ХХ ғасырдың алғашқы ширегіндегі Қазақстандағы өріс алған оқу-ағарту, тәлім-тәрбиенің жәй-жапсары

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3

1 ХХ ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӨРІС АЛҒАН ОҚУ.АҒАРТУ, ТӘЛІМ.ТӘРБИЕНІҢ
ЖӘЙ.ЖАПСАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4

1.1 Осы кезеңдегі қазақ еліндегі педагогикалық және психологиялық ой.пікірлердің өріс алуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 14

1.2 Х. Досмұхамедовтың өмір жолы мен творчествосы, ғалымдық тұлғасының қалыптасуында И.П.Павлов пен В.М.Бехтеревтің әсері ... ... .. 20

1 бөлім бойынша тұжырым ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27

2 Х.ДОСМҰХАМЕДОВТЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ..

2.1 Ғалым мұрасындағы жалпы психология мен психофизиологияның
мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 28

2.2 Ұлт психологиясы мен қоғамдық психологияның аспектілері ... ... ... . ...32

2.3 Фольклор . халық психологиясының айнасы. Бөбек психикасының
қалыптасуындағы бесік жырының рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 57

2.4 Ұлттық физиологиялық, психологиялық ғылыми атаулардың негізін қалаушы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 68

2.5 Х. Досмұхамедов және Қазақстандағы педология (1928.1936) ... ... ... ..78
2 бөлімнің қысқаша тұжырымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 99

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 100
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 105
Қосымша А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 111
Қосымша Ә ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 113
Қосымша Б ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 116
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысы Х. Досмұхамедовтың ғылыми және тәлім-тәрбиелік тұжырымдарының психологиялық сипатын ашуға арналған.
Х. Досмұхамедовтың тұлғалық қалыптасуының тарихи-психологиялық алғы шарттары анықталып, оның өмір жолының, ғылыми ізденістері мен шығармашылығының аса маңызды факторлары айқындалады. Сондай-ақ, ғалымның психологиялық көзқарастары талданып, баяндалады.
Зерттеудің өзектілігі. Қоғамымызда жүріп жатқан әлеуметтік-экономикалық жаңғырулар егеменді, тәуелсіз Қазақстан Республикасының тәлім-тәрбие саласының мазмұнына жаңаша бағыт-бағдар беріп отыр. Ғалымдар мен ұстаздар қауымына жүктелетін міндеттер ел Президентінің Қазақстан халқына биылғы жолдауында, «мәдени-этностық білім беру» «Мәдени мұра» тұжырымдамаларында [1] айқын көрсетілген.
Қазіргі ұрпаққа еліміздің өткен тарихын таныту міндеті қойылып, ұлттық психология мен педагогикаға қатысты ұлттық ой-танымдардың ғылыми-теориялық жағынан қайта сарапталуына жедел бетбұрыстардың жасалынуы, басқа да қоғамдық, гуманитарлық ғылымдармен қатар қазақстандық психология ғылымының алдына да осы тұрғыдан жаңа міндеттер қойып отыр. Тарихи-психологиялық зерттеулердің өзектілігі бүгінгі таңдағы қазақстандық психология ғылымын одан әрмен қарай дамыту қажеттілігінен туындайды. жаңа негіздегі психология ілімінің дамуының ішкі логикасын, оның сабақтастығын көруге болады. Соңғы он жылдықта біздің елімізде тарихи психологиялық, этнопсихологиялық мәселелерді шешуге қатысты Қ.Б.Жарықбаевтың [2], Ж.Түрікпенұлының [3], Б.Әмірованың [4], С.Қ.Бердібаеваның [5], А.Кукубаева [6], Ж.Сабирова [7] және т.б. іргелі зерттеулерімен қатар, ТМД елдеріндегі психология ғылымында көтерілген көкейкесті өзіндік проблемалар баршылық.
Психология ғылымының даму жолы мен тарихын зерттеуде бұрынғы Одақ көлемінде біраз іс тындырылғанын айта кеткен абзал. Осындай зерттеушілердің қатарына: А.Н.Ждан [8], М.Г.Данильченко [9], А.А.Никольская [10], А.В.Петровский [11], А.А.Смирнов [12], М.Г.Соколов [13], М.В.Теплов [14], М.Г.Ярошевский (Ресей). [15], Г.С.Костюк [16], Б.А.Роменец (Украина) [17], Прангишивили А.С. (Грузия) [18], А.Абдүсәттаров [19], А.С.Байрамов [20], М.А.Мазманян [21], Л.А.Сааякан (Армения) [22]. А.С.Гучас (Литва) [23], Я.М.Анспак [24], К.А.Рамуль (Эстония) [25] т.б. бар. Бұлардың еңбектерінде бұрынғы КСРО еліндегі психология ғылымының тарихы, оларда көтерілген іргелі де келелі теориялық мәселелер мен әдіснамалық арналар жайлы кесек зерттеулер жүргізіліп, көптеген еңбектер жарық көрді.
Бұл жерде осынау ғалымдардың аты­жөні мен жұртын тәптіштеп көрсетіп отырған себебіміз тіпті сонау ұлт пен ұлысқа бөлінуді қаламайтын кеңес заманының өзінде­ақ аталмыш елдер сөз тарихына айрықша көңіл бөлгенін оқырман қауымға жеткізу еді. Бұл салада бізде де біраз іс тындырылды десек қателеспеген болар едік.
1. Қ.Жарықбаев Қазақ психологиясының тарихы. – Алматы, 1996.
2. Қ.Жүкеш Ұлттық психологияның сипаты. – Алматы, 1993 –195 б.
3. Н.Иманғалиева Х.Досмұхамедов бесік жыры бала жанының қалыптасуындағы басты дәнекер екендігі туралы //Мектептегі психология. – Алматы, 2007. №6(12). – 5-6 б. (Қ.Жарықбаевпен бірге).
4. Н.ИманғалиеваХ.Досмұхамедов (1883-1939) пен Ш.Әлжанов (1901-1938) және Қазақстандық педология хақында //Мектептегі психология. – Алматы, 2007. №6(12). – 6-8 б. (Қ.Жарықбаевпен бірге).
5. Н.Иманғалиева Х.Досмұхамедов психология мен физиология төл атауларын тұңғыш жасаушылардың бірі //Мектептегі психология. – Алматы, 2007. №6(12). – 8-11 б. (Қ.Жарықбаевпен бірге).
6. Н.Иманғалиева Педология қандай ғылым //Мектептегі психология. –Алматы, 2008. №1. – 11 б.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
............................... .. 3
1  ХХ ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӨРІС АЛҒАН ОҚУ-АҒАРТУ,
ТӘЛІМ-ТӘРБИЕНІҢ
ЖӘЙ-ЖАПСАРЫ
............................................................................
................... 4
1.1 Осы кезеңдегі ... ... ... және ... ... өріс алуы ... 14
1.2 Х. Досмұхамедовтың өмір жолы мен творчествосы, ғалымдық тұлғасының
қалыптасуында И.П.Павлов пен ... ... ... 20
1 ... ... ... ... ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ..
2.1 Ғалым мұрасындағы жалпы психология мен психофизиологияның
мәселелері..................................................................
..................................... 28
2.2 Ұлт ... мен ... ... ... ...... психологиясының айнасы. Бөбек психикасының
қалыптасуындағы бесік ... ... ... ... ... ... ғылыми атаулардың ... ... Х. ... және ... педология ... ... ... ... 99
Қорытынды...................................................................
.................................... 100
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... сипаттамасы. Зерттеу жұмысы Х. Досмұхамедовтың ғылыми
және тәлім-тәрбиелік тұжырымдарының психологиялық сипатын ашуға арналған.
Х. ... ... ... ... ... анықталып, оның өмір жолының, ... ... ... аса ... ... ... ... ғалымның
психологиялық көзқарастары талданып, баяндалады.
Зерттеудің өзектілігі. Қоғамымызда жүріп жатқан әлеуметтік-экономикалық
жаңғырулар егеменді, ... ... ... ... мазмұнына жаңаша бағыт-бағдар беріп отыр. Ғалымдар мен ұстаздар
қауымына жүктелетін міндеттер ел ... ... ... ... «мәдени-этностық білім беру» «Мәдени мұра» тұжырымдамаларында
[1] айқын көрсетілген.
Қазіргі ұрпаққа ... ... ... ... ... ... ұлттық
психология мен педагогикаға қатысты ұлттық ой-танымдардың ғылыми-теориялық
жағынан қайта сарапталуына жедел бетбұрыстардың жасалынуы, ... ... ... ... ... қазақстандық психология ғылымының
алдына да осы тұрғыдан жаңа ... ... ... ... ... ... таңдағы қазақстандық психология ғылымын
одан әрмен қарай дамыту қажеттілігінен туындайды. жаңа негіздегі психология
ілімінің дамуының ішкі ... оның ... ... ... ... жылдықта біздің елімізде ... ... ... шешуге қатысты Қ.Б.Жарықбаевтың [2], Ж.Түрікпенұлының [3],
Б.Әмірованың [4], ... [5], ... [6], ... ... т.б. ... ... ... ТМД елдеріндегі психология ғылымында
көтерілген көкейкесті өзіндік проблемалар баршылық.
Психология ғылымының даму жолы мен ... ... ... ... біраз іс тындырылғанын айта кеткен абзал. Осындай зерттеушілердің
қатарына: ... [8], ... [9], ... ... [11], ... [12], ... [13], ... [14],
М.Г.Ярошевский (Ресей). [15], Г.С.Костюк [16], Б.А.Роменец (Украина) [17],
Прангишивили А.С. (Грузия) [18], ... [19], ... ... [21], ... ... [22]. А.С.Гучас (Литва) [23],
Я.М.Анспак [24], К.А.Рамуль (Эстония) [25] т.б. бар. Бұлардың еңбектерінде
бұрынғы КСРО ... ... ... тарихы, оларда көтерілген іргелі
де келелі теориялық мәселелер мен ... ... ... ... ... ... ... жарық көрді.
Бұл жерде осынау ғалымдардың аты­жөні мен жұртын ... ... ... ... ... ұлт пен ... бөлінуді қаламайтын кеңес
заманының өзінде­ақ аталмыш елдер сөз ... ... ... бөлгенін
оқырман қауымға жеткізу еді. Бұл салада бізде де біраз іс ... ... ... ... он төрт ... тәлім-тәрбиелік ой-пікірі тарихындағы аса
көрнекті тұлғалар да біраздан бері зерттеу объектісіне айнала ... ата мен ... ... ... мен ... ... Тілеуқабылұлы мен Мұхамед Хайдар Дулатидің, ... ... ... ... ... ... рухани мұралары педагогикалық, психологиялық тұрғыдан талдауға
алынып, диссертациялар қорғалды. Сондай-ақ «Қазақ ... ... ... ... ... ... 1995, 1998), «Қазақ тәлім-тәрбиесі»
(Алматы, Санат, 1995). «Қазақ психологиясының тарихы» (Алматы, Қазақстан.
1996) т.б. ... ... ... ... ... Қазақстан жағдайында да ұлттық тәлім-тәрбие саласының әр
түрлі проблемалары, әсіресе, қазақ психологиясының сан ... ... ... ... келеді. Тек соңғы жылдары ғана осы салада
бірнеше диссертациялар ... ... ... ... ... ... ... [26], Н.Жандилдиннің [27], Қ.Жүкештің [28],
Н.Елікбаевтың [29], ... [3], ... [30], ... ... [32], т.б. ... жатқызар едік. Осы айтылғандарға
қоса қазақ психологиясының жекелеген мәселелерін қозғап, ... ... ... ғалымдарды айтқанда: Ж.Намазбаева [33], С.Жақыпов
[34], ... [35], ... [36], ... [37],
Ж.Түрікпенұлы [3] сияқты ғалымдарды атап өткеніміз жөн.
Жоғарыда айтқанымыздай, қазақ халқының рухани мұрасы әркез ... ... әлде де ... ... ... ... ... қалған
шежіре, байқалмай жүрген байлық бар. Әр дәуір, әр кезеңнің өз ... ... ... ... ... ... жаңамен сабақтастыру,
жалғастыру да біздің салтымыз. «Қазақ ... - деп ... ...... орақ ... от ... ақын ... шежіреші шешендер,
қара қылды қақ жарған, аты аңызға айналған ғұламалар өткен. Оларды қазіргі
ізденімпаз, қагілез, сергек ойлы ... ... ... ... ... ... ... қалып келе жатқаны аз емес». [38]
Осындай түйінді ел Президенті Н.Ә.Назарбаев та әркез айтып жүр. «Менің
ойымша, - ... ...... ... ... ... әлі жете ... зерделенбей жатқан тылсым дүние» (Н.Назарбаев.
Менің арманым да,мұратым да Қазақстан халқын бақытқа жеткізу. [39. 19]
Олай ... осы ... сөз ... ... халқымыздың біртуар
ұлдарының бірі – ... ... ... ... ... ... қауым мен қалың жұршылық назарына ұсыну- осынау зерттеудің
басты ... бірі дер ... ... даму ... мен ... ... ... бері
зерделеп зерттеп келе жатқан профессор Қ. Б.Жарықбаев: «Ұлттық тәлім-
тәрбиелік ой-пікірлер ... оның ілкі ... ... ... ... ескерткіштерінен бастап (VI-VIII ғ.ғ) Қазан төңкерісіне дейінгі
кезең аралығында қарастыра отырып, қазақ ... ... әлде де ... ... қоймаған себептерін ашты. Ғалымның
пікірінше, ол ...... ... ... ... сан-салалы тараулары бір-бірінен дараланып, жеке-дара бөлініп,
олардың ғылыми атаулары қалыптаса ... ... әр ... ... мұқият зерттейтін маман ғалымдардың тапшылығы,
үшіншіден, ғылым салаларын ... ... ... жоқтығы себеп болған» – деп, атап көрсетеді. [38. 114]
Қоғам өміріндегі қазіргі ... ... ... ... ... ... ... тәжірибемен ұштастыра отырып, қазақ
мектебінің болашақта дамуының жаңа белеске көтерілуіне жағдай ... ... ... баға ... ... ... ... діні,
тарихы, әдебиеті, табиғи ортасы шаруашылық ұйымдастыру мен күн ... ... ... қол ... ... мен ... үй ... мен жиһаздары, қару-жарағы, әуез аспаптары, күй-
саздары, ақындық-шешендік өнері, ... мен ... ... ... – қысқасы, ұлттың бүкіл болмыс бітімі бүгінгі таңда қазақ
мектептеріндегі ... мен ... ... ... орын алуы тиіс.
Жоғарыда көрсетілген ұлттық ерекшеліктер мен ... ... ... ... пәндердің мазмұнына өзіндік ерекшеліктерімен ... ... ... өз ... ... орындауы үшін оның
мақсаты, білім мазмұны мен формалары, әдістері, құрал-жабдықтары, т.б. ұлт
табиғатының ерекшеліктеріне сәйкес ... ... ... бәрі ... ... ... өзіне ғана тән психологиялық ерекшеліктер
деңгейінде дамып жетілуі тиіс.
Ұлттық тәрбиенің пәрменділігін арттырып, мектептерде оны ... көзі – ... ... ... ... ... ... психологиялық астарларын бойлап, олардың
қайталанбас белгілерін, оның күнгей және ... ... ... ... ... ... өткізуге келіп тіреледі. Мәселен,
халқымыздың кезінде талай жұртты тамсандырған тамаша ... ... ... құрметту, иман-жүзділік, қонақжайлық, бауырмалдық, ақ
көңілділік, қайырымдылық, суырып салмалық, ақынжандылық, т.б. ... ... ... ... ... ... белең алған әр түрлі келеңсіз
қасиеттердің (үлкенді сыйламау, ала ауыздылық, арызқойлық, қызғаншақтық,
күншілдік, бақталастық, ... ... ... ішімдікке
құмарлық, неке бұзарлық, т.б.) пайда болу ... ... ... ... ... жүргізу – қазіргі таңда ұстаз атаулының ... һәм ... ... сана мен ... тәлім-тәрбиенің ілкі бастауы
бесіктен қалыптасатыны белгілі. Сондықтан да ұлт тәрбиесінің әліппесін бала
шыр етіп жерге түскен күннен бастап үйде де, ... де, ... ... ... ... ... санасы мен әдет-ғұрпы, тілі мен имандылығы ... ... ... ... көңіл бөлу қажет. Имандылық,
инабаттылық, мейірімділік секілді ... тән ... ... ... ... танып-білу жолында ерінбей-жалықпай ізденіс-
зерттеулер ұйымдастыру, бұларды тәлім-тәрбие ... ... ...... ... әсіресе, ұстаздар қауымының абыройлы міндеті.
Халқымызда баланы жөргегінен бастап оны ер жеткенге ... ... ...... педагогика дәстүрі болған. Сондай-ақ, ... ... ... ... мерейін көтерген рухани ... ... ... ... ... ... ... Асыл өсиеттей аталы
сөздерді білу баршаның парызы.
Ұлттық психология мен этика, мінез-құлық, әдеп мәселелері – ... ... ... ... ... бізде біртіндеп жүзеге
асып келе жатқан ана тілін өркендету саясатына орайлас келетін ... бар ... ... яғни ұзақ ... ... жүргізген саясат
қазақ халқының қазіргі жан дүниесінен бірден шыға қоймайтыны, ... ... ... шет ... (батыс, орыс, т.б.) идеологиядан
біртіндеп арылу қажет болып отырғандығы даусыз.
Сонау ... ... ... ... ... ... зорлық-
зомбылық құрбаны болған Шәкәрім Құдайбердиев (1858-1931), ... ... ... ... ... ... Досмұхамедов (1883-1939),
Міржақып Дулатов (1885-1935), Жүсіпбек Аймауытов ... ... ... ... ... әдеп, педагогика,
психология саласындағы терең де ... ... ... жас ... ... бей-жай қоя алмайды. Өйткені олар көтерген өзекті
мәселелер сол кездің өзінде-ақ халқымызға іздесе таптырмайтын аса ... ... ... Сол асыл ... ... ... ... тәлім-
тәрбиелік еңбектер жазуда өз ұлтының салт-санасын үңіле зерттеп, ғасырлар
бойы қалыптасқан халықтық салт-дәстүр мен әдет-ғұрып, ... ... мен ... ... ... ... Олар өз ... кешегі көшпелі
қазақ жұртының үлгі-өнеге тұтар асылдары көп болғанын, ұстаз бен ... әр ... ... ... ... толы сан алуан
көріністерін, енді ғана қаз-қаз басып келе жатқан жаңа ... ... ... және ... ... ... негіздерін оқыту мен сауат
ашудың тиімді әдістерін, төте ... ... ... түрі ... ... тиімділігін сөз етіп, осы секілді ұлттық мектеп пен
педагогикаға, психология мен ... ... ... (осы ... күні ... ... актуальды) мәселелерді айтқан еді.
Осы аяулы арыстарымыздың жеке бас өнегесінің өзі үлкен үлгі. Мәселен,
1920-21 жылдары Торғай бойында қыс ... ... мал ... қалады. Қазақ
өкіметі сондағы халыққа көмектесу үшін өкілдер жібереді. Сондай ...... ... ... көп мал ... бірақ оны қыс кезінде
түгел айдап жүргізу қиынға ... ... ... мал ... ... ұры-қары,
т.б.). Осыны желеу еткен жала жабушылар: малды түгел айдап ... ... деп ... ... ... ... қорытынды нәтижесінде
Аймауытовқа сөз бергенде ол былай деген екен: «Қазақ ежелден ... ... ... құн ... құн ... ... ол бірінен-бірі еш уақытта қолхат
алмайды, ешбір протокол ... ... ... ... ... Бұл
әбден әдет болып кеткен. Аштарға жәрдем үлестіргенде менің ... ... да осы заң ... болды. Мен атам қазақтың осы заңын ұстандым.
Аштарға не ... де ... ... ... Хат ... ... ... өлейін деп отырған адамнан қолхат сұрауды қолайсыз көрдім». Сөйтіп
ол өзінің дәлелді ... мен ... ... ... ... шығады.
Бұл жерде халқымыздың «Малым – жанымның садақасы, жаным – ... ... ант ... қаншалықты құдіретті екенін аңғаруға болады. Ж.Аймауытов
ұлттық тәрбие туралы аз ... ... ол: ... өз ... ұлт ... Ұлт ... ол ... сол ұлт ішіндегі
адамдарға ортақ... ұлтын, ... ...... ... ... ... жеу...» десе, асқақ ақын М.Жұмабаев: ... ... ел ... да ... қандай негізде құрылуына барып
тіреледі... ... ... ... һәм өз ... (қазақ жанына)
қабысатын, үйлесетін негізде құра ... ... үшін ... ... ... ... Байтұрсыновтың ана тіліне байланысты ... ... ... ... мына сөздерінде қаншама тәлімдік астар жатыр: «Өз алдына
ел болуға ... ... ... бар ел ғана ... алатындығын біз ұмытпауға
тиіспіз... орыс школы мен татар мектептерінде оқып шыққандар қазақ тілін
елеусіз қылып, хат ... өзге ... ... ... ... ... ... әрине, жаман әдет. Егер тілге осы көзбен қарасақ, аз уақытта ... сол ... ие ... ... ... де ... қоштасқанымыз деп білу
керек».
Ұлттық әдет-ғұрып, салт-сана, тіл, дін, діл ... ... ... ... ... қарастырады. Этнопсихология –
түрлі ұлттар мен ұлыстарға тән психологиялық ерекшеліктерді, яғни ... ... ... ... ... ұлттық сана-сезімнің
қалыптасу, даму жолдарын зерттейді. Бұрын КСРО құрамына енген ... ... мен ... ... ... осы ... ... экономикалық өміріне қатысты психологиялық мәселелер көбейіп
келеді. Мәселен, әр түрлі ұлттар мен ұлыстардың тілі мен мәдениеті, ... мен ... ... ... ... салтына
ұқыптылықпен қарау, шиеленіскен ... ... ... ... ... ... мен ... ұлттық кемсітушілікітің кез-келген көріністеріне қарсы
күресу т.б. осы тектес этнопсихологиялық факторлармен санасуды қажет етеді.
Тоталитарлық режим ... ... ... ... ... ... қоғам ... ... ... ... ... ... ... ғылыми мұралары зерттеле бастады. Осы
орайда ХХ ғасырдың бірінші ширегінде жазықсыз жапа шеккендердің бірі – ... ... ... орны ... бүгінге дейін ғұлама-ғалым туралы көптеген ... ... ... ... ... Х. Досмұхамедовтың психология
ғылымы саласындағы мұралары тікелей сөз болмай келеді. Бұл ... ... ... ... ... ... келді.
Х.Досмұхамедов психология ғылымынан арнайы еңбек жазбаса да, ... ... ... тәнінінің тірлігі (1927 ж. //Қазақ халық
әдебиеті), [40.41] ... ... сан ... ... байланысты
әсіресе, Х. Досмұхамедовтың тікелей өзі ... ... ... ... іздеу барысында Қазақстан Республикасының Ұлттық
кітапхананың сирек кітаптар мен ... ... ... ... мәні зор, ... ... аударарлық ой-пікірлер көптеп кездеседі.
Ғалымның ... ... ... негізгі мәселесі – жан
мен тәннің психологиялық, физиологиялық асталары, адамның жан ... ... ... т.б.), ... мен ... алудың, денсаулықтың,
әлеуметтік психологияның жекелеген мәселелері, ұлттық тәлім ... ... мен ... ұғым ... жасау мәселелесі кеңінен
көрініс тапқан.
Х.Досмұхамедов ерекше ... ... ... ... бірі – қазақ
халқының ұлттық ерекшеліктері жайлы мәселе. Ол өз ... ... ... мен іс ... сезім дүниесі мен мінез
ерекшеліктерін жақсы біле отыра, қазақ халқының ... ... ... ... ... ... талдау
жасауды мақсат етеді. Осы айтылғандар әлі де болса ғылыми ... ... ... тыс ... ... Сондықтан да біздің зерттеуіміз
Х.Досмұхамедовтің осы ... ... ... ... ... ... Х. ... рухани мұралары соңғы
жылдары ғана әртүрлі ғылымдар тарапында ... ... ... ... ... Қ.Б.Жарықбаевтың «Қазақстандағы
психологиялық ой пікірлердің қалыптасуы мен даму жолы» атты ... сөз ... Ал ... ... ... Ө.Озғанбай өзінің
Х.Досмұхамедовтың өмірі, шығармашылығы мен ... ... ... ... оның педагогикалық-психологиялық көзқарастары
жайында жекелеген пікірлер ... ... ... ... ... ... ... арналған бірнеше диссертациялық еңбектер
де бар. ... ... ... ... ... ... [42], Р.Әлмұханованың «Х.Досмұхамедұлы – әдебиет
зерттеушісі» [43], А.Мектептегінің «Х.Досмұхамедұлының публицистикасы»
[44], ... ... ... ... ... ... терминдер» [45], Ғ.Базарғалиевтің «Х.Досмұхамедовтың ағартушылық
қызметі мен шығармашылық еңбектеріндегі патриоттық тәрбие идеялары» [46]
т.б. ... ... ... ... әртүрлі тұрғыдан
зерттелгенімен, психологиялық аспектілері белгілі жүйеде ... Х ... ... ... ... ... ... монография конференция материалдары т.б.) бар.
Мәселен, 1993 ж. жарық көрген ... ... атты ... ... ... қарылғашы еді. [ ] Мұнда қазақ ғалымының тарих,
әдебиет,фольклор, филология, ... ... ... ... ... оларды тәптештеп зерттеу қажеттігі ... ... ... арналған екінші ғылыми жинақ 2000 жылы ... ... ... ... атты конференцияның
материалдары болатын. Мұнда әртүрлі тақырыптағы 54 ... ... ... ... ... мұрасына арналған зерттеулер де бар.
Бұл жерде осы жинақтағы ... ... ... ... ... ... ... видный
представитель педологической науки Казахстана», 1996 жылы ... ... бір ... «Халел Досмұхамедұлы және оның ... ... деп ... Бұл ... ... еңбекте ғалымның медицина,
әдебиет, этнография саласындағы жазған ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие, психология, педагогика мәселелері сөз болмайды.
[53]
2007 жылы Х.Досмұхамедовтың туғанына 125 жыл ... ... ... ... ... – көрнекті қоғам және мемлекет қайраткері
»атты республикалық ғылыми ... ... ... ... ... Жинаққа әр түрлі тақырыптағы 76 ... ... ... Х.Досмұхамедовтың тәлім-тәрбиелік мұрасына
арналған бірнеше еңбектер бар. Солардың ... ... оқу ... ... ... оқытуда Х.Досмұхамедұлының
мұраларын пайдалану», Ж.Н.Сабированың «М.Жұмабаев пен ... ... ... ... ... жайлы А.Тұрсынованың
«Х.Досмұхамедұлының педагогикалық мұрасы» [42.18] атты ... ... ... өткен мақалаларға қарағанда біршама толығырақ сөз
болады. Мұнда ... ... ... этнопсихология
мәселелеріне талдау жасайды. Енді осы жөнінде ... ... ... ... еңбекте біраз әлеуметтік психологиялық (көбінесе
этнопсихология мен этнопедагогикаға байланысты) ... сөз ... ... ... ... автор өзіне мақсат етпеген. Біздің
зерттеуіміз осы мәселемен ... Х. ... ... аз ... ... ... педология т.б аспектілерге талдау
жасап,оларды қазіргі қазақ психологиясының ғылыми аясына енгізуге тырыстық.
Осылайша,біздің зерттеуімізде қазақ ... ... ... ... Х. ... ... орны талдауға алынады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Негізгі мақсат – ... ... ... ... қазақстандық
психологияда алатын орнын, оған қосқан үлесін айқындау.
Х. ... ... ... мен ... түйіндеріне
тарихи психологиялық талдау жасап, ғалымның Қазақстандағы психология
ғылымының дамуына қосқан үлесін көрсету.
Осыған орай ... ... ... мынадай міндеттер қойылады:
– Х. Досмұхамедовтың дүние танымының қалыптасу жолын айқындау, осы
орайда ұлы орыс ғалымдары И.П.Павлов пен Б.М. Бехтеревтің ... ... ... ... психология мен психофизиологияның кейбір
мәселелеріне, қоғамдық (әлеуметтік) ұлттық ... ... ... ... ... ... ... психологиялық ұлттық ғылыми
атауларын жасаудағы алатын орнын анықтау;
– Х.Досмұхамедовтың бесік жырының бала ... ... ... ... тұжырымын талдау.
– Х.Досмұхамедовтың Қазақстан жағдайында тұңғыш ... ... ... ... Қазақстанның орта арнаулы жәңе жоғарғы оқу орындарындағы оқу -
тәрбие үдерісіне Х.Досмұхамедовтің физиологиялық, ... ... ... үшін ... ... ... ... – Х. Досмұхамедовтың тәлімдік мұралары.
Зерттеу пәні – Х. Досмұхамедовтың психологиялық көзқарастары.
Зерттеудің әдістері: Ғұламаның тарихи ... ... ... ... ... ... ... білімдер саласында
жинақталған мәліметтерді тарихи-салыстырмалылық, өмірбаяндық әдістері мен
ғылыми кітапханалар қорындағы сирек кітаптар мен ... ... ... де ... ... ... Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Х.Досмұхамедовтың
психологиялық ... ... рет ... сарапқа алынып, оның
осы мәселедегі өзіндік ұстанымының сипаты ... ... ... ... ... жолын айқындау, осы
орайда ұлы орыс ... ... пен Б.М. ... ... ... ... жалпы психология мен психофизиология,
қоғамдық(әлеуметтік) ұлттық психологияға көзқарастарының ... ... ... жасалды
– Х.Досмұхамедовтың бесік жырының бала жанының қалыптасуындағы
басты фактор дейтін ... ... ... ана тіліміздегі ғылыми-физиологиялық, психологиялық
атауларды жасаудағы ... орны ... ... ... ... ... педологияның
негізін салудағы рөлі дәлелденді.
Зерттеу жұмысы диалектикалық-материалистік, детерминистік принциптер
негізіне сүйене отырып, жүйелілік, ... жеке ... және ... ... ... ... алып, Х.Досмұхамедовтің психологиялық
көзқарастарының дамып, қалыптасу ерекшеліктері анықталды.
Зерттеудің теориялық, методологиялық негізі ... ... ... ... ... ... еңбектері негізге алынды.
Х.Досмұхамедовтің психологиялық пікірлерін ... біз ... ... психологиясы тарихына байланысты зерттеулерін және
профессор С.М.Жақыповтың бірлескен іс-әрекет ... ... ... ... ... Досмұхамедовтың психологиялық пікірлері қазіргі қазақстандық
психологияның әдіснамалық-теориялық негіздеріне қосқан елеулі үлес ... ... ... ... дами ... ... ... практикалық маңызы:
– Зерттеу нәтижелерін жалпы білім беретін орта ... ... ... пәндерін оқытуда пайдалануға болады;
– Зерттеу нәтижелерін ... ... және орта ... ... ... психология», «Қазақ психологиясының тарихы»,
«Этнопсихология» пәндері бойынша оқылатын лекциялық курстар мен
семинар ... ... ... ... ... мен ... ... рухани танымын байытып,
әдістемелік шеберлігін ... ... ... ... ... мұғалімдердің облыстық, республикалық
білім жетілдіру институттарында жүргізілетін курстық оқуларда
кеңінен пайдалануға болады.
Зерттеу көздері. Кеңес дәуіріндегі педагогика және ... ... ... ... елдерінің көрнекті ғалымдарының әр кездері
жарияланған физиологиялық, философиялық, психологиялық, педагогикалық т.б.
әр түрлі ғылым ... ... ... ... ... ... ... материалдары мен Ұлттық ғылым академиясының
ғылыми кітапханасы мен Ұлттық ... ... ... ... ... ... Х. Досмұхамедовтың ғылыми еңбектері:
«Аламан» (1927), ... тән ... (1927), ... ... ... «Оқушының саулығын сақтау» (1925), «Қазақтың ел әдебиетінен алынған
сөздер» т.б. жеке мақалалары мен очерктері талдауға алынды.
Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар:
– Х. ... ... ... ... ... ... пен И.М.Бектеревтің тигізген әсері
– Ғалым мұрасында жалпы психология мен ... ... Х. ... ... тіл мен қазақ этнопсихологиясына
байланысты ... ... Бала жан ... ... ... ... рөлі туралы.
– Х.Досмұхамедовтың төл тіліміздегі физиология мен ... ... ... Х. ... ... ... ... негізін
салудағы рөлі.
Зерттеу жұмысы нәтижелерінің дәлелділігі мен негізділігі:
Ғылыми талапқа сай ... және ... ... ... ... ... әдіс-тәсілдерді қолдану, оның ... ... орта және ... оқу ... ... ... ... етілді.
Зерттеу кезеңдері. Бірінші кезең (2002-2003) – Қазақстандағы және ... ... ... ... ... ... ... саралап, оларды
талдау, сондай-ақ тақырыпқа байланысты әдебиеттер тізімін, ... осы ... ... ... ... ... жазылған еңбектермен
танысу.
Екінші кезең (2003-2004) – Х.Досмұхамедовтың өмір жолы мен еңбектеріне
қатысты архив материалдарын іздестіру, мағлұмат жинау, ... ... ... ... (2005-2007) – ... ... ... ... белгілі бір жүйеге келтіріп, оның
ішінен ... ... ... ... ... басты
желісіне айналдыру. Зерттеу барысында жиналған материалдарды теориялық
жағынан тұжырымдау және зерттеу ... ... ... ... мен жариялануы. Зерттеу нәтижелері ... ... ... ... университетінің профессор-
оқытушыларының ғылыми-практикалық конференцияларында «Халел Досмұхамедов
оқулары» атты ғылыми ... ... ... Академик
Т.Тәжібаев атындағы этнопсихология және ... ... ... ... ... ... мен Қырғызстан жас
ғалымдарының этнопсихология және этнопедагогика саласындағы ізденістері»
атты ғылыми-теориялық конференцияның (Алматы, 2006) ... ... ... ... ... 2007, №6) және ... (Алматы, 2008,№1,№2), «АМУ ... ... ... 2008, №1) – ... Образование» ғылыми-педагогикалық
журналының (Алматы, 2008,№4,5,6),әл-Фараби атындағы Қаз ҰУ ... 11 ... ... жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы:
Диссертация кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, ... ... және ... ... ... ... ... мен зерттеудің өзектілігі, ... ... ... мен ... зерттеудің объектісі мен пәні,
теориялық әдіснамалық негіздері, әдістері, ғылыми жаңалығы, теориялық және
практикалық маңыздылығы, ... ... және ... ... ... ... ... дәлелділігі мен негізділігі,
кезеңдері, жариялануы мен талқылануы ... ... ХХ ... ... ... ... және ... білімдердің жай жапсары деп аталып, ... ... ... ... мен осы ... ... ... еңбектер талданады. Х. Досмұхамедовтың өмір
жолы мен тұлғалық қалыптасуы, ғылыми творчествосы ... ... оның ... ... ... ағарту жүйесіне келу
себептері, ағарту саласындағы еңбек жолы, ... ... ... ... ғалымның дүниетанымның қалыптасуында орыстың ... И.П. ... пен В.М. ... ... сөз ... бөлімде Х.Досмұхамедовтың еңбектеріндегі психологиялық
көзқарастары ... ... ... ұлт ... ... ... қатар қазақ ауыз әдебиетіндегі бесік жырының бала жанын
қалыптастырудағы рөлі сараланды.
Ғалымның Қазақстандағы педология профессоры ... осы ... ... ... ... мен педология ғылымының ... орны ... Осы ... Х. ... ... ... мен ... атауларын жасаудағы ... ... ... ... ... ... ... терминдердің бүгінгі күнде де көкейтестілігі мен қолданылуы
кестеленді.
Қорытындыда ... ... ... мен ... ... ұсыныстар жасалынды.
Қосымшаларда жоғарғы және орта арнаулы оқу орындарында оқылатын арнайы
курс бағдарламасы мен ... ... ... кестесі беріледі.
1 ХХ ҒАСЫРДЫҢ АЛҒАШҚЫ ШИРЕГІНДЕГІ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӨРІС АЛҒАН ОҚУ-АҒАРТУ,
ТӘЛІМ-ТӘРБИЕНІҢ ЖӘЙ-ЖАПСАРЫ
1.1 Осы кезеңдегі қазақ еліндегі ... және ... ... өріс ... ... бас ... ... еліндегі экономикалық әлеуметтік
жағдайлар үнемі көшіп-қонып жүрген қыр халқының қоғамдық санасына, ... ... де ... әсер ... ... бұрын да аз жазылып жүрген жоқ.
Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында қазақ даласына келген ... ... ... құру ... ... ... ісін жаңа бет бұрысқа
түсіруге, тәлім-тәрбие, педагогикалық, психологиялық ой ... ... ... ... ... жылдары еліміздегі мектеп саны 2410-ға
жетті, оқитын оқушылар саны да біршама өсті. Егер 1914 жылы ... ... ... ... қоса ... 105 ... болса, 1920
ж. олардың саны 114002-ге жетті. Мұндағы қазақ ... саны ... ... екі есе ... ... ... мектептер үшін Семей, Торғай, Ырғыз, Орал секлді
қалаларда қысқа ... ... ... ... ... астам мұғалімдер
даярланды. 1920-1921 жылдары елімізде 4824 мұғалім болды. Бұл 1914 жылмен
салыстырғанда отыз бес пайыз артық еді. ... ... ... бала ... ... оқытып, сауатсыздықты жою ісіне белсене ... ... ... үшін ... ... қажет болды. Бұл жерде ... ... ... ... тағы басқалардың психология,
педагогика, әдебиет пәндері бойынша оқулық ... ... ... еді. Х. ... те ... ... ... қызметін
оқулықтар шығару ісімен шебер ұштастыра білді. Мәселен, Ж.Аймауытовтың ... ... ... ... жуық ... және ... ... жазса, М.Жұмабаев та шағын ... оқу ... ... жылы ... ... ... АССР-ның оқу халық комиссариаты құрылып,
оның ... ... ... тағайындалады. 1921-ші жылғы ақпанда
Бүкілқазақстандық оқу ... ... ... ... ... мектеп жүйесін құру, кәсіптік–техникалық білім беру, мектептердегі
саяси-тәрбие жұмыстары, балаларды ... тағы да ... ... ... ... ... жаңа қоғамда бала тәрбиелеу ісінде
от ... ролі ... ... ... оларды балалар үйі мен коммуна
мектептерінде тәрбиелеуіміз керек, таптық ... ... ... сабақтық-сыныптық жүйе де жойылуы тиіс, ... ... ... ... ... ... жұмысын лабораториялық-сабақтық,
бригадалық әдіспен ауыстыру керек ... ... ... етек ... 1922-23
жылдары құрылған Академиялық орталық ұлт мектептерін төл оқулықтармен,
бағдарламалармен қамтамасыз етуде біраз ... іске ... Осы ... грамматика, алгебра, педагогика, мектеп гигиенасы тағы басқа оқу
құралдарын жазуға қазақ зиялыларын ұйымдастырды. Бұлардың бел ... Х. ... ... ... ... ... жылы бірыңғай еңбек мектептері ашылып, білім беру жүйесінің
орталықтандырылуы ... ... ... ... ісін ... ... аз ... Себебі жаңа типті мектептер үшін қазақ
оқытушылары ... ұлт ... ... ... да өте ... ... қатар мектеп үйлері де жетіспеді. Барларының өзі ... ... ... үшін ... кадрлар даярлау - күн тәртібіндегі ең
негізгі мәселе болды. Біртіндеп бұл ... ... ... ... 30-шы ... ... 30-ға жуық мектеп оқулықтары ... ... да ... 1925 жылы мұғалімдерге арналған ... ... ... мектеп», «Темірқазық», ... ... ... ... еді. ... ... озат ... мен қазақ
ғалымдарының әдістемелік мақалалары ... ... ... ... ... ... ... кезеңнің басты жетістіктерінің бір - ... ... ... ... ... ... болды. Мәселен, 1930-1931 оқу жылдарының
арасында 450 мыңнан астам мектеп жасындағы балаларды, оның ішінде жасы ... ... ... ... тарту – ағарту саласындағы аса маңызды
жетістіктердің бірі болды.
Елде кітап бастыру ісі ... ... ... Егер ... ғасырдың
аяғында бізде не бары 70 шамалы кітап басылса, 1917-1930 жылдар арасында
200-ден аса ... ... ... ... ... сол ... заман
тақырыбына жазған дастан, поэма, жыр, әңгіме, романдары іспеттес туындылары
еді. Бұлардың қатарына М.Ж. Көпеевтің «Тірлікте көп ... ... ... ... 1907), М. Бекмұхаметұлының «Жақсы үгіт» (Қазан, 1908),
Н. Құлжанованың «Мектепке дейінгі ... ... 1923), ... ... ... ... «Мұғалім» деген журналда, 1919)
және басқа да еңбектерді жатқызуға ... ... ... ... ... ... журнал шығару ісі
де қолға алына бастады. 1911-1915 жылдар арасында Троицк ... ... ... ... журналы қазақ мәдениеті мен оқу-ағарту мәселелерін
сөз етіп келсе, енді осы ... ... ... «Жас ... ... тілінде шығатын газеттер жазатын болды. Газет-журнал
беттерінде оқыту – тәрбие ... әр ... ... мәселелері, атап
айтқанда, төте оқудың жаңа әдістерін меңгеру, комплексті оқыту жолдары, әр
түрлі пәндерден оқу құралдары мен ... ... ... ... ... тарту, мектеп жанынан кітапханалар ашу жайында сан қилы
материалдар ... ... ... ... базасын
жақсартуға да көп көңіл бөлінді.
Сөз ... ... ... ... ұлттық тәлім-тәрбиесінің сан қырлы
мәселелері бойынша қалам тартып, ой бөлісушілердің қатары ... кез ... ... ... Н.Құлжанова, С.Торайғыров,
Ғ.Мұсағалиұлы, Ғ.Балғынбайұлы, Ғ.Қарашұлы т.б. есімдерін ... ... ... ... күні ... дейін жинақталып болмай жатқан
қолтума еңбектерінің орны ерекше еді. ... бес ... ... қызметі,
жүрек пен жанның, жан мен мидың қызметі, ойлау, қиял қуаттары, түс ... жас ... от ... ... ... ... ... етіп
тәрбиелеу, бала мен әке-шешенің қарым-қатынасы, қыз балаларды оқуға тарту,
дүнияуи білім алудың қажеттілігі жайында ... да ... ... ... ... ... ... туралы айта
келіп, еркі күшті адам алдына ... ... ... ... қайтпай,
талабынан бас тартпай, келешектен ... үміт ... ... көрсеқызарлыққа салынбай, жоқшылық пен қиыншылыққа мойымай
әрекет етеді дейді. ... ... мол адам еш ... үйде ... өмір сүре алмайды. Оның бүкіл тыныс-тіршілігі ылғи да ... ... ... ... оның бар ... мақсатқа жету жолына
бағытталады. Әрине, кей жағдайда мұндай адамның ... ... ... көзқарасымен үйлесе бермейді. Олар оның алдына көсе-
көлденең тұрып, көздеген мақсатына ... ... ... М.Ж.Көпеевтің
адамның мінезі мен психологиясы туралы бұдан басқа да ... ... ... Бұларды алдағы жерде арнайы зерттеп, жұрт игілігіне
айналдыру – қазақ ... ... ... ... міндеті дер
едік. [47]
Өзінің ғылыми-педагогикалық толғамды ойларымен жұртшылық кезіне түскен
тағы бір қазақ зиялысы - Ғұмар Қарашұлы (1876-1921) ... Ол ... ... ... деген шығармаларында ұзтаз, мұғалім мамандығы, оған
қажетті мінез-құлық ... ... сөз ... Оның ойынша мұғалім
мінезінің орнықтылығы мен білімінің жан-жақтылығы – шәкірт алдында ... ... ... ... өзінің тәлім-тәрбиелік түйіндерін афоризм
(қанатты сөздер) түрінде қысқа болса да, нұсқа етіп бере ... ...... ... «Ой ... – жан ауырлығы», «Үлкендер үлгісі ... ... тағы ... ... ... [48]
Осы кезеңде өзінің тәлімдік жеке қолтаңбасымен қазақ жұртшылығына
таныла бастаған, ... пен ... ... ... ... ... бірі - Мұхаметсәлім Кәшімұлы болды. Ол өзінің Қазан қаласында
бастырған «Әдеп» (1907), «Сабақ» (1907), ... ... (1908), ... (1908) ... ... ... оқу-білім, тәлім-тәрбие,
тазалық, мәдениеттілік мәселелерінің төңірегінде көптеген ... ... ... ... ... ... ұлттық салт-дәстүрге
негіздеу қажеттігін баса айтады. Мұны имандылық пен адамгершіліктің ... ... ... ... ... маңыздылығына ерекше
назарымызды аудартады. М.Кәшімұлы «Айқап» журналының беттерінде жарияланған
публицистикалық мақалаларында сол ... ... ... ... оқу-тәрбие жұмысының барысы жайлы пікір білдірумен ... ... ... қазақтарын аралаған кезінде этнографиялық очерктер жазып, бұл
жерде де тәлім-тәрбие ... ... сөз ... ... ... ... ... байланысты тұңғыш
қалам тартқан Нәзипа Құлжан келінінің (1887-1934) ... ... ... ... Өйткені ол тек қазақ әйелдерінің арасынан ғана ... ... Азия әйел ... ... педагогикалық публицистикада дара
көрінген тұлға. Ол тәлім-тәрбие тақырыбына ... екі ... ... ... «Ана мен ... жазды. Бұларда Қазан
төңкерісінің қарсаңында ... ... ... ... ... бала ... ... Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында бала
бақшада жұмыс тәрбиелерін медициналық түсініктермен ... ... ... бөлеу мен сәбидің дене бітімінің дұрыс қалыптасуына
серуеннің, ауа мен күннің, ... ... ... маңызы т.б.)
сабақтастыра баяндайды. Автор еңбектері бұдан 70 жылдай бұрын ... ... ... қазақ әулетінің жүрегіне жылы тиіп, қолдан
түспес кітабы болмақ. ... ... ... ... ... ... ой-пікірдердің қалыптасып, дамуы жайлы сөз қозғағанда
А.Байтұрсынұлының қазақ «Әліппесін» (1914) ... ... ... ... ... көш ... ... еске аламыз. Ғалымның
қазақ «Әліппесін» жасауы, араб ... ... ... ... тіл
білімі мен сөз өнерінің негізгі терминдерін түзіп, оларды халқымыздың ойлау
мүмкіндігімен сабақтастыра, ... ... ... ... беріп,
грамматикалық категорияның жүйесін жасағаны, әсіресе, дыбыс жүйесін
/фонетика/, сөз ... ... ... ... ... зор ... ұлттық тәлім-тәрбие ғылымына қосылған баға ... ... ... ... ... мәселелерін зерттеуде біз Ахмет
Байтұрсынұлына ерекше қарыздармыз. Ол өзінің көптеген еңбектерінде қазақтың
тәлім-тәрбиесіне байланысты жайттерді ... ... ... жағынан
түйіндеуге бар күш-жігерін жұмсады. Ол қазақтың лингвистика мен әдебиеттану
ғылымдарының атауларын жасаумен қатар ұлтымыздың ... ... ... да ... ... енгізді.
Мәселен, ол «Әліппе», «Тіл құралы», «Баяншы», «Әліппе ... ... ... т.б. ... ... ... ... бойы жинақтаған ұғым-түсініктеріне өзінше талдау жасап, мұны әрмен
қарай зерттеуге бағыт-бағдар ... Бұл ... ... ... ... ... көсем» болды. Оның бір ғана ... ... ... осы ... көз ... ... ... «Көркем өнер», «Тірнек өнер», «Сөз толғау», ... «Жан ... ... ... «Жан ... «Ес ... «Іс
ұғым», «Әліптеме», «Зейіндеме» сынды басқа да толып ... ... ... мен сипаттамалары ғылыми тұрғыдан қазақ этнопедагогикасына сол
кездің өзінде-ақ қосылған үлес деп ... ... ... ... ... ... мен қара ... («Қазақ салты», «Тілек бата», «Жұртыма»,
«Адамдық диханшысы» т.б.) де этнопедагогиканың біраз ... ... ... 20-30 ... ... ренессансының көрнекті өкілдерінің
қай-қайсысының еңбектерінде осындай тәлімдік түйіндер көптеп табылады. Гәп
оларды өзімізге үлгі ... ете ... ... ... ... ... көңіл бөліп, зерттеулер ұйымдастыруда. [50]
Қазақтың аса көрнекті ... ... ... ... ... Міржақып Дулатұлының (1885-1935) күрескерлік жолы оның 1906 жылы
Санкт-Петербургте «Серке» атты ... ... ... ... 1913
жылы Қазандағы ағайынды Кәрімовтар баспасынан оның «Оян қазақ», «Бақытсыз
Жамал» атты ... ... ... 1911-1914 жылдары «Айқап» ... ... ... ... ... ісі, әйел теңдігі, ел
басқару, отарлау саясатын әшекерлеу т.б. осы секілді ... мәні ... ... ... ... Орынборда мұғалім болып жүріп, мектеп
оқушыларына арнап «Қарағат» кітабын, кейіннен ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбиелік,
дидактикалық әңгімелер, балаларды ізгілікке, ... ... ... мен ... ... ... әдет-ғұрыптарын
дәріптейтін, ғибрат қыларлық мақалаларды көптеп келтіреді. Оның көшпелі
қазақ елінің ... ... ... мен ... ... («…балқыған жас баланың ойына, қанына, сүйегіне ұлт ... анық ... ... мағлұмат алып шығады») қазіргі кезде аса зор
маңызға ие болып отыр. [51]
1923 жылы сол кездегі ... ... ...... Халық
ағарту институтының ректоры В.Я.Струминский (1880-1967) тұңғыш ... ... ... Бұл ... сол ... ... ... ғылыми зиялыларды дүр сілкіндірген оқиға болды. Өйткені, Кеңес
өкіметі ... ... ... қандай болуы керек және оны марксизмге
негіздеп ... ... ... ... ... ... ... мектептер үшін
«Мұғалімдердің қолынан түспейтін кітап» (1923) атты ... ... ... ... жаңа ... ... ... методикалық жағынан едәуір
себебін тигізгені белгілі. [52]
30-шы жылдардағы ... ... ... халқымыздың дүл-дүл ақыны
Мағжан Жұмабайұлы ... ... ... ... саласына төл
тілімізде алғаш қалам тартқан ғұлама болды. Оның «Бастауыш ... ... (1923), ... мектепте ана тілін оқыту жайлы» ... ... (1926), ... для ... (1929) т.б. еңбектері,
әсіресе «Педагогика» (Ташкент, 1922, Орынбор, 1923) атты қолтума еңбегі
бұрынғы КСРО-ны ... ... ... ... халықтар тарихында тұңғыш
жарық көрген оқу құралы еді. ... осы оқу ... ... ... сөз болады. Бұлардың ішінде «Жан тәрбиесі», ... ... ... «Ес», «Қиял», «Ойлау», «Тіл», «Ішкі сезім
көріністері», «Қайрат» т.б. – ... ... ... ... және бұлардың қазақ жанымен ерекше қайысуы – оның ... ... ең ... жақтары.
Қазақстандағы ғылыми психологияның дамуы ғұлама, ақын М.Жұмабаевтың
«Педагогика» атты оқулығының шығуымен және оның психологиялық түйіндерімен,
Ж.Аймауытовтың ... ... ... бұдан кейінгі жылдары
алғашқы ашылған жоғарғы оқу орнындағы, әсіресе 1928 жылы ... ... ... ... қоса ғылыми психологияның дамуы да
ілгерілей берді. Осы жылдарда психологияға өздерінің көлемді еңбектерімен
зор үлес ... ... ... ... ... ... С.Балаубаев, және тағы басқалары болды. Өткен
ғасырдың 20-жылдары П.Н.Архангельскийдің ... ... ... ... ... ... дейінгі тәрбие»,
Ғ.Қарашевтің «Педагогика» атты төл туындылары жарық көрді.
Қазақстандағы психология ғылымы, әсіресе Ұлы Отан ... ... ... ... дами ... ... 1946 жылы ... институтында (Алматы мемлекеттік университеті) тұңғыш рет
психология кафедрасы, 1947 жылы ... ... ... ... ... даярлайтын арнаулы бөлім ашылды. 1951-1953 жылдары
осы бөлімді жүзден астам түлектер ... ... ... ... ... ... ... оқу орындарында, ғылыми
мекемелерде қызмет ете бастады. Осы жылдары ... үшін ... ... Т.Тәжібаев (1910-1964) пен профессор ... зор ... ... ... психология ғылымынан бірнеше диссертация ... ... ... т.б.). ... 50 жыл ... көптеген
ғылыми еңбектер, оқулықтар мен оқу құралдары жарық көрді. Солардың қатарына
М.Мұқановтың «Ақыл-ой өрісі», ... ... ... ... ... ... ... Р.Илешованың
«Медициналық психология», Ә.Алдамұратовтың ... ... ... тергеудің психологиясы», В.Яковлевтің «Діндар
адамның жан дүниесі» т.б. ... ... ... ... ... тақырыбына арналған бірнеше ғылыми конференциялар (1962,
1973, 1990, 1994, 1996, 1998, ... ... 1988 ... бастап
елімізде психологтар даярлау жаңа қарқынмен қолға алынды. ... ... ... ... ... ... ... сондай-ақ Алматы, Атырау,
Жамбыл, Қостанай, Петропавл, Талдықорған, Тараз, ... ... ... ... ... мен ... даярлануда.
Сондай-ақ, орта мектептерде «мектеп психологы» ... ... ... ... кафедрасы, Алматы облыстық ... ... ... ... ... ... ... кезде психологиялық зеттеулердің кешенді тақырыптары қолға
алынып, оларды ұлт өміріне ... ... ... ... отыр. Осы
тұрғыдан келгенде, ауыл-село ... ... ... мал ... ... ... сондай-ақ, жаңа типтегі
лицей, гимназия, колледж, ... ... ... ... ... ... ... оқушылардың өзіндік
астарларын зерттеу, нарық экономикасына ... ... ... ... психологиялық жайттер алдағы жерде өз шешімін күтіп ... ... ... ... табылады.
1.2 Х. Досмұхамедовтың өмір жолы мен творчествосы, ғалымдық тұлғасының
қалыптасуында И.П.Павлов пен ... ... ... ... ... ... дәрігер, Халел Досмұхамедов
1883 жылғы сәуірдің 24 жұлдызында, қазіргі ... ... ... ... ... дүниеге келді. Ол он ... ... ... ... ... ... әкесі де, арқа сүйер ағасы да ерте,
1908 жылы қайтыс болды. Кішкентайынан ауылдағы молдадан хат ... ... ... ... ... ... ... Ол 1931 жылы ОГПУ-дің
тергеушісіне өз қолымен толтырған мәлімдемесінде: «Он бір жасымда ... ... Одан соң он ... ... ... Орал ... училищенің дайындық класына оқуға түстім. Бір жылдың ішінде ... ... оқу ... өте ... болды. Училищені 1903 жылы
маңдайалды оқушы ретінде тәмамдадым. Сол жылы ... ... ... тілінен қосымша емтихан тапсырып түстім …», - деп
жазады. [53] ... ... ... ... ойын ... ат жалын тартып мініп,
азамат болып, астана – Петербордан бір-ақ ... ... ... осы алты жыл ... ... ... ... рухани өсуінде, ғылым жолына түсуінде ерекше белесті ... ... ... ол ... ... жүзі физиологтарының
ақсақалы атанған академик И.П.Павловтың физиология курсынан,сол оқу орнының
ғұлама ғалымы В.М.Бехтеревтен ... ... ... Бұл ... осы ... ... ... бірінші тармағында
айтылады. 1905-07 жылдардағы Ресейді дүр ... ... ... ... ... ... ... қадамына алғашқы баспалдақ
болды. Сол жылдар туралы ол кейін: «Демократиялық күштер,-деп жазады ол,-
оның ішінде студенттер ... да ... ... ... жататын. Қым-
қиғаш студенттік өмірге араласуымен қатар саяси білімімді жетілдіруге
кірістім». Оқуын ... соң (1909) ... ... Пермь губерниясында,
сонан соң 2-ші казак-орыс атқыштар батальонында әскери кіші ... ... ... ... өтей ... ол ... халқының дәрігерлік
көмекке мұқтаждығын әбден сезінеді, ... ... ... ... қарапайым
шараларын білмеудің ақыры елге ... ... ... орны толмас
өкініштермен аяқталатынын көзбен ... ... ... ... ... ... ... білім-білігін аямайды. Ел ішінде етек алған обаға
қарсы күресіп, ... ... ... болашағын қамқорлық маңызды іс екенін
түсінген ол бұл мақсатын жүзеге ... үшін ... ... ... ... Дәрі ... ... жүзді емдесе, жария сөз, ... ... ... сақтандыруға болатынына көзі жетеді.
Халқымыздың рухани жан саулығы мен тән саулығы шипагері бола білген
Халел Досмұхамедовтың 1916 жыл ... ... және ... ... атқарған қоғамдық-саяси қызметтерін, ұстанған идеялық бағыт-
бағдарын айғақтайтын құжаттар мен дәйектемелер аз ... ... баға ... ... ... ... ... қалдырмақпыз.
1920 жылдары Ташкент қаласы Түркістан автономиялық республикасының
орталығы еді. Сол ... ... ... бір ... ... ... ... еңбек етті. Олардың арасында Халел Досмұмедовтың ғалымдық,
ұстаздық, қайраткерлік тұлғасы ерекше жарқырай көрінді. ... ... 1923 жылы ... ... ... ... ... шашуды мақсат
еткен «Талап» атты қоғам құрады. Оның ...... ал ... болып профессор Александр Эдуардович Шмидт, Иса Тоқтабаев,
Мырзағазы ... ... ... Мұхтар Әуезов, қырғыз Қасым
Тыныстановтар сайланады. Мағжан Жұмабаев, ... ... ... ... ... Сұлтанбек Қожановтар «Талап» жұмысына
белсене араласады. Ондаған кітап, оқу құралдары осы ... ... ... ... ... ... ... еңбектері сан алуан.
«Талаптың» жұмысы мына бағыттарда өрбіген:
1) Күнделікті өмірдің ... ... ... қанағаттандыруға
бағытталған қауым ішіндегі ұйымдастыру шаралары;
2) Қазақ тіліндегі оқулықтар мен көрнекі оқу құралдарын ... ... ... ... терминін кең мағынада түсіне отырып, оның мәселелеріне
арналған лекциялар мен пікірталастар ... ... ... ... ... ... ... қоғам
өмірінің қай саласында болмасын ерекше көрсете білді. Педагог-ұстаз ретінде
ағарту мен ғылым саласында да өз қолтаңбасын қалдырды.
Халел Досмұхамедовтың осы Ташкентте болған ... ... ... шығармашылық талантын жарқырата көрсетіп, сүбелі туындылар ... ... ... ... бір ... жинаған білімін халқына қайтарып
беруге енді ғана мүмкіндік туды. 1920 ... ... ... ат ... ... кейінгі көрген күні – қуғын-сүргін, түрмен, жер ... ... ... осы жылдары бір басында бірнеше қызметті қоса
атқара жүріп, ұлттық мектептердің жаңа жүйесін ... ... ... ... қалыптастыруға құлшына араласты. Сол ... аса ... бірі – ... қаулап ашыла бастаған қазақ мектептеріне ана
тілінде оқулықтар дайындау болатын. Оның ... ... ...... Мағжан, Жүсіпбек, Мұтар Әуезов болды. Олардың психология,
педагогика, әдебиет пәндері ... ... ... ... ... еді. ... де ... педагогикалық жұмыстарын қазақ тілінде оқулықтар
шығару ісімен шебер ұштастыра білді.
Оның 1922-28 жылдар ... ... ... ... ... «Табиғат
тану», «Адамның тән тірлігі» («Физиологиялық анатомия»), «Жануарлар»
(«Зоология»), «Оқушылардың ... ... ... оқу ... ... төлтума еңбектер болатын. Ол сондай-ақ халқының ғылыми-танымдық
өрісін кеңейту мақсатында Ю.Вагнердің «Рассказы о том, как ... ... наше ... ... түзілуі мен жұмыс істеуі туралы
әңгімелер» (1924), және «Рассказы о том, как ... и ... ... ... мен ... ... ... (1924) атты
кітаптарын аударып, бастырып шығарды. [54]
Х.Досмұхамедовтың қазақтың тұңғыш жоғары оқу орны – ... ... ... 1926 ... ... проректор қызметін атқарды. Осы
пединституттың негізінде 1929 жылы Алматыда Қазақ мемлекеттік университеті
ашылғаны белгілі. Бұл ... ... ... ... ие болып
отырған Абай атындағы Қазақтың педагогикалық университетінің түп негізі
еді. Міне, Халел ... осы ... ... ... төрағасы ретінде көп іс тындырды, оның тұңғыш проректоры
болып ... Ал 1924 жылы ол ... ... ... ... тұңғыш корреспондент мүшесі болып сайланды. Ол сондай-ақ бұл
өнімді жылдарда ... ... ... ... АССР ... ... комитетінде жоспарлау-ұйымдастыру басқармасының меңгерушісі міндетін
атқарды. Қазақ-қырғыз білім комиссиясының жанынан «Сана» журналын ... өзі ... ... ... 1930 жылы ... Халел Досмұхамедовтың шығармашылық
жұмысы еріксіз тоқтайды.
Қазақстанда жоғары педагогикалық білім берудің ... және ... ... ... ... ... бағалау үшін елдің
ағарту майданында өзімен бірге ... ... ... ... өз ... ... ... қарастырған жөн.
Х.Досмұхамедовтың педагогикалық-ағартушылық мұрасын шартты ... 3 ... ... ... болады:
Бірінші кезең – 1920 жылдан 1926 жылға дейін Ташкент халық ағарту
институтында ұстаздық қызмет ... ... Орта Азия ... факультетінде, сондай-ақ Түркістан АКСР Денсаулық сақтау, Халық
ағарту Комиссариатында мемлекеттік ... ... ... атқарған
кезеңі.
Екінші кезең – 1926 жылдан бастап 1928 жылға дейінгі аралықты қамтиды.
Бұл кезең – 1926 жылы ... ... ... ... ... ... ... педагогикалық институтының ашылуы.
Үшінші кезең – 1928 жылдан бастап 1930 жылдардың бас ... ... ... ... оқу орны ... ... Абай ... институты аталған ғылым ордасын ұйымдастыруда және оның оқу-
тәрбие жұмысын басқаруға ат салысқан кезеңі.
Бірінші ... ... ... ... ... ... құрылуы (1920), Кеңес үкіметінің
сол жылы Алашорда мүшелеріне кешірім жасауы мен ақтауының мәні зор ... ... ... ... ... және ... міндеттерінің
бірі – мұғалім кадрларын даярлау еді.
Сол жылдары құрылған ... ... ... ... ғылыми, оқу-әдістемелік, қызметіне жалпы теориялық және
бағдарламалық ... ... ... ... ... орталықтың
алғашқы төрағасы, белгілі ағартушы-ғалым Ахмет Байтұрсынов болды. ... ... мен ... оқу ... оқу ... мен
оқулықтар дайындауда Х.Досмұхамедов те белсене ат салысты. Академиялық
орталықтан ... ... ... ... ішінде Ахмет
Байтұрсыновтың «Әдебиет танытқышы», «Қазақ тілінің синтаксисі», «Мәдениет
тарихы», «Әдебиет теориясы», ... ... ... ... «Психологиясы», Мағжан Жұмабаевтың «Педагогикасы», Міржақып Дулатовтың
«Қазақ тарихы», Әлихан Бөкейхановтың ... ... ... Б.Омаровтың «Физикасы», А.Сәтпаевтың «Алгебрасы» ... да ... ... оқу ... ... ... ... мен халық ағарту
институттарынан 1 және 2 сатылы қазақ мектептері үшін мұғалім ... ... ... бастады. Осы жылдардың ішінде 500-ден астам
мұғалім бітіріп шықса, оның 200-ге ... ... еді. ... ... ... ... ... бар мұғалімдермен қамтамасыз
етіле бастады.
1925-26 оқу жылында Қазақстанда 4 халық ағарту институты жұмыс ... ... ... және ... жұртшылығы техникумдар мен халық ағарту институттарын тұңғыш
бітіріп шыққан түлектерін ерекше қуанышпен қарсы алды. 1926 жылы ... ... ... ... ... ... алғашқы бітіру
салтанаты өткізілді. «Советская степь» газетінде 1926 жылы 12 ... ... ... ... ... ... ... «Үстіміздегі оқу жылы Қазақтың халық ағарту институтын 10 адам
бітіріп шықты. Олар 1 және 2 ... ... үшін ... ... Бұл ... саны ... аз ... сапасы жағынан мәні орасан
зор. Ол тек қана ... ... ... ... ... бірінші ғана емес,
сонымен қатар Қазақстан бойынша бірінші. ... ... ... ... ... ... ... бар мектеп қызметкерлері бірде-бір жерде
даярланған ... ... ... институттары халыққа білім беру ісі ... ... оның ... ... ... ... ерекше рөл
атқарды. Бұлар өтпелі сипаттағы оқу орындары болуымен ... және ... ... ... ... ... ұйымдастыруда бірден-бір
негіз болып табылды. Мәселен, Халел ... ... ... дейін
жемісті еңбек еткен Ташкент халық ағарту институты сол қалада ұйымдасқан
Қазақтың педагогикалық институтына негіз болды.
Қазақстанда ... ... оқу ... болмауы арнаулы білім
беретін мектептердің аздығы педагогикалық кадрларды ... ... ... ... ... ... сол ... педагогикалық
жоғары оқу орындарын ұйымдастыруға қажетті мәдени және материалдық жағдай
жоқтың қасы ... ... ... елімізде жоғары оқу орнын ашу ауадай қажет
болды. Бұл мәселе республика құрылған күнінен бастап, әр ... ... ... ... ... Әсіресе, педагогикалық білім беру саласында
– оқу орнын ұйымдастыру қажеттілігі ерекше сезілді. Республика үкіметі осы
мәселені ... ... ... ... ... оның ... ұйымдастыруда орасан еңбек сіңірді.
Ол 1927 жылы 21 наурызда қазақ мемлекеттік университетін ұйымдастыру
жөніндегі Комиссияның төрағасы міндеті жүктелді. Х.Досмұхамедұлы ... ... бар ... ... ... ... мен ... жұмысының толық жоспарын, күллі кіріс-шығыс қаржысының есебін жасады.
1929 жылы қазан айында Ташкенттегі ... ... ... қара ... ... осы ... ошағын ұйымдастыруға белсене
араласып, оның тұңғыш проректоры болды. Осы қызметімен бірге ол педология
курсынан студенттерге ... ... ... ... ... оған ... ғылымының доценті,кейіннен педология ... ... қоса ... ... міндетін атқарды. Қазақ мемлекеттік
университеті ректорының 1930 ... №13 ... ... ... профессоры Досмұхамедов Ленинград қаласында өтетін «Адам миының
қам-қарекетін ғылыми зерттеу» ... ... ... ... қатысуға
іс сапарға жіберілсін …» Осы бұйрықты Халық ағарту Комиссариаты ақпанның 16
күні бекіткен. Оның іс ... ... ... кафедра меңгерушісінің
уақытша міндеті мен І-ІІ курс студенттеріне педология пәнінен ... ... ... ... ... (КР ОМА. ... 1-тізбе, 1-іс, 81-82
бет). [55]
Х.Досмұхамедовтың ғалымдық тұлғасының қалыптасуында академиядағы ... ... ... оған ... берген орыстың екі үлкен ғалымын, бұлардың
қазақ талапкеріне тигізген әсерін айтпай кетуге болмайды.
И.П.Павлов Ресейдің ... ... ... ... ... ... ... ақсақалы деген құрметті атаққа ие болған ұлы ғұлама.
Ол 1907 жылдан бастап Петербург Ғылым Академиясының академигі, 1890 ... ... ... ... ... ... прфессоры, 1925
жылдан өмірінің соңыа дейін КСРО ғылым академиясының физиология ... ... ... ... ... ... саласындағы еңбектері
үшін Нобель сыйлығын алды (1904). 1901-1936 жылдар арасында 35 жыл бойы
үздіксіз ми ... ... ... ... ... әйгілі
шартты рефлекстер ілімін құрды. Ғалым ... ... ... ... ... ... педагогика және тағы басқа
ғылымдардың дамуына зор ықпал етті. [56]
Х.Досмұхамедов ұлы ... ... ... мәселелерінен,
әсіресе, жоғары жүйке қызметі жайлы ілімдерінен мол ... ... ... және ... ... ... ұлы ... В.М.Бехтерев (1857-
1927) әуелі Қазанда (1885), кейіннен Петербургтағы әскери-медициналық
академияда (1893) жүйке және жан ... ... ... ... ... жылы мұнда Психоневрология иститутын, 1918 ми жүйесі ... ... ... ... рефлексология (рефлекстер туралы
ілім) бағытының негізін салды. Ол жүйке ... ... ... ... ... сол ауруларды емдеу жолдарын көрсетті. Оның педагогика,
психлогия, педология саласында жазған көптеген еңбектері бар. ... ... және ... (1903), «Объективтік психология» (екі том, 1907-
1910), «Баланың ... ... ... ... (1917), «Ми және
оның жұмысы» (1928) атты еңбектерінің ғылыми психология мен педагогиканың
қалыптасуы мен дамуына ... зор ... ... ... ... ... ... және жан аурулары» атты күрделі медициналық курста лекция оқыған
В.М.Бехтерев 1893 жылы ... ... және жан ... ... ... ... 1907 жылы Психоневрологиялық ғылыми-
зерттеу институтынын ұйымдастырады. Институтқа сол кездегі белгілі ғалымдар
А.П.Нечаев, М.С.Добротворский, ... ... ... ... ... Ю.К.Белинский, К.Д.Агаджанияни,
А.Э.Барий тағы басқалар тартылады. Оның ғылыми кеңесінің құрамына белгілі
психолог ғалымдар В.А.Вагнер, Н.Е.Введенский, ... ... т.б. ... Бұл ... Б.Ф.Ломов, В.А.Кольцова,
Е.И.Степановалар бірлесіп жазған «Очерк о жизни и ... ... ... атты ... мақалада толық ... ... ... ... М.: ... 1991. [57]
Ғылыми-зерттеу институтының құрамында психо-педологиялық институт деген
атпен шағын ғылыми мекеме жұмыс істей бастайды. Осы ... ...... ... ... күнінен бастап бірнеше ғылымдардың бірлесіп
жан-жақты тәрбиелеуге ат салысу еді.
1907 жылы 13 желтоқсаннан бастап бұл мекеме ресми түрде ... деп ... ... Осы институттың құрылымы және ... ... ... ... еңбектер («Об учреждений психолога
педологического института при Психоневрологическом институте в Санкт-
Петербурге») // ... ... ... ... ... № 2. ... ... туралы психолог К.И.Поварниннің «Педологические институты
и их роль в ... и ... // (Отд. ... ... тов. «Наш ... 1916) атты еңбегінде жан-жақты сөз болады. [58]
Ерекше мән беретін жай, ... ... ... мәселесімен
айналысқан екен. Соның ішінде педологияның ... ... көп ... ... өзі ... психоневрологиялық ғылыми
зерттеу институтының жанынан шағын педологиялық ғылыми зерттеу ... Бұл ... ... ... 52000 ақша ... мен ... ... жаңадан келген бала психикасының жалпы дамуы мен қалыптасу
ерекшеліктерін комплексті ... ... ... тәрбиешілер
жалақысымен қатар түрлі құрал жабдықтарға жұмсалған. ... ... ... ... ... ... күнінен бастап (туғаннан кейін 7-10
күн өткен соң қабылданған) ... ... ... ол ... бастап есейгенге дейінгі комплексті түрде ... ... ... ... ... ... В.М.Бехтерев осы мекемеге білікті тәрбиешілерді ғана жинайды.
Баланың тәні мен жан ... ... ... оның ... өсуімен қосарласа зерттелінеді. Бұл ұлы орыс ... ... ... ... ... еңбегінде адамды жан-жақты
танып білу үшін, оны жан-жақты зерттеу керек деген ... ... ... Бала ... ... ... – педологияның аса бір көңіл
бөлген мәселесі. Сөйтіп, В.М.Бехтерев дүниежүзілік әлемде педологияның
зерттеу лабораториясын ашқан ... орыс ... ... ... Одан ... жылы Брюссельде және кейіннен Европа мен Америкада осындай бірнеше
зерттеу орындары ... ... ... мен даму баланы
зерттеудің ең ... ... деп ... ... 1950 жылдары оның шәкірті
Б.Г.Ананьев (Бехтерев лабораториясында бірге қызмет еткен) ... ... ... ... ... ... ... жылы В.М.Бехтеревтің басшылығымен педология институтының жарғысы,
ережесі жасалынады. Мұнда баланы бірнеше жылдар бойына байқау, оны анасымен
бірге жан-жақты қамқорлыққа алу, ... ... ... ... ... алған. Мұнда нәресте-бөбектің үйде ата-анасынан алатын мәпелеу,
әлпештеу, жылылық қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... үш бөлім болған. Оның ... ... ... ... және ... ... педагогика
бөлімі деп аталған.
Аталмыш бөлімдердегі тәрбиешілер, ғылыми қызметкерлер баланың жан-жақты
тәрбиесіне бірлесе ықпал еткен. ... ... өзі ... ... ... ... (белгілі орыс психологы). Институт ... ... ... өз ... ... ... етіп қойды. [59]
Санкт-Петебургтегі Әскери-медициналық Академияда академик В.М.Бехтерев
пен академик И.П.Павловтың білімінен сусындаған жас ... 1927 ... ... жоғарғы оқу орнының педология кафедрасының жетекшісі
болуы, кейіннен осы кафедраның профессор атағына ие ... ... Ол осы ... ... ... ... келгендігін, тіпті
студенттік кезінен бастап педология саласынан теориялық және ... ... ... ... деп ... ... педология кафедрасында қызмет ете жүріп, ол
педологияның басты бағыт-бағдарын, оның зерттеу объектісі мен ... ... ... ... ... педагогикасы мен ағартушылық саласында айрықша із қалдырған
көрнекті тұлғалардың бірі Х. ... ... ... ... айып
тағылып, өмірінің соңғы күндеріне дейін соқыр саясаттың құрбаны ... ... ... ... даму ... мен, ... ... қысқа
өмірінде ерекше үлес қосты. 1930 жылдың 15 қыркүйегінде Х. Досмұхамедов
университеттегі жұмысынан ... ... ... ... Біздің ұйғаруымызда Алашорда қозғалысының лидерлерінің бірі
болғандығы – осыған басты себеп болса керек.
Сөйтіп, Х. ... ... ... ... ғылымында педология
іргетасын қалаған ғұлама болып отыр.
Бірінші бөлімнің қысқаша тұжырымы
Зерттеу жұмысының бірінші бөлімі біз ХХ ғасырдың алғашқы ... ... ... ой пікірлердің ... ... ... ... ... ... тізбегі, Қазақстанда Кеңес
өкіметінің орнауы, қазақ зиялыларының Ташкентте бір ... ... ... ... жаңа жағдайларға алып ... ... ... ... ... ... ... ағарту ісі жандана
түсті.
Бөлімнің бірінші тақырыбында ... ... ... ... жаңа ... ... бастағанын, онда мұғалімдер мен ... ... оқу ... мен ... даярлау ісінің
бірінші кезекте тұрғанын сөз ете отыра, осы кездегі ... ... ... ғылыми-әдістемелік салада жаңа бетбұрыстар болғандығын айтып ... ... ... жетекшілік еткен халық ағарту жұйесіндегі Академиялық
орталықтың құрылуы, жергілікті өлкенің ... мен ... ... ... ... ... ... мен оқу-әдістемелік
құралдар бастыртып шығаруды дұрыс жолға қою т. б. ... ... ... ... ... ... өсуі, оның өз замандастары ... ... ... ... т.б. ... қазақ халқының
рухани өсуі мен білім мен тәрбие саласындағы ... ... ... ... ... ... екінші тақырыбы - республикада отызыншы жылдары орын
алға зорлық-зомбылықтың, заңдылықты бұзудың құрбаны болып, жазықсыз жазаға
ұшыраған ... ... мен ... ... орны бар, ... ғалым
Х.Досмұхамедовтың өмір жолы, шығармашылығы туралы баяндап, оның тұлғалық
қалыптасуы мен ғылыми творчесвосының ... ... ... ... бөлімнің екінші тақырыбында Х.Досмұхамедовтың ғылыми-тұлғалық
қалыптасуының тарихи-психологиялық алғы ... ... ... өмір ... ... ... мен ... аса маңызды
факторлары айқындалды. Ресейдің ... ... ... оқып жүріп-ақ. И.П.Павлов пен В.М.Бехтеревтен ... ... ... ... дүние танымының қалыптасуы кейінгі ағартушылық,
ғылыми еңбектерінде айқын көрінгенін дәлелденді.
2 Х.ДОСМҰХАМЕДОВТЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ
Халқымыздың ... ... ... ... ... Халел
Досмұхамедов ХХ ғасырдың бірінші ширегінде демократиялық ... дами ... ... ... ... ... ... аса көрнекті тұлға. Негізгі мамандығы дәрігер,
болса да ол әдебиет, тарих, лингвистика, биология, ... ... т.б. ... өзекті мәселелері жайлы өзінің ой-
толғаныстарын білдіріп отырған әмбебап ғұлама.
Ол тәнтәну ... ... ... ... ... еңбектер жазбаса да, ілім-білімнің осынау салаларына байланысты
жасаған сындарлы түйін-тұжырымдары ... ... ... ... ... ... кездестіруге болады.
Ұлттық психологияның сан-салалы мәселелері Х.Досмұхамедовтың
туындыларының ... ... оның ... ... ... қателеспеген болар
едік.
Ғалымның ауыз ... ... ... бесік жырының бала
психологиясының қалыптасуындағы рөлі жайлы тұжырымдары күні бүгінге ... ... ... сөз ... келе ... ... ... ғылым тілі жайындағы өзіндік ұстанымдары, әсіресе, төл
тіліміздегі ... ... ... ... ... де
қазіргі кездегі аса толғақты мәселе.
Х.Досмұхамедовтың психологиялық көзқарастарына ерекше өң беріп ... ... ... оның ... рет ... ғылымының ұрығын сеуіп,
мұны психология мен физиологияның ілкі ... ... ... осы ... енді ғана ... алып ... алдағы жерде
бұл айтқандарды мұқият түрде зерделей зерттеу қажет деп баса айтар едік
Қазақ ғалымының рухани мұрасындағы ... ... ... ... ... ... Оның біріншісі – адамның таным процестеріне, сезім
мүшелеріне қатысты психофизиологиялық ой-пікір болса, екіншісі - ... ... ... ... – ұлт ... мәселе. Енді осыларды рет-ретімен баяндауға көшелік.
2.1 Ғалым мұрасындағы жалпы психология мен ... ... дені оның 1927 жылы ... ... ... ... тән тірлігі» атты еңбегінен көрініс ... ... ... жан ... ... ... ... байланысып жатқанын,
айналаны танып білуде сезім мүшелерінің (көру, есту, иіс, тері, ... ... ... ... ... бұл ... ... кредосы –
жүйке (нерв) денедегі барлық мүше жүйелерін басқарып, билеп тұрады. Адамның
санасы, есі, көңілі, ... осы ... ... ... ... ... «Ана ... 1998, 293-б). [61], [62]
ХХ ғасырдың ілкі ширегіндегі қазақтың үш арысының (Халел, ... жан мен тән ... ... ... сабақтасып
жататындығы белгілі. Бірақ, Санкт-Петербургте И.П.Павлов пен В.М.Бехтерев
ілімдерімен сусындаған Х.Досмұхамедовтың ... ... ... ... жаратылыстық ғылыми астардлары кеңірек, әрі
тереңірек болып келеді.
Қазақтың осынау біртуар ... ... ... ... байланысты ой-пікірлерінің түп-төркіні бір ... ... ... ... ... ана ... «тән тірлігі»
десе психологияны «жан тірлігі» ... Бұл ... ... ... ... ... ... «живая душа» (тірі жан)
дейтін термині ойға оралады. [63] Ал, Ж.Аймауытов болса, ... ... ... «жан ... Ш.Құдайбердіұлы «жан сыры» деп
алған. Осы мәселелер алдағы жерде тереңірек баяндалады. [64, 65, 66]
Х. Досмұхамедовтың ... тән ... [61] ... ... ... ... ... дәлірек айтсақ, психофизиологиялық ұғымдар
мен терминдер жиі ... ... ... ... ... ... ... афферентация, қозу, рефлекс, тежелу,
тітіркеніс, Брока, ... ... ... ... ... жүйесі,
ішкі секреция, ганглит, гипотоламус, гомеостаз, көру ... ... ... көз ... ми ... ... ми сыңарлары,
латенттік кезең, сезгіштік табалдырығы, реакция, көз құрылысы, құлақ
құрылысы, синапс, ... төрт ... ... тағы ... осы ... ұғымдар жетерлік. Біз жоғарыда келтірген Халел Досмұхамедов
қолданған физиология мен ... ... 1985 жылы ... ... ... ... ... енген. [67]
Енді осылардың қалайша баяндалғанына тоқталайық. Қазақ ғалымының
мамандығы ... ... ... мәселелеріне ерекше көңіл бөлген,
өйткені дәрігерлік этика медицина ғылымында жиі сөз болатындығы белгілі.
Осы ... ... ... ... ... ... деонтология,
моральдық норма, баға, рухани құндылықтар, т.б. Осы оқу ... ... ... ... да жиі ... Оларға
анестезия, апатия, астения, аутизм, афазия, ұйқысыздық, ... ... ... ... ... ... ... летаргия,
неврастения, неврос, психоастения, психопатия, соқырлық, шизофрения, т.б.
«Шартты рефлекс» теориясының авторы И.П.Павлов пен ... ... ... В.М.Бехтерев өз ғылымдарын барынша ... ... үшін ... ... ... ... Бұл ... де адамның ішкі жан күйін ... ... еді. ... да ... ... физиология мен жүйке және
жан ауруларының теориясынан молынан ... ... ... ... ... гөрі тән ... яғни физиологияның ұғымдарын
көбірек қолданатын. Мұны аталмыш еңбектің қосымшасындағы ... ... ... ... болады.
Осы айтқандарымызды нақтылай түсу үшін оның аталмыш еңбегінен үзінділер
келтірелік.
Х. Досмұхамедовтың аталмыш еңбегінде түйсік, қабылдау және басқа ... ... ... қазіргі психология кітаптарында кездесетін көз
бен құлақтың құрылысы, дыбыстың қалай ... ... ... тілмен
айтқанда Гельмгольцтың «Резонанс теориясының» мәселелері. Дыбыстың құшағы
деп дыбыс амплитудасын, ... ... ... ... ... ... анықтама бергенін байқаймыз. Мәселен, ғалым ... ... ... ... тыңдап көрейік. «...Керілген домбыраның
шегін қолмен тербетсек, дыбыс шығады. Сол секілді тербелген, керілген ... де ... ... ... сіңір дыбыс шығармайды. Дыбыстың жіңішкелігі, күші,
түсі болады. Бір сыдырғы ретті тербелуден пайда болған дыбысты ... ... ... ... ... ... ... Ретсіз тербелуден пайда
болған дыбысты «шу» ... ... ... адам ... сынауына
келеді.
...Баланың көмейі кішкене келеді, дауысы да жіңішке ... ... өмір бойы ... ... ... Еркектің дауысы баланың не әйелдің
дауысынан қашан да жоғары болады.
...Дыбыс сіңірінің ... жиі ... ... ... ... да
жіңішкере береді.
...Адамның құлағы тербелуі бір секундте он алтыдан кем болмаған,
қырық мыңнан артық ... ... ғана ... ... тербелуі қырық
мыңнан артық болса, не он алтыдан кем болса адамның ... ... ... ... ... ... дыбыс кернейден шыққан дыбыс секілді,
тырнаның дауысы секілді.
...Көмей дыбысына жаңадан дыбыс қосылып, адамның ... үні ... [61, ... - ... қазіргі музыка зерттеушісі Ж.Нәжімеденов, - ауадағы
тербеліс процесінен пайда болған ... ... ... ... ... тапқан, музыкалық дыбыстар қатары... Тербеліс жиілігі көбейген
сайын дыбыс биіктігі де ... ... ... ... ой-
санасы мен салт-дәстүріне, өмір сүрген табиғи ... ... ... ... музыкалық әуен сазы туады. [68. 28]
Осындай пікірді бұдан 80 жыл бұрын Х. Досмұхамедов те айтқан. Ғалым осы
жөнінде былай дейді: ... ... ... ... ... әр
адамның өзіне лайықты дауысы болады. Қойлыбайдың дауысы бір ... ... ... ... ... ... көрмей тұрып-ақ дауысынан
тануға болады. Дыбыстың осы қасиетін «дыбыстың түсі» не тембрі ... ... ... ... ... болады...».
Тембр туралы қазігі ғылым былайша түйіндейді: ол дыбыстың сапасы, оның
бояуы.... Тембр дыбыс тербелістерінің ... ... ... ... ... ырғағын өзгерте отырып сезім-күйді (қуаныш, реніш, т.б.)
бідіруге болады. [69. ... ... біз Х. ... осы психофизиологиялық мәселені сонау
кездің өзінде-ақ төл тілімізде ғылыми ... ... ... ... осы ... жөніндегі ой-түйінін әрмен қарай
жалғастырайық. Х. Досмұхамедовтың айтуынша кей дыбыс ... ... ... ... ... ... Дыбыстың қаттылығын, нәзіктігін дыбыстың ... ... күші ... ... ... ... құлашы ұзын
болған сайын дыбыстың күші де ... ... бір ... ... ... ... ... айналасындағы әуені (яғни ауаны – ... Бұл ... ... ... дыбыс болып сезіледі...
Тербелу дүркін-дүркін келіп, ретті болса, мұндай тербелуден туған
дыбысты «тон» деп атайды. Адамның ... көп ... ... ... 8-томында «тон» туралы былай дейді: тон - грек
тілінде дәлме-дәл аударғанда күш түсіру, бір ... ... күш ... ... пікірімізше осы ұғымның анықтамасын берген қазіргі автор Х.
Досмұхамедов қолданған, қазақ түсінігіне өте ыңғайлы баламасын алғаны ... ... ... ... ... ... секілді әрі қарапайым, әрі ... ... ... ... ... ғалымы қолданған ұғым,
түсініктерге жүгінгеніміз дұрыс дер едік. Өйткені, түйсіктену мәселесін ... ... ... ... ... [69]
Х.Досмұхамедовтің пікірінше, дыбыс сезім мүшелерінің жүйелі нәтижесінде
пайда болатын сөздің ең кішкене ... ... ... физиологиялық
процесс, үш тұрғыдан (аспектіден) зерттелінеді. Біріншіден, тіл ... өзге ... ... ... құбылыс болғандықтан, оның
физикалық қасиетін спектірдің құрамы, күші, ... т.б. ... ... (адамның) орталық жүйке жүйесінің басқаруымен
дыбыстау мүшелері қозғалысқа ... ... жеке ... ... ... ... қарастырады. Үшіншіден, сөз мағыналарымен, сөз
тұлғаларын ажыратуға себі бар ... ең ... ... ... ... ... ... талдау фонологияға қатысты болады.
Сонау ежелгі заманның өзінде дыбыс пен дауыстың физиологиялық табиғаты
туралы әл-Фараби «Музыканың ұлы ... ... ... ... ... ... ... үндестік жоққа тән болғандықтан ,-деп ... ... ... ... тиеді. Адам дауысының...дыбыстарының ішетін
тамақпен ... ... ... ол ... ... ... тең.
Тым ащы, жаңғырта, шаңғыра шыққан дыбыстар табиғи болмайды.Бұл дыбыстар тек
табиғи жағдайларда ғана ... ... ... ... удың ... ... лоар құлақты тұндыру,сарсыту үшін қолданылады. 126.38
Ал, дауыстың ... ... ... ... ол адам ... ... ... арқылы шығаратын үні,алғашқы дыбысы.Адам өз
дауысы арқылы ой-пікірін, ... ... ... жолмен (сөйлеу,
күлу, жылау,т.б.) білдіріп отырады. Дауыс орталық жүйке жүйесінен ... ішкі ... ... ... байланысты жүзеге асып
отырады. Адам дауыс күшін өз еркімен өзгерте алады. ... ... ... ... ... мен ... ... тәжрибесіне,
мінез-құлқының құбылуына, тіршілік бабына қарай үнемі өзгеріп ... ... ... ... ... ... айтылатындарына, лирикалық сазды
үнмен, жігерлі де ... ... ... ... ... пен дауыс есту, қозғалыс түйсіктерінің қызметі арқылы жүзеге асып
отырады. Есту түйсіктерінің ... ... ... ... ... ... теориясының негізінде түсіндіреді. Ғалым
ішкі құлақтағы корти (дыбыс ... ... ... ... ... ... ... қылы тәрізді ... ... ал ... ... ... ... жоғарғы дыбыстарды
қабылдайды деген пікір айтқан. Бұл жорамал, ... ... да итте ... ... ... ... ... физиологінің «Адамның тән тірлігі» атты ... ... пен ... туралы айтқандары жоғарыда аталған теориямен тамаша үндеседі.
2.2 Ұлт психологиясы мен қоғамдық психологияның аспектілері
Х. ... ... ... ... ... 20-30 ... ... қолданбаған Н.И.) байланысты пікірлеріне талдау
жасамастан бұрын ғылымның қалыптасу, даму тарихына тоқталуды жөн ... ... ... ... туралы тұңғыш рет болуы
елуінші жылдардың аяғында ... ... ... ... и ... ... в Казахстане во второй половине ХІХ
века» (Алматы, 1958) атты еңбегінде сө болған еді. ... ... ... деп жазды:
«... Проблема национального характера является весьма ... ... но она еще не ... и ждет своих исследователей − ... ... ... [78. ... содан бері 40 жылдай уақыт өткен екен. Бұл салада бізде осы
кезеңде біршама ... ... ... (бұлардың көпшілігі 70-80
жылдары жарық көрген. – Н.И.). Мәселен, 1970 жылы профессор Н. Жанділдиннің
«Природа национальной психологии» (Алматы, ... 1970) ... ... Бұл ... ... ... америка т.б. шетел психологтарының
этнопсихологиялық еңбектеріне шолу жасап, оларды ... ғана ... ... ұлттық психологиясының сипаты жайлы сөз қозғалмайды. [33.
302] 1980 жылы осы ... ... М. ... ... ой ... ... қазақ тілінде жарық көрді. Бұл ғалымның сол жылы Мәскеудің
КСРО Ғылым ... ... ... институтында қорғаған
диссертациясының негізінде жазылған. Мұнда қазақ халқының этнопсихологиялық
ерекшеліктері нақты эксперименттік ... ... ... сөз ... ... ... осы саласынан төл тілімізде ... ... ... ... ... Н. ... ... психология»
(Алматы «Қазақ университеті», 1991) [29], Қ. ... ... ... ... ... ... кабинеті, 1993) [28],
Ә.Көкебаеваның «Қазақ халқының ұлттық сана-сезімі» [80], ... ... ... ... ... ... генезисі мен
динамикасы» [81] атты еңбектерін жатқызуға ... Бұл ... ... халқымыздың ұлттық ... ... ... Бұл ... әсіресе, Қ. Жүкеш пен Ә. ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, қазақ ұлтының түзілу үдерісінің тарихы,
ұлттық сана-сезім мен ұлттық мінез, ... тіл мен ... ... астарлары мен құрылымы, ұлттық сана-сезім, ұлттық мінез,
ұлттық мүдде, ұлттық ... ... ... пен ... ... т.б. осы ... ... жайттарға авторлар өз
көзқарасын білдіріп, талдау жасап, жекелеген ұсыныстарын ортаға салады.
[28, 80]
Осындай жеке ... ... ... ... бірнеше ғылыми
жинақтарды жарыққа шығарды. Олардың қатарына «Қазақ мектептеріндегі оқу-
тәрбие процесінің ... ... ... ҚазМУ, 1990),
«Национальные проблемы обучения и воспитания в Казахстане» ... ... және ... ... 1995) атты 1995 жылдан күні
бүгінге дейін шығып келе жатқан 17 ... т.б. ... ... ... ... ... ... мен оқу-
әдістемелік құралдар, ... ... ... ... Соңғы кездері осы
салада 3 халықаралық, 10 регионалды ғылыми-теориялық ... ... ... ... бірі − 1990 жылы ... ... туғанына 80 жыл ... ... ... мен ... актуальды проблемалары» атты
ғылыми-теориялық конференция. ... ... жеке үш том ... ... И.) Осы ... тұңғыш рет «Этническая и историческая психология» атты
арнаулы секция жұмыс ... [82]. Онда он екі ... ... ... 2000 жылы ... Т.Т.Тәжібаевтың 90 жылдығына арналған осы
аттас ... ... ... ... ... ... ... жұртшылық талқысына салды. Мұнда Алматы облыстық
«Ұлттық тәлім-тәрбие» қауымдастығының төңірегіне топтасқан ... ... ... ... Ә.Алдамұратов, Қ.Жарықбаев,
Ә.Табылдиев, М.Құдайқұлов, Қ.Қабдықайыров, Е.Дайрабаев, Ж.Түрікпенұлы,
Б.Хасенов т.б.) ... ... ... 2001 жылдан 2008 жылға дейін
(1998ж. ... ... ... ... және этнопедагогика
орталығы деп аталынады. –Н.И.) «Қазақстандағы ... ... ... және ... проблемалары» атты
Т.Т.Тәжібаев оқулары атты 8 конференция ... ... ... ... ... төрт секция ұйымдастырылып, 250-ге ... ... Оның ... ... ... ... ... жеке ғылыми жинақ болып жарық ... ... ... ... он бес ... ... ... де оншақты адам осы салада
зерттеу жұмыстарын жүргізуде. Бұл ... ... ... 70 жыл ... ғылымының іргетасын қалап, оның ұрығын сепкен біртуар қазақ
ғалымы Х.Досмұхамедовтің шапағаты, яғни қазіргі қазақ этнопсихологиясына
мұның игі ... ... хақ ... ... ... ... [82, ... ғылыми жетістіктерімізбен қатар,бізде әлде де болса «әттеген-
ай» ... ... аз ... ... әлде де ... ... қалыптасып бола
қоймаған ұлттық психологиялық ұғымдар мен ... ... ... үшін ... ... терминдердің бір- бірінен айырмашылығын,
олардың ... ... мен ... байланысын ашып алуымыз қажет.
Этнопсихологияда осындай жіктелісті қажет ететін ұғымдарға ең ... ... мен ... ара ... яғни ... ... мен ... сияқты іргелі мәселелер жатады.
Алдымен «халықтық ... ... ... ... «Халықтық
психология» тәжірибелік жолмен жинақталған тәлім-тәрбиелік мәселелерді
адамның жан ... оның ... ... баяндайтын адамдардың
күнбе-күнгі өмірлік пайымдауларынан туындайтын қолданбалық мәні басыңқы,
қарапайым психологиялық білімдердің жүйесі. Бұл ... ... ... ... ... ... бола алады. «Халықтық ... ... ... этнография, этнология ғылымдарымен өзара
астарласып жататын этнопсихология айналысады. Ол ұлттық мінез-құлықты, ... тән жан ... ... ... мен ... ... ... психология» белгілі жүйеге түспеген қарапайым
психологиялық түсінік ... ... ... ... ... белгілі жүйесі бар ғылым саласы. Этнопсихология ғылымының да
өзіне тән зерттеу объектілері, белгілі әдіс-тәсілі бар. Біз ... ... ... мен ... ... ... ... сияқты «халықтық психология» мен «этнопсихологияның»
да төл тіліміздегі ұғымдарын жасауымыз қажет. Өйтпейінше, этнопсихологияның
қазақ топырағында өркен жайып, ғылыми сара ... ... ... ... Сондықтан да ғылыми зерттеулерде біз халықтық психология ... ... ... ... ... ... ... ғылыми
түсінікке байланысты түйіндерді тек этнопсихологияның төңірегінен ғана ... ... әлде де ... тек бізде ғана емес, сондай-
ақ ТМД елдерінде, тіпті ғылыми ... мол ... ... Грузия
ғалымдарының зерттеулерінде де белгілі жүйеге түсе қоймағандығы байқалады.
Әрине, этнопсихологияның қазақ тіліндегі атаулары мен ... ... ... қиын. Өйткені, мұндағы бір қиыншылық − осы терминдерден
ұлттық бояудың ... ... ... ... ... ... бойынша қазақ халқының ... ілкі ... Х. ... еңбектерінде, әсіресе, оның
«Аламан» атты шағын, бірақ ... ... ... ... тағы ... атап өтуіміз қажет.
Енді осы этнопсихология қашан, қайда пайда болған ғылым ... ... ... өтейік. Этнопсихология ғылым ретінде ХІХ ... ... ... ... (бұл жайт орыс ... зерттеуінде соңғы кезде
ғана анықталып отыр-Н.И.), кейінірек Батыс Еуропа ... ... ... пайда болған ғылым. ... ... бұл ... ... Ш. Уәлиханов еді. Оның тарихи және этнографиялық
еңбектерінде ... ... ... атау ... Мұны ... синонимі деуге болады. Бұл жайт қазақ ... сол ... ... ... ... ... ... хабардар болғандығын
жақсы байқатады. Этнопсихология қарастыратын психологиялық мәселелер ... ... мол. Мұны ... өз ... көрсетіп
кеткен [85]. Мәселен, қазақтың айтыс өнерінің сан алуан түрлерінде адам жан-
дүниесінің қыры мен сыры (ойлау, ... ... ... ... мінез
т.б.) көптеп көрініс табады екен. Жан қуаттарының ішінде адамның ... ... ... ... ... орны ... Профессор
М. Мұқанов айтқандай мақал-мәтелдердегі продуктивтік (нәтижелі) ойлаудың
көріністеріне тоқталады [86]. ... ...... ... ... ... шешуде ерекше орын алады. Өйткені, мұндағы ой түйіні жүйелі
болып келеді. Айтыс өнерімен қатар продуктивтік ойлау қазақ ... ... да ... ... ... ... ... мен
Нұржан ақындардың бір-бірімен айтысында құрастырылған жұмбақтар − ... яғни ... ... жемісі. Ондағы «темірден
салбыраған иегі бар, ... бірі ... бірі ... ... Сапарғалидың
жұмбағын Нұржан: «Бұл аттың жүгені, тізгіні қолда, шылбыры белде» ... ... Осы ... ... да оның ... ... кісі ... продуктивті ой үлгісін көрсетіп отыр. Қазіргі кезде жаңадан белес
алып отырған айтыс өлеңдерінде де ... ... ... ... ... ... ... жөнді ескерілмей жүр. Біздің
айтыстарымыздың көбінің ойдан гөрі сезімге, адамдардың ... ... ... мен сынауға негізделіп құрылғаны қынжылтады. Адамның жан
дүниесінің жан сырын продуктивті ойлауға негізделген айтыс қана ... ... ... түрі ... ... айтысы, қыз бен жігіт айтысы,
ақындар айтысы т.б.) жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... Мұнда сезімге, эмоцияға әсер етуден гөрі ойға,
ақылға әсер ету көзделген. Дана ... осы ... ... қастерлеген.
Айтыскер жұртқа жағымды әсер етсем екен деп әр сөзін «жеті рет ... ... ... ... ... құрастырса, оның ойы орамды да, ұшқыр, кең,
сыншыл болып келеді. Мұнда сөз тіркестері іріктеліп сұрыпталған, дәлелді ... ... ... ылғи да ... ... қажет етеді. Өйткені,
бұлардың аузынан шыққан әрбір сөз «мірдің оғындай», «тайға таңба басқандай»
ерекше ой елегінен өткен, ... ... ... «қысқа да болса нұсқа» ой
түйіндері болып келуі шарт.
Этнопсихологиялық зерттеулерде қазақ фольклорының ... ... ... аса ... ... ... бола алады. Бұл
біздің этнопсихология, тіпті ... ... ... ... де тың ... ... Көшпелі ата-бабаларымыздың сонау ерте дәуірден-
ақ мақал-мәтелдерді көп біліп, оны ақылмен байыптай алатын ... ... ... емес. Ата-баба даналығының кодексіндей болып есептелетін
мақал-мәтелдер белгілі шешім мен ... ... ... ... ... тәрізді роль атқарады. Мәселен, айтыс ақындары өз
ойын орынды келтірілген ... ... ... ... жағы оны өте ... дәлел (аргумент) ретінде қабылдайды. Мұндай
жағдайда оның партнері де (қарсыласы) мақалға ... ... ... ... ... ... ... орнымен қолдана алмаған кісінің ой-өрісі,
наным-сенімі онша жетілмеген жан болып есептеледі. Қазақ арасында тек ... ... ой ғана ... ... ... ... ... осынау сөз мәйектері мектеп пен ... ... ... осы ... ... айтқанда, түрлі мәдени, рухани ... ... ... Олар айналадағы сыры мол дүние туралы білімнің
сұрыпталған жиынтығы, яғни халықтың ауызша ... ... ... зор ... рөлді де атқарып, адам бойындағы барлық жақсылықты
марапаттап, жамандықты жерлеген. Мұндағы ақыл-кеңестер ұзақ өсиетсіз, ... ... әрі ... ... Осы ... ... профессор М. Мұқанов
мақал-мәтелдерді қазақтың «логика эталоны» деп өте тауып айтқан [86]. Мақал-
мәтелдер арқылы халқымыз ... ... ... ... ... ... өнер-сайыпкерлік тәжірибесін
жүйелеп, қазақ атты үлкен этностың ... ... ... түйіндеп, келешек ұрпағына мирас етіп кетті. ... тек ... ... ... зерттеумен
шектелмей, фольклорымыздың басқа жанрларындағы ... бір ... ... ... ... ... ... абзал. Сонда ғана қазақтың
этнопсихологиясы өзінің ғылыми арсеналына теориялық ... бал ... ... ... ... тәлім-тәрбиенің пәрменділігін арттыруда этнопедагогика мен
этнопсихологияның теориялық ... ... оны ... ... мәні зор. ... ... ... салт-дәстүр, жөн-жосық,
жол-жоралғы секілді ... ... ... жай ... ... ... ... түйін-тұжырымдардың деңгейінде
қалып қояды. Сондықтан біз ұлттық педагогика мен психологиямыздың ... ... ... ... ... тек ... ... ғана тән
белгі-бітістерін, оның күнгей мен көлеңке ... ... ... ... ... ... өткізуіміз қажет. Мәселен,
халқымыздың кезінде талай жұртты тамсандырған тамаша қасиеттерін: үлкенді
сыйлау ата-ананы ... ... ... ... батырлық, бауырмалдық, балажандық, ақкөңілділік, қайырымдылық,
ақынжандылық, шешендік, мейірімділік, ізеттілік тағы да ... осы ... ... ... ... жағынан шегелеп, дамыта түсумен қатар,
социализм тұсында, тіпті қазіргі нарық дәуірінде де теріс ... ... бара ... ... ... ... ... кейбір келеңсіз
қасиеттердің (үлкенді сыйламау, алауыздылық, ... ... көре ... бақталастық, рушылдық, дүниеқоңыздық, енжарлық,
нашақорлық, неке бұзарлық, жезөкшелік т.б.) ... болу ... ... қандай жолдармен біртіндеп арылуға болатындығын
ойластыру − қазіргі ... ... ... ... жатқан мұғалімдер мен
ата-аналарға, жалпы ... ... ... тәлім-тәрбие мәселелерін
зерттеп жүрген зиялылардың ең негізгі борышы, һәм ... ... ... ... яғни Абай заманында патшаның ... ... ... психологиясына батпандап енген, ұлт абыройына нұқсан келтіретін
15-тен астам жаман қасиеттер ... ... ... ... қара ... ... мұқият оқыған адам бірден аңғарады. Данышпан Абай сол
кездің ... ... ... осындай теріс, имандылық пен
көргенділікке жатпайтын дерттерді ... ... ... ... ... ... Бірақ, не керек, Кеңес өкіметі тұсында
тоталитарлық, әміршілдік-әкімшілік ... ... ... ... ... ... 30-ға ... Бұл жайлы баспасөз өкілдері «Қазақ қайтып ... ... ... ... ... ... «Жақсыдан
үйренейік, жаманнан жиренейік» деген айдармен ... ... ... та
нарықтық қоғамда ақша мен байлықты өмір сүрудің арқауы еткен кейбір ... ... ... ... берік» жаман қасиеттерді көбейте түсуде.
Бұлар жұқпалы аурудай жабысып, халықтың ... ... ... ... қасиеттерге бұрын түсімізде де көрмеген «тастанды бала»,
«кәрі қыз» ... ... ... ... ... едік. Ұлтымызға қара күйедей «жұғатын» осындай ... ... ... жаппай жайылып кетпесе де ел арасында кездесіп, халқымыздың
беделі мен ар-намысына нұқсан келтіріп-ақ тұр! Мәселен, ... ... 25 пен ... ... ... ... ... «бойжеткендерінің»
ұзын саны 120 мыңға жетуі, сондай-ақ «сүрбойдақ» жігіттеріміздің 40 ... ...... ... төнген тағы бір қасірет демеске шара
жоқ. Қазіргі кезде жастарымыздың біраз бөлігінде дертке ... ... бірі − ... Біз мұны ... ең ... трагедиясы дер
едік. Өйткені нашақорлық пен ... ... ... ... ... ... берекесі кетіп, осының салдарынан еліміздің келешегі − жас
сәбилер іштен жарымжан, ақыл-ойы кеміс болып дүниеге келе ... ... ... осы ... ... арылмасақ, келешекте қазақ ұлтының
суперэтнос (бұл жан-жақты ерекшеліктері дамып, ... ... түрі – Н.И.) ... ... ... Жастарымызға ақыл айтып,
жақсы өнеге көрсетудің ... ... ... ... ... ... т.б.) бен ... теріс өнеге көрсетіп
жүргеніне қайтіп қынжылмассыз? Міне, осы ... ... да ... оның ... мен ... теориялық жағынан
тереңдете зерттейтін-ақ тақырыптар емес пе?
Ұлттық сана мен этностық тәлім-тәрбиенің ілкі бастауы қай уақытта да
бесіктен басталатыны ... ... біз ... ... ... сыныптан деп
ұрандататын болсақ, енді білім негізі − бесікте, ... ... ... жүрміз. Бұл өте дұрыс ғылыми түйін. Өйткені ұлт тәрбиесінің әліппесін
бала шыр етіп ... ... ... ... үйде де, ... де ... да ... балалар мекемелері мен қоғамдық жерлерде де, өскелең
ұрпақтың уыздай ... ... ... ... ... әдеп ... ... жатпай-тұрмай үйретіп, ... сара ... ... қажет. Халқымызда баланы жөргегінен бастап ержетіп
етек жапқанға дейін үздіксіз тәрбиелеу жүйесі, яғни ... ... бар. ... біз ... тән ... ... яғни ел мен
ердің намысы, қонақжайлылық, қайырымдылық, ізгілік, ... ... ... ... қағып алып, қазіргі және ... ... ... ...... ... ... адал болғанымыздың белгісі болар еді.
Ұлттық тәлім-тәрбие, мінез-құлық, дәстүр-салт, әдет-ғұрып, қазақ елінің
егемендік алып, тәуелсіз ... ... ... біртіндеп қайта
қалпына түсіп келе жатыр. Әйтсе де құлдық психологияға ... ... ... ... ... ... ... арыла қоюымыз да
қиын болып отыр. Бұл жағдай, әсіресе, ана ... ... ... жақсы байқалады. Біз ана тілін өркендетуді бүкіл қазақ қауымы
болып, «бір жеңнен қол, бір жағадан бас ... ... ... ғана іске
асыра аламыз. Өйткені, батпандап кірген аурудың мысқалдап ... ... ... да шет жұрттық (батыс, орыс т.б.) идеологиядан ... ... ... ... да ... ... ... халқымыз
болып, ұлт бірлігі мен оның жарқын болашағын ... ... ана ... ... мән ... оны стратегиялық мәнді шара деп түсінуіміз
қажет. Өйткені тіл − ұлттың жаны, ары мен абыройы. Тіл ... ел де, ... тіл де, ... де түзелмейді. Бұл айтқанымыз айдан ... ... ... аксиомалық қағидалар. Бұл жерде халқымыздың аталы
сөзін тағы да еске алып кетсек артық ... ...... ... − арамның садағасы» дейтін халықтық қағиданы өз ... ... ... «... ... өз ... ... ұлт
көгермейді..., Ұлт көркейсе, ол бақыт, сол ұлт ... ... ... ... ...... діндес, тілдес бауырлардың қамын жеу...»
десе [87], дүлдүл ақын Мағжан Жұмабаев «... қазақтың тағдыры, ... ... да ... ... ... болуына барып тіреледі... Мектебімізді
таза, берік, һәм өз жанымызға ... ... ... үйлесетін негізде
құра білсек, келешегіміз үшін ... ... ... деген еді
[88].
А.Байтұрсынұлының ана тіліне байланысты барша қазақ ... ... ... өзінде-ақ айтқан төмендегі сөздерінде қаншама ... ... «Өз ... ел болуға өзінің тілі, әдебиеті бар ел ғана жарай
алатындығын біз ... ... ... мен ... ... оқып
шыққандар қазақ тілін елеусіз қылып, хат жазса да өзге тілде жазып, қазақ
тілінен алыстап барады. Бұл ... ... ... Егер ... осы ... аз ... тілмен де, сол тілге ие болған қазақ ұлтымен де мәңгі
қоштасқанымыз деп білу ... [50]. Осы ... ... ... ... ... ... стратегиялық бағыт беретін ... ... ана ... ең ... ... ... болып
табылады.
«Ана тілі – ұлттың жаны», «Тіл жоқ жерде ұлт жоқ» ... ... тек ... ... ғана ... Бұл сөз талай заманнан
бері ... ... ... ... ... тіл – ақыл-ой дамуының
негізі және ... ... ... ... ... «Ана тілін
ұмытқан адам өз халқының өткенінен де, болашағынан да қол ... ... ... өз ... ... ... харекетінен де айырылады»,
Л.Н.Толстой «Тіл – ұлттың жаны, идеялық сезімінің, ... ... ... «Ана тілі» ұғымы барлық этносқа тән, бірақ әр халық өз көзқарасымен
атайды («туған тіл», «ұлт тілі», «ата-баба тілі», т.т.) ... Ана ... ... ... ... 1998, 357-б) ... ... дәстүрі бойынша, дейді осы автор – шар етіп дүниеге
келген нәрестенің құлағына алғаш шалынатын ананың ... оның ақ ... ... барша болмысына дарып, ...ана тілі аталып ... ... үн ... деген ерекше сезім (франц. - фермент) ана ... ... ... айтқанбыз. – Н.И.) қалыптасып, анық байқалатыны
анықталған... [89]
Тіл мен ой (ойлау, ойлану, ой қорыту, ой ... ... ... тығыз
байланысты, егіз құбылыс. Ана тілінің тағдыры этнос тағдырымен сабақтас.
Адам қаншама көп тіл ... де, ол үшін ана тілі ... Оның мәні ... де ... тілдерден мүлдем басқаша. Ана тілінің уызынан ауызданған,
оның тұңғиығына шомып, байлығына кенелген қасиеттерін сезініп, ... адам ғана ... ... алады.
Ана тілінің қоғамдық қызметі де сан алуан. Ол этностың өзінде, этнос
мүшелерінің өзара қарым-қатынас ... ... ... ғана ... мәдени, рухани тыныс-тіршілігінің арқауы.
Жоғарыда Х.Досмұхамедовтың тіл туралы айтқандарында біз ... ... ... бола ... ... ... ... тек ұлттық
тілге байланысты мәселелерді ғана зерттейді екен деген ... ... ... әр ... ... ... діл, тіл, әр түрлі
мінез-құлық өзгешеліктері, ұлттық ... ... даму ... сан ... проблемалары бар ғылым. Бұрынғы кеңестік
республикалар өз егемендігі мен ... ... ... ... саяси-әлеуметтік, экономикалық- идеологиялық өміріне ... ... ... мән бере ... Мәселен, әртүрлі
ұлттар мен ұлыстардың өзіндік мәдениеті мен ... ... өз ... ... әртүрлі жақтарына барынша ұқыптылықпен қарау,
шиеленісуге бір табан жақын тұрған ұлтаралық ... ... ... оларды реттестіру, экстремизм мен шовинизмнің,
ұлтшылдық пен ... ... ... ... ... ... т.б. осы ... мәселелер қазақ
этнопсихологиясының да негізгі зерттеу ... ... ... ... да ... ... жете ... ықтимал.
Жасыратыны жоқ, қазіргі кездегі қазақ ... өз ана ... ... ... ... ... ... атаулардың мән-мағынасы төл
тіліміздегі мән-мағынасына жете алмай жататын жерлері де ұшырасады. Біздің
осы ойымызды ... ... ... ... Д.Мыңжасарқызының
«Тілі ауыр, сапасы төмен оқулықтар» деген мақаласы да қуаттайды [90].
Осы жерде, біз зерттеуге алып ... ... ... ... ... ... ... тағылымдары ойға орала
кетеді. Оның түйіндерінің кейбірі мына төмендегідей:
«Тіл – жұрттың жаны», «Білімді ... тілі бай ... ... ... жетіледі», «Тілді бұзбай ұстарту, байыту – ақындардың мойнына
артылған зор борыш», «Мектеп пен ... тілі ... тіл ... ... тілін
көркейтіп, байытып, гүлдендіреді», «Тілге кірген жат сөздер – сол тілдің
заңымен өзгеріп, ... ... ... ... Бүйтпесе жат сөздер бұралқы
болып тілдің шырқын бұзады, ... зиян ... «Ана ... ... ... бөтенше жақсы сөйлесең бұл - сүйініш, ана тілін білмей тұрып бөтенше
сөйлесе, бұл – күйініш, өз тілін білмей ... дат ... ... беру ... Бұл ... һәм ... есінен шықпауы керек», «Өз тілін
білмеген ел – ел болмайды», ... ... жұрт – ... ... тәжірибемізде қазақ тілі – бай тіл. Олай, бұлай созуға ыңғайлы келе
беретін тіл», т.с.с. Осы ғибратты ... ... ... ... өзі
артық. Бұрындары қазақ халқы әр сөзін ... ... ... басқандай, яғни
«тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін» айтқан. Х.Досмұхамедовтың осылайша
тебіренуі «қазақтардың сөзі қысқа, ойға ... ... ... ... ... ... түйіндеу өткен ғасырдың 20 – жылдарында көріне
түсіп, жоқ болған ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, Сұлтанмахмұт Торайғыров: ...ана тілі – қайнаған
қанның, ... ... ... көңілдің, лүпілдеген жүректің сағынышы –
десе, дүлдүл ақын Мағжан Жұмабаев: Бір ... ... сол ... ... ... ... ... ашық көрініп тұрады дейді.
Х.Досмұхамедовтың жоғарыда біз келтірген асыл сөздерінің ... мәні ... ... осы ... ... жұмыстарын жүргізуге
жол сілтеп тұрған жоқ па?
Бұл жерде, әттеген-ай дейтін бір жайт – ... 70 ... ... ... ... тіл, діл, ... айырылып қала жаздаған
халықпыз. Қазіргі таңда ұлттық тіл мен ұлттық тәрбиеге жетіліп тұрғанымыз
шамалы. ... ... ... ... деп, ... ... Х.Досмұхамедов айтқандай сорлы елді кебін киген жағдайда тұрғанымыз
анық.
Бізде мемлекеттік саясаттың дені орыс тілінде ... ... ... көбі ... ... ... мен ... басым
көпшілігі орыс тілінде берілсе, қазақтың дербес ел, ... ... ... ... туралы келелі сөз қозғаудың өзі артық. Осынау олқылықтар
мен ... ... ... үшін ... ... ұлт зиялылары
қажет болып тұр.
Өткен ғасырдың 20-30 жылдары Х.Досмұхамедов, Ж.Аймауытов, ... ... ... ... ... егемендігі мен тәуелсіздігін
алған Қазақстанда дамудың жаңа белесіне көтеріліп, мұндай ... ... ... ... осы ... ... жүзден аса кандидаттық,
жиырмаға жуық докторлық диссертация қорғалды, жиырмадан астам монография,
оқулықтар жарық көрді. Жеклеген ғылыми мақалалардың саны ... ... аз ... ... ... қазақ педагогикасы мен этнопсихологиясында
ғылым салалары көптеген олқылықтар мен ... ... ... Бұл ... ел ... Н.Ә.Назарбаев халық ағарту
қызметкерлерінің ІІ-съезінде ескерткен еді. [71]
Бізде осыншама еңбектер ... ... ... ... жазылғанымен әлі күнге дейін ... ... мен ... (әдіснамалық) негіздері жасалынған жоқ, бұлардың ғылыми
категориялары, ұғым-түсініктері белгілі жүйеге ... ... ... аса ... ... өзін ... ... ғылым-білімнің осынау
салаларының қарапайым атаулары мен ұғымдарының өзі бір жүйеге түсе алмай
жүргені хақ. ... ... ... ... оның ... түп-төркіні, ілкі бастауы қай уақыттан басталатыны да әлі
күнге дейін беймәлім болып келе ... ... ... ... ... диссертациялар мен монографияларда, бұқаралық баспасөз беттерінде
«халықтық педагогика», «халықтық ... ... ... ... «халық қағидасы», «тәрбие қағидасы», «халық тағылымы», т.б. осы
іспеттес ұғымдар жиі қолданысқа түседі де, ... ... ... көп ... олар ... ... мен психология ұғымымен
пара-пар, синоним ретінде ... Осы ... ... ... пікір айтып, кейде бұларды тіпті бір-біріне қарама-қайшы, кереғар
қоятын ... де ... ... ... ... ... ... ал «халық тәрбиесі» деген не, оны ... ... ... ... сан рет ... жүр. ... ұлттық тәрбиенің қыры мен сырын
көптен бері зертеп келе жатқан сөз ... бірі – ... ... ... ... ... «Халық – ғажап тәлімгер» деген еңбегінің
89-бетінде былай деп жазыпты: «Халық педагогикасы – ... ... ... ... келе жқан ... Біз ... педагогикасының» өз
алдына дербес ғылым бола алмайтындығын, ол ... ... ... ... ... ... ... екенін айдан-анық білеміз. ... ... ... ... ... ... ... кем, тіпті
жоқтың қасы десе де болғандай [72]. М.Әлімбаев секілді ... ... ... деп ... ... ... ... орны жоқ.
Егер халықтық педагогика ғылым болып табылса, ... ... ... ... ... ... ... туындамай ма? Кейбір ... гөрі ... ... ... ... ... дейді. Сонда қалай, бұдан қырық жыл көпшілік мақұлдаған, чуваш
ғалымы, ... ... ... ... ... ... ... терминінен бас тартамыз ба? Бұл мәселенің анық-
қанығына жеткісі келетіндерге біз Г.Н.Волковтың «Этнопедагогика ... ... ... едік [73]. Осы ... қатысты тағы ... ... ... ... ... ... ... көз
жүгіртейік. А.Шашақова «Халық тәлімі – тәрбие бастауы» атты ... ... ... ... яғни ... ретінде «тәлім», «тәлімгер»,
«тағлимат», «тәлім-тәрбие» сияқты атауларды ... соң ... ала ... ... осы ... ... педагогикасы терминінің синонимдері деп
ойласа керек. Осы пікірмен де келісу қиын. Өйткені ... ... ... ... ұғымының баламасы деу қате. Бұл екеуінде екі түрлі
мән-мағына бар. Көп жағдайда оқыту мен тәрбие процесін ... ... ұғым ... ... ... ... келе ... ұғымның қолдану аясы мен мән-мағынасы да ... ... ... ... ... ... ... яғни логикалық
тұрғыдан айтсақ «тәрбие» кең мағыналы, текті ұғым да («родовое понятие»),
ал қалғандары одан гөрі ... ... түр ... ұғымдар
(«видовое понятие»). Туған халқымыздың күллі тыныс-тіршілігінен туындайтын
осынау ... ... ... ... сөз ... «халық
педагогикасы» ұғымынан гөрі «халық тәрбиесі» деген ... ... ... жағынан дұрысырақ дейтіндер де бар. [75].
Расында да, бізге «тәрбие» ... ... ... араб-парсы тілдерінен
енген. Осы термин бүкіл түркі тілдес халықтарды осы уақытқа дейін ... ... ... Бұл да ... ... пікір. Егер біз
«тәрбие» атауына «тәлім», «тағлимат» тағы да басқа осы ... ... етіп ала ... онда ... ... ... ... мәні
күңгірттеніп, оның сыр-сипатын қалың жұртшылыққа өз мағынасында бере
алмауымыз мүмкін. Осы ... ... ... ... ... сан ғасырлық рухани өмірінің даму тарихында ауыз әдебиеті
(фольклор) ерекше орын алады. Қазақ халқының әрісі 15, ... 5 ... оның ... ... ... мен ... ... өмір салты мен
психологиясы ауыз әдебиетінде шоғырланған. Жазып-сызуға мұршасы бермейтін
күндіз-түні мал ... ... ... ... ... қыста да, шыжыған
шілдеде де көбіне ... ... ғана ... ылғи да ... ... өмір кешті. Сондықтан да болар басқа ... ... елін ... ... ... татар ағайындарға қарағанда біздің
ауыз әдебиетіміз ерекше дамыған, оның қоры да өлшеусіз мол. ... ... егер ... ... етіп ... болсақ, 150
томнан асады екен. Бұл айтылғанның шындықпен жанасымдылығы шүбәсіз. Өйткені
Ұлттық ... ... ... ... бара ... ... тау төбе болып үйіліп жатқанын көресіз. «Мәдени мұра» тарапынан
қазақ фольклорының 100 томдығын ... ... ... мол ... ... ... оның ... мен психологиясы,
астрономиясы мен табиғаттануы керек ... ... мен ... ... ... ... көрініс тапқан.
Еліміздің егемендік алып, тәуелсіз демократиялық мемлекет болуың жолына
түсіп, жаңадан қайтадан түлеп ... ... ... ... ... пен ұлттық идеология рухында оқытып, тәрбиелеу ісі күн тәртібіне
негізгі мәселенің бірі ... ... ... 75 жыл бойы партиялық,
әкімшілік-әміршілдік, тоталитарлық саясатқа ... ... ұмыт ... ... ... әдет-ғұрпын, жөн-жосық, жол-жоралғысын, ұлттық
мәдениетін, ана ... діні мен ... ... ... ұлттық өнерін
қайтадан жаңғырту аса қажет болып отыр. «Ана тілін сүймеген, халқын сүйіп
жарытпас» дегендей, жас ... туан ... кір жуып ... ... ... сыр сипатын, ұлттық тәлім-тәрбиесінің ерекшелігін, өнеге үлгісін
танытар ғылым-білімнің бірі ... мен ... ... ... ... соңғы жылдары этнопедагогика ұғымы
айтудан қалыс қалып, «халық педагогикасы» дейтін ұғым қолданысқа түсіп
кетті. Басқасын ... ... ... шыққан «Қазақ этнопедагогикасы»
дәрісінің бағдарламасында [76] ... мен ... ... ... ... ... байланысты бір ғана ғылыми еңбектің аты
аталыпты. Ол – Г.Н.Волковтың 1974 жылы Чебоксарыдан шыққан ... ... екен [77]. ... ... ... не оның ... ... қарадүрсін түсініктер. Бағдарламаның аты ... ... ... ... ... бәрі де халық
педагогикасының әр қырын сөз етеді. Шығып жатқан еңбектердің дені ... деп ... ... ... ... халық
педагогикасы», С.Қалиев ... ... ауыз ... Ә.Табылдиев «Халық тағылымы», ... ... ... ... ... ... деп кете береді. Біздіңше,
этнопедагогика ұғымын ... ... ...... осы ... әлде де ... ... бір жүйеге келе қоймағаны
осы саладағы теориялық еңбектердің ... дер ... ... ... ... атауы әр халықтың отбасылық тәліми
тәжірибесін жинастырып, бірақ ғылым дәрежесіне көтеріле қоймаған қарадүрсін
ұғым екенін екінің бірі біле ... ... ... ана бойына біткен
кезіндегі құрсақ тойынан бастап, бала ер жетіп ел ... ... ... ... түрлі жөн-жоралғы, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, тиым
сөздер, түрлі ырымдар – ... ... бәрі ... педагогикасының
жүйесін құрайды. Халық педагогикасына әкенің баласына, енесі мен абысын-
ажынның жас ... ... ... тағы ... сол ... толып жатқан
күнбе-күнгі күйбең тіршіліктен туындайтын, ғылыми жүйеге түсе ... ... ... ... айтсақ эмпирикалық деңгейдегі
тәлім-тәрбиелік ұғымдар жатады. Мәселен, ұлы Абайдың ... ... ... ... ... ... ... астар жатыр. Ант – бұл сенім
кепілі, айтылған серт, алысқан қол, ... уәде ... ... имандылық
пен адамгершіліктің ақ туы. Ант деп мәмілеге келуді, адалдықтан ауытқымауды
айтады. Сондықтан, бұрынғы ... ... еш адам ... аттап кете алмаған.
Антты бұзған адамды «ант атқан», «ант ұрған» деп ... ... ... ... да, ант – ... пен ... ... «Тура биде туған
жоқ» дегендей атам ... ... ... да ант ... ... ... анттың өзі
адам арының ең жоғары өлшемі екені байқалады. ... осы ант ... ... ... бар ... осы ... ауыз ... ғана аңғарылып
тұрған жоқ па? Этнопедагогика және ... ... ... ... ... ғылыми педагогикалық, психологиялық астарын
ашып ... бұл ... ... ... ... болса да,
қосылған теориялық үлес болар еді.
Әрине, бұлардың бәрінде де әр ... ... ... ... ... талғам-мұраты, бүкіл тұрмыс-тіршілігі
бейнеленеді. Дегенмен, бұларда да қарапайым ... ... ... ... ... ... бесік жырында нәресте, бөбек психологиясына лайықты,
көркем, әсерлі ырғақтар ... ... (Бұл ... ... ... сөз ...
Н.И.) Сондай-ақ, халық педагогикасына қыз ұзатып, келін түсіру, қазақтың
ертеден келе ... отыз күн ... мен ... күн ... ... ... ... қоштасу, беташар, өлім-жітім болғанда айтылатын естірту,
көңіл айту, жоқтау,түс жору (соңғы үш ұғым психодиагностикалық, терапиялық
жағынан ... ... бір ... ... ... – Н.И.), ... бата ... игі-тілек, сәлемдесу, сәлем қылу ауыз әдебиетінің
бұлардан басқа да толып жатқан жанрлары (мақал-мәтелдер, ... ... ... ... ... ... ертегі, дастан, терме, т.б.)
жатады. Бұлардың бәрінде де тәлім-тәрбиелік астар жеткілікті, ... ... адам ... ... ... ... ... жері
жоқ. Бұл айтып отырғанымыз халқымыздың тарихында күні ... ... ... ... ... ... келе ... атадан балаға мирас,
тұтас халықтық тәлім-тәрбиенің, яғни халық педагогикасының ... ... алып ... ... ... ... бұрынырақ
пайда болғаны белгілі. Дәстүр – ... ... ... халықтың тыныс­тіршілігін, ... ... ... Әр ... ... бойына қалыптасқан өзіндік
дәстүрі, әдет­ғұрпы болады. ... ... ... сезімімен,
дүниетанымын, жан­дүниесінің сыр­сипатын айқын көрсететін біршама тұрақты
қасиет.
«Қазақтың барша тұрмыс ... ... ... ... ... оның халық әдебиеті бойынша зерттеп шығуға болар еді.
Қазақтың ұшы-қиыры жоқ көз жетпес кең ... ... ... ... әдебиетінде жырланған. Малшы қазақтың бар жиған ... ... ақ ... ... ... ... ... күздің өкпек желі,
көктемнің қайта түлеген жері мен гүл жайнаған дала ... ... ... ... ... ... көрініс тапқан. Көк аспан, жарық түн,
әсем ай, жалтылдаған жұлдыздар ... ... мол құс ... ... ... ... қар, ... асқан өзен, қаңқасы кепкен
дала – бұлар халық әдебиетінен өз ... ... ... аталмыш еңбегінде ұлттық әдет ғұрпымыздан, салт
санамыздан ерекше орын ... тек ... ған тән ... ... ... ... бірі ­ бата беру. Қазақ арасында
адамдардың бір­біріне деген ынта ықыласын ,адал ниеті мен жақсы тілектерін
білдіретін ... мәні зор ... ... Бұл жас ... ... ... адамгершілік, имандылық қасиеттерін, асыл армандары мен
ізгі мұраттарын жете меңгеріп, ер жетуге,тәрбиелі азамат ... ... ... символы. Бата­кісінің бастаған ісінің сәтті болып
аяқталатынына алдын­ала ... оның ... ... ... ... күш. ... мен ... (благословение и пожелание
счастья) ­ халық әдебиетінің кең ... ... ... ... өз ... шын ... мәселен, би, ақын, зергер,
т.с.с. табиғат сыйлаған дарын­өнерін басөа біреуге ақ батасы арқылы мирас
етіп қалдыра алады деген ... кең ... ... да ... ... ... ... икемі барлар сол саланың атақты өкіліне аттанады ... оның ... ... ақ ... алуға тырысады. Қазақ арасында,­деп
жазады Х.Досмұхамедов, – белгілі би, атақты ақын, бақсы не зергер болыпты
дегендей ... өте көп. Бұл­ ... бір ... ... жас ұрпақ арасында белең алып отырған ... ... ... ... алмау, оларды сыйламау, дөрекілік, т.б.)
ауа жайылмауына, жас өскінге кісілік пен адамгершіліктің, ... ... ... егу ... ... ... жоғары
ұғымдарын сіңіріп, тәрбиелеуде — бата беру салтының берері мол. Бата сөздер
имандылық кадір-қасиеттердің ... ... ... бұларда ұлттық дәстүр,
әдет-ғүрып, салт-сана, жөн-жосық, дүние-таным, арман-тілек, дүниеге,
табиғатқа, ... ... ... ... ... ... ... Осынау аталы сөздерде, әсеріне имандылыққа ... ... ... ... тазалық, парасаттылық, отаншылдық,
ізеттілік, зерделілік, біліктілік, мейрімділік, ... ... ... батырлық, ерлік, үзақ өмір, асыл мұрат, т. б., т. с.) ... ... ... ... ... ... мынадай ізгі тілектер
кездеседі: дүшпаның қашық болсын, бағың жоғары өрлесін, ... ... ... құсы ... ... ... қыл, тең ... алды қыл,
ағайынның алды бол, отыз ұлды орда бол, ақ жүрек болып жолдасың, ... ... ... үшін ... жаныңды арьң қорғасын, найзадай
болсын намысың, қиындық көрсең ... ... ... ... қамқоршы
бол кішіге, үлкенді үлгі тұт алға т. б., т. с. Халқымыздың ... биік ... ... тудырған ғибрат сөздердің көркемдік, сымбатты сүлулығы,
оның әсерлігі, тәрбиелік түжырымдары, сөз саптау жүйесінің шеберлігі, оның
әр ... ... ... сенің жаныңды баурамай, елжіретіп,
тебірентпей қоймайды. Мәселен, мына бір ... ... ... қандай
жылылық лебіздер бар десеңізші! «Жас ... ... ... қолын,
сапарлының жолын, қыздың қылығын, судың тұнығын, асаудың арынын, ... ... ... ... ... ... ... керегендігін,
елдің көңілін, нағыз достың ... ... бақи ... шын ғашықтың
білегін бер...»
Оң бата мен қатар теріс бата да ... ... ... жан ... ... әсер етеді. Теріс бата мен қарғыс біріне-бірі ... ... ... үлы мен қызына әбден көңілі қалғанда, сондай-ақ ауыл ... ... ... кезінде елін сатқандарға, т. б. осындай ар-
үяттан безіп қарабет болғандарға ... ... ... — жақын тұрған түрмыс-салт рәсілдердің бір
бұтағы — ... Ол ... ... ... ... кезінде айтылады.
Жарапазанды ауыл аралап, көбінде топтанып жүріп, әр ... ... ... Ол үй ... ... басталады, оны дінге берік, қолы ашық адам
ретінде дәріптейді. Жарапазан мал-жанның ... от ... ... бата берумен аяқталады. Оның мазмүнында көңіл ... ... ... ... жиі кездесіп отырады. Бата мен тілектің түрі көп. Бұл туралы
Х.Досмұхамедов былай дейді – ... тағы бір түрі – ... ... рахмет айту. Әрбір қонақ өзіне арналып сойылған
қойға батасын беріп және әр ... ... үй ... рахметін бідіріп
отыруы шарт. Міне, шын мәнінде бата ... осы. ... ... ... ең жасы ... ... және ол ... өлең түрінде болып келеді.
Кейбір ақсақалдар осы бата беру ... ... шын ... ... ... ... әдет­ғұрып, дәстүр­салты күні бүгінге дейін
сақталған. Бұлардың ішінде тәлім ... ... ... өзі ... ... ... ... ата­ананы құрметтеу, иманжүзділік,
қонақжайлылық, бауырмалдық, ... ... ... ... т.б. осы ... қасиеттерді қазақ халқының
ұлттық мақтанышы деуге болады. Әрине, бұлардың біразы басқа халықтарда да
бар екені ... ... ... осынау атадан балаға беріліп келе ... ... ... және бұлардың ұлттық болмыс ... ... да ... Өз халқының осынау тамаша ... ... ... ... жіктеп, саралай келе түсінік бере отырып, ... біз ... ... ған талдау жасап отырмыз.
Әдет­ғұрыптың түрлері көп. Олар мән­мағынасына қарай: жол­жоралғы,
жөн­жосық , ... ... кете ... ... сүйінші, шашу,
көрімдік, байғазы, базарлық, сәлемдеме, тәберік т.б. жатады.
«... ... ... ... ... ... ) ... не ... түрде,
арнайы бір адам арқылы нақтылы біреуге жолданады не болмаса көп ... оны ... ... шығарады да, ал келесі жақ бұл сәлем жөнінде
ұзынқұлақтан естиді, ол туралы мүлде білмеуі де ... ... Бұл ... ... сезімдері, келекелеу, т.б. болады, олардың
арнайы бір ерекше мазмұны жоқ, ғашықтық, мадақ, ... әзіл ... ... сықақ сипатына ұшырасады.»­ деп көрсетеді ғалым. Ата­ бабаларымыздың
ерекше бір қастерлейтін жол­жоралғысы кісіге ... ... ... ... ... білу ... өнер, бұл адамның кісілік қасиетінің
өзіндік деңгейін көрсетеді, оның имандылығы мен ... ояна ... ... тек ... сұрасу ғана емес, бұл ел ішінде,
ағайын­жекжат арасында татулық орнату, ... ... ... , ... тату­тәтті өмір сүру мақсатын көздейтін ... ... түрі ... әйел мен ер ... жас пен
кәріге түрліше беріледі. Х.Досмұхамедов - «...Қоштасу, көрісу, әсіресе
сәлем ... ... ... ... ... ... қзге
түрлерімен, әсіресе сыртқы көрінісі бойынша ... ... ... ... сықақ жырларымен тығыз байланысты »­ деп, «Қазақ халық әдебиеті
» (1926) еңбегінде атап көрсетеді.
Ғұлама ғалымның біз ... ... ... ... ... де ... үлкен орын беріледі. Автор «...Мазмұны ... ... ... ... ... төл қалпын сақтаған. ... сөздердің туралығы
мен дәлдігі, айқындылығы мен ... ... кең ... ... мен ... әуезділік қазақ халық әдебиетінде ғажап дамыған.»
Белгілі шығыстанушы В.В. Радловтың: «Қазақтар өздеріне туыстас өзге
жұрттардан айрықша ... және ... ... ... ... ... ерекше мақтаныш тұтады.
Шешендік – халқымыздың жайсаң психологиясын аса биіктен ... ... ... бірі ... астарлы, тұспалдап айтатын
шешендік сөзге аса үйір ... ... ... ғұлама галым Шокан
Уәлиханов: "қазақ шешендікке кұмар, сөз өнерін, өсіресе өзіл-оспакты ... — деп, ... ... еді. Халқымыз "Тіл тас жарады, тас ... ... ... ... ... іннен шығады" - деп, ... ... ... ... аңгарған. Шебер де, шешен сөйлей
білу — адамның асыл ... бірі ... мүны олар ... ... өсер етудің ерекше құралы, төсілі деп те санаған.
Шешендік өнер дарыған кісі отаншыл, елінің салт-санасын, ... ... ... ойлы орақ ... от ... күміс көмей" болып келеді. Ол
халқының бастан өткізген "тар жол, тайғак кешулерін", арман-тілегін, мұң-
зарын, өмірлік құндылықтарын бірер ... ғана ... ... ... ... етіш яғни ... ауыз ... тобықтай түйінін" ғана
айтады. Халқымыздың осынау тамаша қасиетін кезінде тіпті бізге оң қабақпен
қарамайтындар да көре ... ... ... ... А.Брем (1829-1884):
"Қазақтар сөз өнеріне жетік келеді. Бұл қасиет жұрттың бәріне де: ... де, ... таяқ деп ... де, байға да, жарлыға ... ... ... шығыстанушы П.М.Мелиоранский (1868-1906): "Қазақтар
шешен, өрі өдемі, ... ... ... Ал, көне түркі жазбаларын
зерттеген ... ... осы ойды ... ... ... ... ... ішіндегі ең суретшіл, образды тіл — ... ... ... шешендігімен, әсем ауыз әдебиетімен даңқты. Расында ... ... ... ... ... ... тіліміз — өзінің өткірлігімен
"бой балқытып, тамыр шымырлатып, жан жүйені жандырып, кұлақ ... ... ... жүрегіңе тиімді тіл" емес пе? Осындай аса бай
тілі бар ... ... ... ... дәті ... ... жазбай танып, ілезде жаттап ала қоятын, өз ойын екінші
адамға жеңіл де ... ... ... ... қарапайым халықтың асқан
зеректігіне қазақ даласында болған шет жұрттықтар ауыздарының суы ... ... ... ғой. Олар қыр халқының, сондай-ақ, ыстық-суыққа аса
шыдамдылығын, қиыншылыққа төзімділігін айтудан жалықпаған. ... ... ... ... бұл ... ... деп ... "Қазақтардың
ақыл-ой қабілетінің кереметтігіне барған сайын менің ... ... ... жеңіл! Әрқайсысы айтайын деген ойын түсіндіруге де, қарсыласының
дәлеліне бірден тойтарыс беруге де ... ... ... ... ... қазіргідей тіл жұтаңдығына кезіккен алмағайып заманда
айырылып ... оның ... ... ... ... сақтай алмасақ —
бұдан ұлттык намысқа нұқсан келетіні хак.
Ғалым халық ауыз әдебиетінің салаларын жіктей келе түс жоруды да ... ... «Түс ... ...... ... ... арасында үлкен мәні бар, ел ішіндегі арнайы мамандар – түс
жорушылар да ... ... ... түс жору Перғауынның
(Фараон) түсін болжаған Жүсіп пайғамбардан ... ... ... ... ... ... және осы жору ... әрдайым сенеді. «Қыз Жібек»,
«Қозы Көрпеш» және тағы басқада жырларда түс көру мен оны ... ... ... ... ... түс жору ... пікірлері өткен
ғасырдың басында психологтар мен ... ... ( ... ... ... түс көру ... айтылған түйіндері мен
қабысатын сияқты. Қазақ ғалымы ... ... ... ... да ... ХХ ғ. ... ... де келе бастады. Осы кезде орыс ... мен ... ... ... ... ... жарық
көреді. З.Фрейдтің «Түс жору» атты еңбегінде (1900) ... ... ... сөз қозғалады. Мұнда түс көру адамның эмоциялық толқудан
босаңсуына, оның елігу іңкәрлігінің, сағым ретінде жүзеге асуының ... бола ... ... ... ретінде түсіндіреді. Мұнда сананың
қырағы цензурасынан өтетін түс бейнелерінің ... ... ... ... механизмдері сипатталған. Біздің пікірімізше сол кезде
Петербургте оқып ... ... ... ... ... ... да З.Фрейд ілімі түсуі әбден ықтимал. Содан да болар, ол өзінің
«Қазақ халық әдебиеті» деген ... ... ... ... ... ... де ... Автордың түс көру және түс жору туралы шағын
пікірінде З.Фрейдтің аты, оның ... ... ... ... ... ... ... идеясын байқауға болады.
Профессор Ж.Дәдебаевтің пікірінше халықтың дәстүрлі мәдениеті тарихында
адамның аядағы күннің жақсылығына сенімі алдағы ... ... ... ... ... ... және оларға байланысты нанымдары ерекшс орын
алады. Басқа түркі халықтары секілді қазақ халкының түс жору салты да ... ... ... ... ... ... ... наным
сенімдерінің ерекше бір саласы болып табылады. Мысалы:
І. Егер кісі ... атқа ... одан ... өзі ... ... ... жақсы. Өйткені халык түстегі атты өңдегі арман-тілекке балаған. Түсінде
атқа мінген кісі ... ... ... Егер де адам ... ... құлап калса, онда ол жақсы емес, алда қауіп-қатер бар болғаны.
2. Егер кісі түсінде түйеге мініп жүрсе онда ол - ... ... ... ... ... ... мінген кісіні ұлы әулиелердің өзі желеп-
жебейді. Жалпы, түсте ... ... ... ... жору салты, оған байланысты түрлі наным-сенімдер халықтың ойлау
табиғатын, жан ... өмір ... ұғып ... ... ... ... ... деректер береді.
Қазақ халқынын дәстүрлі мәдениетінің басты салалары ғылымда толық
зерттеліп болған жоқ. Елдің түс жору ... ... жайы ... ... ол XX ... ... 90 жылы ... (кейбір қысқа хабарларды
айтпағанда) арнайы мақала көлемінде де әңгіме ... бола ... ... ... тек ... ғана ... Кісі қандай қорқынышты түс
көргенде де өмірден көргені бар, ойында ... бар ... оны ... ... ... ... ... сабақтастырған. Көрген жайсыз
түсінен мазасы қашып көңілі алаң болып, тіпті үрейленіп ... ... ... ... ... ... - деп басу айтып, оны ... ... өзін ... ... ... жерде түс жорушының парасаттылығының, имандылығының атқаратын
қызметі ... ... ... қазақ көрген түсін кездейсоқ кездескен
кісіге айта бермей, жанашыр жақынына, ... ... адал ... ғана жорытуды жөн көрген. Кісі түсін өзі іштсй ниет қылып келген
жорушысына ... ... ... ... ... ... жору айтуы айыпқа саналған. Сондай-ақ, түс жору үстінде түсте аян
болған окиғаның мазмұнын айтудың жөні мен ... да ... ... ... ... ... аян ... жақсы түсті ойы да, бойы да таза
имандылығы бар адам ғана ... ... ... ... осы түс ... оны жору ... ... қазіргі кезге дейін қазақ психологиясы мен
неврологиясында жеткілікті сөз ... ... ... осы ... зерттеудің Қазақстан психологиясы үшін маңызды екендігі түсінікті.
Бұлардың бәрінде де тәлім-тәрбиелік астар ... ... ... адам ... ... ... аясында қолданылмайтын жері
жоқ. Бұл айтып бойы ... ... ... ... астарларын бірер айда, немесе бірер жылда түйіндеп тастаймыз
десек, артық айтқандық болар еді. Өйткені ... және оның ... ... талай маңдай тердің нәтижесінде барып ... ... ... ... ... да біз ... ... қазақ
этнопедагогикасы бағытында теориялық зерттеу жүргізу арқылы ғана ... ... ... ... ... ... ... қай халықтың
этнопедагогикасы болмасын, ғасырлар бойы тірнектеп ... ... ... ... осы саладағы түрлі тәжірибелерінің
озығы мен тозығын қорытындылау арқылы, оларды белгілі бір жүйеге топтастыру
арқылы жасалынады.
Біз қазақ ... ... ... ... теориялық сипаттағы ғылым екендігін еш ... ... ... дейміз.
Этнопедагогика, этнопсихология ғылымдары өзінің ілкі бастауын халықтық
педагогикадан алады. Ал халықтық педагогиканың өзі ауыз ... сан ... ... ... күнбе-күнгі күйбең
тіршіліктегі халық тәжірибесінен нәр алып ... ... ... үшін де, ... ... үшін де фольклор басты дерек,
негізгі қор десек қателеспейміз. Халқымыз ... ... ... ... ... қара ... ... Қазақтың
этнопсихологясының ұлттық тәлімінің сара ... ... оның ... ... ... мән-мағынасына бару осынау сөз
болып отырған фольклорлық мұрамызды түгелдей болмағанымен, біршама кәдеге
жаратарлық хәлге жеткенде ғана ... ... ... ... ... ... фольклорлық бай мұрамыздың жарыққа ... ... ... ... ... жатқан рухани асылдарымызды халық
игілігіне айналдыру ... ... ... ... қажет-ақ. Біз бұл жерде
қазақ этнопедагогикасы мен ... ... ... ... ... өзі ерекше маңызды дер едік. Өйткені, қысқа да болса
нұсқа тұжырымдалған халық даналығында (мақал-мәтелдердің молдығы ... ... ... ... қазақтар алдыңғы қатарлы елдердің біріне
саналады – Н.И.).
Бір өкініштісі – осы ... ... ... ... ... ... теориялық мәні аса зор ... ... ... ... ... бір ... ... мұрамызда имандылық пен инабаттылықтың адамгершілік ар-
намыс кодексіміздің небір көріністері ғылыми ... ... ... ... ... зерттеп, бұлардан теориялық түйіндер жасауға келіп
тіреледі. Бұл жерде жұмбақтар мен айтыстардың да ... мәні ... ... ... ... ... ... лиро-эпостық шығармаларында да, термелері мен аңыздарында да көптеп
кездесетіні хақ. Біз бұлардан сыр мен сымбат (эстетика) мәселелерін жас ... әйел мен ер ... сәби мен боз ... ... ... ... ұғымдарды қиналмай тауып алуымызға болады. Ертегілер мен
әбсана, әңгімелерден де аңыздар мен ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Өкініштісі, осы кезге дейін
осылардың бәрін ғылыми айналысқа түсіре алмай келеміз.
Жоғарыда қазіргі ... ... ... ... ... ірілі-уақты
еңбектер аз емес екендігін атап өттік. «Халық педагогикасы» - айтуға да
жазып, өрнектеуге де аса ... ... бірі ... Мұны ... пен биолог
та, географ та, дене шынықтырушы да өз мамандығымен қосарластыра ... ... ... ... ... ... ... практикалық
істерді (сабақ беру, тәрбие жұмысын жүргізу, мектепке ... ... т.б.), ... ... ... ... тек халық
педагогикасы атауымен өткізіп жатыр. Осы тақырыптағы материалдың ... ... оқып ... де ... ... ... мен этнопсихологиясының әдіснамалық
мәселелеріне қатысты айтар сөз аз емес. Ата салтымыздың асыл ... ... - ... салт-дәстүр, жол-жоралғы, жөн-жосықтың теориялық
аспектілері ... ... ... ... ... де ... «халық психолгиясы» деп ұрандап жүре берсек, ұлттық тәлім-
тәрбиеміздің екі аяғын тең ... ... ... екі талай. Өйткені, тағы да
қайталап айтамыз, халық педагогикасы мен халық ... ... ... ... жиналған тәрбие әдіс-тәсілдердің жай
жиынтығы ғана. Ал этнопедагогика ... ... осы ... пікірлерді теориялық жағынан түйіндейді. Біз, ... ... мен ... ... жасауда дәл және жаратылыстану
ғылымдары өкілдерінен үлгі алуымыз керек. Мәселен, биологтар ... ... ... ... зерттеп, диссертация жазып, ғылым кандидаты
атанып жүргенде, біз неге ... ... ... және тағы ... асыл ... ... теориялық жағынан тәптіштемейміз.
Қазақ тәлім-тәрбиесі үшін осы ... ... ... мол. Мәселе
ұлттық әдет-ғұрып, ... ... ... ... ... ... мен ... зерттеуді қажет етіп отырғаны
хақ. Кезінде, Х.Досмұхамедов көтерген ұлттық тәлім-тәрбиеміздің қазіргі жай-
жапсары осылай. «Үмітсіз шайтан» ... ... ... осы ... ... болашақ күтіп тұрған болар деп, әзірше көңілді жұбатып ... ... ... ... да ... ... Х.Досмұхамедовтың аталмыш ғылым саласында ерекше көңіл ... ... ... ... ... ... ... ой-
түйіндері. 1925 жылы автор қаламынан туындаған «Аламан» атты еңбегінен
жақсы байқалады. «Көптің ... ... ... ... ... ... ... қамын жей тұрса да, өзінің мен-мендігін көп үшін құрбан қыла
алмайтын, өз дегенін ... ... өз ... ... ... ... соңына ермегендерді, қарсы тұрғандарды түсінбегендігімен,
ақылсыздығынан қылды деп білетін, көңіліне ... өзі ... ... өзі ... тәртіптің жолына бас ұрмайтын; Отан сезімі, мемлекет
сезімі кем, ... ... өте ... ... ... ... [62].
Міне, бұл Х. Досмұхамедовтың бұдан 80 жыл бұрынғы ... Осы ... ... ... әлі де бар ма, бар ... оның ... ... Бұл сұраққа жауап бермес бұрын қазақ ... ... ... ... ... ... мәдени, тіл,
дәстүр-салт, табиғи, идеологиялық және діни, әлеуметтік, демографиялық-
Н.И.) қазіргі заманғы өмір салтындағы ықпалын ... ... ... ... ... ... түркі тілдес ата-бабаларымыздан мирас
болған жауынгерлік пен намысқойлық сияқты қасиеттер ... ... ... ... ... ... ... білуге мүмкіндіктер берді. Қазақ
халқының ұлттық психологиясына елеулі із ... ... оның ... қалыптаса бастаған (қазақ хандықтары құрылған уақыт, яғни ХҮ ғасыр
шамасы – Н.И.) ... ... Жеке ... ... ... ... құрылмауы, орталық өкіметке бағындыру
шараларының жүргізілмеуі, ірі діни және мәдени орталықтардың-қалалардың
жетілмеуі ... ... ... көзқарасы өз алдына үлкен әңгіме арқауы −
Н.И.), оның ... ... ... ... ... ... ... қалуы, соның салдарынан қазақ тілінің экономикалық
айналыс тіліне айнала алмауы міне мұның бәрі ... ... ... ... із қалдырған тарихи факторлар. Бұған қазақтардың
ұлт ретінде қалыптасу процесі өте ауыр ...... ... ... үстемдік жағдайында жүргенін тағы қосып қойыңыз.
Қазақ халқының қанына ... пен ... ... құлықтарды
сіңіруде 1929-1932 жылдар зобалаңы да, 1937-1938 жылдардағы ... іске ... ... ... ... ... да ... Досмұхамедовтың түсінігінде қазақ елінде жиі кездесетін «аламандық»
ұғымы басқаға бағынбайтын бәсекешіл топтың психологиясын білдіреді. ... ... ... ... бұл ... яғни бірімен бірі
үнемі бәсекеге түсіп тұратын, шекіспей бекіспейтін ... ... ... мен ... ... ... ... рушылдық психологиямен байланыстырады. Ол ру менмендігінің бір
сипаты ... ... деп ... ... «аламандық қазақ мінезінің
бадырайып (психологияда мұны «мінездің акцентуациясы» ...... ... ... ... ... ... бітісі», − дейді [62]. Мінез
акцентуациясы жеке адамға, сонымен қатар ... ... ... да ... ... ... автор түйіндерінде қазақ халқында бұрынғы
кезде ... ... ... кемдігі байқалады деген пікір бар.
Әрине, осы ... ... қою ... ... екі жүз елу ... ... шапқыншылығы кезінде кейде жойқын жеңілістерге ұшырағанмен қазақ
халқы өз арасынан Қабанбай, Бөгенбай, Наурызбай, ... ... т.б. ... ... батырларын тудырып, Отан қорғау сезімінің небір асқаралы
үлгілерін көрсетті. ... ... ... ... ... жағдайда
қазақ халқы осыншама ұлан-ғайыр аумақты ұзақ жылдар ... ... тұра ... еді. Ал ... тамаша ұлттық сезіміміз қазіргі кезде нашарлап кетті
десе, онымен келісуге болады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... қазақ жастарының әскерге бармай, Отан қорғау борышынан
қашқалақтап жүргені жақсылық емес. Егер жастарымызға «қазақта Отан ... ... ... ... ... ... ... қайрамақ болған»
пікірін тіпті емеурінімізбен байқатсақ − ғалымның ойын ... ... ... де, ... ... ... қорғаныс қабілетіне ңұқсан
келтіруіміз де ғажап емес. Осы мәселеге ... тағы бір ... Ол − ... ... ... ... жайлы Қ.
Тауасарұлының 1993 жылы «Жалын» баспасынан шыққан ... ... ... ... жеріне жеткізе айтқан пікірлері [70]. ... ... ... Қ. ... ... ... ... да жақсы айтылған. Оның келтірген деректері де нанымды: ... ... − оның ерте ... ... сонау түркілік дәуірдегі ата-
бабасынан мирас еткен қасиеті. Біздің арғы ... ... ... сақ, ... ғұн, ... ... ... де жаужүрек жауынгер
болып, жылқы малын ерекше баптағаны, сайланған бес қаруы ... ... [28]. ... ... ... тағы бір түйініне
тоқтала кетейік: «Өткен ... ... ... ... ... бар. ... ... да, ру ара таласса да, хандарына, билеріне
көнбсе де қазақтың ісінің көбінен-ақ аламандық исі шығып тұр...» [62].
Бұл ... оқи ... екі ұдай ойға ... Автор әр түрлі
аламандықты айта отырып, олардың кейбірінің ... ... ... ... ... болатынын ажыратпаған сияқты. Мысалы, шет елмен
жауласудағы аламандық дегеніміз − жауынгерлік, Отан ... қала ... десе ... ма? Өз ... ... ... қырғындарда қырылып
кетуден қазақты сақтап қалған да осы қасиет емес пе еді?
Ал ханы мен биіне ... ... жөні ... басқаша. Бұл
жағдай қазақ ішінде жаппай орын алған деп айтуға әсте болмайды. Ал кездесе
қалған жағдайда «халық ... ... қай биге ... ...... бөліп қарастыруымыз қажет.
Біздіңше, Х.Досмұхамедовтың аламандық ру психологиясының ерекшелігінен
туындайды деуі өте орынды. Енді ру, ... ... ... ... бірер сөз қозғайық. Ғылымда ру (род), тайпа (племя), ... ұлт ... ... ... ... бар ... ... жүрген мәселе. Бұл жөнінде психологтар мен ... мен ... да ... ... ... Ру − ... ... ерекшеліктеріне, туыстық қарым-қатынастарына
қарай топтастыратын, қазақша ...... ... адамдардың
тобы. Қазақ жағдайында бір рулы ел жекелеген аумақты, бір ... Оның ... сол ... елге беделді, сөзін жұртқа тыңдата
алатын ақсақалдар болады. Кей жағдайда рубасылық билікке беделді ... ... Бұл ... ... ... де аз емес. Ру − бұл ... ... ... ... ... рулық болмысты ғылым жоққа
шығармайды. ... ... ... ... ... байланысты ХV ғасырдан бермен қарай үш жүзге бөлінетін болған,
бұларда екі ... ... ... ... тағы бар. Олардың әрқайсысының
көсемдері (ру басы) мен таңбалары (рәміздері) болғандығы да тарихтан мәлім.
Бұл жөнінде қазақ шежіресінде, ғылыми-тарихи ... ... ... айтылып жүр. Мәселен, Қазақ Совет Энциклопедиясында тарихшы
ғалымдардың еңбектерінде ... ... ... оның ... туы, ... ... ... деректер келтірілген. Ал осынау этностық
этнографиялық топ − «ру» ... ... ... ... тағы бір ұғым ... ... басқаша. Ру ұғымы мен рушылдық ұғымының мән-мағынасы
жер мен көктей десе де ... Егер ру ... ... ... жағынан
отандасқан, қауымдастықтың бірлігі болса, рушылдық − бұл ... ... ... интуициялық факторларды есепке алып
отыратын феномен. Ұлттық психология жайлы салмақты ой айтқан Қ. ... [
] ... ... ... ұлттық психологиямен үш қайнаса сорпасы
қосылмайды. Бұл дұрыс айтылған пікір. Біз де ... ... ... Қ.
Жүкештің пікірінше, Еуропа елдеріне қарағанда, Азияда рушылдық ... ... ... ... Азия елдерінде (Қазақстан негізінен
осы құрлықтың Азия ... ... − Н. И.), ... ... ... ... ... кешірек құрылуы, кейбір қоғамдық
мәні бар ... ... ... ... ... ... зардаптары (бұл жағдаят ХV ғасырға дейін орыс мемлекетінің
княздықтарға бөлінуінен де байқалған-Н.И.) ... ... ... ... дейін сақталып қалуына жағдай жасады. Қазақ төңкерісіне
дейінгі кезеңде рушылдықпен жіктелу ... ... ... орын алып келді.
Бұл жайт Х.Досмұхамедовтың аламандық туралы ... ... ... «аламандық» ұғымына берген анықтамасынан Қазақ төңкерісіне дейінгі
қазақ елінде ... ... ... кемдеу болғанын, яғни рулық
топтардың психологиясы өрістегенін байқау қиын емес. Жоғарыда ... ... ... ... ... әлеуметтік психологиямен
астарлас этникалық психологияда кеңірек пайымдалатын этностық ... ... ... ... ... элементтері, тіпті оның небір сойқан
көріністері кейде, өкінішке орай, қазіргі қазақ ... де әр ... ... жүр. ... мен әдебиеті, ғылымы мен техникасы, ... ... ... елде ... ... бой ... ... мұны біз жұртты кері қарай регреске сүйрейтін құбылыс десек
қателеспейміз. ... ... ... сананың беріктігі» жекелеген ру
өкілдерінің оны жасанды түрде ... ... ... бір ... ... ... ... адамнан туған жерін, руын
сұрау әдеті күні бүгінге дейін ... ... Бұл ... келе ... ... бір ... Мұнда тұрған оғаш ештеңе ... ... осы ... ... өмір сүру ... ... халықтан,
қарапайым жұртшылықтан көрудің еш негізі жоқ. ... ... қай ... ... ... ... ... бөлушілікке қарсы болып келді. Мұны мақал-
мәтелдеріміз де жақсы дәлелдейді. Бұл ... ... ... қойғанда заңғар
жазушымыз Ғ.Мүсіреповтың нақылға айналған «Жүзге бөлінгеннің жүзі күйсін,
руға ... у ...... ... сөзін еске алсақ та жеткілікті.
Біздің заманымыздың осынау негативтік психологиялық ... ... ... феноменін кезінде патша шенеуніктері де ... ... ... − Н. И.) ... ... ... басы-
қасында жүрген кейбір кадрларымыз, немесе ... ... ... санайтын жекелеген қазақ «зиялылары»да жеке басының мүддесіне
пайдалануда.
Біздің халықта «бір қазақ ... ... он ... атқа ...... мағынасын екінің бірі біледі. Осы нақыл рушылдық психологияның
сипатын жақсы ... ... ... ... кең ... даламызда қазақ
атқамінерлері, яғни ауылнай мен болыстар ... ... ... билік үшін қырқысса, қазіргі кездегі ... ... ... орын үшін ... ... қалыспай тартысқа түсетін
кездері де болады. Ұлы Абай ... ... ... ... ... ... құрша жорғалаған небір жағымпаздарды «бас
басына би болған ... ... деп, ... ... ... кетіретінін халқына
жаны аши, қинала жазып еді. Оның ... ... ... «Мәз ... ... ұлық ... шелтірейтіп орысың шенді шекпен жапқанға», − деп өз
заманындағы ел арасынан шыққан ... ... ... ... сынап көрсеткені де көпшілікке мәлім. [70]
Осы «аламандық» қазақ халқының мінез құлқында әлі де бар ма, ... оның ... ... ... ... ... ... әлеуметтанушылар мен
психологтардың зерттеуін әлі де қажет етеді деп ... ... ... ... көптің мінезі, мұны ... деп ... ...... ... ... Осы жерде ғалымның
бұл бүкіл қазақтың бойына сіңген мінез және оны қазақ кемшілікке ... ... ... ... дәл ... ... автордың
аламандықты түркі халықтарының көпшілігінде кездесетін халықтық қасиеті
деуі, оның ... ... ... мен ... жеке ... де ... тұрғыдан дәлелдей түсуді қажет ететін мәселе. Ол
аламандықты қазақ байларының ... тән ... ... деп ... да ... ... түсу ... нарықтық қатынастарға негізделген қоғамда қазақ елінде әртүрлі
әлеуметтік психологиялық құбылыстар бой көтеруде. Соның бірі − рэкеттік ... ... ... ... ... ... ... «барымташылық» деген
«дәстүр» болған. Бұл бір-бірімен ... ... ... ... мал ... ... ғана емес, алдымен ата-баба аруағына
орайлас кек ... ... ... ... айдап кетіп, бір румен
екінші ру арасындағы ... ... сол ... иісі
қазаққа мәлім жайт еді. Анда-санда ұшырасып отыратын рэкеттің өте ... ... ма ... Осы «кәсіппен», әсіресе, біздің қазақ жастарының
көбірек айналысуы − бізді қатты ойландыратын күрделі де қиын ... ... ... ... пен ... ... ... екені, бұның
біздің қазақтың генетикалық қорынан жалғасып келген феномен емес пе екен
дегендей, сондай-ақ мұнда ... ... бар ма, ... ол қандай
жолдармен жаңа нысанға ... ... ... алдағы жерде ғылыми
тұрғыдан зерделеу қажет болатын сияқты. Біздің ойымызша, ... ... өз ... ... томаға тұйық өмір сүрген кездегі кейбір
шынжырбалақ, ... ... мен ... ... ... жараса бермейтін топтық ... ... ... ... ... ғұлама өмір сүрген кезеңнің тарихи-
әлеуметтік, саяси жағдайынан туындаса керек.
Біз автордың осындай топтық қасиеттің қашан, қалайша пайда ... оның ... ... ... да ... мән ... Ғалымның
халықтың көшпелі өмір салты жаугершілік мінезі, орталықтанған мемлекеттік
құрылыстың болмауы қазақ ... ... алып ... ... ... ... ... Сондай-ақ, оның «сананы салт туғызады»,
«ақсақалшылдық − ... ... ... деген пікірлері де көкейге
қонымды. Оның қазақ қоғамының саяси әлеуметтік жағдайының ... ... ... ... ... ... ... қатар
«әлеуметшілдік» (социализация) деген қғымға берген анықтамасы ... бар ... ... бола ... әлеуметшіліксіз қазақта
ұлт тіршілігі, ұлт мемлекеті болуы мүмкін емес» деуі де ғылымилығы жағынан
дау тудырмайтын тұжырымдар. [41, ... ... ілкі ... ... этнопсихологиялық
ілімдердің қазіргі кездегі жай-жапсары жайлы бірер пікірді де айта кетейік,
Соңғы кездері ... ... ... егемен, тәуелсіз елімізде ғылымның осы
саласының ... ... ... ... ... ... ... комментарий
(арнайы түсінік) беріп жатудың ... жоқ ... ... өз алдына
дербес, тәуелсіз елдің ұлттық идеологиясы мен ұлттық психологиясы, тілі ... ... мен ... ... ... ғылыми
астарларын зерттеу − этнопсихологияның еншісіне тиетін ... ... ... ... тәрбиелеу, нарықтық ... ... ... ... ... ... даму, өзгеріске түсу
мәселелері де осы ғылымның зерттейтін объектілері болып отырғаны қазіргі
жағдайда да аса ... ...... психологиясының айнасы. Бөбек ... ... ... ... Х. ... ХХ ғасырдың басында-ақ бала психологиясының
даму кезендері, оған әсер ететін сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... Ол әсіресе, бала жаны мен ... ... ауыз ... ... ... жырының тигізетін
әсерін өте жоғары бағалаған.
Қазақ халқы ауыз ... бай ... ... ... «мәдени мұра»
тарапынан оның 100 томы жарық көрмек - Н.И). ... ... ... ... зерттеп, оларды белгілі бір жүйеге алғаш түсірген Х.
Досмұхамедов өзінің «Қазақ халық ... ... ... (1928) ... «..... ... халықтың түрлі қимылдарының айнасы, оның құлқы,
мінезі, ойы....» деп жазған еді. Ол фольклорды: ...тек жалан сөз ... ... ... ... ... сан ... әдет–ғұрпы, наным-сенімі
бейнеленеді, - деп тұжырымдайды. [85]
Қазақтың жеке өмірінің барлық сәттері, - деп жазды ол тағы бір ... ... ... ... ... ... сәбидің дүниеге келуі мен
алғашқы жылдары, халық поэзиясындағы шілдехана, ... жыры ... атты ... ... қазақ баласының шыр етіп ... ... ... толғанға дейінгі тыныс–тіршілігі ән-жырдын құшағында
өтеді. Әдетте оның ең бірінші еститін үні - ... ... ... ... ... әлемде бесік жырын айтпайтын халық жоқ. Халық педагогикасының
халықтық тәлім–тәрбиенің мәйегі, алтын діңгегі десек қателеспес ... жыры – әр ... төл ... дәстүрлі мәдениетінің, ежелгі
наным-сенімінің, дүниетанымының көрінісі, ұлттық тәрбиенің ... ... ... ... жыры әр ... ... мен ... атқаратын функциясы,
мазмұнымен бағыт-бағдары, поэтикалық құрылымы мен саз әуені үндесіп ... ... ...... тәрбиесіне ыңғайлы сазды әуен, ырғақты сөзбен
баланын жан жүйесі мен балғын санасына ұлттық ... ... ... есту ... ... беру үшін ... ... үнін
естірте беру керек. Домбыраға түрлі күй тартып отырсан, алдында ... тырс ... шын ... ... ... ма? ... есту сезіміне
ерекше әсер беретінде бесік жыры баланы қолына алып не ... ... ... ... тас ... ... ... Жырлай берсін. Бала сөзін
ұқпасада күйінен әсерленеді» - деп жазған еді. М.Жұмабаев
Өмірге жаңа келген нәрестеге, ... ... ... «әлди-
әлди ақ бөпем» деп басталатын бесік жырының үні де, күйі де ... ... ... ... ... ... мәтінімен хабары болса, бесіктегі
бала тәрбиесі оңды ... еді ... ... ... ... ... келтірейік.
«Күнім, айым, еркетайым, бөлейін енді, тыста дауыл, жатқан ауыл, ұйқың
келді, ... ... жылы ... Жата қой ... ... ... ұйықта, жұм
көзіңді. Құлыншақтар, қозы, лақтар, бәрі ұйықтады. Сен жұлдызым, сен көз
нұрым, кір тәтті ұйқыға. Сая ... ... ... ... жел, ... ... ... сені сақтар, анық біл». [65. 67]
Жыр бала жанына жағымды ... ... оның мәні де, сәні ... Осы ... орай Х. Досмұхамедов: «Әуедегі жұлдыздай, суда
жүзген құндыздай, өзім қалап сүйгендей, ұжмақтың қор ... ... ... көзімнің ағы-қарасы, жүрегімнің сарасы... Әлди, бөпем, әлди... ... ... біз ... ... Жұмабаев та жыр шумақтарын жалғастырады.
Ғалымның пікірінше: «Қазақ баласын тәрбиелеуде ... ... ... ... ... әуенінің кең таралып, ... және ... ... ... өлен ... ән ... себеп болса керек»
[85].
Х.Досмұхамедов бесік жырының бал бөбектер психикасының қалыптасуына
қолайлы әсерін осылай сөз ете ... ... бала ... ... тұлғасының
қалыптасуына әсер ететінін айтады, бұған ата-ана, ... ... мән ... ... да бала ... ... қалыптасуына мұның әсері мол
екендігі ... ... да ... ... ... ... назар
аударулары қажет дейді ойшыл ғалым. Психология ғылымының деректері ... жаңа ... ... психикалық әрекеті ырықсыз қимыл-
қозғалыстардан, шартсыз рефлекстерден тұрады ( кесте) .Осы кезде оның ... ... ... ... тәуелді болып келеді (бесікке бөлеу,
тамақтандыру, шомылдыру т.б.). Нәрестенің қимыл ... ... ... ... ... Онда былдырлаудың алғашқы белгілері
біліне бастайды, ана ... ... ... ... сөздерге
елеңдейтіні байқалады.
4-5 айлық кезінде басын ... ... ... ... бір ... ... бастайды. Мұның бәрінде де үлкендердің көмегі ауадай
қажет. Бала Абай айтқандай, ылғи да ... ... ... оған қолын
созады, ұстауға тырысады. Әрине алғашқыда оның бұл ... ... ... ... ... ... ... аса қажетті
қарапайым дағдылар қалыптаса бастайды. Ол ... ... ... ... ... Осыдан барып бала заттардың толып
жатқан қасиеттерімен ... ... ... ... ... ана тілін меңгерудің іргетасы, фонемалары қалана ... ... ... орыс ... ... да баса ... еді ... пікірінше, балалар фольклорының, ... ... жыры ана мен бала ... ... ... ... ... дәнекері болып саналады. Бұл бірлескен ... ... ... ретінде бүкіл нәрестелік, тіпті бөбектік шақ
бойына біртіндеп дами береді. Өйткені бала ... ... ...... ... ... тілеп тұрады.
Өмірге келген нәрестенің өсуі туған кезіндегісімен салыстырғанда бір
жыл ... 25 ... ... ... ... ... ... түседі,
бірақ ол әлде де жұмсақ шеміршек тәрізді майысқақ келеді. Өйткені бұл оның
сүйегінде бор мен тұз ... ... ... ... үдеріс. Баланың
жас ерекшелігіне қарай түрлі мүшелер мен жүйелердің даму қарқыны ... ... ... ... буын ... ... ... жасқа
таман, көз бен есіту қызметінің дамуы жеті-он жас шамасында аяқталады.
Нәрестенің жүйке жүйесінің дамуы қарқыны да ... ... жаңа ... ... ... ... ... болады да (тамақ,
қозғалыс, бағдар т.б.) кейін олар көбейе түседі. Шартты рефлекстер ... ... ... бір мезгілде емізуге байланысты) пайда ... ... айда ... ... ... ... ... мүмкіншілік туады. Мәселен, екі айлық бала жай суды ... ... үш ... бала ... ... ... ... нәрсенің исін ажырата
алады. Төрт айлық бала айналасына көз тоқтатады, үйдегі адамдарды бөтен
кісілерден ... ... Бес айда ... ... ... қиюласады да, бала төңірегіндегі нәрсенің бәріне ұмтылады.
Алты–жеті ... ... ... ... бастаудың нышандары (алақан соғу,
ырықты қозғалыстар жасау, ересектер айтқан сөздерге ұқсас ... ... ... ... ... жекелеген анализаторларда (тері,
қозғалыс, көру, есту) пайда бола ... ... ... ... ... жылдықта ми қабығында тежелудің біраз түрлері көрінеді, бұл
жағдайлардың тәрбие үрдісі үшін ерекше маңызы бар екендігі ... ... ... қарай балада «Бұл не?» рефлекстері қауырт ... Қол, ... ... ... ... ... Мұның өзі нәрселерді ұстай
білу, отыру, еңбектеуге, айналасындағылармен ... ... ... Бала ... ... қарата айтқан сөздеріне жауап
қайтаруға тырысады. ... ... ... ... ... деген
сұрауларға басын бұрып, көзін тігіп, түсінген қалып байқатады. Сегіз-тоғыз
айлық бала ойыншықтарға ... зер ... ... ... бәрімен біркелкі
«ойнайды», неде болса ауызға апара береді. Бір жасқа таман бала үлкендердің
көптеген іс әрекеттеріне еліктеп, оларды ... ... ... ... ... бәрі ... ... де еліктеуге
байланысты бесенеден ... ... ... ... пен ... - ... ... үдерісінің қалыптасып келе
жатқанын байқатады. Яғни бөбектер түрлі заттар мен әдейі ... ... т.б.) ... ... ... ... ... еліктей отыра, өзінше әрекет жасайтын хәлге жетеді. Бұл оларда
ойлаудың қарапайым көріністері қалыптаса ... ... ... ... алуға тырысу) туындай бастағанын көрсетеді.
Х.Досмұхамедовтың бала психиологиясының ... ... ... өзіндік түйіндері халықтық педогогикадан гөрі ғылыми
психологияға бір табан жақын, яғни ұлттық ... ... ... ... ... біз ... ... қарадүрсін қисын
деуге ауыз бармайды.
Қазақ ғалымы бала психикасының біртіндеп дамитыны жайлы ... ... боз ... ... ... ... санамақ,
жаңылтпаш, күрес, жарыс, т.б.) маңыздылығын көрсете келіп, баланың алғашқы
еститін үні – ... ... ... ... ... жайлы ойын әрмен қарай
былайша жалғастырады. Автор «... ... өз ... ... ... басты орындарға шығуына, сірә, халық әдебиетінің, халық
әндерінің кең ... ... және ... ... ... өлен шығарып, ән айтуы бір себеп болса керек» дейді. [92. 16-
17].
Осы ... ... ... ... мына ... ... де
психиологиялық мәні айтарлықтай: «Бала тілінің ... мен жеке ... деп, ... ол, ... ... әдебиетін зерттеудің көптеген
мағлұмат беретіні сөзсіз... Сондықтан да қазақ педагогтары ... ... ... қажет.» Х.Досмұхамедов айтқан бұл пікірдің күні бүгінге
дейін маңызды екенін қазақ ғалымы Ш. ... ... ... әдебиетінің
педогогикалық проблемалары» атты докторлық ... ... ... ... ... үшін ... ... сегіз түрлі
мәселені сөз еткен. Бұлардың бәрі де қазақтың балалар фольклорында көптеген
белгілі болса да, арнайы ... ... ... еді. Ал енді ... ... ... ... мән-мәнісін жоғарыда айтылған
Х.Досмұхамедовтың тұжырымдамасынан да жақсы аңғарамыз.
Қазақ балалар фольклоры,- деп ... ... ... ... ... алдымен әдептілікке тәрбиелеуді көздеген, яғни әрбір әке-шеше
баласына «әдепті бол» ... ... ... ... ... етіп
қойған; екіншіден, қазақ отбасы ұлын да, ... ... ... ... ... ... үшіншіден, баланы тіл алғыш, елгезек,
айтқанды екі етпейтін болуға баулыған; төртіншіден, адал, шыншыл, өтірік
айтпайтын, ақиқатқа машықтанған адам ... ... ... ... ... ... ... ұғым – үйдеде, түздеде өнегелі ... ... ... ата-ене - Н.И.) біртіндеп сіңіре ... ... ... ... жекжат-жұрағатты, ағайын, туысқанды,
сыйлап, құрметтеуді - ... ... ... етіп қойған; жетіншіден,
кісі айыбын бетіне баспай, біреуге орынсыз тіл тигізбейтін әдепті ... ... ... ... ... кемдігін (ел ішінде пұшық,
көзі қисық, жарым-жан, аяғы кеміс ... ... де ... ... -
Н.И.) бетіне баспа деп үйреткен. Бұл жерде оларға ... тиым ... ... ... жете ... мән ... сегізіншіден, ел
қорғаған батыр бол, халқына адал қызмет ет, бар күш жігеріңді соған жұмса,
бес аспап бол дегенді ... да, ұлға да ... ... ... ... ... өнеге арқылы ұғындырып отырған [93].
Дүлдүл психолог ақын М.Жұмабаевтің «Педагогика» еңбегінде келтірілген
«Бесік» жырына тағы да үңілейік:
«...сұлу сүйрік, ... ... ... ... ... ... ... ерікке ұмтылар...
Сен еріме, жас бөріме қарсы кім тұрар?!
Алмас қылыш, найза ... ... ... ... арыстаным, жауды қуарсын.
Туған жерден, өскен елден ерге не қымбат?
Жас жолбарыс, жаумен алыс! ...» ... ... ... ... ... ... сүйіспеншілік сезімін тудырып оған қоса ерік-жігер,
қажыр-қайратты бол ... ақыл ... ... ... ... бала бесік жырының рөлі ... ... ... үні баланың естуіне жағымды болатыны.-Н.И.) қазіргі бөбек
психологиясының негізгі ... ... ... ... Бесік
жырындағы ананың қоныр үні бөбек мен шешесінің арасындағы эмоциялық жылықты
оятса, екінші жағынан, ұлт тіліне тән ... ... ... ... ажырата алуға жәрдемдесетіні ... ... Бұл бала ... ... ... ... Музыка зерттеушісі ... ... ... ... тән жайсан мінез бен байсалдылық ... ... ... ... ... ... бала бөбектің есту түйсігінің
үйлесімді дамуына жағымды әсер етеді екен [68].
Қазақтың халықтық ... ... ... ... ... көрнекті қазақ
жазушысы Ә. Кекілбаев бала тәрбиесіндегі ана әлдиінің ... ... ... қаусырмалай қалқалап, киіз үйдін ірге жағындағы өрнекті ағаш
төсекке жантая кеткен ... ... ... де осы өтінішін қайталады.
Анасы ыңылдай әуендетті:
-Әлди, әлди, ақбөпем...
-Жо-оқ, апа, ол емес, - деді бала ... - Орақ ... ... ... ендеше, тыныштал... Аяғыңды қөсіл де, көзіңді жұм.
-Былай ма? .. - деді Қанабек екі көзін тарс жұма қойып.
-Е, ... ... айт ... ... ... ... да, баяу ... әуенмен «әлди» сарынына
салды. Соны тыңдағанда Қанабектің бойы балқып, бір түрлі ... ... ... ... келеді, құмары қанбайды. Жүрегі шымырлап, ... ... ... ... ұйықтатар алдында ылғи да осы ... ... ... сазды ән ырғағы әлди әуеніне айналып кеткен. Бұл
әуенді бала ғана ... ... де ... ... ... ұйып қалатын. Қазір де
ынтыға түсіп:
- Әй, Хиуа, дауысынды аз ғана көтерінкіреп айтшы, - ... ... Бұл үйге ... ... ... ... әңгіме-дүкен құратын кісілермен
сөйлесіп отырған Байсейіт әйеліне әлденеге еміренгендей ... ... Сені де ... бе? – деп ... ... бірімен-бірі әзілдесіп,
қит етсе, қалжыңға басатын Хиуа ақсия күліп. – Келе ғой, балаңның
қасына жат...
Отырғандар күлісіп еді, Байсейіт сол ойлы ... ... Бала ... ... отырған жоқ, Хиуа ... Бұл – шыным. Осы ... бір ... бар. ... ... ... ... бар. Сен
Қанашқа айтқан сайын менде бар ықыласыммен құлақ түріп, ұйыш
тыңдаймын. Ән сазы ... ... ... шымырлайды. Тегі,
менінде көкейіме осы ән сіңген болу керек, естігім ... ... Соны ... ... екеуіміздің әдетімізге айналған сияқты.
Байсейттің шын сөзін естігенде Хиуаның бидай өңі ... ... ... қара көзі ... ... Мына ... кейін әлгі күлгендер
де әлдененеге елендей қалысып, ... ... ... тосты. Көп іркілген
жоқ, Хиуа кең тыныс алып, әнді тереннен ... ... ... дауыспен
баяулата да құбылтып, ширата бастады. Биязы үні күмістей сыңғырлайды:
Айбынды Орақ, Айлы ... ... ... ... ... көл ... шымырлағын майда толқындай ширатылып, мөлдір
дауыс жібектей естіледі. Хиуаның ... ... ... желпіп,
тыңдаушылардың бойын балқыта, маужырата тербетеді. ... іші ... жұрт ... ... ... ... бөленген ән сазы қалықтай
желбіреп, әуеде қалқып жүр:
Орағым кетті Елі үшін.
Тел құрбымен теңі ... ... ... ... ... ... ... сызығындағы сарыныңда сарқылмас сағыныш, көңілді
елжірететін аңсау бар. Үлкендер терең ойға ... ... ... ... ... сүйсініп отырғандай. [94]
Қазіргі генетика ғылымының айтуынша, бала ... ... ... дауыс ырғағын, қимыл-қозғалысын сезініп, отыратындығы белгілі
болып ... ... ... бала ... ... ... ... әр
түрлі деңгейде зерттеулер жүргізуде. Өткені бала өмірінің алғашқы жылдары
оның тәндік және рухани ... ... ... ... ... фундаменті, оның дүниеге келген күнімен басталады. Мұны ұлы
орыс ғалымы В.М.Бехтерев ... ... ... тарауда айтып
кеткенбіз.
Құрсақ ішіндегі балаға анасының қатынасы яғни, оның болашақ ... ... оған ... мейірбандық пен жылылық іштегі шарананың
қалыты дамуының алға ... жылы ... ... Верн бес жүз анаға сұрақтама жүргізгенде,
олардың үштен бірі іштегі ... ... ... ... байқатқан.
Кейіннен мұндай ұрық жүйкелік жағынан ... ... ... яғни
жылауық болған, сыртқы ортаға бейімделуде ... ... ... ... ... ұнамды, жағымды жағдай жасаудың мәні зор.
Өйткені шарана үйдегілер тарапынан қолдауды аса қажетсінеді. Олай ... ... ... ... ... ... қажет. Осындай
жағдайда ғана құрсақтағы балада жағымды тонус қалыптасады.
Сөйтіп шарана мен ана ... ... ... ... ... ... үшін аса ... факті екендігі байқалады.
Бесік жыры туралы айтқанда бірер сөз бесік туралы айтсақ ... Ағаш ... ... ... өте қолайлы болған. Оны иіп кептірілген
талдан щауып ... Бала ... жеті ... қажет. Әр нәрсенің өзіндік
мәні бар. ... ен ... етіп ... ... одан соң ... ... жабу, жүген және қамшы сияқты бұйымдар. Мәселен бесікке тон, шапан жабу-
ержеткенде бала халыққа ... ... ... ... ал ... ... ... болуын тілеу; кебенек, қамшы жабу - ел ... ... ... туған.
Бала қырқынан щыққан соң үйдегілер бесікке салу тойын жасайды.
Бесікке салу тойына жиналғандар өлең, әзіл-сықақ ... ... ... көңіл көтереді. Жас нәрестеге бәйбішелер бата беріп, немерелеріне
сарқыт алып ... ... бала ... шыққанша жатады. Ит көйлегі
тозып, еңбектеп жүре бастаған кезде баланы бесіктен ... бір ... ... шығарып, анасы қойнына алып жатса құба-құп. Бесіктен шыққаннан кейін
оны тазалап, үйдегі ерекше ... бір ... ... Ол ... ұрпақ
тезірек дүниеге келсін, «оған ... бала ... ... ... ... құрмет тұтуы соншалық, кейде атасы жатқан бесікке ... ... ... ... жері ... ... ... де бесікті
ардақтаудан шыққан.
Жоғарыда келтірілген көркем үзініден де «әлди- әлди» деп ... ... ... ... ... ... жағынан да
тәрбиелеуге өте қолайлы екендігі байқалады.
Баланың тән азығы дұрыс тамақтану ... ... ... жан ... ... біле ... онымен шүйіркелесу жарасымды қарым-қатынас жасауға
машықтандыру арқылы жүзеге асады. Бөбекті ... жүре ... ... ... ... ... мөңіреуін, кісінеуін саң рет
қайталатып (құлын қайтеді, қозы қайтеді, бұзау қайтеді? т.б.) немесе мысық
болып мияулатып, ... ... ... ... ... үргізіп үйрету арқылы
үй хайуанаттарының қасиеттерімен ... ... ... ... ... ... оның ... тілін жүйелі түрде қалыптастыруға
мүмкңндік туады.
Баламен от басы мүшелері неғұрлым көбірек сөйлессе, оның ... ... ... ... ... ... оның тілі тезірек шығады. ... мен ... ... пен ... ... ... ауыз ... бала психикасының дамуындағы рөлі
туралы айтқандарын ... ... ... жүйелеуді жөн көрдік ... ... ... - бала жанының қалыптасуында қажетті
эмоциялық жылылық, яғни ана махаббаты балаға ... жыры ... ... - нәрестенің сәбилік шақтағы алғашқы үні, былдырлауы болашақтағы
тілінің шығуынан себепші болады, үшіншіден – отбасындағыларымен ынтымақтаса
отырып, ... бұл оның жан ... ... ... ...... жыры бөбектің әлеуметтенуі мен үйдегі орынын түсінуі
тұлғалық қасиеттерінің ірге тасының
қалануына ұлттық сипат ... ... ... салт ... ... ... ... оның ұлттық тұлғасының қалыптасуына ... ... - ... танымдық әрекетін (түйсік қабылдау т.б.) ойдағыда
қалыптасуына жағдай жасайды.
Қорытындыда айтарымыз, бір әттеген – айы, ... ... ... ... әлі ... дейін толық қағазға түсіп жинала қойған жоқ. ... ... ел ... ... үшін ... ... Бұған қоса
айтарымыз - қазіргі кезде ұлт батыры Бауыржан Момышұлы айтқандай, ел ішінде
бесік жырын айтатын ... ... бара ... ал тіпті қалалық
жерлерде олардың бой ...... ... ... ... ... ... физиологиялық, психологиялық ғылыми атаулардың негізін
қалаушы
Х.Досмұхамедовтің ұлттық мәдениеттің дамуы мен өркен жаюында ... ... ... ... мән ... белгілі. Ол ана тілінде
ғылым тілін жасаушылардың бел ... ... Оның ... ... ... М.Жұмабайұлы, Ж.Аймауытұлы есімдерімен қатар
аталады. [96]
Қазіргі кезде қазақ ... ... үшін ... ... ... ... бірі ... табылады. Жалпы шығыс әлемінің, ... араб ... ... ғасырларда қазақ халқының психологиялық атауларын
жасау, оның негізгі ұғымдарын белгілеу ... ... қай ... ойландырмай қоймаған. Мәселен, VIII ғасырда өмір сүрген арабтың ұлы
философы ... ... ... философиялық шығармаларында көптеген
психологиялық ұғымдарын тізген. Оның еңбегіндегі бір таңқаларлық ... ... ... ... ... зерттеу объектісіне
айналған «іс-әрекет» ұғымы яғни арабша ... ... ... ... ... ... ... еншісіне тиген іс-
әрекет категориясы шығыстан ... алды деп айта ... Одан ... шығыс
халықтарының жантану атаулары Әбу Насыр әл-Фарабидің ... ... ... ... ... ... ... жүрген отыздан
астам ұғымдар Фараби трактаттарында жиі ... ... ... ... ... ... ... құлық т.б. Одан соңғы жылдары бұл мәселемен
қазақтың төл ғұламалары Ө.Тілеуқабылұлы, М.Дулатилар (ХV ғ.), одан ... ... ... ... Абай ... ... ... кездеседі.
Ал психологиядағы ғылыми атаулардың негізін жасалуы ХХ ғасырдың 20-
ы ... ... Бұл ... Ж.Аймауытов, М.Жұмабаев және
Х.Досмұхамедовдің рөлі ерекше. Біз бұларды қазақтың ... ... ... ... ... ... ... дейміз. Нақты
Х.Досмұхамедовке келетін ... ... бір ... ... пен Ж.Аймауытов қолданған атаулардан ғылымилығының басымырақ
екендігі. ... ... ... ... ғылым ордасы
Әскери-медициналық академиясында оқығандығының таңбасы білініп тұр. Бұдан
кейінгі қазақ ғалымдарының ... 80 жыл ... ... жантану
атауларынан мұндай жағдайды көре алмаймыз.
Х. Досмұхамедов жалпы пcихология жөнінде біраз терминдердің қазақша
аудармасын бірінші ұсынған қазақ ... ... қай ... ... ... ... кәусар-бұлаққа балаған. Оны сарқылмас байлық ретінде
пайдалана біліп, оның кейбір асылдарын халық ... ... ... ... Ел ... ... да, елді ... да сөз құдіреті.
Қазақ сөз ... ... ... оның ... көркемділігінде, қысқа да
нұсқалығында, тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйінін бере білуде.
Еліміз ... ... ... мемлекеттік мәртебелі болып жатқан
кезде тілдің қадір-қасиеті одан сайын артып отыр. Тіл ... жаны ... Ұлт болу үшін ... тілі ... ... ... ... басы қасында жүрген, осы мәселемен көптен бері айналысып ... ... Ө. ... төл тіліміздің ұлттық терминдер ... ... ... ... [97] Оның ... термин жасалудың балаң
кезі (әңгіме алғашқы ғылыми терминдер туралы болып ... ХІХ ... ... ... ... алған қазақ зиялыларының (Ш.Уәлиханов,
Ы.Алтынсарин, Абай) ғылыми атау ... ... ... ... ... мәні бар ... мән бере ... жақсы
аңғаруға болады. Сол кездердің өзінде-ақ мәдениеттану, медицина салаларында
жазылған әр түрлі терминдік атаулар аз кездеспейді.
Ал екінші кезең - ... ... ... ... ... ... әрекеттерінен басталады. А.Байтұрсынов 1910-1930 жылдар
аралығында ... Х. ... ... ... қазақтың
ғылыми тілінің мәселелері мен арнайы айналысқаны белгілі. Олар жазу ... ... ... мәселесімен шұғылдана жүріп, ... ... ... ... ... ... Әсіресе, бұл жерде А.Байтұрсынов
тілдік оқу құралдарымен, ал Ж.Аймауытов пен ... ... ... Х. ... ... саласында жинастырған терминдік
сөздер күні ... ... ... ... ... жоқ. ... кезең-
Қазақстанда кеңес үкіметінің орнауынан басталады да, 20-30 жылдардың ... Бұл ... ... ... ... ... ... ұлттық тілін
ғылыми тұрғыдан дамыта түскен кезі. Бұл кезеңге ... ... ... ... ... еді. ... тіл ... төртінші кезеңі
- 1940 жылдардан бастап күні ... ... ... ... ... ... Бұл жаңа орыс ... әбден мойындап, оны тілімізге етене
енгізген, ғылыми терминдердің барлығы дерлік орыс тілінде ... ... ... ... ... ... ... оның бесінші кезеңі болып есептелінеді. Қазіргі ... ... ... ... ... ... Барлық баспасөз беттерін
сарапқа салсақ осы жайтты айқын байқауға ... ... 15-16 жыл ... ... жаңа қолданыстар мен терминдерді есебі жоқ десе де болады.
Тіпті басқасын қойғанда мына секілді жаңа ... ... ... ... ... ... ұшақ т.б.. Бұлардың кейбіреулерінің
жаңа ... ... ... өз ... саласында терминге айналуы әбден
ықтимал. Қазақтың сөздік қоры (кейбіреулердің айтуынша 300 мың) өте ... ... ... ... төл терминдер жасауда іздеп қолдану қажет.
1927 жылы Қызылорда қаласында «Пән ... ... араб ... ... ... [98] Бұл ... шыққан алғашқы сөздіктер жинағы
еді, әрине мұның ішінде психологияның атаулары ... ... Ол ... ... ... ... жаулары ретінде өздерінің
бастарына күн туып, қуғынға түсіп жатқан кез еді. Сондықтан да ... ие ... ... ... ... ... ... болмады
да. Сол кезде әлде де болса қызметте жүрген ... ... ... жылы ... шыққан «Сырттан оқушылар курсы» деген еңбекте ол
психологияның терминдеріне ... ... [99] 1931 жылы ... сөздігі» деген екінші басылым ... ... Бұл ... ... бір белес еді. Бұған латын графикасында жазылған
8000 астам сөздер мен атаулар енді. Бұл көптеген ... ... ... осы ... да психологияның терминдерін өте аз кездестіреміз [100].
1936 жылы Қазақ ССР Халық Комиссарлар Кеңесінің жанынан республикалық
терминология ... ... ... Оның ұлттық терминдер
қалыптастыру ісінде тигізген көмегі аз болмады. Содан бері ... ... ... саны 200 жуық ... ... жасалды. Міне
осындай, игі істерде біз мұрасын ... ... ... және ... ... үлесінің зор екендігін байқаймыз.
Енді ғұламаның психологиялық термин жасау үлгілеріне ... ... ... ... еңбегі болмаса да, оның бүгінге
дейін қолданысқа түсіп жүрген кейбір психологиялық және ... аса ... ... ... әлі ... дейін белгілі бір жүйеге түспеген
кейбір физиологиялық ұғымдар төл ... ... ... ... Ал ... болса бұларды дәл мағынасында қолдануға тырысқан.
Мәселен, физиологияда ми қызметіне байланысты ... ... бар. ... бірі, «центробежные нервные стимулы». «Центробежный»
деп жүйкеден сыртқа шығатын қозулардың аталуын автор «әкелуші ... ... Бұл ... «центробежный» ұғымының қазақ ұғымындағы дәл
аудармасы десек қателеспейміз. Автор «отводящий нерв» ... ... ... ... ... нерв ... бір функциясы дейді. Х.
Досмұхамедов физиологияға да, ... да ... ... ... ... қолданады. Бұл орыс тілінде «орган слуха» деп ... Ал ... ... ұғым ... мен психологияда қатар қолданылатын ұғым,
орысшасы «зрительный бугор». «Нервная система» деген ұғымды қолданған осы
Х. ... ... ... ... ... ... деген сөзді «нерв»
деп, алып «жүйені» - «система» деп алып келген. Автор сонау 20 ... ... ... - ... ... деп аударыпты. Біз енді ғана
осы ... ... ... деп ... ... Х. ... ... - «нервное волокно» деп алған, осы сөздің қазақшасын біз ... ... ... ... осы ... ... деген ұғымды талассыз алып
отырмыз. Ал «нервный узел» - «жүйке түйіні» орысшасы айна ... ... Бұл ... ... төл ... ... ... да автор ұсынған баламасы
өте ... Ол ... ... соң ... ... көп ... бөлген.
Сондықтан да «жүйке тұтқасы» дегені – «нервный центр». Бұл физиологияға
психологияға қатысты маңызды ... ... ұлы ... ... әбден
түсінікті болып тұр Н.И.) Ал біз «ұлы жүйесі» дегеннен гөрі ... ... деп ... ... ғалымның жұлын (орысшасы – спинной
мозг), лабиринт – бытқыл деп аударғаны көңілге өте ... Бұл ... ... «Тән ... ... ... «тәнтану» деп,
(анатомия оқулығын Х.Досмұхамедов бұдан 80 жыл бұрын осылай ... ... жүр. ... ... ... ... дейтін терминдердің қысқаша
баламаларына тоқталайық. «Қозу» ұғымын 1940 жылдары психолог ... Ал ... - ол ... деп атаған. Ал Х.Досмұхамедов сол 20-
жылдардың өзінде-ақ қозуды - «возбуждение», тежелуді - ... ... ... ... ... ұғымдардың бірі - «көз қағар жүйке» ұғымы.
Біз ... ... ... ... ... ... ... едік. Ал
Х.Досмұхамедов ұсынған «көз қағар жүйке» нағыз қазақ сөзі. Автор сондай-ақ
«қозғалғыш жүйке» – ... ... деп ... Бұл атау қазіргі күнге
дейін психология мен физиологияда ешбір өзгеріссіз қолданыста жүр.
Психология мен физиологияда өте абайлап ... ... мәні ... ұғымдар бар. Мәселен, «ми қалтасы» – «мозговой желудочек». Осындай
баламаларға қарап ... сол ... ... ақ ... ... ... ... үлес қосқанын байқаймыз. «Полушарий мозга»
немесе оның толық ... ... ... полушарий мозга» дегенді
Х.Досмұхамедов «ми сыңарлары» деп нағыз қазақтың сөзі екендігіне ... ... ... ... таң ... ... Автор психологиялық
терминдердің нақты аудармаларына да көп ... ... ... «сознание» –
«сана», «чувствительный нерв» – «сезім ... ...... мозг» – «сопақша ми» т.б. Қазірде «половые органы» деген
ұғымды психология мен физиологияда «жыныс ... деп ... ... мұны
«шағылыс мүшесі» деп атаған. Біздіңше бұл да көкейге қонымды аударма. ... ... - ... ... - ... ... - ... - «ниет» т.б. аудармалары да өте оңтайлы шыққан.
Ендігі сөз, Х.Досмұхамедүлы жасаған ... ... ... ... ... ... ... болмақ. Мәселен, ғалым жүйке
жүйесі (нервная система) деп қазақша алса, 1976 жылғы ... ол ... деп ... ... ал 1993 жылы ... ... ... ол
нерв жйесі деп аударылады. Дұрысы жүйке жүйесі болуы керек еді.
Х.Досмұхамедов центральная нервная система терминін қазақша жүйкенің
ұлы ... деп ... 1976 ... ... ол ... нерв ... ... Ал 1993 жылғы психологияда осы термин орталық нерв жүйесі деп
алынады. ...... ... ... ... ... ... байқайтынымыз:
Халел Досмұхамедов терминдерді барынша қазақшалап қолданса, 1976 жылғы
сөздікте оларды ... алу ... ... Ал соңғы жылдардағы сөздіктер
мен оқулықтарда қазақша алу дәстүрі дамып ... Десе де, ... ... ... ... беру әлі де жетіспейді.
Ғалым қолданған терминдер ... ... ... ... көп
ұялағаны – рефлекс терминінің қазақша баламасы ... ... ... ...... деп ... Қазіргі психология ғылымында
осы орысша терминге қазақша балама әлі табылған жоқ. ... ... ... ... ... ... түрақтандыруға толық болады деп есептейміз
[40].
Х.Досмұхамедов – психология, физиология, медицина, анатомия ғылымдарын
жетік меңгерген, ... ... ... үшін ... ... ... ... шамасы келгенше оның біразын жасаған ғалым. Оған біздің
ғалым еңбектері мен ... ... ... ... Х.
Досмұхамедовтің «Адамның тән тірлігі» атты (1927, Қызылорда) оқу ... мен ... 400-ге жуық ... ... (терминдер)
сөздігі берілгені осы айтқанымызға жақсы дәлел [40].
Х.Досмұхамедовтің физиологиялық, ... ... ... ... қазақ халқының ұлттық ерекшеліктері мен ана тілінің
грамматикалық заңдылықтарына сәйкестілігімен ерекшеленеді. Ғалымның термин
жасау ... үлгі ... ... та ... ... ол
психологиялық ұғымның ішінде ең ... ... ... ... ... заңдылығына лайықтап қолдануды ескерткен.
Ол қолданған терминдер жүйесінде қазіргі қазақ психологиясы ғылымына ешбір
өзгеріссіз еніп ... ... да ... ... ... тілі ... ... дейді: «Қазақ тілі-ғылым
жолына шалынбаған, ... ... ... ... жөндікпеген тіл. Сондықтан
қазақ тілін ғылым мен таныстырып, ғылым ... ... ... ... ... тілімізге аударғанда ең ... ... ... ... ... түсінікті қылып аудару – өте қиын жұмыс. ... ... ... тағу ... алғашқы уақытта қиын болса да, «өте мұқтаж нәрсе» – дей ... тума ... ... ... ... ... ұстанымдарын төмедегіше
баяндайды.
1. Ең әуелі ғылым атауларына ... ... ... ... ... Ескі ... сөздерінен (өзбек, ноғай сияқты) ыңғайлы сөздерді іздеу;
3. Қазақ тіліндегі сөйленістерден ... ... ... шығару. Жаңадан
туынды сөз шығару тым қиын іс. Жаңа сөзді тілді бұзбайтын, жаңалығы көп
сезілмейтін болуы және бұл ... өте ... ... Ғылым атауларына латын тіліндегі сөздерді алу;
5. Қолайлы келген араб, парсы, орыс сөздерін ... ... ... ... ... ... ... осы айтылғандарға орай ғалымның ғылыми ұғымдар жасауда, ескі
түрік сөздерінен (өзбек, ноғай ... ... ... ... ... ... ... сөздік қорларын, олардың осы мәселедегі
тәжірибесінде пайдалану туралы пікірлері көңілге ұялайды. Өйткені, түбі ... ... ... ... ... саласында бір біріне мағынасы
жағынан да, айтылу, жазылу үлгісінде де өте жақын екені ... ... көп ... ... ... ... ... байланысты,
бұлардың бір-біріне ұқсас келетіні бізді онша таңдандыра қомайды.
Осы пікірімізді кезінде Х.Досмұхамедов қолданған кейбір ... ... ... тілдерінде қалайша алынып жүргенін төмендегі 2-
кесте арқылы көрсетуді ұйғардық.
Осы кестеден түркі халықтарының жантану саласындағы атауларын да ... бар ... ... қиын ... Сондықтан да Х.Досмұхамедов
айтқандай, реті келген жерде бұларды қолдана білсек, ұтпасақ ұтылмаймыз.
Х.Досмұхамедов ... ... ... ... ... ... ұсыныстарымен тың тұжырымдамаларын алға тарта отырып
оларды іс жүзінде асыра білген. Ғалымның тер ... көз ... ... ... ғылыми құндылығы осы жағынан да үлгі боларлық. Ол өзгелерге
құр босқа еліктеп, даяр нұсқа ... ... ... қарсы болған.
Халел Досмухамедов жасаған термин сөздер бағдаршам секілді бізге ... ... Біз ... ... ... ... орыс тілінде аударылып терминдерге қанағат етіп, ана ... ... ... ... ... қазақ психологиясының тілі бөгде тілдерге тәуелді ... ... осы ... әлі ... ала ... жоқпыз. Әзірше бұл басқа қоғамдық-
гуманитарлық ғылымдарға да тән ортақ «ауру». Біз ... ... ... ... ... ... ... ерекше мән беруіміз қажет.
Мәселен, қазақта «бет» пен «көздің» әр ... 40-50 ... бар. ... ... халық екенімізді жақсы аңғартады. Өйткені, іште көрінбей
тұрған жан құбылысы «бет пен көздің» ... ... ... емес пе? ... ... пен ... орта мектепке
арналған «Жантануға кіріспе» деген еңбегіндегі ... ... ... ... онда әр терминнің шығу тегі ... [103]. ... ... ұзақ ... орыс ... отарына айналған
халқымыз осындай келеңсіздікті әлі күнге бастан кешіруде [104]. Ғылыми төл
терминдерімізді реттемей ана тілімізде оқулық, оқу ... ... ... ... ойлайтын мамандар шығару екі талай қиын мәселе. Ең ... ... ... ... ... ... т.б. ұғымдарды
қазақшаға аудармай-ақ (Х.Досмұхамедов көрсеткен ұстанымдарға сәйкес – Н.И)
тіл ... ... ... ... тілдердің экспанциясынан құтыла
алмаймыз. Профессор Ж. Наурызбаев «бұрынғы ... ... ... жасаудың қажеті жоқ, интернационалдық терминдерді ретсіз қолдана
бермей оларды сын ... ... ... төл ... ... ...
дейді [104]. Халқымыздың кемеңгерлері сонау ХҮ ... ... ... ... ұғымдарды шама - шарқынша мол
қолданған. Сөзімізді ... ... Х. ... ... ... ұтымды қолданыстар, тың балама сөздер ұлттық
ғылым ... ... ... салуға септесетіні дау туғызбайды.
Ұлттық ... ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедовке да ерекше қатысты екені
бүгінгі таңда барша қазаққа аян ... ... ... ... ана ... фонетикалық ерекшелігінен туындайтын,
басқа тілдерде ... ... ... әуезі мен үнін сақтап
қалудың аса маңызды екендігіне ерекше назар аударды. Және ана ... келе ... ... ... жоғалтып алмау қажеттігін, осы
қағиданың ғылым атауларын жасауда аса маңыздылығын баса көрсетті. [105]
Мәселен, ... ... ... қалыптасқан, дамудың орта шеңберінде
тұрған психология ғылымында қазақша үш мыңға тарта ғылыми атау бар. ... ... ... ... ... ... ... тоғысқан. Қазіргі
кездегі қазақ психологиясында осы ... екі ... ... ... жеке кітап болып шықты. (Қ.Жарықбаев, А.Әбдірахманов,
«Психология терминдерінің орысша-қазақша ... ... ... ... Бұл жерде біздің жұртшылыққа арнайы ескертпеміз бар. [106]
Мұндағы екі мыңға жуық ... ... ... қарасақ, соның
150-дейі ғана орыс тілінен алынған да, ... ... ... ... ... ... ... алынған сөздер екен. Егер біз
Х.Досмұхамедовтің жоғарыдағы пікірлерін негізге алсақ, ... ... ... ... еске ... көп ... ... Өйткені, сөздікте қазақша ... ... ... ... ... ... Одан кейін сөзбе-сөз аударылған ғылыми атаулар
көптеп кездеседі. Біз тек орыс тіліндегі терминдерді ғана ... ... ... ... Ал, ... терминдерінің төл тіліміздегі
баламасын ана тіліміздің сөздік ... ... ... ... Бұл
жайт тек психология ғылымына ғана ... ... ... да ... ортақ «ауру» деуге болады. Бұл әсіресе, жаратылыстану және нақты
ғылымдар деп аталатын ... ... ... ... да ерекше тән
нәрсе. Болашақта ғылым терминдерін жасақтауда төл тіліміздің бай сөздік
қорын ... ... ... өз ... ... ... ... да көптеп табылатындығына шүбә келтірмейді. Осы айтылғанға орай, бір
кезде Х.Досмұхамедов айтқандай, ... ... ... жасау
тәжірибемізде, әсіресе, тәлім-тәрбиелік терминдерді түзгенде ... ... ... ... қажет. Біз қазіргі кезде де осы ұстанымды термин
құрастырудың басты діңгегі дер едік. Төл тіліміздегі ... ... ... ... ... нақты аталуындағы ақаулықты айтпай
болмайды. Мәселен, кейбір термин жасаушылар мөселенің анық-қанығына бармай,
кітаптағы орыс ... ... еске ... ... ... ... ... терминдері» деп атайды. Құрамында ... бар ... ... сөздікте бар болғаны 150 ғана орыс
тіліндегі ... ... ... да, біз неге осы ... дейін оны «Орысша-
қазақша терминологиялық сөздік» деп жүрміз? Біз алдағы ... мұны ... ... ... ... ... ... психологиялық
терминдер сөздігі» деп алғанымыз жөн сияқты, өйткені сөздікте жинақталған
терминдердің оннан ... ғана ... орыс ... ... табынудың жөні
жоқ. Ал, психология ғылымындағы осындай жағдай, ... ... ... география, анатомия, физиология, этика, эстетика тағы
басқа салалардағы сөздіктерде аз ... шүбә ... ... ... төл тіліміздің заңдылықтарына
икемдеп алу қажет деп ұстанған қағидасының күні бүгінге дейін термин ... ... ... ала ... келе ... ... ашиды.
Өйткені, қазақ ғалымдары өз ғылымдарының қазақша баламасын табуда ... ... ... көбінесе «әзір асқа тік қасық» кебін киіп, орыс
тіліндегі немесе шетел тіліндегі баламаны ала ... ... сол ... ... ... де жатырқамай ұлт тіліндегі
термин ретінде ұсынады. Техника саласында «самолет», ... ... ... ... ... «тік ұшақ» деп алынып жүр. Міне, осындай
атаулар төл ... ... ... ... ... Біз де тәлім-
тәрбие, педагогика мен ... ... ... ... ... осындай үлгілерден қашпай, ұлттық арнадан шықпауға тырысқанымыз
жөн.
Ғалымның термин мәселесіне байланысты ... ... ... ... ... ғылымы өкілдерінің назарына ілініп, олардың
практикалық еңбегіне жетекшілік етсе, құба-құп дер едік.
Зерттеуші Ж. ... ... ұзақ ... ... бой ... ... бүгін қолынан кәрлен кеседей сусып түсіп кете жаздаған көп
асылымен жылап көріскендей ... ... ... ... бір ...... ... тереңірек зерттеуге ... ... ... ... ... артуы. Автордың өте орынды
түйіндеуінше, бұл мәселелелер шешілмейінше, ана тілімізде оқулықтарды, оқу
құралдарын ... ... ... ... беретін маман психологтар даярлау,
жалпы психология ғылымын жаңа ... ... ісі бел алып кете ... ... көңілімізден шығатын осы автордың тағы бір ойы мынадай: «Бұрынғы
әдетімізге басып орысша-қазақша сөздік ... ... жоқ. ... ... ... дені ... ... терминдер екенін естен шығармау
абзал (акселерация, аффект, антиципация, ассоциация). Дұрысы – ең ... ... ... түсіндірме сөздік шығарып, кейін соның негізінде көп
тілді құралдар дайындау». Ж.Наурызбаев та ... ... ... мақұлдайды да, бұл жөнінде былай дейді: «...халықаралық терминдерді
ретсіз қолдана бермей, сын ... ... ... төл ... ... ... ана ... аса бай сөздік құрамын сарқа пайдалану
...ұлттық психологиямызда ... ... ... ... ... ... орай ұмыт ... не кезінде дайын терминге ... ... ... ... ... ... сөз ... бар. Соларды
қайта жаңғырту, халық игілігіне айналдыру – перзенттік борышымыз». [107]
Біз де профессор Ж.Наурызбаевтың ... ... ... тағы бір ... ... ... ... мен психологиясы,
фольклор, этнография, әдебиет, мәдениет т.б. ... ... ... ... да ... ... ... Ұлттық
психологияның ұғымдық негізі мақал-мәтел, ... ... ... ... сақталған». [107] Әмбебап ғалым Х.Досмұхамедов да ... осы ... ... өзінің «Қазақ халық әдебиеті» деген еңбегінде
көтерген еді. Осы мәселеге орай ендігі бір ... ...... ... ... ... ... болып отыр - Н.И.) Ж.Наурызбаевтың ... ... де, ... орыс ... ... ... ... ұғымға
икемдеп, қазақ тілінің негізгі заңдарына ... ... ... етіп қабылдау» мәселесі. Автордың осы түйіні де Х.Досмұхамедовтің
халықаралық ғылыми атауларды 20-30 ... ... ақ ... ... ... кең өріс алғандығы байқалады. Осы ... ... ... ... де ... ... ... тілдерден алынған ғылыми атаулардың кез келгенін өз тілімізге аудара
бастасақ, ... ... ... ... ... ... Сондықтан да шет тілден алынған ғылыми атауларды өз ... оның ... ... ... ғана өз тілімізде бергеніміз
абзал.
Қазіргі кездегі кейбір қазақ ғалымдарының өз ана ... ... ... ... оның төл ... мән-мағынасына жете алмай
жататын кездері де ... Оған ... осы ... ... ... да жауапты ма деп ойлаймыз. Мәселен, кейбір ... ... ... ғалымдар Фрейд системасын, Аристотельдің
психологиялық тұжырымдарын қазақшалау ... емес ... ... ... ... ... ... оқытуға жарамайды деген жаңсақ пікір де
айтып жүр. Ал ... 80 ... ... ... жазған «Психология»
оқу құралын, сондай-ақ М.Жұмабаев пен ... оқу ... еске ... ... пікірлердің негізсіздігі хақ.
Қазіргі кезде психология ғылымының ... ... ... бен ... ... ақын-жыраулардың толғауларында
көптеп кездесетіні мәлім бола бастады. Халқымыз тәлім-тәрбие саласынан том-
том етіп кітап жазбағанмен осы ... ... ... құрастырып,
жас буынның жанына оларды жақсылап сіңіре білген. Қазақша психология оқу
құралы сонау Қазан ... ... ... 1919 жылы ... рет ... ... Содан бері бұл пәннен талай оқулықтар мен зерттеулер төл
тілімізде басылып шықты. Бұл ... ... ... ... жасауға ана тіліміздің мол мүмкіндігі бар екендігін байқатады.
Мәселен, негізгі ата ... – мал ... ... ... төрт
түлікке байланысты үш мыңдай, өсімдікке қатысты сегіз жүзден астам атаулар
бар. ... ... ... этнопсихологиялық мәні көзге ұрып
тұрады.
Келесі сөз – Х.Досұхамедовтің этнопсихология атауларына ... ... Осы ... ... ... біз ... ғалым
зерттеулерінің ғылымилығын арттыра түсетін бір ерекшелігін атап ... ... өз ... ... ... осы ... ... зерттеу жұмыстарына ерекше көңіл бөліп, өз ойларын сондағы ой-
пікірлермен салыстыра, сабақтастыра баяндайды. Мәселен, ... ... 1993) мына ... оқымыстылардың есімдерін ... ... ... ... ... ... ... Лютш, Левшин, Вамбери,
В.В.Бартольд, Крафт, ... ... ... шығыстанушы
ориенталистермен қатар көпшілікке аттары беймәлім, екінің бірі ... ... ... ... ... ... жүргізген Мелков,
Гверитин, Сербаринов, Полферов т.б. есімдері бар. Бұл жайт ғалымның ой-
өрісінің ... ... ... ... ... ... еместігін жақсы аңғартады. [92]
Осы мәселеге орай сөз ... Х. ... ... тағы бір ерекшелігі – оның ... ... ... мән беруінде жатыр. Мәселен, ғалымның ... атты ... ... 30-ға жуық ... ... кездестірдік. Мысалы:
аламандық мінез (черты характера определенной группы), әлеумет міндеті
(социалъная ... ... ... чувство), бәсекелік
(соперничество), қазақ психологиясы (казахская психология), отан ... ... ру ... ... ... ... құлқы
(мінезі) - (народный характер) және т.б. Аталған ... ... ... ... негізін құрайды.
Қай кезде болмасын термин жасаушыларға үлкен міндет жүктеледі. Ғылыми
ұғымдар нақты, әрі дәл болып ... ... ... ұғымдардың ана тілімізде
дұрыс түйінделуі аса мұқияттылықты талап етеді. Сондықтан да, мамандардың
әрбір терминнің ғылым жүйесінен орын ... ... ... ... қамқор
болғаны жөн.
Ғылымның сомдаған терминдер мен ғылыми атаулардың ... ... оқу ... ... мен бағдарламалар жасау мүмкін емес.
Сондықтан да ғұлама ғалым осы жағдайды ... ... ... ... ... ... бөліп, «...терминсіз ғылым жайдақ,
үстіртін, жалаң, яғни белгілі заңдылықтарға негізделмегендіктен ... ... ... аса ... - деп ... дамудың жаңа белесіне түскен қазіргі қазақ елі үшін ... – аса ... ... проблемалардың бірі болып табылады. Өйткені,
ғылым тілін жасау сол заманда ... ... ... ... ... мәні
үстемесе, азайған жоқ. Х.Досмұхамедовтің терминдер жасау ... ... ... сол кездегі қоғамдық сұраныстан туындағаны белгілі. ... ... ... ... ... бастаған дүнияуи, жаңа типті
мектептерге әртүрлі пәндерден төл ... ... мен оқу ... ұстаздар үшін әдістемелік құралдар құрастыруда сайып келгенде,
ұлттық мектебіміздің жаңа жүйесін қалыптастыруда ерекше маңыз алатын ... Х. ... және ... ... ... психологиялық көзқарастарының жай­жапсарына талдау
жасағанда психология ғылымымен ... ... ... ... ... оның ... ... өріс алғанына мұндағы қазақ
ғалымының алатын орны жөнінде айтпасқа болмайды. ... ол ... ... оқып ... бұл жөнінде ... ... ... ... ... еді. Кейіннен Қазақстан
мектептерінде осы ғылым пән ретінде ... ... осы ... ... архив деректері растайды. Қазақстандағы педологияның
жай жапсарына талдау жасаудан ... ... ... қашан және қайдан
шыққаны жайлі мәселеге тоқталғанымыз жөн.
Педология – (грек сөзінен ... ... ... ... «пед» (бала), логия (ілім,білім), яғни бала туралы ... ... ... Ал, оның анықтамасына келсек, бұл психологиялық,
анатомиялық, ... ... ... ... ... білім саласы. Педология ғылымы ХІХ ғасырдың аяғы мен
ХХ ғасырдың басында қалыптаса бастаған бала туралы жаңа ... ... ... ... америка ғалымы, психолог Стенли Холл (1889)
болатын. Педология өзінің аз ... көп іс ... Оның ... ... ... мен ... қолданбалы салаларының дамуы
және ғылым әлеміндегі эволюциялық идеяның өріс алуына байланысты еді.
Педологияның жарыққа шығуы шет ... ... ... ... – В.М.Бехтерев, Г.И.Россолимо, А.П.Нечаев есімдерімен байланысты.
Педологиялық зерттеулерге рефлексологияда ... ... ... ... ... психологияда (Л.С.
Выготский) тағы ... да ... ... Мәселен, аты-шулы психолог
Л.С.Выготский бір өзі сол кездері осы салада ... ... ... және ... - 1928; «Жас ... ... - ... зерттеудегі жаңалықтар» - 1930; ... және ... ... - 1931; «Психотехника және ... - ... ... педологиялық тұрғыдан талдау»-1935; «Мектепке
дейінгілердің педологиясы» - 1933; ... ... - 1934, ... 109]
Л.С.Выготскийдің КСРО-да тұңғыш жарық көрген «Педагогикалық психология»
оқулығы да педологияға негізделіп ... ... ... ... ... ... көрнекті педологтар – П.П.Блонский,
И.А.Арямов және тағы ... ... ... ... ...... ... Олар бала дамуындағы тұқым қуалаушылық фактордың
ролін асырыңқырап, әлеуметтік ... ... ... ... көзқарасқа сол кездегі кеңінен танымал педолог А.Б.Залкинд
қарсы шықты. Ол ... ... ... ... ... ... ... сынады.
3 кесте
ПЕДОЛОГИЯ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЗЕРТТЕУШІЛЕРІ
|Батыс елдерінде ... ... жаңа ... ... ... қолдаушылары |
| | ... ... | |
| | | | | ... Холл |В.М. ... |А.В. Петровский ... ... ... Триемент, |А.П. Нечаев |В.П. Зиньченко ... ... ... |К.Н. ... |А.Г. ... т.б. ... т.б. ... |
|Дж. Болдуин т.б. |И.А. Аркин | | | |
| |И.А. ... | | | |
| |Л.С. ... | | | |
| |П.П. ... | | | |
| |С.С. ... | | | |
| |Г.А. ... | | | |
| |М.В. ... | | | |
| |А.Б. ... т.б. | | | |
| | | | | ... А.В. ... Новое педогогическое мышление ... ... ... в Российской академии образования // Вопросы психологии 1994 №4 ... мен ... ...... ... теориясы деп есептеді, ал педагогиканы қолданбалы педология ... ... ... өзін ... ... бас ... ... бала туралы биологиялық көзқарастан алысқа кетпеді
[110].
Педологтар педагогикалық мәселелерге тікелей ... ... ... ... білі ... мектептерден қосымша немесе
арнаулы мектептерге ауыстыру, т.б.) мәселелерімен айналысты.
1936 жылы 4-шілдеде педология БК(б)П Орталық Комитеті ... ... ... ... ... пен психологиялық зерттеу
әдістерінің маңызы жоққа шығарылды, психологияны ғылым ретінде елемеу ... ... В.П. ... ... ... «педологтар елдің
интеллектуальдық ресурстарының ... ... ... ... ... Сондықтан да олардың алдында оқыту әдістері, қабілеттілікті ажырату,
дарынды балаларды іріктеу проблемалары, ... ... ... ... қазіргі кездегі білім, тәлім-тәрбие, оқыту мәселелеріне
қатысы ... В.П. ... ... тұрғыдан дәлелді баға беріп келеді. Оның
осы көзқарасын құптаған профессор А.Г. Асмолов Мәскеуде «Педология» ... ... Оның ... ... ... 70 жыл ... ... Комитеттің
1936 ж. 4 шілдедегі «Халық ағарту ... ... ... қаулысынан зардап шеккен педологияны қайтадан
өмірге ... ... ... жағы ... ... оның ... жағы,
әсіресе, тест әдістемелерін пайдалануы маңызды болды. Әсіресе, ... ... ... ... ... күнге дейін маңызын
жоймай келеді.
В.П.Зинченко педологияның теориялық және практикалық концепциясындағы
баланы зерттеудің төрт принципін атап көрсетеді. ... ... ... ... зерттеу мәселесі. Өйткені, ... ... оны ... ... ... бұл үшін баланы
гигиеналық физиологиялық, антропометриялық т.б. қоғамдық, ... ... ... ... Мұны ... ... де ... бұл ұстанымды Б.Г.Ананьевте жүзеге асыра бастаған еді;
2) Бала зерттеуде генетикалық ... ... ... ... даму ... ... сенімді деп есептеді;
3) Баланы әлеуметтік ... ... ... ... ... ... сәйкес);
4) Баланы өмірде, іс-әрекет үстінде зерттеу «Қиын бала» психологиясын
педологтар осы ... ... ... ... әрі нәтижелі етіп
зерттей алды. Зерттеу мақсаты баланы қайта тәрбиелеу, түзету болғандықтан
педологиялық кабинеттерде арнаулы аспаптармен ... ... ... атап ... ... ғылымында кеңінен пайдаланылған
тесттердің ғылыми негізделуінің кемшіліктері болса да (педологтар ... деп айту ... ... – Н.И.) ... тәрбиеленушілердің
психологиясы әр түрлі екендігі, олардың ... ... ... ... 1929 ... ... бастаған «Педология» пәнінің
бағдарламасын (Қ.Р.О.М.А қор 81. ... 1, 1498 іс.) ... бала ... ... ... өмірбаяндық, күнделік,
көркем шығарма жаздыру (қазір ... ... әдіс деп ... ... ... әдістерімен қатар Альфред Биненің интеллектуалдық ... ... ... ... ... ... ... жас
өскіннің болашағын болжауда, олардың мамандық таңдауын айқындауда педлогтар
анағұрлым алға кеткендігін айтуымыз қажет. Педологиямен қоса, сол ... ... ... деп ... Ол ... қалыпты еңбек
жағдайында көрсете отырып, оның тұлғалық қасиеттерінің қалыптасуына көңіл
бөлер ме еді. ... ... ... ... ... ... Олар жас ... тәрбиесін ойлану қажеттігін, өркениет
жолында өткенді ұмытпай ілгері жүре беру ...... ... ... Біз ... ... іс-әрекетіне, қазіргі күн
тұрғысынан берген осы ... ... ... ... ... ... ... саласының жетекшілері
тарапынан кеткен қателік, оның ішінде педологияны қолдау «контрреволюциялық
үгіт» ретінде қаралып ... ... мен ... ... ... ... ... ғылым» аталады да, ал педологтар ... ... атқа ие ... ... ... ... комиссариатының бір топ жетекшілері тұтқынға
алынды. [оның ішінде ағарту наркомы, қарт большевик А.С.Бубнов та бар еді].
Сол ... ... мен ... ... оларға саяси айып тағу,
ғылыми педагогиканың өткеніне күйе жағумен жалғасты. Осы әсіре қызыл ... бала ... мен ... ... ... ... және тағы басқа тәрбиелік ғылымдардың жетістіктерін
түгелге жуық жоққа ... ... ... ... деп ... ... ... пен «өзгермейтін орта» факторларының шешуші ролі
туралы ... ... 30-шы ... ... ... ... ... болды. Ол жөнінде А.Б.Залкиндтің «Педологиясымен» (М.,1934)
Г.А.Фортунатов пен М.В.Соколовтың «Педология» (М.,1936) оқулықтарында ... Екі ... да, сол ... ... ... ... және
практикалық тәжірибелерінің нәтижелері айқын көрсетілген.
Педологияның негізгі зерттеу әдістерінің сенімділігі шала болды, тіптен
кей жағдайда күдік туғызды. ... ... сол ... ... педагог,
психологтар: К.Н.Корнилов, Л.С.Выготский, ... ... ... ... ... орын ... ... тарихын зерттеушілер әлі де педология туралы ... ... ... оның ... ... баса ... ... мен педологияның ара қатынасын объективті талдаудан қашқақтап
келеді. ... ... ... ... ... ... күні кешеге дейін педологияны «жалған ғылым», «буржуазилық идеяларды
насихаттаушы» деп ... ... ... Олар ... ... сол кездегі саяси жағдайға ғылыми тұрғыдан талдау ... ... ... ... баға ... ... ... жіберген қателіктерді ескере отыра, бала ... ... де ... мен ... ... ... ... ғылымдары үшін бір мақсатқа күш жұмылдыруды қажет
дер едік.
Педагогика ұзақ ... ... бала ... мен ... дамуындағы
заңдылықтарды түсіндіруден ажырап қалды десек қателеспеген болар ... ... да ... ... дамуы тікелей 1936 жылдан соң да, тіпті
ВАСХНИЛ-н 1948 ... ... ... ... де ... ... қалды.
Аталмыш сессияда генетика ғылымының статусы ... ... ... оған ... деп айдар тағылды. ВАСХНИЛ
сессиясында да тұқым қуалаушылық пен орта проблемасы сөз ... ... ... ... ... ғылыми айналымға Л.С.Выготскийдің,
М.Я.Басовтың, П.П.Блонскийдің зерттеулері түсе қоймады. Осындай жағдайларға
қарамастан психологтардың ... ... әр кез бой ... отырды.
Сол жылдарда тестке деген теріс көзқарас мектеп оқушыларының оқу
деңгейін нақты ... ... ... ... ... ... ... Олардың мектеп практикасына ендірілуіне
тежеу салады. Жеке ... ... әр ... ... мен ... ... құрастырылу принципі басқаша болса да – Н.И.)
сенімсіз ... ... ... Тек ... ... ғана психодиагностика
қайтадан қолға алынып, шет ел әдістемелерін өңдеу мен ... ... мен ... ... біртіндеп өріс ала бастады.
Бала психологиясы мен педагогикалық психологияның оқу құралдары мен
бағдарламалары тек 70-ші жылдардан былай қарай ғана ... ... ... ене ... Бұл ... ... ... жарық көрген «Жас және педагогикалық психологиясы» ... (1979) ... ... ләзім.
Педология туралы шағын шолудан кейін оның Қазақстандағы жай-жапсарына
тоқталайық.
Кеңес үкіметі жылдарында Қазақ республикасы ССРО - ның бір ... ... ... ... ... ... мен ... әдебиет пен
мәдениет марксизмге негізделген бір орталықтан бастау алып ... ... сол ... ... ... ... ... ұлттық идеология
деген ұғым сөз болудан қалып, рухани тірліктің бәрі кеңестік идеологиямен
суарылатын еді.
1928 жылдың қарашасында ... ... ... оқу орны ... Ол ... Абай ... ... педагогикалық институты деп
тарихқа енді. (қазірде ол Ұлттық ... ... деп ... ... Осы оқу орны ... ... ... бар-жоғы үш кафедра бар еді. Олар:
қазақ тілі мен әдебиеті, қоғамтану және педология. ... ... сол ... ... ағарту саласына танымал болып қалған,
Санкт-Петербургтегі әскери медициналық академияны 1909 жылы алтын медальмен
бітірген Х.Досмухамедов тағайындалған болатын. (Қ.Р.МОА - тізбе №1142) ... ... қоса ... ... ... комплекстік ғылым екендігін ескере отырып,
студентерге лекция ... оны ... ... т.б. ... ... ... ағарту комиссариаты арқылы осы институтқа Тәшкентте жүрген біраз
қазақ зиялылары ... деп ... ... ... ... ... орны ерекше еді. Ол кісінің алдын көріп, шәкірті болған,
кейіннен Қазақстан Ұлттық Академиясының академигі, белгілі түрколог ... ... ... еске ... ... ... ғимараттың
екі жақ қабырғасына керілген қызыл матаға ақ бояумен кішігірім ... ... ... тәлім-тәрбие үністеті» (институт сөзінің сол
кездегі жазылуы) деген араб қарпімен нақышталған сұлу жазу алыстан ... әлі ... ... ... ... тілінен Елдос Омарұлы,
әдебиеттен Смағұл Сәдуақасұлы, ... ... ... ... ... ... берді. Сол жоғарыда аты аталған жоғарғы ... оқу ... ... ... пән ... Бұл ... ... күнінен бастап есейіп, ер жеткенге дейінгі дамуын зерттейтін
комплексті ... ... ... ... ... І.Кеңесбаев өз ойын былайша
жалғастырады: «Педология ілімін Ресейде Блонский Павел Петрович, ... ... ... ... ал ... мен Орта ... Халел
Досмұхамедов негізін салып, іргесін қалады. Ғалым өте ... ... ... де ізетті, көп сыр шашып үндемейтін, тұйық адам болатын. Институтта
жазатайым ауырған сырқағандар бола қалса, ол ... пе, ... ма, ... ... ... ем жасап, құлан таза айықтырып жіберетін. Ол
кісіні атағанда «доктор» деген ... ... ... айту ... ... ... ... біздер, шәкірттері де ... ... ... ... ... ... өзінде жоғары оқу орындарының болмауы, арнаулы білім
беретін мектептердің аздығы педагогикалық кадрлар даярлау ... ... ... ... ... сол жылдары педагогикалық жоғары
оқу орындарын ұйымдастыруда мәдени және материалдық ... да ... ... осындай кезде Қазақ республикасында жоғары оқу орнын ашу ауадай
қажет болды. Бұл мәселе, республика құрылған күнінен бастап, ... ... ... талқыланып тұратын. Әсіресе, педагогикалық білім беру
саласында жоғары оқу орнын ... ... ... ... ... үкіметі жоғары педагогикалық оқу орнын ашу туралы мәселе алғаш
қойылғаннан бастап, Халел Досмұхамедов ... басы ... ... оны
ұйымдастыруда орасан еңбек сіңірді.
Ол педологияны халқымыздың рухани мұрасымен де (фольклор, ... ... ... қазақ топырағында бұрын-соңды өріс алмаған білім
саласымен қазақ студенттерін молынан сусындатады. Ол ... ... ... ... ... 1929 ... 14 ... педология кабинеті үшін көптеген құрал-жабдықтарды
жинастырғаны туралы ... ... ... ... ... ... ... спирометр, эстезоиметр, хронометр,
ересектерге және балаларды зерттеуге арналған динамометр, сол сяқты ... ... ... дамуын зерттеудің материалдары,
тесттер, микроскоп, секундомер, әр түрлі плакаттар мен ... ... ... ... 1 ... №1493, 50-бет). Кафедрада педология пәнінің
оқу бағдарламасы мен әдістемелік материалдар мұғалімдер үшін «Педология»
пәні 90 ... ... ... ... ... – «Жас ерекшелік
педологиясын» оқылыпты. Бұларды профессор Х.Досмұхамедовтен ... ... ... және ... ... (ҚМОМ. қор 1142, тізбе 1)
Бағдарламаның «Педолгияға кіріспе» бөлімінде баланың ... ... адам ... таныстыру мақсаты
көзделген. Мұның мазмұнында берілетін негізгі түсінік – ағза мен ортаның
өзара қатынасы, ... ... ... ... ... ... т.б. мәселелерді қамтиды. Бағдарламада эксперименттік психологияның
тәжірибе сабақтары да қарастырылған. Мұнда жеке адамның тұлғасы, оның ... ... ... мен ... өзара қатынастары, оның жеке дара
психологиялық ерекшеліктері баяндалған (3 ... ... ... ... ... «Педология негіздері» пәні қазіргі
психология және рефлексология ... ... ... оқу ... ... ... Мәселен, бірінші тақырыбы «Психологияның оқыту пәні –
адам қылығы» деп беріліп, одан кейінгі тақырыптар: психологияның ... ... ... ... жүйесі, адам мінез-құлқы, эмоция, зейін,
қабылдаушы мүше және оның ... ... ес, ... және ... ... темперамент деп тізбектеліп кете береді.
Мұнда біздің назарымызды аударған мәселе, жоғарыда аталған тақырыптар
бойынша дәріс оқытылуымен шектелмей әр бір ... ... ... ... ... (ал ... кабинет сол кездегі барлық жоғарғы
және орта оқу орындарының бәрінде ашылған – Н.И.) лабораториясында арнаулы
құрал-жабдықтармен тәжірибе жүзінде ... ... ... ... психологияның әдістері салыстырмалы генетикалық экспериментальдық
бақылау, тест әдістері мен ... ... ... бала ... мектептерде практикум түрінде жалғасып, ... ... ... ... ... бағдарламасында (Жас ерекшелігі
педологиясы) мектеп және бала, биологиялық және ... ... ... ... ... ... ... зерттеу әдістері,
антропометрия және оның стандарттары мен ... ... ... ... ... анкета, лабораториялық зерттеулер
жүргізілген. Сонымен қатар ... жас ... және жас ... ... ... ... даму ... мектепке
дейінгі кезең, бірінші мектеп жасы, ... жас ... ... өз лекцияларында баланың анатомиялық, физиологиялық,
гигиеналық және психологиялық деректеріне сүйене ... ... ... аса ... ... ... Онда ғалым өскелең ұрпақтың
адамгершілік келбеті, тұлғалық дамуын ... ... ... ролін нақты мысалдар арқылы көрсете білді.
Автор өзінің ... ... ... ... 1925) атты ... өз денсаулығын қалай сақтау керек екендігі туралы ... ... ... Бұл ұсынымдар тек адамның іргелі анатомиясы
мен физиологиясына ғана ... ... ... жас ... ... ... қатысты негізделген. өзінің ерекшеліктеріне
әсерлілігіне қарамастан, осы нұсқауда берілген материалдың қисындылығы мен
ғылымилығы таң ... ... ... адам ... ... көп ... психологиялық,
физиологиялық құрылым бола отырып, сыртқы және ішкі орта ... Адам ... ... ... ортаның ұсақ, кейде елеусіз
өзгерістеріне өмір бойы бейімделе отырып ... ете ... ... ... ... ... тек ... жетілген ағзаның
мүмкіншілігінде, егер бала ағзасына шамасынан тыс жүктеме болса ... ... ағза ... қалыпты қызметі де ... және ... ... ... ... жоғарыда айтқан пікірлеріне
гомеостаз (физиолог У.Кеннон енгізген термин) туралы идеясын аңғарамыз.
Гомеостаз – адам ... ішкі ... ... ... ... түрдегі динамикалық тұрақтылығы.
Бұл тұрақтылық ағзаның тұтас қылықты үйлестіруші, ... ... ... ... ... ... мүмкіншілігіне байланысты
қамтамасыз етіледі. Жалпыға белгілі жай, ... ... ... орта ... ... ... қасиеті көрінеді. Педологияның
бағдарламасының мазмұнында да баланың жеке тұлғасының өсу дамуы, оның жас
кезеңіне сәйкес барлық ... ... ... ... ... ... алу механизмдері қарастырылған.
1930 жылы 17 қаңтарда Қазақ Мемлекеттік университетінің директоры
С.Ж.Асфендияровтың №13 ... Адам ... ... ... ... ... баяндама жасауға жіберіледі. Университеттегі
кабинет меңгерушілігі ... аға ... ... ... ... ... ... ...... |Әдіснамалық негізі - ... ... ... ... |
|педагогика, физиология,балалар психиятриясы,|Психология – ... ... ... ... ... т.б. ... |дамуын, заңдылықтарын ... ... бала ... ... ... ... ... | ... | ... ... ... ... ... |
| ... ... ... – байқау, әңгімелесу, |Зерттеу әдістері – байқау, ... ... ... іс-тәжрибе нәтижесін |әңгімелесу, тәжрибе, тест, |
|талдау ... ... ... |
| ... ... ... ... ...... ... ... – жан ... ғылым |
|Жүйке жүйесі |Ми және ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... пен елес |Ес пен елес ... мен ... ... мен ... ... және ... ... ... ... |
| ... ... - ҚР. ... ... ... қор 81, жазба 1, 14 98 іс, |
4 кесте
Педология мен ... ... ... мен ... үндестігі
Бұл жерде айтпағымыз, педология қазақ ... ... ... оның ... ... жас және педагогикалық психологияның өріс алып
қанат жаюына зор түрткі ... Ол ... ... ... ... ... ... өмірге келтірген ғұлама еді. Кейін,
Қазақстанда педологиялық ізденістерді әрімен қарай жалғастырушылардың ... пен ... ... ... ... кейін
профессор атағына ие болған екінші қазақ. Ғалым КазПИ-дің педология
кафедрасына 1932-36 ... ... ... ... ... педологияны
психология, педагогика ғылымдарымен ұштастыра зерттеу жұмыстарын жүргізді.
Ол Мәскеудегі Ұлттық ағарту ғылыми зерттеу ... ... еді. ... пен бірге А.Б.Залкиндтің ... ... ... тіліне аударады. [115] Автор педологиялық атауларды өзінің
«Ес және есте қалдыру ... «Ой ... ... мәселесі» атты
еңбектерінде молынан пайдаланады. Бұларда ол педологияның комплексті ... ... мән ... «екі фактор» теориясының жекелеген шындыққа
жанаспайтын ... сыни ... ... ... ... ... ... (1937) атты еңбегінде ол былай деп жазды:
«…Жасы біркелкі балалардың естері бір түрлі болмайды, онда өзгешеліктер
бар. Кейбіреулер көп ... ұзақ ... ... ... сақтаса, екінші
біреулері ондай емес, аз уақытта ұмытып қалады және тағы ... ... ... рет ... ... ... процесін психологтар мына түрлерге бөледі: көзбен көру, есту,
эмоция, қозғалыс т.б. Бір ... ... ... тез ... тез ... ... бала құлағы арқылы естігенді тез есте қалдырар, келесі
біреу дауыстап, не іштей ... ... ... ұстайды. Енді біреулер көру
мен естуді қатар пайдаланып, есінде ... ... Міне ... еске ... бет ... қалай болса солай оқытуға
болмайды.
Сабақ үстінде материалды ... ... есте ... ... ... ... яғни түр сипатына байланысты. Мысалы, жердің,
таудың, өзеннің, көлдің, қаланың, ауданның ... жеке алып ... ... ... ... бір ... басқа бір нәрсеге байланыстырғанда
ол есте ... ... ... ... ... ... ... отыр – Н.И.). Не болса да құрғақ жаттаудан қашу керек. ... ... ... ... ... ... мазмұнына түсініп барып
еске бекіндіруі керек. ... ... ... ... ... ... химиялық формулалар, ана тілі мен есептегі ... ... ... есте ... бір оқып ... есте қалдыра қою қиын.
Қорыта айтқанда, тетіктің көбі мұғалімде, оның сабақ беру шеберлігінде.
Мұғалім сабақ кезінде айтылған материалдардың ... ... ... деп ... ... жоқ. Осы ... ... жоқ
материалды көбейте берудің пайдасы аз. Мысалы, қоғамтану сабағында қаптаған
цифрларды тізе беруден пайда аз. Өйткені оның бәрі ... ... ... ... үшін ... ең негізгі керекті цифрларды есте қалдыру
жағына көңіл бөлу қажет. ... есте ... ... ... ... ... өз беттерімен іздену, жазу, оқу жағынан дағдыландыру,
лаборатория мен кабинеттерде жұмыс ... ... ... жасаттыру,
өткен сабақты жаңасымен байланыстыру т.б. дұрыс. Әсіресе, өткен сабақты
пысықтау жаңа ... үшін өте ... ... ... өткен сабақты белгілі
жүйемен түсінгенде ғана естерінде берік қалдыра алатын болады.
…Баланың ойын өсіріп дамыту өз бетімен ойлап іс істеуге үйрету ... ... Бұл ... ... ... терең түрде талқыланды. Біз
бұл арада бұған ... ... ... үлкен болсын бәрінің де ойлау процесі тілге байланысты.
Тілсіз ойлау қиын. Ендеше бірте-бірте баланың тіл ... ... ... ... емес. Мәселенің осы жағын, баланың жас өзгешіліктерін
білмейтін мұғалімдер жоқ емес. ... ... ... ... ... кезінде сөйлемдерін созып, шұбалаңқы шиеленіскен түрде құрады,
ылғи пән сөздерді көбейтіп, ... ... ... ... ... түсінбей қалады, не шала, теріс ... ... ... ... ... жүйелі түрде түсіндірмеген уақытта бала
жүйелі ... ... ... ... ... ... ... оңайлатып не қиындатып
жібереді. Мұндай жағдайда баланың ойының дамып өсуіне мүмкіндік тумайды.
Бала даяр ... ... ... ... оны ... ... екшеп-
текшеп барып ойында қалдырсын. Ендеше мұғалімнің міндеті ... сын ... ... ... ... ... оқушыны тәрбиелеп өсіруі керек.
[116]
Ш.Әлжановтың ... ... ... ... педологиялық жалған
түсініктер іздеп, оның басын әуре-сәрсенге ... ... де ... 9 ... «Казахстанская правда» газетінде педагогика ғылыми-
зерттеу институтының ... ... ... ... ... ... атты ... Ш.Әлжановтың «Психологические и педологические
основы методов ... атты ... ... ... в советской
школе» c.85 ) сынға алып: –…Всех детей Алжанов разделяет на 3 ... ... и ... Он ... ... партииности науки... – деп
жазады.
1937 жылғы дүрбелеңде Х.Досмухамедовпен қатар Ш.Әлжановқа да «халық
жауы» деген ... ... 1938 жылы ... ... жылы ... ... мұғалімдер үшін «Сырттан оқытатын мұғалім
курсы» деген жинақ шыққан. Бұл жинақта, ... ... ... ... сөз болғанға ұқсайды. Осы ... ... ... және ... ... «Әдеттену», «Баланың
ынтасы», «Баланың қиялын ... ... ... ... ... ақыл-
парасатын байқау», «Зерделі жөндем ... ... [4,40] ... сол ... ... тілінде педологиялық, психологиялық
әдістемелік тұрғыдан жазылған. Біздің топшылауымызша кейбір ... ... ... ... салу т.б.) бұл ... ... деп ... 1930 жыл ғалымның әлі педологиядан дәріс
оқып ... ... ал оның ... ... тек 1932 жылдан бастап қана
педология кафедрасына келген болатын. Бұл кітаптың ... ... ... ... бұл ... ... тұңғыш
құрылған жоғары оқу орнында кпедология кафедрасын құруға белсене кіріскен
кезі болатын. ... сол ... ... ... ... ... ... зерттеушілері бар, барлық жоғары оқу орындарының
студенттеріне дәріс оқылып ... ... ... осы тарауда айтып
өткеніміздей Х.Досмұхамедов педологиядан ... ... ... ... ол әсіресе педологияның практикалық ... ... ... түрлі құрал жабдықтармен кабинет ұйымдастырғанын жоғарыда айтып
өткенбіз. Ерекше ... ... ... ... ... ... бар ма деген сауал еді? Қ.Жарықбаевтің «Психологияның
қысқаша библиографиялық көрсеткішінен (1917–1967) » ... ... ... педологиялық психологиялық мәселелердің басы ... ... ... ... ... мұғалімдер курсының» 5 кітабында
Х.Досмұхамедов былай деп ...... ... ... ... ... ... ұғымдар, педагогикалық әсер беруді ... ... адам ... ... ... жас бала туралы
айтсақ-педологиялық қасиет деп те айтамыз ..., Ғалымның мұндағы ... ... ... ... ... ... алудың маңызды екеніндігі.
Х.Досмұхамедов осы жинақтағы ... ... ... ... ... ... баланың білімге ықыласының оянып, оқу дағдысының
қалыптасуына осы үш «сезімнің» (–Х.Д.) үйлесімді ... шарт ... ... бірі еліктеу, - бұл жерде сөз қылатынымыз
еріксіз еліктеу, өзінен өзі туатын ... ... ... тағы бір ... еліктеу, ол бала есін біле бастаған кезде пайда болады , ... ... ... ... ... ... орын ... мұнда бала
(адам) бір нәрсені үлгі қылып ... ... жас ... үшін ... тәуір көретін жолдастары үлгі болады, бала ... ... ... тырысады. Алған білім тәрбиесіне қарай жастар дүниеге
өзінше көз қарас туғызып, белгілі бір нәрсені арман ... ... ... ... ... адамға еліктейді.» Х.Досмұхамедов ынталану және ілтипат
салу деген мәселеге көңіл бөледі. Ынталану және ілтипат салу ... ... ... ... деп ... ... психологияның үлкен ұғымының
алғашқы аталуы еді.
Сол кездегі ынталану, ілтипат салу, ... салу ... ... ... деп ... 1960 жылы ҚазССР ... ... ... пен ... ... ... ... сөздігінен көрінеді.
«... Педагогикалық әсер берудің мүмкін болуы үшін ... ... ... ... ... ... да ... дәрежесі бар.
...ынта туынды, жасанды болып екіге жіктелінеді, – деп ... ... ... ... ... – осы күнгі әдет
(привычка) деген ұғымның алғашқы ғылыми түсінік ... ... ... ... ... ... болатынын шет ел психологтерінен сілтеме
келтіре отырып баяндайды. Сонымен ... ... ... ... пен ... ... ... еңбектерін өз дәрістерінде
кеңінен пайдаланғанын көреміз.
... Сабақ уақытында сыртта таласқан ... өтіп бара ... ... ... ия ... ... ісінде мұғалімнен жасырып
көрсетіп отырған ойыны (өнері). Осындай нәрселер ... ... ... әсер ... ... ... ... саңылауына тиетін нәрсе-
тәжрибе болсын, серуен жұмыс болсын, балаға әрі түсінікті, әрі ... құр ... ... ... ... жас балада қызықты бола алмайды.
Сондықтан баланың психологиясын, жан құбылыстарын зерттеуіміз керек.
Дәл осы жинақта ғұлама ғалым- ... мен ... ... салу да
педагогикалық әсердің ойдағыдай болып шығуына ... ... бірі ... отырып, – ілтипат ерікті, еріксіз болып бөлінеді – дейді.
Х.Досмұхамедов ... ... ... (қазіргі психологиядағы
аталуы) түрлеріне сипаттама бере ... ... ... ... ... зейінге ауыстыра алу туралы, оның оқыту ... ... ... ... ак. ... ... ... ошағы» теориясымен
тамаша үндескенін байқаймыз. Бұдан біз жоғарыда атап ... ... ... ... ... медициналық академиясынан алған
білімінің ізін көргендей боламыз.
Бұдан әрі ғалым осы жинақта педагогикалық әсер ... ... оны- тура ... жанама әсер деп бөледі. Сөйтіп тәрбиенің әсер ету
әдістері ретінде: бұйыру, ... ... ... жазалау секілді
әдістеріне толық сипаттама береді.
Сол уақыттағы сырттай оқыту курсы арқылы ... ... ... ... ... ағарту ісін көтеру үшін аса маңызды мәселе еді.
Жедел түрде ... ... ... ... ... ... көрегендігі мен білімділігі, сол кезде ... ... ... күні ... дейінгі көкейкестілігін
жоймағандығы таңдандырады.
Х.Досмұхамедов «Сырттан ... ... ... 6 ... 1930) ... мен бала ... ортамен танысу жолдары»,
«Баланың денсаулығымен танысу», «Баланың ынтасы», «Баланың қиялын ... ... ... ... ақыл ... бақылау», «Зерделі, жөндем
қылықтарға баулу», «Саулық сақтау комплексі», – ... ... ... ... ... ... ... ой түйіндеріне толық түсінік беру үшін ... ... ... ... де артық болмас еді. Дей тұрғанмен оның осы еңбектегі
көптеген ... ... ... ... ... оның ... екендігіне еш шүбә ... деп ... ... латын әріптерімен жазылған мәтіннен мына ... ... жөн ... ... ... неге ынталы екенін мұғалім қалай біледі? Мұны білу ... ... ... бір ...... Әр баланы үзбей дұрыстап
бақылап жүрсе, қайсы бала қандай нәрсеге ынталы екенін білу қиын ... бір бала ... ... ... адам ... ... әуес
болады, енді біреулері қол жұмысына, мәшине сайман жұмысына,тағы біреулері
сурет салуға , ... әуес ... ... неге ... ... ... да білуге болады...» Бұдан әрі Х.Досмұхамедов баланы ... ... ... ... ... «...оқыған мақала туралы
әңгімелесу, балармен жай әңгімелесу, баланың «қалталарымен» танысу, әнкет
жасау, баланың өзі туралы білетінін ... ...» ... осы ... ... ... зерттеу әдістерін шолу жасай отырып,
психодиагностикалық әдіс–тәсілдердің колданылуына ... ... де ... ... ... ... ... Сонымен бірге бізді
таң қалдырғаны сол кездің өзінде­ақ ғылыми әдебиеттердің тапшылығына
қарамастан ... шет ел ... ... ... ... ... мектептеріне қолдануға ыңғайлай білуі. Мәселен, ол былай деп
көрсетеді:- «...баланың қиялын қоздыру ... ... ... ... шет ... ... ... білу үшін ... әдіс қолданулар бар. Бұл
тәжрибені ... ... ... ... көрген екен.
Балаларға қойылатын сұрау мынадай болады: егер сенің ... ... ол ... ... кісіні ешкім көре алмайтын болса, ... ... ... ... Бала ... жазу түрінде береді, қол қоймайды,берген
жауаптың даусыз кімдікі екенін баланың өзінен ... ... біле ... бала ... әбес ... кете ме деп қауіптенбей жаза алады.
Терең қиялға шомып кетуіне мүмкіндік бар. Бұл тәжрибе ... ... ... өте ... көрінеді, бұған жауап жазбай қалатын бала
тіпті аз көрінеді. Ленинград мектептерінің балалары ... ... ... ... ...». [99. 12.] Автордың бұл ... ... ... ғылымындағы проективтік әдістемелер
екені айдан анық. Психодиагностика ғылымының ... ... ... проективтік әдістердің негізін қалаушылар З.Фрейд және К.Юнг деп
білеміз.
«Баланың ... ... ... ... ... ... ... ­ «...баланың ақыл­парасатын бағалау өте қиын жұмыс,
баланың жауаптарына ғана қарап та ... ... иә ... ... ... ... ... ойы, пайымдауы дұрыс болғанмен, сол ойын сөзбен
дұрыс айтып бере алмайды, жайшылықта сөйлей алғанымен кісі ... ... ... қалатын балалар көп, сөзі ойына еріп біріге алмайтын балалар
бар. Сондықтан, баланың ақылы жетілуін ... ... өте сақ ... бір сынағанда неше қайтара сынауға тура келетін жерлер бар».
Психодиагностика ... ... ... де) ... ... ... ... бар. Жоғарыда біз қарастырып
отырған балалардың ақыл-парасатын зерттеуде осынау қағидалардың сол ... ­ақ ... ... көреміз.
«...– Біздердей көп балалы мектептерде бұл жұмыс бетер қиындайды,
әсіресе қиыны кейін қалған баланы бағалау- деп ойын ... ... ... ... ... ... мұғалімге бұл жұмыс ауыр, сол
себепті зерттеуді кейін қалған балалардан бастаған жөн. ... ... ... ... ... – Н.И.) әдістер ақылға баға беруге
жарай алмайды. Бұл үшін педология ілімінің әдейі ... ... ... ... ... шет ... тест әдістерін
тұңғыш насихаттаған ғалым. Баланың ақыл- парасатын ... тест ... ... ... , оны ... ... ... тілмен баяндайды
және сынау қорытындыларының әр уақытта әділ бола ... ... ... ... ... педология әдісімен зерттеу жұмысының негізі
мынау: балаға тиісті ... ... ... ... ... ... ... бастап, бірте-бірте қиындай береді» – деп автор интеллектуалдық
тесттердегі суб ... ... ... ... ауысу жағдайына
тоқталады. Қазіргі психодиагностикада пайдаланылып жүрген ... ... т.б. ... осы ұстаным анық көрініп жүр.
«...бұл есептерді әр кім өз ... ... ... ... еш пайдасы
жоқ. Әуелі көп балаларға тәжрибе ... бір ... ... ... есептерді шығара алатыны, қандай сұрауларға жауап бере ... ... ... ... жауап берген бала өз жасына ылайықты
ақыл-парасаты бар орта бала болып ... ... үлгі ... ... ... ... А.Бейненің мөлшерлеген сұраулары
үйлесімді делініп жүр». Х.Досмұхамедов сөз қылып отырған француз психологі
А.Бейне ... ... ... ... ... тұңғыш рет осы елде экспериментальды психологияның зертханасын
ашқан (1889), ... ... ... ... ... аты ... ... психология ғылымына интеллект коэффиценті деген ұғымның енуі
де осы ғалымның үлесі еді. Қазақ ... ... ... қолданылу
қағидаларын тәптіштеп түсіндіреді:
«...Әр жастағы балаға арналған сұраулар әр ... Және бір ... деп ... ... ... ... біздің ондағы баламыз 10
жасар ... ... ... бәріне дұрыс жауап беріп шыға алса , онда
оның ақыл парасаты ... ... ... ... Егер ондағы бала тоғыздағы
балаға арналған сұрауларды ғана шеше алса, онда оның ақылы ... ... ... ... ... ... Ал, егер ол бала 11 жасарға арналған
сұраулардың бәріне жауап берсе оның да ақылы ... ... ... ... өз ... алда ... бала болғаны, оның жетілуінде бір ... бар деп ... ... ... ... ... Берт ... адам
толықтырып, бір жағынан педагогтер пайдалана алғандай қылып ... бұл ... ... ... ... ... деп аталады. Оның
орысшасы профессор Л.С. Выготскийдің «Педология» кітабында келтіріледі».
Х.Досмұхамедов ... ... ... 4 жастан бастап 12 ... ... ... мен ... ... ақыл парасатты мөлшер
сұраулары (интеллектуалдық тест) деп ... ... осы ... зерттеу үшін Бейне-Берттің жасаған қысқаша ... ... ... деп атап ... бұл ... ... ... құбылыстары», « өсімдік», «жануарлар», «далалық ... ... ... ... ... ... бернелер» деп,
әр қайсысы он тапсырмадан тұратын субтесттермен бөліп көрсетеді. [99. ... ... ... аты- шулы ... интеллектуалдық
тесттердің Х.Досмұхамедов баяндаған мән жағдайы міне ... ... ... мен ... ... ... ... алынғаны осы
үзінділерден көрініп тұр. Осы жинақтың толық мазмұнымен таныса келе ... ... ... ақыл ... зерттеуде және зерттей отыра
оқытуды ұсынуынан біз ешбір «асыра сілтеушілік пен ... ... ... қазіргі психодиагностикадағы әдістердің, әдістемелердің
бұрын да асқан шеберлікпен қолданылғанының куәсі болдық.
Сонымен бірге « интеллектуалдық коэфицент » ұғымы Халел ... ... ... ... ... ... ... «ақыл
білімін сынау» – «жетістікті зерттеу ... ... деп ... ... ... ғылымы үшін жаңалық деп есептейміз. Бірақ,
өкінішке орай сол кезде бала ... ... ... ... ... ... психометрия, психодиагностиканың негізін қалаған тұтас ғылым сол
кездегі саяси біржақтылықтың құрбаны ... ... ... ... ... сыңаржақ қаулысынан
зардап шеккендер аз болған жоқ. Ғылыми мекемелер мен мектептердегі педолог
мамандар жұмыстан қуылды, еңбектерін ... тиым ... ... ... ... асыра сілтеуі, яғни педологияға
жалған ғылым деп айдар тағуы Қазақстандағы тәлім-тәрбие міселесіне де ... жоқ. ... ... ... ... ... ... бөлімінің
сол кездегі меңгерушісі І.Қабылов «Большевик Казахстана» журналының 1936
жылғы 4-ші санында ... ... ... ... тәрбие беру
үшін» дейтін мақаласында былай деп айқай салған еді. «Давать нашу молодежь
всяким ... ... сол ... ... ... ... мы не ... Закон эпохи для ... ... ... ... таков что он и подобное ему не должны и не будут занимать
места в советских кафедрах». [117] ... ... ... жауы» ретінде
сонау алыстағы Архангельск түрмесінен бірден ... Ол 1956 жылы ... ... Ғалым Қазан төңкерісінен кейін Байдәулет ревкомының төрағасы,
Ақмола, Петропавл қалаларында халық ... ... ... ... ... ... туы» ... қызмет атқарған. 1929 жылы
Орта Азия мемлекеттік ... ... ... бітірді. Сол
жылдары «Мектеп группасын комлектеу», «Ташкент қаласы жасөспірімдерінің
мамндық таңдауы» атты еңбектер ... ... пен ... ... оқу құралын
құрастырушылардың бірі болды. [118] Ол ... ... ... ... ... ... ... екі аударма Қазақстан Орталық мемлекеттік архивінің қолжазба қорында
сақталып тұр. Амал нешік, отызыншы жылдардың ортасындағы ... ... ... ... ... ... бермеді
БК(б)П Орталық комитетінің педология туралы қаулысына орай ... ... ... болған келеңсіз жадайларды белгілі қоғам
қайраткері, көп жылдар бойына ... ... ... ... еткен
профессор Әбдісамат Сембаев өзінің «Қазақ совет ... ... ... ... «Мектеп», 1967) кеңестік идеология ... ... ... дамуы тарихының бұл айтылған дәуірінде педология
дейтін жалған ғылымды таратушылар ... ... ... ... ... ... тағдыры биологиялық, әлеуметтік жағдайларға
сәйкес қалыптасады, олардың дене қуатының және ақыл-ойының дамуы түгелінен
тұқым қуалауға және бала ... ... ... ... деп ... Бұл ... ғылымның өкілдері баланың қандай болып қалыптасуын тәрбие
шешетінін мойындамады. ... ... ... ... сол сияқты Қазақстанның аудандық мектептерінде едәуір ... ... ... ... ... Федоров ауданының мұғалімдер
конференциясында «БК(б)П Орталық Қомитетінің Оқу Халық Қомиссариаттары
жүйесіндегі педологиялық бұрмалаулар және ... ... ... және ... ... ... баяндама талқыланып,
аудан мектептерінің оқу-тәрбие жұмысындағы елеулі кемшіліктер ашылды.
Үкімет совхозы мектебіндегі ... ... ... инициативасы
бойынша бұл жерде «Қосымша мектеп» ... оған ... кем ... ... ... ... ... талдау жұмыстары бұл
балалардың оқу үлгірмеу ... тек қана орыс ... ... ... тұрып орыс кластарында оқығанда екендігін айқындап берген. Бұл
мәселе конференция ... ... ... Қомитетінің 1936 жылғы 4 июльдегі «Оқу ... ... ... ... ... ... оқу-тәрбиесіндегі мұндай бұрмалауларға біржолата тыйым ... ... ... ... ... ... ... мектептің
міндеттерін, оның қоғамымызды дамытудағы ролін терең түсінгендігін,
миллиондаған оқушылар мен совет ... ... ... тағы ... ... ғылымға қайшы принциптері мен әдістерін толық жеңу, оның
идеологтары мен практиктерін қатал сынау арқасында ғана бала ... ... ... ... ... ... партия мектептердегі
педологтар тобын жоюға, буржуазиялық- ұлтшылдық, нәсілшілдік, идеалистік
көзқарасты насихаттаған оқулықтарды ... ... ... ... ... ... мектептен аластады, сөйтіп, педагогика мен
педагогтардың ... ... ... ... ... ... ... партия ұйымдарының
басшылығымен, Оқу Халық Комиссариаты ... ... ... ... ... ... ... қалдықтарын неғұрлым
қысқа мерзімде жойды».
Бұл қаулының зардабы ғылым үшін орасан зор болды. Жеке ... ғана емес ... бір ... ... қоғамға аса қажетті
зерттеулерінен айрылды десек артық болмас.
Жиырма жылдан кейін айдаудан ... ... 64 ... ... ... ... мен университет
студенттеріне арналған «Психология» ... ... ... ... институтының педагогика және психология кафедрасына басшылық
етті, аспирантура арқылы психолог кадрларын даярлауға үлес ... ... ... ... ... және ... ғылымдарының
өкілдері Мәскеудегі педагог әріптестері сияқты педология туралы мәселе
қозғамайды. Біз жоғарыда Мәскеудегі педагогика ғылымдарының ... ... ... ... ... ... ғылымы үшін аса қажет деп
есептейміз. Күні бүгінге дейін психология ғылымының ... ... ... ... Абай атындағы Қазақ педагогикалық ... ... ... ... ... түрде жоғарғы инстанциядағы
жарлық пен шындығында да 1946 жылы 30 ... ... ... еді. Абай атындағы Қазақ Ұлттық ... ... ... ... ... ... да мерей тойы аталып өтті.
Педагогика кафедрасы олардың айтуынша 1928 жылы ... ... ... ... оқу орнында педагогика кафедрасы болмаған,
ол мезгілде бары үш кафедра: тіл және әдебиет кафедрасы, ... ... ... ... ғана ... Біздің ойымызша, 1936 жылғы 4
шілдедегі Орталық комитеттің ... ... ... ... ... ... ... Қазақ Мемлекеттік университетінде
(қазіргі Абай атындағы ... ... ... ... педология
кафедрасы қызмет еткен және оның басы-қасында Қазақстандағы педологияның
тұңғыш профессоры Х.Досмұхамедов ... Бұл ... екі ... ... ... кафедрасы 1936 жылдан бастап ашылып күні бүгінге дейін
жұмыс ... ... ... ... ... атап ... ... 1946 жылдан бастап алдымен ҚазПИ-де, кейіннен 1980
жылдан бастап С.М.Киров атындағы ... ... ... ... жеке дербес кафедрасының құрылуы 1929
жылдан басталу керек деп есептейміз. Ендігі жерде Қазақстан психологиясының
ресми басталуы 1946 жылдан деп емес,1929 ж. деп ... ... ...... ... ... ... әлеуметтік, генетикалық тұжырымдардың механикалық жиынтығынан
туындайтын бала ... ... ... ... психологияның да,
педагогиканың да мәселелерімен сол кездегі педология кафедрасы ... Оның ... ... ТМД ... ... ... ... кафедрасының жұмыс тарихымен байланыстырады. Бұрынғы кеңес ... шулы ... ... ... ... ... педологияның да өкілдері,өздерін педологпіз деп есептеген. Ғылым ... ... ... ... ... үшін бұл өте ... тәуелсіз қазақ елінің тәлім-тәрбие саласындағы тарихи мұрасы
орасан мол. Бірақ, бұл жайт осы ... ... ... терең талдауымен бағасын
ала алмай келеді. Соның бірі Қазақстандағы педология ... ... ... Сөз ... ... ... ... іліміне
байланысты ой-пікірлерін ғылыми тұрғыдан талдап, елеп-екшеп, оларды алдағы
жерде ғылыми жұртшылыққа паш етуді ... деп ... ... ... ... ... ... өзегі Х.Досмұхамедовтың ... ... ... ... ... ... арнайы еңбек жазбаса да, өзінің
ғылыми мұрасында осы ғылымның ... күні де ... ... ... ... мәселелерін үлкен көрегенділікпен қозғайды. ХХ ғасырдың ... ... ... мен психология мәселелерін көтеріп, оқулық жазған
қазақтың үш арысының ( М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Х. Досмұхаемедов ) жан ... ... ой ... бір ... ... жатқандығы белгілі.
Бірақ, дәрігер, физиолог, Ресей ғұламаларынан дәріс алған Х.Досмұхамедовтың
аталмыш ... ... ... ... ... ... кеңірек,әрі тереңірек екендігі зерттеу бөлімінің осы ... осы ... ... мәселесі ғалым мұрасындағы жалпы
психология мен психофизиологияның ... ... ... ... ... ... жазбасада, оның «Адамның тән
тірлігі» (1927), еңбегінде адамның жан қуаттарының ... ... ... ... ... танып білуде сезім мүшелерінің (көру,
есту,иіс, тері) алатын орнын тәптіштеп баяндайды. ... ... ... талдап өткен жан қуаттарының табиғаты, көз бен құлақтың, дыбыстың
қалай пайда болатындығы, тербелісі,жиілігі, тон, ... т.б. ... ... оқулықтарында беріліп жүрген абсолюттік, айырма
сезгіштік, сезгіштік ... ... және ... ... ... ... үндесетіндігі салыстыра дәлелденді.
Сонымен қатар, ғалымның медициналық ... ... ... ... күні бүгінге дейін қолданылып жүрген терминдерді
енгізуші екендігі көрсетілді.
Зерттеудің ... ... ... шығармаларындағы ұлт
психологиясы мен қоғамдық психологияның аспектілері. Ғұламаның ... ... ... ... бірі – ... ... ... ерекшеліктерінің
жай-күйі болды. Ол өз халқының мінез-құлқын, көңіл-күйін, салт-дәстүрін, іс-
әрекеттерін, сезім дүниесі мен мінез ... ... біле ... ... ... ... жасауға, бұларды тарихи-этнологиялық
зерделеуді мақсат тұтады. Аталмыш ғылым саласында ғылымның ерекше ... ... ... ... ... ... ... «Аламан» (1925) еңбегін талдау арқылы дәлелденді. Осы еңбектің
ішіндегі ... ... ... ... « топтық мінез», т.б. секілді ұғымдарға берген анықтаулары
бүгінгі этнопсихология ... ... ... ... ... ... ... кезінде алғаш сөз еткен ... ... ... ... ... бөлімнің үшінші мәселесі фольклордың халық психологиясының
айнасы екендігі және бөбек психикасының қалыптасуындағы ... ... ... ... ... ... ауыз ... жанрларын жіктеп,
классификациялаған және ауыз ... ... ... ... ... ... ... Өзі дәрігер бола тұра бала
психологиясының қалыптасуының кезеңдерімен, оған әсер ... ... ... туралы, бала жаны мен ... ... ... ... ... бесік жырының тигізетін әсері 1 ... ... оның ... балалар психологиясының ... ... ... бөлімнің төртінші сұрағына арқау болған жай автордың ... ... ... ... ... ... психологиялық ғылыми
атауларын жасаудағы өзіндік ұстанымдары. Біздің зерттеуімізде психология
мен ... ... ... ... ... ... ғылыми атауларының ұқсас жақтары (2 кесте) талданып,
Х.Досмұхамедовтың бұған ... ... пен Ж. ... ... жасаудан біраз ерекшелігі бар екендігі, ол жүйке жүйесіне қатысты
маңызы ерекше терминдер жүйесін енгізгендігі сөз болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... бір
мәселе – оның педология ғылымының Қазақстандағы іргетасының қалануына
қосқан үлесі. ... ... ... ... ... келе ... орындарында педология кафедрасы мен кабинеттердің жұмысы осы ғылымның
психология мен сабақтастығы,әдістемелік оқытылу ... ... ... ... (3-4 ... бөлімді қорытындылай келе, Х.Досмұхамедов ... ... ... ... ... ... ... ғылымының сан алуан
мәселелері талдауға алынып,бұл айтқандар жұртшылық ... ... ... ... мен педагогиканың, әсіресе, этнопсихология
мен этнопедагогиканың бір-бірімен ... ... ... ... ... өз ... ... мұрасының әр түрлі жақтарын ат
үсті, жол-жөнекей сөз ... ... ... ... ... қиюласып,
айрықша маңыз алып отырған, оның ... ... ... ... ... ... Қазақстандық психология ғылымы үшін ғылыми маңызды
мәні бар төмендегідей нәтижелер алынды.
1) Х.Досмұхамедов қазақтың 1920-30 ... ... ... тарих, әдебит және т.б. ғылым салаларына ... ... ... ... ... екендігін зерттеу барысында анықтадық.
Ол қазақ арасынан ... ... ... ... ... 1903-1909 ж. аралығында студент кезінде
Ресей ғұламалары, академик И.П.Павлов пен ... ... ... ... дәріс тыңдаған тұңғыш ... оның ... ... ... ... ... ... оның кейінгі ғалымдық тұлғасының сомдалуына әсер еткені ... ... өмір ... ХХ ... ... ширегіндегі қазақ
жерінде тәлім-тәрбиелік ғылымдардың өріс ала бастағанын, бұдан бұрынғы
Шоқан, Ыбырай, ... ... ... ... қарай жалғастырған
Ж.Аймауытов пен М.Жұмабаевтың еңбектерімен Х.Досмұхамедовтың педагогикалық-
психологиялық пікірлерінің сабақтастығы ... ... ... мен ... ... ... ... жоғарғы оқу орнының ірге басының қалануына қосқан ... ... ... ... ... ... қызметін
атқарып, педология ғылымның профессоры ... ... ... ғылым
академиясының корреспондент мүшесі болғандығы жәйлі деректер келтірдік.
3) Диссертацияның негізгі бөлімінде ... ... ... ... мен психофизиологияның кейбір мәселелеріне
талдау жасалынды. Мұнда, ғалымның, ... ... ... есту
түйсіктерінің, талдағыштардың жұмысы туралы айтқандары сараланып, ХІХ ғ.
екінші жартысындағы ... ... ... ... ... жатқандығы, адамның жынысына, жасына, қарай даусының түрліше
болатындығы, баланың, әйелдің, егде ... ... ... адам дауысындағы интонация, тембр, дыбыс тоны т.б.
мәселелердің қазақ ... сөз ... және ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедовтың психологиялық көзқарастарының өзекті жақтарының
бірі ұлт психологиясы мен қоғамдық ... ... ... бұл ... атап ... этнопсихология деген термин қазақ ғылыми
әдебиетінде сөз ... ... ... орыс ғалымдарының өзі
этнопсихология деген сөзді тұңғыш В.Шпеттің 1927 жылы ... ... ... деген еңбегінде айтылған. Оған дейін бұл мәселелер «Халық
психологиясы», ... ... ... атаулармен аталды.
Қазақстанда этнопсихология деген терминді біз 1991 жылы ... ... күн ... қоя ... Ал ұлттық ... ... бір ... ... ... деген ғылыми ұғымды қолданбағанмен
(бұны М.Жұмабаев та, Ж.Аймауытов та өз ... ... ... ... мен ... ұлттық психологияның ұғымдары мен
түсініктері қазіргі этнопсихологияның түсініктеріне тікелей қатысы ... ... ... ... ... ... ... «көшпелі салт», «әлеуметтілік», «елдік белгі», «бата беру»,
«шешендік», «түс жору» т.б. ... ... ... ... ғылыми
түсінік тұрғысынан талдау жасап, оны қазақ этнопсихологиясының іргетасын
қалаушы деген тұжырымға келдік. Осы ... өтен ... ... ... ... тәлім­тәрбие ғылымының қазіргі жағдайы, оның
күнгейі мен көлеңкелі жақтарын, алдағы жерде даму перспективасы ... ... ... ... ... ... Бұдан кейінгі біздің зерттеуімізде үлкен сөз ... ... ... ... ... ауыз ... оның ішінде балалар
фольклорының, нақтырақ айтсақ ... ... ... ... ерекше көңіл бөлген көрсете отырып, ғалым ойын
жалғастырдық.
Х.Досмұхамедов ... ... ... болып табылатын тіл
мәселесіне байланысты түйіндерін талдай келе, автордың ... ... ... ... ... фольклорлық мол мұрасын сараптай келе,
әсіресе бесік жырының бала психикасының дамуында ерекше рөл ... ... мен ... қазіргі балалар психологиясының тұжырымдары
мен сабақтас екендігін байқадық. Әсіресе, оның ... ... ... ... ... ұлттық психологиясының негізі ... оның ой ... ... ... ... бесік
жырының әуенімен байланыстылығын бірінші айтқан ... ... ... ... ... ... түйіндерінің терең психологиялық астары
барына оқырман қауымның назарын аударып, бұл ... ... ... ... зерттей түсу қажет деп есептейміз.
6) Біздің келесі қарастырған мәселесінің бірі ұлт тіліндегі ғылыми
атауларды ... ... Бұл ... де ... ... мол, ... осы ... яғни ұлттық ғылыми атауларды
түзудің негіздерін сөз ... ... ... пікіріне талдау жасалды.
Мәселен, автор ... ... ... ... ... ... сөздерге
өте сақтықпен қарауды, олардан ғылыми атаулар ала ... ... ... ... ... ... қолдануды, термин қабылдауда орыс тілінің
бірге дәнекер болып отыратынын да ... ... ... орыс ... ... ... ... өз тілінің заңдылықтарына сәйкес өзгертіп
отыратынына көңіл бөлу қажеттігін, сондай-ақ термин түзуге әр ұғымның шығу
тегін ... ... төл ... ... ... ... ескеріп
отырудың маңыздылығы туралы пікірлерін қазіргі практикамызда қолданып отыру
қажеттігіне жұртшылық назарын аудардық. Әсіресе ғалымның қазіргі психология
мен психодиагностикаға ... ... ... ... ... ... салу», «қиялды қоздыру» және т.б. ... ... ... ғылыми айналымға қосу маңыздылығы анықталды. Қазақ ұғымына
психологияның, ... ... ... ... ғылыми айналымға
түсіргені, оның кейінгі қазақ психологиялық ғылыми атауларының жасалуына
түрткі ... ... ... ... ... ... бірі – ... тұңғыш
педология кафедрасының ашылуы мен оның негізін ... ... рөлі сөз ... ... ... ... белгілі – бала дамуын физиологиялық,
антропологиялық, психологиялық, гигиеналық және т.б. ғылымдардың зерттеу
нәтижелеріне ... ... ... ... ... Біз ... осы тақырыбында БК(б)П Орталық комитетінің 1936 жылғы ... ... ... ... ... деген
қаулысына байланысты жойылып кеткен (күні бүгінге дейін маңызын жоймаған ... ... ... ... шолу жасап, осы педология ғылымының
Қазақстанда өрлеу мәселесіне тоқталып өттік. ... ... және ... ... сирек кітаптар мен қолжазбалар қорынан жаңадан табылған
«Сырттан оқытатын мұғалімдер ... ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедовтың Қазақстанның
тұңғыш жоғарғы оқу орны ҚазМУ-да 1929 жылы педология ... және ... ... ... ... ... ала отырып, осы кафедраның ... ... ... ... ... ... ... оқу
бағдарламаларына және педологияға қатысты Х.Досмұхамедовтың еңбектеріндегі
ғылыми мәселелердің сөз ... ... ... Осы ... зерттеу
нәтижелеріне сүйене отырып біз мынадай тұжырымға келдік. ... ... ... негізін салушы Х.Досмұхамедов оның тұңғыш
профессоры ретінде бала физиологиясы мен психологиясының дамуына қатысты
және жалпы психологияның келелі ... ... ... ... жаңа оқу ... ғылыми баяндамалар, мұғалімдердің қысқаша
курсына арнап бағдарламалар жасауға белсене араласқан. Оның ... ... ... бірінші съезіне «Адам мінез-құлқын оқып
үйрену» тақырыбында баяндама жасауы. Екіншіден, ... пәні ... ... ... ... ... жалпы психология және жас
ерекшелігі ... ... ... ... ... аты
бөлек болғанмен сол кездері психология ғылымының орнына оқытылған.
Зерттеу жұмысын қорытындылай келе осы нәтижелерге сүйене ... ... ... ... Х. ... қазақ мектептеріне арнап жазған оқулықтары
мен оқу құралдарын, әлі де ... ... ... ... ... ... ... мен қолжазбаларын өңдеп, баспадан басып шығаруды
қолға алу;
2) ... ... ... ... ... ... республикалық «Досмұхамедұлы оқулары» атты ғылыми-практикалық
конференциясында ғалымдармен қатар мектеп мұғалімдері мен жұртшылықты
кеңінен ... ... ... ... мұраларын, әсіресе оның
этнопсихологиялық қисындарын жалпы жұршылық ... ... ... ... ... тақырыптық дөңгелек үстелдер
ұйымдастырып тұру;
4) ... ... ... ... ғалымның еңбектеріндегі ой-
түйіндері осы педологияның Қазақстанда даму жолы Х.Досмұхамедұлы
іргетасын қалаған ... ... ... мен ... ... нұр үстіне нұр болар еді;
5) Бесік жырының жөргектегі бала ... ... ... ... ой ... ... дағдысының, мінезінің бесік жырының
әуенімен байланыстылығы туралы Х.Досмұхамедұлы тұжырымдарын ғылыми
түрде негіздеп, сәбилер мен ... ... ... ... ... құралдарға енгізу;
6) Х.Досмұхамедұлының ұлттық ғылыми атауларды енгізудегі ... ... ... қолдану, әсіресе психология мен
психодиагностикаға байланысты ... ... ... ... ... педалогия ғылымының негізін ... ... ... ... курстарды ғылыми айналымға
енгізіп, бала дамуының физиологиялық, антропологиялық, психологиялық,
гигиеналық ... ... ... ... Назарбаев Н.Ә. Қазақстан – 2030 // Егемен Қазақстан, 1998. – 11 ... ... К.Б. ... ... ... ... в Казахстане
(история и этапы развития в XX веке): Автореф.докт.дисс.наук: 19.00.01.
– Алматы, 2007. – 48 с.
3. Түрікпенұлы Ж. ... ...... ... ... – Алматы, Қазақ университеті, 2002. – 362 ... ... Б.Ә. ... ... процесіндегі этностық жаңсақ
нанымдардың генезисі мен динамикасы. автореф.докт.дисс. – ... – 51 ... ... С.Қ. ... ... іс-әрекетінің этнопсихологиялық
ерекшеліктері. Автореф. докт. дисс. – Алматы, 2005, – 42 ... ... А. ... самосознание казахского народа. – Астана,
2006. – 243 с.
8. Ждан А.Н. История психологии ... – М.: ... МГУ, 1990. – 367 ... ... М.Г. ... воззрения П.П.Блонского. выпуск 1. –
Киев, 1970. – 94 с.
10. Никольская А.А. Вопросы развития мышления в трудах ... ... ... ... ... А.В. ... советской психологии. – М.: Просвещение, 1967.
– 366 ... ... А.А. ... и ... ... ... науки в
СССР. – М.: Педагогика, 1975. – 350 ... ... М.Г. ... ... ... по истории психологии.
Психологическая наука в СССР. Том II. – М.: изд-ство АИН СССР, ... ... ... Б.М. ... психологическая наука за 30 лет. – М.: Правда,
1947. – 32 ... ... М.Г. ... психологии. М., 1985. – 576 с.
16. Костюк Г.С. Вклад психологов Украины в развитие Советской
психологической науки // Вопросы психологии, 1967. №3, – с. ... ... В.А. ... ... ...... Высшая школа, 1987.
– 438 с.
18. Прангишвили А.С. Очерк по истории ... ... в ... XIX вв). Автореф. докт. дис. – Тбилиси, 1957. – 50
с.
19. Абдусаттаров А. Из истории психологической ... в ... // ... ... гос. пед. ... им В.И. ... вып. 7., 1968. – с.
17-23
20. Байрамов А.С. Некоторые аспекты развития психологии в Азербайджанской
ССР // Актуальные ... ... и ... ...... ... с. ... Мазманян М.А. Из истории психологии в Армении. Материалы психол.
конференции. ЛГУ. – Л., 1949. – с. ... ... А.А. Из ... ... ... в Армении.
Автореф.канд.дис. – Ереван, 1968. –17 с.
23. Гучас А.С. Развитие психологической ... в ... ... ... ... ...... 1964. – 20 с.
24. Анспак Я.М., Плотнияк И.Э. Развитие психологической науки в Латвии.
–Рига, 1972. – 18 с.
25. Рамуль К.А. ... в ... ... // Вопросы психологии.
1960. №2. с.128-130
26. Ақажанова А. Становление и развитие возрастной и ... в ... ... – М., 1989. – 43 с.
27. Жандильдин Н. Природа национальной психологии. – ... ... – 302 ... Жүкеш Қ. Ұлттық психологияның сипаты. – Алматы, 1993. – 196 б.
29. Елікбаев Н. ... ...... Қазақ ҰУ, 1992. – 96 б.
30. Миралиева А.Ж. Ж.Аймауытовтың психологиялық ... ... ... – Алматы, 1998. – 24 б.
31. Сабирова Ж.Н. М.Жұмабаевтың психологиялық ... ... ...... 2005. – 36 ... ... В.В. ... воззрения аль-Фараби. Автореф.канд.дис. –
М., 1992. – 24 с.
33. Намазбаева Ж. Развитие личности учащихся вспомогательной школы ... – М., 1986. – 4 ... ... С.М. ... ... деятельности. – Алматы, 1992, –
203 с.
35. Алдамұратов Ә. Қызықты психология. – Алматы, Қазақ университеті, 1992.
– 108 б.
36. Рахымбеков К. ... ... ... содержания воссоздающего
воображения при чтении картоматериала. – Алма-Ата: Автореф.канд.дис.
1967. – 16 с.
37. Шерьязданова Қ.Т. ... ... ... ... дошкольного образования. Автореф.докт.дис. – М., 1990. – 46
с.
38. Жарықбаев Қ.Б. ... ... ...... 1996. – 159 ... ... Н.Ә. Менің арманым да, мұратым да – қазақ ... ... // ... 2000. №7, – 19 б.
40. Досмұхамедов Х. Адамның тән тірлігі. – Қызылорда-Мәскеу, 1927. – ... ... Х. ...... Ана ... 1998. – 231 ... ... А. Х. Досмухамедовтің тәлім тәрбиелік мұралары
Канд.дис.автореф. – ... 1997. – 21 ... ... Р.Т. Х. ... ... ... Автореф.канд.
дисс. – Алматы, 1998, – 21 б.
44. Мектептегі А. Х. Досмұхамедұлының публицистикасы: Автореф.канд.дисс. –
Алматы, 1999. – 36 ... ... К. Х. ... еңбектеріндегі қоғамдық-саяси, мәдени-
әлеуметтік терминдер. Канд.дисс.автореф. – Алматы, 2000. – 34 б.
46. ... Ғ. ... ... ... мен ... ... ... идеялары. Канд.дисс. – Атырау, 2000.
– 134 б.
47. Көпеев М.Ж. О том, чья ... ...... ... ... Ғ. Педагогика. // Мұғалім, 1919. №2-7.
49. Құлжанова Н. Мектепке дейінгі тәрбие. – Орынбор, 1923. – 23 ... ... А. ...... ... 1989. – 318 б.
51. Дулатов М. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1991. 380 б.
52. ... В.Я. ...... 1923. – 384 ... Х. ... және оның ... мен ... – Алматы: Рауан,
1996. – 268 б.
54. Досмұхамедұлы Х. ... ... ... – Алматы: Өлке, 2003.
– 240 б.
55. Қ.Р ОМА ... ... 1-іс, 81-82 ... ... И.П. Избранные произведения. – М.: Госполитиздат, 1951. – 581 с.
57. Бехтерев В.М. Общие основы рефлексологии человека. – М., 1923. – 189 ... ... К.И. ... институты и их роль в науке и практике //
Отд. оттиск ... ... «Наш ... – Петроград, – 191 с.
59. Мунипов В.М. ...... ... ... // ... ... 2007. №5. – 110-126 с.
60. Қ.Р ОМА 1142-қор, 1-тізбе, 1-іс, 81-82 парақ, 34-қор, 1-тізбе, 118-іс,
51-парақ.
61. Досмұхамедов Х. ... тән ... –М., ... 1927, –303 ... Петровский А.В. Проблемы психологии в последних трудах П.П. Блонского
// Вопросы психологий, 1964. №3 с. ... ... В.П. ... в Российской академии образования // Вопросы
психологии, 1994. №4. с.31-42
64. Аймауытов Ж. Жан ... және өнер ... М.: ... 1926.
65. Жұмабаев М. Педагогика. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 67 б.
66. Құдайбердіұлы Ш. ...... ... 1989. – 559 ... ... ... под ред. ... М.Г.Ярошевского –
М., – 402 с.
68. Нәжімеденов Ж. Домбыра үнінің акустикалық ерекшеліктері. – Алматы 2005.
– 28 ... ... И. ... ... ...... ... 2006. – 338 б.
70. Жарықбаев Қ. Этнопсихология ­ ұлт тәрбиесінің айнасы. – Алматы: Білім,
2005, – 141 б.
71. Момышұлы Б. ... ...... ... баспасы, 1992, –
227 б.
72. Әлімбаев М. Халық - ғажап тәлімгер. – Алматы: Рауан, 1998. – 89 ... ... Г.Н. ... чувашского народа. – Чебоксары, 1974. – 251
с.
74. Шашақова А. Халық - тәлім-тәрбие бастауы.
75. Дәулетов Н. ... ... ма, әлде ... тәрбие ме? //
«Қазақстан мұғалімі», 1995 ж. 7 маусым.
76. Тәжібаев Т.Т. ... ... и ... ... в ... ... половине ХІХ века. – Алматы. 1958. – 108 ... ... Т. ... и ... ... во ... половине XIX века.
– Алма-Ата: Каз.Гос.издат., 1962. – 277 ... ... Т.Т. ... ... и педагогической мысли в Казасхтане
во второй половине ХІХ веке. – Алматы, 1958. – 277 б.
79. Мұқанов М. Ақыл-ой өрісі Алматы: ... ... ... А.Ә. ... этнопсихологии. – Кокшетау, 2004. – 270 с.
81. Әубәкірқызы Б. Тұлғаның әлеуметтану процесіндегі туыстық жаңсақ
нанымдардың генезисі мен динамикасы. ... ...... – 51 ... Қазақстандағы психология мен педагогиканың актуальды проблемалары. //
академик Т.Тәжібаевтың 80 жылдығына арналған конференция материалдары.
1-3 том. – Алматы, 1999.
83. ... ... мен ... ... және
қолданбалы проблемалары // Т.Тәжібаев оқулары. Конференц. матер.
–Алматы, 2000.
84. Жарықбаев Қ.Б. ... ... ...... 1998. – ... ... Х. ... народная литература. – Ташкент, 1928.
86. Мұқанов М. Ойды этно және лингвопсихология тұрғысынан дәлелдеу.
–Алматы, 1971. – 25 ... ... Ж. ... Жан жүйесі және өнер таңдау. Тәрбиеге жетекші
// Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. Төртінші том. –Алматы:
Ғылым, 1998. – 445 ... ... М. ...... Жазушы, 1989. – 345 б.
89. Хайдар Ә. Ана тілі. ... ... ... – Алматы, 1998. – 357
б.
90. Мыңжасарқызы Д. Тілі ауыр, сапасы төмен оқулықтар // «Түркістан»
газеті, 2008. 7 ... ... Л.С. ... жас ерекшеліктері және кемтар бала психологиясы
туралы таңдамалы еңбектер. – Алматы, 1999. – 308 б.
92. Досмұхамедов Х. ... ...... 2003. – 341-345 ... ... Ш. ... ... педагогикалық проблемалары
Докт.диссер.автореф. – Алматы, 1978. – 41 б.
94. Озғанбай Ө. Жарығы өшпейтін жұлдыз. – Алматы: Үш қиян, 2001. – 229 ... ... Ж. Түс ... – Алматы: Ғылым, 1992. – 22 б.
96. ... К.Б. ... ... в ... (история и этапы
развития в ХХ веке). – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 307 б.
97. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен ...... 1988. – 208 ... ... Қ.Б. Психологияның қысқаша библиографиялық көрсеткіші (1917-
1967). – Алматы, ... ... ... ... – Қызылорда, 1930, 5-6 кітаптар.
100. Атаулар сөздігі. – Алматы, 1931. – 31 ... ... ... ... // ... ... Қазақ білімпаздарының тұңғыш сиезі. – Орынбор: Қырғыз мемлекеттік
баспасы, 1925. – 118 б.
103. Жарықбаев Қ.Б., Саңғылбаев О. ... ... ... сөздігі.
– Алматы: Сөздік, 2006. – 382 б.
104. ... Ж. ... ... ... ... ... ... тілінің компьютерлік қоры. – Алматы-Шымкент, 1992. – 67-68 б ... ... Б. ... особенности формирования инициативности
учащихся VI-VIII классов в процессе трудового обучения.
Автореф.канд.дис. – М., 1966. – с.16
106. Жарықбаев Қ.Б., ... А. ... ... ... ...... Мектеп, 1976.
107. Қ. Жарықбаев, Ж. Наурызбаев. Қазақтың ұлттық тәлім-тәрбие атауларының
қысқаша түсіндірме сөздігі. – Алматы: Ғылым, 1993. – 27 ... ... А.В. ... ... ... ... основ
психологической науки. – М.: Просвещение, 1967. –с. 366
109. Петровский А.В. Некоторые актуальные вопросы ... ... ... // ... симпозиума «Проблемы теории и истории
психологии». – М., ... ... ... ... . под ... Петровского А.В. – М.:
Педагогика, 1989. – с 3-11
111. Зинченко В.П. Психология в Российской академии образования // Вопросы
психологии 1994, ... ... А.В. ... ... ... ... науки
// Новое педагогическое мышление. – Москва, 1989.
113. Досмұхамедов Х. ... ... ... ... ...
Алматы, 1998. – 188-194 бб.
114. Қ.Р ОМА 1142-қор, 1-тізбе, 1-іс, 32-32-парақ.
115. Залкинд А.Б. Педалогия. – М., 1934.
116. ... Ш. ... ... ... в нац. ... // ... 1933. №3. – с 15-21
117. Қабылов І. Пролетарлық студенттерге ... ... беру үшін ... ... 1936. ... Балаубаев С. Мектеп группаларын комплектілеу. – Қызылорда, 1934. –16
б.
119. Жарықбаев Қ., Иманғалиева Н. ... ... жыры бала ... ... дәнекер екендігі туралы // Мектептегі психология
= Психология в школе. 2007. № 6. – 5-10 бб.
120. Иделбаева Р. ... ... ... ... //
Тәрбие құралы. 2003. №6. – 7-8 ... ... М. Алаш ... ... көзқарастарының
эволюциясы/Жауапты ред. Ғ.Сапарғалиев. – Алматы: Атамұра, 1998. – 360
б.
122. Құлкенов М. Есіл ер: [Алашорданың Батыс Қазақстандық көсемдері Жанша
және Халел Досмұхамедовтар] // ... ... 1990. - 24 ... – 4-5
бб.
123. Сейталиев Қ. Халел Досмұхамедов және Санжар Асфендияров // Ұлт
тағылымы. 2004. №4. – 4-8 бб.
124. Сыздықова Р., Әнес Ғ. ... ... ... ... мен ... шолу // ... Х. Таңдамалы. – Алматы,
1998. – 11-26 бб.
125 Сембаев Ә.І. Қазақ совет мектебінің тарихы. – Алматы: Мектеп, 1967. ... ... ... ... ұлы ... // Орта ... қазақ
психологиясының тарихынан. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 38
б.
ҚОСЫМША А
Х.ДОСМҰХАМЕДОВ ЕҢБЕКТЕРІНДЕГІ ФИЗИОЛОГИЯ ЖӘНЕ ПСИХОЛОГИЯНЫҢ ТӨЛ ... ... ... ... |
|1 ... жүйке ... |- ... нерв |
|2 ... ... |- ... |
|3 ... ... |- воля |
|4 |Ес ... |- ... |
|5 ... ... ... |- ... ... |
|6 ... ... ... |- ... бугор |
|7 |Жүйке жүйесі ... |- ... ... |
|8 ... талы ... |- ... влокно |
|9 |Жүйке түйіні ... ... |- ... узел ... ... ... |өзгеріссіз |- ... ... ... ... ұлы ... |орталық жүйке жүйесі |- центральная нервная|
| | | ... ... ... ... |- ... мозг ... |Иіс ... ... |- обонятельный нерв ... |Иіс ... ... |сипап сезу |- ... ... ... ... ... |- ... ... |Қозу ... |- ... ... ... ... |өзгеріссіз |- ... |
| | | ... ... ... ... ... |- ... нерв |
|19 |Ми ... |- ... мозг ... |Ми қалтасы ... |- ... ... |
| | | |- ... ... ... |Ми ... ... |- ... |
|22 |Мінез ... |- ... ... ... ... |- ... |
|24 |Сана ... |- ... ... ... ... ... |- продолговатый мозг |
| | | |- ... ... ... ми ... |- ... |
| | | |- ... ... ... |Тор ... ... |- ... ... |Тітірік ... |- ... ... ... мүшесі |жыныс мүшесі |- ... ... ... ... |- ... ... |Күй ... |- ... ... ... |өзгеріссіз |- ... ... ... ... ... |- сила ... ... ... ... |өзгеріссіз |- ... ... |
| | | |- ... ... ... ... |өзгеріссіз |- ... ... ... күші ... |- ... |
|37 ... ... ... |- ... ... ... |Тербелудің құлашы |өзгеріссіз |- ... ... |
| | | |- ... ... ... ... ... ... ... ... |көз ... | ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |Проективные тесты ... ... ... ... | |
| | | ... достижении |
|44 |Ақыл парасат ... ... | |
| ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|46 |Қиялды қоздыру арқылы |проективті әдіс | |
| ... | | ... ... ... ... ... ... | ... ... | | ... ... ... | ... ... салу |зейін қою | |
| | | | ... ... ҮШ ... ... ... ... ... ТӘЛІМ-ТӘРБИЕГЕ
БАЙЛАНЫСТЫ ТОЛҒАНЫСТАРЫ
ХХ ғасырдың 20-30 жылдар аралығында ұлт психологиясының, қазіргі
тілмен айтқанда ... ... ... ... ... ... Х.Досмұхамедов, Ж.Аймауытов, М.Жұмабаевтардан жеріне
жеткізе айтқан басқа тұлғаны кездестіру қиын. Бұл ... осы ... ... мен ... ... түйін-тұжырымдары бір кісінің
аузынан шыққандай әсер қалдырады. Керемет үндестігімен оқырманды ... тез ... ... олар ... ... ... ... назарына ұсынып
отырмыз.
Жүсіпбек Аймауытов (1889-1931)
...ана тілі – жүректің терең сырларын, басынан кешкен дәуірлерін,
қысқасы ... ... ... ... ... жеткізіп, сақтап
отыратын қазына.
Қазақ ... кең ... ... ... ... қылып, жер мен көк, су мен
ағаш, тау мен тастың тамаша сырларымен ... ... басы бос, ... ... ... ... бір ерке ... тілі – халық халық болып жасалғаннан бері жан ... ... ... ... ... ... бәйтерегі.
Тәрбие ғылымы білімді шәкірттің ... ... ... үйрет
дейді, өз табиғатыңды баланың табиғатына бағындыру дейді.
Тән қуатты болса, жан қуаты ажарлы болады. Нашар ... осал ... сүю, күю ... азап шегу үшін ... екен. Өмірдің сәулесіне
малданып соған ұмтылу керек.
Тіршілікте адам баласы ... ... ... бейнет шекпек, рахат
таппақ, өкінбек, үміт етпек, адаспақ, түзелмек, талай ажалға ... ... ... ... да ... ... жалынды жүрек, қайтпас ерік керек. Идеяның жолында
бас байлауға, жан қиюға жас буынды үндеу керек. ... ... ... ... ... ... үміт күту ... болатын өзгешелік өз заманындағы, өз ... ... ... ... деп қана білу ... жұрттың тілін үйренумен бірге адам сол жұрттың жан ... ... ... жұрттың дүниеге көзқарасын сыр-сипаттарын білу ақылды
байытады.
Бұрынғы уақытта қазақ елі ұйымшыл, әрі жауынгер, биі ... ... әрі ... ... ... болған екен. Досымен достасып, жауымен
жауласуға табанды қайғыра да, қуана да ... ... ... Жұмабаев (1893-1938)
Тәрбие кең мағынасында алғанда қандай да болса бір жан иесіне ... сол жан ... ... ... ... көрсету деген сөз.
....адам баласына тәрбие қылу дегенде, адам баласының, әсіресе жаныңа
тәрбие қылу деп ұғу қажет.
Дүниеде теңіз терең ... ... жаны ... шын ... ... ... үшін өзің сүю, ... сүюмен
қанағаттанбай, жалпы адамзатты сүю шарт.
Адам тілі арқылы ғана жан сырын сыртқа шығарып, басқалардың жан ... ... ұлт, ... ... ұлт, ... ұлт ... жасай алмақ
емес, ондай ұлт құрымақ. Ұлттың ұлт ... үшін ... шарт – оның ... ... ... тілдерінің ішінде қазақ тілінен бай, орайлы да, терең
де тіл жоқ.
Дүниеде күшті нәрсе екеу-ақ қой: өлім һәм ... ... ... бала да ... ... ... ... бала да
жұмсақ. Сондықтан баланың маңындағы адам ... ... болу ... ... ... ісін ... адамдардың істерінен айыртатын сипаттар
мінез деп аталады.
...өз ұлтын сүйген адам өз ұлтының ... үшін өз ... ... ... ... ел ... да ... қандай негізде
құрылуына барып тіреледі. Мектебімізді ... ... һәм өз ... (қазақ
жанына) үйлесетін негізде құра білсек, келешегіміз үшін ... ... ... ... сол ... ... тарихы, тұрмысы, мінезі айнадай
ашық көрініп ... ... ... қазақтың сары сайран даласы, біресе
желсіз ... ... ... ... екпінді тарихы, сары далада үдере
көшкен ... ... ... ... тұр.
Жаратылыстың құшағында, меруерт себілген көк шатырдың ...күнмен бірге
күліп, түнмен бірге түнеріп, ... ... ... ... малы мен ... сары сайран далада туып өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір,
терең ... ... ... ... мәдениет заманы, мәдениетке білім жеткізеді. Білім
оңайлықпен қолға түспейді. ... ... көп ... аса ... керек... Білім
мысқылдап кіреді. Білімді болу үшін көп сарғаю керек.
Жазған сөздерің қойыртпақ болмай, таза, ... ... ... ... ... ...... мойындарына
артылған зор борыш.
Өзінің заңымен өзгертпей қазақ тілі үшін ешбір жат сөзді ... Бұл ... ... ... ... көршілес елдердің мәдениетін үлгіге алған
мәдениетті елдердің әсері.
Елдің тілін бұзатын ... ... ... үлгіге алған
мәдениетті елдердің әсері.
Тілдің өз сөздерінен ... сөз – ... ... ... тууы ... ... сөз – тілді бұзбайтын, жаңалығы көп сезілмейтін сөз болуы
керек. Сондықтан бұл жолды өте ... ... ... – жұрттың жаны. Өз тілін өзі білмеген ел – ел болмайды. ... жұрт – ... ... Біздің тәжірибемізде қазақ тілі – бай тіл.
Олай-бұлай созуға өте ыңғайы келе беретін ... ... ... ... ... ... сөйлесең ол – күйініш. ... ... ... ... ... жақсы сөйлесе бұл – сүйініш.
Өз тілін білмей тұрып жат тіліне еліктей беру зор ... ... ... ... ... ... ... көп сөздер
табылады. Қазақ тілінен табылмағанын басқа түріктерден алу керек... қазақ
тілі – бай тіл. ... тілі ... ... ... іріктелсе, ешбір
жұрттың тілінен кем болатын емес.
Арақ, шылым... адамның денесін бұзса, зорлықпен ... ... ... түп ... ... ... ... пен баспаның тілі дұрыс болса, елдің тілін көркейтіп, байытып,
гүлдендіреді. Мектеп пен баспада қолданған тіл шатасқан тіл ... ол ... ел, ... ... тілі бұзылмай қалмайды. Өз тілін өзі білмеген ел –
ел болмайды.
Адамның есі, көңілі, қайраты осы ... ... ... ... ... тура жолмен жасау үшін, елдің бұрын соңғы ... ... ...... түрлі қимылдарының айнасы. Осы әдебиетті тексеріп
отырсақ, қазақтың өткендегі құлқы, мінезі, заманындағы күйініші, сүйініші,
арасында ... ... ... ... анық сезіледі.
ҚОСЫМША Б
«ХАЛЕЛ ДОСМҰХАМЕДОВТЫҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ» АТТЫ АРНАУЛЫ КУРСТЫҢ
БАҒДАРЛАМАСЫ
Түсінік хат
Х.Досмұхамедовтың ... ... ... ... ... осынау арнаулы дәрісте халқымыздың ... ... мен ... ... ғылым тарихына деген жаңа көзқарастар
мен ізденулер нәтижесінен, жаңа табылған деректер мен зерттеулер негізінен
туындап отыр.
Жастарымыздың кейбір ... ... ... ... психологиядан айрылып
отырғандай болған мына заманда мұндай дәрістің ... әрі ... арта ... ... ... ... атты бағдарлама осынау
ғұлама ғалымның әр кезде жарияланған ... ... ... ғылымдарына қатысты ой толғаулары, осы заманның талап
тілектеріне орайластырыла ... ... мен ... бұларды
тереңдете оқып үйренуі үшін ұсынылады. Мұндағы ... ... ... іздене түсуіне, тәлімгерлік ой санасының дамуына түрткі боларлықтай
бағытта жазылған. Әрбір ... оқу ... ... ... (әсіресе
этнопсихология кафедралары бар жерде) осы дәрісті оқитын мұғалім мұндағы
берілген тақырыптар мен материалдарды өзінше ... ... мен ... оқу ... ... осы ... дербес жұмыс бағдарламасын жасауына болады. Дәріске бөлінетін
сағат мөлшері әр ... ... ... ... 16-20 ... ... міндеттері:
- студенттердің Х.Досмұхамедовтың тәлім тәрбиелік психологиялық
мұраларының құнды ой пікірлері мен ... ... ... меңгеруін
қамтамасыз ету;
- ғылыми шығармаларымен дербес жұмыс істей білу ... ... ... (жалпы психология, психофизиология,
этнопсихология) ғылымдар салаларында айтқан идеяларын оқу тәрбие үдерісінде
пайдалана білуге баулу.
1–тақырып. Арнаулы дәрістің ... ... ... және ... елі ... ұлттық тәлім тәрбие мен жан тану ... ... ... жан жақты сөз болуы,зерделенуі ... ... мен ... ... үлес ... ... мұрасындағы психологиялық идеяларын игеру-осы мәселені әрмен қарай
зерттеле түсуіне, жаңа бағыт ... ... ... ... ... ... мен ... жолдары.
Ғұлама ғалымның рухани мұрасына баға беруде әр түрлі ғылым білім саласында
жинақталған мәліметтерді тарихи ... ... ... ... ... ... зерттеу және қолдану жолдарын іздестіру.
2–тақырып. ... ... ... ... ... ... қарастыру.
Адамның таным процестеріне, сезім мүшелеріне қатысты; ұлттық және
этнопсихология мәселелері, қоғамдық және әлеуметтік психология ... ... ... әдебиетінің жағымды әсері туралы ой-пікірлері;
физиология мен психологияның ғылыми ... ... ... ... ... ой ... .
3–тақырып. Ғалым мұрасындағы жалпы психология мен ... ... ... ... ... қазақтың үш арысының ... ... жан мен тән ... ой ... ... ... ... ғылыми негізділігі
және оған Санкт-Петербургтегі Әскери медициналық академияда И.П.Павлов пен
В.М.Бехтеревтен білім ... ... ... ... тән ... (1927)
атты ғалым еңбегіндегі психолоия мен психофизиология, медициналық
психологияға ... ... ... түйсік, қабылдау және басқа да жан қуаттары туралы айтқандары,
Гелмгольцтің «резонанс теориясының» мәселелері. ... ... ... дауыс механизмдері туралы пікірлерінің жоғарыда ... ... ... ... ұлт ... мен
қоғамдық психологияның аспектілері.
Ғалымның еңбектерінде халықтық психология мен этнопсихология ... ... ... ... мол ... Ұлт психологиясы мен
қоғамдық психологияның аспектілері, оның басты ұғымдарының «Аламан» (1926)
еңбегінде баяндалуы. ... ... ... ... «қазақ
психологиясы», «көшпелі салт», ... ... ... ... ... жұрты», «ел сөзі», т.б. жалпы саны 30-ға жуық ұғым
түсініктердің этнопсихологиялық астарлары.
Х.Досмұхамедовтың ұлт психологиясы ... ... ... ... және ... ... қатысты ғылыми атаулардың бүгінгі таңдағы
маңызы.
5–тақырып. Фольклор халық психологиясының айнасы ... және ... ... ... жырының жағымды әсері туралы.
Х.Досмұхамедов қазақ халық әдебиетінің жанрларын жан жақты зерттеуші,
жүйелеуші екендігі. Ұлттық ... ... ... ... ... жастық
шақ кезеңдерінде,той томалақ, айтыс,ән күй, өлең жырлардың ... ... және ... жас ұрпақ тәрбиесі мен психологиясы үшін маңызы зор
екендігі туралы пайымдаулары.
Ғалымның бала жаны мен тәнінің ... ... ауыз ... бесік жырының әсерін жоғары бағалауы, бұл ... ... ... ... ... Бала психологиясына
байланысты ... ... ой ... ... ... мен
психологияға,әсіресе этнопедагогика мен этнопсихологияға тікелей байланысы.
6–тақырып. Х.Досмұхамедов ұлттық физиологиялық, психологиялық ғылыми
атаулардың негізін ... төл ... ... мен психологияның ортақ ғылыми
атауларын жасаушылардың бірегейі екендігі. «Жүйке ... ... ... ... «жүйке түйіні», т.б. 50- ден астам ... ... ... ... мен психология ғылымдарында қолданылуы.
Оның ғылыми термин жасаудағы өзіндік ... ... ... ҚР ... ... ... мен қолжазбалар қорынан табылған «Сырттан
оқитын мұғалімдер курсы» 5-6 кітабынан табылған, ... ... ... ... ... ... (ақыл парасат мөлшері, әдеттену, икемділік, қиялды
қоздыру, ілтипат салу,жөндем қылық т.б.) ... ... ... ... ... тұңғыш педология ғылымының ірге
тасының қалануындағы рөлі.
Педология ғылымы туралы түсінік және педология ғылымының тарихы туралы.
Педологияның ... ... ... ... ... ... А.Б.Залкинд, т.б. еңбектері
туралы.
Х.Досмұхамедовтың қазақ жерінде педология ... өріс ... ... Қазақстанның тұңғыш жоғары оқу орнында педология кафедрасының
ашылып, оны педологияның ... ... ... ... ... мен психология ғылымдарының ғылыми категориялары мен
ұғымдарының ундестігі. Педология ... ... ... ... ... өз бетімен жұмысына берілетін тақырыптар
1. Ғалымның рухани мұрасын өз беттерімен оқып танысу
2. Жалпы психологиядағы ... ... ... ... ... ұқсас ұғымдарды тауып, салыстыру
3. Бесік жыры туралы, оның бөбекке ... ... ... ... ... «Қазақтың халық әдебиеті» еңбегінен тауып талдау, салыстыру
4. Ғалымның психофизиологиялық ғылыми атауларын тізіп, әрқайсысына
түсінік ... ... ... ... ... ... терминдерді
тізіп, топтау
6. Х.Досмұхамедов жасаған ғылым атауларын психология ғылымдарының
салаларына байланысты ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сана,қазақ
мінезі, ұлттық сезім туралы шығарма жазу
8. Педология мен психологияның ... ... ... өз ... ... жасаңыз
9. Педология зерттеушілернің еңбектерімен танысып, шолу жасаңыз
10. Педологияның Ресейдегі, Қазақстандағы қазіргі ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер
1. Қ.Жарықбаев Қазақ психологиясының тарихы. – ... ... ... ... ... сипаты. – Алматы, 1993 –195 б.
3. Н.Иманғалиева Х.Досмұхамедов бесік жыры бала жанының ... ... ... ... ... ...... 2007.
№6(12). – 5-6 б. (Қ.Жарықбаевпен бірге).
4. Н.ИманғалиеваХ.Досмұхамедов (1883-1939) пен Ш.Әлжанов (1901-1938)
және ... ... ... ... ...... ... – 6-8 б. (Қ.Жарықбаевпен бірге).
5. Н.Иманғалиева Х.Досмұхамедов психология мен ... ... ... ... бірі ... психология. – Алматы,
2007. №6(12). – 8-11 б. (Қ.Жарықбаевпен бірге).
6. Н.Иманғалиева Педология қандай ... ... ... 2008. №1. – 11 ... ... ӘСЕР ЕТУІ
(ЖЫРДЫҢ ӘУЕНІ, ЫРҒАҒЫ)
ҮН, ДЫБЫС ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ
РӨЛІ
(ГУІЛДЕУ, БЫЛДЫРЛАУ)
ЭМОЦИЯЛЫҚ ЖЫЛЫЛЫҒЫ
ГИГИЕНАЛЫҚ ... ... бала ... ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Іс-тәжірибеден есеп беру
Көлемі: 151 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Халықтық педагогиканың тәрбиелік мәні. Халықтық педагогиканың мазмұнын ашу. Халықтық педагогиканы (жаңылтпаш, мақал-мәтелдер, жұмбақ, ырымдыр, нақылдар) қолданып тәрбие сағатын өткізуге материалдар жинастыру. Тәрбие сағатының үлгісі15 бет
Этнопедагогика пәні.5 бет
1. М.Қалтаевтың шығармашылық мұрасы 2. Ағартушы-демократтық бағыттағы ақын-жазушылар»15 бет
X-XIV ҒҒ Қазақстандағы тәлімдік ой-пікірлердің қалыптасуы және даму25 бет
XIX ғасыр қазақ ағартушыларының дүниеге көзқарасы15 бет
XVIII ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басындағы Сыр өңірі ишандары мен пірлері және олардың ағартушылық қызметі71 бет
«d-Элементтердің координациялық қосылыстары. Кристалдық өріс теориясы. Лигандтар өрісі теориясы. Кристалдық өрістің тұрақтану энергиясы»4 бет
«Айналайын» ұғымының ассоциативтік өрісі50 бет
«Дала уалаяты», «Түркістан уалаяты» газеттеріндегі қоғамдық-саяси және ағарту мәселелері30 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь