есептің
шоттары бойынша жай немесе шахматты ... ... ... құрылады.
Бас кітаптың мәліметтер синтетикалық және аналитикалық есептің ... ... ... сонымен қатар есеп берудің басқа
нысандарын құру үшін қолданылады.
Мемориалдық-ордер ... ... ... ... ... бос ... ... Аналитикалық есеп
тіркелімдеріндегі жазбаларды мемориалдық-ордерлерге қоса ... ... Ай ... ... есеп ... жазбалары
негізінде айналым және сальдолық тізімдемелер – сәйкес синтетикалық шотпен
біріктірілген аналитикалық шот тобына бір ... ... ... ... ... синтетикалық шоттармен біріктірілген
аналитикалық шоттардың сальдосы мен айналымдарының қорытындыларын ... ... ... есеп ... ... ... ... нысаны есептік тіркелімдерінің
жеңілдігімен және есеп жазбаларының техникасымен ... ... ... ... ...... бір ғана ақпараттық мәліметтердің
тізімдемелерге, мемориалдық-ордерлерге, журналдарға, синтетикалық және
аналитикалық ... ... ... рет ... ... атап
өткен дұрыс.
Басқа нысандарға қарағанада мемориалдық-ордер нысанын жүргізіу көп
еңбекті керек етеді. Оның бір түрі бас журнал ... ... ... есеп
тіркелімі карточкалар мен бос беттер емесе, бас журнал деп ... ... ... ... ... кәсіпорындарда қолданылады. Оның
өзгешелігі кітапта бухгалтерлік жазу хронологиялық және ... ... ... ... есепті ұйымдастыру.
|Күні |Проводка |Мәтіні |Айналым |Касса ... ... |
| ... | ... ... ... ... шоты |
| | | | | ... | |
| | | | |Д-т |
| | | | | ... | ... | |Кассалық кітап |
| | | | | |
| | | | ... есеп |
| | | | ... |
| | | | | ... және | |Бас ... | ... шот ... | | ... ... ... да | | | ... ... | | | | ... Есептің журнал-ордер нысаны жазбаларының сызбасы
Бастапқы құжат мәліметтерін ... ... ... операциялар
бойынша журнал-ордерлерге немесе жинақталымдық тізімдемелерге жазады, ... ... ... ... ... ... жүргізілмейтін шаруашылық операциялар бойынша мәліметтер аналитикалық
есептің ... ... ... ... ... соңында барлық карточкалар журнал-ордерлер және ... ... ... ... есептеледі. Карточкалардың
қорытындысы аналитикалық шот бойынша айналым тізімдемелеріне көшіріледі, ал
ал журнал-ордерлер мен тізімдемелердің қорытындысы ... ... мен ... шоттармен құжаттар (тауарлы және
кассалық есеп берулер, банк ... және тағы ... ... ... ... ... кредит айналымының ортақ сомасын
әрбір журнал-ордерлерден бас ... ... ... жазады. Бас кітаптың
әрбір синтетикалық шотының дебит бойынша ... ... ... ... ... ... бірге әртүрлі журнал-
ордерлерден жинақтайды. Осындан кейін бас ... ... ... ... ортақ қорытынды есептеледі, ай соңындағы қалдық ... ... ... пен есеп беру тағы басқа нысандары құрылады. Баланс
құрудан бұрын айналым тізімдемелерінің ... бас ... ... ... ... қажет.
Бухгалтерлік есептің журнал-ордерлі нысаны есептің бас-журнал
нысанымен кейбір ... ... ие, ... журналдардағы бастапқы
құжаттардың мәліметтері бойынша жалпы бірыңғай ... ... ... бір ... ... және аналитикалық есепті біріктіру,
бас ... ... ... мен сальдо және тағы басқалар бойынша
ағымдағы айналымдарды көрсету.
Шағын кәсіпорындар ... есеп ... жай ... ... ... ... жай ... шаруашылық операцияларын есептеу кітабында
қарастырылады. Ол ... ... ... ... ... ... синтетикалық және аналитикалық есепті біріктірді, яғни
біріктірілген тіркелім болып табылады. Бұл құжатқа жазылатын ... ... ... ... ... бір уақытта шотар
бойынша топтау ... ... ... ... жай ... сызбасы 2-ші сызбада көрсетілген.
| | ... | | |
| | | | | ... | ... ... | ... ... | |дың есеп ... | ... |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | |мен есеп |
| | | | ... |
| | | | ... |
| | | | | |
| | ... ... және | | |
| | ... ... ... | | |
| | ... | | ... ... ... жай нысанындағы жазбалар сызбасы.
Кітап ұйымының кез келген уақыттағы мүліктері мен ... ... ... ... есеп құруға мүмкіндік
береді. Кәсіпорынның бухгалтерлік есебінің жай нысанындағы аталған есеп
тіркелімінен ... есеп ...... ... ... есеп айырысу тізімдемесі жүргізіледі.
Есептің бұл нысаны өндірістік емес салалардағы ... ... ... ... ... ... ... шоттың біреуі
бойынша жүрген операцияларды есептеу үшін қолданылады.
Бастапқы құжаттар (актілер, ... ... және тағы ... ... операциялар екі тізімдемеде көрсетіледі: біріншіде –
шоттың ... ... ... шот нөмірі, екіншіден –
корреспонденцияланушы шоттың кредиті ... ... ... ... ... ... ... қалдықтары, солардың негізінде жазбалар
жүргізілген бастапқы құжаттардың ... ... ... ... есеп ... банк ... және тағы басқалары).
Кәсіпорынның бір айдағы атқарған ... ... ... ... ... қызметінің айлық қорытынды жинақтау
тізімдемелері арқылы шахматтық тізімдеме құрылады. Ал бұл ... ... ... ... айналым тізімдемесі,
бухгалтерлік балансы және есеп беру нысандарының басқа да ... ... ... ... ... барлық шарушалық процесіне
қатысушылардың қызметінде маңызды рөл ойнайды. Ол анық ... ... ... арасындағы сенімділікті қалыптастыруға
септігін тигізеді, оңтайлы басқарушылық ... ... ... жою ... ... ... ... қаржылық
жағдайды тұрақтандыруға, шарушалық ... ... ... арттыруға және тұтастай ... ... ... ... ... ... экономикалық, техникалық, заңдық және ... ... ... ... ... ... ең ... мақсаттарының бірі
– шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржылық есеп ... ... ... ... табылады.
Бұл арада клиенттің нормативті-құқықтық актілердегі талаптарды
сақтауын бақылауға үлкен мән ... ... ... ... ... ... сақтауы туралы ақпараттың тәуелсіз расталуы мемлекетке,
меншік иелеріне, акционерлерге, ... ... және ... ... серіктестеріне қажет. Негізгі есеп тұжырымдамасы бойынша
Америкалық бухгалтерлер ... ... ... ... ... анықтамасында былай делінген: «Аудит – бұл экономикалық
әрекеттер мен оқиғалар, ... ... ... ... ... ... ... ақпаратты алу мен бағалаудың ... ... ... ... ... ... ... «Аудиторлық қызмет туралы» Заңында мынадай ... ... ... ... ... ... талаптарға сәйкес
қаржылық есептіліктің дұрыс және объективті жасалғаны туралы тәуелсіз пікір
білдіру мақсатында ... ... ... есептілігін тексеру болып
табылады».
Таным ... ... бір ... ғана ... ... қандай да бір бөлігін немесе кез ... ... ... ... те бар) мазмұны деп ұғынуға болады. Органикалық тұрғыдағы өндірістік
қатынастардың нарықтық экономикадағы объективті экономика заңы ... пәні ... ... ... ... ... ғылым
салалардың өзіндік ерекшелігіндегі бұл заңдардың әрекетін, ... ... және ... ... ... жекелеген
салалардың өндірістік қатынасының даму ерекшеліктерін зерделейді.
Пән анықтамасы осы ғылымның ... ... ... ... ... керек. Оның ішінде:
1) Ғылымның мақсаты мен мазмұны;
2) ... ... бар ... ... ... ... ... көздері
Осылайша аудит мазмұнын қалыптастырамыз, өйткені арнайы ... ... ... ... әрі дәл ... жоқ. ... пікіріміз
бойынша, аудит пәні қоғамның мүддесін білдіретін экономикалық құбылыстар
мен оқиғалар және процестер, сондай-ақ ... ... пен ... ... ... және ... бағасын алатын әртүрлі
мақсаттарды көздейтін заңды және жеке ... ... ... ... ... арттыру, кеңес берушілік, бақылаушы-
талдамалы және басқа да кәсіби аудиторлық ... ... ... мазмұны алға қойылған мақсаттар мен бақылау объектілерін ескеру
арқылы нақтылануы мүмкін. ... егер ... ... шаруашылық
жүргузуші субъектінің қаржылық қызметі кіретін болса, онда мұндағы мақсат
оның есеп ... мен ... ... мен ... ... ... ... қаржылық есеп беруінің ... ... ... ... келетіндігі туралы өз пікірін тапсырыс берушіге білдіру
болып ... ... ХАС (МСА) 200-де ... ... ... ... ... қаржылық есеп беру аудитінің мақсаты – белгіленген
талаптарға сәйкес барлық елеулі аспектілер ... ... есеп ... немесе жасалмағаны туралы аудиторға өз пікірін білдіруге ... ... ... ... ... ... ... дұрыс есептеудің талдауын, қаржылық жағдайды жақсарту бойынша
шараларды әзірлеуді, ... ... ... ... мен
шығыстарын, қызмет нәтижелері мен шығынды оңтайландыруды жақсы пайдаланатын
резрвтерді анықтаудың ... мен ... ... ... болатын
арадағы келісім-шартпен толықтырылу мүмкін.
Егер аудиттің объектісіне кәсіпорындағы бухгалтерлік ... ... ... онда аудиттің мақсатына оның қолданыстағы заңның талаптарын,
шаруашылық жүргізуші субъектілердің өз ішінде қабылданған ... ... ... белгілеген жалпы нормаларға, стандарттарға және ... ... ... ... ... ... барлық шаруашалық қызметтері кіретін болса,
онда мақсат – осы қызметтің тиімділігін бағалау, шығынды барынша ... ... ... ... ... мен ... өнімділігін
арттыру, жұмыстың аса жоғары түпкілікті нәтижесіне қол ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру барысында
клиенттің коммерциялық қызметін жақсартатын ... ... ... ... ... сонымен қатар аудитордың беделі мен табысы қоса ... ... ... ... қол ... үшін ... міндеттерді
шешіп алу қажет. Олардың ішінен ерекшелеп мыналарды бөліп көрсету керек:
1) Кәсіпорынның қаржылық ... ... ... ету және осы есеп ... ... үшін ... ... деңгейге дейін азайту;
2) Шешім қабылдаудың логикалық тұрғыдан негізделген базасын құру үшін
жеткілікті дәрежеде құзыретті ... ... ... ... ... ... оның ... бір қызмет түрінің,
оның ішінде, инвестициялық, маркетингтік және сыртқы экономикалық ... ... ... ... және оның ... ... ... бизнес-жоспардың және басқа да тапсырмалар мен нормативтердің
орнықтылығын тексеру;
5) Заңның сақталуын, бухгалтерлік есепті жүргізудің және есеп ... ... ... ... қаржылық жағдайы туралы
шындыққа жанасымды ақпаратпен пайдаланушылардың қамтамасыз етілуін ... ... ... ... ... мен олардың шынайы мазмұнына
шаруашалық операцияларының ... ... ... ... ... ... ... және басқа
қызметтерін бақылау мен есеп саласындағы әртүрлі мәселелер бойынша клиентке
кеңес беру қызметін көрсету;
8) ... ... ... ... оның ... ... және ... жоюға ықпал ету.
Аудиттің ең нақты міндеттері алға қойылған ... оның ... ... шарттарына байланысты болады. Мысалы, ішкі ... оның ... ... ... ... ... акценттерінің өзгеруне
қарай артады.
Осылайша, аудит – бақылау, бағалау, ... ... және ... ... қамтитын іскерлік кеңес беру бойынша күрделі қызмет
түрлері.
Аудиторлық қызметті жүзеге асырудың ... ... ... ... ... ... ... «revisio» сөзінен шыққан, оның
аудармадағы мағынасы «қайта қарау» немесе «қызметтерді зерттеу» дегенді, ал
«тексеруші» - ... ... ... ... білдіреді.
Отандық оқулықтар мен ғылыми әдебиеттерде, ТМД ... ... ... ... анық емес. Мысалы, Н.Т.Белухинде «тексеру
(ревизия)» - бақылаудан кейінгі негізгі ... Оның ... ... ...... тексеру барысында іріктемес құжаттық
дәлелдерге негізделген тексеру – бақылау рәсімдері мен әдістік тәсілдер,
әртүрлі ... ... ... Тексеруге ... ... кем ... ... залалды анықтаудағы нақтылық, оның
дәлелдеу жүйесі ... ... тыс ... түгендеу тізімдемесі,
материалды жауапты тұлғаның ... ... ... және бақылау ұғымдарынан әлдеқайда терең. Аудитор
тексерушіден өзінің мәні, мақсаты, ... ... ... пікір
білдіруі, терең баға беруі, объектінің даму келешегі мен ... ... ... ... ерекшеленеді.
Аудит қаржылық көрсеткіштердің анық ... ... ... етпейді, ол, сонымен бірге, кемшілкітерді жою мен шаруашылық
жүргізуші субъектілер қызметін ... ... ... ... ... ол ... ... бизнестің өзінше бір
сараптамасы ретінде баяндалады.
Кәсіби аудиттің осы заманғы даму кезеңінде «аудит» және «аудиторлық
қызмет» ... ... ... қызмет бұған қоса есепті ұйымдастыруды, ішкі ... ... ... ... маркетингті жетілдіруді,
басқа да заңдық, ... ... ... ... ... ... ... бойынша әртүрлі кеңес беру мен кәсіби
қызмет көрсетулерді ... ... ... ... ... және шығармашылықтың
адамдары сияқты еркін кәсіптің өкілі болып табылады, ал ... ... түрі ... ... ... ... жоғары. Шетелдік
сарапшы ұйымдар жиі өткізетін қоғамдық сұрау салудың қорытындысы ... ... ... және ... ... тең ... үш орыннын бірін тұрақты иеленеді екен. ХХ ... ... ... ... ... ... болған аудиторлық кәсіп
бухгалтерлік ... ... ... құқық, мендежмент, стратегиялық және
ағымдық жоспарлау, ұлттық экономиканың ... ... ... ... ... білікті мамандар үшін келешегі зор әрі
абыройлы қызмет түріне айналып ... және оның ... ... үш сатысынан өтті: растаушы аудит,
жүйелі-бағдарламалы аудит, тәуекелге негізделген аудит. Бастапқы аудит
бухгалтерлік құжаттар мен есеп ... ... ... ... ... тексеру және растаушы түрінде болды.
Растаушы аудитте негізінен бухгалтерлік тіркелімдер мен есеп берудің
формаларын дұрыс жасау мәселелері қарастырылады, сол себепті де бұл ... ... деп ... ... ... ... елдерінде 1960 жылдардың
соңында пайдаланыла бастады әрі ... ... ... ... ... Бұл ... ... жүйені қадағалауға мүмкіндік
берді. Егер іштей бақылау жүйесі тиімді жұмыс істейтін болса, онда егжей-
тегжейлі ... ... ... ... ... ... мен
қателерді анықтау ісінде іштей бақылау жүйесіне белгілі бір деңгейде сенім
білдіруге болады. Аудиторлық ... ... беру ... ... ... ... ... және болатын тексерулердің сапасын
арттыра түсуге көп көңіл бөлетін болды.
Аудиттің жүйелі – ... ... ... ... ... ... бар. ... жүйелі-бағдарламалы аудит әкімшілікті ішкі
бақыламайтын жағдайда қызметкерлердің үстінен бақылау жүргізуді ... Бұл ... ... ... басқарушы – инвесторларды емес,
керісінше персонал-менеджерді ... тұр ма, жоқ па, соны ... ... ... – бұл кәсіпорынынң жұмыс жағдайына,
негізінен оның қызметіндегі тар әрі қиын ... ... ... ... аудит. Ол тексеру немесе кеңес беру ... ... ... ... және оның ... алуға бағдарланған. Тәуекелдік
аудитінің айырықша маңызы – аудитордың ... ... ... ... ... және ... ... қалудың ықтималдығында ғана емес,
сонымен бірге, аудиторлық компаниялардың арасындағы қатаң бәскелестікте,
ірі ... мен ... ... осы ... ... ... қалудың
ықтималдығында болып тұр. Мәселен, мұндай жағдай үшінші бір тұлғаға немесе
клиентке елеулі материалдық зиян ... ... ... ... және бұрыс қорытынды шығарушысынан болады. Кәсіби беделден
айырылу қаупі ... ... ... аудиторлық компанияның толық
күйреуімен бірдей десе де болады. ... да ... ... ... ... ... тексеруді жүргізуге мұқият
дайындалып, басты назарды кадрларды ... ... ... ... ... және т.б. ... қажет.
Осыған орай аудиторлар клиент бизнесін жүйелі зерделеумен жоспарлау
кезеңдеріне көп уақыт бөлетін болды. Қауіп-қатері көп салаларға ... ... ... ... төмен салаларды тексеруге кететін
уақытты үнемдеуге болады. Осылармен уақыт және ... ... ... ... ... әлдеқайда тиімділікті қамтамасыз етуге қол
жеткізеді.
Бақылаушы-талдамалы қызметтің осы заманғы даму ... ... ... маңызы зор. Оның ... ... ... ... мен ... ... бір жағдайларға
қарай іріктеп алынған тексеруді жүргізуге негізделген.
Бұл арада мынан ескеру керек, кәсіби аудит саласындағы ... ... ... ... ... бақылау ортасы;
ә) кірістерге айла-әрекет істеу мақсатымен басқарушыларға әлеуетті
қысым жасау;
б) қатысушы ... ... ... және ... ... клиенттің ұстанымы.
Осылайша, растаушы аудитте қаржылық құжаттар мен бухгалтерік есеп тіркелімі
тексеріледі. Аудиттің жүйелі-бағдарламалы тәсілдемесі операцияны бақылайтын
тұтас жүйе ... ... ... ... ... ... тудырады. Тәуекелге негізделген аудитте осы жүйені
бақылайтын адамдардың қызметі қарастырылады. Соңғы екі кезең ... ... ... ... ... ... өзіне аударуды талап
етті. Бизнес саласындағы аудит бірқатар ... ... ... ... кеңес берушілік, өндірістік және
ақпараттық.
Аудитор орындайтын функциялар жүйесі ... даму ... ... ... ... атап ... К.Ш.Дүйсембаевтың еңбегінде келтірілген
фунциялар мен ... ... ... ... ... ... осы
заманғы даму кезеңінде оның бақылаушылық, басқарушылық, ақпараттық,
тәрбиелік және ... ... ... ... ... отыр. Оның
үстіне, халықаралық стандарттар талабы мен оның даму тенденциясына сәйкес
аудиттің жекелеген функциялары мен ... ... ... ... ... ауытқудың, артық шығындар мен ысыраптың алдын алу үшін ... ... ... ... ... Бұл кәсіпорындар
қызметінің қаржылық жағдайы мен қаржылық нәтижелерін, іскер белсенділігін
болжау ретіндегі ... жаңа ... ... ... болуымен
шартталған. Тәулесіз қаржылық бақылау қабылданған этикалық және ... ... ... тәрбиелік және әлеуметтік функцияларды орындайды.
Оған қоса, нарықтық ... даму ... ... ... анықтаудың, резервтерді ашудың және ұлттық экономиканың нақты
секторларында шаруашылық жүргізудің тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстарды
негіздеудің ... ... ... ... ... ... ... талдаудың маңызы және әдістері
2.1. Кәсіпорынның қаржылық жағдайы және оны талдаудың мақсаты
Нарықтық қатынастары жағдайдында ... ... ... ... өте зор. Бұл ... ... ие ... олардың меншік иелері, жұмысшылар, коммерциляқ серіктестер және
де ... ... ... ... ... ... үшін ... жауапкершілікте болуымен байланысты.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау жөніндегі ... ... ... жағдай» дегеніміз немесе «қаржылық жай-күй»
дегенміз не, соны анықтап ... жөн. ... ... ... арнайы
әдебиеттерде бұл ұғым әртүрлі түсіндіріледі. Профессор А.Д.Шеремет
«Кәсіпорынның ... ... ... қаржыны тарату, пайдалану және оны
қалыптастыру көздерімен (меншік капитал және міндеттемелер, яғни ... деп ... ... мен ... кәсіпорынның қаржылық жағдайы «қаржы
ресурстарының қалыптасуымен, таратылуы және пайдалануымен көрсетіледі» деп
жазады.
М.Н.Крейнина, ... және ... ... ... ұғымын
былайша түсіндіреді: «Қаржылық жағдай – бұл ... ... ... ... ... және ... ... көрсеткіштер
жиынтығы».
Профессор И.Т.Балабанов «Шаруашылық кәсіпорынының қаржылық жағдайы –
бұл оның қаржы ... ... ... ... ... несие қабілеттілігі) қаржы ресурстары мен қапиталды
пайдалану, мемлекет алдында және ... да ... ... өз міндеттемелерін орындау. Шаруашылық кәсіпорынының қаржылық
жағдайын талдаудың келесі ... ... ... пен
рентабельділік; қаржылық тұрақтылық; несие қабілеттілігі; ... ... ... ... - деп ... ... анықтамалар қарастырылып отырған ұғым ... ... ... ... олардың әрқайсысында бұл ұғымды дәлірек
анықтауға ... ... ... ... бар. Бірқатар түрлі
әдістермен есептелетін бірыңғай көрсеткіштерге ... ... ... қор ... ... құн, ... табыс, тиімділік)
қаржылық жағдай түрлі көрсеткіштерді есептеу нәтижесінде және оларды жалпы
бағалауға тигізетін ... ... ... ... ... ... ... қаржы жағдайы әлсіз және өмір сүру қабілеті жоқ кәсіпорындарға
аяусыз ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылығын және келешегі барлығын куәләндыруі тиіс.
Біздің кафедра мамандарының көзқарасы бойынша, сенімділік кәсіпорын
жұмысының үздіксіздігін және оның ... ... ...... берілген түсініктерге сүйене отырып, бұл ұғымды былай анықтауды
ұсынады:
Кәсіпорын қаржы жағдайы осы ... ... бір ... ... және оның өз ... ... ... жүргізуі мен
өзінің қарыз міндеттемелерін уақтылы өтеуі үшін қаржы ресурстарымен
қамтамасыз ... ... ... ... ... нені ... Бұл сұрақ та
арнайы оқулықтарда түрліше түсіндіріледі. Бір ... ... «өз ... ... ... ... жұмыс
процессінде үздіксіздігін қамтамасыз ететін қаржының жеткілікті болуы» деп
түсіндіреді. Қаржылық тұрақтылық – ... және ... ... деп ... ... «өз ... есебінен активтерге (негізгі қорлар,
материалдық емес активтер, айналым ... ... ... сондай-ақ өтелмеген дебиторлық және кредиторлық қарыздарға жол
бермейтін және де өз ... ... ... ... ... ... ... табылады» деп жазады.
В.Г.Артеменко мен М.В.Беллендир бұл ұғымды былай түсіндіреді:
«Қаржылық тұрақтылық – бұл ... ... ... ... артуы. Ол
ақша қаражаттарын еркін пайдалануды қамтамасыз етеді және ... ... ... ... және өнімді сату процесінің үздіксіз болуына жағдай
жасайды. Сондықтан да қаржылық тұрақтылық барлық өндіріс-шаруашылық қызметі
процесінде қалыптасады және ... ... ... ... ... ... Ал кәсіпорынның жалпы қаржылық тұрақтылығы, ол ең
алдымен әрдайым табыстың шығыннан артуын қамтамасыз ... ақша ... ... Нарық жағдайында ол ең бірінші өнімді (жұмыс, қызмет)
өткізуден түсетін табыстың тұрақтылығын талап ... және оның ... ... ... ... ... және ... есеп айырысу үшін жеткілікті дәрежеде болуы тиіс. Сонымен қатар
кәсіпорынның одан әрі ... үшін ... есеп ... мен ... орындағаннан кейін, осы кәсіпорында өндірісті дамытуға,
оның материалдық-техникалық ... ... және де ... ... және ... ... беретіндей дәрежеде табыс қылуы қажет.
Айта кету керек, біздің кафедра ... ... ... ... ... ... ... көзқарастарын бөлек қарастырды,
әйткенмен олардың кейінгі шешімдерімен ... ... ... мәні – ... ... тиімді қалыптастыру, тарату және
пайдаланумен анықталады» - деп жазады ... мен ... ... бұл ұғымды А.Д.Шеремет пен В.С.Сайфуллин дәлірек және
анығырақ түсіндіреді. Олар қаржылық тұрақтылықтың мәні – бұл ... ... ... ... ... етілуі – деп түсіндереді.
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылық жағдайына көптеген факторлар ... ... ... және ... ... түрлерге жіктейді:
1. пайда болу орнына байланысты – ішкі және ... ... ... ...... және негізгі емес;
3. құрылысы бойынша – қарапайым және күрделі;
4. әрекет ету уақыты бойынша – тұрақты және ... ... ... ... ... ... ... ал сыртқы факторлар кәсіпорын еркіне бағынышты емес.
Негізгі ішкі факторларды қарастырайық. Кәсіпорынның тұрақтылығы ең
бірінші ... ... ... ... өндірілген өнім мен
көрсетілеген қызметтің құрамы мен құрылымына ... ... ... ... ... ... қатынас маңызды факторлардың бірі –
активтердің тиімді құрамы мен құрылымы, ... ... ... ... ... алуы ... ... Ағымдағы активтерді басқару
өнері – кәсіпорын ... оның ... ... ... үшін қажет болатын
қаржының ең төменгі сомасын ұстаудан тұрады.
Қаржылық тұрақтылықтың ішкі, маңызды факторларының бірі – бұл ... ... мен ... оларды басқару стратегиясы мен
тактикасының дұрыс таңдалып алынуы. Кәсіпорынның өз ... ... ... таза ... ... көп болса, соншалықты ол өзін жайлы сезіне
алады.
Сонымен бірге тек таза табыстың көлемі ғана ... ... ... оны
тарату құрылымы, әсіресе өндірісті ... ... ... де ... ... табылады.
Кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына қарыздық капиталдар нарығындағы
қосымша жұмылдырушы ... ... ... ... ... ... қаншалықты көп тарататын болса, оның қаржылық мүмкіндіктері де
соншалықты жоғары болады, ... ... ... ... ... ... – яғни ... өз кредиторларымен уақытында есептесе ала ма, жоқ
па? – деген қауіп туады.
Нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеуші ... ... ... ... ... ... келесілер болып табылады:
▪ қаржылық жағдайға баға беру және оның есеп беру ... ... мен ... ... ... және ... ... айналым капиталының көлемін, оның өсуін (кемуін) және ағымдағы
міндеттемелермен ара-қатынасын анықтау;
▪ қаржы-есептік және ... ... ... ... ... және оның міндеттемелерінің құрылымын зерттеу;
▪ ағымдағы активтердің айналымдылық есебі, оның ... ... және ... есебі;
▪ баланстың өтімділігін, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының және
төлеу қабілеттілігінің абсолююттік және ... ... ... ... ... ... табысының салыстырмалы көрсеткіштерін, сондай-ақ олардың
деңгейінің өзгеруіне әсер ... ... ... ... кәсіпорынның іскерлік белсенділігін анықтау;
▪ кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығын ұзақ және ... ... яғни оның ... ... ... жағдайды талдау кәсіпорынның шаруашылық қызметін ... ... ... ... Және ол 3 ... ... жабдықтау,
өндіріс және өткізу; бұлардың жиынтығы коммерциялық, өндірістік ... ... ... ... ... қызметі – бұл оның ... ... ... және ... капиталдың көлемі мен құрамына
өзгеріс әкелетін қызметі болып табылады. Ол қаржы ... ... ... мен тиімді пайдаланылуына, есеп және несие тәртібін сақтауға,
меншікті және ... ... ... ... ... ... ... қызмет етуі мақсатында
қржылық тұрақтылыққа қол жеткізуге бағытталуы ... ... ... өндірістік және коммерциялық жақтары арасында тығыз байланыс пен
өзара тәуелділік бар. Осылайша қаржылық қызметінің ... ... ... ... ... ... қызметінің қалыпты болуы әсіресе өз кезеңіндегі
қойылған мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті ... ... ... қабілеттілігінің кепілі болып табылатын өнім өндірудің үздіксіздігін
және кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығын ... ... ... ... ... ... ... тұрақтылықтан
бастаған жөн және оған мыналар жатады:
▪ кәсіпорын активтерінің құрылымдық және ... ... ... ... активтерінің қалыптасу көздерінің құрамдық және құрылымдық
динамикасын талдау;
▪ кәсіпорынның қаржылық ... ... және ... ... ... өтімділігін талдау;
▪ кәсіпорынның төлем қабілеттілігін және несие қабілеттілігін талдау.
2.2. ... ... ... ... ... негіздері
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдаудың ақпараттық негізі қаржылық
есеп беру ... ... ... 1995 ... 26 желтоқсандағы №2732 «Бухгалтерлік есеп
туралы» заң күші бар Жарлығына сәйкес, 1998 ... ... ... ... ... жатады:
1. бухгалтерлік баланс;
2. қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есеп;
3. ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп.
Онда сонымен қатар ... хат ... ... қаржылық есеп
беруге негізделген ... ... ... ... ... ... және бұл ... солармен бірге оқылады. Түсіндірме
хатта берілген ... есеп және есеп ... ... ... ұстап
отырғандығы және қаржылық есепті пайдаланушылардың талаптарына сай басқа да
ақпараттар жазылуы тиіс. ... оған ... әсер ... ... ... ... қаржлық есепте жазылған міндеттемелер ... ... ... кезде бізде қолданылып жүрген отандық қаржылық есеп негіззі
шамалары бойынша халықаралық есеп ... ... сай ... ... ... ... бухгалтерлік есепті халықаралық тәжірибеге
беймдей ... ... ... ... ... ол ... ... нарықтық қатынастар болып табылатын жаңа ... ... ... ... ... ... ... кіруімен байланысты.
ҚР-да бухгалтерлік есепті реформалау процесі барысында есеп ... ... жаңа ... ... ... және оның ... ... есептің мақсаты – бухгалтерлік есепті» №2 «Бухгалтерлік
баланс және қаржылық ... ... ... ... ... - бұл ... ... тұлғаның қаржылық жағдайы және ... ... мен ... кезеңдегі қаржылық жағдайында болған
өзгерістер туралы ... ... әрі дәл ... ... ... ... есеп негізінен өтелген жағдайлардың қаржылық нәтижелерін
және де кәсіпорын үшін инвестициялық шешімдер мен ... беру ... шешу ... ... кәсіпорынның болашақтағы ақша ағымдарын
және осы кәсіпорынға сеніп тапсырылған ресурстар мен ... ... ... ресурстар мен міндеттемелерді бағалау үшін қажетті
пайдалы ақпараттарды сипаттайды. Алайда ... есеп ... ... ... үшін ... барлық ақпараттарды
қамтымайды. Қаржы есебін пайдаланушылар қабылдайтын экономикалық шешімдер
кәсіпорынның ақша ... ... ... ... ... ... уақытын есептеу және нәтижеге сенімді болуын талап етеді.
Бұл нәтижесінде, кәсіпорынның өз жұымысшыларына және жабдықтаушыларына ... ... ... ... ... және ... ... қабілетін
анықтайды. Егер де қолданушылар тек қана ... ... ... және оның ... ... ... қаржылық есебінің өзгерісін
сипаттайтын ақпарттармен емес, сонымен қатар барлық қажетті ақпараттармен
жабдықталған ... онда ... яғни ... ақша ... ... одан да жақсы бағалайды. Бірақ коммерциялық құпияны
қорғау туралы заң ... ... ... ... шек ... олардың ішінде кейбіреулері (тергеу ... ... ... болған жағдайда қаржылық ... ... ... ... талап ете алады. Қолданушылардың көшілігі
қаржылық есепке қарыжылқ ақпараттың басты көзі ретінде сенуі тиіс.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдауда негізгі ақпарат көзі ... ... ...... ... ... және соңындағы кәсіпорынның қаржылық
жағдайын сипаттайды және маңызды қызметтер атқарады. ... ... ... ... ... мүліктік жағдайымен таныстырады.
Осы арқылы олар бұл ... нені ... ... ... және ... қорлары қандай, кәсіпорын жақын арада үшінші жақ
алдындағы өз міндеттемелерін ... ала ма, соны ... ... кәсіпорынның басқа ұқсас кәсіпорындар жүйесіндегі өз орны, ... ... ... ... туралы, ресурстарды пайдалану
тиімділігінің салыстырмалы сипаты және кәсіпорынды басқару боайынша әртүрлі
сұрақтарға шешімдер ... ... ... ... ... ... оны ішкі қолданушылраы сияқты сыртқы қолданушыларға ... ... ... ... ... ... ... шешім қабылдау
үшін өз тексеру жұмысын жоспарлауда, сондай-ақ клиенттің сыртқы ... есеп ... ... ... ... ... және ... қателіктер аумағындағы әлсіз жақтарын шығару үшін көмек алады,
ал талдаушылар қаржылық талдаудың бағытын анықтайды.
Баланс ақпарттары ... ... ... ... кәсіпорынмен
өзінің серіктесі ретінде жұмыс жүргізудің ... ... және ... ... ... ... алады; өз салымдарының мүмкін болатын
тәуекелділіктерін және ... ... ... ... және ... ... ... Баланстың маңыздылығы
соншалық, көп жағдайда қаржылық ... ... ... ... ... ... ... –қаржылық есептің негізгі түрі бола отырып, ол
есепті кезеңдегі кәсіпорын ... ... мен ... ... ... мен ... ... капитал мен
міндеттеменің қолда барын, дебиторлық және ... ... ... ... және ... ... ... мен төлеу қабілеттілігін
анықтауға мүмкіндік береді.
Баланс көрсеткіштері ... ... ... ... ... және ... кездегі шарушалық қызмтке жетуі, қарыз көздерінің
көлемі мен құрылымын, сондай-ақ оларды ынталадыру тиімділігін ... ... ... бухгалтерлік балансты талдау үшін ... ... ... ... ... ең ... түрі ... жылға дейін бухгалтерлік ... екі ... ... және
пассивтен тұратын кесте түрінде құрылып келді. ... ... ... ... ... таратып отыратын мүмкіндік және
қарыздық құқық құны ретінде көрсетіледі. Пассивтер ... ... ... ... бойынша міндеттемелері болып табылады, оларды өтеу
мүлік құнының ... ... ... таыбстың төмендеуіне әкеліп соқтырады.
Мүліктің түрлері және ... ... ... ... ... ... топтастырылады. Осының нәтижесінде баланстың активі мен ... және оның ... ... беркелкі экономикалық топтарының аз
ғана санынан құралады, ал оның ішінде әр топ өз ... ... ... ... көрсеткіштерден тұрады. Актив пен пассивтегі мұндай жеке
элементтер мен қорытындырылған көрсеткіштер баланс баптары деп аталады.
Баланстың актив бөлімінің құрылымына сай ерекшлік – бұл яғни ... мен ... әр ... ... ... ... бір ... – яғни олардың өтімділік ... ... мына ... ... ... аз ... өтімділігі көп активтерге дейін,
демек басында баланстың өтімділігі жағынан төмен бөлімдері мен ... ... ... ... өсу ... ... жоғаы өтімді
активтер жазылады. Осы принцип бойынша активтің қорытынды баптары ең ... ... ... ... Олар ... ... қаржылқ салымдар,
кассадғы, есеп айырсу және валюталық шоттардағы ақша қаражаттары, сондай-ақ
басқа да ақша ... ... ... мен ... ... ... ... байланысты мына принципке сай құрылады: ... ... аз ... жеделдігі көп бағыттарға дейін.
Бухгалтерлік стандарттың іске қосылуынан бастап ... ... ... және оның екі бөлігі мне элементтерде жаңаша сипатталады.
Олардың түсіндірмесі нарықтық эконоикасы дамыған елдердің бухгалтерлік есеп
және аудит тұрғысынддағы ... ... ... арқа ... орай ... ... орыс тіліне аударылған оқулықтардың және
тәжірибе құралдарының авторларының пікірлері теориялық ... ... ... оқу орындарында экономикалық мамандық алатын студеттерге
арналған ағылшын авторының «Бухгалтерлік талдау» деген ... ... ... ... – бұл ... ... бір күндегі қаржылық
жағдайының кестесі болып табылады. Активтер дегеніміз бұл ... ... және ол нені ... ... ... ... (немесе активтер – бұл
кәсіпорынның иеілігіндегі және алуға тиісті мүлкі); пассивтер – ... ... ... ... ... ... борышы. Активтер сомасы
әрқашан да пассивтер сомасына тең ... ... ... ... ... ... ... есеп
элементтері дегеніміз бұл активтер, пассивтер және капитал.
Аталған ... ... ... ... мен ... ... ... – бұл өткен жағдайлардың нәтижесінде кәсіпорынмен
бақыланатын және болашақта кәсіпорынға экономикалық табыс әкелетін ... – бұл ... ... ... ... кәсіпорынның ағымдағы
міндеттемесі. Оны өтеу экономикалық табыс алумен байланысты ... ... ... ... – бұл пассивтерді активтерден алып тастағандағы кәсіпорынның
өзіндік қаражаты».
Меншік капитал – бұл ... өз ... ... кейінгі активтері.
Баланс бухгалтерлік есептің «Бухгалтерлік баланс және қаржылық есеп
берудегі негізгі анықтаулар» №2 стандартымен ... Ол ... ... және мідеттемелердің мәнін анықтайды, сондай-ақ қаржылық
есеп ... ... ... ... ... ... тұрады.
Баланста ұзақ мерзімді және ағымдағы ... ... ... Баланста ағымдағы активтер мен міндеттемелерді және олардың
жиынтық ... ... ... ... ... ... ... бағалауда және дәлелді басқарушылық шешімдер қабылдауда
қажет болатын ... ... ... үшін ... ... өте ... екендігін БЕС-2-нің
7-пунтінде ерекше көңіл бөлінген. Онда былай ... ... ... ... ... қолданушылар үшін анық және түсінікті
болатындай дәрежеде ашылуы ... ... ... ... ... 1-
кестеде көрсетілген көрсеткіштерден тұрады.
1-Кесте
БЕС-2 негізіде құрастырылған бухгалтерлік баланс
|Активтер ... ... және ... |
|1 |2 ... Ұзақ ... ... |І. ... ... |
|Негізгі құралдар: ... ... |
|- жер ... |
|- ... мен ... |Қайта бағалау ... |
|- ... мен ... |- ... ... |
| ... |
|- ... ... ... ... ... ... тозуы ... ... ... ... ... ... | ... емес активтер: |Жиынтығы: |
|- ... |ІІ. Ұзақ ... ... ... ... ... және |- қайтарылуы қамтамасыз етілген |
|басқалар ... |
|- ... емес ... |- ... қамтамасыз етілмеген |
|амортизациясы ... ... |- ... шарушалық серіктестігі |
|- еншілес серіктестіктерге |мен оның ... ... ... ... ... несиелері |
|- тәуелді серіктестерге | ... | |
|- ... ... |- ... ... салықтар |
|Дебиторлық борыш: ... |
|- ... ... ... |ІІІ. ... ... |
|- ... вексельдер |- ... ... ... және |
| ... |
|- ішкі ... ... |- ұзақ мерзімді несиелердің ... ... ... ... |ағымдағы бөлігі ... ... мен оның | ... ... арасындағы| ... ... | |
| |- ... ... |
|- ... ... ... |- төленуге тиісті вексельдер және |
|тұлғаларының дебиторлық борышы |шоттар |
|- ... ... ... |- ... ... вексельдер және |
|тұлғаларының дебиторлық борышы |шоттар |
|- ... ... ... | |
|- ... ... шығындары | ... |- ... ... мен ... |
| ... алынған аванстер |
|ІІ. Ағымдағы активтер | |
|- ... ... |- ... ... борыш |
|- алдағы кезең ... |- ... ... ... ... ... |- ... ... ... |
|қысқа мерзімді қаржылық |мен оның еншілес ... ... ... борыш |
|- ... ... |- ... ... ... |
| ... борыш |
|- ағымдағы активтерді ... ... | - ... ... борыштар |
|қажетті аванстық төлемдер | |
|- ... тиіс ... |- ... ... шығындар |
|- алынған ... | |
|- ішкі ... ... |- ... ... кірістері |
|нәтижесінде ... ... ... | ... ... мен оның | ... ... ... ... ... | |
|- ... ... ... |- ... ала ... ... дебиторлық борышы |жағдайға байланысты ... |
| ... ... ... ... ... ... ... есеп беруде үш элементті сипаттайды: активтер,
меншікті капитал және ... ... екі ...... және ... ... қызметі нәтижелері туралы есеп беруде көрсетіледі.
Және бұл баланс есепті ... басы мен ... ... ... ... ... яғни онда осы ... толтыру
кезіндегі шаруашылық операцияларының жиынтығы жазылып отырады. ... ... ... ... ... ... көрсетпейді. Бұл ең
алдымен баланстың динамикалық баптарына қатысты, олар «материалдар», «дайын
өнім», «тауарлар», «дебиторлық борыш» және басқалар. ... жыл ... бар өнім ... үлес салмағының көп болуы мен дебиторлық борыштың
айтарлықтай үлесі, мұндай жағдай жыл бойы осылай болды дегенді ... ... ... ... ... ... тарихи бағаны
қолдану принципі жүргізіледі, ол мүліктің ... ... ... ... дәрежеде бұрмалайды. Баланстың жеке баптарына инфляциялық факторлар
мен нарық коньюктурасының өзгерісі едәуір ... ... ... ... ... ... нәтижесі туралы
есеп, қаржылық есептің қалған екі ... ... – яғни ... пен ... мәліметтерден тұрады. ҚР Президентінің 1995 жылы 26 желтоқсандағы
№2732 «Бухгалтерлік есеп туралы» заң күші бар ... ... ... ... ... ... ... есеп бойынша 1996
жылы 12 қарашада №2 ... ... ... және ... қажетті
Концептуалдық негізінде айтылғандай, бұл ... ... ... ... тікелей байланысты. Табыстар активтердің
көбейюін немесе міндеттемелердің азаюын ... ал ... ... ... ... есепті кезеңдегі міндеттемелердің көбеюін
көрсетеді.
Табыстар мен ... ... ... ... ... ... қабылданған болып табылады. Бұл шектеу, баптың қалыптасу
көзі осы кәсіпорынның ақша ... ... ... ... ... ... бір маңызға ие болады деген негізде жүргізіледі.
Сонымен, кәсіпорынның қаржы жағдайын талдаған кезде тек ... ... ғана ... ... ... ... да қаржылық есеп беру
нысандарының көрсеткіштері, түсіндірме ... ... және де ... ... ... ... де ... есеп берудің жаңа түрі, кәсіпорынның ... ... ... ... ... оның ... ... кешенді
түрде талдауға мүмкіндік береді.
2.3 Ағымдағы активтерді талдаудың әдістері
Нарықтық қатынастың қалыптасуы шаруашалық қызметін біртұтас кешенді
талдауды ішкі және ... ... деп ... ... етіп ... ... ... әрқайсысының өзінің негізгі ақпараттық көздері бар.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, есеп ... екі түрі ... ... ... ... сондай-ақ сақтандыру ұйымдары
мен үкімет органдарын кәсіпорынның жұмыс жағдайы мен оның қаржылық жағдайы
және есепті ... ... ... нәтижесімен таныстыру үшін
қаржылық газеттер мен ... ... ... ... ... есеп ... ... қатар көбіне, есепте кәсіпорынның шарушалық
қызметін динмикада бейнелеп көрсетуге, даму ... мен оның ... ... ... ... ... ... жылдардың
мәліметтерін жариялайды. Есеп берудің екінші түрі – ... ... ... ... өнімдердің жеке түрлерінің ... ... ... сондай-ақ сапасының төмендігіне немесе тауардың
мөлшерден тыс шығарылып, өтпей қалуына байланысты ... ... ... ... ... үшін ... есеп ... табылады. Ішкі
есеп берудің ішіндегі жауапкершілік орталықтары мен ... болу ... ... ... жеке ... ... нәтижелерін сипаттайтын
маңызды есеп түрлері болады. Кәсіпорынның жеке бөлімшелеріндегі шаруашалық
жүргізу деңгейін анықтау шығындары мен ... ... кім ... ... ... мүмкіндік береді және еңбекке ақы төлеуде қандай ... ... ... Ішкі ... ... есебі, ал сыртқы талдау қаржылық
есеп негізінде ... ... ... ... өту кезеңінде
кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалауда жаңа амалдар қажет.
Бұрынғы ... ... ... ... ... ... баланс бөлімі мен топтарының жиындарын олардың мөлшерлік
көлемдерімен салыстыру, ... ... ... бұл ... қаржылық жағдайының тұрақтылығына қарай әсер етуін зерттеу
шешуші рөль атқарады. Жаңа қаржылық есептің маңызды ерекшеліктерінің бірі ... ... ... мен нормативтердің жоқтығы болып табылады.
Нарық жағдайында қаржылық жоспарлау кәсіпорынға оның қызметі ... ... ... ... ... әкімшілік
сипаты жояды. Ол, алдымен бәсекелестік ... ... ... ... ... жағдайында өзінің хал-жағдайын нығайтуға
ұмтылатын ... ... ... ... ... ... жасауға қызмет етеді. Қаржылық қызметте нормативтерді пайдалану
кәсіпорынынң өз ... ... ... ... ... құпияға айналады. Жоспарланған нормативтерден ауытқуды талдау,
кәсіпорынның ішкі талдауының құрамдас бөлігі болып табылады. Бухгалтерлік
есеп беруге ... ... ... ... ... ... сипатына ие
болады, яғни бұл кәсіпорынынң ... ... ... шектеулі
бөлігінен тұратын есеп мәліметтері негізінде осы ... ...... иесі ... ... ... берілген
кәсіпорынның шегінде жүргізетін талдауы. ... ... ішкі ... ... ... үшін тек ... ... бағалау
мақсатында ғана емес, сонымен қатар қаржылық есепті сыртқы пайдалаушылардың
көзқарасы тұрғысынан алғандағы өзін-өзі ... үшін де ... ... ... ... есепті оқудың ... ... ... ... алты ... ... бөліп
қарастыруға болады:
1. көлденең талдау;
2. тікелей талдау;
3. трендтік талдау;
4. салыстырмалы ... ... ... қаржылық коэффициенттер әдісі.
Көлденең (уақытша) талдау – есеп берудің әрбір позициясын ... ... Ол ... ... салыстырғандағы бухгалетрлік
есептің түрлі баптарының абсолюттік және салыстырмалы ... ... ... ... ... - ... есеп позициясының жалпы нәтижеге
тигізетін ... ... ... ... ... ... ... Ол жалпы баланс немесе оның бөлімдері ... ... және ... үлес салмағын анықтауға мүмкіндік береді.
Мысалы, ұзақ және ... ... ... ... жалпы құнындағы,
яғни баланс валютасындағы үлес салмағы және тағы басқалар.
Тікелей және көлденең ... ... ... отырады.
Сондықтан да есептік бухгалтерлік үлгі құрылымы ... оның ... ... сипаттайтын кестелерді жиі жасайды.
Трендік талдау барлық көрсеткіштер 100 ... деп ... ... ... бірқатар жылдар көрсеткіштерінің салыстырмалы ауытқуын
есептеуге негізделеді. Басқаша ... ... ... ... есеп
позициясын бірқатар өткен кезеңдермен салыстыруды және трендті, яғни ... ... ... мен кездейсоқ әсерлерінен тазартылған
көрсеткіш динамикасының негізгі ... ... ... ... болашақтағы көрсеткішердің мүмкін болатын маңызы қалыптасады, ал
одан кейін перспективті, болжамдық талдау жүргізіледі.
Қаржылық талдаудың нарықтық экономика жағдайындағы ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Коэффициенттер салыстырмалы шамалар болып ... ... ... ... ... ... ретінде алып, ал екіншісін бірлікке
қатынасы ретінде көрсетеді. Қаржылық коэффициенттерді есептеу ... ... ... ... ... ... ... Олар
кәсіпорынның қаржылық жағдайын кезекті факторлық талдау үшін алғашқы база
болып табылады және де олар талдау ... ... ... ... ашуға мүмкіндік беретін екі ... ... ... ... ... ... үшін сәйкес коэффициенттерді талдаудың пайдалылығы
оларды дұрыс түсіндіруге байланысты болады. Бұл – қатынастарды талдаудың ... ... ... ол осы ... ... ішкі және сыртқы
факторларын білуді талап ... ... ... ... ... ... ... саясаты және басқалар. Қатынастарды үлкен
байыптылықпен талдау қажет, өйткені тек бір ғана ... ... ... де әсер етуі мүмкін. Негізінен қатынас деңгейі өткен кезеңдегі,
теориялық дәлелдеп салалық ... ... ... талдау
болашаққа бейімделуі тиіс.
Қатынасты талдаудың рөлін асыра бағалаудың да ... жоқ, ... ... мәні ... және ... үшін ... болып
табылмайды. Әлдеқайда тереңдетілген талдау, қатынас негізінде жасалған
шешімдерді әрқашан қолдай бермейді, себебі ... ... ... ... ... кәсіпорындардың ерекшеліктері орташа салалық мәліметтер.
Сондай-ақ, өткен жылдардағы нақты қол ... ... ... ... оның сол ... жылдар жағдайы үшін қолайлы болып, бірақ қазіргі ... ... ... сәйкес келмеуі әсер етеді.
Қаржылық талдауды салыстырмалы көрсеткіштер негізінде жүргізудің
шетелдік тәжіриебесін механикалық түрде көшіріп алу, көп ... ... бұл ... ... ... өз ерекшеліктеріне назар
аударылмайды. Нәтижесінде бір көрсеткіштердің мүмкін болатын маңызы ... ... ... ... расталмайды. Дегенмен, қаржылық жағдайды
талдау барысында салыстырмалы көрсеткіштерді зерттеу қажет болады, себебі
ол болып ... ... ... және де ... тек ... ... емес, сонымен қатар болашақта да дұрыс ... ... ... кең ... және ... ... мыналар жатады:
өтімділік, қаржылық тұрақтылық, табыстылық және іскерлік белсенділік.
Салыстырмалы (кеңістіктік) ... – бұл ... ... ... және ... жекелеген көрсеткіштері бойынша
есебінің құрама көрсеткішерін шаруашылық ішіндегі талдау, ... ... ... ... ... және ... жалпы
экономикалық мәліметтері бар ... ... ... ... ... талдау болып табылады.
Факторлық талдау – бұл жекелеген факторлардың қорытынды ... ... ... ... ... реттелмеген тәсілдері
көмегімен талдау. Сонымен қатар факторлық талдау қорытынды көрсеткіштерді
оның құрамдас бөліктеріне ...... ал оның жеке ... ... ... ... ол – кері ... мүмкін.
Жоғарыда көрсетілген әдістермен қатар, қаржылық жағдайды талдауда
экономикалық (элиминирлеу, баланстық ... және тағы ... ... және математикалық статистиканың (топтау, орташа және
салыстырмалы шама, графиктік және индекстік ... ... ... тағы ... ... ... ... Белгілі бір экономикалық
ғылым шегінде жасалған түрлі әдістер мен тәсілдерді іскерлікпен ... ... ... ... ... ... және шаруашалық
кәсіпорынының қаржылық тұрақтылығын нығайтуға, жағдайын ... ... ... ... ... ... жөн, ... қаржылық жағдайына талдау ... ... ... ... ... зерттеулердегі
авторлардың ұсыныстары оқырмандардың назарын аударады.
Жалпы редакциясын ... ... ... ... ... ... ... ұжымы кәсіпорынның
қаржылық жағдайын талдауды алдымен оның ... мен ... ... ұсынылады, содан кейін кәсіпорынның төлеу қабілеті мен ... ... ... ... ... және оның қаржы
жағдайын қысқа мерзімді болжауға кеңес беріледі.
Кәсіпорынның қаржы жағдайын талдаудың ... ... ... ... ... Ол талдаудың келесі бөліктерінен тұрады: қаржылық
жағдайдың жалпы бағасы және есепті кезеңдегі оның ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның
іскерлік белсенділігін және төлеу қабілетін талдау.
Қаржылық ... және оның ... ... өзгерісін салыстырмалы
аналитикалық баланс-нетто бойынша бағалау, сондай-ақ қаржылық ... ... ... ... ... ... қаржылық
жағдайын талдаудың басқа бөліктерін дамытуға тиісті оның негізгі бастапқы
пунктін құрайды. Баланс өтімділігін талдау, тұақтылықты ... ... ... ... ... болашақтағы төлем қабілеті мен
қаржылық тепе-теңдіктің сақталу ... ... ... жасауға тиіс.
В.А.Андреев (20) және ... ... ... ... ... ... екі модульді құрылым түрінде ұйымдастыруды
ұсынады: экспресс-талдау және ... ... ... ... – бұл ... ... даму динамикасын және қаржылық
жағдайын бағалау ... ... Оның ... қойылған мақсатқа көрнекті
және жай кол жеткізуге мүмкіндік беретін ... ... ... ... ... ... және талдау жүргізіледі.
Тереңдетіліп нақтыланған талдау ... ... ... ... және ... Оның мақсаты – шаруашалық
кәсіпорынының қаржы жағдайы туралы, оның өткен есепті кезеңдегі ... ... ... ... даму ... ... баға ... аудитордың өзінің ықыласына байланысты.
Қорыта айтқанда, кәсіпорынның қаржы жағдайын талдауда аудиторлы ... мен ... ... еркі бар. ... ... пайдаланып, осы
талдауды жүргізудің дәйектілігіне байланысты дұрыс әдісті ... ... ... ... ... ... әрі ... талдау жүргізе
алады, сондай-ақ объективті және анық баға ... ... ... мен ... табыстылығының өсуі жөнінде ұсыныстар дайындайды.
3. Кәсіпорынның активтерінің құрамы мен құрылымын талдау
3.1. Активтердің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау
Баланс ... ... мен ... ... ... ... ... мүліктерінің және оның жекелеген түрлеріің абсолютті
және салыстырмалы арту немесе кему мөлшерін белгілеуге мүмкіндік береді.
Қаржылық есептің маңызды ... ... ... активтерді талдау
барысында осы активтердің нақты қолда бары, ... ... және ... өзгерістер зерттеледі. Активтердің жалпы құрылымын және оның жеке
топтарын талдау, олардың рационалды таратылуын талқылауға мүмкндік береді.
Активтердің өсуі ... ... ... ... ол осы ... ... оң ... испаттайды.
Алайда, кәсіпорын мүлік құнының өсу ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің нақты көрсеткіштерден
айтарлықтай ауытқуына әкеліп соқтыратын инфляция әсерін ескеру ... ... ... ... алу тек ... ... баланстық
құнын құру барысында жүргізіледі.
Отандық есептік-аналитикалық тәжірибеде өндірістік қорлар, дайын өнім
және тауарларды ... ... ... ... ... құнының
өсуі, инфляциялық фактор әсерінен болатыны күмәнсіз.
Баланс мәліметтері бойынша ... ... мен ... таратылуына
талдау жасау үшін келесі 4-аналитикалық кесте құрылады.
Кесте мәліметтерінен активтердің нақты ... ... ... ... жылы 9406 мың ... ... 28,9-ға артқандығын көруге
болады. Бұл кәсіпорынның әрі ... ... ... ... оң ... сипаттайды. Алайда активтерді талдай отырып, олардың
қалай таратылғанын және есепті жылы неге көбірек көңіл бөлінгенін, сондай-
ақ ... ... ... мен оның ... құралдарының
жағдайын және кәсіпорын мүлкінің мобльділігін анықтау қажет. Ол ... ... ... ... ... көлемін анықтау қажет, ол
туралы арнайы оқулықтарда ... ... ... Бірінші әдістеме
бойынша оның құнына негзгі құралдардың, өндірістік қорлардың, аяқталмаған
өндірістің, өсімдегі және бордақылаудағы малдар құндары қосылады.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... көрсетілгендерге қосымша, аяқталмаған күрделі
қаржылар және ... ... құны ... Бұл ... ... ... даму процесін әлдеқайда дәл сипаттайды.
«Шаруашылық тәжірибесінің мәліметтері ... ... ... ... ... ... яғни К ( 0,5 ... болып есептеледі» -
деп жазады А.Д.Шеремет пен Р.С.Сайфулин. ... мәні ең ... аз ... жағдайда, кәсіпорынның есепті кезеңдегі қызметінің
қаржылық нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... өндірістік мақсаттағы мүлікті арттыру үшін ұзақ
мерзімді қарыз қаражаттарын тартқан жөн.
Екінші ... ... ... ... ... құны ... жүргізіп отырған кәсіпорындарда жыл басында – 20143 мың теңгені, жыл
соңында – 20855 мың теңгені құрайды, яғни 712 мың ... ... ... ... ... ... ... құнындағы өндірістік потенциал
үлесі есепті жылы 13,37 ... ... жыл ... ... ... ... мақсаттағы мүлік коэффициентінің қалыпты мәніне сай келеді.
4-кесте мәліметтері көрсеткендей қаражаттарды ұзақ мерзімді және
ағымдағы активтер ... ... жыл ... ... пайдасына шешілді.
Егер ағымдағы активтердің үлесі жыл басында 15,32 пункте аз ... ... жыл ... ол ұзақ ... ... үлесінен 4,66 пункте асып
кетті (52,33-47,67) және 52,33%-ды құрады. Ағымдағы активтердің өсуі ... ... ... 9 ... артық (59,32:6,56) болып отыр.
Осы көрсеткіштен кейін баланс валютасындағы ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... барлық мүлкінің
құнына қатынасымен анықталатын ... ... іске ... өсуі. Ол қарызды өтеуге арналған қаражат үлесін сипаттайды.
Коэффициент мағынасы ... ... ... ... ... ... және
кредиторлармен есеп айырсу мүмкіндігі де арта түседі. Қаржы тұрғысынан
алғанда оның өсуі актив ... ... ... болып табылады – яғни
мүлік әлдеқайда мобильді болады, бұл оның айналымдылығының жылдамдығын және
оны пайдалану тиімділігінің ... ... ... ... ... бұл ... ... жыл
басында 1,42 (13781: 32551), ал жыл соңында 0,52 (21956:41957) құрады.
Кәсіпорын активтерін таратудың тиімділігін ... ...... және ... ... қатынасының коэффициенті.
Ол ағымдағы активтер құнын ұзақ мерзімді активтер ... бөлу ... ... ... және қауіпті көлемі, кәсіпорынның салалық
ерекшеліктеріне байланысты. Өндірістік кәсіпорындарда берілген ... ... ... ... ... отырған кәсіпорында бұл көрсеткіш деңгейі жыл басында – 0,73
((13781: 18770), ал жыл ...... ... Бұл
коэффициент деңгейі мобильді қаражаттардың өсу қарқыны ... өсу ... ... ... өсіп ... ... ... яғни мобильді қаражатар 1,6 есеге (21956: 13781), ал екіншілері
– 6,6(-ға (20001:18770 100) ғана өскен. Кәсіпорын ең ... ... ... ... кепілдендірілген түрде ағымдағы
активтермен өтелген жағдайда қол жеткізеді және келесі шарттың орындалу ... ... ... ... ... және ұзақ мерзімді активтер
қатынасының коэффициенті қарыз капиталы мен меншікті капитал қатынасының
коэффициентінен артық болуы ... ... ... ... жай-күйінде қандай сапалық өзгерістер
болғанын зерттеу қажет. Бұл кәсіпорынның материалды-техникалық базасын
құрайтын және ... ... ... ... оның өндірістік
потенциалының маңызды элементінің жағдайын зерттеу қажет.
Кәсіпорын мүліктерінің жалпы құнындағы негізгі ... ... үлес ... ... ... ... ... Өйткені бұл
көрсеткіш кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің көлемін анықтаудағы басты
бағыт болып табылады. Кәсіпорын ... ... ... ... ... құнының коэффициентінің мөлшері ... ... ... 50 пайызынан кем болмауы тиіс.
Біздің мысалымыз бойынша ... ... ... ... ... үлесі жыл басында – 57,27(-ды, ал жыл ...... яғни бұл ... ... ... 3,53 пункт сәйкес келмейді.
Негізгі құралдардың жалп ықұнындағы оның активті ... ... ... ... және де бұл ... ... ... жағымды кезең болып табылады. Оның үлес ... өсуі ... ... ... ... біздің кәсіпорында негізгі
құралдардың активті бөлігінің үлес салмағы жыл ... жыл ... ... ... ... ... ... құралдардың активті бөлігінің үлесінің
0,04 пунктке кемуі, олардың өсу ... ... ... ... өсу
қарқынынан айтарлықтай дәрежеде арта қалуының нәтижесінде болып отыр.
Барлық негізгі құралдар құны – ... ... ... оның ... ... тек ... өскен. Бұл әрине кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... ... құралдардың техникалық жағдайын сипаттайтын маңызды көрсеткіш
– бұл осы негізгі құралдардың тозу сомасының оның ... бір ... ... ... ... анықталатын тозу коэффициенті. Біздің
кәсіпорынымызда негізгі құралдардың тозу коэффициенті жыл басында - ... жыл ... - 0,68 ... яғни 0,05 ... ... Бұл ... ... сапалық тозуын айтпай-ақ, олардың 2/3-ден көбі ... және ... ... ... ... ... ... жоғары тозу коэффициенті жағымсыз құбылыс болып ... ... ... ... осы ... ... базасын нығайтуға және жаңартуға қатаң көңіл аударуы тиіс.
Әрі қарай, келесі 5-аналитикалық кестені құрастыра ... ... ... мен ... ... ... ... активтерінің құрамы мен құрылымы
|№ |Көрсеткіштер |Жыл басында |Жыл ... ... |
| | | | ... |
| | | | |(-), |
| | | | |( |
| | ... ... ... ... | |
| | |мың тг. ... |мың тг. ... | |
| | | |( | |( | |
|1 ... активтер,| | | | | |
| ... ... |13781 |100 |21956 |100 |+59,3 |
| ... | | | | |
| |ық ... |11153 |80,93 |17617 |80,24 |+57,9 |
| ... ... | | | | | |
| ... ... | | | | | |
| ... ... |1165 |8,45 |1671 |7,61 |-43,4 |
| ... | | | | | |
| ... | | | | | |
| ... да ... |10,62 |1425 |6,49 |-2,6 |
| ... | | | | | |
| | |- |- |1243 |5,66 |+566 ... ... кәсіпорын активтерінің жалпы алғанда жағымды
динамикасын көрсетеді, оларды жеке ... ... ... ... жасауға мүмкіндік береді. Ең мобильді активтер – яғни ақша
қаражаттары мен қысқа мерзімді ... ... бір ... 38 ... ... ... ... активтердің ең мобильді бөлігінің, олардың құнына қатынасы
арқылы анықталатын айналым ... ... ... 1,6 ... және ... ... Бұл ... ағымдағы міндеттемелерді
өтеуге бағытталатын қаражаттардың жалпы ... ... ... ... ... ... қаражаттардың үлесін көрсетеді.
Ең мобильді қаражаттар сомасының ... және ... ... ... жылдам төмендеуі кәсіпорынның төлеу қабілетінің
нашарлағанын ... деп ... да ... еді. ... нарық жағдайында
айналым қаражаттарының төмен мобильділігі әрдайым тері ... ... жөн. Есеп ... ... қаражаттар қалдығының аздаға
сомасының бар болуы немесе олардың болмауы әлі де болса кәсіпорынның төлем
қабілетсіздігін ... ... ... ... ... жылы ... және ол жыл ... 17617 мың теңгені құрады. Олардың үлесі 0,69
пункте азайғанымен оның көлемі әлі де болса өте ... ... ... ... материалды айналым қаражаттарының құрамында сұранысы жоқ немесе
шектеулі сұранысқа ие ... және де сол ... ... ... ... басы артық және қалып ... ... ... ... нормадан тыс шикізат қорлары, материалдар, аяқталмаған өндірістер
жоқ па, соны ... үшін ... ... мен ... тереңдетілген
талдау жүргізуді қажет етеді. Біздің ... ... ... негізінен дайын өнім есебінен көбейген, олардың көлемі жыл аяғында
14538 мың теңгені құрады, бұл жыл басындағымен салыстырғанда – 0,9 ... Осы ... ... ... ... ... жылы ... борыш та әжептеуір өскен. Егер оның көлемі жыл
басында – 1165 мың теңгені құраса, жыл аяғында ол – 1671 мың ... ... ... ... алайда ағымдағы активтер құрамындағы ... 0,84 ... ... борыш неге мұнша өскендігін және бұл ... не ... ... ... ... ... ... бағалау және
егер болған жағдайда олардың құрамындағы күмәнді қарыздарды анықтау қажет.
Кейбір қолма-қол ... ... ... ... ... ... болып
табылады. Алайда, айта кеткен жөн, ақша ... бір ... ... ұзақ ... ... бағытталған, олардың көлемі жыл аяғында
504 мың ... ... бұл жыл ... яғни 128 мың ... 3,9 ... көп.
Өтімді емес, өтімділігі төмен тауарлы-материалдық құныдылықтардың бар
болуы, дебиторлық борыштың әсіресе, оның күмәнді бөлігінің үлкен ... ... ... айналымдылығын бәсеңдеуіне әкеліп соқтырады
және кәсіпорынның қаржылық жағдайына кері әсерін тигізеді.
Осылайша, мүліктің және ағымдағы активтердің мобильділігінің ... ... ... оның ... ... негізділігін
және оның себептерін бағалау қажет, сондай-ақ ... ... ... ... маңызды көрсеткіштердің бірі болып саналатын
және оның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын дебиторлық ... ... ... ... ... кеткен жөн, кәсіпорынның қаржы жағдайына ... ... бар ... ... оның ... ... және ... яғни бұл борыштың
пайда болу себебі әсер етеді. Дебиторлық борыштың пайда болуы ... ... ... аудару арқылыесеп айырысу жүйесі кезеңіндегі шаруашылық
қызметтегі объективті процесс болып табылады. Дебиторлық борыш ... ... ... ... нәтижесінде туындап, барлық уақытта да
қаржылық жағдайды нашарлатады деуге болмайды. Сондықтан да, оны меншікті
қаражатты ... ... ... деп ... ... ... ... бөлігі банктік несиелендірудің нысаны болып табылады да кәсіпорынның
төлме қабілеттілігіне ешбір ықпал етпейді.
Кәсіпорынның дебиторлық ... ... және ... ... ... Өтелмеген дебиторлық борышқа, төлеу ... өтіп ... ... ... ... ... жіберілген тауарлар үшін қарыздар жатады.
Өтелмеген дебиторлық борыш айналым қаражаттарының заңсыз бұрмалауын ... ... ... ... Осыған байланысты талдаушы ... ... ... ... ... б ... ... тиіс.
Дебиторлық борыштың құрам және құрылымымен толық танысып шыққаннан
кейін оны нақты құны бойынша бағалау ... ... ... ... ... ... ... мүмкін. оның қайтарымдылығы өткен
тәжірибенің, ... ... ... ... ... тәуекелдің мәні, сол өткен кезең тәжірибесі болашақтағы ... ... ... ... ағымдағы жағдайлар толығымен ескерілмей қалуы
мүмкін. нәтижесінде зияндар елеулі дәрежеде ... ... ... ... ықтималдылығын анықтаудың және оны дайындаудың дұрыстығы
мен нақтылығын білуі ... ... ... ... ... ... мәліметтері
бойынша есептеледі. Мысалы, есептеу үшін 3 ... ... ... 1,9(, 3,3( және 6,8(-ды құрайды. Үш жыл үшін ... ... ... ... ... тең. ... оны зерттеліп отырған
кезеңдерге ұғынбай таратуға болмайды. Нақты жағдайларды ескерту ... ... ... ... өсу ... ... зерттеу қажет:
▪ Бір немесе бірнеше негізгі қарз тұлғалардың үлесіне қайтарылмайтын
дебиторлық борыштың қанша ... ... (бұл ... ... ... ... ... қарыз тұлғалардың ішінде біреуінің борышты ... ... ... әсер ете ме;
▪ Қалыптасу мерзімі бойынша дебиторлық борышты қалай бөледі;
▪ Ескі ... ... ... ... вексельдердің қандай
үлесін көрсетеді;
▪ Тұтынушының пайдасына ... ... ... мен ... ... ... ... ба, мысалы, оның өнімді қайтару құқы.
Дебиторлық борыштың өтімділік және сапалық көрсеткіштерін зерттеу
маңызды болып табылады.
Сапа дегеніміз – бұл осы ... ... ... алу ... ... ... мерзіміне байланысты болады. тәжірибе көрсеткендей,
дебиторлық борыштың мерзімі қаншалықты ұзақ ... оны ... ... соншалықты төмен болады.
Дебиторлық борыштың мөлшерлі мезгілін ... ... ... ... ... ... топтастыру керек.
3.2. Кәсіпорынның табыстылығын талдау
Кәсіпорынның нарықтық экономика жағдайында қызметтеуінің экономикалық
пайдалылығы табыс табумен анықталады. ... ... ... ... ... ... ... абсолютті
көрсеткіші – бұл табыстар немесе пайдалардың сомасы.
Табыстар дегеніміз – ... ... ... ... құнының өсуі, не
болмаса пассивтердің азаюы түріндегі есепті кезеңдегі экономикалық пайданың
ұлғаюы болып табылады, бұл ... ... ... ... ... ... өсуіне әкеледі.
Табыстылықтың көрсеткіштер жүйесі ең алдымен қаржылық нәтижелердің
абсолютті көрсеткшітерінен тұрады, ... ... ... ... ... табыс; негізгі қызметтен алынатын табыс; салық салынғанға дейінгі
дағдылы қызметтен алынатын табыс; ... ... ... ... ... табыс; төтенше жағдайлардан алынған табыс; кәсіпорын
қызметінің соңғы қаржылық нәтижесі болып табылатын таза табыс;
Табыс жинақталған түрде ... ... ... ... және
затқа айналған еңбектің өнімділігін ... Оны ... ... ... ... ... жатқызса, енді біреулері оны
кәсіпорын жұмысының тиімділігіне жатқызады. Менің ... ... ... ... ... абсолютті сомасы салынған қаржылардың
қатарымдылығы туралы ... ... ... ... ... рөлі ... артты. Өзіміз білетіндей
жоспарлы-директивті экономика жағдайында оның рөлі ... ... табу кез ... ... мақсатты функциясы ретінде төмендетілді.
Нарықтық экономикаға көшумен табыс оның, яғни кәсіпорынның қозғаушы ... Тек ... қана ... ... үш ... ... ... қалай және кім үшін өндіру керек? Табыс табу кез ... ... ... ... болып қалыптасты, ал нарықтық экономика кәсіпорының
негізгі өндірістік және ... ... көзі ... ... ... ... ... шығындардың толық ақталуын және кәсіпорынның
өндірістік-техникалық базасының кеңеюіне ... Бұл әр ... ... және күрделі шығындарын өзінің меншікті ... ... ... Уақытша қаржы тапшылығы кезінде оларға ... егер бұл ... ... болса, олар банктің қысқа мерзімді
ссудаларымен және коммерциялық несиелерімен, ... ... ... ... ұзақ ... ... ... мүмкін.
Табыс есебінен, сондай-ақ кәсіпорынынң бюджет алдындағы, банктер ... да ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның өндірістік және қаржылық қызметін бағалаудағы
негізгі көрсеткіші ... ... оның ... ... мен қаржылық тұрақтылығын сипаттайды.
Табыс ... ... ... қайтарымдылық деңгейі мен осы
кәсіпорынның ... ... ... ... анықталады.
Табыстың абсолютті мөлшері кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің
тиімділігінің емес, экономикалық тиімділігінің көрсеткішіне жатады.
Алынатын табысты нақты бағалау үшін кәсіпорын ... ... және ... деңгейін көрсететін рентабельділіктің әртүрлі
көрсеткіштеір жататын табыстылықтың салыстырмалы көрсеткіштері қолданылады.
Нарықтық экономика жағдайында ... ... ... және түпкі мақсаты табыс алу болғандықтан, ... ... ... ... аудару керек.
Табыстылықтың бірінші абсолютті көрсеткіші өнімді өткізуден ... ... ... Ол ... ... нәтижесі туралы есепте
қосымша құн салығы, акциздер және т.с.с. ... мен ... ... қайтарылған тауарладың құны, сату шегерімдері және ... ... ... ... ... нәтижесі туралы есептің осы бабы ... ... ... ... ... ... ең үлкен үлес салмақты өнімдер мен тауарларды
өткізуден түсетін табыс алады, оның ... өнім ... ... ... және төменде қарастырылатын басқа да факторлармен анықталады.
Өнім өткізуден ... ... ... ... ... ... және сатып алушының жауапты сақталуындағы тиеліп ... ... ... бір әсер ... ... азаюы немесе керісінше өсуі ... ... ... ... ... екіншіден азаюына әсер етеді.
Кәсіпорында өнім өткізуден түскен ... ... ... және бұйымдардың өтпеген бөлігінің қалдықтарының ... ... ... ... ... ... ... көлемі жоспарының
төмендеуі, ауыспалы тауар материалдық қорлардың тым артуы есебінен болатын
жағдайлар да кездеседі.
13-кестеде өнімді ... ... ... алу жоспарының негізделуін
тексеру жөнінде мәліметтер келтірілген.
13-Кесте.
Өнімді өткізуден түскен табыс жоспарының негізделуін тексеру
|№ ... ... ... бойынша,|
| | |мың. тг. |
|1 ... ... ... ... жыл |8360 |
| ... ... ... | |
|2 ... өнім ... |29000 |
|3 ... ... жыл аяғындағы қалдығы |15940 |
|4 ... ... ... мүмкін табыс (1 |21420 |
| ... ... -3 ... | |
|5 ... ... ... өткізуден алынатын |20850 |
| ... | |
|6 ... (4 ... – 5 қатар) |570 ... ... ... ... ... табыс көлемін 570
мың теңгеге ... ... ... ... ... жыл ... өнімнің шамадан тыс қалдықтарын ескерген болуы керек. Өнімді
өткізуден ... ... 20850 мың ... ... 570 мың ... көп, ... 420 мың ... құрауы керек еді. Басқаша айтқанда, ... ... ... ... ... ... ... байланысты құралады.
Дайын өнімнің бір бөлігі оларды буып-түю, ... ... ... ... ... ... есеп ... құжаттарын жазу үшін заңды түрде
қоймада жиналып қалады. Осы жерде ... ... ... ... ... ... ... қаржы қызметінің көңіл аударуы ... ... ... ... ... ... ... немесе
басқа себептерге байланысты сұранысқа ие болмау мүмкін. Бұндай жағдай нақты
заттық ... ... ... ... орын ... Орындалған
жұмыстар мен көрсетілген қызметтер тауар ретіндегі өзінің өзгеше нысанына
байланысты қоймадағы өнім ... бола ... Бұл ... ... ... ... ... көлік, байланыс
салаларына де ... ... көшу ... өткізуден түсетін табыс оған келіп түскен
төлем сомасының мөлшері бойынша ... оның ... ... ... ... Бұл талдаушылар тиелген тауарлар үшін ... ... ... бөлмеуі тиіс деген сөз емес. Тиелген тауарлардың бір ... ... ... ... ... Бұл ... ... жабдықтаушыға байланысты емес. Өкінішке орай бұл жағдай ... ... ... ... жоқ, алайда кәсіпорынға ақша ... ... ... ... Ол үшін ... ... таурады тиеп беруді
тоқтату, оны есеп ... ... ... ... ... алу ... ... талап қою, коммерциялық несиені толтыру қажет.
Нарық жағдайында тиеліп жіберілген өнімдер үшін есеп айырысудың алдын
ала төлеу нысаны да қолданылады. Алдын ала ... ... ... мерзім өткен
тиелген тауарлардың қалдығын ... ... ... үшін есеп
айырысудың бұл нысаны көптеген кәсіпорында қолданылады. Алайда ... де ... ... бұл нысан жабдықтаушылар үшін тиімді;
▪ Екіншіден, белгілі бір дәрежеде өндірілген өнім ... ... ... егер ... ... ... мен қызмет
көрсетулер нарығында монополиялық орын алатын болса;
▪ Үшіншіден, тұтынушы төлем жүргізгеннен ... ... ... аз алуы ... ... ... және ... өлшенетін
шикізаттар мен материалдар сатып алу жүргізілген уақытта)
Табыстылықтың екінші абсолютті көрсеткіші – жалпы табыс. Ол өнімді
өткізудің ... ... ... және негізгі қызмет нәтижесінде
өнімді ... ... ... пен ... ... өндірістік өзіндік құны
арасындағы айырма ретінде анықталады.
Жалпы табысқа әсер ететін маңызды фактор өндірістік ... ... оның ... оның ... көп ... ... кәсіпорындарда өзіндік құнды баптар бойынша ... оны ... ... ... ... ... болады. бірақ белгілі бір мөлшерде бұл жұмыс, инфляциясының
әсері және шикізат пен отын-энергетика ... ... ... ... ... ... күрт өсуі және кәсіпорынның меншікті айналым
қаражаттарының жетіспеуі жағдайында өзіндік құнның төмендеуі ... ... ... ... ... ... ... көлемінің өсуі табыстың өсуіне әкеледі.
Сұранысқа ие өнімдерді өндірудің өспелі көлеміне күрделі салымдар ... ... ... бұл ... әлдеқайда өнімді жабдықтарды сатып
алуға, жаңа ... ... ... кеңейтуге бағытталуын талап
етеді. Бұл жол, қазіргі кезде көптеген ... ... ... және ұзақ ... ... қол жетіспеушілігіне байланысты қиын
немесе мүлде мүмкін емес. күрделі капитал салымдарын ... ... ... бар ... егер ... рентабельділігін
инфляция қарқынынанжоғары ұстаса, онда бұл кәсіпорын өз табысын нақты өсіре
алады.
Өндіріс және өнім ... ... ... ... айналым
қаражаттарының айналымдылығын жылдамдату күрделі шығындарды талап етпейді.
Инфляция айналым қаражаттарын өте тез ... ... пен ... ... ... ... олардың көп бөлігі
бағытталады. Сатып алушылардың төлемеушілігі және де ... ... ... ... ... ... ... көп бөлігін айналымнан тыс
әкететі. Төлем жүргізбеудің себептері тек айналым қаражаттарының жетіспеу
ғана ... ... ... ... ... есептік тәртіп банк жүйесі
жұмысындағы кемшілктер және де вексельдік айналымның ... да ... ... ... өсу ... жоғары қарқынмен өседі. Бағаның
өсуі өзінше теріс фактор болып табылмайды. Егер өнімге ... ... мен ... өнімнің техника-экономикалық параметрлердің және
тұтынушылық қасиетінің жақсаруымен байланысты болса, онда ол ... ... ... ... ... ... ... үшін қаржы-
шаруашылқ қызметінің нәтижелері туралы есептің мәліметтері бойынша келесі
талдау кестесін құруға болады.
14-Кесте
1996 жылғы «Аз Эталон» АҚ-ның жалпы ... ... ... ... ... ... |
| | ... |өткіз-ілген | |
| | | ... | |
| | | ... | |
| | | ... | |
|1 ... ... қызмет) |20850 |19745 |23179 |
| ... ... ... | | | |
|2 ... ... өндірістік |16435 |15741 |16996 |
| ... құны | | | |
|3 ... ... |4415 |4004 |6183 |
| |(1 ... – 2 ... | | | ... табыстың нақты көлемі жоспарланған көлемінен 1768 мың теңгеге
көп.
Бұл ауытқуға келесі факторлар әсер етті:
1. өткізілген ... ... ... құны;
2. өнім бірлігінің бағасы;
3. өткізілген өнім көлемі (саны);
4. өткізілген өнім ... ... ... аталған факторлардың осы ауытқуға ... ... ... ... ... ... ... Өнімнің өндірістік өзіндік құнының өзгерісінің әсері, өткізілген
өнімнің ... ... ... ... ... ... көлемінің
жоспарлы өзіндік құнын алып тастау жолымен мына формула арқылы
табылады:
Пs = ( QHi (SHi - ( QHi ... - ... ... ... ... - өнім ... нақты өзіндік құны;
Sжi - өнім бірлігінң жоспарлы өзіндік ... ... ... ... ... ... сатып алынған
жартылай фабрикаттар, энергия тарифі бағаларының жоспармен салыстырғандағы
өзгерістері бар. Бұл фактор кәсіпорыннан ... ... ішкі ... оны ... фактор ретінде көрсету дұрыс.
Өткізіліген өнімнің ... ... ... ... ... ... өсуі ... жалпы табыс сәйкесінше өседі
немесе азаяды. Біздің мысалда артық шығындалу болған, бұл ... ... 1255 мың ... ... ... ... нақты көлемінің жоспардан ауытуына қолданыстағы
баға өзгерісінің әсері келесі ... ... ... = ( QHi (РHi - ( QHi ... РHi және Ржi - өнім ... сәйкесінше нақты және жоспарлы
бағасы.
Басқаша айтқанда, бұл фактордың әсерінің мөлшері өнім ... ... ... жоспарланған мөлшерді алып тастау жолымен анықталады.
Біздің ... ... баға ... есебінен 3434 мың теңгеге өсті.
3. Өткізу көлемінің ... ... ... ... ... ... ... өткізу көлемі бойынша жоспардың орындалу дәрежесін анықтау
керек. Табыс көлемі осы факторға ... ... ... болғандықтан,
жоспарлы табысты өткізу көлемі бойынша орындалу ... ... ... үшін ... ... көлемін әр түрлі бағалау ұсыналады:
қолданыстағы өткізу бағасымен өндірістік өзіндік құны ... ... ... ... ... орындалу пайызын есептеу кезінде әр қалай
бағалау, пайдаға әсерін анықтау кезінде айтарлықтай ... ... әдіс ... ... ... ... ... түсетін
табыстың өзгеруі өткізудің физикалық көлемін ғана емесе, ... ... ... ... ... ... әсер ... Қазіргі кезде бағалар күнделікті күрделі өзгерістерді бастан
кешіруде, сондықтан бізідің ... ... ... көлемін өндірістік
өзіндік құн бойынша бағалау әлдеқайда дәлелі б олып ... ... ... өнімдерді өткізу көлемінің өзгерісінің әсері
келесі есеп арқылы анықталады:
1. NCЖ = SH ( 100.

Мұндағы: NCЖ - өндірістік ... құны ... ... көлемі жоспарының
орындалу деңгейі;
SH, Sж - өткізілген өнімнің сәйкесінше нақты және ... ... ... ПП = ПЖ( ... – тауарлы өнімді өткізу көлемінің табысқа тигізетін әсері;
ПЖ – жоспарлы ... ... ... отырған кәсіпорын тауарлы өнімді өткізу бойынша жоспрады
3,4(-ға асыра орындады, нәтижесінде жоспарланған жалпы ... 150 ... ... ... – 4415.
Талдау жұмысның теориясы мен тәжірибесінде, ... ... ... ... ... ... әсерін есептеудің екі
тәсілі бар:
1. «өткізілген өнімнің нақты көлеміне жоспар ... ... ... жалпы табыс сомасын өткізу көлемі бойынша жоспардың
орындалу коэффициентіне түзетілген ... ... ... салыстыру арқылы;
2. «өткізу көлемінің өзгеруі» факторының әсер теу соммасын «өткізілген
өнімнің нақты көлемінің жоспар ... ... және ... ... көрсеткіштері арасындағы айырмадан шегеру арқылы.
Тәжірибеде екінші тәсіл жиі қолданылады, өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ... өзгерісінің әсерін анықтайды.
«Өткізілген өнімнің нақты көлемінің жоспар бойынша» есептелінегн, алынуға
тиісті жалпы табыс ... осы екі ... ... ... ... бұл ... ... көлемін қолданудың әсерін шегеру арқылы
өткізілген өнім құрамындағы құрылымдық өзгерістерінің пайдаға ... ... ... ... ... ... әсері
|№ |Көрсеткіштер ... мың тг ... ... |
| | | |( |
|1 ... ... ... |- 1255 |+ 28,4 |
| ... өсуі | | |
|2 ... ... ... |+ 3434 |+ 77,7 |
| ... | | |
|3 ... ... көлемінің артуы|+ 150 |+3,4 |
|4 ... өнім ... |- 560 |- 12,7 |
| ... өзгерістер | | |
| ... |+ 1768 |+ 40,0 ... тыс ... ... келісім бағалары мен өнімді өткізу
көлемінің өсуі нәтижесінде алынып ... Егер ... ... ... ... жол бермеген болса және де бизнес жоспармен ... ... ... құрылымдық өзгерістер болмаған жағдайда
жалпы табыс 1816 мың теңгеге өсетін еді. Жалпы табыстың өндірістік өзінідік
құнының өсуі ... ... ... жұмысындағы жағымсыз құбылыс
ретінде сипаттауға ... ... ... 1996 жылы ... отырған
кәсіпорынынң өткізген өнімінің құрамында болған құрылымдық өзгерістер
жатады.
Біздің мысалымызда ... ... ... баға индексі 1,05-ті
құрайды. Бағаның өсуі жалпы табысқа әсер етуі тиіс.
Жалпы ... ... әсер ... ... факторларға келесі
өзгерістер жатады:
1. өткізілген өнімдердің бағасыынң өзгеруі;
2. өнімді өткізуден түскен табыстың ... ... ... 1 ... ... ... ... есеті жылы алынған жиынтық ... ... ... ... ... әсерін анықтау үшін, келесі
аналитикалық 16-кестені құрайық.
16-Кесте
Жалпы табыстың өткен жылдағыдан ауытқуына факторлардың ... ... үшін ... ... мәліметтер
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... ... |
|1 ... ... қызмет) |24392 |23179 |
| ... ... | | |
|2 ... ... өндірістік |20689 |16996 |
| ... құны | | |
|3 ... ... (1 ... – 2 ... |6283 |
|4 ... ... |1,00 |1,05 |
|5 ... ... ... |24392 |22075 |
| ... ... бағамен | | ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген факторлардың
жалпы табыстың өзгеруіне тигізген әсерін ... ... өсуі ... ... әсер ... анықтау үшін, есепті жылы
өнімді өткізуден түскен табысты өткен жылдың еркін ... ... ... ... ... оны есепті жылдың еркін сату бағасымен ... ... ... ... салыстыру қажет. Алынған айырма бағалар
қандай сомаға өзгергендігін және ... ... да ... ... ... ... түскен табыс өткен жылғы бағамен
23179 : 1,05 = 22075
Бағалардың өзгерісі және оның жалпы ... ... – 22075 = 1104 мың ... ... ... сату ... өсуі ... түскен есепті жылдағы
қосымша табыс 1104 мың теңгені құрайды.
2. ... ... ... ... ... ... ... жылғы өткезілген өнімнің 1 теңгесіне шаққандағы табысының
деңгейі ... ... ... онда оның ... ... ... ... өнімді өткізуден түскен табыстың өсуі немесе ... ... ... тиіс.
Өткізілген өнімнен алынған табыстың 1 теңгесіне шаққандағы шығындар
деңгейінің ықпал, есепті жылы ... ... ... ... ... ... шығындардың нақты деңгейі мен өткен ... ... ... айырмасы ретінде анықталады және бұл айырманы есепті
жылдағы салыстармалы бағамен есептегендегі ... ... ... ... ... ... шығынның кемуі немесе артуы кем есебінен жалпы
табыс көлемінеің қаншалықты өзгергенін көрсетеді.
Өткізілген өнімнен алынатын ... 1 ... ... ... ... ... ... 1728 мың теңгеге өсті. Жалпы
табысқа шығындардың тигізетін ықпалының дәл осы нәтижесін, ... ... ... ... ... ... табыстың өсу индексіне қайта
есептелген, өткен жылдың нақты шығындарымен салыстыру арқылы алуға болады.
Табыстылықтың келесі абсолютті көрсеткіші – ... ... ... Ол сальдоланған қаржылық нәтижені білдіреді және ... ... ... ... ... ... ретінде мына формула бойынша анықталады:
ДН = ДЖ - РК
Мұндағы: ДН – негізгі қызметтен алынған табыс;
ДЖ – ... ...... шығындары.
Жалпы табыс көлемі қаншалықты көп және өткізілген өнімнің өндірістік
өзіндік құныныа кірмейтін ... ... ... ... ... аз ... ... қызметтен алынатын табыс ... ... ... да ... ... ... ... жүргізілетін
талдауды жоғарыда аталған көрсеткіштермен, сондай-ақ маржиналды табыспен
үздіксіз ... ... ... ... ... калькуляция баптары бойынша мәліметтері
коммерциялық құпия болып саналатындықтан және де ... ... ... және айнымалы шығындардға дәл бөле ... ... ... ... ... ... көлемімен теңестіруге
және оны талдаудың прогрессивті әдісін ... ... ... біз, бұл көрсеткіштің мәнін оның нарықтық ... ... және ... ... ... әдіс ... ... негізгі қазметтен алынатын табыстың өзгеруіне әртүрлі факторлардың
тигізетін әсерін анықтаймыз.
3. Кәсіпорынның қызметінің ... және ... ... талдау
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі мен қызметінің тиімділігін бағалау
және талдау қаржылық талдаудың қорытынды кезеңі болып ... ... ... қаржылық жағдайында ең алдымен
оның ... ... ... ... Іскерлік белсенділікті
талдау, кәсіпорынынң өз қаражатын ... ... ... ... ... әртүрлі қаржылық айналымдылық
коэффициенттердің деңгейі мен қозғалысын ... ... ... ... салынған қаражттың
қаншалықты тез нақты ақшаға ... ... ... ... ... ... кейбір актив түрлері әртүрлі ... яғни ... ақша ... көшу ... ие ... ... болуының ұзақтығы ішкі және сыртқы сипаттағы бірқатар
әр бағыттағы себептердің жиынтық әсерімен анықталады. ... ... ... өрісін (өндірістік, делдалдық, жабдықтау-өткізу және
басқа), салалығын (мысалы, кондитер фабрикасы мен ... ... ... ... болатындығы еш күмән тудырмайды), ... ... ... ... ... қарағанда қаражат айналымдылығы
айтарлықтай жоғары келеді – бұл ... ... бір ... ... және тағы басқаларын жатқызуға болады.
Қаражаттың айналымда болу кезеңі, едәуір дәрежеде ... ... ... кезекте, оның активтерін басқару ... ... ... ... айта кету ... ... ... кәсіпорынның қарыжлық жағдайын
бағалау үшін үлкен маңызы бар, ... ... ... ... ... ... ... әсер етеді. Оған қосымша, басқадай
бірдей ... ... ... ... өсуі ... ... ... көрсетеді.
Авансталған капиталдың кезеңдегі орташа шамасының жалпы айналымдылық
коэффициенті ... ... ... ... жан-жақты түсінік
береді. Сатудан түскен табыстың баланс ... ... ... шамасына қатынасымен есептелетін ол, кәсіпорынның барлық капиталының
айналым санын көрсетеді және олардың жұмылдыру ... ... ... ... ... ... ... Бұл
көрсеткіш салаға байланысты ауытқып ... және ... ... ... көрсетеді.
Түрлі кәсіпорындарға немесе бір кәсіпорынға әр ... ... ... салыстырғанда, активтердің орташа жылдық сомасын
бағалауда біркелкілі ... ... ... ... ... егер
бір кәсіпорында негізгі құралдар бірқалыпты тура ... ... ... есептелген амортизациясын назарға ала отырып бағаланса, екінішсіне
басқа бір ... ... ... ... болса, онда екінші
жағдайда айналымдылық тым жоғары болады. Одан басқа, бұл көрсеткіш бірдей
жағдайда кәсіпорынның негізгі ... ... ... сайын жоғарылай
береді. Белгіленген жағдайлар, капиталдың жалпы айналымдылық ... ... ... ескере отырып жүргізуді керек етеді.
Біздің кәсіпорын үшін капиталдың жалпы ... ... ... 0,80 ре ... – (24392), ал есе беру ... – 0,62 рет ... ... жалпы капиталын (барлық ресурстарды) пайдалану
тиімділігінің төмендегенін көрсетеді. Егер өткен жылы ... ... ақша ... 80 тиын ... есеп беру ... ол 18
тиынға кеміді. Нәтижесінде кәсіпорынның барлық мүмкіншіліктерін пайдаланып,
өнімді сатудан түскен табыс түріндегі ... ... ... ... 6709 мың теңгеге (-0,18 (37254) кеміді. Жалпы (авансталған)
капиталдың орташа шамасының жыл бойы 1,22 есе ... ... ... салыстырғанда өнім сату көлемін 5394 мың теңгеге (37554-30512) (
0,80= 6747(0,80= 5394) ... ... ... Осы екі ... ... ... ... өнім көлеміндегі жалпы ауытқуды береді: - 1312
... ... ... ... қор қайтарымдылғын көрсетеді, яғни кәсіпорынның
кезеңдегі негізгі өндірістік қорларын пайдаланудың ... ... ... ... табысты қалдық құны бойынша кезеңдегі негізгі
құралдардың орташа шамасын бөлу арқылы ... ... ... ... негізгі құралдардың үлес
салмағының салыстырмалы жоғары болмауы немесе олардың техникалық деңгейінің
жоғарылығы есебінен қол жеткізуге болады.
Алайда, бұл ... ... ... ... ... коэффициент жоғары
болған сайын, есеп беру кезіндегі шығындар азая түседі. ... ... ... ... ... табыстың жетімсіздігін не болмаса ... ... тым ... ... ... бөлінгендігін көрседеі.
Бұл көрсеткіш төменде жан-жақты қаралады, өйткені ол ... ... ... ... мына формула бойынша шығарылады:
KOC = ДN
CK
Мұндағы KOC ... ... ... ... өнімді сатудан (жұмыс, қызмет көрсету) түскен табыс;
CK ... ... ... ... ... орташа
шамасы.
Бұл көрсеткіш қызметті әр қырынынан ... ... ... ол ... артықтығын немесе жеткіліксіздігін
анықтайды; қаржылық ...... ... ... ... ал ... ... – кәсіпорынның меншік иелері
(акционерлер, мемлекет немесе басқадай меншік иелері) тәуекелдік етіп ... ақша ... ... ... Егер коэффициент өте
жоғары болса, салынған капиталдан сату ... ... ... ал бұл ... қорлардың артуын, меншік иелеріне қарағанда істе
кредиторлардың көбірек қатысуы ... ... ... ... Бұл
жағдайда міндеттемелердің меншікті ... ... ... ... ... және ... кемуіне байланысты
кәсіпорын айтарлықтай ... ... ... ... ... ... капиталдың бір бөлігінің әрекетсіз
жатқандығын білдіреді. Бұл ... ... ... ... осы
жағдайға сай келетін табыс көзіне салу ... ... ... да бұл көрсеткіштің деңгей едәуір төмендеді. Егер
меншікті капитал өткен жылы 0,92 рет айналса (23179), ал есе беру ... рет ... ... ... ... қаражатын пайдалану тиімділігінң
төмендегенін дәлелдейді.
Ағымдағы ... ... ... ... ... ... ... Ол өнім сатудан түскен (ақша) табысының ... ... ... ... ... ... қатынасымен формула
бойынша анықталады:
KOTA = ДN
TaC
Мұндағы: KOTA - ағымдағы активтердің айналымдылық коэффициенті;
TaC - ағымдағы активтердің ... ... ... ... активінің ІІ бөлімі) орташа шамасы
формула бойынша анықталады:
TАC= OH+OK
2
Мұндағы: TАC – ... ... ... ... - OK – ... жыл басындағы және аяғындағы активтер
шамасы.
Активтердің орташа шамасының толығырақ ... ... ... ... ... ... пайдаланған кезде алынатын болады. Сонда
активтердің ... ... ... = 2 + O2 + O3 + + O n-1 + 2
n – ... On – n айындағы активтер шамасы.
Ағымдағы активтердің айналымдылық коэфициенті ... ... яғни ... ... барлық айналым қаражатының айналым
санын көрсетеді. Ағымдағы ... ... ... олардың
қажеттілігін кемітеді де, кәсіпорындарға халық шаруашылығының мұқтажы үшін
(абсолюттік ... ... ... өнім ... ... босату)
айналым қаражатының бір бөлігін босатуға мүмкіндік береді.
Айналымның жылдамдауы нәтижесінде ... ... ... ... ... ... отын қорлары мен аяқталмаған
өндірісті істеу аз қажет болады, демек, бұрын осы ... іске ... ... ... ... Босаған ақша ресурстары кәсіпорынның ... ... ... ... оның ... ... ... жағдайы жақсарады.
Кәсіпорынынң ағымдағы активтерінің айналымдылық көрсеткіштерінің динамикасы
|№ |Көрсеткіштер ... жылы ... беру жылы ... |
|1 ... ... ... |23179 |- 1213 |
| ... мың теңге | | | |
|2 ... ... |13551 |17868 |+ 4317 |
| ... орташа | | | |
| ... мың ... | | | |
|3 ... ... |1,80 |1,30 |- 0,50 |
| ... | | | |
| ... (1 ... | | |
| |2 ... | | | |
|4 ... ... |200 |277 |+ 77 |
| |бір ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... (360:3) | | | |
|5 ... ... |0,56 |0,77 |+ 0,21 |
| ... ... | | | |
| |(2 ... | | | ... ағымдағы активтердің бір жылда айналым жылдамдығының 1,8-ден
1,3 есеге дейін қысқарғаны көрінеді, нәтижесінде бір айналымның ... ... ... бұл ... қаржы жағдайының нашарлағанын куәландырады
(талданып отырған кезеңде ағымдағы активтерге салынған қаражаттың ... өтуі мен ... ақша ... ... ... ... қарағанда 77
күнге – ұзақ болады). Осының салдарынан ... ... жыл ... ... жалғасытру үшін қосымша қаражат жұмылдыру
қажеттігі туындайды.
Материалдық айналым қаражатының айналымдлық коэффициенті кәсіпорынның
талдау кезіндегі шығындары мен ... ... ... ... ... ... ... сипаттайды. Толықтай алғанда бұл коэффициенттің
мәні жоғары болған сайын, осы аз ... ... ... ... ... кәсіпорынның қаржылық жағдайы тұрақтанып, айналым ... ... ... ... Және ... басқадай жағдайда туардың
шамадан тыс жиналып қорлануы, кәсіпорынның іскерлік белсенділіген кері әсер
етеді. Коэффициентті есептеу ... ... ... онда ... ... түсккен табыс, ал бөлімінде – кезеңдегі ... мен ... ... құнының орташа шамасы.
Өндірістік қорлар (материалдар) оларды дайындау (сатып алу) қны
бойынша ... ... ... ... ... сатудан түскен табыс емес, ... ... ... ... ... мына формуламен іске асырылады:
КОЗ = SN
ЗС
Мұнда: КОЗ – материалдық айналым құралдарының айналымдылық коэффициенті;
SN - сатылған ... ... ... ... - өндірістік қорлардың орташа құны.
Неғұрлым айналымдылық көрсеткіші жоғары болған ... ... ... ... ... ... Оның төмендеуі салыстырмалы
түрде өндірістік қорлар мен аяқталмаған ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Өндірістік пен өнімді өткізуді қалыпты жүргізу мақсатында қорлар
оңтайлы болуы керек. ... ... ... ... ... қозғалмалы
қорлардың болуы, кәсіпорынның қорында аоз сомадағы ақшалай ... ... ... ... ... қалуы, кәсіпорынның өнімді өндіру
мен ... ... күрт ... куәләндірады.
Материалдық айналым құралдарының айналымдылық коэффициентінің шамасын
оны есептеу ... ғана емес және де ... ... ... ... ... де ... әсерін
тигізетінін назарда ұстау қажет.
Қазіргі уақытта материалдық қорларды бағалаудың ... ... ... ... ... ... Осылайша отандық
есептеу практикаснды бірінші рет біздің кәсіпорындар шет ... ... және ... ЛИФО мен ФИФО сенімді материлды бағалау
тәсілдерін қолдану мүмкіндігіне ие ... ЛИФО ... ең ... ... ... ... ... өндіріске шығынға шығаруды көздейді. Сонда
баланстағы қалдықтың ... ... ... ... материалдың өзіндік
құнынан туындап анықталады.
Керісінше ФИФО ... ... ... ... материалдық қорларды
соңғы сатып алу бағасымен бағалауға негізделген, ал жұмсалған ... ... ... ... ... алғашқы сатып алу құны бойынша
шығынға шығарылады.
Енді материалдық қорлардың ... ... ... ... сол ... ... әдісін пайдаланудың ... ... ... ... ... ... нақты өзіндік құны бойынша бағалау
б олып келді. Кәсіпорын үшін оны ... ... ... ... ... бір ... ол сатылған ... ... ... ... пен одан ... ... ... тыс көтереді),
екініш жағынан материалдың қалдығының ... ... ... ... демек, олардың айналымдылығын жасанды түрде арттырады.
Материалдар қорын соңғы сатып алу (ЛИФО) құны бойынша бағалау әдісін
қолдану, салық салу ... ... ... өте ... ... ... өнімнің өзіндік құнын тым жоғарылататындықтан), ... ... ... яғни ... әкеліп соқтырады. Нәтижесінде
бұл жағдайда да актвитердің айналымдылық ... ... ... құныдылық қорларын бірінші сатып алу құны бойынша
(ФИФО) бағалау тәсілі қолдану, сатылған ... ... құны ... ең ... ... жағдайында) бағадан басталпы құрылып, ал олардың
қалдықтары ең жоғары құны ... ... ... ... ... ... айналып қаражатынң және бүтіндей ... ... бұл ... жоғарыда қаралған тәсілдерге
қарағанда обективті ... ... ... (осыған байланысты мынан есте
ұстаған дұрыс: өзінің кредиторлары ... ... ... ... ... ... ... беруге ынталы менеджердің
көзқарасынша әдістің бұл ... ... ... оның ... де ... ... ... қорларды бағалаудың үш қаларлған тәсілі
мысалдарынан, алға қойылған міндеттер мен активтерді басқарудың ұшталған
стратегиясынан басталған ... ... ... ... ... ... мөлшерде зерттеуге мүмкіндік алатынын
көруге болады.
Біздің кәсіпорынымызда ... ... ... ... кқұны
негізнде есептелген материалдық айналым құралдарының ... ... жылы 1,73 рет, ал есеп беру ... 1,18 рет ... оның
0,55 пункте төмендеуі ағымдағы активтердің айналымдылық коэффициенті
деңгейіне кері әсер етті.
Дайын ... ... ... Бұл ... ... ... ... кезеңдегі дайын өнімнің орташа шамасына қатынасымен формула
бойынша анықталады:
KOr = ДN
r
Мұндағы: KOr – дайын өнімнің ... ... - ... ... ... дайын өнімнің орташа
шамасы.
Ол дайын ... ... ... көрсетеді. Оның ... ... ... ... ... ... ал ...
сұраныстың төмендеуне байланыты дайын өнімнің шамадан тыс жиналып қалғанын
білдереді.
Біздің кәсіпорында өткен жылы ... ... ... 2,27 рет (24392) ел есеп беру ... – 20,7 рет (23179)
құрады.
10756
11174
Сатып алушылардың төлем ... ... мен ... ... ... ... ... дайын өнім қоймасында ... ... ... ... Жыл ... жыл ... ... дайын өнімнің қалдығы ... (14538) ... ... айналымдылық коэффициенті. Ол өнімді ... ... ... ... борыштың орташа шамасына қатынасымен
формула бойынша анықталады:
KOД13 = ДN
Д3
Мұндағы: KOД13 - дебиторлық борыштың ... ... - ... ... ... ... ... борыштың айналымдылық коэффициенті дебиторлық борыштың
сапасы мен көлемін бағалау үшін пайдаланылып, кәсіпорын берген коммерциялық
несиенің ... ... ... көрсетеді. Егер коэффициент
шоттарды ... ... ... ... түскен табыс бойынша есептелсе,
оның өсуі – несиеге сатудың азйғанын , ал төмендеуі – ... ... ... білдіреді.
Дебиторлық борыштың айналымдылық коэффициентімен ... ... ... ... уақытын анықтау мына формуламен шығарылады:
KOД/3 = 360 = Д3 ( 360
KOД/3
ДN
Мұндағы: KOД/3 - дебиторлық ... ... ... ... ... ... кезеңі.
Бұл көрсеткіш компанияның қойған шоттарын клиенттердің төлеуге ... ... Осы ... төмендеу – оң, ал артуы – теріс
бағаладанады.
Кредиторлық борыштың айналымдылық ... Ол ... ... ... ... ... борыштың орташа шамасына қатынасымен
формула бойынша ... = ... KOД13 - ... ... ... коэффициенті;
Д3 - дебиторлық борыштың кезеңдегі орташа шамасы.
Кредиторлық борыштың ... ... ... ... ... сияқты коммерциялық несиенің ... ... ... Айырмашылығы тек мынада: ... ... ... ... ... ... ... немесе
төмендегенін көрсетсе, ал керісінше ... ... ... ... ... айқындайды. Кредиторлық ... өсуі – ... ... ... ... артқанын,
ал төмендеуі – несиеге сатып алудың артқанын көрсетеді.
Бір ... ... ... ... ... ... мына
формуламен анықталады:
KOД/3 = 360 = К3 ( 360
KOД/3
ДN
Мұндағы: KOД/3 – кредиторлық ... ... ... уақыты.
Бұл көрсеткіш кәсіпорынның қарздарын қайтаруының орташа уақытын ... және ... ... ... ... қоспағанда)
көрсетеді.
Ақша қаражатының айналымдылық коэффиценті. Кәсіпорынның ырғақты
қызмететуі үшін ақша ... ... ... ... маңызы бар.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайының ойдағыдай болуының ... ... оның ... ... ... қамтамасыз ететін ақша
қаражатының құйылуы ... ... ... ... аса ... ақша қаражаты
қорының болмауы кәсіорынның қаржылық қиыншылығы бар екендігін куәландырады.
Сонымен қатар ақша ... ... тыс көп ... ... және
ақшанаың құнсыздануына байланысты, іс жүзінде кәсіпорын ... ... ... ... байланысты кәсіпорындағы ақша қаражатын
басқарудың тиімдлігіні ... ... ... ... ... тәсілдері бар. Атап айтқанда, қаржылық
қиыншылықтың туындауының барметрі кәсіпорынның ағымдағы міндеттемелерінің
көлемінің өсуі ... оның ... ... ... ... ... азаю үрдісі болып табылады, ондай жағдай ... орын алып ... ... егер ақша ... ... үлес ... жыл басында 10% құраса, жыл соңында оның мөлшері
6,5% ... яғни 1,6 есе ... ал ... ... 4643 мыңнан 9681
мың теңгеге дейін, яғни 2,1 есе өсті. ... ақша ... мен ... ... ай сайын талдау, ... ... ... тыс ... жеткілікті түрде сипаттап береді.
Ақша қаражатының ... ... мына ... = ... KOДС - ақша ... ... ... – талдау кезіндегі ақша қаражатының айналымы;
ДСС – ақша қаражатының ... ... үшін ақша ... ... ... ... ... шот»,
«Валюталық шот», «Банктегі арнайы шоттар» және т.б.) ... басы ... ... шамасы туралы ішкі есеп мәліметтері пайдаланылады. Осы
мақсатта мына формула қолданылады:
ДСО1 + ДС2 + ДС3 + + ... = n – ... ДСn - n ... ... ... - ... айлар саны.
Ақша қаражатының айналымын есептеу үшін талданып отырған кезеңдегі
441 ... ... ... шоты ... ... айналымын пайдалану
керек, онда кәсіпорындардың ... ... ... ... есеп ... ал ақша ... касса арқылы беруде (мысалы,
қызмткерлредің еңбекақысы немесе шаруашылық ... ... оны ... ала
банктен алу болжанады.
Инвестицияланған капиталдың айналымдылығы. Инвестицияланған
капиталдың айналымдылық ... ... ... ... ... қоса ... оның ұзақ ... және қысқа мерзімді
инвестицияларының айналым жылдамдығын көрсетеді. ...... ... бөлімінде – кезеңдегі инвестицяланған каиталдың орташа шамасы:
КОИ.К = ДN
ДИ + КИ
Мұндағы: ДИ – және КИ – ... ұзақ ... және ... ... ... ... сол кезеңдегі істегі капиталдың, яғни
тікелей өндірістік қызметтегі ... ... ... абзал.
Істегі капиталдың айналымдылығы алымында – сатудан түскен табыс,
бөлімінде – кезеңдегі ... ... ... ... ... ... есептеледі.
КОФ.К = ДN
ФК
Мұндағы: ФК – істегі капитал.
Бұл коэффициенттің мағынасын талдағанда ... ... ... ... ... ... немесе жылдамдағанын
көруге болады. Өзінің дамуын ... ... ... ... ... көрсеткішімен салыстырғанда бұл коэффициенттің алынған
мағынасы ... ... ... ... тікелей әсер етпейтін
инвестициялардан тазарған.
Перманенттік капиталдың айналым жылдамдығын сатудан түскен ... ... ... ... ... бөлу жолымен алынған
коэффициент анықтайды:
КОПЕР = ДN
Пер/К
Мұндағы: Пер/К – перманенттік капитал = ... ... + ... ... ... ... ұзақ мерзімдік пайдалануындағы
капиталдың қаншалықты тез айналатындығын көрсетеді. Оның мәні ... ... ... ... тек бір ... ... ұзақ мерзімді міндеттемелер.
Бұл коэффициент кәсіпорынның ұзақ мерзімдік пайдалануындағы
капиталдың ... тез ... ... Оның мәні ... айналымдылық көрсеткішіне ұқсас, тек бір ... ... ұзақ ... ... ... еске ... ... индексі айналым капиталын ... ... ... негізгі қызметі бойынша ... ... Ол ... ... істегі капитал айналымдылығы мағынасын
негізгі қызметтің табыстылыған көбейту арқылы есептеледі:
ИД/А = ДN ( ДО
ФК ... ДN - ... ... ... ... – негізгі қызметтің табыстылығы;
S
ДО - негізгі қызметтен түскен табыс;
ДN - өнімді сатудан түскен ... ... ... ... еңбек өнімділігін де
кіргізуді ұсынады. Біздің ... ... бұл ... қор қайтарымы
секілді, шарушалық жүргізуші субъектінің ... ... ... біздер кәсіпорынның іскерлік белсенділігін ... ... ... оларды талдау, кәсіпорын өзінің қаражатын
қаншалықты тиімді жұмсағанын ... ... Бұл ... ... ... ... ... бағалауға болатын
басқа да көрсеткіштерді қарап және жан-жақты талдап қорыту керек.
Бизнес-жоспарды жасағанда ... ... ... ... ... ... ... қызметінің тиімділігі өндірістің нәтижелерін шығындар ... ... ... ... ... Қол ... ... немесе қолданылған ресурстармен салыстыра отырып,
кәсіпорын қызметінің тиімділігіні бірқатар көрсеткіштеірн анықтауға болады.
оларды ... ... екі ... ... ... қорытындылаушы;
2) техника-экономикалық.
Бірінші топтың көрсеткіштеріне табыстың деңгейі, еңбек өнімділігі қор
қайтарымдылығы, материалдар қайтарымдылығы, капитал салудың қайтарымдылығы
жатады. ... ... ... ... тиімділігінң көрсеткіштері
жатады. Олар кәсіпорындағы өндіріс процесінің кейбір жақтарын жоспарлау мен
нақты талдау, оның өсу себептерін есептеу үшін ... ... ... ... ... ... ... жеке жұмыс өнімділігі
және т.б; энергия, жанар-жағар май, материалдар мен ... ... ... ... ... ... ақтау мерзімі, келтірілген
шығындар.
Өнім динамикасы мен ресурстар динамикасы арақатынасы экономикалық өсу
сипатын ... ... ... ... ... ... ... қол жеткізуге болады. Өнімнің өсу ... ... ... өсу ... ... ... экономикалық
өсудің басым интенсивті екендігін дәлелдейді.
Өндірістің экономикалық ... ... ... ... ... өсуін қамтамасыз ету мүмкіншілігі тек дамудың ... ... ... жасайды. Бұдан шығатын қорытынды, өндірісті жан-жақты
интенсивтендіру – оның ... ... ... ... Сөз ... әрбір материалдық, еңбек және қаржы ... ... ... үшін негізгі өндірістік қорларды тиімді пайдалану ... ... ... ең басты көрсеткіші жанды еңбек өнімділігі
болып ... ол ... ... ... ... ... тізім
санының арақатынасымен немесе еңбек сыйымдылығымен, өнім бірлігіне ... ... ... ... ... өнімділік, кәсіпорынның
іскерлік белсенділігін сипаттайтын көрсеткіштер ... ... ... ... ... ... есептелген түрінде мынадай еңбек
өнімділігі коэффициенттері келтіріледі:
Бір жұмыс істеушіге шаққандағы = . Сату ... ... ... ... ... саны
Бір жұмыс істеушіні ұстау үшін = ... ... ... ... ... жылдық орташа саны
Бір жұмыс істеушіге негізгі = ... ... ... ... түскен пайда ... ... ... ... ... ... өнімділігінің негізгі көрсеткіші бір
жұмыс істеушіге шаққандағы жылдық орташа өндірілген өнім ... ... ... бір ... ... ... өндірілген өнім болып табылады.
Оның шамасы бір жұмысшыға шаққандағы орташа ... өнім мен ... ... ... үлес ... ... тәуелділік мына формуламен көрсетіледі:
W = ДN = ДN х r = ДN x r
R x r r ... ДN - өнім ... ... табыс (ақша);
R - жұмыс істеушілердің тізімдік орташа саны;
r - ... ... ... ... - бір жұмысшыға шаққандағы жылдық орташа өндірілген өнім;
r
r - ... ... ... ... ... біз ... бір санға (r) көбейтіп және бөліп
көбейткіштер алдық, одан бір жұмысшыға ... ... өнім және ... салмағы көп болған сайын, бір жұмыс істеушіге есептелген орташа жылдық
өндірілгені де жоғары болатынын көреміз.
Осы себептердің бизенс-жоспармен салыстырғандағы есеп беру ... ... ... ... ... өнім және оның үлес ... ... сайын, бір жұмыс істеушіге есептелген орташа жылдық өндірілгені де
жоғары болатынын көреміз.
Осы себептердің ... ... есеп беру ... ... ... ... орташа жылдық өндірілгеннің өзгеруіне әсерін
25-кестеде келтірілген мәліметтерге сүйеніп қарастырайық.
Бір жұмыс ... ... ... ... ... ... өзгеруіне
әсер ететін себептерді талдауға арналған бастапқы мәліметтер
|№ |Көрсеткіштер ... |Іс ... ... |
| | ... | |(+ , - ) ... ... бағамен |15022 |14537 |- 485 |
| ... ... | | | |
| ... ... ... | | |
| |мың тг. | | | ... ... істеушілердің |546 |538 |- 8 |
| ... ... | | | |
| ... адам | | | ... |Бір ... ... |27513 |27020 |- 493 |
| ... ... | | | |
| ... өндірілген | | | |
| ... ... | | | ... |Жұмыс істеушілердің |355 |345 |- 10 |
| ... ... | | | |
| ... адам | | | ... ... істеушілер |65,02 |64,13 |- 0,89 |
| ... | | | |
| ... үлес | | | |
| ... | | | ... |Бір ... |42 315 |42 136 |- 179 |
| ... ... | | | |
| ... ... | | | |
| ... тг. | | | ... ... ... ... ... анықтауға болады, оның
негізгі мәні есептеу формуласына кіретін жеке ... ... осы ... ... шамасымен кезегімен алмастыру және
жүргізілген ауыстырудың зерттеліп отырған қорытындылау көрсеткіші ... ... ... ... ... Жеке ... ... шамасын
нақтысымен алмастырған сайын есептеу формуласында ескерілген барлық
математикалық амалдарды ... ... ... алдыңғысын (аталған
көрсеткішті ауыстырғанға дейінгі) алып тастайды. Нәтиже айырмасы осы жеке
көрсеткіштің өзгеруінің ... ... ... шамасын
көрсетеді, өйткені салыстырмалы кезегімен жүргізілген есептеулерде, басқа
барлық жеке көрсеткіштер шамалары жағынан бірдей болып ... ... ... шамасын нақтысымен алмастыру, ауыстыру деп
аталады. ауыстыру саны есептеу формуласына кіретін жеке көрсеткіштер санына
тең, ал жүйемен ... бір ... ... ... өйткені қорытынды
көрсеткіштің өзгеруінің ... ... ... үшін ... ... шамада көрсетілген базистік есептеу жүргізіледі.
Біздің мысалымызда, бір жұмыс істеушіге жылдық орташа өндірілген өнім
түріндегі ... ... ... ... ... ... салмағы мен бір жұмысшыға шаққандағы орташа жылдық ... ... жеке ... әсер ... Тізбекті ауыстыру тәсілін қолданып, олардың
әсер ету көлемін анықтаймыз.
26-кесте
|Рет нөмірі ... әсер ... ... ... |Ауытқуыны|
| ... ... ... ...... |
| | | |ден ауыт ... |
| | | |қуы, | |
| | | ... | |
|есептеу|ауыстырудың|Жұмыс-шыла|Жұмыс-шыны|Жұмыс істеушінің| | ... | ... ... ... |орташа жылдық | | |
| | ... ... ... | | |
| | | | ... | | ... |- ... ... ... |- |- |
| | |0,6502 |42315 |27513 | | ... |1 ... ... ... |- 376 ... | |0,6412 |42315 |27137 | ... |
| | | | | | ... | | | | | |ыз |
| | | | | | ... ... |2 ... ... ... |- 117 ... | |0,6412 |42136 |27020 | |ң ... |
| | | | | | ... | | | | | ... |
| | | | | | ... | | | | | |і ... үлес ... мен ... еңбек өнімділігінің өзгеруінің
бір жұмыс істеушіге шаққандағы орташа жыллдық өнім өндірудің жоспардағыдан
ауытқуына әсерін ... ... ... ... ... ... бір жұмысшыға шаққан орташа жылдық өндірудің төмендеуі нәтижесінде
еңбек өнімділігінң негізгі көрсеткіші 493 теңгеге ... ол ... ... – 27513 = (- 376) + (- 117) ( = - 493, ... ... ... ... ... мен ... ... ) туындайтын
құрылым көрсеткіштің үлесіне, ... ... ... ... 76,3% -ға ... тиеді.
Өз кезегінде, бір жұмысшының жылдық орташа өнім өндіруіне экстенсивті
және интенсивті себептер әсер ... ... ... ... ... ... ал ... – уақыт бірлігіндегі еңбек өнімділігіне,
яғни орташа ... өнім ... әсер ... себептер жатады. Бұлайша
бөлу тек шартты түрде қажет, өйткені жұмыс уақытын ... ... пен ... ... ал ... өнім ... - ... еңбек
сыйымдылығы деңгейін анықтайтын кәсіпорынның техникалық және ... ... ... ... ... бір ... ... жылдық өнім
өндіруінің өзгеруіне нақты мына себептер ықпалын тигізеді:
1. бір ... ... ... күнінің саны;
2. жұмыс күнінің орташа ұзақтығы;
3. бір жұмысшының орташа сағаттық өнім өндіруі.
Бұл жағдайда жұмыс күнініңорташа саны – негізгі ... ... ... ... ... ... әр жұмысшының жұмысқа ... ...... ... ... ... ... тізбектеп ауыстыру тәсілін пайдаланғанда,
көрсеткіштер шамасын алмастыру, олардың бір-біріне тәуелділігін назарға ... ... ... осы ... ... ... салыстырғанда бір
жұмысшыға шаққандағы орташа жылдық өнім өндірудің өзгеруіне әсерін есептеу
келтірілген.
Кестеден, орташа сағаттық өнім ... ... ... ... бір ... ... ... өнім өндіруі 2696 теңгеге
өскенін көреміз. Алайда ... ... ішкі және ... ... жоғалтулар,
жоспардағыға қарағанда оның шамасын 2875 теңгеге ... бұл ... ... ... оң ... жауып тастады.
Талдау есептеулері дұрыс жүргізілген, өйткені жеке көрсеткіштер
шамасының ... әсер ... ... ... алгебралық сомасы
қорытындылау көрсеткішінің жоспарынан ауытқуына тең. Ауытқулар балансы:
42136 – 42315 = ( - 684) – (- 2191) – 2696 = - ... ... ... деңгейін сипаттайтын негігі көрсеткіш ... ... ... орташ аөнім өндіру болып табылады.
Өнім өндіру жоспарының орындалу көрсеткіштері
|№ |Көрсеткіштер ... ... беру ... |
| | | | ... ... ... бір ... |27513 |27020 |98,2 |
| ... ... | | |
| ... ... ... | | | ... ... бір |42315 |42136 |99,6 |
| ... өнім | | | |
| ... ... | | | ... |Күніне бір |170,62 |172,66 |101,2 |
| ... өнім | | | |
| ... ... | | | ... |Сағатына бір |22,45 |23,98 |106,8 |
| ... өнім | | | |
| ... ... | | | ... ... өнім ... ... бір ... ... жұмысшының орташа жылдық өнім өндіруі бойынша жоспардың орындалмағаны
көрініп тұр, бұл жұмыс істеушілердің ... ... ... ... ... дәлелдейді. Осылай, біздің кәсіпорынымызда оның
шамасы 65,02%-дан 64,13%-ға дейін төмендеді.
Еңбек ... ... ... ... ... ... өнім ... нормасын орындауы туралы мәселені айналып өтуге
болмайды.
Еңбек ресурстарын, еңбек шығындарын азайта отырып тиімді ... ең ... ... қол және ауыр дене ... ... ... мен технологияны жақсарту, өндірістік процесті механикаландыру
мен атоматтандыру деңгейін көтеру керек.
Кәсіпорын қызметінің тиімділігін ... ең ... ... – қор ... ол негізгі өндірістік қорларды пайдалануды
қорытындылаудың көрсеткіші болып табылады. Ол ... ... өнім ... ... негізгі өндірістік қорлардың жылдықорташа қнына қатынасымен
формула бойынша анықталады:
f = DN
F
Мұндағы: f - қор ...... ... ... жылдық орташа құны;
DN - өнім сатудан түскен ... ... ... кері көрсеткіш – қор сыйымдылығы
1 - немесе F - ... ... ... ... ... бір ... оның ... құрамдас
бөліктер, жеке цехтар мен қондырғылар тобы ... ... ... ... өндірістік учаскеде техниканы пайдаланудың, қорларды пайдаланудың
қорытындылау көрсеткішіне әсерін анықтауға ... ... ... ... ... ... құндық, заттай және шартты
өлшемдермен есептелуі мүмкін.
Негізгі өндірістік қорлардың пайдаланылуын заттай өнім ... қор ... ... дәл ... ... ... және
шартты заттай өнім көлемінің өлшемдерін тек бір ғана өнім ... ... ... оны бір ... ... ... ... қолдануға
болады.
Талдау барысында, ең алдымен негізгі өндірістік қорлар мен ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші деңгейінің өзгеруіне әсерін анықтау қажет. Негізгі
өндірістік қорлар ... қор ... ... ... ... ... категорияларының өндірістік процеске бірдей қатынасуына
байланысты. Қор қайтарымы есептегенде, олардың белсенді бөлігі ... ... ... және өндіріс көлемінде тиімді пайдалануына
байланысты ол еңбек ... ... ... мен ... ... ... Қор қайтарымын талдаудың бұл екі факторлық моделі өте қарапайым
болады. осы ... қор ... ... мына ... = Fa ( DN
F ... f – қор қайтарымы;
Fa – негізгі қорлардың белсенді бөлігі;
F – негізгі өндірістік қорлардың жылдық орташа құны;
Fa - ... ... ... ... ... бөлігінің
F
үлес салмағы;
DN - негізгі өндірістік қорлардың белсенді бөлігінің
қор қайтарымы.
Fa
Бұл факторлардың шамасын ... үшін ... ... 29-кестеде
келтірілген.
Негізгі өндірістік қорлардың құрылымының және олардың белсенді бөлігінің
өзгерунің қор қайтарымына әсерін анықтау үшін ... ... ... |Өткен жылы |Есеп беру ... |
| | | ... |(+ , - ) ... ... ... өнім |11890 |14537 |+2647 |
| ... түскен табыс (ақша), | | | |
| |мың тг. | | | ... ... ... ... |3054 |5015 |+ 1961 |
| ... ... мың тг. | | | |
| ... ... | | | |
| ... ... мың тг. |910 |2388 |+1478 ... ... ... ... % |29,8 |47,6 |+17,8 ... ... ... ... |6,09 |- 6,97 |
| |тг. | | | ... |Қор ... ... |3,98 |2,90 |- 0,99 ... ... ... ... бөлігінің үлес салмағының
өзгеруінің және оның қайтарымы деңгейінеің еңбек құралдарын пайдаланудың
қорытындылау көрсеткішіне ... ... ... ... тәсілімен
анықтауға болады.
Қор қайтарымының өзгеруіне себептердің әсерін есептеу
|Рет № ... әсер ... ... |Алдыңғы |Ауытқу |
| ... ... ... |есептен |себебі |
| | | ... | |
| | | ... | ... ... ... ... |Қор | | |
| |дың ... |қайтарымы, | | |
| | ... ... ... | | |
| | | ... | | | ... |- ... ... ... |- |- |
| | |0,298 |13,06 |3,89 | | ... |1 ... ... |Есептеу |2,33 ... |
| | |0,476 |13,06 |6,22 | ... | | | | | |ың |
| | | | | | ... | | | | | |і ... | | | | | |нің ... | | | | | ... |
| | | | | | ... |
| | | | | | ... ... |2 ... ... ... |- 3,32 ... |
| | |0,476 |6,04 |2,90 | ... | | | | | |ың |
| | | | | | ... | | | | | |і |
| | | | | | ... | | | | | |ң |
| | | | | | ... | | | | | ... |
| | | | | | ... | | | | | |і ... ... ... ... үлес ... артуы қор
қайтарымына оң ықпалын тигізді. Алайда негізгі ... ... ... қайтарым деңгейнің төмендеуі бірінші себептің ... ... ол қор ... ... ... салыстырғанда 0,99 теңгеге
азаюына әкеліп соқты, ауытқулар балансы осыны дәлелдейді:
2.90 – 3.89 = 2.33 – 3.32 = - ... ... қор ... ... оған ... және
интенсивтік факторлардың әсерін ашып көрсететін толық ... ... Бұл ... ... ... = Fa ( DN ( ТСМ ( 1 ( Т ... Fa Qg ... ... F – ... тұрған машина мен жабдықтың құны;
ТСМ – істелген станок ауысым саны;
Qg - істеп тұрған жабдықтар саны;
Тч – ... ... ... – босатылғна баға бойынша шығарылған өнімі.
Бұл формула қор қайтарымының динамикасына мына ... ... ... ... ... жалпы құны ішіндегі белсенді бөлігінң
үлесінің
FA - ... ... ... ... ... ... істеп
тұрған машина
F мен жабдықтардың үлесін
Fg
жабдық ... ... ... бірлігінің орташа
құныны (с), станок ауысымның
Qg
ұзақтығын Т4 ... бір ... ... ... ... субъект қызметінің тиімділігін сипаттайтын
маңзыды көрсеткіш, материал қайтарымы ... ... ол ... ... жұмсалған материалдық ресерстар құныныа қатынасымен анықталады. Бұл
көрсеткішті анықтау үшін қаржылық есеп беру мәліметтерінен алымында ... ... ... ал бөлімінде материалдың орташа құны алынады. Осы
қатынастар ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіші болады. Сондықтан оны қаталау артық
болар. Осы жерде бір айта кететіні, ... ... ... ... көрсеткішіне кері – ол өнімнің материал сыйымдылығына үлкен
назар аударылатындығы, өндіріс тиімдлігін ... ... ... ... ... сыйымдылығы көрсеткішіне, жұмсалатын материал сомасы мен
тауар өнімі шамасына әсер ететін ... ... ... ... ... оған құндылық себептерінің әсерін болдырмау қажет. Осы мақсатта
материалдар мен өнім оның ... ... ... ... ... Одан ... жеке ... әсері зерттеледі.
Материал сыйымдылығын талдау, материал құрамынан оның басты түрлерін
бөлу (машина жасауда - ... ... ... ... оның ... – таза ... және қоспасының әсерін анықтау жолымен
жіктеледі.
Материалдың ... үлес ... ... ... ... ... ... мен үнемдеу тәртібі, кооперацияға кірген
кәсіпорындардың ... ... мен ... алынған бұйымдарға кеткен
шығындарына емес, материлдардың шығындалуына көбірек әсерін тигізеді.
Кейбір біртекті шикізатты пайдаланатын өндірісте қорытындылаушы ... ... олар ... ... ... ... шикізаттан шыққан өнім ... ... ... ... қанттың шығуы мөлшері, қоспа жүн немесе мақтадан ... ... ... ... ... осы ... шығу ... әдетте,
тек лимиттік материал әсер етеді, сондықтанол ... ... ... ... ... Бір қатар жағдайларда шикізаттың бұл түрін жеткілікті
мөлшерде ала алмаса, оны басқасымен ... ... ... ... ... процесіне әртүрлі әсер ете береді. Егер ... ... ... анықтаса, онда ол оның көлеміне де ықпал ... ... ... ... одан ... ... қант ... – қанттың шығымына әсер етеді.
Төменгі сапалы материал қосымша технологиялық процестерді ... бұл өнім ... ... ... бірақ та оның өзгеруі құнының
артуын әкеліп соғады. Мысалы, жиһаз фабрикасына түскен ылғал ағаш ... ... ... бұл ... ... ... ... шығынын
қажет етеді. Алайда егер кептіру камерасының өткізу қабілеті жеткіліксіз
болса, ол өндірісті шектейді, сонда төменгі сапалы ... ... ... де ... ... ... ... өнім көлеміне де, өзіндік
құнына да әсер ... ... ал оның ... ... ... жасайды (тігін,
аяқ киім өндірісінде және басқа). Өңделген шикізаттың сапасызыдғын білген
соң, оның ... ... ... ... материал алу үшін кәсіпорынның
басшылығы бар мүмкіндікті пайдаланғандығын анықтап, осы ... ... ... мен өндірістік құнына ықпалын жан-жақты талдау қажет.
Шикізат пен ... ... ... ... ... ... ... қатынасы бойынша қалдықтар пайызы да
жатады. Бұл көрсеткішті талдаған кезде жоспардан тыс ... ... ... барысында пайда болған сығынды, кебек және басқаларын
санамағанда), қалдықтың арту себебін, бұл құбылысты болдырмау үшін ... ... ... ... тыс қалдықтың, өнім көлемінің азаюына әсерін өлшеу үшін
бастапқы құны ... ... осы ... ... ... ... бір
теңгесіне жұмсалатын жоспарлық шығынына бөлу керек. Қалдықтың құны:
а) шикізат бағасы бойынша – 55 мың ... ... ... ... бойынша – 11 мың теңге болды дейік.
Сонда 1 теңге тауар өніміне орташа жоспарлық үлесті материал ... ... ... ... құны ... нақты шыққан қалдықты оның мүмкін
болатын пайдалану бағасымен есептегенде 12 мың теңге құрауы ... еді, ... ... 14 мың ... яғни 2 мың ... ... (14-12) ... Шикізат
бағасы бойынша бұл 10 мың теңгені құрайды.
Жоспардан тыс қалдықтар мүмкін болатын ... ... ... 400 ... ... ... ... салаларында калькуляция ... ... ... ... ... жартылай
фабрикаттар және жинақтаушы ... ... ... келтіріледі.
Өндірістің техникалық және ұйымдастырушылық дамуның ... ... ... жеделдету шаралары, кәсіпорынның өз немесе
жабдықтаушылар кінәсінен өндірістің технологиялық процесінің бұзылуы сияқты
себептердің, нақты ... ... ... ... бойынша шығындардың,
шикізат пен материалдардың нақты ... ... ... ... анықтау өте маңызды.
Өндіріске кеткен шығындарды дұрыс ұйымдастырылған нормативтік есептеу
жағдайында, ... ... және ... пен ... (қымбат, тапшы материалдарды жартылай немесе толығымен
алмастыру) жұмсалу мөлшерін ... әсер ... ... ... жаңалықтарды енгізу себептері бойынша ағымдағы шығындар
нормасының ... ... ... ... ... ... ... ауытқулар себептері ... Ол үшін ... ... ... мен одан ... ... құрастырылады, әрбір бөлінген себепке жеке код
беріледі.
Машинограммаларда ... пен ... жеке ... нақты
шығыны мен оның мөлшерден ауытқуы және өзгеру көрсетіледі, соның ішінде
кодталған ... ... да ... ... ... Осы мәліметтерді
даму қорытындысымен жинақтау, жоспарлы шараларды орындаудың барысын ... және ... ... ... ... ... ... мүмкндік береді.
Сөйтіп, біз нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорын ... ... ... ... ... ... ... есептей білу, әртүрлі себептердің олрадың деңгейінің
өзгеруіне әсерін анықтап, талдау өндіріс ... ... ... ... ... кемшіліктерді жою туралы ұсыныстар жасауға, оның
қаржылық жағдайның ... ... ... ... есеп ұйымның қаржылық ақпаратын белгілі бір әдістері мен
тәсілдері бойынша есептейтін, өлшейтін және оны өңдеп, тасымалдайтын ... ... ... ... ... оны басқару үшін бағыт-бағдар
беріп, алдағы ... ... ... ... және ... қатар ол
ұйымның болашақта атқарылатын жұмысына экономикалық талдау жасауға бірден-
бір қажетті ... ... ... ... ... есеп және ... есеп ... № 329-ІІ 27. 06. 2002 жылғы заңы еліміздегі ... ... ... анықтайды, қаржылық есеп беру мен оның пайдаланылуын және
есепке алудың негізгі қоғамдары мен ... ... ішкі ... ... ... ... талаптарды, сондай-ақ ұйымдардың құқықтары мен
міндеттерін белгілейді. Кез-келген ұйымда бухгалтерлік есеп ... ... ... негізгі және басты қажеттілігі болып табылады.
Мен зерттеген кәсіпорынның ... ... ... де ... ... қажеттілігі болып табылады.
Кәсіпорынның ағымдағы активтерінің құрамы мен құрылымын ... мен осы ... есеп ... танысудан бастағам. Әрі
қарайғы зерттеуде ... ... ... құжаттары да өз ... ... ... ... кәсіпорынның тауарлы-материалдық қорлары,
дебиторлық борыштары мен ақша қаражаттарының жағдайының оңды болуы лезде
өтелуі ... ... жабу үшін ... болып келеді.
Дегенмен, жоғарыда аталған ағымдағы активтердің құрамы мен ... оның ... ... ... ... ... бөлуді олардың
аудитін жүргізу арқылы іске асыруға болады. өйткені ... ... ... ... ... мен ... жүз
пайыздық деңгейіндегі сенімділіктің болуы екі талай. Әрбір ... ... ... ... ... есеп ... аудиттен өткізіп отыруы
тиіс. Бұл оның өзінің нақты жағдайын, әсіресе қаржылық ... ... ... ... береді. Мен зерттеген кәсіпорынның ағымдағы жүзеге
асырылатын операциялардың ... ... еш ... ... ... ... жүргізілген функционалды аудит
өндірістік ресурстарды қолдану мен үрдістерді сатылай және цикл ... ... іске ... ... ... ... өміршеңдігінің кепілі мен жай-
күйінің орнықтылығының негізгі оның қаржылық ... ... ... ... ... ... орын ... отырып қолданып, тиімді пайдалану
жолымен өнімді өндіру мен сатудың үздіксіз ... ... ете ... ... ... жағдайын көрсетеді. Тек терең және ұқыпты талдау
негізінде ғана кәсіпорынның қызметін объективті бағалап, оның ... ... ... жақсарту және оның іскерлік белсенділігін
арттыруға бағытталған басқару шешімдерін қабылдау үшін ... ... ... ... ... ағымдағы активтерін оның ... мен ... ... ... табыстылығын, қызметінің тиімділігі мен
іскерлік ... ... ... ... ... ... мен құрылымының динамикасын талдау
кәсіпорынның жекелеген мүліктерінің ... және ... арту ... ... ... ... ... аңғартты. өйткені активтердің
жалпы құрылымын және оның жеке ... ... ... ... ... талқылауға мүмкіндік береді. Активтердің өсуі кәсіпорынның
болашақтағы дамуын көрсететін болғандықтан, ол осы ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің өсуіне шаруашылық жүргізуші
кәсіпорынның өзге де, мемлекет те мүдделі. Сондықтан әр ... ... және ... ... ... ... ... қажет. Табыстылықтың абсолютті көрсеткіштерінің бірі жалпы
табыс болып табылады. Меніңше, ... ... ... ... ... ... ... үшін материалды шығындар бөлігінде өзіндік
құнды төмендету керек.
Кәсіпорынның іскерлік белсенділігі мен қызметінің тиімділігін бағалау
және талдау қаржылық талдаудың ... ... ... ... іскерлік белсенділігі оның қаражат ... ... ... ... ... кәсіпорынның өз
қаражатын қаншалықты тиімді пайдаланғандығын анықтауға ... ... ... ... ... ... ... басшылықтың басты назары өндірістің
тиімділігі көрсеткіштеріне аударылуы керек. Кәсіпорын қызметінің тиімділігі
өндірістің нәтижелерін ... мен ... ... ... ... ... қызметінің тиімділігі көрсеткіштерін таладу
өнім динамикасы мен ресурстар ... ... ... ... ... мүмкіндік береді.
Сонымен, мен нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорынның ... ... мен ... ... кәсіпорынның табыстылығы
мен қызметінің тиімділігі мен іскерлік белсенділігін талдап, кәсіпорынның
оңды қаржылық жағдайы туралы ақпарат ... ... ... - ... ... ... өтуі олардың еш бұрмалауға ... ... ... ... ... есеп ... ... жүргізіп отыратын аудиті ұйымдасқан күйде белгілі бір тәртіппен
жүзеге асырылады. ... ... ... ... ... ... ... барысында байқалды.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1. Құдайбергенов Н.А., Әжібаева З.Н., Кеулімжаев К.К. «Бухгалтерлік есеп
принциптері». Алматы, ... ... ... Д.О. ... негіздері». Алматы, Экономика 2005 ж.
3. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. «Кәсіпорынның
қаржылық жағдайын ... ... ... ... ... В.В., ... ... есеп». Алматы, 1999ж.
5. Русак Н.А. «Анализ финансового положения предприятия. В учебнике
«Анализ хозяйственной ... и ... Под общ. ...... ... школа, 1995.
6. Балабанов И.Т. Анализ и планирование финансов хозяйствующего
субъекта: Учебн. пособие. – М.: ... и ... ... ... В.Г., ... М.В. Финансовый анализ: учебное пособие. –
издательство «ДИС», НГАЭ и У, 1997.
8. Анализ ... ... в ... ... Г.Г.Виноградов, О.Ф.Моргун и др.: Под.общ. ред.
В.И.Стражева. – ... ... ... ... ... М.С., ... С.М. ... политика на казахстанском
предприятии (практический аспект). – Алматы: Издательский дом «БИКО»,
1997.
10. Шеремет А.Д., Сайфуллин Р.С., ... Е.В. ... ... предприятия. М.: Научно-производственная фирма ... с ... ... ... ... Қазақстан Республикасы Президентінің 1998 жылғы 20 ... ... ... ... заңы (2001ж. ... ... -2030» ... бағдарлама, Алматы, 1997-2002ж.
13. Бухгалтерлік есеп стандарттары мен ұсыныстар,Алматы,1998ж.
14. Әбдіманапов. ... есеп ... ... ... ... ... 2003ж. 24 ... №91 қаулысы.
16. Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2002ж. 11 қаңтардағы №41 ... ... АҚ есеп ... ... по ... РК, ... ... В.К. ,Радостовец В.В., Шмидт О.И. «Бухгалтерский учет ... Изд. ...... ... ... ... З.Н., ... Б.Е. «Бухгалтерлік есеп теориясы».
Алматы, 1999ж.
19. Бабаев Ю.А. «Теория бухгалтерского учета», Москва, «Аудит»,1999ж.
20. Тулегенов Е.Т., Бралиевв Н.Б., ... Л.А., ... ... ... ... , Алматы, Экономика, 1999г.
21. Дюсембаев К.Ш. «Теория аудита», Алматы, ... ... К.Ш. ... ... ... предприятия», Алматы,
1998г.
23. Тасмаганбетов Т.А., Тлеужанова М.А., ... А.Ш., ... ... Н.П. ... и ... в системе управления предпринимательской
деятельностью», Алматы, 1999г.
24. Кеулімжаев К.К. «Қаржылық есеп» , 2002ж.
25. Радостовец В.К. ,Родостовец В.В. ... и ... ... ... ... бухгалтера» № 24,26,31,41. 2004-2005г.
27. Абленов Д.О. «Аудит негіздері», ... ... ... ... З.Н. «Аудит», Экономика, Алматы, 2004ж.
29. Назарова В.Л., ... учет ... ... ... ... Кеулімжаев К.К., Ажибаева З.Н, Құдайбергенов Н.А. «Қаржылық есеп».
Экономика, Алматы, 2001 г.
31. ... А., ... ... и ... ... Алматы, 2003

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 89 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«АЗИЯ МАГИСТРАЛЬ»-ДЫҢ ҚОСЫЛҒАН ҚҰН САЛЫҒЫНЫҢ ЕСЕБІ32 бет
Іскерлік кездесулер9 бет
Іскерлік репутация48 бет
Алдын-ала тергеу стадиясындағы сезікті мен айыпталушының конституциялық құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктері101 бет
Атмосфералық ауа гигиенасы14 бет
Ауызша және жазбаша аудармада грамматикалық және лексикалық тәсілдер23 бет
Балаларды оқыту құралдарының маңызы мен көркемдік сыры23 бет
Балдырлар14 бет
Бастауыш сыныпта қазақ тілі сабақтарында ойын технологияларын қолдану әдістемесі47 бет
Бизнес - жоспарды уйымдастыру39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь