Халық шығармашылығының публицистикалық қыры

КІРІСПЕ
1 ХАЛЫҚ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ПУБЛИЦИСТИКАЛЫҚ ҚЫРЫ
1.1 Сөз өнерінің төркіні һәм айтыс өлеңдерінің алғашқы түрлері
1.2 Қайымдасу тәсілдерінің қайнар көзі және қалыптасу кезеңдері
1.3 XIX ғасырдағы ақындар айтысының ақпараттық сипаты мен көркемдік ерекшелігі
1.4 Жыраулық, шешендік үлгілердің айтыс өнеріне әсері
2 ХХ ҒАСЫРДЫҒЫ АҚЫНДАР АЙТЫСЫ ЖӘНЕ КЕҢЕСТІК ИДЕОЛОГИЯ
2.1 Кеңес дәуірінің алғашқы жылдарындағы айтыс (1920.1940 жж.)
2.3 1946.1986 жылдар аралығындағы ақындар айтысының тақырыптық, мазмұндық ерекшелігі
2.4 1986.1991 жылдар аралығында өткізілген ақындар айтысындағы жаңашылдық пен жаңғыру үрдістері
3 ТӘУЕЛСІЗ ҚАЗАҚСТАН ТҰСЫНДАҒЫ АҚЫНДАР АЙТЫСЫ
3.1 Қазіргі айтыстың қоғамдық маңызы мен әлеуметтік мәні
3.2 Қазіргі айтыс және ұлттық идеология
3.3 Қоғамдық ой қалыптастырудағы айтыс өнерінің ықпалы
3.4 Қазіргі айтыстағы тақырып ауқымдылығы және оның өзектілігі
3.4 Қазіргі айтыстағы тақырып ауқымдылығы және оның өзектілігі
4.1 Тіл мәдениетін қалыптастырудағы айтыс өнерінің ықпалы
4.2 Айтыс өнері жайлы мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған ой.пікірлердің өзектілігі
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. XXI ғасырдың алғашқы он жылдығы әлем өркениетінде өзінің күрделі тарихи пайымдауларымен, руханият саласындағы соны өзгеріс, тың идеялармен ерекшеленіп отырғаны белгілі. Ғасырлар тоғысындағы жаһандастыру идеясы адамзат тарихының өткені мен бүгініне, һәм келешегіне зерделі, терең ой жүгіртуге жетелейді. Тарихтың небір «тар жол, тайғақ кешуін» бастан өткерген қазақ халқы ғасырлар бойы армандаған азаттыққа XX ғасырдың соңын ала қол жеткізді. Салт-дәстүрі, тілі мен діні, әдебиеті мен мәдениеті ұлттық сипатынан ажыраудың сәл-ақ алдында тұрған халыққа жаһандастыру идеясы мезгілсіз қауіп төндірген топан су сияқты еді. Саяси дербестікке қол жеткізген жас мемлекет үшін елдің экономикалық ахуалын қалыптастырумен қатар, рухани-мәдени саланы да ілгерілету маңызды міндеттердің бірі болды.
Әр халықтың ұлттық сипатын айқындайтын ең басты ерекшелігі – ол сол елдің тілі болып табылады. Қазақ халқының да рухани қуатының қайнар көзі – өзінің ана тілі болатын. Ұлт руханиятының айнасы әдебиет, өнер, мәдениет сияқты іргелі салалардың да бүгіні мен болашағы ана тілінің тағдырымен тікелей байланыста қарастырылатыны сондықтан. Сөз өнерінің асыл қазына екендігі жайлы А. Байтұрсынов былай деп жазған еді: «Ауыз шығарған сөз болсын, жазып шығарған сөз болсын – бәрі шығарма болады. Шығарманың түрлері толып жатыр. Оның бәрін шумақтап бір-ақ атағанда, арабша – әдебиет, қазақша – асыл сөз дейміз» [1, 142 б.].
Саяси жағдайы тұрақталып, экономикасы қалыпты деңгейге көтеріле бастаған Қазақстан мемлекеті халықтың рухани қанаттануына барынша қолдау көрсетіп отырды.
2003 жылдың 4 сәуірінде елбасы Н.Ә. Назарбаевтың халыққа арнаған дәстүрлі жолдауы негізінде «Мәдени мұра» бағдарламасы өмірге келді.
Бағдарламада тарихи-мәдени дәстүрлерді жаңғырта отырып, халқымыздың сан ғасырлық рухани мұрасын насихаттау, сондай-ақ, ұлттық мәдениет, фольклор, салт-дәстүр, жазба және ауыз әдебиетінің бай мұрасын жинақтау сияқты іргелі шаралар көрсетілді. Сондай рухани асыл мұраларымыздың бірі –айтыс өнері. Ақындар айтысы өнер түрінде қазақ халқының тарихымен бірге жасасып, біте қайнасып келе жатқан рухани құндылық. Айтыс жырларында халқымыздың ғасырлар бойғы қуанышы мен шаттығы, қайғысы мен мұңы, әлеуметтік болмысы, дәстүр-салт, әдет-ғұрып, ой-армандары – барлығы да бедер тауып, суреттелген. Сондықтан да айтыс өнері – қоғамдық маңызы зор, әлеуметтік мәні терең, ақпараттық танымдылығы мол шығармашылық мұра. Осы уақытқа дейін ақындар айтысының халықтық, қоғамдық-әлеуметтік мәні бар өнер екендігі туралы қадау-қадау пікір айтылғанымен, түбегейлі нақты бағасы берілген жоқ. Көп жағдайда айтыс көңіл көтеретін думан, көпшілік қызықтайтын өнер түрінде бағаланып келді.
1 Байтұрсынов А. Шығармалары. Өлеңдер, аудармалар, зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1989. – 320 б.
2 Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
3 Сулейменов О. Язык письма. – Алматы-Рим: San Paolo, 1998. – 497 с.
4 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. – 368 б.; Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: ҚазМем оқу –педогогика баспасы, 1964. – 344 б.; Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы, 1986. – 320 б.; Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. Әдеби сын зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1970. – 82 б.; Жұмалиев Қ. ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 1967. – 433 б.; Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 448 б.; Бердібаев Р. Замана сазы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 320 б.; Кәусар бұлақ. – Алматы: Жазушы, 1989. – 360 б.; Сарқылмас қазына. – Алматы: Мектеп, 1983. – 246 б.; Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Жазушы, 1977. – 300 б.; Қасқабасов С. Қазақ халық прозасы. – Алматы: Ғылым, 1984. – 264 б.; Садырбаев С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. – Алматы: Қазуниверситеті, 1992. – 216 б.; Сейдеханов К. Күрес пен жеңіс жырлары: (Халық ақындарының творчествосындағы тарихи жырлар). – Алматы: Рауан, 1991. – 184 б.;
Тұрсынов Е.Д. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. – Алматы: Ғылым, 1976. – 199 б.; Төреқұлов Н. Даланың дара ділмарлары. – Алматы: Қазақстан, 2001.– 592 б.; Сейдімбеков А. Қазақтың ауызша тарихы. Шежірелік деректерді пайымдау. – Астана: Фолиант, 2008. – 728 б.;
Сыдиқов Қ. Ақын жыраулар. – Алматы: Ғылым, 1974. – 240 б.; Сүйіншәлиев Х. Ғасырлыр поэзиясы. – Алматы: Жазушы, 1987. – 216 б.; Әбілқасымов Б. «Фольклор», «Ауыз әдебиеті» ұғымдары туралы. – Алматы: Ғылым, 1990. –
264 б.; Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – Алматы: Мұраттас, 2001. – 293 б.
5 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Жазушы, 1983. – 456 б.
6 Жақып Б. Қазақ публицистикасының қалыптасып даму жолдары. – Алматы: Білім, 2004. – 368 б.
7 Шамақай Қ. Сөз бостандығы және MASS MEDIA. – Қарағанды: ҚарМУ, 2004. – 126 б.
8 Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. – Алматы: Атлас. 2006. – 168 б.
9 Нұрмұқанов Х. Сөз және шеберлік. – Алматы: Ғылым, 1987. – 288 б.
10 Екі мыңжылдық дала жыры. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2000. – 752 б.
11 Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы және түркология. – Алматы: Ғылым, 1987. – 368 б.
12 Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1988. – 1 т. – 288 б.
13 Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 620 б.
14 Қыз бен жігіт. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1988. – 1 т. – 288 б.
15 Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. – Алматы: Ғылым. – 1976. – 168 б.
16 Домбай Н., Күмісбаев Ө. Тіл өрге басуы үшін оған өріс керек // Ана тілі. – 2008. – 25 желтоқсан.
17 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: ҚазМем оқу- педогогика баспасы, 1964. – 344 б.
18 Ертедегі әдебиет нұсқалары. – Алматы: Мектеп, 1967. – 207 б.
19 Әуезов М. Мақалалар мен зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1985. –
17 т. – 352 б.
20 Қазақ фолклористикасының тарихы. – Алматы: Ғылым, 1988. – 432 б.
21 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: ҚазССР Ғылым академиясының баспасы, 1960. – 1 т. – 1-кітап. – 737 б.
22 Аронұлы С. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1990. – 144 б.
23 Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар. – Алматы: Жалын, 1979. – 272 б.
24 Көпейұлы М.Ж. Қазақ фольклоры, ауыз әдебиет үлгілері. – Алматы: Алаш, 2006. – 6 т. – 396 б.
25 Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 556 б.
26 Бердібаев Р. Замана сазы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 320 б.
27 Қисса Біржан сал мен Сара қыздың айтысқаны. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 418 б.
28 Стюфляева М.И. Образные ресурсы публицистики. – М.: Мысль, 1982. – 176 с.
29 Әсет пен Ырысжан. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 351 б.
30 Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 270 б.
31 Жамбыл мен Құлмамбет. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. –
188 б.
32 Жанақ пен Түбек. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 74 б.
33 Сөзстан. – Алматы: Жалын, 1980. – 1-кітап. – 208 б.
34 Белинский В.Г. Шығармалары. – Алматы: Жазушы, 1987. – 352 б.
35 Кемпірбай мен Әсет. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 99 б.
36 Кеншімбай мен Ақсұлу. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. –
546 бб.
37 Бақтыбай мен Мәйке қыз. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. –
491 б.
38 Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 2 т. – 664 б.
39 Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.
40 Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі, 1993. – 4-кітап. – 176 б.
41 Тұрсынов Е.Д. Қазақ ауыз әдебиетін жасаушылардың байырғы өкілдері. – Алматы: Ғылым, 1976. – 199 б.
42 Құнанбаев А. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. – Алматы: Ғылым, 1977. – 1 т. – 454 б.
43 Плеханов Г.В. Искусство и литература. – М.: Гос. изд. худ. лит., 1948. – 888 с.
44 Қанафияұлы Н. Шоқан – әдебиетші, публицист. – Алматы: Қазақстан, 1998. – 183 б.
45 Мұқанов С. Халық мұрасы. – Алматы: Жазушы, 2005. – 304 б.
46 Қирабаев С. Ұлт тәуелсіздігі және әдебиет. – Алматы: Ғылым, 2001. – 448 б.
47 Төреқұлов Н. Даланың дара ділмарлары. – Алматы: Қазақстан, 2001. – 592 б.
48 Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 258 б.
49 Негимов С. Шешендік өнер. – Алматы: Ана тілі, 1997. – 208 б.
50 Төреқұлов Н. Билер сөзі – ақылдың көзі. – Алматы: Қазақстан, 1996. – 240 б.
51 Сарбас пен Жамбыл. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 224 б.
52 Омарқұл мен Тәбия. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1т. – 383 б.
53 Қалқаманұлы Б. Шығармалары. – Алматы: Мұраттас, 1992. – 95 б.
54 Нұралы мен Мықан. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 268 б.
55 Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Ғылым, 2000. – 3 т. – 568 б.
56 Тронский И.М. История античной литературы. – М.: Высшая школа, 1983. – 464 с.
57 Шешендік сөздер. – Алматы: Жазушы, 1967. – 152 б.
58 Шешендік сөздер. – Алматы: Отау, 1992. – 190 б.
59 Сейдімбеков А. Қазақтың ауызша тарихы. Шежірелік деректерді пайымдау. – Астана: Фолиант, 2008. – 728 б.
60 Об ораторском искусстве. – М.: Гос. изд. полит. лит., 1959. – 343 с.
61 Әйгілі гректер. – Алматы: Жалын, 1977. – 296 б.
62 Түркістан уәлаятының газеті. – Алматы: Ғылым, 2003. – 598 б.
63 Асанұлы Қ. Евней Букетов – публицист. – Қарағанды: ҚарМУ, 2005. – 196 б.
64 Сыдиқов Қ. Ақын жыраулар. – Алматы: Ғылым, 1974. – 240 б.
65 Айқап. – Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 1995. – 367 б.
66 Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы, 1986. – 400 б.
67 Керімқұл мен Бибайша. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 39 б.
68 Шапиғ пен Жаппар. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 50 б.
69 Жібек пен Құмар. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 59 б.
70 Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очеркі. – Алматы: Мектеп, 1981. – 239 б.
71 Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991. – 176 б.
72 Қирабаев С. Асыл парыз. Өнер алды қызыл тіл. – Алматы: Жазушы, 1986. – 208 б.
73 Әуезов М. Совет ақындарының айтысы. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 620 б.
74 Бес арыс. – Алматы: Жалын, 1992. – 544 б.
75 Қаһарлы сөз қамал бұзады / Құраст. Сейдеханұлы К. – Алматы: Ғылым, 1995. – 271 б.
76 Қирабаев С. Октябрь және қазақ әдебиеті. – Алматы: Жазушы, 1968. – 268 б.
77 Ысқақұлы Д. Сын өнері. – Алматы: Қазақпарат, 2001. – 303 б.
78 Қалқа мен Қуат. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 249 б.
79 Ақындар үні. Батыс Қазақстан ақындарының облыстық 1-ші айтысы. – Орал: Гостипография. – 1958. – 50 б.
80 Елеукенов Ш. Замандас парасаты. – Алматы: Жазушы, 1977. – 300 б.
81 Введение в теорию журналистики. – М.: Высшая школа, 1980. – 287 с.
82 Ақын-жыраулар. – Алматы: Ғылым, 1979. – 184 б.
83 Сәт пен Нұрқан. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 266 б.
84 Қиса мен Дүйсенғали. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 444 б.
85 Горохов В.М. Основы журналистского мастерства. – М.: Высшая школа, 1989. – 117 с.
86 Қаратаев М. Әдебиет және эстетика. Әдеби сын зерттеулер. – Алматы: Жазушы, 1970. – 351 б.
87 Болман мен Нұртаза. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 216 б.
88 Рамазан мен Сарбас. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 534 б.
89 Қалқа мен Қуат. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 238 б.
90 Рахмет пен Әбділда. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 3 т. – 385 б.
91 Жармұқамедов М. Айтыс өнері. – Алматы: Қазақстан, 1979. – 59 б.
92 Қазақтың қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1979. – 313 б.
93 Қирабаев С. Әдебиетіміздің ақтаңдақ беттері. – Алматы: Білім, 1995. – 287 б.
94 Көкенов М. Сыр әуендері. – Алматы: Жазушы, 1991. – 176 б.
95 Манап Көкенов – Әзімхан Қосбасаров. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 102 б.
96 Айталы А. Ұлттану. Оқу құралы. – Алматы: Арыс, 2003. – 226 б.
97 Олкотт М.Б. Казахи. – Стэнфорд. Калифорния: Изд. инст. Гувера, 1989. – 38 с.
98 Қалихан Алтынбаев – Сағымғали Мұқанов. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 122 б.
99 Көшеней Рүстембеков – Батима Батырбекова. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 166 б.
100 Байзақов И. Құралай сұлу. – Алматы: Жазушы, 1971. – 383 б.
101 Құлжабай Төлеуов – Бақытжамал Оспанова. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 116 б.
102 Қалдыбек Әліқұлов – Асылқұл Бүрбаев. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 134 б.
103 Мұса Асайынов – Бикен Сембаева. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 149 б.
104 Қимадиден Нұғманов – Сара Тоқтарбаева. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 131 б.
105 Жүнісбек Жолдинов – Молдабай Жолдыбаев. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1975. – 169 б.
106 Аймауытұлы Ж. Псиқолоғия. – Алматы: Рауан, 1995. – 312 б.
107 Қазақстанның қазіргі заман тарихы. – Алматы: Атамұра, 2005. – 384 б.
108 Мәңгі көктем. – Алматы: Жалын, 1988. – 328 б.
109 Ерманов Ж. Ақындар шығады айтысқа // Қызыл ту. – Павлодар. – 1987. – 26 август.
110 Ділдебаев Ш. Кенші сыры. – Алматы: Жазушы, 1993. – 112 б.
111 Бердібаев Р. Кәусар бұлақ. – Алматы: Жазушы, 1989. – 360 б.
112 Асқаров Е. Астана жұртына айналсам. – Астана: Елорда, 1999. – 242 б.
113 Бердібаев Р. Сарқылмас қазына. – Алматы: Мектеп, 1983. – 246 б.
114 Амандосов Т. Публицистика дәуір үні. Қазіргі қазақ публицистикасы және оның жанр ерекшеліктері. – Алматы: Қазақстан, 1974. – 120 б.
115 Қалыбекова Ә. Қызылқұм қызғалдағы. Өлеңдер мен айтыстар. – Алматы: Жазушы. 1989. – 60 б.
116 Мұстафин Ғ. Ой әуендері. – Алматы: Жазушы, 1978. – 296 б.
117 Көкейкесті. Әдебиеттану. Қазіргі айтыс: дәстүрі келешегі. – Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
118 Әлімжанов Б. Алаш пен Манас. – Новосибирск: Изд.ТД ГРАУНД. 2004. – 398 б.
119 Әлтай А. Ақжол. – Алматы: Қаз. Парлам. баспа, 1997. – 135 б.
120 Ежелгі шығыс философиясы. Әлемдік философиялық мұра.
20-томдық. – Алматы: Жазушы, 2005. – 1 т. – 560 б.
121 Құсанбаев С. Байғыз. – Павлодар: ЭКО, 2001. – 224 б.
122 Ерман Ж. Екі тізгін бір шылбыр. – Алматы: Атамұра, 2008. – 320 б.
123 Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 1-кітап. – 312 б.
124 Ерман Ж. Мемлекеттік мәселені стенографистка шешетін болғаны ма, сонда?.. // Жас Алаш. – 2005. – 17 наурыз.
125 Нарымбетов Ә. Уақыт шындығы – көркемдік кепілі. – Алматы: Жазушы, 1989. – 184 б.
126 Қазақ журналистикасы. – Алматы: Таймас, 2008. – 3 т. – 352 б.
127 Құсанбаев С. Өсіреміз деп жүріп өшіріп алмасақ жарар еді // Жас Алаш. – 2008. – 12 желтоқсан.
128 Әлімжанов Б. Алаш пен Манас. – Новосибирск: Изд. ТД. ГРАУНД., 2004. – 398 б.
129 Оразалиева Г., Тұржанова О. Жалаулы жырым жарқылдап // Орталық Қазақстан. – 1988. – 11 июнь.
130 Жолдасбеков М. Сөзінің арасына қыл сыймасын. Көкейкесті. Әдебиеттану. Қазіргі айтыс: дәстүрі келешегі. – Астана: Күлтегін, 2003. –
3-кітап. – 264 б.
131 Барманқұлов М. Телевизия: Бизнес. Әлде билік? – Алматы: ҚазҰМУ, 2007. – 216 б.
132 Айтыс өнерінің деңгейі қандай немесе қазаққа айтыс керек пе? – www.Ayqap.ks. Қоғамдық саяси апталық. – 2006. – № 12 (39). – 30 маусым.
133 Медеу Б. Айтыс жауынгерлік сипатынан айырылды // Ана тілі. – 2008. – 10 қаңтар.
134 Әбдірұлы Е. Дайындалып шығу – Сүйінбай мен Жамбылдың кезінен бар үрдіс // Жас қазақ. – 2006. – 24 қараша.
135 Жармұхамедұлы М. Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен дамуы. – Алматы: Мұраттас, 2001. – 293 б.
136 Әбдуов М. Қазақтың діни эпосы. – Қарағанды: ҚарМУ, 2006. – 254 б.
137 Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 312 б.
138 Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2006. – 3-кітап. – 320 б.
139 Дәуренбеков Ж. Сөз киесі. – Алматы: Ана тілі, 1996. – 304 б.
140 Мұханғалиев Е. Ұлттық ерекшелік – мемлекеттің ерекшелігі // Жалын. – 2008. – № 11. – 3 б.
141 Садырбаев С. Халық әдебиетінің тарихи негіздері. – Алматы: Қазақ университеті, 1992. – 216 б.
142 Қазақстан тарихы. – Алматы: Мектеп, 2007. – 304 б.
143 Қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп, 2005. – 368 б.
144 Әбдірұлы Е. Айтыс: даңқ пен дақпырт // Жас қазақ. – 2007. – 2 наурыз.
145 Қалиев С. Көзайым. Өлеңдер мен айтыстар. – Алматы. 2007. – 150 б.
146 Әбдезұлы Қ. Ұлбике ақын және қазіргі айтыс өнері // Әдебиет айдыны. – 2008. – 14 ақпан.
147 Қойлыбаев Ш. Қазіргі айтыстың идеялық-көркемдік ерекшеліктері: филол ғыл. канд. ... автореф. – Астана: ЕҰУ, 2009. – 24 б.
148 Қойлыбаев Ш. Айтыс – ұлттық идеяны ұлықтаушы өнер // Қазақ тілі мен әдебиеті. – 2007. – № 4. – 88 б.
149 Жолдасбеков М. Алғы сөз. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. –
1-кітап. – 312 б.
150 Ертісбаев Е. Ана тілім туралы. Айтыстан кейінгі толғаныс // Орталық Қазақстан. – 2007. – 4 тамыз.
151 Ергөбек Қ. Арыстар мен ағыстар. Әдебиеттану, сын әлемі. – Алматы: Қазығұрт, 2003. – 4 кітап. – 336 б.
152 Мұқанов С. Айтыстар туралы. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. – 556 б.
153 Абай. Қалың елім қазағым. – Алматы: Атамұра, 2002. – 224 б.
154 Оралбаев Ө., Омаров Б. Ажары бір ашылды ана тілдің // Лениншіл жас. – 1989. – 13 апрель.
155 Болғанбаев Ә. Тіл және шеберлік. Өнер алды қызыл тіл. – Алматы: Жазушы, 1986. – 208 б.
156 Тоқсанбай Қ. Арман не, өз тіліңде сөз қалдырсаң // Егемен Қазақстан. – 2007. – 10 қыркүйек.
157 Жұмағалиев Қ. Атасын ақиқаттың айтыс айтқан // Егемен Қазақстан. – 2009. – 23 қаңтар.
158 Бұлұтай М. Дін және ұлт. – Алматы: Арыс, 2006. – 584 б.
159 Базарбаев М. Саяси-әлеуметтік өлең-жырлар. Әдебиеттану. Терминдер сөздігі. – Семей-Новосибирск: Талер-Пресс, 2006. – 398 б.
160 Абсаматов М. Сабырлы – сыннан сүрінбейді // Ислам өркениеті. – 2009. – 21-30 қараша.
161 Өмірбаева Т. Ақындар айтысының ұлттық сипаты // Ұлағат. – 2007. –
№ 6. – 103 б.
162 Имашев Б. Айтыстағы сатира мен юмор: филол. ғыл. канд. ... автореф. – Астана, 2006. – 24 б.
163 Асылбекова Ж. Қазіргі айтыстың тілдік ерекшеліктері. Көкейкесті. Әдебиеттану. – Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
164 Айтбаева А. Қазіргі заманғы айтысқа мәдени философиялық талдау // Қайнар университетінің хабаршысы. – 2007. – № 4-2. – 12 б.
165 Аймұхамбетова Ж. Қазіргі айтыстың көркемдік ерекшеліктері. Көкейкесті. Әдебиеттану. – Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
166 Қыз болық пен Әзілкеш. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1965. – 1 т. –
314 б.
167 Төлеген мен Серік. Айтыс. – Алматы: Жазушы, 1966. – 471 б.
168 Елеукенов Ш. Қазақ әдебиеті тәуелсіздік кезеңінде. – Алматы: Алатау, 2006. – 352 б.
169 Оразалы Досбосынов пен Айбек Қалиевтің айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 271 б.
170 Қазтуған жырау (ХV ғ). Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.
171 Доспамбет жырау (ХVІ ғ). Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.
172 Ақтамберді жырау (1675-1768). Бес ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.
173 Қозыбаев М., Нұрпейіс К., Жүкешев Қ. Қазақстан тарихы. – Алматы: Мектеп, 2009. – 240 б.
174 Б. Әлімжанов пен Ә. Қалыбекова айтысы. Алаш пен Манас. –Новосибирск: изд. ТД. ГРАУНД., 2004. – 398 б.
175 Базарбаев М. Көрікті ойдан – көркем сөз (Зерттеулер мен мақалалар). – Алматы: Рауан, 1994. – 368 б.
176 Дербісалин Ә. Әдебиет туралы толғаныстар (Ғылыми еңбектерінің жинағы). – Алматы: Ғылым, 1990. – 296 б.
177 Мэлс Қосымбаев пен Айбек Қалиевтің айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2006. – 3-кітап. – 196 б.
178 Арын Мұхтар. Бес анық. – Алматы: Арыс, 1996. – 120 б.
179 Болғамбаев Ә. Тіл және шеберлік. Өнер алды қызыл тіл. – Алматы: Жазушы, 1986. – 208 б.
180 Асанов Қ.Д. Журналист және сөз мәдениеті. Жоғары оқу орындары жүйесінде журналист даярлау мәселелері (Ғылыми мақалалар жинағы). – Қарағанды: ҚарМУ, 2004. – 142 б.
181 Бөпежанова Ә. Өнер жеке тәжірибе (Сыни-мәдениеттанушылық кітап). – Алматы: Жібек жолы, 2007. – 1 т. – 295 б.
182 Омашев Н. Ұзынқұлақтан қазақ радиосына дейін. – Алматы: Санат, 2007. – 320 б.
183 Айтбайұлы Ө. Ана тіл, Ана сүтім, Арым менің. – Алматы: Арыс, 2007. – 304 б.
184 Дәулеткерей Кәпұлы мен Мұхамеджан Тазабеков айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 15 б.
185 Айтмұхамбет Исақов пен Қайыртай Ақылбековтың айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 48 б.
186 Аманжол Әлтаев пен Ермек Жұматаевтің айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2006. – 3-кітап. – 51 б.
187 Дәулеткерей Кәпұлы мен Оразалы Досбосыновтың айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 75 б.
188 Мэлс Қосымбаев пен Оразалы Досбосыновтың айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 104 б.
189 Ерман Ж. Жеңіс Жандарбекте // Алаш айнасы. – 2009. – 3 сәуір.
190 Бұлғақов Ж. Алаштың айнасына өкпелеме! // Алаш айнасы. – 2009. –
1 сәуір.
191 Құнанбаев А. Шығармаларының 2 томдық толық жинағы. – Алматы: Ғылым, 1977. – 1 т. – 454 б.
192 Омарұлы Б. Айтыстағы зар заман шындығы. Көкейкесті. Әдебиеттану. – Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
193 Ивин А.А. Дұрыс ойлау өнер. – Алматы: Рауан, 1991. – 240 б.
194 Мансұров Н. Демократия дегенді себеп қылдық... // Алаш айнасы. –
– 11 cәуір. – 2009.
195 Нұрғали Р. Айтыстың драмалық сипаты. Көкейкесті. Әдебиеттану. –Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
196 Серғалиев М. Айтыс тілінің синтаксисі. Көкейкесті. Әдебиеттану. –Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
197 Рақымов Б. Айтыстың жанрлық жүйесі. Көкейкесті. Әдебиеттану. –Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
198 Ісләмжанұлы К. Рухани уыз. – Алматы: Ана тілі, 1995. – 144 б.
199 Құмарұлы Ш. Қытай қазақтарының ақындар айтысындағы ерекшелігі. Көкейкесті. Әдебиеттану. – Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
200 Смелкова З.С., Ассуирова Л.В., Савова М.Р., Сальникова О.А. Риторические основы журналистики. – М.: Наука, 2002. – 320 с.
201 Жақыпов Ж. Айтыстағы диалог (Әдіснамалық пайымдаулар). Көкейкесті. Әдебиеттану. – Астана: Күлтегін, 2003. – 3-кітап. – 264 б.
202 Хайдаров Ә. Шығарма тілі – көркем әдебиет өзегі. Өнер алды қызыл тіл. – Алматы: Жаушы, 1986. – 208 б.
203 Момынова Б. Газет лексикасы: жүйесі мен құрылымы. – Алматы: Арыс, 2003. – 228 б.
204 Қазақ журналистикасы. – Алматы: Таймас, 2008. – 2 т. – 352 б.
205 Балақаев М. Әдеби тіл және көркем әдебиет / Жазушы және сөз мәдениеті. – Алматы: Ғылым, 1983. – 152 б.
206 Қамиев Д. Түзеп ал төрелердің қисық тілін // Алаш айнасы. – 2009. – 22 сәуір.
207 Шырынбек Қойлыбаев пен Карима Оралованың айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 175 б.
208 Мұхтар Қуандықов пен Сара Тоқтамысованың айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 247 б.
209 Елмірбек Иманәлиев пен Айнұр Тұрсынбаеваның айтысы. Қазіргі айтыс. – Астана: Күлтегін, 2004. – 2-кітап. – 195 б.
210 Әбішев Ә. Туған тілдің тағдырын ойласақ. Өнер алды – қызыл тіл. – Алматы: Жазушы, 1986. – 208 б.
211 Сариева Ұ. Айтыс кері кетті ме? // Орал өңірі. – 2008. – 31 шілде.
212 Қонысбай Қ. Айтыс – қазақ ақпарат құралының атасы // Заң. – 2008. – 29 шілде.
213 Әміреев Ж. Айтыс қайда барасың? // Жетісу. – 2008. – 21 маусым.
214 Аяшұлы Д. Айтыс өтті, қайтып өтті? // Сыр бойы. – 2007. – 19 қазан.
215 Ғабдуллин С. Талант тартыста танылады // Коммунизм туы. – 1987. – 20 ақпан.
216 Жолдасбеков М. Қазаққа Алланың берген сыйы еді // Егемен Қазақстан. – 2008. – 12 желтоқсан.
217 Асан Қ. Айтыс ардың байрағы // Орталық Қазақстан. – 1992. –
25 қараша.
218 Қажыкен С. Қазіргі айтыс. Деңгейі қай тұс // Ана тілі. – 2007. –
29 қараша.
219 Жұмағалиев Қ. Атасын ақиқаттың айтыс айтқан // Егемен Қазақстан. – 2009. – 23 қаңтар.
220 Әбдірұлы Е. Айтыс: Даңқ пен дақпырт // Жас қазақ. – 2007. – 2 наурыз.
221 Әлімжан Е. Ақындық бұлағы – ауыл // Егемен Қазақстан. – 2009. –
23 қаңтар.
222 Әлтай А. Сырлы сөзді саудаға салмайық // Егемен Қазақстан – 2009. – 23 қаңтар.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. XXI ғасырдың алғашқы он жылдығы
әлем ... ... ... ... ... руханият
саласындағы соны өзгеріс, тың идеялармен ерекшеленіп отырғаны белгілі.
Ғасырлар тоғысындағы жаһандастыру ... ... ... ... мен
бүгініне, һәм келешегіне зерделі, терең ой жүгіртуге жетелейді. Тарихтың
небір «тар жол, ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы
армандаған азаттыққа XX ғасырдың соңын ала қол жеткізді. Салт-дәстүрі,
тілі мен ... ... мен ... ... ... ... ... тұрған халыққа жаһандастыру идеясы мезгілсіз қауіп төндірген топан
су сияқты еді. Саяси ... қол ... жас ... үшін ... ... ... қатар, рухани-мәдени саланы да
ілгерілету ... ... бірі ... ... ұлттық сипатын айқындайтын ең басты ерекшелігі – ол ... тілі ... ... Қазақ халқының да рухани қуатының қайнар көзі –
өзінің ана тілі болатын. Ұлт ... ... ... өнер, мәдениет
сияқты іргелі салалардың да бүгіні мен болашағы ана тілінің ... ... ... ... Сөз өнерінің асыл қазына
екендігі жайлы А. ... ... деп ... еді: ... ... ... ... шығарған сөз болсын – бәрі шығарма болады. Шығарманың түрлері
толып жатыр. Оның бәрін ... ... ... ... – әдебиет,
қазақша – асыл сөз ... [1, 142 ... ... ... ... ... ... көтеріле
бастаған Қазақстан мемлекеті халықтың рухани қанаттануына барынша қолдау
көрсетіп отырды.
2003 ... 4 ... ... Н.Ә. Назарбаевтың халыққа арнаған
дәстүрлі жолдауы негізінде «Мәдени мұра» ... ... ... тарихи-мәдени дәстүрлерді жаңғырта отырып, халқымыздың сан
ғасырлық рухани мұрасын насихаттау, сондай-ақ, ұлттық мәдениет, фольклор,
салт-дәстүр, жазба және ауыз ... бай ... ... ... ... ... Сондай рухани асыл мұраларымыздың бірі –айтыс өнері.
Ақындар ... өнер ... ... ... тарихымен бірге жасасып, біте
қайнасып келе жатқан рухани құндылық. ... ... ... ... қуанышы мен шаттығы, қайғысы мен мұңы, әлеуметтік болмысы,
дәстүр-салт, әдет-ғұрып, ой-армандары – ... да ... ... ... да ... ...... маңызы зор, әлеуметтік
мәні терең, ... ... мол ... ... Осы ... ... ... халықтық, қоғамдық-әлеуметтік мәні бар өнер ... ... ... айтылғанымен, түбегейлі нақты бағасы берілген жоқ.
Көп жағдайда айтыс ... ... ... ... қызықтайтын өнер түрінде
бағаланып келді. Тіпті, қазіргі Тәуелсіз Қазақстан тұсындағы ақындар
айтысының өзін ... ... ... ... шоу түрінде қарау әдеті орын
алып отыр. Егер осындай көзқарас, пайымдаулар жалғаса ... ... ... көп ... маңдайына бітпеген өрелі өнеріміздің құнын
түсіріп алуымыз әбден кәдік. Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыдан жауап іздеу тұрғысында
айқындалады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Халық шығармашылығының үлкен бір арнасы
қазақтың бай ауыз ... ... ... өнері сол саладағы ең маңызды
рухани мұра. Қазір тарихымыз бен әдебиетімізді тәуелсіз ел ... ... ... қоғамдық идеология сызаттарынан арылтып, өзінің ұлттық,
шынайы болмысына қайта оралуына ден қойып жатқан ... ... ... мұра» бағдарламасы да осындай мүдде тұрғысында өмірге келген
болатын. Елбасы Н.Ә. Назарбаев ... ... атты ... ... ... ... маңызды пікірлер келтіреді: «Тіпті, қазақ
даласы топонимикасының өзі де ... ... ... тарихи драма мен өткір
сықақ, әжуа. Қазақ сөзінің суырыпсалма жыр ... ... сан ... ... де біздің халқымыздың толып жатқан тамаша қасиеттері туралы,
оның жан дүниесінің тереңдігі мен кемеңгерлігі туралы мол ... ... [2, 124 ... ... ... һәм мол ... көзі ... мұндай пікірлер қазақ ғалымдары мен ұлт ... жиі ... ... халқының бүгінгі геосаяси кеңістігінде
біздің ата-бабаларымыз ғасырлар бойы көшпенді өмір ... ... ... дала ... ... үлгілерін қалыптастырған. Қазіргі ғылыми
ортада ... ... деп ... ... сол рухани құндылықтарын
қайта жаңғыртып, жандандыру бүгінгі ұрпақ парызы.
Осы орайда, айтыс өнері сияқты рухани ... ... ... баға ... оның ... ... ... толғағы
жеткен мәселе болып отыр. Халық арасынан шыққан айтыс ақыны, ең алдымен сол
ортаның әлеуметтік, қоғамдық ... ... ... әрі ұлт ... уызын
бойына толық сіңірген ділмар, шешен болуы ... ... ... әрі ... ... ... ... ақындары әр кезде
өзі өмір сүрген ортаға ықпалды болған. Ұрпақтан ұрпаққа мұра болып жеткен
ақын ... әр ... ... ... ... бүгінгі күнге жеткізіп
отыр. Бұл тұрғыдан алғанда сөз (тіл) өнерінің ... ... ... да баса айтқымыз келеді. Себебі ақындарын «от ауызды, орақ тілді» ... ... ... ... ... айтатын шешендіктерін,
айтқыштықтарын қашанда алдыңғы ... ... ... ... ақын Олжас Сүлейменов өзінің «Язык письма» атты
еңбегінде тіл ... ... ... ... ... – бұл ... сақталған тарихи мәліметтердің ... ...... ... ... ... ... берілмейтін
мұрағат. Ата-бабалардың сансыз ұрпақ алмасуларынан бізге қалған басты
зияткерлік мұра» [3, 204 ... ... ... ... ... тіл (сөз) өнері төркінінен
тарқатудың бір сыры да осындай пікірлер өзегінен ... ... ... ... ... ... ... хабар, мәлімет алмасады. Бұл –
сөз өнерінің ең ... ... Ал ... ... ... бастап,
елдік мәселелерге дейінгі аралықта қаншама ақпарат-мағлұмат айтылады. Қазақ
фольклорының асыл жәдігерлерінің бірі – айтыс ... ... ... ... халықтың тарихи болмысын, әлеуметтік-тұрмыстық
сипаттарын, өмірлік таным-түйсіктерін, дәстүр-салтын, әдет-ғұрпын, әдебиеті
мен ... ... ... айтыс жырлары, аңыз-әфсаналар,
тарихи жыр-дастандар, шешендік сөздер болғандығы талас тудырмайтын ... ... ... ... аша ... қазақ руханиятындағы
алар орны мен ... ... ... ... ... жырларының
публицистикалық қырын айқындау болып табылады.
Зерттеу нысаны көне түркі дәуіріндегі сөз жәдігерлері, ... ... ... ... мен ... ... ... XIX-XX
ғасырлардағы халық ақындары шығармашылығы мен Тәуелсіз Қазақстан тұсындағы
айтыс жырларының ... ... ... тұстары іріктеліп,
қарастырылды.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Ауыз әдебиетіндегі айтыс үлгілері жайлы
алғашқы пікірлерді XIX ... өмір ... ... ... ... Ш. ... «Таңдамалы» шығармалар жинағында
(Алматы: ... 1985) ... ... ... ... ... табиғаты мен
ұлттық ерекшелігін баяндаса, В.В. Радлов ... ... ... племен, живущих в Южной Сибирии Джунгарской степи» ... ... 3,) атты ... қазақтардың шебер де шешен сөйлейтіндігін, ауызекі
сөзінің өзі өлең ... ... ... ... ... назар
аудартады. Сондай-ақ Ә. Диваевқа арналған «Тарту» жинағы ... ... ... ... 1924), М.Ж. ... ... ауыз ... үлгілері» (Алматы: Алаш, 2006. 3 т.),
А. Янушкевич «Күнделіктер мен хаттар» (Алматы: Жалын, 1979) жинақтарында
кездесетін ... ... ... ... ... шығармашылығын әр
қырынан танып, біле түсуге мол мүмкіндіктер туғызады.
XX ғасырдың алғашқы жартысында ... ... ... ... ... қадау-қадау пікірлер А. ... ... ... 1989), Х. ... ... (Алматы: Ана ... ... ... ала ... М. ... «Айтыс өлеңдері» («Айтыс» Алматы:
Жазушы, 1965. 2 т.), «Совет ақындарының айтысы» («Айтыс»
Алматы: ... 1966. 3 т.), С. ... ... ... ... ... 1965. 1 т.) ... (Алматы: Жазушы, 2005) ғылыми
мақалаларында жүйелі түрде жазылады.
Бұл зерттеулердің ... ... ... ... күнделікті өмірге
тікелей қатысы бар жанр ретінде, халық мүддесінің ... әрі ... ... ... ... тиек етеді.
Айтыс өнері туралы XX ғасырдың алғашқы кезеңдерінде айтылған осы мәндес
пікірлер кеңестік дәуір ... да ... ... ... ... ... ... арқау болды.
Ауыз әдебиетінің арналы саласы ретінде айтыс өнеріне қашанда ... ... ... отырды. Айтыстың жанрлық, мазмұндық, ... ... ... ашып ... ... аз ... жоқ.
Жоғарыда келтірілген алыптар тобы қатарында С. ... ... Ғ. ... ... айтысы туралы
айтқан келелі пікірлері де ... жанр ... ... аша түседі.
Айтыс тақырыбына қатысты зерттеудің ... ... Ә. ... М.
Ғабдуллин, Б. Кенжебаев, М. Қаратаев, Қ. Жұмалиев, С. ... ... Ш. ... С. ... ... К. ... Е. Тұрсынов, Н. ... ... Қ. ... Х. Сүйіншәлиев, Б. Әбілқасымов, М. Жармұхамедұлы
сияқты ғалымдар еңбегінде жалғасын тауып ... ... ... ішіндегі атап айтарлығы ұзақ жылғы ... ... ... ... ... іспеттес 2001 жылы жарық
көрген М. Жармұқамедұлының «Айтыс ... арғы тегі мен ... ... ... М. Жармұқамедұлының бұл зерттеуін айтыс ... ... ... ... деп ... ... ... жанр ретінде таныған ғалымдарымыз аталмыш өнердің
табиғатын әр ... ашып ... ... ... қол ... ... пайда болу, даму, қалыптасу кезеңдерін ... ... ... ... ... ... ... ғалымдардың айтыс өнері туралы осындай іргелі зерттеулері
Тәуелсіз Қазақстан ... одан әрі ... ... ... ... ұласты. Айтыс ... ... ... мен ... ... жиі ... қызу талқыға түсуінің де өзіндік
себептері бар еді. Ең алдымен 1984 жылдан басталған ... ... ... ... тұтастай қамтуы болды. Кеңес дәуірі
тұсындағы айтыстарда дәл ... ... ... ... ... ... ... Айтыстың бұқаралық сипат алып, миллиондаған көрерменнің
көзайымына айналуы, аталмыш өнерге деген халақ ... ... ... ... мен ... де ... ... отыруына қолайлы жағдайлар
жасады. Баспасөзде, теледидарда, ... ... ... ... ... хабарлар айтыс өнерін әр қырынан танып білуге ... ... ... ... дені ... өнерінің бүгінгі
ахуалын сын тезіне алса, кейбіреулері оның (айтыстың) жеткен жетістіктері
мен қоғамдық маңызын ашып ... ... ... ... де ... ... ... төңірегіндегі қарама-қайшы пікірлер нәтижесіз
болмады.
2003 жылдың 19 наурызында Л.Н. ... ... ... ... ... ... дәстүрлі келешегі. Көкейкесті мәселелер»
атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция ... ... ... ... ... ... һәм көкейкесті мәселелері қарастырылды.
Осы конференциядағы ғылыми баяндамалар ... ... ... ... ... айтыс: дәстүрі, келешегі» (Астана: Күлтегін, 2003)
атты ғылыми жинақ ... ... ... ... ... ... Ж. Жақыпов, «Жұмбақ айтыстарының көркемдігі» Ш. Керім,
«Қазіргі айтыс: тарихы мен ... С. ... ... ... Р. ... ... ... шындығы» Б. ... ... ... Б. ... ... тілінің синтаксисі» М.
Серғалиев, «Айтыстың ... ... А. ... ... ... ... Ж. Аймұхамбетова, «Қазіргі айтыстың тілдік
ерекшеліктері» Ж. ... ... ... ... әр қырын ғылыми
тұрғыдан сипаттаған өзекті пайымдаулар қатарына жатады.
Іргелі ғылыми зерттеулерден бастап, ... ... ... ... ... ... өзінің шығармашылық ұзақ тарихында көп
жағдайда қоғамдық ойды насихаттаушы, ақпарат таратушы болғандығын, ... ... ... атқарып келгендігіне көз жеткіземіз.
Аталмыш зерттеудің міндеті де ... осы ... ... ... ... әрекетінен туындайды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Зерттеу барысында айтыс өнерінің қалыптасуы
мен даму кезеңдеріндегі әлеуметтік мәні мен қоғамдық маңызы ашыла ... ... ... ... ... мазмұндық ерекшелігі уақыт пен қоғам ара қатынасы
негізінде ... ... оның ... ... өміршеңдік мұраттары
нақты мысалдар арқылы көрініс табады;
айтыс табиғатына тән ... ... ... ... ... ... айқындап, оның мемлекет, қоғам үшін аса ... ... ... ... жырларының ақпараттылығы мен деректілігі қазақ қоғамында ... ... ... алатындығына дәлел бола алады;
адамзат руханиятының асыл қазынасы тіл (сөз) арқылы қалыптасып дамитындығы
һәм халықтың өмір сүру ... ... түрі тіл (сөз) ... ... отыратын заңдылығы айтыс тілінің де шежірелік, жылнамалық сипатын
танытады;
айтыс жырларының деректілігі қазақ халқының тарихи тұрпатын және ... ... ... ... мол ... ... ... арқылы көрініс табады;
XІX ғасырдағы айтыс жырларының рулық-тайпалық ... ... рет ... тұрғысында қарастырылып, айтыс өнерінің тарихи ... ... ... ... ... ерекшеліктерімен салыстырыла
отырып, қоғамдық проблема көтерудегі ақын шеберліктерінің өзіндік қырлары
сарапталады;
жыраулық, шешендік ... ... ... ... ... тіл ... дәстүр сабақтастығы ретінде қарастырылып, оның сөз мәдениетін
қалыптастырудағы әсер-ықпалы байыпталады;
ақындар ... ... ... ... ... ... мысалдар арқылы баяндалып, аталмыш сипаттың ... ... ... ... ... жырларының публицистикалық қырлары ретінде деректілікпен қатар
мазмұндық, пішіндік, тілдік ... де ... һәм ... талданып, тұжырымдалады;
қазіргі айтыстың әлеуметтік мәні ашыла отырып, тақырып ... ... ... ... өркениет кеңістігіне көтерілгендігі нақты
мысалдар арқылы көрсетіледі;
айтыстағы Отанды, елді, жерді сүю қасиеттері патриотизм көрінісінің ... ... ... ... дәстүрлі үрдіспен сабақтастырылып
қарастырылады;
қоғамдық пікір қалыптастырудағы ақындар ... ... ... ... үшін аса ... ... өнер ... меңзеу
жасалынады;
айтыс өнері қоғаммен бірге жасасып, бірге өсіп, дамып келе жатқан халықтың
төл өнері екендігі һәм болашақта да ұлт ... ... ... ... ... ... жасалынып, сол арқылы өнердің
өміршеңдік мұраттары айқындалады.
Зерттеудің хронологиялық мерзімі. Зерттеудің хронологиялық ... ... ... ... ... ... кезеңі болып табылатын
XІX-XX ғғ. мен XXІ ғасырдың алғашқы онжылдығы ... ... ... ... ... таныту мақсатында көне түркі дәуірі (VI-XV ғғ.)
мен қазақ хандығы (XV-XVІІІ ғғ.) ... ... ... ... шолу ... Осы ... ... халық
шығармашылығының, оның ішінде, қайымдасу тәсілдерінің ... ... ... XІX, XX ... һәм XXІ ... алғашқы
онжылдығы кезеңіндегі ақындар айтысының әлеуметтік, қоғамдық маңызы жан-
жақты талданып, халық шығармашылығының публицистикалық ... ... ... ... ... сараланып, тұжырымдалады.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Ғылыми жұмыстың негізгі мақсаты
айтыс ... ... даму ... әлеуметтік-қоғамдық мәнінің
артуы мен ақпараттық, насихатшылдық рөлінің айқындалып, ... ... ... ... ғылыми тұрғыда саралау болып табылады. Осы мақсаттар
негізінде диссертацияға төмендегідей міндеттер қойылады:
адамзат рухани құндылықтарының қайнары – сөз ... ... ... ... ... ... негізі халық шығармашылығының
бағзылық үлгілерінен тамыр алып ... көне ... ... ... ... өнерінің көне түрі қайымдасу тәсілдерінің ақпараттық, мағлұматтық
сипаттарын көрсету арқылы, халық шығармашылығының ... ... ... шығармашылығындағы елдік, халықтық мәселелердің патриоттық
асқақ мұраттарын ... ... осы ... айтыс жырларына тигізген
әсер-ықпалын байыптау;
XІX ғасырдағы ақындар айтысын тәуелсіз ел тұрғысында қайта ... ... ұлт ... ... ... ... дәуіріндегі ақындар айтысының (1920-1945 жж.) мазмұндық, идеологиялық
мәнін аша ... оның ... ... ... ... ғасырдың 46-86 жылдарындағы ақындар ... ... ... ... ... ұлт ... ... қоғам
идеологиясының зардаптарын анықтау. Әрі сол арқылы айтыстың дәуір дидарын
боямасыз жеткізетін шынайы ... көзі ... ... ... ... өткізілген жыр сайыстарындағы жаңару, жаңғыру
үрдістерін айқындай отырып, тарихымыздағы демократиялық ұстанымдардың
сабақтастығын ... ... ... ақындар айтысының қоғамдық маңызы ... ... ... ... ой ... ... ... ықпалы
мен ұлттық идеология мұраттарын насхаттаушысы ... ... ... ... ауқымдылығы һәм өзектілігін саралау арқылы төл
өнердің ұлттық ұғымнан адамзаттық асқақ ... ... ... ... арқылы дәйектеу.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу нәтижесін қорытындылай
келе мынадай тұжырымдамалар ұсынылады:
әр халықтың әдебиеті мен өнерінде тек сол ... ... ... ... сүру ... тән ерекшелігінің болуы заңдылық. Әлем әдебиетіне
ортақ рухани құндылықтың қайнар көзі – сөз ... ... ... ... ... элементі басқа халықтарда да кездесуі ықтимал.
Бірақ, дәл қазақтың айтысын барлық ... ... ... ... ... ... ... әлем халықтарының әдебиеті мен терезесі тең
қазақ әдебиетінің де пайда болу, қалыптасу, даму кезеңдері ... ... ... ... ... ... яғни ауыз ... нәр
алатындығы ақиқат. Ендеше халық шығармашылығының үлкен саласы ... әр ... ... ... зерттеу ұлт руханияты үшін маңызды
міндет.
Осы уақытқа дейін айтыс ... арғы ... ... ... ... тақырыбы, әлеуметтік мәні сияқты көптеген қырлары
ғылыми зерттеулерге ... ... ... ... ... ... ... сипатын аша отырып, қоғамдық мәні зор шығармашылық ... ... ... ... мен ... өмір сүру заңдылықтары ... ... ... ... ... ... бағзылық
түрлерінен бастап, бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан кезеңіне дейінгі аралықтағы
айтыс жырларының ақпарат, ... ... ... ... ... ғылыми
тұрғыда тұжырымдалады;
айтыс жырларының ақпараттылығын дерек пен дәйек көздері негізінде бағалау
жеткіліксіз. Сондықтан да айтыста ... ... ... ... ... ... ... ақынның лирикалық ... ... ... пайымдаулары тұрғысында әрленіп, халық зердесіне
ұсынылады. Айтыс жырларының басты ... де ... ... ... ... ... ... табиғатын танытады.
ақындар айтысында жыраулық поэзия сарыны мен шешендік сөз ... ... ... сабақтастығын танытуымен қатар, оның уақытқа,
қоғамға бейімділігін, өміршеңдік мұраттарын да көрсетеді. Қазіргі ... ... мен ... ... сипаттары соның айқын дәлелі.
Айтыс – жыраулық, шешендік қасиеттерді бойына топтастырған синкретті ... ... ... һәм насихаттауда айтыс өнеріндей оңтайлы
шығармашылық сала аса көп ... ... ... таза ... ... ... қалыптасу, даму тарихында қазақтың мінез-құлқын, ұлт
менталитетінің барлық ұңғыл-шұңғылын, дүниелік ... ... ... жасасып, тамырлас болып келе жатқан өнер түрі. Сондықтан да
қандай дәуір, қандай қоғам болмасын, айтыс өнері ұлт ... ... ... қала ... ұлт әдебиеті мен өнерінің рухани ... ... Өнер ... һәм ... үш таған бірлігін қалыптастырып, қоғамда
айрықша бұқаралық ... ие болп ... ... көзі. Осы элементтер
ақындар айтысының XXІ ... ... ... ... мәртебесін айқындауына
мүмкіншіліктер береді;
кеңес дәуіріндегі айтыс жырларын зерделеу арқылы, ұлт ... түрі ... ... ... ... ... мансұқтау
тенденциясына бұдан былай тоқтам салу қажеттілігі айтылады. Тарихтағы жеке
топтар ... ... ... ... ұлт әдебиеті мен өнер иелерінің
шығармашылығына ықпал етіп отыруы заңдылық. Бұл ... ... ... ... әлем ... ... тән үрдіс. Сондықтан да кеңес дәуіріндегі
халық шығармашылығы тарихты таразылау, болашақты ... ... ... мағлұматтық сипатымен қажетіне қарай кәдеге ... ... ... мен ... ... ... шығармашылық өнердің
қалыптасу, даму кезеңдеріндегі саяси-әлеуметтік ... ... ... пен ... ... ... ... әсер-ықпалы сараланады.
Сол арқылы рухани ... ... дами ... ... ... ... ... өткеретіндігі бағамдалады. Мұның өзі адамзат
ақыл-ойының азаттығы, еркіндігі сияқты ... ... ... Айтыстың
жаңару, жаңғыру үрдістері тікелей азаттық идеяларымен сабақтасып
жататындығы ... Бұл ... ... ... ... ... айғақтайтын негізгі фактор ретінде қарастырылады;
қазіргі айтыстағы тақырып ауқымдылығы, ақындардың білімі мен біліктілігін
танытуымен қатар, ұлттық тарихымызды ... соны ... ... ... ерекшеленеді. Айтыстағы тіл, дін, тарих, мәдениет
сияқты танымдық деңгейі терең тақырыптармен қоса экология, ... ... ... ... ... ... бір-бірімен сабақтаса
көрініс табуы, қоғам, ұлт ... ... ... ... Осы күрделі, көкейкесті мәселелердің ақындар айтысының ... ғана ... ... қазіргі журналистиканың өзінде байқала
бермейтін мұндай ерекшеліктердің айтыста көрініс ... ... ... тән тағы бір ... ... ... ... түсуі, баспасөз беттерінде жариялануы, жеке
жинақ болып ... ... ... сөз ... ... технологиялық
жетістіктердің арқасында сақталуын және халыққа кең түрде ... ... Бұл ... нені ... ... әлі ... ... саласы (немесе сарқыншағы) ретінде қарау, өнердің өміршеңдігіне
кепіл бола ... ... бұл ... ... ... түрі ... ... Жоғарыда көтерілген мүмкіншіліктер қазіргі айтыстың ... ... ... ... Ендеше зерттеу барысында туындаған
осындай тұжырымдар айтыс өнерінің кәсібилігін танытып, оның ресми ... ... ... ... айтыстың қоғамдық маңызы мен әлеуметтік мәні аталмыш өнердің
қоғамдық ой ... ... мен ... идеология насихатшысы
екендігін айғақтайды. Публицистикаға тән осы ... ... ... аталмыш өнердің азаматтық журналистика функцияларын ... ... бола ... ... жырларының аз уақытта бұқаралық сипат
алып, қоғамдық пікір қалыптастыратын ... ... ... мемлекеттік
салалар үшін елеп-ескеріліп отыратын құбылыс. Халықтық ой-пікірді белгілі
бір мүддеге топтастыруда ... ... ... рөл ... Бұл мемлекет
саясаты үшін аса маңызды болып саналмақ;
мемлекеттік тіл бағдарламасын жүзеге асыру ... ... ... ... жауапкершіліктер жүктелуі қажет. Айтыс тіл проблемасын көтеруші
насихат құралы емес, ол ана ... ... ... ... ... ұлғайтуда шешуші рөл атқарады. Айтыс жырлары – ... ... ... айбынын асқақтататын рухани қуат;
зерттеу нысанының негізін қамтыған екі ғасырлық айтыс тарихының ... ... ... ... ... сипатын айқындайды. Айтысушы ақын
жеке басының немесе белгілі бір топтың мүддесін ... ол ... ... ... ... ... Ол сол ... қашаннан елдің ықыласына, қошеметіне бөленген өнер. Асан ... ... ... ... жырларындағы дала демократиясының дегдар
қасиетін, бүгінгі жаңарған, жанданған айтыстан анық ... ... ... ... ұстанымын танытатын мұндай
ерекшеліктердің тәрбиелік-тағылымдық мәні де зор ...... бары мен ... түгендеп, жақсылығы мен жамандығын,
жетістігі мен кемшілігін, дерті мен дауасын, ары мен ... ... ... ой ... ... екшеп отыратын өнер. Осы айтылған
сипаттар ақындар ... ... ... үшін ... ... ... қана қоймай, өміршеңдік сипаттарына да кепілдік береді.
Зерттеу жұмысының ғылыми-әдістемелік негізі. ... ... ... ... ... ... ... әдіснамалық тұжырымдар мен пікірлер, ғылыми ұстанымдар негізге
алынды. Ғылыми жұмыста А. ... М. ... С. ... ... Ғ. Мүсірепов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайылов, М.
Қаратаев,
Ә. Қоңыратбаев, Б. ... Т. ... Т. ... М. Базарбаев,
Ә. Болғанбаев, С. Қирабаев, З. ... Т. ... Т. ... ... Н. ... И.М. ... Ә. Дербісалин, Р. Бердібай, Ә.
Нарымбетов,
М. Жолдасбеков, Р. Нұрғали, С. ... Ш. ... Н. ... ... Н. ... Ә. Қалмырзаев, Қ. Әбдезұлы, З-Ғ.Қ. Бейсенғали,
Т.О. Есембеков, Д. Ысқақұлы, Б. ... З. ... Т. ... ... Қ.Алпысбаев, Ө. Күмісбаев, А. Бұлдыбаев, Б. Омаров,
Б. Әбдіғазиұлы, С. Негимов, Б. Әбілқасымов, Қ. ... С. ... ... Қ. ... Б. ... Е.Д. Тұрсынов, Х. Нұрмұханов,
М. Жармұхамедұлы, В.М. Горохов, М.И. Стюфляева, Н. Қанафияұлы,
Б. ... Ө. ... т.б. ... ... мен ... ... зерттеу тақырыбына байланысты мерзімді баспасөз материалдары
қарастырылды.
Зерттеудің ғылыми-теориялық және практикалық ... ... ... тұжырымдар, қорытындыларды жоғары оқу орындарындағы өнер, ауыз
әдебиеті тарихы, һәм ... ... мен ... мамандандыру,
публицистика өнері, журналистика және әдебиет сияқты пәндерден өткізілетін
жалпы курстарда, семинар сабақтарында, сондай-ақ арнаулы орта ... ... ... ... сияқты факультатив сабақтарда пайдалануға
болады.
Зерттеу әдістері. ... ... ... ... ашу ... типологиялық, шығармашылық-психологиялық, кешенді,
синкретизмдік талдау әдістері басшылыққа алынды.
Зерттеу жұмысының сарапталуы мен ... ... ... теориялық
мәселелері мен тұжырымдары халықаралық, республикалық ғылыми теориялық ... ... ... ... ... ... ... Диссертация нәтижелері ҚР ... және ... ... және ғылым саласындағы бақылау комитеті бекіткен ғылыми
басылымдар мен басқа да ... ... ... 34, оның ... басылымдарда 6 мақала жарияланды. Зерттеу негізінде 1 монография
жарық көрді. Ғылыми жұмыс Е.А. ... ... ... ... журналистика кафедрасында,
әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика ... ... ... талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... ... ... ... және ... ... тізімінен тұрады.
1  ХАЛЫҚ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНЫҢ ПУБЛИЦИСТИКАЛЫҚ ҚЫРЫ
1.1 Сөз өнерінің төркіні һәм айтыс өлеңдерінің алғашқы түрлері
Сөз (тіл) – адамзат тіршілігімен ... ... ... дамып келе
жатқан құбылыс. Жер бетіндегі ... ... ... ... ... – оның тіршілік иесі екендігін айғақтайтын ... ... ... ... мен ... мүмкіндігі бар екендігі. Сонымен, анық
ақиқат – адам адам болғалы сөз (тіл) ... ... ... ... яғни сөйлесу, ұғынысу, ақпарат алмасу құралы ... ... ... – бар өнердің басы, «өнер атаулының ең қиыны және
күрделісі» (Бальзак), «ең ... ... ... десек, асырып айтқан
болмаймыз. Қазақ халқының «Өнер алды – ... тіл» ... ... ... ... ... тумаған-ды» [5, 13 б.]. Қазақ публицистикасының қалыптасып,
даму жолдарын зерттеуші ... Б. ... ... асыл ... ... сөз ... Сонау көне замандардан бастап қазірге дейінгі адам ақыл-ойының
маржандары сөз арқылы ... ... ... ... не бір ... мен
құбылыстарды, тіршіліктің алуан түсті бояулары мен айшықтарын келер ұрпаққа
жеткізетін де сол өлмейтін сөз» [6, 3 б.], – деп ... ... ... ... ... ... ... алғышарттары ой-
сана таразысында пісіп жетілгенімен оның ... ... ... кәдесіне
жарауы сөз (тіл) арқылы қалыптасып, ұрпақтан-ұрпаққа аманат, жәдігер болып
қалатындығы белгілі.
«Түгел сөздің түбі бір, түп ... ... би», – ... ... ... ... ... «Тіл тас жарады, тас жармаса бас жарады», «Сөз –
сүйектен, таяқ – еттен өтеді», «Жүйелі сөз ... ... сөз ... «Аңдамай сөйлеген ауырмай өледі», – деп сөз қадірін ертеден
түйсінген халқымыздың өмір сүру ... түп ... де ... ... ... кең байтақ даласында тіл тұтастығының сақталуы да ... сөз ... ... өзіндік ықыласын танытса керек. Алтай таулары мен
Маңғыстаудың қойнауында қоныстанған қазақтың тілі де, ділі де, діні ... ... ... ... ... ... ... бірақ ол жалпы
тұтастыққа ешқандай нұқсан келтіріп тұрған жоқ. ... ... ... ... бір-бірін тілмашсыз түсіне алмайтын
жағдайлар болады. Еуропаның бес ... ... сиып ... ... қазақ халқының ұлттық болмыс, нақыш бояуларының ғасырлар бойы ... ... ... ... таң ... ... Әрине, зерттеуші
ғалымдарымыздың, тарихшыларымыздың бұған айтар уәж, пікірлері мол. ... ... ... ... ... болып, аралас жүруі тіл
тұтастығы сақталуының негізгі алғышарты, – дейді. Бұл ... біз ... ... де почта, телеграф сияқты байланысы жоқ көшпелі ... мен ... ... ... ... ... ... ақпарат таратудың
рөлі қандай болған деген әуестік әркімдерді де қызықтырары хақ.
Белгілі журналист-ғалым Қ. Шамақайұлы «Азаматтық журналистика бізге жат
емес» атты ... ... ... ... ... тым әріде жатқанын аңғару қиын емес. Мерзімді баспасөз пайда болудан
бұрын қоғам өміріне, заман ағымына баға ... оның ... ... ... ... ... деуге келмейді. ... ... ... ауыз әдебиеті, жазба мұралардың өзінде қазіргі журналистиканың
элементі жоқ деп айта алмаймыз» [7, 92-93 бб.], – деп пікір білдіреді.
Сондай-ақ ... ... ... ... мәдениетінде, көшпелі
өмір салтында да адамзаттық ... ... ... ... айтады. Бұдан әрі автор өз сөзін: «Алыстан алты ... ... ... шал барып сәлем береді» деген сөздің түпкілікті мәнін
сапардан оралған жан мейлі үлкен ... ... кіші ... оның ... ... ... ... (ақпараттың) болатындығын,
жаңалықты білудің, хабар-ошар алудың маңыздылығын осы бір ауыз ... ... ... жоқ па? ... ойларымен сабақтастырады.
Зерттеуші, ғалым Гауһар Әлімбек «Сөз мағынасы және ақпарат» атты ғылыми
еңбегінде сөздің ақпараттық ... ... ...... сақтаушы тілдік бірлік,
- Сөз – ақпарат жеткізу немесе тарату құралы,
- Сөз – ақпарат алу құралы,
- Сөз – ақпарат алмасу құралы,
- ... ... ... және ақпарат» [8, 164 б.].
Жалпы, тіл туралы, сөз өнері туралы тереңнен толғап, зерделі ой-пікір
білдірген ұлттың ғұлама ... ... ... ... ... тілші-ғалым Х. Нұрмұқанов өзінің «Сөз және шеберлік» ... ... осы ... ... ... бұл ... «Сөз ... «Өрелі өнер», «Жазушы және сөз
мәдениеті», «Сөзстан», «Стиль сыры», «Журналист және ... ... ... ... ... ... ... сыншыларымыздың,
ғалымдарымыздың (мәселен, Ғ. Мүсіреповтің «Суреткер парызы», Ғ. ... ... Ә. ... «Өмір және поэзия», «Жылдар, ойлар», Т.
Нұртазиннің «Шеберлік туралы ойлар», Б. ... ... ... З. Қабдоловтың «Жебе», Қ. Мырзалиевтің «Сөз сиқыры», М.
Балақаевтың ... тілі ... ... Н. Уәлиевтің ... т.б.) ... ... әсіресе «Қазақ әдебиеті» газетінің
«Толғауы тоқсан қызыл тіл», «Шеберлік ... ... ... ұзақ ... бойы ... сөз ... ... [9, 7 б.].
Бұл келтірілген деректер 1987 жылға дейінгі уақыттың кейбір еңбектерін
қамтыса, 1985 жылғы сәуір самалынан кейінгі қазақ ... ... ... ... ... ... жазылған шығармалар қаншама?
Сөз, тіл өнері, оның тағдыры туралы жазылған, айтылған ... ... ... жүк ... ... ... ... ойшыл ақыны Абай: «Сөз түзелді, тыңдаушы сен де
түзел» десе, ХХ ғасырдың ... А. ... М. ... ... ұлт ... сөз өнеріне қатысты ұрпаққа ұлағат
болар толғамды пікірлер айтқан болатын. Алыптар ... бұл ... ... С. ... Ғ. Мүсірепов, Ғ. Мұстафиндер тереңдете түсті.
Қазақ әдебиеті мен ... ... ... ұлт ... ... өзінің «Әдебиет танытқыш» (1926 ж.)
еңбегінде сөз өнері, тіл қисыны, сөз ... ... ... ... ... ... күшіне өлшеу жоқ, тіл көркемдігіне теңеу жоқ. Тіл ... ... ... ... ... прототиптерді тіл жасаған ... ... көз ... ... ... не ... Сөз терең. Не
сұлу? Сөз сұлу. Не өткір? Сөз ... Сөз ... ... алтынды мыс, мысты
алтын етіп көрсете алады. Тас жүректі қорғасындай балқытып, ... ... ете ... Кірлі көңілді тазартып, кірсіз көңілді кірлей
алады. Түрлі-түрлі байлық бар. Солардың таңдауын берсе мен тіл ... ... ... тіл ...... сенімді байлық. Мұралардың ... – сөз. Сөз Күн ... ... ... ... Күн жылытпас суық
көңілді жылытады. Сөз құдіреті ақты қара, қараны ақ етуге жетеді. Асыл адам
да, асыл ... де ... ... Асыл сөз мәңгі жасайды» (Ғ. Мұстафин)
[9, 14 б.]. ... асыл ... – сөз ... ... деп ... ... асылы мен жауһарының алтын қазынасы саналатын ... ... ... жәдігерлері халық үшін таптырмас
құнды дүние болмақ.
Халық ... ... даму ... ... қаузап,
зерттеген ғалым Б. Жақып бұл туралы өз еңбегінде көрсеткен: «Мемлекеттің
пайда болуымен бірге ... өмір де ... ... ... ... мен кәсіби саясаткерлер орын алды. Дәл осы ... ... ... ... бұқараның ішінен өзінің көсемдігімен, ақыл-ой,
парасаттылығымен оқшауланып, суырылып шыққан шешендер белсенді рөл ... 8 ... ауыз ... тарихын зерделер болсақ, сөз өнерінің тізгінін
ұстаған би-шешендер, ақын-жазушылар өздері өмір ... ... ... ... ... халық мүддесінен тысқары болмаған. Қайта олар
сол қоғамның барлық қайшылықтары мен мақсат-мұраттарын ... ... ... ... ... мирас болып, ғасырдан ғасырға ауысып фольклор үлгісінде
қазіргі заманға жеткен халық шығармашылығының асыл ... әр ... ... ... сыр ... ... ... белгілі дәрежеде
ақпаратпен қамтамасыз етті. Мәселен, «осыдан шамамен ХХХ ғасырдай ... ... ұлы ... ... мал баққан спитама жұртында, ... ... ... ... ... ... адамзат
тарихындағы тұңғыш пайғамбар, ақын Заратуштра:
Біз тұлпарлары қанатты,
Мәңгілік жарыққа,
Күнге сиынамыз.
Күн жарық шашқанда,
Күн жылу шашқанда,
Жүз мыңдағандар
Құдіретті сезінеді,
Содан соң Мазданың
Сыйлаған жерінде
Жарық-нұр ... ... ... ... ... ... [10, 14 ... түркі тегін, тарихын, дәстүр-салтын зерттеуші ғалымдар осыдан отыз
ғасырдай бұрын өмір сүрген Заратуштра ... осы ... ... қажетті
ақпарат, мәлімет алары сөзсіз. Сондай-ақ Заратуштра заманындағы ... діни ... ... да ... сырды аңғаруға болады.
Екі мың жылдық дала жырын ... ... ... ... ... қоғамдық болмыс-бітімі мен ... ... ... мол ... қоры бар ... көз жеткіземіз.
Сөз (тіл) қарым-қатынас құралы ғана емес, ол сондай-ақ насихат жыршысы
да. Жоғарыда келтірілген ... ... ... біз тек ... ... сол ... идеологиялық, яғни, насихатшылдық бояуын да байқаймыз.
Біздің заманымызға дейінгі 760 жылдар шамасында өмір ... ... ... ... ... зер ... көрелік:
«Шығыстан келген қорқаулар тонауда туған жұртымды,
Құтқарар шара таба алмай, жүрегім менің бұлқынды.
Сүліктей сорып қандарын, өшірді талай түтінді,
Ұмытқалы қашан, ... ... ... күлкіні.
Үстінде лыпа, қамбада түйір дәні жоқ,
Сонда да қиын боп ... ... ... ме, кеш пе, сенемін, бізге де бір таң атар,
Көрерме ем сонда тіріліп, «менменсінген шіркінді» [10, 18
б.].
Есте жоқ ескі ... ... ... ... ... қадым заманның
қатыгез тарихынан сыр шертіп, бабалардың зар-мұңынан хабардар етіп тұрған
жоқ па?
VІІ-ҮІІІ ғасырларда тасқа таңбаланған ... ... сол ... ... ғана ... ... сондай-ақ бағзылық бабаларымыздың
адами болмыс-бітімі, ақыл-ой кемеңгерлігінен де мол мағлұмат береді. Орхон
ескерткіштері деп аталатын ... ... ... ... ... ... ... құндылықтарымыздың асыл жәдігерлері емес пе?!
«Жақсының аты, ғалымның хаты ... ... сөз ... өшпейтін
құдіретіне тағы да куә болып, риясыз бас иесің.
«Дала поэзиясы – ... ... ... халықтың өзін-өзі
тануының қайнар бұлағы. Мұнда дүниенің қазақы ұлттық түсініктегі ... және ... ... ... ... ... Халқымыздың кемел ойы, пәк гуманизмі, асыл ... ... ұлт ... ұйысу тарихы, өкініштері мен сүйініштері – бәрі – оның
поэзиясында сайрап жатыр. Қазақ ...... ... ... шежіресі іспетті» [10, 7 б.].
ХІІ ғасыр өкілі әйгілі Қожа Ахмет Иассауи заманына зер салып көрелік:
«...Ей, мұсылман, тағат қылсаң, танбаған,
Ғазиз ...... ... ұқ, ... мал – ... атты ... қылар малыңды.
Дәурішпін деп жұрт алдында дәрпілдеп,
Жүз құбылып зар жүгірер әркімге.
Құдай үшін құлдық ұрмай ... ... ... тау мен шөп қой ... [10, 49-50 ... ... Иассауи заманы ежелгі қазақ даласында өзін исламның кең
қанат жаюымен ... да сол ... ... ... ... насихатшылдық сипатынан деп түсінгеніміз ойымызды
қуаттай түседі.
Кеңестік идеология, коммунистік көзқарас аз ұлттарды бұратана ... ... ... жазу-сызу өнері, ғылым-білімі болмаған, жабайы көшпенділер
деп қарауы тәуелсіздік таңы атқанға дейін жалғасты. Шовинистік ... ... ... ... «ғалымдары» Шығыс жұртына, оның ішінде
Орта Азия халықтарына менсінбеушілікпен қарау әдеті әлі де ... ... ... өзгеріп, ақ дегенің адал, қызыл дегенің
қаныпезер болып жатқан тұста, ұлт тарихын әділдік ... ... ... ... ... ... Ел ... түп-тамырымызға терең
үңіліп, оны ақиқат тұрғысынан тануға мүмкіндік беріп отыр. Тегіміздің текті
болғанын енді танып, біліп жатырмыз. ... мен ... ... үшін ... екендігін бабаларымыз ертеден-ақ айтып, насихаттағанын көнеден жеткен
рухани жәдігерлеріміз арқылы біліп, байыптай бастадық.
«Ахмет Жүйнеки ХІІ ғасырдың аяғы мен ХІІІ ... ... өмір ... Өз заманының білімпаз оқымыстысы болғандықтан, ақынды «Әдиб Ахмет»
(әдиб – оқымысты, ... деп ... ... ... – Әдиб ... ... ... Жасынан зағиптың мехнатын тартқан. Туып ... елі ... ... маңындағы Жүйнек деген жер.
Ақынның «Ақиқат сыйы» атты кітабы – тәлім-тәрбие, адамгершілік, білім,
имандылық туралы ... ... ... ... ... 466 жол ... ... Жиырма шақты тақырыпқа бөлінген. Аруз ... ... ... ... [10, 51 б.].
«Бақыт жолы білім арқылы білінеді», «Білімсіз надан – құны жоқ бақыр»,
«Білімді мен ... ... тең ... ... ... ... көрде
жатқан өлік сияқты» [10, 52 б.].
Міне, бұратана, білімсіз, ... ... жоқ ... халықтың өкілі ХІІ
ғасырдың өзінде-ақ осылай ой ... ... ... мен ... ... мың ... ... бар дала поэзиясының бетін парақтаған ... ... ... барынша қаныға түсеміз. Бағзы дәуір
адамдарының ой-санасы, адами болмыс-бітімі, әлеуметтік ... ... ... сөз ... арқылы бедерленіп, рухани жәдігер ретінде
бүгінгі күнге жетіп отыр.
ХХІ ғасырдағы озық ойлы ... ... ... ... ... ... осыдан жүз мыңдаған жылдар бұрын жер
қойнауында қалған ... ... ... ... ғылыми байлам жасап,
жаңалық ашып жатады. Тіпті сол ... жер беті ... ... әлемі туралы нақты зерттеулер ... ... ... ... керуенін көктей өтіп, бүгінгі күнге жетіп отырған рухани
жәдігерлерге (сөз өнері үлгілеріне) экспонат ретінде немесе өткеннің ... ... ... саяздықтың белгісі болар еді.
Белгілі әдебиеттанушы ғалым Ә. Қоңыратбаев: «...Қазақ фольклорында мал
бағу, бала асырау, қыз ұзату, жаназалау, бақсылық ... діни ... ... туған салт өлеңдері көп. Орыстар «бытовые песни» десе,
біз оларды ... ... ... ... ... ... ... халық аузында сақталған. Кейбіреулерінде тотемизм, мифологиялық
ойлау, бақсылық ... мен діни ... да ізі бар» [11, 32 ... дей ... ... ... жырларының мәні мен мазмұндық ерекшелігіне
жан-жақты тоқталады: «Төрт түлік мал жайындағы жырлардың өзі ...... ... бір ... пірі – ... қу, пір ата, ... ... аңдыған бәленің бәрін құртып,
Бықпырт тиіп, үні өшсін қасқыр апан.
Мал бағу қамынан туған бұл жырлардың енді бірі жыр ... ... бір ... ... ... ... ... құйрық қошқарлы,
Малды берсең қойды бер!
Ұлды берсең бойлы бер,
Ақылы ортақ ойлы бер.
Халық жылқының етін, түйенің күшін, сиырдың сүтін ... ... бабы ... Сиыр ... нуға, қоры үзілген буға бітем десе, қой
қара тасқа, жабағы жеген насқа бітем, жылқы бетегелі ... ... ... түйе ащы көп ... ел ... зорға бітемін деген. Бұл қандай малға
қандай ... ... ... ... [11, 32-33 ... ауыз әдебиеті үлгілеріндегі тұрмыс-салт өлеңдеріне жататын төрт
түлік малға қатысты бақташылық жырлардан ... ғана ... ... ... осы мысал төңірегінен өрбітер ... ... өзі ... ... ... ... мал ... таным-түйсігінен мол ақпарат беретіндігіне көз ... ... қу, пір ата, ... ...... ... ... Бұл жердегі пір сөзі діни-наным сенімді білдіреді. Пірге сиыну
ислам дінінде сопылық ... ... ... ... ... ... сөз
сөйлемен сыйынбай», – дейді Жамбыл ақын. Яғни, пірге сыйынып, тілек ... ... діни ... айғақтайтын ақпар. Екіншіден, төрт түліктің
қандай адамдарға лайық екендігін білдіретін ...... ... байланысты айтылған. Әр түліктің адамға әкелетін пайдасы,
береке-ырысы турасында меңзейді. Мұның астарында үлкен мән, ... ... ... үшін аса ... ... ... ... құндылықтар бастауының қайнар көзі – айтыс өлеңдері. «Айтыс –
халық өмірін ... ... ... ... бірі. Одан халықтың
қуанышы да, қайғысы да, саяси-шаруашылық тұрмысы да, мәдениет ... ... ... да, ... да, ... әлеуметтік және ... ... да, ... ... ... ... ... көрінеді. Сондықтан айтыс жанрының тақырыптары әлденеше ... ... ... сол ... бәрі халық тұрмысының шындығын біршама
дұрыс та, дәл бейнелей ... [12, 5 ... ... С. ... бұл ... толығымен айтыс өнерінің
публицистикалық сипатын айқындап тұр, деп айтуға болады. Зерттеу барысында
келтіргеніміздей ... ... ... өнер ... оның
ішінде, әсіресе, ақын-жыраулар атқарғандығын М. Әуезов, ... Ғ. ... ... ... ... ... жүгіне отырып,
көз жеткізуге болады. Бұл ойымызды М. Әуезовтың: «Айтыс әр ... ... ... ... бар жанр ... [12, 12 б.], – деген
сөзі қуаттай түседі.
Сонымен бағзы дәуірлерден бері ... ... ... ... келе ... ... ... де әр заманның бедерін, уақыт тынысын
айшықтайтын рухани жәдігерлеріміздің ең ... ... ... саналады.
Айтыстың даму жолдарын зерттеуші ғалым М. ... өз ... ... түрі ... толғамды пікір білдірген үш зерттеушінің ойын салыстырмалы
түрде төмендегіше саралайды: «С. ... өз ... ... Әдет-ғұрып;
2. Қайымдасу;
3. Жұмбақ айтысы;
4. Дін айтысы;
5. Ақындар айтысы деп топтастырады.
Бұл жерде автор жұмбақ айтысы мен дін айтысын жеке түр ... ... ... ... оны тудырушылардың да бір кезде ақындар болғанын, бұл
айтыстардың мазмұн-сипаты мен жалпы ... ... бір түрі ... ... тәрізді.
Орта мектепке арналған қазақ әдебиеті оқу құралында Қ. Жұмалиев
айтысты:
1. Бәдік ... ... Мал мен ... ... Өлі мен ... ... Жұмбақ айтыс;
6. Салт айтысы; а) қыз бен жігіт айтысы;
б) ру айтысы.
7. Осы күнгі айтыстар, – деп жетіге бөледі.
Мұнда ... ... салт ... қосылып талданып, өзіндік беті
айқын, ... сала – ... ... ... дараланып ашылмай қалған»
[13, 13-14 бб.].
С. Мұқанов пен Қ. Жұмалиев пікірлерімен толық келіспеген
М. Жармұқамедов: «Қазақ ... ... ... ... ... М.О. Әуезов зерттеулерінде ғылыми дұрыс шешімін тапқандығын» [13,
14 б.] айтады. Ол өзінің «Қазақ ... ... ... кітабы мен
соңғы басылуындағы айтысқа байланысты жазған тарауларында айтыс өлеңдерін
ірі екі топқа ... ... ... ... ... ... ... Автор әдет-салт айтысына «Бәдік» пен «Жар-жарды», ал
ақындар айтысына рушылдық, жұмбақ, дін ... ... ... ... жерде пікірлері келтірілген үш зерттеуші де (С. ... ... М. ... ... ... ғылыми байлам
жасаған М.Жармұқамедовтың жазбасында да бір анықтаушы сөз жетпейтін ... ... ... ... топқа емес, түрге бөлген дұрысырақ
болар еді. Топтастыру жекелікті біріктіру ұғымына саяды. Ал ... ... реңк – ... ... ... Мұны ... отырғандағы
себебіміз – Айтыс өнері біреу. Уақыт, ... ... ... ... ... ... әр түрлі өң сипат, өзгеріс беріп отырған. ... ие ... күй, ... да ... бар. ... ... жалғыз
шумақ жырдың да авторы бар. Жазу-сызудың болмауы салдарынан көптеген рухани
құндылықтар халық еншілігіне айналған.
Сондықтан да, ... ... ... ... өзгешеліктеріне орай
ғалымдарымыз келтіргендей үш түрге бөліп қарастырғанның еш сөкеттігі жоқ.
Мысалы:
1. Әдет-ғұрып, салт ... а) ... ә) ... б) «Жар-жар», в)
«Мал мен адамның айтысы», г) ... ... ... д) «Өлі мен
тірінің айтысы».
2. Қайымдасу ... а) ... ... ә) «Дін ... б) «Қыз ... айтысы».
3. Әлеуметтік айтыс: а) «ХХ ғасырға дейінгі елдік-әлеуметтік айтыс»,
ә) «Қазіргі кездегі ұлттық сипаттағы айтыс».
Айтыс ... ... ... ... ... үш ... ... ештеңеден ұтылмайтын сияқтымыз. Керісінше, ғасырлар бойы
қалыптасып, дамып келе ... төл ...... ... ... ... ... тым тереңде екендігін таныта түсері
хақ.
Ендігі мәселе – ауыз ... бай ... бір ... ... ... ... әлеуметтік мәні мен қоғамдық ... ... ... Сенім мен үмітті үздірмей, халықты ... ... ... ... ... ... отыратын сөз өнері екендігі табиғи
заңдылық. «Тар жол, тайғақ кешудің» небір зобалаң сәттерінде де ... ... ... бір ... жол бұраңдаған,
Бақ тайса ерге дәулет құралмаған.
Күніне тоқсан тоғыз пәле көрсең,
Сонда да үміт үзбе бір ... ... ел ... ... ... жыр ... ... даналық сөздерден жан
дүниесіне қуат алып, еңсесін тіктеген. ... іске ... ... ... түбі – сары алтын», «Кештік өмірің болса, түстік мал ... ... ... ... ... ... ... құдіреті адамды рухани тұрғыдан ғана қанаттандырып қоймаған, ол
сондай-ақ тәнге, яғни, биологиялық ... да әсер ете ... ... жоқ ... ... батпандап кіріп, мысқалдап шығады», «Ауырып тұрдың,
аунап ... ... ... ... ... ... ... сөздерді халық
даналығынан көптеп кездестіруге болады.
«Әр айтылған сөздің бойында өзіндік ... бар. ... ... бүкіл әлемді жайлаған жаңалығының мағынасы – адам мүмкіншілігі
шексіз, оны тек дамыта алу керек. ... ... ең ... ... бірі –
сөз күші. Сыртқа айтылған әрбір сөз, тіпті әрбір ой ... ... ... ие ... (А. ... «Ана тілі ... 2008 ж. №52). ... «Сөз сиқыры» айдарымен жарияланған автордың бұл мақаласынан ... ... ... ... сөз ... ... деген халық даналығының
шындығына тағы да көз жеткізе түсеміз.
Сөз өнерінің ықпалы ... ... ... рөл атқарған.
Перзенттің ... ... ... ... дейінгі аралықты қамтитын
тәрбиелік-тағылымдық мәні зор ... ... сөз ... іске асып, дәстүрге айналған.
Ауыз әдебиетіндегі қиял-ғажайып ертегі, әфсаналардың өзі шындыққа
айналып («саққұлақ», «таусоғар», «көлтаусар», «ұшқыш ... т.б.), ... мен ... ... ғалымдарымыз мойындап жатқан тұста,
бағзы дәуірден жеткен рухани мұраларымызға, оның ішінде сөз өнері ... ... ... ... ... «Жар-жар» түрінде келтірілген
төмендегі шумақтарға зер ... ... ... ... ... қыршын, жар-жар-ау!
Қызыл қыршын ішінен
Қырғи ұшсын, жар-жар-ау!
«Әкем бар» дер арқаға
Медеу қылма, жар-жар-ау!
Алып ... мал ... бір ... ... ... төрт ... буымды, жар-жар-ау!
Алты жеңгем сұрайды
Шашбауымды, жар-жар-ау!
Алты жеңгем сұраса,
Аласың да, жар-жар-ау!
Айналайын, жан әкем,
Қаласың да, жар-жар-ау!» [14, 18 б.].
Айтыстың «Жар-жар» түріндегі осы ... ... ... ... қыз бен ... сөз ... барысындағы этикалық ұстанымның биік
дәрежесі дер едік.
Ұлт дәстүріндегі әдептілік пен ізеттілік, сыйласу үлгісі қыз бен ... ... ... ... жақсы сипат береді. Ата-ана, бауырларды,
өскен орта, туған жерді қимай, оған өзінің жүрекжарды сүйіспеншілік лебізін
білдіруі қазақ ... биік ... ... ... жоқ па?! Осы бір ... ... ұлттық дәстүрдің озық үлгісін байқаумен қатар, сол
кезеңдегі ... да ... ... ... ... болады.
«Алып кетер мал берген, сен бір құссың, жар-жар-ау» сөздері сол ... алу ... ... ... төрт ... бауымды жар-жар-ау!
Алты жеңгем сұрайды
Шашбауымды, жар-жар-ау!» –
деген жыр жолдары дәстүрдің бағзыда болған салттарынан сыр аңдатады.
Айтыстың ең көне түріне жататын ... ... ... дерліктей
халықтың тұрмыс-тіршілігін, ел-жер сипатын, табиғаты, адамдардың зерде-
зейіні, таным-түйсігін боямасыз түрде алдыңызға жайып салады.
«Көшер болсаң, әй ... ... ... миын ... ... ... ... әй бәдік, Арқаға көш,
Қарағайды қақ жарған жөңкеге көш» [14, 27 ... ... ... ... ... ... түрі ... даласында
ислам діні орнағаннан кейін де, тіпті бертінге дейін жалғасып, сақталып
кеткендігін айғақтайтын ... ... ... ... ... ... қазақ халқының болмыс-бітімі «Бәдік» жырларында айқын
көрініс табады.
Сонымен, кезінде В. ... В. ... ... ... зерттеуші-
ғалымдардың өздері таң қалып, мойындаған, қазақ тілінің ... ... ... басы ... «Түрік тілдес халықтардың ішінде,
тілдерінің ішіндегі ең бай, ең шұрайлы, ең ... ... ... ең ... тіл – ... тілі» [16, 9 б.], – деп баға ... ... ... ... сөз ... ... биіктете түседі.
«Сөздің атасы – бірлік, анасы – шындық» (Қаз дауысты Қазыбек би) деген
қанатты сөздің қадір-қасиетін ... ... ... келтірілген ой-
тұжырымдар негізінде мынадай қорытындылар жасаймыз:
-  сөз – адамзат руханиятының басты өлшемі. Жер ... ... иесі ... ... ... ... ... шаруашылығы, саясаты т.б. өмір сүру ... тіл ... ... асып, ғаламзат даму эволюциясының негізгі тетігі ретінде
қарастырылады;
- халқымыздың ұлттық руханиятын ... ... оның ... көзі ... (сөзінде) екендігін танытады. Ананың сүті, бесіктің
әлдиімен тұла бойына дарыған танымдық қасиеттердің ... да жас ... сөз ... ... сіңетіндігін ұлтымыздың ғасырлар бойғы бай
дәстүрінен анық байқауға ... ... ауыз ... ... ... ... бағзы дәуірде
өмір сүрген ата-бабаларымыздың таным-түйсігін, ... ... ... танып-білуге мүмкіндік алдық. Мұның өзі сөздің
ақпараттық сипатын айқындаумен ... мол ... ... көзі ... ... отыз ғасырдай бұрын өмір сүрген адамзат тарихындағы тұңғыш
пайғамбар, ақын Заратуштра жырлары, біздің заманымызға дейінгі
760 жылдар шамасында дүниеге келген Қарлұқ ... ... ... ғасыр өкілі Қожа Ахмет Иассауи тәмсілдері, ХІІІ ғасырдың басындағы
Ахмет Жүгінеки ... ... ... ... қасиеттерімен бүгінгі ұрпақтың рухани кәдесіне жарап отыр.
«Өмірде ... аты, ... хаты ...... ... даналығының
шынайылығын да осыдан байқауға болады;
- ауыз әдебиетінің арналы салаларының бірі – ... ... ... ... ... халқына сөз өнерінің бұл түрі ежелден ... ... ... ... ... ... қазақтың тұрмыс-салт жырларының
өзі халықтың әдет-ғұрпы мен тіршілігінен мол ақпарат береді. ... ... ... ... ... ... «Жар-жар», «Мал мен адамның
айтысы», «Жан-жануар, хайуанаттар айтысы», «Өлі мен тірінің айтысы» сияқты
жыр үлгілері сол ... ... ... көзқарасы мен таным-
түйсіктерінен хабардар етумен қатар, халықтың сол ... өмір ... да ... ... ... қорытынды ойларды саралай отырып, сөз өнерінің ақпараттық
сипатына ... ... ... ... ... Әлімбектің мына пікіріне жүгінуді жөн санаймыз. «Адамзаттың ... ... ... мен ... ... оның ... көрініс
табады. Ұлттың тілі – оның тарихи жады, әрі бүгіні мен болашағы. Халықтың
кешегі өткені де, ... ... мен ... бәрі де ... ... ... қорынан орын алады. Ұлттың тілін білмей, оны терең
зерттемей тұрып, оның жанын ... ... ... ... ... ұғу
мүмкін болмаған болар еді. Тілді халықтың ең қымбат мұрасы, қазыналы сарайы
дейтініміз сондықтан. Халықтың тілі оның баға ... ... ... ... ... сол ... ... әр сөзге аса құнды жәдігер
ретінде қарай білуге тиістіміз. Өйткені сол ... ... ... даму ... таным-түсінігі, жинақтаған білімі
бейнеленген [8, 27 б.].
Ұлт руханияты өткеннен нәр ... ... ... ... ... ... Осынау ұлы сабақтастық тіршіліктің ... ... ... іспеттес. Дамудың қандай сатысына көтерілмесін, ешқандай ... ... ... ... ... көш ... анық. Бұл
жолда адамзат баласының рухани қуаты тіл (сөз) өнерінің ... ... рөл ... ... ... ... ... жойылар болса, мен ертең өлуге даярмын», –
деген дағыстандық авар ақыны ... ... ... ... астар, үлкен
ұлылық жатыр.
Жер бетін мекендеген қаншама ұлт-ұлыстар болмасын, олар өз тілімен, өз
дінімен, салт-дәстүр, мәдениетімен ерекшелентіні ... ... ... ... ... ... ... өткеріп, саясат пен отаршылдықтың
«ұлы» нәубеттерінің ащы дәмін татып, ХХ ... ... он ... сүлдесі зорға жеткен туған тіліміздің, Тәуелсіздіктің таңы атқан
соң, тамырына қан жүгірді. Ғасырлар қойнауында құм басқан, ... ... дүр ... әлем ... ... ... ... араласты. Ежелгі
Ғұн, Сақ, Оғыз, Көк Түрік дәуірінің дидарғайып суреттері санамызда қайта
жаңғырып, өлгеніміз ... ... ... ... ... ...... тілі, сөзі өлмепті.
Қадым заманғы рухани қасиетімізді жадымызда қайта жаңғыртқан өлмейтін,
өшпейтін Сөз өнері, сөздің рухы екендігіне шүбәсіз иландық!
1.2 Қайымдасу тәсілдерінің ... көзі және ... ... ... ... қай ... пайда болып, қалыптаса бастаған
уақыты туралы зерттеуші ғалымдарымыздың байламды пікірлері жоқтың қасы.
1966 жылы «Жазушы» ... ... ... «Айтыс» кітабының үшінші томында
құрастырушылар тарапынан: «Қазақ ауыз әдебиетінің үлкен саласының бірі ... ... де ... ... ... ... ... өсу, даму тарихы бар.
Әлем әдебиеті тарихына ... ... ... ... ... ... әр ... дәрежеде дамығанын байқаймыз. Көне Шығыс (Үнді, Иран,
Араб) елдерінде, Орта Азия ... және ... ... ... ... мемлекеттерінде өзіндік айтыс ділмарлық (шешендік) бәсекесі
болғаны мәлім. Айтыстың өткендегі эволюциялық ұзақ ... ... ... оның
даму процесін зерттеу өз алдына үлкен бір мәселе. Ол жөнінде ... ... ой түю, ... талдау жасау бір күннің, не бір жылдың ... ... 3 б.], – деп ... ... күні ... ... сол проблемалық
қуатында тұр.
Жазушы С. Мұқановтың өзі де «Айтыстар ... ... ... ескі ... келе ... ауыз әдебиетінің кең бір саласы. Бірақ
ХІХ ғасырдың ар жағындағы айтыстар ... ... ... ... ... өте аз ... және ... фольклорына айналып,
шығарушы ақыны ұмытылған айтыстар» [12, 5 б.], – деп қана атап ... даму ... ... зерттеп, алғашқы жүйелі ғылыми еңбек
жазған М. Жармұхамедов пікірі де жоғарыда келтірілген ... ... ... ... тегі тым ... көне дәуірде туып, ХІХ ғасырдың
екінші жартысында айтыстың «Біржан-Сара» секілді классикалық үлгісіне ... бұл жанр ... ... ... жоқ, ол ұзақ ... бойы ... ... тән сан қилы кезең жолдарын ... ... ... ... ... ... шырқау биігіне жетті. Бұл жәйт бір
ғана айтыс емес, ... өзге ... да ... ортақ заңдылық» –
дей келіп, бұл мәселе туралы пікірін былайша түйіндейді: ... ... ...... ... ... ... яғни халық
поэзиясының шағын түрлерінен басталады. Екіұдай болып хормен орындалатын
үйлену-салт ... ... мен ескі діни ... ... ... жырлар («Бәдік») немесе Наурыз мерекесіне сәйкес бата-тілек
үлгісіндегі кезектесіп айтылатын өлең-жырлар, сөз жоқ, ... ... ... ... [15, 19 ... осы ... негізге ала ... ... ... ... ... ... ... болады.
Айтыстың көне түріне жататын «Бәдік», «Жар-жар», ... ... зер сала ... ... ... болуын шамамен ІХ-Х ғасырлар
кезеңімен, яғни, қазақ жеріне ислам дінінің қанат жаю дәуірімен тұстас алып
қараған дұрыс ... ... көне ... ... ... түркі
халқының исламға дейінгі наным-сенімдері осындай ойға итермелейді. Айтыстың
ежелгі сөз қағысу ... ... ... ... «Алас, алас» сөздері
түркілік наным-сенімнің исламға дейінгі сипатын танытса, «Бәдік» ... ... ... Тағала», «Құдай» сөз атаулары ислами түсініктердің
халық санасында берік орныға бастағанын дәлелдейді.
Қазақтың ... ... ... ... ... пен қыз ... ... айшықты көрініс табады.
«Жігіт: Ұзатылу, той қылып,
Үлкен ... ... деп ... қылған қыз, жар-жар-ау!
Қыз: ... ... соң, ... ... жапанға
Қашайын ба, жар-жар-ау!» [12, 20 б.].
Айтыстың «Жар-жар» үлгісінде халықтың тағылымдық-тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... салты мен
дәстүр-ғұрып үлгілерінің сыртында, отбасының береке-ынтымағы, ата-ананың
балаға деген мейірім шуағы ... ... ... ел, ... жерге, бауырға
деген ұлы сезімі ерекше көрініс тапқан. Әсіресе, ұзатылып бара ... ақша ... ... ... ... жақ ... жар-жар-ау!
Қанша жақсы болса да
Қайын атам жар-жар-ау!
Айналайын әкемдей
Болмақ қайда, жар-жар-ау!» [12, 19 б.], –
деп егіле толғануы қазақ отбасының ... ... ... ... ... мейіріміне деген үлкен құрметін байқатады.
Бағзылық бабалар салған ұлы мәдениеттің жұрнақтары «мың ... ... ... ... әлі де ... ... озық үлгісіне жататын «Жар-жар» өлеңі бүгінде ... ... ... ... айтылады. Халықтың асыл дәстүрлерін тәрк
еткен тоталитарлық кеңес ... одан ... ... ... мәдениеті
бүгінгі ұрпақтың санасын әбден ... ... ... ... қанша
ақтарсаң да, одан ... ... ... ... ... ... «нашақор» деген аты жаман сөз атауларын кездестірмейміз. Өйткені
қазақ халқының далалық мәдениетінде, терең даналық ойлар тұнып тұр. Біз ... ... ... ... ... ... болсын, аңыз-әңгіме, ертегі-
әфсана, махаббат дастаны мен батырлар жыры ... ... ... мәні зор ... ... ... жатыр.
Алғашқы қайымдасу айтыстың көне түріне жататын өлі мен тірінің, адам
мен мал, аң немесе зат арасындағы сөз ... ... ... Бұл туралы «Айтыстың даму жолдары» атты ғылыми еңбегінде
М. Жармұхамедов ұтымды ой-пікірлерін сәтті келтірген.
«Ақбала мен Боздақ», «Аймаңдай мен Бабас» айтыстары ... ... ... күйі мен ... әдет-ғұрпын бейнелеуі тұрғысынан да
құнды. Кейінірек қосылған ... ... ... ... негізінен сол көне дәуірдің әдет-ғұрып, ... ... ... ... тауып отырады» [15, 32 б.].
Кейінгі кездерде бұқаралық ақпарат құралдарында айтылып жүрген ... ... ... ... ... ... ... 6000 жыл
толыпты. Әрине, бұл ғылыми пайымдаудың қаншалықты ... ... ... жатар. Дегенмен де, VІІ-ҮІІІ ғасырларда өмір сүрген Қорқыт ата
тұсында қыл ... ... ... ... ... ... ... қазақ
мақал-мәтелдерінде, жекелеген жырларының тіркестері кейінгі қазақ
жырауларының толғауларында сол ... ... ... көптеген
оқиғалар, айтылатын кейіпкерлері қазақ жыр ертегілерінде ... ... ... ... ... күй ... атасы болып есептеледі»
[10, 34 б.].
Бұл ... ... ... жыр ... ... ... етіп айту
қай халықта болмасын саз ... ... ... Егер ... ... ... ... сырнай, сыбызғы сияқты саз аспаптарымыз
қай дәуірде дүниеге келсе, ... ... ... төл өнер ... ... келіп, өркен жайған кезеңін ойша шамалауға болатын сияқты.
Ақындар айтысында негізінен домбыра ... ... ... ... ... ... толғау-жыр айтқан ақындарды да («Кетбұғы»,
«Қодан», бертініректе Жанақ, Түбек) тарихтан кездестіруге болады.
Қайымдасу тәсілдерінің алғашқы ... ... ... ... «Өлі мен ... ... мен ... сияқты танымдық
айтыстарда көрініс таба отырып, «Қыз бен ... ... «Дін ... ... сияқты әлеуметтік-философиялық мәні бар түрлеріне ұласқан.
Айтыстың даму жолын зерттеуші М. Жармұхамедовтың «Қазақ еліндегі айтыс жеке
адамдарға тән өнер түрі ... ... ол ең ... ... ... Айтыстың әуелден кең өркендеп дамуына әр кез бүкіл халық болып ... ... [15, 296 б.], – ... ... де ... ... айтыстың «Жар-жар» түрінің бүгінгі дәуірімізге жеткен ... ... ... ... ... хор түрінде) айтылып жүр.
1988 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Айтыс» жинағының
І томында қайымдасулардың бірнеше түрін жүйелеп-топтастырып ... ... пен қыз» ... төрт ... да сөз қағысу өнерінің озық үлгісін
танытады.
Қазіргі кезде ... ... мен ... ... көркемдік дәрежесі
деңгейлесіп, тіпті кей тұстарда айтыстың ... ... ... ... айту үрдістері алдыңғы орынға шығып кеткендей әсер ... ... ... ... аты – ... ... ... дәрежеге жетпесін,
айтыс өлеңдері өзіне тән табиғилығын жоғалтпауы ... Мың ... ... ақ қағаз бетіне түскен маржан жырлармен, ... ... ... ... ... ... айтыс өлеңдерін бәсекелестірудің
қажеті жоқ. ... ...... табиғатында, қанында бар өнер.
М. Ғабдуллин «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» атты кітабында: ... ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінің негізгі
бір саласы – айтыс өлеңдері» [17, 296-297 бб.], – деп пікір білдіреді.
Бұл пікірді айту ... ... С. ... М. ... ... Қ. ... С. ... ойларына жүгіне отырып,
төмендегіше тұжырымдар жасайды: «Демек, қазақтың айтыс ... ... ... ... ... байланысты және жазу өнері болмаған
кезінде туып, қалыптасқан. Оны ... да, ... да ... Бұл жағдай тек қазақта ғана емес, ол қазақпен ... және ... ... ... ... ... ... келетін қырғыз,
түрікпен, қарақалпақ т.б. халықтарда да «айтыс» болған» [17, 296-297 бб.].
Ғалымдардың осы ... ... ала ... ... ... кешегі һәм
бүгінгі болмысына мынадай байламдар жасауға болады: Біріншіден, ... ... келе ... ауыз әдебиеті саласының үлкен, негізгі
үлгілерінің бірі. Оның өзіндік ... ... ... ... ... ... өнерінің ғұмыры белгілі бір уақыт ... Оның ... ... ... табиғи заңдылық болса, өсіп-
өркендеп, дамуы да солай жалғаса береді. Яғни, ғылыми-техникалық прогресс
заманында өмір ... ... ... бен ... ... ... ... иық тірестіре алатын дәрежеге жетсек те, айтыс өнері өз
миссиясын тоқтатпақ ... Оған ...... келтірілген «Айтыс өнері –
қазақтың табиғатында, қанында бар өнер» екендігі.
Қайымдасудың алғашқы нұсқаларын оқып ... көне ... ... мен ... ... ... куә боламыз. Әр шумақтың алғашқы жолы
әсірелеп айтсақ «ой тұлпарға» мінгізетін үзеңгі іспеттес.
«Қыз: ... ... жан ... ... ... көрпелерге құрақ деймін.
Осындай бірме-бірге кез келгенде,
Айта гөр өлеңіңді шырақ деймін.
Жігіт: ... ... ... ... ... ... сабын басып.
Екеуміз ойнап-күлсек жарасады,
Төстен қашқан түлкідей бір-бір ... [12, 44 ... ... бұл ... ... ... ... «алтын
ғасыры» аталған ХІХ ғасыр ақындарының жыр сайыстарында жыр бастаудың бұл
үлгілерін кездестірмейміз. Айтар ойымызды аша түсу үшін мына бір ... тиек ... жөн ... ... тоқсаныншы жылдары айтыс өнерінің дәуірлеп тұрған тұсы еді.
Алматыдағы Республика ... ... жыр ... өтіп ... ақын бір ... ала ... ала шәпке,
Болмасын ағайынның арасы өкпе.
Осынау менің айтқан сауалыма,
Оңтайлы жауап берші нағашы ... ... ... беріп еді, жұрт ду етіп, ақын сөзін күлкі көміп ... ... ... ... ... ... әпке» сөзін айту үшін өлеңін «Дегенде
ала шәпке, ала шәпке» деп бастағаны ... әрі ... әрі ... еді.
Көкірегі ояу, көзі ашық, оқыған-тоқығаны мол қазіргі зиялы қауым сөз
құдіретін сол ... ... ... ... ... кем ... да, қазіргі айтысқа қойылар талап пен талғамның әрқашан да биік
болуын уақыт тудырып отырған үрдіс деп бағалаған ... ерте ... ... сөз ... ... мәтелді сөз
өрнегі, ру таңбалары, жазу-сызулар, сөздіктерде ұшырасатын өлеңдер, аңыздар
халқымыздың бейнелі ... ... ... көне ... ... ... Көркем ойдың бірнеше түрі жиылып, әдебиет ... ... ... санасы өсіп, ойы тереңдеген сайын әдебиет те ... ... ... ... өмірмен тығыз байланыста туады, халық
тіршілігіне сай өсіп-өркендейді, сонымен бірге, ... ел ... адам ... ... ... ілгері жетелейді. Әдебиет
тарихы халық тарихымен тығыз байланысты, соның бейнелі көрінісі. ... ... ... ... ... болғандықтан, қазақ әдебиетінің
тарихы да қазақ халқы тарихының арнасында жасалғаны даусыз» [18, 4 б.].
Ғалымдардың осы пікіріне жүгіне отырып ауыз ... ... ... жырларының алғашқы нышандарына ғылыми тұрғыдан баға беріп,
бағамдау – бүгінгі уақыт талабы. Айтыстың әлеуметтік мәнін ашып, ... мен ... ... ... ... ... ұстанымы
болғандықтан, аталмыш өнердің алғашқы бастауларына, жалпы сөз ... ... ... сондықтан.
1988 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Айтыс» кітабының бірінші
томында «Қайымдасулар» топтамасымен елу алты ... ... ... ... ... қыз бен Омар» айтыстары өздерінің сөз саптас, ой ... ... ... ... мұра ... ... «Айдос пен
Қарашаштан» былайғы айтыстардың дені ... ... ... ... Айтыстағы тіл ерекшелігі жер-су, адам аттары, оқиға
мәні немесе жыр ... еш ... ... өмір ... уақытын,
қоғамдық ортасын тануға жақсы мүмкіндіктер береді. Яғни, ... ... ... ... ... «Жігіт пен қыз»
айтыстарының ... сол ... ... ... көзқарасын, әдет-ғұрып
салттарының сипатын ... ... ... Қыз ... пен ... ... ... атаулары мен сол елдің ... ... ... ... ... жағдайлары туралы біраз деректерді
кездестіреміз:
«Әзілкеш: Ащыкөл, Ащыөзендей сайың бар ... ... ... ... бар ма?
Жетпіс інген, сексен мая боталатқан
Еліңде Әбекемдей байың бар ма?
Сұрасаң байдың атын Баймырза бай,
Ділда артқан жеті атанға Құнба, Шоқай.
Елімде ... бай ... ... ... мың ... Қосаса бай [12, 65 б.].
Осындағы Арқа өлкесіндегі «Ащыкөл», «Ащыөзен» елді мекендері мен
Баймырза, ... ... ... ... да ... ... жер ... мен
сол кезде өмір сүрген адамдар есімі. ... ... да, сол ... ... бақуаттылығы, яғни, шаруашылығы, сондай-ақ діни көзқарасы ... төрт ... ... ... «Ақ ... «Мың сом» сөз ... елінің орыс жұртымен саяси-экономикалық тұрғыдан араласа бастағанынан
хабардар етеді.
Кейбір қайымдасуларда оқиғаларды тәптіштеп, ... ... ... ... ... пен Тыныштықтың» айтысында:
Мұрат: «...Аттандық жексенбі күн Бозащыдан,
Жөнеліп сол ауылдың ... ... ... тозып қондық,
Жігіттің бірікпеген оғашынан.
Бір талап жөнелерде ойлап кеттік,
«Ауылына Қырықбайдың барайық» деп
Уағда қағаз жазып, байлап кеттік
Жиылып кешке ... ... [12, 94-95 ... әрі ... ... Құша ... ... үйінде шай ішіп
түстенгендігін, Ақпанның сүт кенжесі Сәтбай байға соғып, ... ... ... ... ... арасынан бұрылып, Баймағамбеттен жөн сұрап,
ақшам уақытында Төлептің қылыш кескен ... ... ... Байбарақтың
ауылына қонаға келеді. Ертесінде ауылда Шүрен ... ... ... шай мен етке ... ... жырлайды. Содан не керек, әр
үйінен сегіз жүз қой өретін бай ауыл ... ... ... сөз
қылады. Мініп келген аттарының бірі семіз болғандықтан жолдағы ... ... ... ... ... Ол ауылда елудегі кемпірмен айтыс деп
Шеркештер қорлады дейді. Осы ... бәрі ... ... ... сөз болады.
ХІХ ғасырда ауызша қайымдасу түрі демесеңіз, Мұраттың осы жырлары сол
кездегі қазақ тұрмысын бейнелейтін нағыз дала репортажы емес пе?! ... ... ... ... мысалдарды айтыс жырларынан молынан ұшыратуға
болады.
Айтыстың қайымдасу түрі ... ... ... ... ... ... ... келеді. Бұл туралы М. ... ... ...... ... айтыс өнеріне жаңа машықтанып жүрген көпшілік те
қолданады. Бұл ... ... ... ... шапшаң жауаптасу
үлгісі. Осы түр жас желеңді ойын-сауықты ... ... ... бір ауыз ... екі ... ... Оның ... – бастауыш
түрі, ең оңайы қайым өлең, екінші үлгісі – қара ... ... ... кейде халық толық айтыс деп атамай, «қайымдасу» деп те ... ... ... – қайым өлең» – дегенмен қайымдасудың өзіндік ерекшеліктері,
ақынның тапқырлығын қажет ететін тұстары мол. Бұл көрініс ... ... ... ақын Жүрсін Ерманның ұйымдастыруымен қолға ... ... ... ... ... ... ақынын мүдірту үшін
ұйқастың қиын, күрделі түрлерін қолдану, қайым ... ... ... қайым түрлері сөз қағыстырудың мағыналық мәнін жоғалтпау үшін
қолданылып, ақындар ... ... ... өріп отырған.
«Ұлбике: Сенімен жау болмағам, елдескенмін,
Бір-екі ауыз сөзбенен теңдескенмін.
Не малдан, не бір бастан кем ... ... ... ... ... ... ... жау болмағам, елдескенмін,
Бір-екі ауыз сөзбенен теңдескенмін.
Бір табан сенен гөрі жолым үлкен
Бабаңа Әзірет әлі сөйлескенмін» [12, 78 б.].
Ал, кеңес ... ... ... жылдарындағы ақындар айтысында
«Қайымдасу», дәлірек айтсақ, қайым айтыс – айтыс ... ... һәм ... асыға күтетін қызықты түріне айналды.
Қадым замандардан бастау алған сөз қағысу үлгісі уақыт өте келе өзінің
көркемдік ... ... ... кемел ой, көсем сөздерімен де
көріктене түсті.
Тұрмыс-салт өлеңдерінде кездесетін «Жар-жар», «Аужар», «Бәдік» ... ... жыр ... ... ... келген қайымдасу
тәсілдерінің жеке адамдар арасында көрініс таба бастауы аталмыш өнердің
алғашқы ... ... ... ... даму мен ... деңгейінің өсіп-жетілуі өмірлік көзқарасқа қалай әсер етсе, ұлттың
рухани құндылықтарына белгілі ... ... ... ... ... С. ... айтыстың қайымдасу түріне мынадай анықтама ... ... бұл түрі – қыз бен ... өлеңмен әзілдесуі. Бұл
түрлі айтыста көбіне бұрын ел ... ... ... ... ... үстінде, тақырыбына қарай кейбір шумақтары иә жолдары ... ... ... [12, 11 ... ... ... ... ұжымдық айтыс («Жар-жар», «Аужар»,
«Бәдік») сияқты ... ... ала ... ... ... өзінен бұрын қалыптасқан жыр үлгілері негізінде ... ... қыз бен ... айтысының үшінші түріне жататын мына жыр ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... болса, түзетесің кәмшат бөркің.
Бұлаңдап ұжымақтың хор қызындай,
Бітпеген еш ... ... ... «Атымды шешем сүйіп қойған ... ... ... ... ... келе сала ... ... ма менің көркім?» [12, 48 б.].
Осы сөз қағысу үлгісіндегі жігіт пен ... ... екі жолы ... дейін қайталанып отырады. Айтыс өлеңдерінің бір-бірімен қабысып,
сабақтасып отыруы жыр түрінің қайымдасуы ... ... ... ... ... ... атауларының шығу төркіні бөлек әңгіме. Біздің негізгі
мақсатымыз айтыстың бұл түрі де өзінің мағыналық сипатымен халық ... ... ... ... тұратындығы. Ең алдымен, қайымдасу жыр
үлгілерінің ... ... ... Себебі, «Адамның таным
процесіндегі көрген-білгенінің, ... ... бәрі оның ... ... сөз мағынасынан орын алмай қоймайды. Әр халықтың тұрмыс-
тіршілігі, салт-дәстүрі, өсіп-өнген мекені мен ... ата ... ... ... ... ... белгілі. Ұлт тіліндегі
сөздердің мағынасында сол ұлттың өзіндік таным-түйсігіне, халықтың ... ... ... ... ... болады» [8, 49 б.]. Мысалы,
қайым айтыстарында кездесетін «Тақияма таққаным тал-тал ... [12, ... «Бір ... ... алма ... [12, 48 б.], ... ... Алшын
еді» [12,
50 б.], «Жайлауы еліңіздің Елен тағы» [12, 51 б.] сөз тіркестері ... ... ... руы, ... ... ... жағдайларынан мағлұмат
береді.
Ауыз әдебиетіндегі «қағысу», «қайымдасу» жыр үлгілері айтыс өнерінің
қалыптасып, кемелденуіне мол ... ... Сөз ... ... ... ... ... жетілуіне поэтикалық өлшем жасар болсақ, мынадай жағдайға
қол жеткізуге болады. Ең алдымен кез ... ... ... ... ... анық. Оның алғашқы элементтері там-тұмдап көрініс беріп, адамдардың
ой-сана, тәжірибесінің ... ... ... ... ... ... заңдылық. ХІХ ғасырдағы ақындар айтысына дейін аталмыш
өнердің үлкен даму, қалыптасу ... ... ... аян. Ал, біз сөз
етіп отырған қайымдасудың өзі ... ... ... өлең ... «Жар-жар», «Бәдік» сияқты жыр түрлерінен бастау алып, ... ... ... ... анық ... ... ... мазмұндық ерекшелігін бағамдау
барысында көз жеткізгеніміз онда келелі елдік мәселелер көп көрінбесе ... ... ... тынысын жақсы аңғаруға болады.
Алғашқы қайымдасу үлгілері сол ортаның ... ... ... сауығы
сипатында болса, ХХ ғасырдың сексенінші жылдарында айтыстың бұл ... ... ... айтыстарда қайымдасу – айтыс ақындарынан үлкен шеберлік пен
тапқырлықты һәм ... ... аса ... қажет ететін
күрделі түріне айналды. Қайымдасудың ежелгі түрлері ... екі ... ... ... ... ... орай жауап қайтарып отырумен
шектелсе, қазіргі қайымдасуда айтыскерлер ұйқастың күрделі түрлерін таңдап,
қарсыласын ... асты ... ... ... ... ... ... белгілі проблема қозғалып, оның әлеуметтік, қоғамдық маңызы
сарапқа салынады. ... ... ... ... бірі – жауаптасу ... бір ... ... ... Әрі екі ақын да бір-бірінің ұйқасы
негізінде өлең өрбіте отырып, қозғалып отырған мәселе ... ... ... қайым айтысына қойылар осындай талап-міндеттер ... ... ... Көп ... ... ... ... тамашалау себептері де осы ерекшеліктерден туындайды.
Қайымдасудың көне түріне жататын Өлі мен Тірінің (Ақбала мен Боздақ)
айтысы ... ... ... һәм ... ... ... бір-біріне қосыла алмаған екі жастың өкінішке ... сөз ... ... өте ... берілген. Әрине, бұл ... да ... ... мәлім. Өлі мен Тірінің, Тіршілік пен
Жалғанның, Жақсылық пен ... Үміт пен ... ... ... жататындығы белгілі. Жыр нұсқасын шығарған белгісіз автордың да
айтпақ ойы, діттеген мақсаты осыған саяды. Ақбала мен Боздақтың ... ... ... ... мен сол ... адамдарының әрекет-қылығы,
мінездерінен мол мағлұмат береді. Жырдағы жекелеген сөздік атаулар халықтың
тұрмыс-тіршілігінің, шаруашылығының, әдет-ғұрпының ... ... ... қоржыныма тарымды ақтап» [12, 33 б.], «Жайлауы
еліміздің құм еді ғой, Базарға қой ... пұл еді ғой» [12, 33 б.], ... ... ... ... [12, 36 б.], ... қарқарамды биік қылып»
[12, 36 б.] сияқты жыр жолдары сол уақыттағы халықтың елді мекені мен сауда-
саттығы, діні, киім ... ... ... ... ең бастысы сөз өнерінің асыл қазынасы жыр ... ... ... ... ... ... ... дер едік.
Айтыстың сөз қағысу үлгілері көп жағдайда «Қайымдасу», «Түре», «Қыз ... ... ... ... ... Ең алдымен айтарымыз, «Сөз қағысу»
үлгісіндегі айтыстар арнайы ... ... ... аяқ-
асты жағдайларда туындап отырған. Мәселен, сапарлап келе жатқан жігіттің
жолдағы ... ат ... ... ... ... бұлақ басы, ошақ
қасы сияқты күнделікті тіршілік қарекеттері ... ... ... бен ... ... мен жеңге», «Шал мен қыз», «Кемпір мен жігіт»
немесе белгілі ... ... ... қалу ... ... ауыз ... ... жиі кездеседі. Бұл сөз қағысулар ... ... ... кей ... ... ... немесе
кәдімгі үлкен айтыстарға ұласып отырған. Жыр үлгісіндегі сөз ... ... ел ... жиі ... Мұның себебі, сөз қағысу
айтысы бүгінгі күнге жалаң жыр үлгісінде емес, оның ... не ... ... ... ... ... ... Шал ақын мен қыздың сөз
қағысуы былайша баяндалады:
«Шал ақын жолаушылап жүріп бір байдың үйіне қоныпты. Бай арық ... ... ... ... ... ... ... Шал:
Жануар, арықтықтан өлгенбісің,
Иеңнің мінгеніне көнгенбісің.
Етіңіз ата малға ұқсамайды,
Не аза, не киіттен келгенбісің? –
депті. Бұған байдың бойжеткен қызы:
Малдың арық ... ... ... ... ... ... ... баласы Шал да болсаң,
Ақы-пұлың шыққан жоқ, қаужаңдай бер», –
дейді [12, 255 б. ].
Осы тақылеттес сөз ... ... ауыз ... ... ... ... Айтыстың бұл түрі халқымыздың өлең-жырға бейім ақындық
табиғатын ... ... ... ... ... ... де
танытады. Ал ақпараттық, деректілік тұрғысынан ... ... ... ... ... ... мен ... тұрмыс-тіршілігін, салт-сана,
әдет-ғұрпын насихаттауымен ерекшеленеді. Жоғарыда Шал ақынның «не аза, не
киіттен келгенбісің» сөзі сол ... ... ... кейбір тұстарынан
хабардар етеді. Азаға мал атау, қыз жиһазымен мал ... беру ... ... ... де кездеседі.
«Қайымдасу», «Сөз қағысу» үлгілері айтыс өнерінің қалыптасып, дамуына
үлкен ықпал еткен шеберлік ... десе де ... ... бұл ... пен ... шешендік пен парасаттылықты пайымдата отырып,
өзінің әлеуметтік-шығармашылық мәні арқылы кейінгі ... ... ... ... Бұл ... айтыс өнерін зерттеуші ғалым
М. Жармұхамедов былай деп жазады: «Қайымдасу айтыстары кейінгі
келелі де ... ... ... ... ... толысудың әр алуан кезең-
белестерінен өтіп, әлеуметтік мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... сол тұстағы айтыста танылған ... ... ... де аз ... жоқ. Бұл ... ұзын сүре айтыстармен
қатар, ел ішіндегі әрқилы қайымдасулар мен қағысуларға да қатысып ... ... ... ... сапасы да өзгелерден дараланып отырады.
Айтыстағы алғырлық пен тапқырлықты ұштап жетілдіру әрі ... әрі ... [12, 13 ... ... көзі халық шығармашылығының алғашқы ... ала ... ... кеңістігінде шыңдалып, үлкен арналы ... ... ... Өнер ... ... де, оның ... ... жоғалып кетпесі анық. Қазіргі жаңарған, жанданған айтыс
өнері қатарында «Қайымдасу» тәсілі де сөз ... ... ... ... танытып отыр. Және айтысқа тән жыр үлгілерінің ... ... пен ... ... мен ... ... һәм ... маңызды түрі ретінде бағаланады.
1.3 XIX ғасырдағы ақындар айтысының ақпараттық сипаты мен ... жылы ... ... жарық көрген «Ертедегі қазақ әдебиеті
хрестоматиясы» кітабында құрастырушылар тарапынан айтыс жанрының ... ... ... ... «Ең көне ... шығарманың бірі –
Жүсіп Баласағұнның ... ... (1069) атты ... поэмасы.
XI ғасырда жазылған бұл поэма төрт кейіпкердің ... ... ... сөз
жарысына – диалогқа құрылған. Шығарманың бұл ерекшелігі айтыс жанрының тууы
жайында ... ... ... ... Тым ерте ... ... өнерінің
қырғыз (айтышуу), өзбек (лапар), қарақалпақ (жуаб) ... ... ... ... (айтыс) мол дамығаны мәлім.
Ендеше сөз сайысы – айтыс жанрының тууы, тарихи даму ... ... ... ... ... Баласағұн поэмасынан іздейтініміз ақиқат,
біз солай етуге тиістіміз де» [18, 13-14 ... ... ... болуы жөнінде зерттеудің «Қайымдасу
тәсілдерінің қайнар көзі және ... ... атты ... ... ... болатынбыз. Сондықтан да жоғарыда ғалымдар келтірген Жүсіп
Баласағұн еңбегіне байланысты айтылған ой-тоқтамға біздің де ... Ең ... ... қай ... пайда болғандығы емес, оның әлеуметтік
мәні мен халықтық мұрат-мақсатын айқындап, өміршеңдік сипаттарына ден ... ... ... ... ... өркениеттің барлық рухани тамырлары өсіп,
өніп үнемі жаңару, жаңғыру үрдісін бастан ... ... ... ... дәуірлерден бастау алатын ақындар айтысы да уақытпен бірге жасасып,
қоғаммен бірге дамып, өсіп-өркендеп отырған өнер түрі.
Ал өнер дегеніміздің өзі ... ... ... ... ... ... ... алтын бастауы.
Айтыс өнері – халықпен бірге жасасып, біте қайнасып келе жатқан өнер.
Қазақтың айтысы тек ... ... өнер түрі ғана ... ол ... ... ... ... бүгінгі ұрпаққа жеткізуші ақпарат көзі,
нақтылай айтсақ – ... ... ... ... ... Мұқанов: «Халықтың ақынды жақсы көруіне
себеп – ақынның тіл ... ғана ... ... ... сүйкімді, сүйікті
болуына бас себеп – олардың айтыста я басқа шығармаларда халық тұрмысының
шындығын ... ... ... да, ... да көңілмен
ортақтасуы» [12, 9 б.], – ... ... ... ... ... ... ... барлығында
көрініс береді. Ертедегі көпшілік түрде ... ... ... ... ... ... ... бөлек, сөз
жарыстыру яғни қайымдасу ... ... ... лиро-эпостық ғашықтар
дастандарында жиі кездеседі. Бұл туралы М. ... ... ... атты ... ... айтып өткен. Онда «Алпамыс» жырындағы
«Алпамыс пен Бадамшаның» жар-жар үлгісіндегі айтысы, ... «Қыз ... ... мен ... «Қозы Көрпеш – Баян Сұлу» жырындағы
Қозы мен Қодар, Айбас пен Баян, Таңсық ... ... ... ... ... ... ... атты ғылыми мақаласында М. Әуезов: «Анығында, қазақ
фольклорындағы ең бай жанр – айтыс...» – деп пікір ... ... да ... ... бай ... ... жыр үлгілері түрінде
көбірек мәлім. Оның ішінде айтыс өлеңдерінің алар орны ... ... ... ... өзі жыр үлгісінде оқылады.
«Қазақ халқының ақындық өнерге бейімдігі туралы Ш. Уәлиханов қалдырған
сипаттамалар ... ... дөп ... ... ... әсіресе
бірден төгіп айтқыштың барлық көшпенді расалардың ерекшелігі» дей келіп,
ғалым күрделі ... ... ... бәдәуилердің кішкентай
баласына дейін қойылған сұраққа ... ... ... беретіндігін
еуропалық саяхатшылар талай рет таңдана жазғанын еске ала отырып, мұндай
дәстүр жалпы ... ... де тән ... ... [20, 77 ... ... айтысының даму эволюциясы уақыт өткен сайын, өзінің
қоғамдық маңызы мен рухани қуаты тұрғысынан толығып дами ... ... ... ... ... ... ретінде биік шыңға көтерілді.
Бұлай деп кесімді пікір айтуымызға «Қазақ әдебиеті ... ... ... I том) ... өлеңдеріне қатысты тарауда, қазақ
фольклорындағы айтыс жанры, есте жоқ ескі замандардан бері ... ... ... ... ... ... жанр ... көпшілік мол
қолданғандықтан бұл жанр Октябрь революциясынан кейін де ... кең өріс ... мол ... ... Ең ескі ... түрлері
қазақ фольклорында топ-топ болып өзінше хормен айтылатын, ескі ... ... ... бері келе жатқан ақындар айтысынан өрістеп
ауысқан тәрізді. Мезгілінде жазылып қалмағандықтан қазір біз ... ... ... білмейміз, деректер жоқ. Бірақ, сол ғасырларда
да айтыстың мол ... ... [21, 674 б.], – ... ... ... де ... ... айтыс үлгілері сақталмағанымен сол
кезеңдердегі ақын-жыраулар жыр-толғауларының біразы бүгінгі ұрпақ кәдесіне
жарауда. Бұл туралы біз ... ... ... ... айтыс
өнеріне әсері» атты таруда толығырақ тоқталатын боламыз. XVIII ғасырдың
соңы мен XIX ғасырда өткен ... ... ... ... ... ... ... түсініктеме берілген жүйелі еңбек Қазақ ССР Ғылым
академиясына қарасты М.О. ... ... ... және өнер ... ... халық әдебиеті» көп томдығының бірінші, ... ... ... ... ... ... 1965, 1966 ... көрген «Айтыс» топтамасының үш томдығында аталмыш мұра үлгілерінің
мол қоры қамтылған.
Енді осы ... ... ... түрлерінің мазмұндық, көркемдік
ерекшеліктеріне бүгінгі күн тұрғысынан ғылыми сипат беруге ... ... ... ... ... бүгінгі дәуірімізге жетіп отырған
ақындар айтысы тарихында өзінің мазмұн мен ... ... ... тіпті одан да мол шығармашылық ... ... ... ... ... ... ... ауыздан-ауызға тарап,
абыройы аспандаған айтыстарды тілге тиек етіп өтсек.
Айтыс десе халықтың есіне ең ... ... ... ... ... «Шөже мен Кемпірбай», «Жамбыл мен Құлмамбет», «Сүйінбай мен
Тезек ... ... пен ... ... мен ... ... жыр
сайыстарының түсетіні белгілі. Ел ішінде өтіп жататын жиын-той, ас беру
сияқты ... ... ... ... ... ... жұрт ... жерлерде ақындар айтысы болып тұрған.
«Қайымдасу», «Қағысу» сияқты айтыстың ыңғайлы жеңіл түрлері ... ... ... ... береді. Ал ел мен жердің ... ... ... ... ... мен кеңестерде немесе әйгілі адамдардың асында,
айтыс өнерінің ең таңдаулы майталмандары ғана ... ... ... мен ... ... ... ... сол кездегі көршілес жатқан
қазақ-қырғыз халықтарының тарихындағы елеулі оқиғалар себеп болған.
«Қырғыз ханы Орманның ... бару ... үшін ... ... ... Өйткені онда рудың емес, тұтастай ұлттың, халықтың намысы, ... ... ... ... ханы ... ... ас ... деген хабар
көршілес қазақ еліне алты ай бұрын тарайды. Орман ... ... ... руларын билеп-төстеп отырған Тезек төреге арнайы ... ... Хат иесі ... ... ... бүркітші, палуандарды ала келуін
өтінеді.
Атақты ас қырғыз ... ... ... XIX ... ... өтеді. Асқа қазақ-қырғыздың ақсүйек, би-болыстары мен манаптары
және ... ... ... та көп ... [22, 110 ... мен ... ... өзіне дейінгі һәм өзінен кейінгі өткен
ақындар айтысының ішіндегі ең шоқтығы биік туынды. Ең алдымен бұл ... ... өте ... ... ұлт ... ... ынтымақ,
отанды, жерді сүю сияқты патриотизмге толы үлкен рух күші бар. Басына іс
түскенде ғана өзінің қазақ ... ... ... ... ... руға,
жүзге бөлініп жүретін елдің осы айтыс арқылы тағы бір ымыраға келгені анық.
Публицистика тарихын зерттеуші ғалым Б. ... ... ... бір
күннің, белгілі бір дәуірдің тарихын сол күннің, сол ... ... ... байланыстыра отырып жасайды. Ол ... ... ... ... тәжірибемен ұштастыра отырып баяндайды.
Публицистика дегеніміз – заман тарихы, дәуір тынысы, өмір шежіресі» [6, ... бб.], – деп ... ... ... ... ақын ... талдау, бағалау барысында бекер
келтіріп отырған жоқпыз. Дәлірек айтсақ, ... ... өз ... тұлғасы. Сүйінбай ақын да өз заманындағы ... ... ... ... ... ... отырып көрсетеді.
Мысалы, Тезек төремен айтысындағы Сүйінбайдың мына ... зер ... ... хан ... ... ... ... берейін деп
Аттандырған екі ұрың қолға түсіп,
Хан тақсыр, отырмысың өлейін деп?!
Ассалаумағалайкүм, Тезек төре,
Елден жылқы қоймаған ... ... ... ... тыят ... ... қыласың, әттегене!» [22, 103 б.]
Сүйінбайдың ақындық, азаматтық ұстанымының ... ... ... мәні мен ... оның ... өлеңдерінен
анық байқауға болады.
Шығармаларына халықтық мақсат-мұратты өзек етіп, елдік мәселелерді
қозғайтын ақындарды ... ... ... ... ... ... алып, үлгі-өнеге ретінде насихаттап отырған. Әрине, ... ... қамы үшін ... ... да ... Осындай бір мәселе 1830-
1831 жылдардағы Польша ... ... ... ... ... ... ... даласына жасалған саяхат туралы
жазбаларында» көрініс ... 12 ... ... ... Осы ... ... мен ... рет
өлеңшілерді тыңдауға мүмкіндік алдым. ... ... ... ... – ұлы ақындары. Олардың өлең шығаруы мен қазақтардың көбіне тән
орындау ... осы ... ... ... тамаша айғақтайды». Саяхатшы
қазақ даласындағы айтыс өнеріне осылайша тамсана отырып, қазақ киіз үйі
шаңырағының ... ... ... ... тас ... астындағы
вассалдарымен масайрап отырған баронның тойына теңейді. Бұдан әрі Янушкевич
Орынбай ақынның шекара бастығы жандаралдың келу ... ... ... ... ... ... ... жыл сайын асыға күтеді және
ол қазақтар үшін көктемде жарқырап шыққан күн ... Бұл – ... ... ... ... ... ... келуі жөніндегі хабар Кенесарыны
қайтадан Қарақұм шөлейтіне қуып тастайды. Өзінің осыдан үміткер екендігін
айтып, ол ... ... ... дәріптейді» [23, 78 б.].
Бұдан әрі Орынбай Құнанбайды біраз мақтайды. Барақ сұлтанға келгенде
арқасы тіптен ... «Уа! ... ... ... ... ... ... артық сыйлыққа қарық қылатын қайсың барсың? (Барақ күледі.) Уа!
Барлық жерде де, барлық уақытта да ұлы ... ... ... бас ... ... ... Уа! ... төрт құбыласын тек Барақ есімі шарлауы тегіннен
тегін емес! Барақ! Барақ! Ол өлеңді ... ... ... ... ... елтіген біздің қаһарманымыз орнынан атып тұрып, шапанын шешті де,
оны ақынға лақтырды: – Саған бір түйе мен бір жүйрік ат ... – деді ... 79 б.]. ... ... әрі ... ... ... шығып: «Сен өзіміздің
сұлтандарды дәріптедің, өйткені ... ... мен ... тәуір
көресің. Мен болсам, сормаңдай мүсәпірмін, ... ... ... ... Сен әркімге бір ... ... ... ... ... ... ... болғым келмейді... Өзіңді
өлеңші деп атауға қайтіп қана аузың барады? Сенің ... ақы ... ... ... Егер сен шын ... болсаң, өлгендер туралы неге
айтпайсың? Арамызда қазір жоқтардың ерен еңбегін неге жырламайсың? Осы ... бір ... өмір ... ... бен ... ... ... заманда даланың қандай болғанын сен осы білетін бе
едің? Абылай заманында кім болған едік ... [23, 80-81 бб.], – деп ... ... ... ... ... ... келтірілген бұл деректер сол уақыттың
шынайы көрінісін, ақындардың дәреже-деңгейін, пайым-түсінігінен мол хабар
береді. Айтыста ... ... ой ... болмаса, ол айтыстың мағынасы
мәнсіз, құр сылдыр сөз болып қана ... ... ... ... ... халық жадында сақталмайды. Янушкевич сөз қылып отырған Орынбай
мен Жанайдың айтысы да стихиялы түрде туып, ... ... ... ... тарта білген. Екеуі де өз пікірі, өз сөзі үшін ... ... ... ... ... ... сөз ... айызын қандырған.
Осы айтыстың басынан аяғына дейін куәсі болып, оны шамасы келгенше есте
сақтап, ... ... ... ... поляк саяхатшысы
А. Янушкевичтің мына ... ... ... ... тұтастай бергенді жөн көрдік.
«Өзім ойға қалдым. Осының бәрін мен дүниежүзі тағы және жабайы санайтын
далада көшіп жүретін халықтың ортасында өз ... ... ғой! ... күн ... өзара жауласқан екі партияның арасындағы қақтығыстың
куәсі болған едім. Сонда ... мен ... ... ... ... таң ... қол соққанмын. Ал бүгін, оқи да, жаза да білмейтін
ақындар менің алдымда өнерлерін жайып ... ... жыры ... жылы ... ... ... сонысымен өзімді тәнті етті. Сонда бұлар тағы
жабайылар болғаны ма? Бүкіл болашақтан ... ... ... ... ... ... басқа ештеңе жазылмаған халық осы болғаны ма? Жо-
жоқ! ... ... ... ... ... ... дарытқан халық
өркениетке жат болып ... ... ... оның рухы ... ... ... жарқырап сәуле шашатын болады. Сормаңдай ... ... ... ... ... ... жоғарыдан қарайтын
халықтар арасынан бұл көшпенділердің де құрметті орын алатын кезі ... 82-83 ... ... ... ояу, ... ... ... ортасынан шыққан поляк
саяхатшысы өзі куә болған би-шешендердің келелі ... мен ... ... ... таң ... баға ... ... бола ма? Әсіресе, «Тәңірім бойына осыншама қабілет ... ... жат ... ... ... ... оның рухы қазақ даласына аспандай
көтеріліп, жарқырап сәуле шашатын ... Бұл ... ... ... кезі келеді...» [23, 84-85 бб.], – деген ... ... ... ... мен өнерін XIX ғасырда бас иіп мойындаған поляк
азаматының сәуегейлігіне ... таң ... ... ... ... XIX ғасырдағы от ауызды, орақ тілді
ақындардың бірі – Шөже Қаржаубайұлы. Шөженің айтыстарының ішінде ел ... күні ... ... ... ... ... айтылып жүргені Балта,
Кемпірбай ақындармен арада болған сөз қағысулары. Әрине, Шөже көп ... ... екі ... болған айтысы Шөженің даңқын, ... ел ... тез ... ... ғалым М. Көпей жинағына
енгізілген бұл айтыстар өзінің түп нұсқасына көп жақын ... ... ... Балта ақынмен айтысуы туралы М. Көпей төмендегіше
деректер келтіреді: «Ақын Шөже өзі ... ... тегі – ... ... өсіп ... Быжынаған құрттай қалың ... бір ұлы ... ... ... Балта ақынмен айтысқан. Бұл асқа «соқыр Шөжені
Тәттімбет ертіп келген екен» [24, 223 ... аста Шөже мен ... ақын ... ... ... ... ... ақындардың сөзі бірте-бірте шиеленісе түседі.
«Балта: Бұ ... ... ... ... екен,
Алдымда Балта бар деп ойлай ма екен?
Қуандық, Сүйіндікті бірдей жеуін
Қу соқыр көні кепкен тоймай ма екен?!
Шөже: Ұры ... ... ұры ... ... ... қорыған қызғышты көп көргенмін
Топшыңнан сындырамын қанатыңды!» [24, 227 б.]
Осы сөздерден кейін-ақ айтыс ... жүре ... ... ... ой ... ... ... шындық та көп айтылмай, бүркемеленіп
қала беретіні ... Бұл ... ... өзі де ... ... ... тумайды жайшылықта, нағыз айтыс туады қайшылықта», – деп ... ... ... рулық намыс тұрғысынан өрілгенімен ... ... ... ... билік адамдарының бет-бейнесі жақсы
ашылған. Ауылы аралас, қойы қоралас ... ... ... ... тұрмыс
жағдайы, сол кездегі тұлғалардың елдік, бедел абыройы да айтыста айтылып
өтеді. Ең бастысы ел билеп отырған ... ... ... ... түрде әшкереленеді. Бүгінде бүкіл БАҚ-ы жарыса жазып, заман проблемасы
ретінде көтеріп жатқан ... ... ... XIX ... да
болғандығын осы айтыста айтылған ақпарат-мәліметтерден-ақ жақсы аңғаруға
болады. Мәселен Шөженің:
«Ұры шіркін, қорықпайсың бір құдайдан,
Жан өтпес пара ... мына ... ... ... ... ... ... Өтебай, Наушабайдан» [24, 228 б.]
деген сөздерінен сол замандағы билеуші ... ... ... ... сол ... ... соқыр деген соң, кезбе соқыр,
Осы сөзің өзіңе жөн бе соқыр?
Төрде отырған хан, қара – ... ... ... ... сен бе, соқыр? –
деген сөзіне Шөженің:
Ұры шіркін, қорықпайсың бір құдайдан,
Салымым бар бұрыннан-ақ осындайдан
«Соқыр, соқыр», – дейсің де, еш қоймайсың
«Соқыр» – десең, құтылсайшы мына отырған ... 228 б.], ... ... ... ... мән жатыр. Айтыста басынан аяғына дейін
тыңдаған, немесе бүгіндері оқыған адам «соқыр» сөзінің ... ... мен ... ... тұрғанын аңғарар еді. Өйткені сөз қағысу
барысында Балта Шөженің ... ... ... ... ... «Қу ... көні ... тоймай ма екен?» – деп жемқор, мешкей ретінде
әжуалаған болатын. Енді сол сөзі ... пәле ... ... тұр. ... ... ақын ... ақынның айтулы сөз қағысуларының бірі Кемпірбаймен арадағы айтысы.
Осы уақытқа дейін айтыс өнерінің барометріне айналған бұл сөз ... ... ... ... халық жадында сақталды ... ... ... уәжі ... Ол ... ақынның сөзге қонақ
беріп, өзінің жеңілгенін мойындауы. Рас, сөз жоқ бұл ... ... ... аз ғана көптен келіп,
Тұр едім өзім-дағы сезіктеніп
Соқырға жан-жеңбеген соқтығам деп,
Жығылдым төрт аяғым көктен келіп» [24, 236 б.]
деуі, аталы ... ... ... ... қазақ деген халықтың дегдар
қасиетін айшықтайтын құбылыс.
Кемпірбай мен Шөже айтысын талдай отырып, сол ... ... ... һәм ... үлкен жауапкершілікпен қарайтын еңбекқорлығы дер
едік. Ақындар өз ... ... ... ... ... ... ұту ... ақпар, мәлімет жинақтайтын болған. Ол мәлімет – ... ... жеке ... ... ... ... көп жағдайда халықтың
басындағы әлеуметтік-саяси, ел арасындағы елеулі оқиғалардан да ... ... ... Бұл ... Шөже мен ... ... айтыста да
көрініс береді:
Кемпірбай: «Шілденің он бесінде сауын айтып,
Жаныстың Сәтбайының асы болды.
Шөже: ... ... ... ... ... ... белін буған.
Кемпірбай: Әкең Қаржау Жайықтың құлы емес пе?
Шешең Шама төренің күңі емес пе?
…Кеше Кенесары қырғызды ... ... ... ... қалған
Қаңғырып Қараөткелге шешең барған,
Пақырлық неше түрлі күйге салған
Шежиров деген орысқа шошқа бағып,
Мұжықтың сухарынан қорек ... [24, 230-232 ... әрі ... ... ... – Алқа көл ... ... қырық
кісің тамақ іздеп жаяу кеткен. Кеңтүбекте қайың шауып күнелткен» – деп арғы
замандардағы оқиғаны қозғай келіп, ... орта ... ... ... ... ... қашан жеткен», – деп түйреп өтеді. Осы келтірген
деректерден-ақ екі ақынның да ... ... ... білгендігі
аңғарылады. Осының өзі айтыс өнерінің заманалар шежіресінен, ел тарихынан
сыр шертетін ақпарат көзі екендігін тағы бір ... ... ... тағы бір ерекшелігі сөз қағысу барысында дін ... ... ... Жұмбақтап айтысу сипатында өрбитін дін
тақырыбына екі ақынның да алғырлығы, білімпаздығы ... ... ... ... XIX ... ... халқы ислам дінін мейлінше терең танып, оны
дәстүр мен ... өнер ... ... ... ... сабақтастыра
қарайтындығын аңғарамыз.
Айтыс өнерінің асыл жәдігері, халық мұрасының інжу-маржаны – Біржан сал
мен Сара ... ... ... жырларының ішінде көркемдік тұрғыдан бұл
айтысқа теңдесер шығарма некен-саяқ. «Айтыс» кітабының ... ... ... 1965) ... сөз ... ... Біржан сал мен Сара
қыздың айтысқаны» деп аталады. Тақырыптың бұлай қойылуы да «Біржан – ... ... ... ... ... Бұл ... ... қазақтың қабырғалы екі тайпасы Арғын- ... сол ... ... барлық қырынан көрініс табады. Екі рудың да игі жақсыларының
кісілік келбеті мен бақуаттылық ... жыр ... ... ... ... ... жақұттарының қос ақынның да көмейінен кәусардай
төгілуі айтыстың ажарын ... ... ... ... менен күмістің нақысындай
Міні жоқ бізден шығар сөз ... иық, ... ... түспес,
Кең қолтық арғымақпын алқымы іспес»
Сара: ... ... ... ... шырынындай шәрбат судың
Қаққанда төңкерілген қас бітісім
Ашылған айбатындай жібек тудың» [25, 402-414 бб.].
«Айтыстан тапқырлықпен қатар әдептілік, ... ... ... ... да ... талап етілетіні әуелден аян. Дөкірлік,
тұрпайылық ешқашан ибалы ақын аузынан шықпаса керек. Тіпті ... ... ... да ... шығу ... [26, 187 ... ... тұжырымға жүгінер болсақ, қазақ ... ... ... ... ... деген сауалдың мазалары орынды.
«Мазалары» дегенді бекер айтып ... ... Жеке ... ... ... ... рудың, тайпаның кемшіліктерін тұрпайы сипаттайтын айтыстардың
баршылық екендігін ... ... ... ... ... айтудың
айтысқа әкелер жақсылығы тек шиеленіс ... ... ... ... ... ... ... кісілік пен кішілік сияқты адами қасиеттерді
айтыс өнерінде жиі ұшыратамыз. Өзіміз ... алып ... ...... осы келтірілген екі сипатты да байқаймыз.
Әуелде, бір-бірін қатты қағатулармен бастаған ақындар:
Сара: ... ... жүр ... ... кісі болма сен біздің елге.
Сөз білмейтін жеріңе мақтана бер,
Бұл жақта құр ... ... ... ... ... ... суық,
Болдырып түстен кейін сандырарсаң.
Байталсың қапелемшіл бір жел қуық» [27, 417-418 ... ... ... ... ... ... асыл сөздермен үлкен
өрелік танытады.
Біржан: «Шырағым, Сара сендей тумас бала!
Шежіре ... ... ... Қош ... сау бол ... ... ... ... жігітсің алым-берім» [27, 424-426 бб.].
«Біржан – Сара» айтысы әлеуметтік мәні мен ... ... ... ел ... ... рухани құндылықтың өшпес туындысы. Бұл айтыс
Адам, Қоғам, Ар-намыс ұғымдарын сәтті сабақтастыруымен ... ... ... ... өршіл рухын ұялатады.
Айтыс өнерінің тарихында сүбелі сөз ... жиі ... ... жыр ... ... ... ұзақ сақталатынын, айтысушы ақынның кейбір
сөздері мақал-мәтел, қанатты сөзге айналып кеткендігін халық фольклорынан
жақсы ... ... ... ... жоқ ... ... ... төрт аяғым көктен келіп», Сараның «Шықпайды Жиенқұлға келгенде
үнім», Әсет «Жыладым бәйіт ... үш күн ... ... ... ... күні ... ... мағына мәнін ашу немесе тілге тиек ретінде
сөздік ... ... ... атты мақаласында М. ... ... ... ... ... ... ... әйелдердің қатынасының
көп жүретіндігін айтады. Мұның өзі, – дейді зерттеуші ... ... ... ... үлкен өзгешелігі. Анығында, қазақ фольклорындағы ең бай
жанр – ... ... ... жүздеген, хатқа түскен айтыстарды қарасақ,
солардың ... ... ақын мен қыз ... әйел ... арасында болған
айтыстар екенін көреміз» [18, 288 б.]. Шынында да, халықтың асыға тосып,
қызға ... ... ... «Қыз бен жігіт» сөз қағысулары екендігі
белгілі. Айтыс тарихына зер салсақ «Ұлбике мен ... ... «Қыз ... ... ... қыз бен Жарылқасын қожа», «Кеншімбай мен Ақсұлу», «Әсет
пен ... ... мен ... ... мен ... ... ... «Жүсіп қожа мен Шөкей қыз», «Әжек пен Шәріпжамал», «Қадиша мен
Ысқақ», т.б. ... ... ... ... бен ... ... бүгінге жеткен қомақты мұрасы 60-80 жылдары
жарық ... ... ... топтастырылған. Осы айтыстардың қай-
қайсысы болмасын мағына-мазмұнымен, ... бояу ... әр ... ... бедерін бейнелейтін мұралар.
Айтысушы ақындардың әрбір сөзі, шумағы сол заманның сыры мен жырын
бүгінгі ұрпаққа ... ... ... ... көзі деп ... ... Әсет пен ... айтысын қыз бен жігіт қалжыңы
ретінде немесе көпшіліктің көңілін көтеру үшін дүниеге ... ... ... деп ... ... болар едік. Ғылыми тұрғыдан бағалар болсақ,
бұл айтыс: философиялық сипаты ... ... үні мен ... ... ... ... нағыз публицистикалық шығарма дер едік.
«Публицистикалық шығармашылық дегеніміз, бұл шындықты деректі түрде
жеткізу. Осы ... ... ... әдістері, формалары бар. Ал,
олар болса, публицистиканы қалыптастыру кезеңінде терең мән-мағына ... 14 б.], – ... ... жанрын зерттеуші белгілі ғалым
М.И. Стюфляева.
Олай ... Әсет пен ... ... да осы ... ... ... ... сай келіп тұр.
Әсет пен Ырысжан айтысы әдеттегідей бір-бірінің тамырын басып, аңдысу
сипатында өрбіді. Он ... он ... ... ... ... ... ... астарлы сөз жұмбақтасу түріне көшеді.
Айтыстың көкейкестілік қуаты да, ... ... ... да осы ... көрінеді. Әсіресе, Әсеттің қыз жұмбағын ... ... ... сабақтастыра өріп қайтаруы, дәуір
дидарының ... ... ... ... ... елі ... тұр қызыл тілден сөздің иі.
Бір бидайық – ел жейтін жебір болыс,
Баулыған сегіз лашын – ... ... кісі ... бағы ... риза боп ... ... ... – елу басы,
Үш жылда нәр татқаны он бес теңге [29, 351 ... ... ... ... ... ашып көрсету, айтыс
ақындарының азаматтық, халықтық мұрат мүддесін танытса керек. ХХІ ... ... ... ... айтысында да, дәл осы тақырып, осы
проблема күн тәртібінен түскен жоқ. Бұл ... біз ... ... ... ... ... айбынды айтыстардың бір – Жамбыл мен Құлмамбет ақындардың
арасында өткен сөз ... ... орыс ... ... Толстой:
«Жамбылдың қуаты оның творчествосының халықтығында, оның шабытының қайнар
бұлақ көзі – қазақ халқының және оның ... ... ... ... ... арманы мен үміті» [30, 21 б.], – деген ... Жыр ... ... ... аяң ... те айтыс өнерінің қайталанбас құбылыстары. Төлтума айтыс
өнерінің кең ... ... ... ... қалыптастыру жолында , Жетісу
өңірінің ақындық жыршылық дәстүрінің жөні бөлек. ... елу ... ... ... жын ... ... ... деген сөздің шығу төркіні де осыны
меңзейді.
Жамбыл мен Құлмамбет айтысы несімен құнды дегенде ең бірінші уәж ... ... ... мәнінің тереңдігі дер едік. Сондай-ақ
тіл құнарлылығы мен сөз ... ... ... айтысты мейлінше
ажарландыра түскен. Енді «тағылымдық-тәрбиелік» деген сөзімізге ғылыми
байлам жасап ... ... ... білмеген ұл жетесіз» – дейді дана
халқымыз. Кеңес заманы уақытындағы кейбір зерттеушілеріміз ... ... ... ... ... баға ... келді. Мәселен, айтыс
мазмұнынан таптық, рулық көзқарастар іздеу тенденциялары кең етек алды.
«Публицистикаға ең керегі ой, жан ... ... ... қараған адамға
айнала – тұнып тұрған публицистика. Небір мәнді ... ... ... бар. Сол ... ... ... ... міне нағыз публицистика осы» [28, 15 б.].
Теоретик ғалымдарымыз дәл осылай деп пікір білдіріп, жатқанда, заманның
сыры мен мұңын, ... ... ... ... ... ... адамдардың жан-дүние, адами кескін-келбетін сөз құдіреті
арқылы ... ... ... ... неге ... ... ... Мәселен, Жамбыл мен Құлмамбет айтысын өз дәуірінің барлық болмыс-
бітімін жырмен бедерлеп бүгінгі күнге жеткізген ақпаратты – танымды ... ... ... ... бар.
Құлмамбет жырында: Домалақ ананың төрт ұлынан тарайтын игі жақсылардың
барлығының есімі үлкен құрметпен аталады. Бұл адамдар сол ... ... ... сөзі уәлі, аузы дуалы ел ішінде құрмет, беделге ие ... ... ... осы ... тек ... ғана ... ... дегдарлық кескін-кейіптері де сәтті сомдалады.
«Баласы Өтегенің Нұрақан бай,
Хан Шәйбек қара үңгірде жатыр былай.
Көбікбай, Қарабаймен алыс жатыр,
Сатыбалды, Қанайды қайтесің-ай.
Және бар Тілеуқабыл, ... ... ... ... тартқан кісіге ат береді,
А, Жамбыл, білуші ме ең мұның жайын?
Тағы бар Жайылмаста молла ... пен ... ... кеп ... ... ... ... қорғасындай қол басатын» [31, 188 б.].
Кеңес заманындағы зерттеулерде ... ... ... өз ... ... ... дәулетін мақтады, сондықтан жеңілді дейтін
біржақты пікірлер айтылды. ХІХ ... қай ... ... ... ... өз ... ... тілге тиек етіп, оның ... ... ... ел ... ... тұлғалары – батыр, бағлан билері мен
шешендерін, топ бастаған көсемдерін жырға ... ... ... тәуелсіз елдің ой талқысымен таразылар болсақ, оның ешқандай
айып-шамы жоқ. ... ... сол ... ... сыйлап, құрметтеу
ұрпақты тәрбие-тағылымға, патриотизмге баулитын жол емес пе? ... ... сал, ... ... ... ... т.б. ... де тән. Ең бастысы, қандай көзқараста болмасын ақын-жыраулар
мұрасы, өзі өмір сүрген уақыт ... ... ... жәдігер екендігі.
Кімге қандай ой, мақсат керегін сол қоғамның тізгінін ұстап отырған саяси
топтың ар-ожданына байланысты. Әрине, ... ... ... ... ... тура қарап, шындықты айту айтыскердің нағыз азамат ақын
екендігін айғақтайтын ... Бұл ... ... ... жөні бөлек
екендігін жоғарыда айтып өттік. Жамбыл ... екі ... ... ... мен ... ... шендестіріп, дәстүр
сабақтастығының мызғымас алтын көпірін салып берді. Жамбыл жыры – ... пен ... ... да сөз ... ... ... үлгілеріне жатады.
Орта жүздің іргелі екі тайпасы Арғын, Найман өкілдері ... ... мен ... ... тиек ете отырып, сол кезеңнің тіршілік
қаракеттерінен сөз қозғайды. Айтыс ... ... қыр ... ... бой көрсете бастауы. Дәулетті ... ... ... ... ... яғни жез, ... мыс ... кіре
бастауы, қазақ даласының сол кездегі саяси-экономикалық акуалынан ... ... ... ... өлең ... ... аруақ сенен қашты
Кесер бас, жүрер аяқ жылқыңды айтшы,
Ұрыдай не қылайын жатқан тасты.
Түбек: ... ... екен ... мал ... ... ... ... күмісті кемітесің,
Еліңде жамбы түгіл, жезің де жоқ» [32, 74 б.].
Атақты Паустовский: ... ... ... байлығының барлық құдіреті
маған өлең (стих) арқылы ашылады. Былай қарағанда ол ... ... ... ... ... ... ғой. Бірақ сонысының өзі ғажап дүние емес
пе? Көпіршіген тасқын ағыны ағаш бұтағын ... ... ала ... өлең
сөздері де мені солай жұлып ала жөнелген. Мен ... ... ... заттары арқылы көремін» [33, 92 б.], – депті.
Паустовскийдің бұл пікірі қазақтың ақын-жырауларына да тән ... сөз ... ...... айтысы да өзінің саф алтындай ... ой мен ... ... ... ... Біздің түсінігімізде
«көпіршіген тасқын ағынындай, жұлып ала ... ... ... қазақ
ақын-жырауларының бойына тән мінез. Зерттеу барысында айтып өткен Сүйінбай,
Жамбыл, Әсет, Кемпірбай сияқты от ауызды, орақ ... ... ... ... – от ... ... сөз дүлдүлдері болған.
Әу баста айтыс үлгісі ретінде танылып, уақыт өте ... ... ... жыр ... ... бүгіндері терме-ән сипатында
орындалып жүрген бұл туынды туралы ғалымдарымыз жақсы пікірлер білдірген.
Кең тынысты, ... ... ... ... рухты бұл туынды қандай
қасиетімен халық ... орын ... ... ... Кейде көзге
көрінбейтін, сөзбен өрілмейтін, көңілмен ғана ... ... ... ... ... бірақ айта алмайсың. Мұндай жағдай ... ... жиі ... Бұл ... орыстың ұлы сыншысы В.Г.
Белинский жақсы айтқан: «Онда (поэзияда Қ.А.) кісіні ынтықтыратын, ... ... пен ... те бар, онда ... ... барлық
творчестволық арманның сусыны бар, онда тілдің барлық мелодиялық және
гармониялық байлығы, ... бар, онда ... ... терең сырдың өзегі
жатыр» [34, 118 б.].
Кемпірбай мен Әсеттің сөз қағысуы, ақындар айтысы ретінде ... ... ... ... 1965) кіргізілген. Сондықтан бұл туындының
түп негізі жыр-термеден гөрі айтыс жанрына жақын. ... ... Әсет ... ... деп кесіп айтуға да болмайды. Бұл сөз қағысуда екі ... Оны ... ... жыр ... анық ... болады. Сөз
қағысу деп шартты түрде алып отырмыз. Мұнда тек Әсеттің ауырып хал үстінде
жатқан Кемпірбайға амандасуы, оған ... ... ... жыры ... сипатында өрілген жыр мазмұны халқымыздың өнерге, өнер ... ... ... қошеметінің, өмірге деген көзқарас түйсігінің бекзада
болмысынан сыр шертеді.
Өмірге ғашықтық, өмірге іңкәрлік ұғымдары көзге ... ... ... ... ... адамды асқақ арман, биік мұраттарға ... ... күш ... өмір мен өлім сәтіндегі арпалыс санаға рух
беріп қанаттандырады.
«Ассалаумағалайкүм, нар Кемпірбай, Науқасқа шипа берсін патша ... ... Әсет ... хал ... ... ... ... рух беріп
«кәрі тарлан» дүр сілкініп, ... ... ... ... жібереді.
«Мойынға әзірейіл салса құрық, –
Білемін ғаріп жанның ... бұл ... ... ... ... енді өзімдей ұл тумасын...
Суырған қынабынан наркескендей,
Әр жерден қызыл тілім қылтыңдасын.
Көңілді Әсет ... ... ... кәрі ... ... ... боз ... ма буырылдан,
Мен шапсам, жер танабы қуырылған...» [35, 99 б.].
Жоғарыда келтірілген «көпіршіген тасқын ағынындай, ... ала ... тән ... Әсет пен ... сөз ... ... ерекше көрніс
береді.
Ақын – ... ... ХХ ... ... қай ... ... зер ... да, олардың «Үш жүзге аты мәлім» болғандығын,
қазақтың кең даласының қай қиыры болмасын, ... ... туыс ... Сәлем де Арқадағы хан, қараға,
Хан Бертіс, Қарқаралы жандаралға,
Атығай, Қарауыл мен өрдегі Үйсін,
Қараөткел таныс едім екі араға.
Семейде топырағым болар білем,
Кемпірбай дұға ... ... [35, 100 ... ... сөзі ... бұл жыр ... ақынның бүкіл қазақ
даласына белгілі болғандығын көрсетеді. Хат-хабар, пошта-телеграфы жоқ
көшпелі қазақ сахарасында ақпарат-жаңалық таратушы ... мен ... ... ... осы ... арқылы көруге болады. Айтыстың
көбіне халықтың мол ... ... ... – жиын, той, ас,
жәрмеңкелерде ... ... ... ... болатынбыз. Ал, ол
дегеніңіз ұлы далада шашырай қоныстанған қазақ ауылдары үшін ... ... ... ең ... жолы ... Ел бір-бірінің амандық-
саулығын, саяси-әлеуметтік, ... ... ... ... ... жиындарға қатысқан адамдары арқылы біліп отырды. «Ел ... ... ... ... сөз, отыз рулы елге ... сияқты мақал-мәтелдер де
осы жағдайларға байланысты ... ... ірі ... өкілі – Кеншімбай ақын. «Кеншімбай Қабанұлы
Кіші жүздің, Жаппас руының Қаракөз ... ... ... ... мен Ақсұлудың айтысы революциядан бұрынғы мерзімді баспасөз
бетінде жарияланған. Ол ... да ... ... ... ... ... шеберлігін, дарындылығын көрсеткен. Жасынан ақындыққа ... ... ... мінін көрсе, жасырмай бетке ... ... ... өткір тілді болды» [36, 545-546 бб.].
Бізге жеткен Кеншімбай мен Ақсұлу айтысы да өзінің әлеуметтік мәні ... ... ... ... жыр ... ... Сол ... тән рулық сипатта өрбіген сөз сайысы Кіші жүз қазақтарының
тұрмыс-тіршілігі, іс-қарекеттерінен ... ... ... маған: «мына тойды баста!» – деді,
Айтысып ақын шықса баспа, – ... қыз бар аты ... ... ... жеті осы биыл жаста, – деді.
Айтысып осы қызды жеңе алмасаң,
Сен онда ақындықты ...... [36, 326-327 ... ... жыр ... ... бұған дейін талай ақынды жеңгенін, оның
да осал емес ... паш ... ... әрі ... мен Жаппас руларының
байлары, белгілі оқыған зиялы ... ... екі ақын да ... ... ... ... Арқа, Жетісу өңірлеріндегі айтыс дәстүрінің әдіс-
тәсілдері, ... ... ... да ... ... ... ... кездері зерттеушілеріміз Жетісу, Сыр, Арқа, Батыс дәстүрі деп
өнерді түрлі мектептерге бөлетіндігін білеміз. Бұл ... ... ... ... ... айтысқа келе қоймайтын ... ... ... ... ... өзгешеліктері болуы мүмкін, бірақ мазмұндық,
пішіндік ... ... ... бөліп-жаруға болмайды. Айтыстағы жыр
бастау, сөз ... ... ой ... ... ... ... сияқты шеберлік шарттары қазақ айтыстарының барлығына ортақ қасиет.
Кеншімбай мен Ақсұлу айтысындағы көптеген ерекшеліктер мазмұндық, ... ... – Сара ... келіңкірейтіні де сондықтан болар. ... осы екі ... ғана ... емес, қыз бен ... ... тән ... ... Кеншімбай мен Ақсұлу айтысында Ақсұлуға
мынадай сипаттама беріледі:
«Аққожа, Балқожадан асқан бала,
Өзі де артық ... ... ... өзге ... ... ... ... өңді, қынай белді.
Ол қызбен айтысым деп әуре болма,
Айтысып жеңе алмайсың оңай, – ... [36, 327 ... – Сара ... да Сара қыздың абыройын аспандатып көтереді:
«Қызы екен Тастанбектің ақын Сара,
Бәйгеден ... ... ... ... да ... ... ... екен,
Көрмедік сөзді адамды ондай дара» [27, 399 б.].
Жалпы, «Қыз бен Жігіт» айтыстарында, ... ... ... ... ... ұқсастықтарды анық байқауға болады. Атап айтқанда,
«Біржан – Сара», «Үмбетай мен Нұрила», ...... ...
Ақсұлу» айтыстары сюжеттік ... ... ... ... ... биік ... ғасырдағы ақындар айтысы тарихына шолу ... ... ... биік ... ... кең ... ... көреміз. Айтыс
белгілі бір аймақта, өңірде ... ... ... ғана ... жалпы
ұлттық сипатқа ие болған кезі де осы ғасыр еншісіне жатады.
Біздің бұлай деуімізге сол уақыт ақындарының шығармаларындағы ... ... ... ... Сараны іздеп баруы нені аңдатады? Сондай-
ақ Біржанмен айтысқанда Сараның:
«Орынбай іздеп келіп, кеткен ... жоқ ... о дағы ... ... жол алды ... ... ... сән ғып» [27, 409 б.] –
деген сөздерінен сол кездегі айтыс ақындарының есімі барша қазаққа мәлім –
таныс ... ... ... мен ... қыздың айтысында да осы
сипаттағы ақпарат сарынын аңғарамыз. ... ... ... ... ... ... Қазыбек,
Құсбегі, Шыңғыс, Құнанбай,
Солармен кірген ажары,
Екейден шыққан Сүйінбай,
Қасқарау, Жайнақ, ... екен ... [37, 491 б.] ... жыр ... ... аты ... ... атап қана қоймайды, елдің –
елдігі, халықтың ... ... өзі ... өнер адамдарымен
беделді, абыройлы екендігін меңзейді. Бұдан шығатын қорытынды, өз заманында
айтыс ақындары, ... ... ... ... ... ... маңызды
мәселелердің оң шешімін табуына ықпал еткен. Айтыста айтылған әр сын, ру ... ... мін ... тағылған. Сондықтан да айтыскер ақынның қарсылас
ақын жағына айтқан уәжді сындарына, сөзге ... ... ... ... тоқтап отырған және одан қорытынды шығаруға тырысқан. Мұны ХІХ
ғасырда өткен ... ... ... ... ғасырдағы ақындар айтысының тағы бір ерекшелігі – суырыпсалып
айтысумен қатар жазба айтыс өнерінің де жақсы ... Бұл ... ... ... ... көбі ... ... ояу, көзі ашық, зерделі
болғандығын танытса керек. Жазба айтыс екі ақынның немесе үш, одан да ... ... ... ... ... ... ... Құлназар» ақындардың арасында болған
жазба айтыс, сол уақыттағы сөз ... озық ... ... Үш ақынның
да айтар ой, қозғаған мәселесі ... ... ... тұтас бір
мазмұндық сипатқа ие болған. Айтыстың бұл түрінде де адамгершілік, ... ... сөз ... ақындар өз көзқарас, пайымдарын кестелі жырмен
өре ... ... ... ... Жиенбай жыраулардың жазба жырлары көркемдік
тұрғыдан ғана емес, жырлап отырған мәселелері тұрғысынан да ... ... ... ... шолу ... ... ... айтыс Сыр өңірінің ақын-
шайырлары арасында ... ... ... ... ... өмір ... ... мен он алты ақынның айтыстары» да өз уақытының үні мен
пайым-парасатынан мол ... ... ... ... бір қыры ... теңдессіз шеберлігі ретінде
ақындардың бір-бірімен жұмбақтасу арқылы сөз ... дер ... ... ... айту және оны ... көркем жырмен кестелеп шешуі,
әрі сол жұмбақтың сұрақ, жауабы күнделікті тіршілікпен, сол уақыт ... ... – сөз жоқ, ... ... ... ... құбылыс.
Мысалы, Байдырақ сері мен Саржан сұлу айтысында: ... ... бір ... ... ... егер бұл ... шат боп ... тілек алып тұрса дағы,
Келгенде жеркенеді жадап-жүдеп.
Байдырақ: ... ғой ... ... бұл ... тіршілікке зор керегі.
Құдайдан тілеп мұны алса дағы,
Көп жауса мезі болып жек көреді» [38, 407 б.]
Жоғарыда айтып өткеніміздей, ... ... ... өрбуін немесе бай-
манапты мадақтауын ақындардың өресіздігі, пайдақұмар пенделігі ... ... ... ... кез ... түрі болсын, ол – жекелеген бай-манаптың немесе
қолында ... бар ... ... әлімсақтан халыққа қызмет етіп, оның қуанышы мен қайғысын, мұңы
мен мұқтажын өтеп келе ... ... ... ... ... сахарасында
өркен жайып, қалыптасқан айтыс өнері де әр кез ... ... ... ... алда да ... ... таба бермек.
Кез келген өнер түрінің ақпаратты-танымдылық сипаты болатыны белгілі.
Әсіресе, біз сөз етіп ... ... ... ... ел ... мен ... ... мол мағлұмат берері сөзсіз. ХІХ ғасыр қазақ ... ... һәм ... ... ... ... ... Ресейдің отарлау
саясаты мен көршілес Қытай, Қоқан биліктерінің қысымы, қазақ даласында
бекініс-қамалдардың салынуы, ... ... ... үлкен әсерін
тигізді. Қазақ жеріне жат елдерден қоныс ... ... ... ... ... кәсіпкерлерінің келе бастауы, Ресей мен Қытайдың
саяси-экономикалық, сауда-саттық келісім шарттары ... ... кері ... ... ... Хандық биліктің жойылып облыс,
губерниялық әкімшіліктердің ... ... ... болмысына, дәстүр-
салтына, шаруашылығы мен тұрмысына ... ... ... ... ішкі ... ордасындағы, 1837-1847 жылдардағы Кенесары Қасымұлы
бастаған ұлт-азаттық көтерілістердің басталуына тарихтың осындай қысталаң
сәттері ... ... еді. ... бойы ... ... далалық
өркениеттің дегдар қасиетімен тәрбиеленіп өскен халыққа ХІХ ... ... оңай ... ... ... ... ... мен оқиғалар халықтың көзқарас санасына
да әсер етпей ... ХІХ ... ... ... ... ... ... ахуалы қандай деңгейде, қандай жағдайда болғандығын,
әрине, сол ... ... ... ... ... ... Айтыс жырларынан тарихтың сол бір кезеңдерін ... ... тани ... та, ... ... ... ұлттың әлеуметтік жағдайын
бағамдау барысында мол ... ... ... ... ... ... орындарына
байланысты айтылған ойлар сол уақыттағы қазақ ... ... ... хабар берсе, жекелеген саяси оқиғалар ... ... ... ... ... танытады. Ел ішіндегі адамдардың
мінез-құлық, іс-әрекеттері арқылы сол уақыттағы қазақ ... ... ... ... ... ... ... атаулар арқылы
көптеген мағлұмат, ақпарат ... ... ... ... ... ... отыр. ХІХ ғасырдағы айтыс жырларында
кездесетін ... ... ... ... ... айтылған
ойлар қазақ халқының саяси-экономикалық болмысын танытса, ... ... ... өнер ... мағлұматтар елдің рухани деңгейінің кескін-
келбетін сипаттайды.
Осы келтірілген қоғамдық салалардың қайсысы ... ... ... ... ... нақыл, өсиет немесе тұтас логикалық жүйе ... ... ... ... ... ... ... айтылып, нақты мысалдар
келтірілді. Қандай ... иесі ... ол ең ...... өз ... ... ... шығармашылық иесі болашаққа
арнап немесе ... ... ... ... ... ... жазбайды. Ол
қалдырған шығарма арқауы да сол замана ... ... ... ... ... әлеуметтік-тұрмыстық, саяси-экономикалық өмірінің болмысын
сол уақыт үрдісімен ... ... ... ақындарының да
шығармашылығы өз дәуірінің ... ... ... ... ... ... кездесетін ой-толғам, пікірлер уақыттың рухани жемісі. ... мен ... ... сөз ете ... ... де ... аудару қажет. Рухани мұраның құндылығы да осындай қырлармен
өлшенсе керек.
Айтыс ... ... ... ... ... бірі ... ... қайшылығы екені рас. Хан-сұлтанды, бай-манапты мадақтау
немесе сынау, ел ішіндегі келеңсіздіктерді көрсету, ақындардың ... ... ... ... аспандата жырлап, қарсылас ақынның ... ... тіл ... ... ... ... жырлары мағынасына сыйымды,
табиғатына тән ұғымдар. Бұған «ескіліктің сарқыншағы», «білімсіздік»,
«рушылдық», «өресіздік» деп баға ... еш ... жоқ. Егер ... жырлары
осы келтірілген тақырыптардан ада болса, онда оның әлеуметтік, қоғамдық
маңызы да ... еді. ... ... ... де оның ... өлшенері анық. ХІХ ғасырдағы айтыс жырлары өзінің осындай
күрделі психологиялық, ... ... ... ... ... ... ... тұстары, адамдардың жақсысы мен жаманы ... ... ... тарихының барлық кезеңіне тән құбылыс. Ал,
кейінгі ұрпақ ... ... ... сол ... ... ... іздейді. Бұл тұрғыдан келгенде
ХІХ ғасырдағы айтыс жырлары өз миссиясын толық ... тұр ... ... сөз ... әрбір мәселе, әрбір жағдаят сол уақыттың бедерін
көрсетеді. Мұның өзі ... ... ұлт ... ... ... ... ... жасасып, біте қайнасып келе жатқан рухани
құндылық екендігін танытады.
ХІХ ғасырдағы айтыс жырларын объективті ... ... ... өнер түрі сол ... ... ... ... тарихи шежіресін
жасады.
Осы ғасыр еншісіндегі айтыс бізге ана тіліміздің асылы мен жақұтын,
яғни сөз жауһарларын мұра ... ... ... ... озақ ... де айтыс жырларында көрініс берді. Халықтың саяси-
әлеуметтік жағдайлары да ХІХ ... ... ... ... Көшпелі елдің тұрмысы, шаруашылығы, экономикалық ахуалы да айтыс
жырларында барынша баяндалды. Ар-ождан, ... дін, діл ... ... ... тереңнен қаузалып қарастырылды.
Айтыста келтірілген жекелеген рулық-тайпалық сипаттар тұтастай қазақ
халқының ... ... ... ... ... Жыраулық, шешендік үлгілердің айтыс өнеріне әсері
Ақын-жыраулар шығармашылығын жете зерттеп, тереңнен қаузаған, кешегі
кеңестік ... ... ... ... ... қарамай қазақ
поязиясы ғұмырын бес ... ... ... ... ... ... ішінде Мұхтар Мағауин есімі ерекше орын алады. «Бес
ғасыр белестері» атты ғылыми мақаласында М. ... ... ... ... ... ... қадым замандарға барып тіреледі.
Дәуіріне сай дамыған мәдениеті, төл ... ... ... ілкі ... өзінде (V-VІІІ ғасырлар) мәңгі өлмес мұралар ... [39, ... – деп ... ... (ХV ... заманынан Махамбет (ХІХ ғасыр) дәуіріне дейінгі
бес ғасыр қазақ халқының адамзат өркениетінен алар орны мен ... ... ... ... ... тарихи кезең болып саналады.
Қазақ ... жеке ... ... ... ... ... ... ұйысуы сияқты идеологиялық тұрғыдағы ізгі талпыныстардың дені осы бес
ғасыр еншісіне тиесілі еді.
«ХV-ХVІІІ ғасырларда жасалған ... ел ... жұрт ... ... қойды. Өзіндік түр тауып, айқын ұлттық сипатта қалыптасты. Алаштың
жайсаң жанын, өр рухын ... ... ... ... үшін ... ... ... Көркемдік танымның асқар биігіне көтеріліп, әлемдік
өредегі ұлы шығармалар қалдырды» [40, 4 б.].
Ақын-жыраулар ... ... ... бұрын, жалпы жырау сөзінің
табиғатына, шығу, аталу төркініне аз-кем тоқтала кеткен ... ... ... жасаушылардың байырғы өкілдері» атты ... ... ... бұл ... төмендегіше пікірлер келтірген:
«Профессор Н. ... ... ... мағынасы – «жыр
айтушы» деген сөз... Бұл жыр айтушылар ... ... көне ... да ... ... – деп жазады» [41, 156 б.].
Жырау сөзінің төркіні туралы В. ... Х. ... ... Н. ... В.В. ... Л.З. ... Уәлихановтар да пікір білдірген. Аталмыш ғалымдардың барлығының пікірі
сайып келгенде Н. ... ... ... ... ... ... жыраулар тобы, яғни халықтың жырын, мұңын, мұратын
айтушылар өз дәуірінің дидарын ... ... ... ... ... ... болып табылады.
ХV ғасыр өкілі Асан қайғы жырау – заманының сұңғыла шешені, ... ... ... ... ... орын ... ... Ең алдымен
Асан қайғы қазақ даласының геосаяси тұрпатына қазіргі тілмен айтсақ эколог-
ғалым тұрғысында баға ... сол ... ... сөз ... өлшем
жасаған жырау. Ауыз әдебиеті нұсқаларында қазіргі қазақ даласының ... ... ... ... ... ... деген нақыл мен аманат іспеттес
сөздерді жиі ұшыратамыз. Бір ғажабы, Асан қайғы айтқан болжам мен ... ... ... ... жер ... мен ... туралы тұжырым
дәйектемелерінің үндесіп жатқандығы еді.
Бес ғасыр бойы қазақ даласында ... ... ... басты ерекшелігі қандай дейтін болсақ, ең ... азат ... тілі деп ... ... ... ... ой еркіндігі. Ой еркіндігі – ... сана ... ... ... ... ... ... немесе
қоғамға тәуелді болмауы парасатты, байсалды ойлардың ... ... ... Махамбетке дейінгі ақын-жыраулардың рухының биік болуын
– ой азаттығының жемісі деп бағалаған жөн.
Асан қайғы (ХV ғасыр):
«Ай, хан, мен ... ... ... ... ... бар,
Аймағын көздеп көрмейсің.
Қымыз ішіп, қызарып,
Мастанып, қызып терлейсің.
Өзіңнен басқа хан жоқтай,
Елеуреп неге ... [39, 24 ... деп ... ... бетіне айтқан абыз жырау мұнан әрі орда маңында
болып жатқан келеңсіздіктерді, қызметшілердің бетімен ... ... ... ... ... ... ... тарихта әз-Жәнібек атанған ханның да адам ретіндегі
осал тұстарының болғандығын аңдаймыз.
Жалпы, жырауды өз есімі әйгілеп тұрғандай Хасан ... Асан ... ... ... ... жеткен азды-көпті мұраларынан жыраудың нағыз халықшыл, ел
мұраты үшін егіліп, өмір сүргенін анық байқаймыз. ... мұңы ... ... өз заманының қаһарман қайраткері болған. Қазақ халқының
бірлік-ынтымағы жөнінде Асан қайғының:
«Еділ бол да, Жайық ... ... жау ... аяп ... құны болса да,
Алдыңа келіп қалған соң,
Аса кеш те қоя бер,
Бұрынғыны қуыспа» [39, 26 б.], –
деген сөздері сол ... ... ... ... ... тұрған жоқ
па?! «Өлетұғын тай үшін, көшетұғын сай үшін» [39, 26 б.] ... ... ... деп ... сөз айтқан Асан қайғы мұраттарын
ХІХ ғасырда:
«Біріңді қазақ, біріңді ... ... бәрі бос» [42, 119 ... Абай ... Осы ... ... ғалым Г.В. Плехановтың өнер мен
әдебиет жөнінде ... мына ... ... ... ... ... ... – отражение национальной духовной природы – есть ... ... ... ... ... ... эта природа. Значит, ... ... не ... ... ... а его ... и ... устройство объясняют нам его литературу» [43, 70-71 бб.].
Бүгінгі жазба ... ... ... халқымыздың бағзы дәуірлерінен
жеткен рухани құндылықтардан бастау алатыны белгілі. Г.В. ... ... ... ... ... пен ... ахуалдың әсер
ететіндігін ескерсек, қазақ ақын-жырауларының ұрпаққа қалдырған ... ... ... екендігін ойша бағамдауға болады.
Жыраулар поэзиясының көрнекті өкілдерінің бірі – Қазтуған жырау
Сүйіншіұлы ХV ... 20-30 ... Еділ ... ... ... ... қысқа болса да мәнді түсінікті жазушы-ғалым М. ... ... ... «Бес ... ... ... ... томында
жазылған.
Қазтуған жырау бейнесі өзінің «Мадақ жырында» келісті ашылған. ... ... ... ... кесек туынды «Алаң да алаң, алаң жұрт»,
– деп басталатын әйгілі толғауы. Алты ... ... ... да, Қазтуған
жыраудың бұл толғауы өзінің рухани қуатын, идеологиялық мұратын ... жоқ. ... ... ... кеңдігін жағырапиялық тұрғыдан
дәлелдеп тұрған бұл ... ... елге ... ... жерге деген патриоттық
рухымен ғасырлар бойы халықты жігерлендіріп келді. Ұрпақты ... ... ... ... мұрасы өз мәнділігін жоғалтпақ емес.
Бес ғасыр бойы салтанат құрған дала поэзиясының ... ... ... ... ұлт ... ... Қазақ мемлекетінің қалыптасуына
өлшеусіз үлес қосқан жырау өз заманының басты идеологы болды. ... ... ... ... ханның бас ақылшысы, арабша сауатты, ең
тапқыр биі ретінде, ел өміріндегі ірі мәселелерді шешуде үлкен рөл ... 97-98 ... ... ... істерге араласуы, сол замандағы саяси-
әлеуметтік оқиғалардың басы-қасында болып, оған ... ... ... оның ... мұрасында кеңінен көрініс тауып отырды.
«Ашуланба, Абылай,
Ашулансаң, Абылай,
Көтерермін, көнермін,
Көтеріп қазға салармын.
Өкпеңменен қабынба,
Өтіңменен жарылма,
Орыспенен соғысып,
Басына мұнша көтерген
Жұртыңа жаулық салынба» [39, 92 б.].
«Ай, ... ... Сені мен ... ... ұл едің» [39, 92
б.] деп басталатын жыраудың әйгілі толғауы ... өмір ... ... ... әрі сол ... тарихи жағдайынан мол хабар, ақпарат
беретін туынды. Жырда: Үйсін Төле бидің түйесін бағып жүрген құлдың, жиырма
жаста ... ... ... ... ... ... ... Бұл
толғауда ханның бас ... ... ... да ... Абылайға: «Атаңды білмес құл ... деп ... ... ... сол ... ... ... кем емес екендігін
танытады. «Орыспенен соғысып, жұртыңа жаулық салынба» [39, 24 б.], – ... ... ... ... ... таразылайтын кемел саясаткер
екендігін аңғартады.
Халық мұрасын зерттеуші С. Мұқанов ... ... ... ... ... ... білдіре отырып былай дейді: «Бұқар жыраудың жырлары
түгелімен отаршылық саясаттан шошынуға ғана емес, ол өзінің кейбір жырында
қазақ ... ішкі ... ... оның ішкі ... туралы да көп
нақыл сөздер айтады. ... ... ... ... ... ... оның мына жырынан байқалады» [45, 248 б.].
Мұнан әрі ... ... ... ... он бір ... ... алып: «Не деген тамаша тілек! Бұл жырда халық тиыштығының ... ... ... – деп ... да ... ... ... өлеңі сол уақыт үрдісіндегі халықтың
арман-тілегін, замана жүгін арқалап тұрған аманат жыры іспеттес. Сөз ... ... ... ... ... ... тілегін сол қоғамның барлық сыры
мен мұңын, аңсары мен ... ... ... ... ... деп
бағалаймыз.
Асан қайғы, Қазтуған, Бұқар жырау шығармашылығына қатысты айтылған ... сол ... ... ... ... ... ... сияқты ақын-жыраулардың мұрасына да тән қасиет. Осы ... өз ... ... ... ... ... ... кеткен тұлғалар.
«Ай, хан, мен айтпасам білмейсің» [39, 92 б.] Асан ... ... құл ... [39, 181 б.] ... жырау сөздері бес ғасырды көктей өтіп,
дала демократиясының дүр сипатын ХІХ ғасырға жеткізді.
«Хан емессің қасқырсың,
Қас албасты басқырсың.
Достарың келіп ... ... ... ... [39, 92 ... ... ақын өзінің алдындағы жыраулар ... ... одан әрі ... ... Бес ... жырлаған дала поэзиясы өзінің
асқақ рух, жалынды сөзімен, қара қылды қақ жарған өткірлігімен ... ... ... поэзиясы сол кездегі халық өнерінің барлық түріне әсер етті.
Дала ділмарлары – шешен билерге де, айтыс ақындарына да ... ... ... сара жол салып берді.
Жыраулар поэзиясы туралы ... Б. ... ... ... ... ... өмірде болған тарихи нақты оқиғалардың, сол
кездегі саясаттың, қоғамдық маңызы зор оқиғалардың көрінісі бола білді» [6,
93 б.].
Адам, ... ...... қозғалыста, өзгерісте болатын құбылыс. Ой-
сананың дамуы, ... ... ... ... уақыт оны тарих
беттеріне бедерлеп, ұрпаққа аманаттап отырған. ХІХ ... ... ... ... ... үлкен ықпалға ие болса, одан кейін бұл миссияны
би-шешен ... мен ... ... ... бұдан ХІХ ғасырдан бұрын шешендік сөз, айтыс өнері ... ... ... ... ... ... ... дәуірлерден бастау алатындығын,
олардың да халықтың рухани қажеттілігін өтеп келгендігін зерттеу барысында
айтқан болатынбыз. Тек бұл ... ... өмір ... ... ... ... ... тигізер ықпал-әсерін бағамдаған жөн. Жыраулық
поэзия қазақ халқының жаугершілік заманды бастан кешірген, ... ... ... ... ... сипатына тән белең алған өнер.
Елді бірлік пен ... бір ... ... ... ... ... қорғауға шақырған патриоттық тұрғыдағы жалынды жырлар сол уақыттың
еншісіне тән және аса ... ... ... еді. ... жыраудың «Күлдір, күлдір кісінетіп» деп басталатын ... ... ... ... ... басы ... түбі сайда» жырлары
уақыт ырғағы ... ... ... ... ... Жыраулар
поэзиясынан мұндай мағынадағы толғауларды көптеп келтіруге ... ... ... ... Қазтуған жырлары да осы пікірімізді айғақтай
түседі.
Бұл ... ... ... С. ... ... «Ұлт тәуелсіздігі және
әдебиет» атты кітабында жан-жақты сөз етеді. Онда ел ... хан да, ... ... сөзі өтетін билер мен ақсақалдар да шешендік мектебінен
өтуге тиіс болғандығын, ... тілі ... ... ... логикалық жүйесі
мықты сөзге ғана тоқтайтындығын айтып өтеді. Сондай-ақ, ел ... де ... ... иесі болып қана қоймай, ақылшыны да, сөз ... мен ... ... ... тиек ... Әрі ... Әз-Жәнібектің
қасында болған Асан қайғының, Мамай ханның ... ... ... ... ... Шалкиіз жыраудың, Есім ханның қасындағы Марғасқа
жырау мен Әз-Тәукенің қасындағы Ақтамберді мен ... ... ... ... қызметтерінің маңыздылығын еске сала ... ... ... ... пен ... ... ... мен
қайраткерлік тұлғасы жөнінде төмендегіше пікірлер білдіреді: «Жыраулар
заман халін ... ... оны ... ... ... ... жырлармен
жалғастырған. Бұл жырлар, негізінен елдің бірлігі, жердің тұтастығы, ұлттық
тәуелсіздік идеясымен байланысты толғаулардан тұрады» [46, 22-23 бб.].
Қандай қоғам болмасын ... ... ... сөз ... ... ұстаған тұлғалардың шешуші рөлде болғандығы ақиқат. ... ... ... ... ... ғұмыры баянды болып көрген
жоқ.
Өркениетті заман саналатын қазіргі ХХІ ғасырда да сөз ... ... пен ... қоғамға тигізер әсер-ықпалы зор. Журналистиканың
төртінші билік атануы да бекерден-бекер емес.
Жыраулар поэзиясы бәсеңдей бастаған ХVІІІ ғасырдың екінші ... ... ... ... ... би-шешен, ақындық тұлғалардың тарих сахнасына
шығып, ел мүддесіне ықпал етуі де табиғи заңдылық.
Қазақ даласында болып ... ... ... ... ... ... өз әсерін тигізе бастады.
«Қазақ жеріне қала түсті, бекіністер салынып, орыс әскерлері ... ... ... ... орыс шаруалары қоныстандырылды. Ел
тіршілігінің шеңбері тарылып, отаршылдық темір ... қыса ... ... дербес ақындық поэзия қазақ қоғамының әлеуметтік жағдайларын
жырлауға бет бұрып, ел басындағы ауыр мұңды, ... ... ... 23-24 бб.].
Қоғамдық формациялардың өзгеруі халықтың рухани ой-өрісіне де ... ... ... ... ... ... көркем әдебиет
алдыңғы орынға шықса, өтпелі кезеңде публицистиканың ықпалы зор ... ... әр ... ... қоғамдық жағдайларға байланысты орын
алып ... ХІХ ... ... ... ... ... ... жайған тұс
еді. Қазақ даласында ... келе ... ... ... сөз өнері
қоғамдық-әлеуметтік мәселелерге араласып, өз үнін, ықпалын таныта ... ... ... ... ... қазақ тайпа-руларына бүтіндей
тыныштық әкелгенімен, өз ішіндегі жер дауы, жесір дауы, барымта ... келе ... ескі әдет ... ... ... ... үшін мұндай
келеңсіздіктер кейде рулық, жүздік сипат ... ... ... ... ... осындай кеселден арылтуда немесе ел ішіндегі ... ... ... ... рөлі ерекше болды. Мұндай
жағдайда ел ... ... ... өзі ... ... ... ... мен от ауызды, орақ тілді шешендерге, ... ... ... ... еді.
Белгілі ғалым Нысанбек Төреқұл: «Қазақта би-шешендер ерекше тұлға.
Ерекше тұлға дейтін себебіміз, бұрын-соңды қазақтан басқа ... ... ... елді ... ... адамдар болған емес. ... ... ... ... ... ... болуы мүмкін, бірақ олар дәл
қазақтағыдай емес-тін. Демек, би-шешендер тек ... ғана тән ... ... билік, шешендік сөздер тек қазақ арасында кездесетін ... ... ... табылады» [47, 5 б.], – деп жазады.
Ғалым пікіріне сүйене отырып, ұлтымызға тән осынау ұлы тұлғалардың ... ... ... ... ... ... жеткен
шығармашылық мұрасын зерделей отырып көз жеткіземіз. Тіпті, қара қылды қақ
жарып, төрелік айтқан ... ... ... ... ... ІІ-ІІІ
ғасырларда болғандығын зерттеушілеріміз дәлелдеп жазу үстінде. Ғалым
Н. Төреқұлдың пайымдауынша біздің ... ... ... ... би, ... би, ... би ... сияқты тұлғалар өмір сүріп, артына
өлмес мұра қалдырған.
Қазақ ... ... Төле би, ... би, ... би ... ... мен ... мемлекет іргесінің нығаюы жолында ұлт болып
қалыптасудың негізін қалаған қайраткерлер ... ... биде ... жоқ, ... биде иман ... – дейді халық даналығы.
Би болу, билік айту сөз білетін кісінің ... ... ... ... халық даналығы би-шешеннің өзін ар ... ... ... атанған тұлға қашанда әділ, адал болуға тырысқан. Кез келген
даулы мәселені қара ... ... ... ... ... ... ... артпаған. Дегенмен де, халық тарихынан «арды аттады» дейтіндей
би-шешеннің есімдерін кездестіру қиын.
Біздің дәуірімізге дейінгі 178 жылы туып, 89 жылы ... ... би ... ... ... ... ... жолмен әділ де, адал
басқарған. Өзінен бұрын әр ... ... ... ... ... ... ел бірлігіне үндеген» [47, 12 б.], – деп ... ... ... жеткен Майқы би тәмсілдерінде ел ... ... күні ... ... өзінің рухани қуатын, аңсар-мұратын
жоймаған мына бір жыр жолдары ұрпаққа қалдырған аманат іспеттес.
«Жанның ұлы Ар мен ... ... зар мен ... Рат, Қып, Шақ, Болдан-ды
Жоқ демеңіз болғанды.
Ақ тұрған жерде қақ тұтар,
Досым дос оған, қасым қас,
Жауымды түнде шолған-ды.
О, Тәңірім, табынам,
Бесеуге бер ... [47, 14 ... ... ... ... сол ... ... ру, тайпаларға
қатысты айтылған Майқы би толғауынан ... бұл ... тек ... ... беріп қоймайды, ұлттық тұтастықты, бірлікті көксеген
ел мұратының асқақ рухын да танытады.
«Түгел ... түбі бір, түп ... ... би», – ... ... ... ... тегін болмаса керек. Қазақтың ... ... ... ... ... аталмыш өнердің қайнар ... ... ... ... ... ... биден бастау алған шешендік сөз
өнері ғасырлар бойы жалғасып, қазіргі жаңа заманға иек артып ... ... ... Аяз би, ... би, ... би, ... би, ... Әнет би есімдері шешендік өнер ... ... ... ... ХVІ-ХVІІ ғасырларда өмір сүрген Мөңке би, Қазы би, Бөлтірік
шешен, Бөкен би, ... би, ... би, ... би, Байдалы би,
Бекболат би, Сеңкібай шешен, Жаңқұтты шешен сияқты дала ділмарлары тарихта
өздерінің аталы сөзі мен ... ... ... есте ... Уәлиханов «Ежелгі халықтық үлгідегі билер соты» атты жазбасында
қазақтың билері туралы төмендегіше пікірлер келтіреді: «Қазақтарда ... ... ... ... ... ... ... немесе халықты билеп отырған
өкіметтің бекітуімен емес, тек сот ... ... ... оған ... ... ... қазаққа ғана берілген. Би атану үшін қазақ халық
алдында әлденеше шешендік сайысқа түсіп, ... ... ... ... болған» [48, 135 б.].
Би-шешендер тарихына зер сала отырып, көз ... ... бірі ... ... тақыр жерден шықпағандығы, оның ... бойы ... келе ... үлкен мектебінің болғандығы. Бүгінге жеткен аңыз
деректерге сүйенсек Майқы ... ... Аяз би мен ... ... ... ... ... жақындау, дерек-дәйегі мол ХVІІІ-ХІХ
ғасырдағы шешен-билердің өмірі бір-бірімен байланысты, тағдырлары сабақтас
өрілетіндігіне зерттеу барысында анық көз ... ... ... ... бимен кездесуі, Байдалы бидің Саққұлақ биге бата беруі,
Андас би мен Сүйінбай ақынның сөз қағысуы, Жанқұтты шешен мен ... ... ... би мен Нияз ... сөз ... ... ... берген мақтау сөзі сияқты деректерді басқа би-шешендер өмірінен
молынан ұшыратуға болады. Бұл ... ... ... ... ... рухани байланысы өте терең болғандығын
аңғартады. Қазақ ... бата алу, бата беру ... да ... мәні бар ... көз жеткіземіз.
Филология ғылымдарының докторы С. Негимов шешендік өнер ... ... ... ... ... адамзаттың рухани болмысының негізгі
арналары – риторика мен философия саналған. Әу баста бұл әдебиеттің ... ... ... ... ... ... өнер және оның ...
ұлттық мәдениеттің бөлінбес бөлшегі» [49, 5 б.].
Сөз өнерінің бірегей майталманы Бөлтірік шешеннің адамгершілік ... ... ... ... ... ... мына бір сөздері
адамзат баласы үшін өмір сүру қағидасы іспеттес:
«Күншілдік деген бар, содан сақтан,
Кекшілдік деген бар, содан сақтан.
Астамшылық ... бар, одан алыс ... ... бар, одан қалыс жүр.
Қараулық деген бар, одан таза бол,
Бәлеқорлық деген бар, одан ада бол,
Ынсапсыздық деген бар, содан аман бол» [47, 345-346 ... ... ... «ел ... ... «ер дегенің немене?» деген
сұрақтарға берген жауабындағы талғамдарының астарында қаншама құнды ойлар
жатыр.
«...Ынтымақ-бірлік болмаса,
Елдікке мойын бұрмаса,
Үлкеннің айтқан сөздерін,
Кішісі қолдап ... ... ... [47, 364 ... ... ... ... айырмашылығы мұнда
ғибратты-философиялық ой тұжырымдар молдау ұшырасады. Әрі бұл ... ... ... ... ... қара сөз ... айтылады.
«Шешеннің интеллектуалдық мәдениетін, ... ... ... ... де елеп-ескеру керек. ... ... ең ... ... ... ... ... әсер етеді» [49,
18 б.].
Сонымен, жыраулар поэзиясы мен би-шешендердің тапқырлық ой-толғамдары
өз заманының әлеуметтік ... ... ... ... ... асыл ... ... саналады.
Адамзат дүниесінің рухани тетігін тұтастай алып қарасақ, ... ... ... ұғымдардың бір мақсат, бір мүдде тұрғысында
сабақтасып, сөз ... ... ... ... бірегей саласын
айқындайтынына көз жеткіземіз.
Айтыс ақынының ... ... тән ... ... ... да, ... тән ... терең парасаттылықты да көруге болады.
Бұқар Қалқаманұлы бейнесі тарихта – жырау, шешен, ақын, ... ... ... Мұндай сипат дала ділмарларының көбіне тән. Бұдан шығатын
қорытынды – сөз өнері түрлерінің рухани жақындығы мен ... ... ... болғандығы.
Шешендік өнер – халықтың дүниетанымы мен философиялық таным-түйсігін
айқындайтын құбылыс. Шешендік сөздер жеке ... ... ... ... ... ... ... Би-шешен сөздерінің жер
дауы, жесір дауы, құн ... ... ... мәселелерден басқа,
салмақтырақ қыры – ... ... ... Мысалы, Шабанбай
бидің Жанғұттыға берген:
«- Аллаға жағамын ... ... ... ... ... ... бол,
Судай таза бол,
Жердей көтерімді бол» [50, 69 б.], –
деген батасын сол уақыттағы ел ... ... ... ауыл ... деп ... ... екен.
«Аллаға жағу дегені – мұсылмандықты берік ұстау: намаз, оразаны қаза
етпеу, исламның бес ... қалт ... ... ... ... ... ... кішіге ізет көрсету» [50, 69 б.].
Бұдан әрі «халыққа жағу үшін қазанды бол» ... ... ... ... ... ... жетім, жесір,
ғаріпке, жолаушыға, ағайын-туыс, халыққа қол ұшын беруі керектігін айтады.
«Судай таза болу мен ... ... ... да ... ... ... адамзат баласының басынан өтетін келеңсіздіктерден
сақтандыру мақсаты тұрғысында ... ... ... ... ... келтіруге болады. Осы
тақырыпты байыпты зерттеп, байламды пікір ... ... Б. ... «Қазақ би-
шешендерінің сөздері өз заманында маңызды қоғамдық рөл атқарған. Көне Қазақ
мемлекетінің қалыптасып, дамуында сөз ... орны зор ... ... ... ... әсер етіп және оларды бірігіп іс-қимылға көшуге
шешім қабылдауға сендіру, иландыру, ... ... ояту дәл сол ... сөз айту ... ... ғана ... асатын еді. Ал қазақ қоғамындағы
шешендік сөзге, билік шешімге жүгінудің орны ... зор ... ... даласындағы басқару ісі ауызша сөз арқылы жүзеге асты» [6, 101-102
бб.], – деп пікір білдіреді.
Жыраулар поэзиясының ... рухы мен ... ... ойға ... ... ХІХ ... айтыс ақындарының шығармашылық мұрасына
мазұндық һәм ... ... мол игі ... ... тән кең ... ... пафосты тілейтін жырларды Сүйінбай,
Жамбыл, Құлмамбет, Досмағамбет, Сарбас, ... ... ... т.б.
ақындардың айтысынан байқаймыз. Төкпелете жыр төгіп, ұзағынан ... ... жиі ... ... ... тән бұл ... ақындар
айтысында да елдік, халықтық мақсат-мұраттар тұрғысында барынша ... ... тән ... ... ... көріністерін де сүре айтыстарында молынан ұштастыруға болады.
Мысалы, Сарбас пен Жамбыл ... ... ... мына бір ... ... ... еске түсіреді:
«...Алатұғын жеріңді айт,
Ішіңдегі шеріңді айт,
Кешпейтұғын жөніңді айт,
Жеңе тұғын еліңді айт!
Ат жүздіріп келемін
Айдын шалқар көліме...» [51, 223-224 ... ... ... ... ой-толғам,
насихатшылдық сарын элементтерін айтыс жырларынан ... ... ... өзі ... сөз ... ... рухани жақындығы мен дәстүр
сабақтастығының үзілмес желісін көрсетеді.
Ақтамберді жырау:
«Ағайының көп болса,
Ұлы ... ... ... туған жақсылар
Аз да болса көппен тең...» [40, 54-55 бб.], – дейді.
Омарқұл мен ... ... ... ақын ... ... Онан соң бұл жалғанда әйел жетім,
Туысында теңін тауып қосылмаған.
Жас жетім ... ... ... ерітпесе...» [52, 383 б.].
Ауыз әдебиетінің көрнекті тұлғаларының өмірі һәм шығармашылық мұрасына
зер салар болсақ, оларға жыраулық, шешендік, айтыскерлік ... сөз ... ... да жат ... ... ... ... белгілі бір мақсат-мүддеге шақыратын, үгіттейтін
насихатшылдық сарын айтыс жырларында да мол ... ... ... дәулет бітпесе,
Қызыл тілден не пайда?
Мал араға жүрмесе,
Құр айтқаннан не пайда?
Өзіңе еркіндік бермесе,
Азат бастан не пайда?
Өзге алып еліңді,
Билегеннен не пайда?» [53, 65 ... ... ... ... айта ... халыққа байлық пен дәулет,
азаттық пен еркіндік сияқты ұғымдардың ... ... ... Әрі сол ... ... ... осы ... ұғымдарды ұстап тұру
үшін не қажеттігін насихаттайды. Мұндай мысалдарды жыраулар поэзиясынан мол
ұшыратуға болады. Мәселен, Ақтамберді жыраудың ... ... ... ... ме ... деп басталатын атақты толғауын елді асқақ мұрат,
баянды бейбітшілікке ... ... рухы ... ... ... ХІХ ... еншісіндегі айтыс мұраларында да осы дәстүр жақсы
сақталған. 1965 жылы ... ... ... кітабының бірінші томына
кіргізілген Нұралы мен Мақан ақындардың айтысы өзінің мазмұны мен көркемдік
ерекшелігі ... ... ... ... ... Бұл ... Шымкент
шаһарында өтеді. Дулат пен Найман руларының намысын жыртып шыққан ақындар
қыза-қыза келе ... ... ... ... ... ... ... айтылған сын мен міннің қаншалықты маңызды екендігін қазіргі уақыт
үрдісімен зерделейтін болсақ, бұл ... ... ... келбетін
көрсетумен бағалы дер едік.
Сонымен қатар, сол замандағы ел шаруашылығының қам-қарекетін танытатын
жыр ... ... ... ... ... еліңде тіршілік етпейсің бе?
Диқаншылық айналсаң жақсы кәсіп,
Бидай, қонақ, тары, арпа екпейсің ... ... ... сөз ... ... ... сеппейсің бе?
Кәдуілгі жабайы күніңді ойлап,
Астық пенен жемісті шөп дейсің бе?
Қауын менен жүгері, өрік, алма,
Өніп тұрса мол болып көп дейсің бе?...» [54, 268 ... ... ... ... ... бір руға ... сын ... көкейкесті мәселелерден туындайды. Айтысушы ақындар тұтас халықты
құрайтын белгілі ру-тайпа өкілдері. Сол дәуірдегі Үйсін, Дулат, Шапырашты,
Қоңырат, ... ... ... ... Алшын, Адай сияқты іргелі рулардың
айтыс ақындары өз елінің абырой, намысын ... ... ... ... ... ... Бұл ХІХ ... өткен барлық айтысқа тән қасиет. Кеңес
заманында бұл құбылысты рушылдық деп ... ... ... ел ... ... сипат беруге мүдделі.
Біріншіден, рулық сипатта өрбіген айтыстың өзі тұтастай қазақ халқы
мүддесіне ... ... Олай ... ... ... әр ... екінші рет қайталанбауына белгілі дәрежеде ықпал етті.
Сондай-ақ, айтыс арқылы біз халықтың ... ... дін, ... ... ... ... ... саяси-тарихи
жағдайларды әр қырынан танып білуге мүмкіндік алдық.
Сонымен, жыраулар поэзиясы мен ... ... ... ... ... баға ... әрекеттендік. Бұл туралы «Қазақ
әдебиетінің тарихы» кітабының үшінші томында ... пен ... ... ... бұлардың өмір шындығын суреттеудегі
көркемдік тәсілдері мен белгілі бір ... ... ... шыққан
авторларының нақтылығынан, ғасырлар бойы өзара үзілмей келе жатқан ... ... ... ерекшеліктерінен де көреміз» [55, 31 б.], –
деп жазылған.
Жыраулық һәм ақындық поэзияның даму жолдарын зерттеуші
М. Жармұқамедов бірыңғай импровизация дәстүрінде ... егіз бір ... ... ... ақындық поэзия мен жыраулық толғаулардың жырлайтын тақырыбы мен
жанрлық ішкі мүмкіндіктерінде де өзіндік ерекшеліктердің ... ... ... ... ... ... кеңдігіне қоса, сезімге
құрылған лирикалық сипаттың басым ... ал ... ... ... әр ... көріністері мен заман жағдайын сипаттайтындай
ой-болжам, асқақ эпикалық үнге ... мән ... ... деп пікір айтқан зерттеуші ақындық поэзия мен ... ... ... жөнінде, яғни, өзгешелігі туралы төмендегідей тұжырым
келтіреді.
«Солай дегенмен ақындық поэзияның ... ... ... ... ... де аз емес. Мұнда жыраулық поэзияда сирек
ұшырасатын адамның ішкі ... күйі мен ... ... ... мәлім» [55, 56 б.].
Жыраулар поэзиясы мен айтыс жырларындағы сабақтастық пен үндестік
жайындағы ... ... ... ... ... қорытындылай
отырып, шешендік сөз бен айтыс өнерінің рухани жақындығына ойысалық.
Шешендік сөз өнерінің көрінісі айтыс жырларына да тән ... ... ... ... белгілі би-шешендердің тұлғалық болмысына тоқталсақ.
«Негізінде шешен-билер ... ... ... ... ... ... көгеруі, дамуы, нығаюы, нағыз шешен-билердің
тегеурінді өнерімен, ... ... ... [55, 465 б.].
Би-шешенді осылай деп танитын болсақ, олардың сөйлеген сөзі, іс-әрекеті
халықтық мақсат-мүдде тұрғысында өрбитіні ... ... мен ... тән ... ... сипат би-шешен туындыларына да ортақ.
Мәселен, Қаз дауысты Қазыбек бидің жырмен өрілген мына бір аманат
іспеттес сөзі ... ... ... қоса ... ... ... рухты сипаттайды:
«Алтын ұяң – Отан қымбат,
Құт берекең – атаң қымбат,
Аймалайтын анаң қымбат,
Мейірімді апаң қымбат,
Туып өскен елің қымбат,
Ұят пенен ар ... ... жар ... [10, 150-151 ... ... шыққан дуалы сөз, кесімді пікірлері халықты
әділдікке, ынтымақ-бірлікке, Отанды-елді сүюге ... ... ... жыраулар мен ақындар, би-шешендер далалық мәдениеттің
көкжиегін кеңейте отырып, көшпелі елдің көкірегіне ... ... ... ... ... діни ... салт-дәстүрді ұстанудағы таным-
түйсіктері, өмірге, тіршілікке ... ... ... ... ... ... үлес ... Сөз өнерінің
майталмандары болған дала ділмарлары қазақи ұғымға тән ... ... өзін ... ... насихаттап отырды.
ХVІ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген Құрмысы би өзінің шешендік
сөздеріне үнемі мақал-мәтел, нақыл сөздерді қосып айтуымен ерекшеленеді.
«Жабағы ... ... ... ат болар.
Жас жігітті қорлама,
Жұртыңа ертең бас болар.
Көрген сайын «сіз» десіп,
Сыйласқанға не жетсін?
Шашылғанды ... не ... [47, 261 ... жылы Мойынқұм өңірінде дүниеге келген қазақтың ... ... ... өз ... сұңғыла тұлғасы. Ол өлең жазған әрі
суырыпсалып айтудың да шебері болған. Қара ... қақ ... ... ... оны Тура би атаған. Қылышбай шешеннің сөздері өмірдің өзінен
алынған ... ... ... ... астарлап өруімен
ерекшеленеді.
«...Не жандар өткен байлықпен,
Өтірік сөз бен зорлықпен,
Жаһанға малы сыя алмай,
Тұтыларсың бір күні» [47, 525 б.].
Шешендік сөз ... ... ... ... ... ... ... сөздердің мән-мағынасы, қазақи тәрбиелік құны жыл ... ... ... ... ... ... ықпал ету, әсер ету
қуаты ғасырлар бойы сарқылмайтындығын жазады. Расында да, ... ... ... ақындық дәстүрлерге де ерекше реңк беріп, тіл ... ... ... ... ... ... ... тарихын зерттеуші И.М. Тронскийдің еңбегін оқи
отырып, адамзат рухани құндылығының ежелгі ескі дәуірден сабақтас, ... ... грек ... ... ... басқа халықтар
әдебиетінен бөле жара, ешкімге еліктемей, өз ... ... ... И.М. ... ... әдебиеті элементінің әсер-
ықпалын жоққа шығармайды. «Греческая литература – древнейшая из литератур
Европы и ... ... ... не ... на опыт других литератур. С более древними литературами
Востока греки ... ... ... лишь ... ... расцвет их собственной
литературы лежал уже позади. Это не ... что ... ... ... и в ... ... греческую литературу, но они проникали устным,
«фольклорным» ... [56, 9-10 ... ... ... ... бұл ... Осы еңбектегі ежелгі грек
әдебиетінің алғашқы лирикалық жанрлары ретінде ... ... и ... ... сияқты кейбір түрлерінің бізге де жат ... ... ... ... ... ... ... мол кездесуі, сондай-
ақ ұжымдық түрде айтылатын «Аужар», «Жар-жар» түрлерінің қазақ халқында ... ... келе ... еске ... да ғалымның «Первобытная поэзия – поэзия коллектива, из
которого личность еще не ... ... ... ее ... ... и ... коллектива, а не отдельной личности» [56,
25 б.], – деген пікірі біздің зерттеушілеріміздің ойымен ... ... ... қара сөз ... һәм өлең үлгісіндегі Антикалық
мәдениет сипаты сөз болады. Біз осыған дейін қазақ ауыз ... ... дені ... ... туындап отырғандығын айтқан едік. Осы жерде
қара сөз үлгісінде жеткен сөз өнері жәдігерлерінің де көп ... ... ... күнге жетіп отырған аңыз-әфсана, ертегі-әңгімелердің көбі
қара сөз үлгісінде айтылып келді.
Соның ішінде өзіміз сөз етіп ... ... ... да ... қара ... өріліп отыратындығы белгілі. Бұл ... өзі: ... ... белгілі уақиғаға байланысты
тапқырлықпен, көркем тілмен айтылған және жұртшылық қабылдап, елге тараған
белгілі ойлар, ... [57, 5 б.], – деп ... ... ... ... ... ... ел аузындағы аңыз былай дейді:
«Сырым 15 жасында бір құшақ отын құшақтап Нұралы ханның ауылының ... бара ... ... ... ... ... ... хан, баланы шақырып
алып:
- Үй ішінің кемдігі отын-сумен жетеді, ауыл ... отын ... ... ... кетіп еді? – дейді.
- Тақсыр, даланың оты олжа, суы нұрлық, елдің малы мен ақысын ... – деп, ... ... жүре ... [58, 133 ... сөз үлгісіндегі осындай шешендік өнер туындылары қазақ ауыз
әдебиетінде мол. Мәселен, Қаз ... ... он алты ... қалмақ
ханына айтқан «Біз қазақ мал баққан елміз» деп басталатын сөзі де ... ... саф ... ... ... ... отыр. Осы мысалдардың
өзі-ақ өлең-жырға жүйрік ... ... қара ... де ... ... танытса керек.
Би-шешендердің философиялық пайымдаулары мен тапқыр сөз, ... ... ... ... ... тіпті мыңдап келтіруге
болады.
Зерттеу барысында сөз еткен жыраулар поэзиясы, ... ... ... ... сөздері – мұның бәрі көшпелі жұрттың биік
мәдениетін, өзіндік өркениеті дамыған елдің терең ... ... ... ... А. ... ... ауызша
тарихы» шежірелік деректерді пайымдау еңбегінде шыншыл тарих жазу үшін ... ... ... ... пікірлер білдіреді: «Шыншыл тарих жазу
үшін ең алдымен деректемелерге ... ... ден қою ... ... санатына тарихи айғақ-деректердің бәрін жатқызуға болады. Атап
айтқанда археологиялық, ... ... ... заттық, ауызша айғақ деректің қай-қайсы да белгілі бір заман ... ... сол ... мен ... аясындағы адамдар жайында таным-түсінік
қалыптастыруға септігін тигізеді» [59, 12 б.].
Осы ғылыми ... ... ... ... ... ... ... біз зерттеп отырған сөз өнері шеберлерінің, яғни, би-шешен, ақын-
жыраудың үлесі орасан зор екендігі ақиқат.
Сондай-ақ осы ... ... ... ... ... сипаты айқын,
терең пікірлер айтылады. «Шежіреде ел-жұрттың әлеуметтік-саяси өміріндегі
нақтылы ... ... гөрі сол ... ... ... көбірек көрініс тауып отырады. Шежірелік ... мен ... ... ... ... ... ... әсіресе, моральдық-этикалық қасиеттерін
айғақтайтын ... ... тұр» [59, 13 ... ... ... құндылықтар түрінің қайсысын алып қарамайық,
ғалым А. Сейдімбеков келтірген осы ... ... ... береді деп
нақты айта аламыз.
Жыраулық дәстүр мен шешендік сөз өнері қасиеттерін зердесіне барынша
сіңіре ... ... ... ... ... ... сабақтастырды. Халық
ақындары көпшілік алдында сөз жарыстарып, яғни, айтысып қана ... ... ... ... өнер ... одан ... ажарландырып, байыта түсті.
Мәселен, Жамбыл ақынның бойында тек айтыскерлік дарын ғана емес,
жыраулық, шешендік, ... ... де ... ... Сүйінбай,
Шөжелердің жыршы, Ақан, Біржан, Әсеттердің әнші-сазгер ... ... ... сол заманда өмір сүрген көптеген халық ақындарына тән ... ... ... халықпен бірге жасасып, оның тарихи ... ... ... ... сөз ... ... ХІХ ... қазақтың
жазба әдебиеті көшіне аманаттағандар да осы айтыс ақындары болды.
Халық ақыны өлең-жырға қаншалықты ... ... қара ... ... ... ... ... Орыс зерттеушісі А.Ф. Мерзляков
«Шешендік сөз» атты ғылыми мақаласында: «Оратор должен ... не ... ... ... ... но и на все его внимание» [60, 91 б.], – ... ... осы ... қазақ шешендері мен ақындарына да тән сипат дер
едік. Бұл туралы қазақ даналығында «Тыңдалмаған сөз жетім» – деген ... бар. ... ... назарын аудартуда қазақ ақын-шешендеріндей
шеберлік танытатын елдер сирек-ау, сірә?! Бұлай деп ... ... ... өмір тарихы мен шығармашылық жолымен танысуымыз ... ... ... аса ... ... ... шығармасы
бойынша жасалған өмірнамасы негізінде жазылған «Әйгілі гректер» атты
кітапта, ... ... ... ұлы ... ... ... туралы
баяндалады. Онда Демосфеннің сол мемлекеттің ең таңдаулы адвокаты Исейден
төрт жыл бойы тыңғылықты сабақ ... ... ... жас ... көпшілік алдында тұңғыш сөйлеген сөзі ... ... ... ... ... ... оның ... аяқтауға мұрша бермеді,
– дейді.
«Сөйтіп Демосфен қалайда өз сөзіндегі ... ... ... ... ... алаң етпесін деп ол мүлдем оңашаланып алды, одан соң ... үшін ... бір ... ... тастады. Сөзінің ақауларын жою үшін
күніне бірнеше сағат бойы ... ... Ол ... ... тас ... анық әрі естірте сөйлеуге тырысты, «р» дыбысын ... ... ... ... әкеліп, ырылдағанын тыңдап, үнін қайталады» [61, 209 б.].
Қазақтың би-шешендерінің тарихын зерттеп, ... ... ... Б. ... Н. ... ... ... немесе ертеректе ауыз әдебиет үлгілерін жинап, пікір білдірген
С. Сейфуллин, М. Әуезов, С. Мұқанов жазбаларынан, тіпті ... ... ... ... ... ... ... қазақтың би-шешенін кездестірмейміз.
Біздің би-шешендердің мектебі ұлы даланың көнекөз абыз қариялары болды.
Баланы бесіктегі кезінен тәрбиелеген («Ел болам десең, бесігіңді ... ... ... тоғызға келген қызына бәлиғат жасын беріп, ұлын он ... иесі ... ... бала он үшінде баспын дер, болмас бала он
бесінде жаспын дер» деп ... өмір сүру ... ... тай ... танитын далалық сын-пайым астарында да терең
психологиялық, педагогикалық ... ... ... ... Әйтеке
билердің шешендік қасиеті бала кездерінен танылған. ... ... оты бар ... ауыл ... ақсақалдары кішкентай кезінен-ақ
танып, оны ұлы өнерге баулып өсірген. ... ... ... Құнанбай
сұлтанның билер кеңесіне он жасар Абайды қатыстырып ... да ... ... ... ... Құнанбайдың Абайдан үлкен ұлдары да болды, бірақ
әкесінің ықыласы Абайға ауады. ... ... А. ... ... ... тарихы» атты шежірелік
деректерді пайымдау кітабында «Қазақтың қария сөздері» атты үлкен тарау
бар. Әрине аталмыш ... ... ... ... өз ... ... ... мәнісі «Қазақтың қария сөздері» атты тақырыпқа тіреледі. Қазақтың
би-шешен, ақын-жыраулар мектебі сөз жоқ ... кең ... ... ... саналмақ. Бұл туралы ғалым, этнограф А. ... де ашып ... «Бұл ... ... ... ... кімнің
кімнен өрбігенін білдіретін есімдер тізбесі ғана емес, ... ... ... тіршілік-тынысы туралы айтылатын тарихи ақпарат
тұрғысында ден қойдырады. ... ... ... сөздерінің аясында
ұрпақтардың генеологиялық сабақтастығы ғана баяндалып қоймайды, ең бастысы,
нақтылы оқиғалар мен тұлғалар ... ... ... ... ... ғибратты шешендік сөздер мен ... ... ... ... ақпараттың негізі мазмұнына айналып
отырды. Яғни, қазақ ... ... ... ... ... ... түрлі үлгіде паш ететін тарихи ақпарат қоймасы деуге болады»
[59, 13 ... ... ... ... ... ... дарыны бірдей
сақталған. Төкпелете жыр төгу ақын үшін жыраулық образға кіру ... ... ... ой, ... табу ... тапқырлықты қажет етеді. Көпшілік
алдында жыр сайысына шығу ... ... ... ... ... ... әлеуметтік ыңғайын бағамдау, яғни, тыңдарман ықыласына ие
болу әрекеттерін ойластыру;
- қарсылас ақын туралы, оның тегі, руы, ... ... ... ... ... болу;
- жыр сайысы барысында қарсылас ақынның аузынан шыққан сөз ... ... ... ... ... ... ... ақынның аузына сөз сала отырып, ертеден ойластырып келген ... ... бұл ... ... ... ... ... стихиялы түрде
көрініс береді. Ең бастысы, ақындардың аузынан «от басы, ошақ ... ... ... ... ... айтылса, айтыскер үшін нағыз абырой сол
болып саналады. Мәселен, қарсылас ақынның басынан сөз асырып, ... ... ... ... айла-шараларға бару тәсілдері де айтыс ... ... ... ... ... ел аузында аңыз болып жүрген Үмбетәлі мен ... ... осы ... ... көрініс береді. Бұл айтыста Нұрила
ақын жеңіп, бәйгеге ие болады. ... ... ... ... ... ақынның өлерінде өкініп айтқаны деген мына бір жыр ... ... ... ішкі ... ашып ... неде болса тарықсын деп,
Қызуда қызба сөзді соғыппын кеп.
Бетіме қаулап келген қалың сөзін,
Итеріп иірімге тоғыттым ... ... ... адам ба ... ... ... бек.
Қырық кісі атын білген ер екен бір
Отырмын сілесіне жолықтым деп» [38, 396-397 ... ... ... ... ... дәрежесінің биік болып келуі әрі
әлеуметтік мәні мен қоғамдық маңызының терең болуы сол кезде жазба айтыстың
кең етек алуымен байланысты ... ... ... ... суырып салу үрдісінде туған
айтыстардың өзі мағынасын сақтай отырып, көркемдік ... ... ... ... Бұл туралы М. Әуезовтың «Айтыс туралы» ғылыми
мақаласында төмендегіше пікірлер келтіріледі: «Айтыстан ... сол ... ... және ... ұғып ... алам ... ақын шәкірттеріне
айтып беретін, алғашқы айтысқа түскен екі ақынның ... ... ... ... ... көлемдерін еске ала отырып, өз сөзімен ... ... ... жаңғыртып береді. Мұның айтуынша, алғашқы халық
алдында өткен айтыс, енді жаңа ... ... [38, 13 ... ... ... ... жөні ... бөлек. Онда ақынның
білімі, парасаты, зерде-зейіні, шығармашылық ... ... ... ... ... мәні ... ... тілге тиек болып
отырған проблема түрлерінің тәрбиелік-тағылымдық ... да ... ... ... Кете ... ... жырау, Жиенбай
жыраулардың арасындағы жазба айтыс, өзінің көркемдік һәм ... ... ... ... ... жатады.
Екі, үш немесе одан көп ақын-шайырлардың арасында жазба түрінде өрбіген
айтыстарды халық мұрасынан мол ұшыратуға ... ... ... ... жазған жыры өзінің дерек, мағлұматқа
молдығымен ерекшеленеді. Жырда Кете, Әлім, Шөмен ... ... ... ... нақты деректер келтіріледі.
«Нақылда: арғы атамыз – қазақ, Алшын,
Кете мен ... ... бір ... ... кен ... ... ... деп ешкім оған.
Осы ердей әркім қиял тыңдатпаса,
Құр көңіл не бітірер батпансынған?
Шөменнен Оңғар менен Базар шықты,
Жорғадай сөзі қымбат ... [38, 225 ... ... Жыраулық, Шешендік, Ақындық сияқты сөз өнері
түрлерінің рухани, мағыналық үндестігі жайлы осы тараушада біршама ... ... ... ... ... ... алтын арқауына айналған
халық шығармашылығының түп-тамыры, ... көзі тым ... ... ... ... көз жеткіземіз.
Ең бастысы, біз сөз еткен шығармашылық өнер түрінің барлығы, халықтың
тарихи тұрпатын ... ... ... арман-тілегін, мақсат-мүддесін,
тұрмыс-салт, әдет-ғұрпын, әлеуметтік-тұрмыстық ахуалын айқындаушы ақпарат
қоры екендігіне көз жеткіздік.
Халық шығармашылығы әр дәуірде, әр ... ... ... ... ... ... заңдылықтарына орай бейімделіп, өсіп-өркендеп келе
жатқан құндылық.
Қандай өркениетте өмір сүрмейік, өнер халықпен бірге ... ... ... ...... қызмет етуші құндылық» деген қағида бар.
Сондықтан да, әлем өркениетіне қоян-қолтық ... ... ... қазақ халқының ұлттық болмыс-бітімін, оның өнері ... ... мен ... ... ... ... ... руханиятының асыл қазынасы. ... ... күші ғана ... ел ... ... күн ... халыққа қайрат, жігер
беретін ұлттық рухтың қажеттігі өзінен-өзі туындайтыны белгілі. Дәл осы
сәтте домбыра мен ... ... ... қазақ ақын-жыраулары заман
идеологиясының тізгінін ұстады. Жыраулар поэзиясын ... ... ... ... көз ... – біз ... жыраулардың
барлығы өз заманының батыры, қол бастаған көсемдері болған.
Ұлтын сүйіп, оның ... жері үшін ... қаны ... ... ... атануы да заңдылық. Қазтуған, Доспамбет, Ақтамберді,
Жиембет т.б. ақын-жыраулардың ерлік ... ХІХ ... ... ... ... ... ... қалаған жыраулар поэзиясы сөз (тіл)
жауһарларының небір ғажап үлгілерін жарқырата көрсетумен қатар, елдің ... ... ... үгіт ... ... «Ата ... бұқара, өз
қолыңда болмаса, Қанша жақсы болса да, Қайратты туған ер ғаріп» [39, ... Асан ... ... ... ... Жабыққанын білдірмес» [39, 29 б.],
Қазтуған, «Бетегелі Сарыарқаның бойында, Соғысып өлген өкінбес» [39, ... ... ... ... ... ти» [39, 36 б.], ... ... көп жиып, өз алдына ел қылсам!» [39, 62 б.], ... ... сөзі ... ... ... ... ... орасан зор рөл
атқарды. Жыраулар поэзиясында ... ... ... ... ... ой
оралымдары өте көп. Ақын-жыраулар поэзиясындағы мұндай өршіл рухтың тамыры
да тым бағзы дәуірлерден, біздің көне ... ... ... ... Оған сол ... ... сөз ... куә. Сөз – ойдың жемісі.
Дәуір дидары, уақыт тынысы сол заманның ... мен ... ... бедер тауып, бүгінгі күнге жетіп отыр. Сонау V-
VІІІ ғасырлардағы Орхон, ... ... ... ... ... ... түстіктен шабыңдар!
Құтаңдар, шығыстан шабыңдар!
Мен терістіктен шабамын!
Түркі-сір халқының жерін жат баспасын!
Сол дұшпанды жояйық» [16, 48 б.] – ... ... үшін ... ... ... тарихи танымы терең,
құнды жәдігер болып ... ... ... ғасырлар керуенін көктей шолатын
болсақ, сол ... ... ... ... рухы ... ... ... желідей тартылып, өзінің саһар ... ... ... куә – ... ... ... жыр-толғаулар мен шешендік
сөздер, айтыс өлеңдерінің ... ... мен ... тереңдігі. Ертегіден – елдік, аңыздан – ақиқат, жырдан – сыр,
өткенімізден өкініш емес өсиет ... ... ... ... ... қаузасақ, тарихымызды бұрынғыдан да терең тани түсеріміз ... ... ... ... да осындай дәстүрден сабақ ала
отырып дамыған. ... әр ... ... ... халқының таным-
көзқарасы, тілдік-ойлау ерекшеліктері дамып, жетіліп, өзгеріп отыратындығы
белгілі. Көне ... ... мен ... ... ... ... ... көктей деуге болады. Бірақ ең бастысы түркі заманы мен ... ... ... тілдік айырмашылық сезілгенімен, халықтық рухтың
өшпей, сол қалпында сақталғаны дер едік.
Сөз өнеріне ... ... ... ... ... ол ешқашанда
дербес дамымайды. Қазақ ауыз ... ... ... ... сөз ... ... ... бір-бірімен сабақтаса өріліп, рухани
үйлесімде дамыды. Кейде осы ... ... үш ... бір ... ... ... арасында «сегіз қырлы, бір сырлы» өнерпаз атанды. Бұл
туралы зерттеу барысында ... ... ... ... ... мен айтыс жырларына қарағанда би-шешен сөздерінің әлеуметтік мәні
мен қоғамдық ... ... ... ... ... би-шешен
сөздерінің өзі халықтың әлеуметтік жағдайы мен қоғамдық маңызы бар ... ... ... төрелік айту барысында туындаған. Би-шешен сөздері ел
ішіндегі жер ... ... ... ... ... ... жатқан әлеуметтік
мәселелерді шешумен қатар, мемлекет үшін аса маңызды ... ... ... ... Мәселен, Абылай хан кеңесіне үнемі қатысып
отырған сегіз биі, оның ішіндегі сөзі семіз биінің бірі ... би ... ... хан ... ... ... араласып, хан ордасында
байламды билік айтқан Қанай би, Тәттіқара шешендердің әрекеттері қазақ би-
шешендерінің әрекеттері ... ... ... қатар, би-шешен сөздерінің қоғамдық маңызы мен ... зор ... ... ХІХ ғасырға дейін ілгерілі-кейінді
осындай дала өркениетінің ақын-жырау, ... ... ... ... ... өнеріне үлкен ықпал етіп, өзінің шығармашылық
рухани әсерін тигізгені ақиқат.
2 ХХ ҒАСЫРДЫҒЫ ... ... ЖӘНЕ ... ИДЕОЛОГИЯ
2.1 Кеңес дәуірінің алғашқы жылдарындағы айтыс (1920-1940 жж.)
ХХ ғасыр қазақ халқы үшін түрлі саяси оқиғалар мен ... ... ... ... ... қазақ халқы геосаяси тұрғыдан толықтай Ресей
империясының отаршылдығына тәуелді ел ретінде саналды.
Жартылай отаршылдыққа көше ... ... ... ... өнер-
мәдениетінде алғашқы баспасөз беттері мен ... ... ... ... уақыт бедерінің жаңа сипаттары бой көрсете бастады.
Жыраулық, шешендік үлгіден нәр алып, қаймағы бұзылмай келген халық
өнеріне ХІХ ... ... ... ... отаршылдық саясаттың салқын
сызаты түсті. Бұл жағдай ХХ ғасыр басында өз ... одан ... ... ... шығармашылығына мазмұндық һәм көркемдік тұрғыдан
біршама өзгерістер енгізді.
Айтыс өнері өзінің көшпелі елге тән көркем мінезі мен сайын ... ... ... ... ... бәсеңдетті. Ақындар айтысы өзіне тән төл
тақырыптардан қол үзіп, өздері де әлі сырын, ... ... ... ... ... ала бастады. Бұл сипатты революцияға
дейінгі ақындар айтысынан аңдауға болады.
Революцияға дейінгі ... ... 1800 ... ... Қарасақал Ерімбет
пен Шораяқтың Омары арасында 1905 жылғы болған айтыс, сол ... ... сөз ... бірінен саналады.
Шораяқтың Омары:
«...Арасын «Әлім-Шөмен» деп айырмадым,
Болғансын мекені бір мамлакаттан.
Бұлар – бас ... Кіші ... бір біз ... ... ... екештірсе екі сөздің,
Халық білед, кімге беред «дурак» атты...» [38, 551 ... ... ... жырдағы «мамлакат», «край», «дурак»
сөздерін ұлттық өнерге салған ... ... ... деп ... жөн.
Бұларды тілімізге кіре бастаған бөгде, жат атаулар ғана емес, сол кездегі
қазақ ... ... ... ... ... ... «әсері» деп
пайымдаймыз.
Халық шығармашылығындағы отаршылдық сипаттарын баяндайтын ... ... ... ... ... ... ... де
жарияланған. Мәселен, 1875 жылғы 25 июль айындағы газеттің
18 нөмірінде Шымкент оязына қараған ... ... ... ... уаенный губернаторы Калауашовтың Хиуаға барғаны тақырыпта
шығарған өлеңі ... ... ... ... дала ... ... өлең Хиуаны қанға бояп бағындырған губернатор Калауашовтың
«ерлігін» дәріптеуге ... ... ... газетінің екі
санында
жарияланған ақынның «ода» жыры губернатор ... ... ... ... ... гөрі әскери жорықтың «ерлігін» баяндайтын, ... ... ... очерк түріне көп жақын.
«Ерлігі ол сапарда баршаға аян,
Даңқы асқан айтуым болды мейман.
Екі қолы қызыл қан қылыштасқан,
Онда қылған ерлігін ... ... ... аты ... жазылып хаты қалған.
Уаенный губернатор Хиуа аттанды,
Генерал-губернатор Фон Кауфманмен.
Әкімдер атрядыға қылды жарлық,
Естіді мемлекетте біткен барлық.
Мың сегіз жүз ... үш ... ... ... ... болды тарлық,
Жау шыдамас орыстың әскеріне...» [62, 254 б.].
Бұдан әрі уаенный губернатордың ұзақ та, ... толы ... ... ... ... мазмұндық мәнінен гөрі мағлұматтық мәні бүгінгі
ұрпаққа құндырақ болып табылмақ. Жырда ... елді ... ... ... ... «Дизх», «Бұқар», «Нүрек», «Қилы», «Үшбе», «Барш», «Темір
қауық», «Балта Саудыр», «Үшбек», ... ... ... ... ата ... ... «Танды», «Қазалы», «Гүәкімді», «Үш құдық»,
«Шеңгелді», «Халата» атаулары губернатордың ... ... ... ... ... Ең ... ... ханның ұрпағы Сыдық
төре жасағымен ... ... ... бір ... ... ... ... сипаттауымен
құнды» [63, 134 б.], – деп бағалайтын болсақ, жүздеген, мыңдаған жылдардың
шежіресіне ... ... ... ... ... бағалы деп пайымдаймыз.
ХХ ғасыр басындағы қазақ баспасөзінде жазылған һәм ұлт ... жиі ... ... күрес» ұғымын біз бүгінгі ... ... ... ХІХ ... ... Ыбырай, Шоқан дәуіріне дейінгі ауыз әдебиеті
үлгілерінен «надандық» ұғымын кездестірмейміз. Қайта ақын-жырау, би-шешен
мұраларынан дала философиясы мен көшпелі елге тән ... пен ... жиі ... ... еді.
«Өмір сырын мол сезініп, санаға жазған дала даналары халқын ... ... ... ... ... қуанышына жүрекжарды жыр
төккен. Сондықтан, біз ақын, ... ... ... ... шындықпен бейнелеп, ізгілік пен әділетті ту еткен, бұқара мүддесін
жырлаған ... мен ... ... ... ... [64, 6 ... ... қазынамыздың шығармашылық сапасына осылай деп пайымдау
жасаған зерттеуші-ғалымдар пікірінің дені ... ... ... ... ... ... Ендеше, «надандық» ұғымын халқымыз
бастан кешкен тарихи қилы кезеңдер саясатынан іздегеніміз дұрыс.
Ресей отаршылдығы жеріміздің шұрайлы өңірлеріне ғана ... етіп ... ол ... ... өнеріміздің, мәдениетіміздің, рухани
шығармашылығымыздың да өркендеуіне өре ... ... ... ... ... абыз ... билігіне жүгінуден гөрі ел ішінде ұлыққа, оязға
арыз-шағым жазуды жөн көрген ел, далалық ... ... ... ... ... Елдікті, ерлікті дәріптейтін халқымыз етек басты, ауыл-аймақ
әңгімесінен ұзап ... ... ... ... ... мен ... алыстай түсу, халықты рухани
күйзеліске, томаға-тұйықтыққа, жалқаулық пен енжарлық ... ... Бұл ... ... ХІХ ... соңы мен ХХ ... ... қазақ
қоғамында айрықша сезілді. «Надандық» ұғымының пайда болуын осындай қазақ
халық бастан кешірген қилы ... ... ... дұрыс.
«Айқап» журналының 1914 жылғы №1 санында жарияланған ... ... ... сол кездегі қазақ қоғамы ... ... ... ... ұлт оқығандарының таным-түйсігін жақсы аңғаруға болады.
«Ғылым: Әй, ... мен ... ... ... ғой ... ... сен ... кейбіреудің құр сүлдесін,
Тынышына қоймайсың қалған жасты.
Надандық: ... ... ... ... деп сені мұнда кім тілеген?
Күшпенен кімді жеңіп алғандайсың.
Нәп-нәзік түрің мынау үлбіреген.
Надандық: ... пен ... ... ... ... деп ғылым көрсе үріккенім бар.
Бәдәук, үнді қалмақ, сыртымменен,
Қон-жыным араласып ... ... Бұл ... ... байқа, шалым,
Қолға алған үкіметті біздей ғалым.
Ісімнің кем-кетігі реттелсе,
Қуылар жер-жүзінен сендей залым» [65, 191-192 ... ... ... ... ... ... ... мәселе
көтеріп, нені меңзеп тұрғандығын көкірегі ояу ... ... ... ... ... айтыс түрлері ауыз әдебиетінің көне ... ... ... де ХХ ... ... ... (революцияға дейін
және кейінгі кезеңдерде) мысал айтыс түрлері ... ... ... ие болды. Өйткені «ақындардың мысал айтысында хайуанаттарды
айтыстыру ... ... ... адам мінезіндегі кемшілікті
мысқылдап мінейді. Мысал түріндегі айтыстың тілі юмор мен ... ... ... мен ... ... түлік малдың айтысы», «Шопан мен
қой», «Әшім мен ақ тұсақ», «Еңбекші мен ... ... мен ... ... ... [13, 7 б.] ... жыр ... қоғамның міні мен
кемшіліктерін, тозығы мен озығын салыстыру ... ... ... ... ғасырдың жиырмасыншы жылдарынан бастап, кеңестік идеология сол
кездегі Ресей отаршылдығындағы Орта Азия ... ... ... ... Қазан төңкерісінен кейінгі екі-үш жылдың ішінде ... да ... ... сала ... Халықты тапқа бөлу үрдісі,
ұлттың ғасырлар бойы қалыптасқан салт-дәстүр, әдет-ғұрпына да өз ... ... ... ... бұзылуы сияқты, халықтың өмір сүру
заңдылықтарының ... ... оның ... таным-түйсігіне де
әсер етпей қоймады.
Ғасырлар бойы қалыптасқан, халықтың таяныш-тірегіне айналған дін, діл,
дәстүр, мәдениет, өнер сияқты рухани құндылықтардың өгейлікке ... ... ... құлақ естімеген «жаңаша» сипатқа көшуі, елді ... еді. ... ... ... тазы боп шал», – дейтін ... ... ... ... бастады.
ХІХ ғасырда өмірге келіп, сол замандағы ақын-жыраулардың соңғы легінің
көзін көріп, сарқытын ішкен Шағырай ақынмен ... жаңа ... ... Қарсақ былай деп толғайды:
«Жастықта тірлік бер деп тілегім ... ... ... ... ... етіп байытпақшы
Алдымда Ленин бабам бастаған жол.
Саяси басшылықтың арқасында,
Жауларға маңайдағы құрылған тор» [13, 38 б.].
1923 жылғы болған айтыс ... оқи ... ... ... ... ... «Ленин бабам» деп сайратқан коммунистік идеологияның
«құдіретіне» еріксіз таң ... Дей ... ... ... ... ... түрі болмасын, оның құндылығын жоққа шығару жаңсақтық болар
еді. Өркениетті елдерде халықтың өткен тарихына құрметпен ... ... бар. ... ... ... бәрі ... бедерін айғақтайтын
тарихи жәдігер. Кейінгі ұрпақ одан өзіне қажетін ғана алады.
Бұл туралы қазақ ғалымдарының да пікірі осы ... ... ... ... дәуір, саяси-әлеуметтік жағдай әдебиетке енін салып, таңбасын
басады. ... ... ... ... ... ... тіл, стильдік түр, жанрлық ерекшеліктері болмақ» [66,
320 б.].
Қоғамдық формациялардың ауысуы, идеологиялық саяси ... сөз жоқ, ұлт ... өз ... ... ... ... ... әу бастағы рухани құндылығының қуаты ... ... ... өзінің жоғалмайтындығын дәлелдеп отыр.
Қазақ әдебиеті мен өнер тарихында дәстүр сабақтастығы ... ... ... ... ... сол ұлы ... ... ұлттық сипатына
нұқсан келтіре алмады.
Кеңес дәуірінің жиырмасыншы жылдарындағы ақындар айтысын ... ... ... ... ... куә ... жылы ... Керімқұл мен Бибіайшаның айтысы ХІХ ғасырдағы қыз бен
жігіт айтысының ... ... еске ... ... бір ... болмыстың таза сақталуы һәм заман идеологиясынан адалығы еді. «Әдейі
сонау Сырдан іздеп келдім, Өлеңнен тарқай ма деп бір ...... ... ... ... ... Сырдан іздеп келген болсаң,
Шүкір ме, амансың ба деген болсаң,
Көңілді өлең жақтан ... ... ... өлең ... [67, 39 б.], –
деп сөз сайысы түре айтыс түрінде өрбіп, қазақи дәстүр негізінде қыз бен
жігіт айтысында жиі ... ... сөз, юмор бұл сөз ... ... ... ... ... ... ... едім ... ... ... отыр құштап.
Сол бойынша кетіпті ұмыт қалып,
Бір жерге қоя сап ем ... ... ... көп ... жақсы болар көз танысы.
Құдеке-ау, ұмыт қалған насыбай ма,
Қайғырма, болар оның бір мәнісі» [67, 43 ... ... ... ... ... деп, ... сөз ... жете көңіл
бөлетін қазақ астарлы ой мен ... ... ... ден қойып,
ақынның ұтымды жауаптарын жоғары бағалаған. Кейде біз сөз етіп ... ... гөрі ... ... бір сәт ... ... ... да қалап, ұйымдастырып отырған. Бұның өзі ... ... ... рухани сұранысын қанағаттандырушы өнер түрі де
болғандығын дәлелдейді.
ХХ ... 20-30 ... ... ... шығармашылығының
идеологиялық сипатын барынша танытатын туындының бірі белгілі халық ақыны
Жақсыбай Жантөбетов ... ... ... пен ... айтысы. Бұл айтыс
1928 жылы шыққан.
Ұлттық дәстүр мен өнер түрінің біразын тәрк еткен ... ... ... өз ... ... пайдалана білді. Қазақ халқының елдігі
мен ерлігін дәріптейтін тарихи жырлар мен ... ... ... ... мұрасын мансұқ еткен коммунистер, айтыс өнеріне
басқаша пейілмен қарады. Кеңестік идеологияның сойылын ... ... ... қазақтың айтыс өнерінің бұқаралық сипаты
мен ... ... зор ... ... ... да, өз ... ... оңтайлы құралы ретінде
айтыс өнеріне ескіліктің ... ... ... оны өз ... ... Бұл ... ... Одағын басқарған барлық көсемдер тұсында
жалғасын тауып ... ... болу үшін ... ... ... пен ... үзінді келтіріп көрелік:
«Шапиғ: Мен де кедей ... де ... ... ... ... қайда танасы?
Жаппар: Құрыған байдың танасы,
Бұзылған оның қаласы.
Октябрь туып ... мен ... ... ... онда ... ... жуан іс.
Кегін алып байлардан,
Қайтты ма кек болған іс.
Жаппар: Байды ... ... ... ... ... құлақтар,
Артынан кетті домалап» [68, 49-50 бб.].
Белгілі бір мақсат-мүдде жолында, өз ... ... ... ... ... ... сан түрін қолданған.
Сол үшін де бодандық қамытын киген аз ұлттардың тұрмыс-тіршілігі, салт-
сана, әдет-ғұрпы мен дүниеге деген таным-түйсіктерін ... бойы ... ... ... ... ... тұғыры, елдік, ұлттық ... ... ... яғни, сөз өнерінде екендігін отарлаушы империя жақсы
түсінді. Сондықтан да елді рухани құндылығынан қол ... ... ... ... ... бойы ... ... жұрттың өмір сүру
қағидасына кереғар әрекеттер жасады. ... ... ... зардабы
ғасырлар бойы сайын сахарада дала мәдениетінің озық ... ... ... тарих сахнасынан ысырды.
ХІХ ғасырда дендеп кірген отарлау саясатын Қазан ... ... ... ... жүзеге асырды.
Сол уақыттарда сөз өнерін айтпағанның ... ... ... өзі сол ... ... жаршысына айналды.
Өткенді қаралап, жаңа заманнан жақсылық күткен ақындар шын ... мол үміт ... ... сөзі ... жаңа ... ... да ... заман
орнататындай әсер бергені сөзсіз. Бұл уәдеге ел ішіндегі өнер иелері ... ... ... ... ... тарихтан белгілі.
1930 жылы Гурьев облысының Махамбет ауданына қарасты Ақсерке ауылында
болған Жібек пен ... ... ... біз ... осы ... анық ... Сұм ... кім-кімді де азалатты,
Жаныңды жастай сенің жазалатты.
Жан даусың шыққан кезде торға түсіп,
Жолатты қашан біздей ... ... ... жұмбақ осындайдың,
Жүнжіген жамандарға қосылмаймын.
Ленин берген ерік рас болса,
Өлең мен жұмбағыңа тосылмаймын...» [69, 58-59 бб.].
«Түрі ұлттық, мазмұны социалистік» – ... ... ... дүниеге келуі
де, дәстүр мен салтқа, рухани құндылыққа өз ... ... ... бастаған
коммунистік саясаттың сол кездегі жетістігі болатын.
Қазақ әдебиеті тарихын зерттеушілер ... сол ... ... ... ... ... ... «Бұл дәуірдегі жұмысшы
поэзиясында революциялық мотив ... өріс ала ... Сол ... жұмысшыларының ғана емес, ауыл кедейшілерінің арасында да мол туып
жатқан өлең-жырлардың өзекті желісі болып ... ... ... ... ... қазақ халқының қанаушылыққа қарсы ерлік күресі мен
әлеуметтік жағдайы себеп болса, екіншіден, орыс жұмысшыларының ... ... әсер ... [21, 737 ... ХХ ғасыр басында түрлі мақсат-мүддедегі ұлттық басылымдардың,
атап айтқанда «Айқап» журналы, «Қазақ» газеті, сондай-ақ ... ... ... ... ... ... ... жарық көргені белгілі.
Әсіресе, революцияшыл рухтағы басылымдардың идеологиялық насихаты ... ... ... ... ... Өйткені, сол кездегі
ұлт зиялылары мен көзі ашық оқыған азаматтардың біразы коммунистік саясатқа
иланып, мойынсынып қалған еді. ... ... ... ... ... жарияланған баспасөздің дені коммунистік идеологиянының ... ... ... ... ... ... ... ұлт саясатын дұрыс жүзеге асырудың маңызы аса зор болды. Бұл
жөнінде баспасөз ... ... ... үлкен көмек көрсетті,
еңбекшілердің қалың бұқарасына лениндік ұлт саясатын түсіндірді, халықтар
достығы ... ... ... ... ... ... [70, 62 б.].
Қашанда жаңалықтан, елдің әлеуметтік-саяси жағдайынан құлағдар болып
жүретін халық ақындарының көпшілігі, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... ... өкіметіне қарсы шығып, оның зымиян
әрекеттерін әшкерелеген ақындар да болды. Бірақ олар озбыр империяның ... ... ... ... ақындардың есімі де, шығармашылық мұрасы да
тарих бетінен өшірілді. Мәселен, ел ішінде көзден таса ... ... ... ... ... ... ... Сартбасұлының мына бір жыр жолдары ХХ
ғасырдың ... ... ... ... ... ... айтылған ащы
шындық еді.
Халықты тапқа бөліп, ... ... ... ... ел ... ... би-шешендерді қудалап, өрісі төрт түлікке толып отырған, ауқатты
адамдардың мал-мүлкін тәркілеп, жер ... ... ... ... беру, коммунистердің ең бір сұрқия саясаты еді. ... ... ... ... ... адам
Ақылгөй келер,
Ит-шошқа надан», –
деп ашына жырлады.
Қазан төңкерісінен кейінгі халық шығармашылығы, оның ішінде ... ... һәм ... ... түбегейлі өзгеріске ұшырап,
қоғам идеологиясының қолшоқпарына айналды. Көне ... бері ... ... ... дала ... негізінде көшпелі өркениеттің
рухани нәрімен сусындап келген халық шығармашылығы, Кеңес өкіметінің жоғын
жоқтап, оның «ұлы ... ... ... ... түсті.
Әрине, бұл жерде айтыскерлердің тілдік қуаты, суырыпсалмалық
ерекшелігі, шешендік ... ... ... ... ... кетті деп
айта алмаймыз.
Тек ақынның сөз еркіндігі, ой азаттығы белгілі бір ... ... ... ... ... жұтаңдыққа ұшырауына әкелді.
Мәселен, бодандық бұйдасын кимеген ел еркіндігі салтанат құрған
Қазтуған жырау ... дала ... тән ... ой, ... ... өріледі:
«Белгілі биік көк сеңгір
Басынан қарға ұшырмас.
Ер қарауыл ... ... қара ... ... ... ... ... шапса дем тартар,
Сусыным қанға қанар деп
Арғымақтың баласы
Арыған сайын тың жортар...» [71, 123 б.].
«Сөз – ойдың сәулесі. Ойың түсініксіз болса – ... де ... ... ... В.Г. ... Мұны А. ... да ... Ол: «Тіл – ойлау
құралы. Оған ... ... ... ... – қалай болса, солай ойлау деген
сөз», – дейді [72, 7 б.].
Ғалымдардың осы тұжырымдарына ден ... ... ... ... ... ... ... қабілетіне байланысты болмақ. Осы қисынды
тереңірек қаузай түссек, ... ... ой ... ... ... ұғымдардың көрініс берері сөзсіз. Жоғарыда Қазтуған жырау
мұрасынан тегіннен-тегін үзінді келтірген жоқпыз.
ХХ ... ... ... ... ... ... мына бір жыр ... қоғам идеологиясының рухани құндылыққа қаншалықты әсер еткендігін
анық байқауға болады. Орал қаласында шығатын «Екпінді ... ... ... 23 ... ... ... пен Мырзабек ақындардың атынан
шығарылған (айтысты шығарушы Сақып ... ... ... мәні ... ... оған тигізген коммунистік идеология табын анық байқауға
болады.
Мырзабек: «...Ол рас. Былтырғы жыл ... ... ... ... ... ... ... бе, өзімнен бе?
Еңбеккүн тек «жиырма төрт» былтыр маған.
Темірбек: Кел достым, екпінді боп іс ... ... да біз ... дәл ... жақсы жинап,
Жұмыстың сапасы үшін күреселік...» [13, 61 б.].
Зерттеу барысында айтып өткеніміздей, Қазан төңкерісінен кейінгі айтыс
үлгілерін ... бір ... ... ... ... ... ... тұрмысын, партия ұранын
насихаттау үшін Сақып ақын өз атынан өлең-жыр, толғау арнаса да болар еді.
Бірақ, ақын осы мәселелерді ... үшін екі ... ... ... ... айтыс жырларының халыққа жақын өнер ... ... ... сөз сала ... ой қайшылығы негізінде ойға
алған мақсат мәнін ... ... ... ... табылады. Коммунистік
партияның қазақтың айтыс өнерін өзіне икемдеу, оңтайландыру ... ... ... ... ... десек те, қазақтың айтыс ... ... ... ... ... ... ... тоқтатқан жоқ.
Ол миссия – оның ақпаратты-танымдық, насихатшылдықтың қайнар көзі болып
келгендігі һәм бола ... ... ... ... ... аралығын
қамтитын айтыс үлгілерінің дені осы миссияға толығымен жауап беретін
шығармашылық мұра болып ... ... ... ширегінде өткен айтыс жырларының көлемі һәм
көркемдік деңгейі ... ауыз ... ... ... ... ... қыз арасында өткен сөз сайысы. Бұл айтыс 1936 жылы ... ... ... ... ... Майса қызбен өткен бұл айтысын ел ішінде
Алмабек пен Майсаның айтысы деп те таратқан.
Бұл айтыстың бір ... сөз ... ... ақындардың шеберлік
сипаттарын айқындайтын бірнеше ... ... ... ... ... дәстүрлі қазақ айтысының тағылымын көріп үлгерген
Саяділ ақынның тіл байлығы, сөз саптау ... әлі де ... ... ... ... ... ... Екіншіден, қыз бен жігіт айтысына тән
ибалы әдет-салттың нышаны бұл айтыста барынша сақталған. Үшіншіден, көнеден
келе ... ... ... ... ... де сөз қағысу барысында
сәтті қолданыс тауып, оның шешуі әлеуметтік жағдайларға байланыстырылып
айтылады.
Саяділ: ... ... ... ... ... ... ... дайын.
Төрт нәрсе неге қажет – зәру жұртқа,
Білсеңіз түсіндірші бізге жайын.
Майса: ... ... кең ... ... ел ... пен су, тұз, нан ... ырзығы –
Халықтың қажетіне тең болады...» [13, 66 ... жылы ... ... ... – сол ... ... ... сауаттанып,
әр түрлі саяси жағдайлардан хабардар болып, көзі ашылып, ... ... ... ... жылдардың ортасындағы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігі
жан-жақты көрініс табады. Отыз екінің ашаршылығынан кейін ел ... сәл ... ... бастаған тұсты Саяділ ақын тіптен әсірелеп шабыттана жырлайды.
«Колхоздың бір мүшесі Майса тегің,
Осы еді бағанадан қойған шегім,
Мал анау жер ... ... ... тігіп алабыңда жайқалды егін.
Күн құсап көктемдегі күркіреген,
Біз көрдік қыруарын ... ... ... ... кім ... ел еңбегін» [13, 73 б.].
Бұған, жан-жақты толымды жауап берген Майса ақын қарсыласына «СССР-дың
белгісі не ... ... [13, 10 б.], – деп ... ... ... Бұл сауалға
Саяділ де іркілместен:
«Өнерді меніменен салғасып ал,
Әр нәрсенің ағымды ... ... ... ... ... ... жалғасы бар.
Жер жүзіне әйгілі танытатын,
Айшықталған орақ пен балғасы бар» [13, 77 б.], –
деп жауап қайтарады.
Тағы бір сөз ... ... ... соңғы адамзаттың тиянағы,
Аңсаған бүкіл дүние – коммунизм» [13, 77 б.], –
деп жырлайды. Кеңес Одағының ... ... ... ... ... дүние
аңсаған – коммунизм», – деп шабыттана жырлаған ақындардың таным-түйсігін
сол кездегі ... ... ... әсер етіп ... ... идеологиясының
ықпалы деп қараған жөн.
Бұл туралы кезінде Мұхтар Әуезов өзінің «Совет ақындарының айтысы» атты
мақаласында жан-жақты айтып кеткен. Мақаланың ... оның ... ... сол кездегі айтыс ... ... ... реалистік тұрғыдан бағалануы деп ... Онда ... ... ... ... ... ... қазақ халқының
мәдениеті коммунистік партия қамқорлығының арқасында өркендеп, ... ... сол ... баршаға мәлім кеңестік идеология ... ...... түрі – ... бұқараны
интернационализм рухында ... және ... ... ... ететін мәдениет жасалды» деген ... ... жаңа ... ... ... ... жаңа тарих табыстарын
жырлауда халық ақындарының орны, еңбектері аса мол кадірлі болды» [73, ... жылы ... ... Қуаныш Баймағамбетов шығарған Гүлсім мен Бопанның
айтысы да «бақытты жаңа өмірді жырлауға» құрылған.
«Мен атандым ударник,
Ала жаздай еңбек қып.
Еңбек етіп тапқанды
Жай отырмын ... ... ... тағы ... ... ... әрі кет» [13, 77 б.], ... Гүлсім қыз.
«Қуанасың осынша,
Еңбегіңе мақтанып.
Азығың көп болғанда,
Кімді бақтың ап барып.
Жаздай жаттым мен тыныш,
Қызыл шоққа ... ... ... ... ... [13, 77 б.], ... жауап қайтарады Бопан жалқау. Гүлсім мен Бопанның айтысы сол уақыттың
ұғымымен айтсақ, жалқау мен ... ... ... мұндай үлгілерінің
қажеттілігі туралы зерттеу барысында айтып өткен ... Бұл ... ... ... баға берген М. Әуезов пікірі де ойымызды растай
түседі. «Совет ... ...... ... сынның да өткір құралы.
Шаруашылық зор науқандарды атқаруда, ... ... ... ... ... ... мен бригада айтысы, жалқау мен екпінді айтысы, ... ... ... ... ... ... айтыстың бәрі сын жоғары. ... ... ... ... ... ... бөгеттерді кезінде
жоюға арналған үгіт құралы болды. Совет ақындары бұл ... ... ... ... ... ... советтік, социалистік
өмірдің көрнекті қайраткерлері болды» [73, 12 б.].
Қазан төңкерісі орнағаннан кейінгі қазақ ... ... ... халық шығармашылығында жан-жақты көрініс тауып отырды. ... ... мен ... таным-түйсігі әсіресе, айтыс жырларында
айқын ... ие ... М. ... айтыс туралы мақаласында бұл жайында
кеңірек тоқталады. Аталмыш ... ... ... жарысқа түсетін
атақты ақындар ғана емес, халық сауығында өз ... жаңа ... ... жас ... да өз ... қызықты, қадірлі мазмұны етіп, қоғам
мүддесін, совет патриотизмін жыр етеді деп жазады. Сондай-ақ М. ... ... ... ... рушылдықтың советтік айтыстарда ізі,
елесі де жоқ», – дей ... ... ... ... ... ұлы дәуірі
орнатқан социалистік қоғам, Қазақстан, Совет ... бар ірі ... ... ... ... – деген пікірлер келтіреді.
Әрине, әр қоғамның өз идеологиясы, сол идеологияға ... ... ... ... ... ... уақыт ағымына байланысты идеологиялық мүдде тұрғысында
айтылған зерттеуші ғалымдардың, тарихшылардың, қоғам ... ... ... ... тосырқап, теріс қарау бүгінгі ... ... ... ... ... Біз өткен тарихымыздың әрбір бетіне
үлкен құрметпен қарап, содан ... ... ... үйренуіміз қажет.
Кеңес заманының алғашқы ширегінде өткен ... ... ... ... пен ... ... ... рухани қазынасына қаншалықты әсер
еткенін аңдадық.
Жалпы, ХХ ғасыр – қазақ өнері мен мәдениетіне, баспасөзі мен әдебиетіне
қасірет те, ... та ... ... ... ана ... уызымен бойға сіңіп, дархан даланың ... тұла ... ... ... ... ұлттық болмысынан
белгілі дәрежеде ажырауы болса, бақыты халықтың жаппай сауаттанып, ... ... ... ... ... өнер мен ... өркениетіне қанат қағуы еді.
Кеңес империясының сұрқия саясаты тілімізді ... ... ... ... Діл мен ... негізгі тірегі халқымыздың әдебиеті
мен мәдениеті, дәстүр-салт, ғұрып болып табылады. Сол асыл ... ... ауыз ... ... ... өнері соның қайнар бұлақ көзі
еді. Бұл туралы ұлт классигі, ... М. ... ... әр ... ... ... қатынасы бар жанр болатын. Халықтың ауыз
әдебиетінің бұл қасиеті жаңа тарих жасаушы совет ... өте ... ... ... [73, 12 б.], – деп ... ... ... ұлттық өнерге тигізген салқыны мен сызатын осы саланы
зерттеп, баға ... ... ... ... ... жоқ. ... заман»
жетістіктерін қанша мақтап дәріптегенімен, ақындар айтысындағы жасампаздық,
ерлік, лениншілдік ұрандарын жақсылық деп, ... ... ... ұлт ... ... да ... қала ... бұл сөзімізге М. Әуезовтің мына пікірі дәлел: «...Бірақ, ... ... ... көпшілік қолданатын сипаттардан айырыла бастайды.
Және, ... ... анық ... сыры болатын экспромттық суырыпсалмалық
сипатынан да ажырай бастап еді...» [73, 22 ... ... ... ... да М. ... бұл пікірі өз
уақытында айтылған ащы шындық еді...
Қазан төңкерісінен кейінгі бас-аяғы ... ... ... ұлттың
рухани мұрасын шырмауықтай шырмап ... ... ... ... ... ... білді. Ұлт мәдениеті мен әдебиеті, өнері
бірден Кеңес ... ... ... ... ... Осыншама аз
уақыттың ішінде күш алып, ... ... ие ... коммунистік идеологияның
үстемдік құруының да бірнеше өзіндік себептері болды.
Біріншіден, бұқара халық ... ... әлі де ... еді. Оның
үстіне оқу-білім, ағарту саласы ... ... ... ... ... ... санасы әлі қараңғылық құшағында болатын. Екіншіден, ақ
қашып, қызыл қуған аумалы-төкпелі заманды бастан кешірген ... ... үрей ... көп ... дейін сейіле қоймады. Ел ішіндегі ... ... ... ... жер аудару, ұлттың бас ... ... ... ... ұстап, ату-асу жазаларын жүргізу халықты
есеңгіретіп ... ... ... ... ... ... өзінің айдауына
икемдеген коммунистік империяның сұрқия саясаты өз діттеген мақсаттарын
қорқыту-үркіту арқылы, қала ... ... ... ... ... ... ахуалдағы үркінші уақыттың өнері мен ... ... ... ... ... ... ... ойша
шамалауға болатын сияқты.
Жырауы мен шешені үнсіз қалған ХХ ғасырдың басы халық шығармашылығының
жадап-жүдеп, ... ... ... ... Осы ... ... өмірге
келген айтыс жырларының мазмұндық, ... ... ... ... жан-жақты айтып өттік. Бір аңдағанымыз осындай аласапыран уақытты
бастан кешсе де, ұлт ... өз ... ... жоқ. ХІХ ... мұра
болып жеткен халық өнері коммунистік идеологияның насихатшысына айналса да,
70-80 жылға жуық уақытты ... ... ... ... ел ... Ұлт ... болашағы үшін осының өзі үлкен жеңіс еді. ... ... ... ... айтылған мына бір ойларды өнерге
салған саясат таңбасы деп қана бағалаймыз. «Әйелдер право алды ... 28 б.] Кете ... ... ... те ... ... [13, 38 б.] ... құрттық қуалап» [13, 50 б.] Жаппар, ...... ... [13, 55 б.] Жібек, «Ленин кемеңгерден айналайын, Би, болыс, хан,
қожаның құртты көзін» [13, 58 б.] ... ... ақын ... ... ... ... ... ықпалының өнерге түсірген сызаты
деп түсінеміз.
Қалай десек те, 1920-1940 жылдар аралығында өткізілген Кеңестік ақындар
айтысында өзіне тән ... ... ... ... ... ... одан ... қажет ақпараттық дерек тауып жатса, шын өнердің
өлмейтін ... де сол ... Ұлы Отан ... ... ... айтыстың идеологиялық
маңызы
ХХ ғасырдың 30-жылдарының орта кезінен бастап, Кеңес Одағында саяси-
экономикалық тұрғыдан біршама ілгерілеулер бел ала ... Алып ... ... жүйе ... ... ... ... орнату жолында
бұрын-соңды тарихта болмаған қатыгездіктерге ... ... ... жауларынан» тазарту науқаны жүйелі жүргізіліп, коммунистердің ақ
дегені алғыс, қара дегені қарғыс болып ... ... еді. ... ... ... халықтың ауқатты, лауазымды адамдарын атып-асып, жер
аударып болған, қызыл большевиктер енді ... ... ... ... болып
жүрген ұлт зиялыларына ауыз сала бастады.
Ел басына күн туған осындай аласапыран кезеңді көзімен көріп, ... ... ... ... «Ардақтап өтем әкемді» атты ... ... ... ... ... ... ... аумалы-төкпелі 30-
жылдарында мыңдаған жазықсыз жандардың текке айыпталып, лагерьлер ... ... азап ...... ... ... Одан ... да шет қалған жоқ. Сол уақытта ... ... ... ... ... ... қорыққанымды ұмытқаным жоқ» [74, 538 б.], ... ... ... ... ... сол дәуірдің кескін-келбеті, тіршілік
қағидаларын айқындайтын құбылыс. 30-жылдарда қазақ халқы бастан ... ... ... ... тиек етіп ... жоқ. «Малым
жанымның садақасы, жаным арымның садақасы», – ... ... ... ... ... заңдылығына сүйеніп өмір сүрген қазақ халқы осы
айтылған үш бірдей қасиетінен бар жоғы он-он бес ... ада ... ... енді ... еңсе тіктеуі де екіталай еді. Дегенмен де малы мен жанын
берсе де, қайран халық ары үшін ... ... ... ел басына түскен ашаршылық пен нәубетті көзімен
көріп, жанымен сезінген халық ақындары қырқыншы жылдың ... ... ... ... жүрек түкпіріндегі үрей, былайғы іс-әрекетте, күнделікті өмірде
басқаша сипатта көрінді. Ұлы Ленин әперген «теңдік», коммунистер әкелген
«бақыт», ... ... ... ... ... ... Ел ... күн туған
1941 жылдан бастап қазақ ұлты да Кеңес Одағының өзге халықтары сынды бір
тудың ... ... ұлы ... ... ... күш ... ... мәселелерді насихаттап жырлап жүретін халық
ақындары да бұл ұлы науқаннан тысқары ... ... ... апта ... 26 ... күні ... Қазақстан,
Гурьев (қазіргі Атырау) облыстарының ақындары Гурьев қаласындағы мұнайшылар
сарайына жиналып кеңесті.
Атыраудың ақсақал ақыны Жанқабылов Сәттіғұл ... ... «Біз ... ... да барлық еңбегімізді халыққа, халықты отаншылдық рухта
тәрбиелеу ісіне жұмсаймыз», – деді. Жармұқан Айтжанов: «Біз ... ... ... ... ... үстінде шығарып айтты [75, 3 б.].
Ұлы Отан соғысы кезіндегі ақындар ... ... ... сөз ... атты ... алғы сөз ... ... ғалым Көбей Сейдеханұлының
«Ақберен айтыс» атты мақаласында келтірілген бұл ... әрі ... ... ... сол ... 26-28 ... Қызылордада, 24-25 маусымда
Қарағандыда ұйымдастырылғаны айтылады.
Халық ақындары бас қосқан бұл мәслихатарға Қазақстанның сол ... ... ... ... ... Қостанай, Солтүстік Қазақстан
облыстарының өкілдері қатысады. Маусымның 30-ы күні ... ... ... ... Павлодар) облыстарының ақындары өз мәслихаттарын
өткізеді.
Қазақстанның барлық аймағын қамтитын бұл ... ... сол ... ... ... ... Нартай Бекежанов, Кенен Әзірбаев, Доскей
Әлімбаев, Шашубай Қошқарбаев, Маясар Жапақов, Орынбай Тайманов, ... ... ... ... ... ... ... Байырбеков, Айтбай Белгібаев, Ілияс Манкин, Омар ... ... ... ... Сәби Әзденбаев, Төлеу Көбдіков, Нұрлыбек
Баймұратов, Естай Беркімбаев, Сапарғали Әлімбетов, тағы ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы жылдарында айтыс
өнері үлкен мемлекеттік, қоғамдық маңызға ие ... ... ... ... ... оның ... насихатшылдық сипаты
Ұлы Отан соғысы жылдары анық байқалды. Әсіресе, патриоттық ... ... пен ... ... ... сүюге қорғауға үндейтін айтыс жырлары
сол кезеңнің ең тиімді насихат құралы бола ... Бұл ... М. ... ... – қасиетті, ардақты сезім. Ел ақындары ... ... Әр ақын өз ... ... ... жалпы
совет халқының патриоттық сезімін өсіріп, күшейте түседі. Сүйікті Отанды
қорғау жұмысы, жаумен ... ғана ... ... тыл ... ... ... ... [73, 20-21 бб.], – деп жазды.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ақындар айтысының мәтіндік нұсқасы ... ... ... ... ... ... ... томында жарияланды.
Бұл жинақта 1940-1945 жылдар аралығында өткізілген он жеті ... ... ... сөз ... ... деп ... ... Отан соғысы жылдарында өткен ақындар айтысы туралы жан-жақты мағлұмат
бере отырып, 1942, 1943, 1944, 1945 жылдарда ... ... екі ... нұсқасы жариялаған. Бұл жинақ Ұлы Отан ... ... елу ... ... 1995 жылы «Ғылым» баспасынан жарық көрді.
Ел ... күн ... ... ... өзінде үкіметтің халық
шығармашылығына осыншалықты көңіл ... жыл ... ... ... ... кездейсоқтық емес еді. Ең бастысы, тылдағы ... ... ... ... ... ... сол кездегі Кеңес Одағының басты
идеологиялық мақсаты болды. Бұл туралы ... ... С. ... «Соғыс
және әдебиет» атты мақаласында былай деп жазады: «Жауға ... ... пен Отан ... ... ... ... ... жаңа міндеттерді
белгіледі. Совет әдебиетінің халықтың принципін негізге ала отырып, жаңа
дәуірдің ... ... ... ... ... пен ... ... рухында тәрбиелейтін нағыз саяси үгітші және ұйымдастырушы болуға
тиіс болды» [76, 78 ... осы ... Отан сүю мен ел ... ... бұл ... ... ... халық поэзиясының да жаңа сапаға ие болып, дамуына мол
мүмкіншіліктер ашқандығын жазады. «Жамбыл Жабаев, Нұрпейіс Байғанин, ... ... ... ... ... Омар ... Ілияс Манкин,
Доскей Әлімбаев, Нұрлыбек Баймұратов, Нартай Бекежанов сияқты ... ... ... ... ... ... Олардың
өнері соғыс кезінде айтыстың жаңғырып тууына себепкер болды» [76, 81 б.], ... ... ... ... ... ... да соғыс жылдарындағы ... ... ... соны ... ие ... Бұған себеп – сол кездегі ел
басына күн туған ереуіл заманның ... ... ... ... Бұл ... жоғарыда келтірілген С. Қирабаевтың мақаласында
жан-жақты жазылады. Онда халық ақындарының ... ... ... халықтың жеңімпаз қуатын, ... ... ... ... ... ... ... шабытты
толғаулар, өлеңдер туғызғандығы жайлы айтылады. Соғыс жылдарында өткізілген
ақындар айтысының ерекшелігі мен бұрынғы айтыстарға ... ... зор, ... маңызды екендігі жөнінде 1943 жылдың
4 желтоқсан күні Алматының Мемлекеттік академиялық ... және ... ... ... ақындар айтысында С. Мұқанов жасаған баяндамада жан-
жақты айтылады. Баяндамашы соғыс кезіндегі ... ... ... деп түсіндіреді:
«...Бүгінгі айтысы ақынның,
Емес ру таласы...
Сондықтан олар айтыста,
Сынасса егер ... ... ол сын ... Отан ... ... жылдам жеңудің,
Қарастырған шарасы» [75, 23-24 бб.].
С. Мұқанов баяндамасында келтірілген бұл өлең жолдары Ұлы Отан ... ... ... ... жауапкершілік, жаңаша ... ... ... ... ... ... айтысын зерделей отырып,
айтыскерлердің идеологиялық һәм саяси тұрғыдан дайындығы мол, ... ... Бұл ... ... К. Сейдеханұлы да «Ақберен
айтыс» атты ... ... ... ... ... өз ... руының немесе жеке басының намысын жыртпайды,
әріптесін де ол жағынан ... ... ... ... ... мін іздеп мұқатуды көздемейді, жалпы ... ... ... ... ... алға ... ... ерлікті, адалдықты жыр етіп, соған ... ... ... ... ... ... ... содан
жирендіреді. Айтыстың нысаны – ... жеке басы ... оның ... ... ... ... [60, 58 ... 1943 жылғы Шашубай мен Көшен ақындардың айтысынан екі ақынның
да ... һәм тыл ... ... мол хабардар екендігін
байқаймыз. Айтыста соғыс кезіндегі ... ... ... Отанға тигізіп отырған пайдасы, жауды жеңуге қосып отырған
үлесі нақы ... ... «Жау ... ... оқ боратқан,
Күші бар тау бұзарлық неше батпан.
Соғыстың зор ...... ... ... ... пулеметтер шалғыдай-ақ,
Дұшпанды қарсы келген шөпше шапқан.
«Катюша» майдан күйін ойнап берсе,
Сұмдардың арам қаны сел боп аққан» [75, 74 б.].
Ақын бұдан әрі ... ... ... ... мадақтайды. Көмір
өндіруші машиналардың неше алуан механизмнен тұратындығын, моторлы науаның
қара алтынды сыртқа көл ... ... да ... ... ... ... пештер де назардан тыс қалмайды.
«Саны көп, қырғын қыран-самолеттің
Моторы, білесіз бе, ... ... дағы ... ... ... ... ... шыққан оттан» [75, 74 б.].
Халық ақыны Көшен Елеуұлының соғыс кезіндегі өнеркәсіп, өндіріс саласын
көзбен ... ... ... етіп ... сол ... ... ... салмағы мен маңызды міндеті деп бағалаған жөн.
Соғыс жылдарындағы ақындар айтысының тағы бір ... сыни ... мол ... ... ... Айтыс жырларының табиғаты поэзияға
тән болғанымен, мазмұны көбіне публицистика ... ... ... ... ... ... келтірген болатынбыз. «Сын
өнері» атты зерттеу кітабында ғалым Д. ... ... сын мен ... ... ... ... ... В.Г. Плехановтың сынның
публицистикалық ... оның ... ... ... ... ... сын шын мәнінде ғылыми болғанда ғана ... ие бола ... Егер ... ... ... өмір ... ... бір тарихи кезеңдерде публицистика көркем творчество ауылына да
баса көктей ... өз ... ... ... ... сын да ... 25 ... ақындардың өзара сыны туралы М. ... ... ... патриоттық сана шабытын билеген ақындар Отанның зейнеті
үшін жақсы істі мадақтап, елді ... ... ... ... жою ... ... ... айтыс болса да өзара сынсыз,
өтпейтіндігін айтады. ... 1943 жылы ... ... мен Сұраубай
ақындардың айтысында аталмыш ... ... ... ... ... ... ақын ... шығару цехының начальнигі Шелепиннің
жағымсыз, салдыр-салақ әрекетін сынға алады:
«...Жалқаулар да аз ... оны ... ... ... жоқ, күту жоқ,
Ремонты бітпейді.
Мезгілдің өткен біразы
Промгараж бастығы,
Қамысбаев жолдастың
Байланысы аз ... ... ... ... ... жараған» [13, 120-121 бб.].
Сұраубай ақынның бұл айтқан сын уәждеріне Құмар ақын ... бұл ... ... ... уәде бере ... қарсылас ақын
жағындағы кемшіліктерді нақты деректер келтіре ... ... ... ... Сұраубай, Сұраубай,
Еңбек ерін жақсы мақтадың,
Кемшілікті жасырып
Жалқауды неге сақтадың?» [13, 121 ... ... ... ... ... қай ... ... қоғамда
болмасын, сөз сайысының басты ерекшеліктерінің бірі сыни ... ... ... ... ... ... рулық-тайпалық сипаттағы айтыстарда да сынау,
мінеу әрекеттері ... ... ... әлеуметтік беделін, ... ... ... ... ... ... ... мін ретінде
бетке айту айтыс табиғатына тән құбылыс. Әсіресе, жолдастық сын деп ... бұл ... ... ... ... ... айтысында айрықша
белсенділік көрсетті. Ғалым Д. Ысқақұлы «Сынның публицистикалық сипаты»
атты зертеуінде: ... ... ... ... күннің өзекті
өңірлерін жырлау деп ұғынсақ, сынның да басты мұраты – ... ... зәру ... көрсету». Бұл ретте В. Дементьевтің «біздің
сынымыз қозғалмалы ... ... ... ... жаны бар. ... ... публицистика мен әдеби сынға қойылар талап бір. Ол ... ... ... ... [77, 24 ... бұл тұжырымы сынның әдеби процеске қатыстылығын ... ... ... ... ... айқындауда өте орынды
айтылған. Айтыс өнерін жырмен өрілген публицистика дейтін болсақ, ... уәжі ... ... аса ... жатқан жоқ. «Публицистиканың негізгі
мақсаты – бүгінгі күннің өзекті өңірлерін ... ... Ұлы Отан ... да ... ... ... өз ... өз күшін барынша таныта
білді.
Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ақындар айтысының тағы бір ... ... ... ... пен дәйекке құрылғандығы. Бұл айтыстарда ақынның
жеке басының ... гөрі ... ... ... ... ошақтарының тыныс-тіршілігі, жетістігі, кемшілігі молырақ
сөз болады. Тағы бір айта кететін ерекшелік – ол ... ... ... түрде қарауы болып ... ... ... кез келген айтыс өзінің шынайы әрі деректілігімен құнды. Айтыс
ақындары тек кемшілікті ғана жырламайды, ... сол ... ... ерен ... ... ... ... суреттейді.
«Шашубай: Бұл күнде мыспен ... ... ... ... шалқар көл мен Дересенді
Байлығым болып жатыр осы араңды.
Дариям қандай болса, қазынам сондай,
Шоқтығым Алатаудан аса алады» [13, 87 б.], ... ... ... мен ... ... ... мына бір жыр
шумақтары, сол ... ... ... ... ... ... ой
айтып, мол мағлұмат ақпарды алдыңызға жайып салады.
«Маясар: ... ... бер ... ... ... ... ағып.
Әйгілі аты шыққан Қоңыратыма,
Тең келер дүниеде бір-ақ алып.
Жезқазған, Ақшатауым жер кіндігі,
Жол берген күллі өндіріс кейін қалып» [13, 114 ... ... ... ... М.И. Стюфляеваның «Образные
ресурсы ... атты ... ... ... айтылады:
«Публицистикалық мақала – заманымыздың ... ... ... ... оның тек ... ғана ... ... баяндауымен бірге
келешегіне де көз тастайды. Публицистика – ... ... ... ... ... дәуірдің негізгі міндеттерін көтеріңкі
үнмен, тартымды тілмен жарқын баяндайтын шығарма. ... ... ... оның ... мен ... ... ... оқиғалар, фактілер жатады» [28, 15 б.].
Ғалым пікіріне жүгінер болсақ, біз сөз етіп ... ... ... осы ... ... ... ... шүбә
келтірмейміз. Әсіресе, ғалымның «дәуірдің негізгі ... ... ... тілмен баяндайтын» ұғымдары, қазақ айтыс ақындарының
шығармашылық табиғатына өте сай ... ... Бұл ... Ұлы Отан ... ақындар айтысын зерттеп, оған баға берген ... ... да ... ... ... өз ... сұрапыл соғыстың құлақ
естіп, көз ... ... ... ... ... күресінде
жеңіске жететініне шүбәсіз сенген халықтың асқақ рухын осы айтыстардан да
аңғару қиын ... ... рух бар ... ... бар ... ... мен тылдағы теңдесі
жоқ ерліктің де, телегей-теңіз поэзияның да қуат алар ...... өзі – ... ... өзі – ... ... ... деп жазады.
Публицистиканың көркем шығармадан басты – айырмашылығы оның деректілігі
мен нақты фактілерге құрылуы дейтін болсақ, бұл қағидадан айтыс жырлары ... ... Отан ... ... ... ... ... елді-мекен
атаулары, Қазақстанның ауыл шаруашылығы, колхоз, шаруа бірлестіктері, ірі
өнеркәсіп ошақтары, көптеген адамдардың ... ... ... ... ... тыс ... тілге тиек болады. Бұл
көрініс соғыс жылдарындағы ... ... екі ... ... ... ... жылдарында айтыс ақындарына аса үлкен жауапкершілік
жүктелгенін ... ... ... ... сол ... ... С. Мұқанов, Ғ. Мүсірепов, Қ. Сәтбаев, М. ... ... Е. ... Қ. ... ... ... ... ат
салысып, түрткі болғанымен, ең бастысы мемлекеттік ресми орындардың аталмыш
өнерге ... ... деп ... жөн. Олай ... жылы ... ... мемлекеттік академиялық опера және ... ... жыр ... сол ... «Қазақстан КП(б) Орталық
Комитетінің ... ... ... ... ... ССР Министрлер Кеңесі
өнер басқармасының бастығы Серғали Толыбековтердің ... ... ... ... ... Комитетінің хатшылары Жұмабай
Шаяхметов, Ахмет Қойшығұлов, Ілияс Омаров, Қазақ ССР ... ... ... ... ... ... ... Ермағанбетова,
Қазақ ССР Министрлер Кеңесінің төрағасы Нұртас Оңдасынов, Кеңес Одағының
Маршалы С.М. ... СССР ... ... ... В.В.
Вименевскийлердің [75, 21 б.] келуі ... ... ... ... ... ... дұрыстығы һәм мүдделілігін көрсетсе керек.
Айтысқа мемлекеттік ... мән ... сөз жоқ, ... ... ... міндеттер жүктейді. Соғыс жылдарында ... ... ... ... ... ... ... талаптардан
туындағаны ақиқат. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ақындар айтысының екінші
қыры да осы айтылған жағдаяттардан ... ... ... ... барысында, иделогиялық-саяси тұрғыдан үлкен семинар-кеңестер
өткізілгені мәлім. Ол кеңестерде ақындардың қай ... ... ... ... сол ... Қазақстанның саяси-экономикалық ахуалы, соғыс
жағдайы, тыл өмірі сияқты келелі мәселелер ... ... ой ... ... әсіресе, айтыстың идеологиялық маңызына ерекше
мән берген. Ақындардың бірінің сөзін бірі іліп әкетіп, ... ... ... ... әрі мүдірмей жырлауы осыны аңғартады.
Мәселен, 1943 жылғы Жақсыбай Жантөбетов пен Есдәулет Қандеков арасында
өткен айтыста ақындар сол ... ... ... шаруашылықтарының
жетістіктерін, табыстарын жіпке тізгендей ... ... ... да ... тиек етуді ұмытпайды. Айтыс барысында цифрлы мәліметтерді
тәптіштеп ... ... ... бұл сөз сайысына мол дайындықпен
келгендігі ... ... ... кең өріс ... қанша?
Айтып бер білген болсаң малың қанша?
Бухгалтердің есебін менен сұрап,
Пысықтанып осы жерден табылғанша.
Есдәулет: ... Қой, ешкі ... үш мың ... ... мың жылқы және үш мың шошқа.
Сегіз мың сиырым бар толған өріс,
Сыртында мына санның түйе басқа» [13, 151-152 ... ... ... ... ... ... ... Есдәулет ақын
келтірген бұл цифрлы мәліметтер ... ... ... ... ... ... ... болмағанға ұқсайды. Публицистика дәуір тынысы,
замана жаршысы дейтін болсақ, айтыста келтіріліген осы деректердің өзі-ақ
соғыс ... ... ауыл ... ... біраз ақпар-
мағлұмат беріп тұрғаны сөзсіз. Сондай-ақ ... ... ... ... ... мен Болман ақындардың айтысында нақты дерек көздері мол
ұшырасады. Мұның өзі соғыс жылдарындағы Қазақстан ауыр өнеркәсіп, ... ... ... хабардар болуға мүмкіндіктер береді.
Шашубай: «...Мақтадың, Болман шырақ, комбинатты,
Есіңе аламысың майдан жақты.
Алты айда кем ... ... жүз отыз ... ... берген кенің тат боп шығып,
Бес жүз тонна мыс соңынан жетпей қапты.
Болман: ... ... жоқ отқа ... керегіне жатыр жарап.
Өндіріп жоспардан тыс қаншама мыс
Сізді де соңғы екі айда қалды жанап...» [13, 188-190
бб.].
Ұлы Отан ... ... ... ... ... зерделей отырып,
көз жеткізген тағы бір мәселе – жыр сайыстары белгілі бір тақырып ауқымымен
немесе жекелеген ... ... ... шектелмегені. 1941-1945
жылдар аралығында өткізілген ақындар айтысы ... ... ... саласын қамтумен ерекшеленеді. Мәселен, айтыста
колхоз, совхоз шаруашылықтарының жетістігі һәм кемшін ... ... ... ... Бұл тақырып әсіресе, Сәттіғұл мен Құмар,
Шаймерден мен Мұзарап, Орынбай мен Әлібек, ... пен ... ... ... ... мен ... айыстарында айрықша көрініс береді. Бұл
айтыстар құр мадақ, қызыл ... ада, ... ... ... ... ... уақыт еншісіндегі ерекше мән берілген мәселенің бірі сол ... ... ... ... ... ... Бұл ... қаузалып, жырлануына оның Кеңес үкіметі үшін аса маңыздылығы һәм
қажеттілігі себеп болғаны белгілі. Шахта, ... ... ... ... іркіліссіз шығарып тұруы, соғыс кезіндегі ... бірі ... Оны ... ... да жақсы түсінді.
Шашубай мен Көшен ақындардың айтысында осы ... ... ... ... ... ... қарып
Былтырғы олқылықтан мен де арылдым...
Балқытқан мың тонналап болат темір,
Орасан заводтардың жаны – ... ... ... ... ... қаны – ... [13, 89 ... Нұрлыбек пен Маясар ақындардың айтысындағы мына бір ... ... ғана ... ... ... жағдайын, әрі Қызыл Армияға,
оның Отанға аса керек қару-жарақтың қандай ... ... ... ... ... бекіністе жатқан торып,
Жабылып жауға шапса жетпіс полк.
Бір ғана атысарлық оқ жасауға,
Бір күнгі ... ... ... ... жүз ауыр танкі салып ойнақ,
Ұмтылса жау қамалы қалар жайрап.
Соларға оқ ... ... мен ... ... ... [13, 114-115 ... ... іргелі өндіріс-өнеркәсіп Қарағанды шахтасы, Жезқазған,
Балқаш, Қоңырат, Ақшатау кенттерінің экономикалық ... ... ... арқауы болды.
Әрине, соғыс жылдарындағы айтыстың бәрі елді, халықты жігерлендіру
рухында толағай табысты зор ... ... деп ... ... ... ... ақындар өз жетістіктерін жырлаумен қатар, екінші жақтың
кемшілігін де жақсы білген. Ол ... ... жай ... ... «ұзын құлақтан» жеткен хабар емес, нақты дерек-дәйектерге құрылған.
Мысалы, Көшен ... ... ... ақын ... ... ... ... деп сынға алады:
«...Көшенім, неге керек артық мақтан,
Сен одан тілімді ... ерте ... ... жер ... бос ... жатқан жоқ па талай шахтаң?
Бос өткен шахталардың уақытын
Есептеп көмірге әкеп болсаң шаққан.
Бұл дертке ұшыраған ... ... едің ... ... ... күлі көп боп,
Заводтар тірегіңе айып таққан...» [13, 98 б.]
Мұндай кемшіліктерді сынау үрдістері ауыл ... ... ... да жиі ... береді. 1944 жылдың 12 сентябрінде
Қызылорда облыстық «Ленин жолы» газетінде жарияланған ... ... мен ... ақынның (Сырдария) айтысында сол кездегі колхоз тұрмысы
сынға алынып, былайша жырланады:
Гүлжамал: ... ... көп ... ... күйзелтіпті биыл малын.
Биікке су шықпайтын жарма қазып,
Қинапты кейбір аулың босқа ... ... ... ... ... жүр ... ... [13, 168 б.].
Баспасөз тарихын зерттеуші ғалымдарымыз, сол бір ... ... ... ... деп ... «...Осы кезден бастап жау талқан болғанға
дейін Қазақстан баспасөзі, бүкіл ... ... ... ... ... ... да әсерлі тілімен сөйлесті. Сол бір ... ... ... ... ... мен ... ... үлгілерін көрсетті...» [75, 193 б.].
Соғыс жылдарындағы Қазақстан баспасөзі жайлы айтылған бұл пікірді
келтірудің өзіндік мәні бар. ... ... да, ... ... ... ... ... кәсіби журналистерге ғана емес, патриотизм мен ... ... ... ... ... ... ақындарына да тән
қасиет еді. Ол кездегі айтыстың көпшілік ... ... ... ... ... өнер кеші деп емес, деректі-ақпараттық танымы мол
үгітшілдік-насихатшылдық сипаты басым, публицистиканың ... ... ... шығармашылығы деп бағалаған жөн.
Айтыс өнері тарихында 1941-1945 жылдар аралығында өткізілген ... ... ... ... ... ... ... Бұл жылдардағы айтыс
өзінің ақпаратты-деректілігі тұрғысынан ... ... һәм ... ... бай және ... әдеп ... мейлінше сақтай
білуімен бағалы. Ақындардың жеке басына мін тағуы былай тұрсын, бұл ... ... ... ... ... ол ... барша
Қазақстандық еңбекшілердің де алаңдаулы екендігін, содан тезірек арылудың
қажеттігін үлкен достық, әріптестік ниетте жеткізеді.
1945 жылы өткізілген ... ... пен Қуат ... айтысы
тұтастай деректі мәліметтерге құрылған.
Талдықорған, Павлодар облыстары атынан ... ... қос ақын да ... екі ... барлық болмыс-бітімін жырмен өріп шығады. Павлодарлық
Қалқа ақын өз облысының жетістігін нақты ... ... ... ... Талдықорған облысының шаруашылық ахуалын сынай ... ... ... ... ... ... отырғандығын да аңғаруға
болады:
«Биеннің өлкесінде жердің нуы,
Қыдырдың шығып ... ... ... ... ... ... ... туы.
Елі бай кем болмаған мал мен бастан,
Бір кезде ең дәулетті шалқып тасқан.
Жоспардан биыл Ақсу құтылмапты,
Сол жердің ... ... ... [78, 248-249 ... осы ... екі ... жырын қара сөзбен баяндайтын болсақ,
дерек пен дәйекке толы, ақпараттық сипаты ... ... ... ... ... сөзсіз.
Соғыс жылдарындағы айтыстарды шола отырып, айтыс ақындарының сол
кездегі журналист тілшілердің ... ... ... көз
жеткіземіз. Аудандарда, колхоздарда орын алып ... ... ... шегелей айтуы осыған дәлел болса керек.
Қалқа: ... Ақсу ... ... жылы ... ... сеппеген,
Екі пұт бидай апарса –
Бір пұтын сеппей ептеген;
Он бидайдың орнына –
Жалғыз-ақ бидай көктеген ...» [78, 253-254 ... ... ... ... ... ... бере ... Қуат ақын
қарсыласын төмендегіше кемшін деректермен сынға алады.
Қуат: ... ... ... салғанда,
Қаншама сиыр, қой, ешкі,
Жүз елу ат өліпті.
Осыным да жалған ба?..» [78, 254-255 ... ... ... өткізілген қай сайысты алып қарасақ та,
ақындарды сезім күй ауанынан гөрі күнделікті өмірде, ... ... ... ... ... ... аңдаймыз. Бұл жағдай бәлкім
соғыс уақытының қатаң талабынан немесе сол ... ... ... ... ... ... елдік, отандық тұрғыдағы мәселелер
ақындардың өзара сыни-пікірлері арқылы өрби ... ... ерен ... шақырған патриоттық рухтағы насихатқа ұласады.
«...Аянбай қайрат жұмсалық,
Көмбеміз біздің алыста,
Шаруа кетсін теңеліп,
Ел табысқа кенеліп,
Мемлекетке қарызды,
Артығымен берелік,
Үш жүзден алып қызылша
Еңбекке ... ... ... ... ... ... [78, 261 б.].
1943 жылғы республикалық айтысты ашқан жыр алыбы ... сөзі ... ... ... ұстаған ақындарға үлкен сенім, зор шабыт берді.
Әрі ... ... бұл ... жыры сол кездегі ақындар айтысының
жалпыұлттық, мемлекеттік ауқымда өрбитіндігін сипаттап берді.
Мәселен, ақынның:
«Алатаудан, ... ... бал ... келіпсің.
Ертіс, Еділ, Іле, Сыр,
Бас қосқалы келіпсің.
Жүрген жері ... ... елге ... [75, 61 б.] –
деген жыр жолдары ел басына күн туған уақытта ұлт болып бірігуді, ... ... ... болып, тойтарыс беруге үндеген ақындық, азаматтық үлкен
рухты танытады. Ақынның осы екі шумағының өзі соғыс ... ... ... ... ... болғандығын аңғартады. Халық
поэзиясының ірі өкілі, екі ғасырдың ... Ж. ... жыр ... ... ... идеологиялық насихат құралына айналды.
Бір ғана «Ленинградтық өрендерім» деп ... ... ... ... жыр ... кеңінен насихатталды.
Соғыс жылдарындағы Жамбыл ... ... ... мақала-зерттеулер жазды. Көрнекті әдебиет ... ... ... – халық поэзиясының алыбы» атты мақаласында төмендегідей
пікірлер келтірген: «Соғыста Жамбыл ... ... ... ... ... ... соғыс аэродромдарынан, корабль борттарынан
Жамбылға тынбай ағып хаттар келіп жатты. Олар ақын ... ... ... ... танк және ... ... жаудың күл-
талқанын шығаруға жәрдем бергенін жазады. ...Фашизмді тізе бүктірудің 20
жылдық мерекесінде КПСС ... ... бас ... Л.И. ... ... жету ... өз творчествосымен көмектескен ақындардың
бірінен саналады», – деп атады [30, 35-36 ... және ... атты ... ... С. Қирабаев: «Ұлы Отан
соғысы дәуіріндегі қазақ әдебиеті» деп дәуірленіп жүрген әдебиет, ... онша ұзақ ... ... емес» [76, 78 б.], – деп ... ... ... ...... небәрі төрт-ақ жылдың әдебиеті екендігін
айта келіп, соған қарамастан соғыс ... ... ... жиі ... ... дамудың жеделдігі мен халықтық ... ... ... ... ... ... ... тарихи бағаланғанын, мұның
басты сыры совет әдебиетінің халық өмірімен тығыз байланысында, халықтың
көкейкесті ... ... ... реалистік сипатында еді», – деп жазады.
Әрине, бейбіт заман өлшемінде төрт жыл соншалықты көп ... ... ... миллион адамның өмірін қиған сұрапыл ... ... ... жетер қайғы-қасірет әкелгені анық. Сондықтан да соғыстың әр күні
айға, айы жылға бергісіз болғаны белгілі. ... ... ... тығыз
байланыстылығын» біз 1941-1945 жылдар аралығында өткізілген ... анық ... ... әдебиетінің үлкен бір арнасы ... деп ... бұл ... ... ... де ерекше
белсенділік көрсеткенін зерттеу барысында айтып өттік.
Ең бастысы, ел басына күн туған, сұрапыл ... ... ... ... айтыстың халыққа, қоғамға белгілі дәрежеде қызмет ете
білгендігі.
«Біздің түсінігімізде публицистика – өз ... ... ... проблемаларын, құбылыстарын және процестерін жедел түрде көрсететін
шығармашылықтың бір түрі және оның ... ...... ... мен ... ... ал ... әлеуметтік міндеті –
адамдардың ... ... ... [6, 211 ... ... ... даму ... зерттеуші, ғалым
Б. Жақып еңбегінде келтірілген бұл ... ... ... ... бағытталып айтылғанымен, 1941-1945 ... ... ... ... ... ... ... да
жат еместігіне зерттеу барысында толық көз жеткіздік.
Кеңес дәуіріндегі айтыстың өміршеңдігін сақтап қалуда ұлтымыздың ... М. ... С. ... Ғ. ... ... ... ерекше
болды. Мәселе, осы ұлт зиялыларының ақындар ... ... ... ... тұрғысындағы ойларында емес, ең бастысы ұлт руханиятының ... ... ... тоқтап қалмауына қол ұшын созып, ... ... еді. ... үгітшілдік, насихатшылдық күшін кеңестік
билікке желеу ете отырып, ұлт ... ... ... ... ... ... ... Мұқанов, Ғ. Мүсірепов ұсыныс-тілектерін қабыл алған атқарушы билік
орындары айтысты ... ... тыл ... ... ... ретінде пайдалануға бірден пейіл білдірді. Әкімшіл-
әміршіл ... ... ... ... ... ... ... ақындарының ел алдына қайта шығып, өнердің өршіл рухын тағы бір ... ... ... Сөз жоқ, Ұлы Отан ... ... ... зор белсенділікпен жүйелі ұйымдастырылуы арқылы ... ... ... ... ... ие болуы айтыс өнері үшін екі
бағытта тиімділік жағдайын туғызды. Біріншісі, тоқырап ... ... ... ... ... екіншісі шын мәнінде тылдағы бұқара халықты
жігерлендіріп, басқыншы жауға қарсы күресуге үгіттеп, ... ... ... Сол ... ... ... ерен еңбегі, жауды ... ... күші ... рас. ... ... өткізілген
республикалық ақындар айтысы өзінің жалынды ... ... ... сол ... ... халықтың намыс-жігерін қайрай
білді. Қарағанды көмір ... ... ... ... ... ... нақты көрсетіп, шегелеп айтып отырды. «Майданға
қару-жарақ, азық-түлік, Таситын темір жолдың қаны көмір!» [13, 87 ... ... ... ... ... мәліметтердің өзі, халық жігерін
еселеп, ... ... ... ... ... ... ... тапты.
«Жақсыбектің тапсырған артық мысы, Бір миллион патронға таяп ... ... б.] ... Ұлы Отан соғысы жылдарындағы халық ақындары айтысқа үлкен
дайындықпен, ... ... ... ... ... ... ... көздері мен сөйлем мағыналарынан анық байқауға болады.
Мәселен, Қарағанды ... ... ... «Өр ... жау ... ... ... жараған-ды» [13, 115 б.], – деген Маясар
ақын сөзі ... ... алыс ... ... ... жани ... ... айтыс ақындарының халық алдында айтқан «Оралып қара жылан
жармасқанда, Кім не істеп, не ... Отан ... [11, 115 б.] ... әрбір совет адамының Отан алдындағы міндетінің маңыздылығын әйгілей
түседі. Сондай-ақ, ел санасын рухани тұрғыдан ... ... ... ... шығармашылығында кездесетін бейнелі, образды сөздерді ... ... ... ... семсерін, фашистерге ендіріп» [13, 119 ... ... ... ... жауға аттанса, Ойрандап жау ордасын қан
қылады» [13, 133 б.] ... ... ... ... ... бар, ... жарысым бар» [13, 148 б.] (Жақсыбай).
Бұл мысалдардың барлығы Ұлы Отан ... ... ... өнерінің
мазмұндық мәні мен көркемдік деңгейінің қандайлық дәрежеде ... ... ... ... дәл ... ... аралығындағыдай бұрын-
соңды саяси-әлеуметтік маңызға ие болып, қоғамдық мәні артқан жоқ ... ... Оның ... ... ... ... ... биліктің ыңғай
танытып, оны өз мүдделеріне пайдалана білгендігі. Екіншіден, айтыс өнері
осы ... ... ... ... тұрғыдан біраз өзгерістерге
ұшырады. Айтыскерлердің мол дерек көздері мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл үрдіс кеңес дәуірінде
өткізілген ақындар айтысына жаңаша мазмұн, түр, сипат, реңк ... ... ... жаңа ... ... беруі жиілеп, орысша
сөздік атаулар мен термин сөздер жиі ұшырасатын болды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... отырды. Айтыстың
әлеуметтік маңызын көтеру әрекетіне байланысты туындаған мол ... ... ... айту ... ... тыңғылықты дайындықпен (алдын-ала
жазып алу) шығуын міндеттеді. Мұның өзі ғасырлар бойы қалыптасқан айтыс
өнерінің ... ... ... ... ... ... бастады.
Осындай «өзгеріс», «жетістіктерге» қарамастан айтыс өнері 1941-1945 жылдар
аралығында халқына қалтқысыз ... ... ... ... ... ... ... қарсы аянбай күресуге жұмылдырды. Айтыс ақындарының әрбір ... ... оққа ... ... Халықты бірлік пен ынтымаққа, ерлік пен
өрлікке шақыру, айтыс өнерінің табиғатына тән ... Ұлы Отан ... да ... ақындары осы міндет үрдісінен шыға білді.
2.3   1946-1986 жылдар аралығындағы ақындар ... ... ... Отан ... ... ... де ... айтыс өнерінің қоғамдық
маңызы бәсеңдеген жоқ. 1946-1957 жылдар аралығында өткізілген ... дені 1966 жылы ... ... ... ... ... ... томында топтастырылған. Айтыс негізінен сол уақыттағы Советтік
Қазақстанның әр ... ... сөз ... жинағы ретінде
«Ақындар шықты айтысқа» (Алматы, 1960 жыл), ... ... ... ... 1958 жыл), «Ақындар үні» (Орал, 1958 жыл), «Ақындар
айтысы» (Ақмола, 1958 жыл), ... ... ... (1958 ... жарияаланды.
Аталмыш жинақтардың ішіндегі «Ақындар шықты айтысқа» ... ... ... ... ... ... Қазақстан,
Өскемен сияқты облыстарында өткізілген айтыс жырлары кіргізілген.
Бұл дерек көздері айтыс өнерінің советтік дәуірде де ... ... ... 1958 жылы Орал ... жарық көрген Батыс
Қазақстан ақындарының облыстық бірінші айтысын ... ... ... жинақтың алғы сөзінде ақындар айтысының социалистік мәні мен маңызы
туралы былай деп жазылған: «...1958 ... ... ... ... ... ... Біздің облысымызда ақындардың айтысы аса зор
саяси науқан кезеңінде ... ... ... ... ... ... мен ... тарихи шешімдерімен жігерленген ... ... және ... ... мен ... әрі өрге ... ... қажырлы еңбек етуде. Алдымызда тұрған ... ... ... ... ой тудырып, олардың айтысын қызу және
идеялық жоғары дәрежеде өткізуге мүмкіншілік берді» [79, 3 б.].
Жалпы, кеңес дәуірінде ... ... ... ... ... ... өте зор болғандығы ақиқат. Пролетариат
көсемі Ленинді, «кемеңгер» коммунистік партияны жырламаған, ... ... ... жоқ. ... сезім мен шабыты тілдің ұшы,
домбыраның шанағында тұратын айтыс ... бұл ... ... өзге
шығармашылық өкілдерінен қашанда оқ бойы озық отырғандығы ... ... ... ел ... ... ... немесе партияға
көлеңке түсіретін ... ... ... ... міндеті
болғанымен, түптеп келгенде, ақындардың басты ойы партияны мадақтау,
әспеттеу сияқты ... ... ... ... толы ... бір ... уақыт тудырған талап болатын. «Халық мүддесіне, біздің
көп ... ... ... ... ... ... да ... бұзбас шеп, партия алмас қамал жоқ, бұған ... ... ... бб.], – деп ... білдірген зерттеуші ғалым ойы да өз уақытының
саяси-көзқарасын танытып тұрған жоқ па?! ...... де, ... ... – ең ... ... ... сеніменен мәңгі бірге –
Ойым да, еңбегім де, жүрегім де» [79, 9 б.] ... ... ... ... ... ... сол ... өнеріне, сөзіне
тіксініп қараудың еш ... жоқ. ... ... ... ... «тар жол, ... ... бастан кешірді. Халық өзі өмір
сүрген дәуірдің ... ... сай өмір ... ... сай ... ... ... да, заңға да белгілі бір жүйеге де ... тек ... ... ғана ортақ ізгі қасиеттер болады. Ол Адамгершілік,
Адалдық, Парасат атты ұғым ... ... ... ... ... ... ... бейбіт өмір баяндылығының алғышарттарын жасайды. Кез
келген қоғамның прогрессивті ... ... ... ... да негізгі бағыты адамгершілікке, Отанды сүюге, қажырлы еңбек
етуге, арамтамақ, жалқау болмауға, үлкенге ... ... ізет ... ізгі ойлардан құрылғандығын жоққа шығару бүгінгі ұрпақ үшін ... ... ... өмір ... ... ... ... сол дәуірдің шындығы
мен ақиқатын боямасыз көрсеткен өнер адамдары мен шығармашылық тұлғалардың
мұрасына құрметпен, түсіністікпен қарау бүгінгі ... ... ... ... ... кеңестік замандағы әдебиет пен тарихтың ... ... даяр ... ... да ... дәлелдеп отыр.
Өркениетті елдерде, қай қоғамның болмасын әдебиеті мен мәдениетіне,
дәстүрі мен өнеріне үлкен құрметпен қарайды. Өткеннің бәрі ... ... ... ... ... кез ... ... бағыт алып, бесігін түзейді.
Батыс Қазақстан ақындарының облыстық айтысында да сол ... ... мен ... ... әлеуметтік-тұрмыстық мәселелері де қозғалады.
Қаратөбе ауданының ақыны Хамит Әбілов пен ... ... ... ... ... ... кейінгі қазақ ауылдарының әлеуметтік,
тұрмыстық жағдайлары, шаруашылықтағы жетістіктер мен ... ... ... ... ... ақын өз кезегінде Қаратөбе ауданының сол кездегі ахуалын, нақты
деректер келтіре отырып жырлайды.
«Ауданым Қаратөбе алға басқан
Жаңарып күннен-күнге талабы ... ... мен ... зор ... ... ... биылғы өсім ірі малдан,
Жиырма мың – тағы өсімін қойдан алған
Ақыным, мал өсіру саласында
Неге көп совхоздарың артта қалған?» [79, 9-10 ... ... ... ... бір ... – айғақ-деректің
нақтылығы. ХІХ ғасырдағы рулық сипаттағы айтыстарда дәулетті адамдардың
байлығы ақындық ... ... ... ... ... ... ... айтысында айтылған мына сөздер ақындық ... ... ... ... туындаған.
Құлмамбет: «О, ... ... бай ма, ... бай ... ... ... деп, Дулат жайға.
Сенің елің адамы байғұс екен,
Қазынаны ойлағаны Дулаттай ... мың қой ... ... ... мың ... желіде тулап жатыр.
Он түйеге көшкенде жамбы артады,
Абекемнің тіккені жібек шатыр» [25, 192 ... ... ... мың ... ... ... үшін байлық басты мұрат
болмаса да ел дәулеті, халық тұрмысын суреттеуде ертедегі ақындар ... аяп ... ... бес мың ... ... да ... асқақ шабытынан
туындаса керек.
Әрине, бұл мысал, екі дәуір, екі түрлі қоғамда өмір ... ... ... мазмұндық тұрғыда салыстыру үшін келтіріліп отыр.
Айтыс жырларында қай ... ... ... ... түрде көрініс тауып
отырған.
Дегенмен де, кеңестік заман тұсындағы ақындар айтысының деректілігі,
ақпараттық мәнділігі анағұрлым ... ... ... ... ... ... бірнеше себептері бар. Ең алдымен, айтысқа түсуші ақындардың
белгілі дәрежеде сауатты болуы еді. ... ... ... мал-жан,
жетістік-кемшіліктің бәрі қағазға түсіп, хатталып ... ... ... ... тек ... көздері арқылы ғана жырлауға мәжбүрлейді. ... да ... ... ... ... жетістігі мен кемшілігін
көруге мүмкіндіктері болған.
Сондықтан да, кеңес дәуірінідегі айтыста нақты ... мен ... мол ... ... ақынның қарсылас облыстың әлеуметтік
тұрмыс, экономикалық ахуалымен танысу ... ... ... ... келді. Ақын Ж. Ерман жүргізген облысаралық телеайтыс барысында да
осы ереже үнемі сақталып отырды. Кемшіліксіз қоғам ... ... ... ... ... ... назарын аударту ең
алдымен сол елдің ақпарат ... ... ... ... ... ... ... кеселден арылту болып саналған. Бұл туралы
«Журналистика ... ... атты ... ... ... айтылған:
«Будучи особым социальным институтом, журналистика выполняет свои задачи
путем ... всей ... ... общества с партийных позиций.
Идейно сплачивая массы, политически направляя их действия, журналистика
идеологически ... ... ... ... ... задач» [81,
13 б.].
Аталмыш теориялық тұжырымды ... ... ... ... айтыс ақындары өздерінің жырлары арқылы көп ... ... ... функцияларын атқарып келгендігін айтқан едік.
Әсіресе, қазан төңкерісінен кейінгі ... ... ... стильдік
тұрғыдан ғана емес идеологиялық бағыт-бағдар бойынша да көп ... ... ... ... ... ... ... айналғандығын уақыттың өзі көрсетті. Бұл үрдіс Ұлы Отан ... ... ... ... ... өнер ... қарағанда өзінің
идеологиялық өткір құрал екендігін ... ... ... ... 50-
жылдар еншісіне жататын айтыс жырлары да, сол мақсат-мүддеден ... ... ... ... ... жаңа ... соны ... көрініс бере бастады. Бұл туралы ақын-жырау ... ... М. ... К. ... ... деп ... «Әрине, әр
дәуірдің өзіндік сипаты, соған сәйкес халықтық идеологиясы болды. Ақын-
жырау ... ... ... ... ... білдіруші
ретінде қашанда өз заманының үні, ұраны, жаршысы. Сондықтан, олар да бір
қалыпта ... ... ... ... талабына бейімделді, яғни,
творчестволық даму процесін бастан кешірді» [82, 3 б.].
«Уақыт талабына бейімделу» ... ХХ ... 50-60 ... ... ... анық ... ... Мәселен, 1946-1957 жылдар аралығын
қамтитын 1966 жылы жарық көрген ... ... ... ... отыз ... мәтіндік үлгілері жарияланған. 1957 жылы Қостанайда өткен Сәт пен
Нұрқан ақынның айтыстарынан осындай жаңашылдық нышандарын байқауға ... ... ... ... Омар ... өнер ... тым ... қазақтың айтыс өнеріндегі Шортанбай, Шөже, Орынбай, Базар
жырау ... ел ... ... жайлы сөз қозғай келіп, Октябрь ... ... бір ... бір ... бергісіз екендігін тілге тиек ете
отырып, ақындарға сәт ... ... ... кезекті алған Сәт ақын жыр
басын:
«Көркем ән көкке ... ... ... ... ... сұлу әнді ... ... есі кетіп балқығандай» [83, 266 б.], –
деп дәстүрлі айтыстағыдай кең пафоспен бастап, Аманкелді ... ... ... ... ... ... ... көркем сөзбен кестелі
өре келіп, қарсыласына салмақты сауал тастайды:
«Шешендер ойы алымды, сөзі шырын,
Домбыра ... етіп ... ... ... інім Нұрқан,
Сөйлеші ауданыңның шаруашылығын» [83, 266 б.].
Сәт ақынның осы сауалы аталмыш айтыстың әрі қарай өрбуіне ... ... ... ашып ... ... ... ... ақын да кеңінен көсіліп,
жасампаз совет елінің тұрмыс-тіршілігін келістіре жырлайды.
«Нұр жанған ауылымның түні күндей,
Қарайды түндігімнен Күн ... алты ... ... елі,
Айналған жер шарының кіндігіндей» [83, 268 б.].
Осындағы екі ақынның ... ... ... көңіл мен түйсінер
жаңашылдық нышаны бірден назар аудартады. Жаңа заман шешені қолына домбыра
алып, «ауданыңның шаруашылығын ...... ... да ... танымға
жаңаша сипат беріп, «түндігінен Күн күлімдеп тұрғандығын», «алты әлемнің
тұтқасы Совет елі» ... паш ... ... ... ... ... тақырыбы социализм
жетістіктерін жырлау болып табылады. Колхоз, совхоздардың жетістігін ... ... ... да ... ... ... ... айтқан сыны сырттан
тұспалдау немесе ұзынқұлақтан жеткен хабар емес, нақты көзбен көрген дерек-
дәйектерге құрылады. Сол уақыттағы айтыстың мазмұндық ерекшеліктері де ... ... Қиса мен ... ... айтысында да бұл жағдай ерекше
көрінеді.
«Колхозым Киров атты келеді алда,
Тілеймін қатарға кел сен де ... ... ... ... тұр жетпіс сегіз бүгін таңда» [84, 444 б.] –
деген Қиса ... ... ... ... өз ... ... былайша баяндайды:
«Цифрмен көрсеткенің жалғыз сиыр,
Қой жағы кемдеу білем сізде биыл.
Жақында жүз елу қой ... ... деп ... сөзге болмашы үйір.
... Мал күйін неге бастық қарамайды,
Арық қошқар күйекке жарамайды.
Шопан да жоқ, бір кемпір иіріп тұр,
Құбақаң көру ... осы ... [8, 446 ... шығармашылық дегеніміз, бұл шындықты ... ... [63, 40 б.], – ... ... ... болсақ, айтыс жырларының көп
жағдайда осы талап үрдісінен шығып жататындығына тағы да бір ... ... ... ... сиыр мен ... иіріп тұрған кемпірге
дейін суреттеуі ақынның ... ... ... фактіге сүйеніп айтқандығын
көрсетеді. Орынды сын – көтеріліп отырған проблеманың оңтайлы шешілуіне
алғышарттар жасайды. Қай ... ... ... ... ... ... мәмілеге келіп отырған. Қарсылас екі ақынның да мақсат, мүддесі
ортақ. Сондықтан да ақындар жүз шайысудан ... ... ... ... оны
болдырмаудың жағдайын көбірек қаузайды.
«Белгілі барлық көпке ортақ жұмыс,
Кемістік түзетілсін, міне ұсыныс.
Ер халқым еңбегімен бұдан да әрі,
Гүлденсін ... ұлы ... [13, 450 б.], ... ... ... жыры ... бұл ойымызды қуаттай түседі.
Айтыстағы ой қақтығысы, сөз тартысы шындықтың, ақиқаттың ... ... ... ... ... психологиялық ой-арпалысы айтыстың
драмалық сипатын айқындайтын қуатқа ие ... ... бір ... сөз ... мен ... журналист шеберлігі қандай үлкен
рөл атқарса, айтыс ақындарына да дәл сондай қасиет ... ... ... ... ... в ... момент
достигающую кульминации, за которой следует ... ... ... к новому витку противодействия). Если разговор явно клонится к
разрешению ... ... ... ... создать психологически
комфортные условия для собеседника, ... ... ему ... ... [85, 64 ... ... негізін зерттеуші В.М. Гороховтың бұл пікірінен
қазақ айтыс ақындарының да іс-әрекеті алшақ жатқан жоқ. Бұған дәлел «соқыр»
деп қанша ... де жыр ... ... Шөже сөзінің салмақтылығын
пайымдаған Кемпірбай ақын өзінің дегдар қасиетін жоғалтпай жеңілгендігін
мойындауы. Қазақ ... тағы бір ...... аталы сөзді
аттап арсыздыққа бармауы. Сын мен кемшілік қаншалықты көп айтылса да, оған
орынды уәж айтуға ... ... ... емесе керісінше өз
мүддесін барынша қорғауы деп бағалаған жөн. Бізге жеткен ... ... жыр ... соңы ... ... ... аяқталып жатады. Бұл үрдіс бұрынғы айтыстардан бермен қарай
жалғасып қазіргі ... ... ... ... Мәселен, 1958 жылғы
өткізілген Батыс Қазақстан облысына қарасты Бөрлі ... ... ... пен ... ауданының ақыны Хамидолла Қыдыровтың ... ... ... ... ... Өз аудандарының жетістіктерін ... ... ... ... ... ... ... да орынды
көрсетеді. Айтыс соңы ... ... ... ... ... мына ... ... сан жиналармыз тамашаға,
Қосылып ән салармыз іні-аға.
Бастаған коммунизм асқарына,
Мың рахмет ... ... де көп ... ... ... ... аманатын.
Ойланып енді өзіңіз төрелік бер,
Аулына естіп кетсін келген ақын» [79, 59 б.].
ХІХ ... ... ала ... ... жазба айтыс үлгісі, ХХ ғасыр
басында кең етек алып, шығармашылық дәстүрге ... ... ... ... ... ... нұсқалары дүниеге келді. Зерттеу
барысында сөз ... бұл ... Сыр ... ... ... ... ... Атап айтқанда, «Шораяқтың Омары мен Таубайдың ... ... ... ... ... ... ... Қожа», «Тұрмағанбет пен
Жүсіп» сияқты тағы басқа көптеген ... ... ... хат
арқылы айтысудың өзіндік дәстүрі қалыптасты.
Ақындардың жазба айтыс үлгілері кеңестік дәуірде де жалғасын тапты.
Жалпы, жазып, хат ... ... ... ... жырларының мазмұнын байытып
қана қойған жоқ, оны көркемдік тұрғыдан да биік дәрежеге көтерді.
1947 жылғы ... ... пен ... ... ... ... ... дәл осындай ойлар айтуға болады. Күміс қоңыраудай
күмбірлеген кестелі сөз ... ... ... ... ... ... ... құдіреті бірден көңілді баурап алады.
«Қырандай қалықтаған қиядағы,
Аққудай қанат ... ... ... ... көмей, қаусырма жақ,
Асқақты ақын жаны бұладағы.
Толғанса төгілмей ме сөз ... ... ... ... [13, 278 ... ... суырыпсалма айтыстан ерекшелігі де осындай ... ... ой ... жиі ... ... туындаса керек. Ғабдиман
ақынның жоғарыдағы жыр-жолдары мұның айқын дәлелі. Аталмыш айтыс өзіндік
көркемдік дәрежесінің жоғары болуымен ... ... да өте бай ... ... ... қарасты Қарқаралы, Нұра аудандарының елуінші
жылдардағы ... бұл ... ... ... көрсетілген. Соғыс
жылдарынан кейінгі екі ауданның шаруашылығы, ел тұрмысы, белгілі ... ... ... екі ... ... да ... шабытпен
суреттеледі. Жазба айтыс қашанда терең ойлап, кең таразылауға ... Әрі ... ... ... ... ... ой, асығыс шешімдер,
өлең құраудағы олқылықтар сияқты кемшін тұстар жазба айтыста көп ... ... ... ... ... ... зерделей отырып
байқағанымыз, сол кездегі сөз сайысына түскен ақындардың дені ... ... ... ... әлі де қара үзе ... еді. Оған ... ... соңы, ХХ ғасырдың басында дүниеге ... ... ... ... өнерінен сусындап үлгерген Нұрқан ... ... ... ... ... ... Тәңірберген Әміренов,
Шәкір Әбенов, Аманжол Әлжанов сияқты халық ақындары әлі де ... ... кез ... ... ... ... ... жаңа
қоғам, жаңа тақырыпты жырлап отырса да, дәстүрлі өнердің өзіне тән кең
тынысты, даралық ... жиі ... ... ... жылы ... айтыста өнер жарысына түскен Жақсылық Төленов
пен Иса Биназаров арасында ... сөз ... ... ... ... ... ... шапқан тар қыспақтан,
Емеспін шылбырымды жанға ұстатқан.
Аламын ай аузынан, күн ... ... ... тым ... [13, 290 ... ... ақын ... сөз берген соң,
Ерленіп ел салты үшін кез келген соң.
Әйгілі халық сүйген кәрі ... ... ... жел берген соң» [13, 291 б.].
ХІХ ғасырдағы халық ақындарының көзін көріп, тәлімін алып үлгерген
жоғарыдағы ақындар, ... ... ... ... ... ... Айтыс
жырларының ұлттық сипат бедерінің жоғалмай, сақталып ... да ... ... ... ... ХХ ... алғашқы жартысындағы ақындар тобы
деп айтуға толық негіз бар. ... ... ... ... ... алыптар тобының басында Жамбыл Жабаев, Шашубай Қошқарбайұлы,
Доскей Әлімбаев, Нұрлыбек ... ... ... ... ... Керімбеков, Кете Жүсіп Ешниязов, Керімқұл Жүнісов, Орынбай ... ... ... ... ... ... Қазанқап Байболов,
Нартай Бекежанов, Ілияс Манкин, Болман Қожабаев, Қалқа Жапсарбаев сияқты
көптеген от ... орақ ... ... ... ... ... тоталитарлық жүйе деп аталған ХХ ғасырдың темір
құрсауынан қазақтың төл өнері айтыстың ұлттық ... ... ... ... жол ... ... осы ... айтыскер ақын
ардагерлерінің қосқан үлесі зор болды.
Бұл ақындар жаңа заман тақырыбын жырлаумен қатар, айтыстың өзіне ... ... да ... ... Бір сөзбен айтқанда «түрі ұлттық,
мазмұны социалистік» деген ... ... ... де ... кеткен жоқ.
Мәселен, 1957 жылы болған Семей облысының қарт ақындары ... пен ... ... ... ... мен жаңашылдық нышандары
қоса өріліп, ... ... ... ... ел ... ... ... атқарылар еді менің.
Жер бетін, күннің астын таңырқатты,
Халқымның дәулетінен өнген өнім...» [13, 296 б.].
Тәңірберген: «Ақыным, ашуланба ... ... ... тоқтап шынға
Біз салдық сауық үшін он бес клуб,
Ақшадай төрт миллион бес жүз мыңға,
Байлығым бұл тұрғыдан тағы артық
Қарыштап барған ... ... ... [13, 297 ... ... ... өткізілген айтыстарды қоғамдық ахуал
сипатына негіздеп 1920-1940 жылдары Кеңес ... ... ... ... Ұлы Отан соғысының уақыты, 1946-1986 ... ... деп ... ... ... өнердің ХХ ғасырдағы
70 жылдық даму, өркендеу үрдісін төмендегіше ... ... ... бар ... дерек көздері мен зерттеуші ... ... ... ... дәуіріндегі ақындар айтысы ... ... ... деп айтуға негіз бар. Оған басты себеп ... ... ... ... тән ... ... ... дерек,
факт тұтастай көрініс береді. Публицистика теориясын зерттеуші белгілі
ғалым М.И. Стюфляева ... ... ... ... ... ... ... уақыттың негізгі бір кезеңіне бағынады.
Оның сипаты да, жазып отырған проблемасы да сол уақыт негізінде ... ... – ол ... ... ... жүгін көтереді. Ондағы терең
әлеуметтік ... ... ... және оны ... кез келген
элементінен көруге болады. Осы әлеуметтік мәселені ... ... ... емес. Кез келген қоғам белгілі бір тарихи кезеңге тән. ... ... ... мен ... анықтайтын түрлі уақыт кезеңдерін
көрсетуі мүмкін» [28, 14 ... ... ... ... да ... негізінде» туындап, «нақты
әлеуметтік мәселенің жүгін көтергендігі» туралы зерттеу ... ... ... Кейбір айтыстарды талдай отырып, бейне бір оқиғалы
репортаждың ... ... әсер ... 1957 жылы ... ... пен ... ... айтысында сол кездегі әлеуметтік
мәселелер толықтай оқиға, факті ... ... ... ... ... ... құрылған цифрлы мәліметтер, колхоз жұмысшыларының іс-
әрекеті, сол кездегі Қазақстан ауыл шаруашылығы ... ... ... ... ... болу үшін Тәңірберген ақын жырынан бір үзінді
келтірейік:
«...Елдің алды аяқтап біткен ... қол ... ... ... бес проценттен аспай отыр,
Өткізген бар астығың мемлекетке.
Берілген елу бес мың зябьтен ... ... ... ... нос ... жыртылғаны он төрт-ақ мың
Ал қашан орындалмақ айтшы, достар...» [13, 310 б.].
Бұл жолдар ... ... бір ... үзінді ғана. Қарсыласы
Қалихан Алтынбай жырларында да мұндай цифрлы мәлімет пен дерек ... ... Екі ... бұл ... мол ... келгендігі сөз қағысы
барысында анық ... ... ... ... атты ... ... әдебиет сыншысы М. Қаратаев социалистік реализм
сипатына былай анықтама ... ... ... ... жазудың,
жарым-жарты шындықтың қандайы болсын, сөзсіз жалғаншылыққа әкеп соқтырады,
шығарманы жұтатады, оның ... ... ... ... пен өнерді тысқары
қояды.
Идея жағынан биік тұру коммунистік тұрғыдан тек шындықты айту, шынайы
гуманизм, партиялық, халықтық ... таза ... ... ... ... ... осылар...» [86, 82 б.].
Ғалымның бұл пікірін келтірудегі ... ... ... ... қойған коммунистік ... ... сол ... ... ... түрі ... қалмағандығы. «Социалистік реализм»
сипаты айтыс ақындары шығармашылығында да мол көрініс беріп ... ... ... ... ... социалистік» қағидасынан
айтыс өнері де айналып өткен жоқ. ... ... ... ... ... ... шығармашылығында бұл үдеріс тіпті
«жарқырай» көрінді.
Батыс Қазақстан ақындарының облыстық бірінші ... ... үні» ... алғы ... сол кездегі Қазақстан Коммунистік
партиясы облыстық комитетінің секретары М. Рымжанов ақындар ... ... ... ... пікірлер келтіреді: «Өткізілген айтыс
ақындардың өз ... ... ... жаңа ... бүкіл облыс
еңбекшілерімен бірге үн қосатындықтарын білдірді. Мысалы, Жаныбек ауданынан
келген жас ақын ... ... ... ұлы істі,
Колхоздар мен совхоздар қосты күшті.
Қайсыбірін айтайын мен ... де ... ... ... алға ... туын ұстап,
Тұр бұған Компартия жолды нұсқап,
Тапсырып 800 мың пұт астықты
Ойым бар миллиардқа үлес қоспақ, –
деп аудан еңбекшілерінің атынан серт береді. Ал, ... ... ... ... ... ... нұр құйғандай осы бір кеш,
Партия, рахмет, өрлей бер, өс.
КПСС белгілеген ... ақын ... біз де ... мол ... ... ... ағызамыз бұлақтарын.
Кетелік таяу жылда басып озып,
Америка Құрама Штаттарын, –
деп өзіне үндес, мақсаттас облыс ақындарына ұран тастады» [79, 5 б.].
1946-1986 жылдар ... ... ... ... ... ... сөз ... олардың саяси-идеологиялық мақсат-
мұраттарын ескермей кетуге болмайды. Айтыс ... ... ... Қазақстан дәуірінде пайда болып, қалыптаса бастады.
ХІХ ғасырдағы немесе одан ... ... ... бұл мәселе соншалықты
алдыңғы орынға шықпаған болатын.
Қазақ даласында болып жатқан ішкі саяси ... ... ... деңгейдегі ахуалға тым тереңдеп бара бермейтін. Оның себебін ... ... ... ... ... ... ... Әрине,
Қазан төңкерісіне дейінгі айтыс ... ... ... ... ... жоқ деп кесіп айтуға болмайды. Дегенмен де, түрлі саяси-
оқиғалар мен тарихи өзгерістерге толы ХХ ... ... ... ... бұл жағдай айрықша көрініс берді. Екіншіден, айтыс ақындары да
біршама ... ... ... ... көзқарас-пікірлері
қалыптасып қалған еді. «Кетелік таяу жылда басып озып, Америка Құрама
Штаттарын», – деп ... ... ... сияқты ақындар сөзін сол
уақыттағы саяси идеология нәтижесі деп қабылдаған жөн.
Көрнекті ғалым, әдебиет зерттеушісі Ш. ... ... және ... ... ... ... арқасында қазақ халқының тұрмысы
мен ой санасында қайта жаңғыру, түбегейлі өзгеріс процесінің болғанын, ... ... ... әсер ... көркем творчествоның алуан түрінің
жаңадан қаулап өсуіне ықпалын тигізгендігін ... ... деп ... ... ... мен ... туралы ойларын былайша түйіндейді:
«Дәстүр мен жаңашылдық проблемасы тарихи тұрғыдан ... ... ... ... (бұрынғылармен салыстырғанда) тек өзіне тән кескін-келбеті,
өзінің толғақты мәселесі мен ... аясы ... [80, 56 ... бұл ... ... ... байланысты айтылғанымен, кеңестік
дәуірдегі халық шығармашылығына да қатысты тұстары көп. ... ... ... ... ... ... қолданып, халықтың ғасырлар
бойғы таным-түйсігі мен әдет-ғұрпын да тасада қалдырды.
1957 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының Созақ, Шаян ... ... ... Насыр Жарымбетов пен Қалмахан Анарбековтың ... ... ... жоғарыда келтірілген дәстүр мен жаңашылдық сипаттарының
біраз элементтерін ... ... ... жалпы мазмұны сол уақыттағы
әлеуметтік ... ... ... жетістік-кемшіліктерін нақты деректер арқылы
көрсете отырып, қос ақын да бір-бірін біраз сынға алады. Сондай-ақ ... ... де ... ... ... ... ... жылы
Қыз ұрлап қанша жерді аралады?
Он бесте Шәке қызы ... ... үшін ... ме сабағаны...» [13, 337 б.].
Бұл айтыста «қыз алып қашу», «көкпар тарту» сияқты ұлт ... бар ... ... ... ... ... ... айтылады.
Насыр ақын өз кезегінде осы мәселені мін ретінде жырлайды:
«Жас та болса азғырып ап қашады,
Жақындап қыздар барса ... ... ... айттым бүгін беттеріңе» [13, 338 б.]
«Ескілікті әдетті» сынауда Қалмахан ақын да қарап қалмайды:
«...Бидайың талай тонна суда қалып,
Көгеріп шіріпті ғой ... ... көп ... ... ... ... ескі әдеттің салтына да...» [13, 338 б.].
Ұлт ұғымында әдет-салт, дәстүр ретінде ... ... ... ... ... ... ... сол заманның «жаңа»
ғұрыптарын шабыттана ... ... төрт ... малмен жарасым тапқан
қазаққа бесінші түлік шошқа өсірудің өзі зор мақтанышқа ... ... ... мың ... бар ... оны ... келіспеді.
Майда жал, күміс құйрық кілең тұлпар,
Жел ескен ... қуып ... ... бір бие ... сары ... ел ішкен-ді.
Баладай екі өркеші-шөл кемесі-
Түйем де басқа малдан кем түспеді.
Шошқаны біздің аудан мол өсіріп,
Жағдайын жануардың тегіс білді [13, 239 б.].
Ақынның ... мен ... ... сөз жоқ дала ... төрт түлікке
деген теңдессіз сүйіспеншілігін, құрметін көрсететін ... Ал ... ... шошқа өсіруге байланысты айтылған соңғы екі жолын ... ... ... ... ... ... ақын ... идеология
құрсауынан шыға алмауы деп қана түсінуге болады. Бұл үшін от ... ... өз ... ... ... ... ақынды жазғырудың еш қажеті жоқ. Ол
уақыттағы айтыс ақындарына ... ... ... ... ... тек
коммунистік идеологияны насихаттау болды. Бұл ұғымның ақындар санасына
қаншалықты берік орныққанын сол ... ... ... ... ... ... ... мен де асқар өр қияға,
Қоспаққа тамшы үлес дарияға.
Ақындар жырымыздың ең асылын,
Арнайық ... ... [13, 352 ... жылдың екінші жартысынан бастап Қазақстанда агроэкономикалық
реформа жүргізілгені белгілі. Тың және ... ... ... науқаны
Қазақстанда жаппай қызу қарқынмен іске асырылды. Тың игеру ... ... тек ... ... ғана ... ... тұрғыдан да
көп өзгерістерге киліктірді. Ішкі Ресейден көшіп келген тың игерушілер ... ... ... ... тілі мен ... діні ... де ... әсер етті. Ұлт тілінің аясы тарылып, орыс тілі
күнделікті өмірде үстемдікке ие ... Бұл ... ... мәдениет,
әдебиет сияқты қоғамның негізгі тетіктеріне дендеп енгені соншалық, ... ... ... ... орыстандыру саясаты өз жемісін бере бастады.
Коммунистік идеологияның ... ... ... ... ... бұл ... де тыс қалған жоқ. Қызылорда облысының ... ... пен ... Сейтенов арасында өткен айтыстан осы
жайттарды анық байқауға болады.
Тілеген: ... қу ... ... ел ... ... ... бүгін тегіс күлімдейді,
Жүзінен реніш ізі білінбейді.
Алтын дән аялаған кең алқапта,
Жер кемесі комбайын гүрілдейді...» [13, 355 б.].
Ақын ... ... ... бұл ... сол ... ... ... аудандарының атынан айтысқа түскен Есен Игенбаев пен
Сапар Сайдалин арасында өткен сөз қағысуда, зор қуаныш үлгісінде, шабыттана
жырланады.
Сапар: ... еді ... ... тұр ... қойма!
Ұшырсақ ең бірінші жер серігін
Бұл жеңіс, тек қана шақ біздің бойға.
Жалынды жігер құйған жүрегіме,
Жеткізген ойға ... ... ұлы ... ... үшін міндеттіміз бір өзіңе…» [13, 494 б.].
Мемлекет қоймасына миллиард пұт ... ... сол ... ... ... шара екендігін ақын шабыттана ... ... бұл ... сөз жоқ, зор ... Тек осы жыр жолдарында
кездесетін «Ұшырсақ ең бірінші жер ... Бұл ... тек қана шақ ...... сөздер әрбір совет адамының санасына сіңген «менмендік» пен
«даңққұмарлық» ... ... ... әсер ... Қоғамдық дамудың
қай саласында болмасын ... ... ... ... ... ... мақсатына айналғанын осыдан-ақ байқауға болады. Кеңес
дәуіріндегі публицистердің мақсат-міндеті туралы журналистика шеберлігінің
негізін зерттеуші В.М. ... ... деп ... ... ... политическую идею как личностный мотив ... ... ... ... выработанной партийной программы. При
этом он стремится выразить ... ... в ... ... ... ... ... б.].
Ғалымның бұл пікірі сол кездегі бір орталықтан бастау алған ... ... ... ... тұжырым. Жалғыз журналист-публицистерге
ғана емес бұл міндет насихат құралы ... ... ... ... ұжымдарға қатысты алға қойылған. Сол кездегі айтыс ақындары
санасына да бұл қағидалар әбден сіңісті болғандығын ... ... ... ... ... ... төрт түлік мал өсірген қазаққа шұрайлы өріс, жайлы қоныс
болған жерді тың ... ... ... ... ... жыртып тастау,
солақай саясаттың кесірі деп пікір айтып жатамыз. Бәлкім солай болған да
шығар. Бірақ ... ... ... өз ... ... қызмет етеді. Ал, сол
уақытта өмір ... ... ... ... ... ... ... табиғи заңдылық. Мысалы, қазақ қоғамында болып жатқан сол
көріністі қостанайлық ақын Өтей Қалиев неге бұлай ... деп кінә ... ... ... ... қызу қолдап, сырттан көшіп келушілерді «жанашыр»,
«көмекші» ретінде құшақ жая қарсы алу сол ... ... ... жат ... бұл ... үлкен «игілікті» шараға айналуына, сөз ... ... зор ... Кіші ... толық отарлау саясатын
Кеңестік империя өте сәтті іске асыра ... ... ... ... реформалар түптеп келгенде, аз ... ... ... ... ... ... ... өмір» идеялары халық санасын
мүлдем баурап, тұмшалап тастады. Сол уақыттың «жарқын көрінісі», халықтың
таным-түйсігі ... пен ... ... ... жырларында ерекше
көрініс тапты. Мысалы, ақын Өтей Қалиев:
«…Тың туы тігілгенде Күншығыстан,
Аттанды жас түлектер әрбір тұстан.
Жанашыр көмекшілер ... ... ... ... ... ... кеңейтті тың,
Боп кетті бұрын меңіреу дала ың-жың.
Бір жылғы үкіметке ... ... ... жиырма миллион жеті жүз мың…» [13, 497 б.]
Кеңес дәуірі орнаған жылдардан кейінгі өткізілген ... ... тән тағы бір ... жырдың нақты деректерге құрылуымен
қатар, цифрлы мәліметтердің жиі қолданылуы дер едік. Қазан ... ... ХІХ ... ... ... бұл ... ... әсірелеу
тұрғысында көрініс тапса, Кеңес заманындағы айтыстарда цифрлы ... ақын ... бір қыры ... ... бастады.
Жоғарыда келтірілген Өтей Қалиев жырындағы «Бір жылға үкіметке ... Пұт ... ... ... жеті жүз ... ... жолдар сол
жылдардағы Қостанай облысының егін ... ... ... ... ... екендігін көрсетіп тұр. Сәттіғұл мен Құмар
айтысында, Сәттіғұл:
«…Малығып шыға алмассың айтсам теріп,
Мың отыз төрт басты мал ... ... ... ... [13, 125 ... мен Әлібек айтысында, Әлібек:
«…Осыдан бес жыл бұрын өзің айтқан,
Мал-басым жуық еді он бес мыңға.
Төрт жүзде жетпіс бес мың ... ... ... жоқ ... ... [13, 131 ... мен ... айтысында, Қазанқап:
«…Отыз гектар күріші, жарымы ұшқан,
Аңғармапсың салынып жайдақ жырға.
Сексен гектар тарысы құрғап кеткен,
Сыр қасында тұрса да зар боп ... [13, 141 ... мен ... ... ... екі гектар күріш, үш гектар мақта,
Қорықсыз білесің бе шығыныңды?
Мың екі жүз жиырма бес центнер кем
Алынған аңлап па едің ... [13, 170 ... Отан ... ... кейін өткізілген ақындар айтысынан мұндай
цифрлы мәліметтерді жиі ұшыратуға ... ... ... себебін айтыс
жырларының басты тақырыбы, өнеркәсіп, өндіріс, ауыл ... және ... ... ... ... ... ... қарастырылуынан деп түсінген жөн. Соғыс жылдарынан кейінгі ... ... ел ... ... ... сол ... мемлекет
саясатының басты бағыттарының бірі болды. Еңбекші халықтың ... ... ... ... ... ... міндетіне айналды. Айтыс
ақындарының сол кездегі ауыл-шаруашылығы, өнеркәсіп-өндіріс ... ... ... ... ... қолмен ұстағандай нақты,
деректермен жырлауларының өзін қоғам қажеттілігінен туындап отырған құбылыс
деп түсінген жөн.
«Қазақ баспасөзі тарихының ... ... атты ... ... Бекхожин Қазақстан баспасөзін қоғамның даму арналарымен сабақтастыра
қарайды. «Соғыстан кейінгі бес ... ... ... мен ... жаңа ... ... Аса ірі өнеркәсіп алыптары іске қосылды.
Жаңа қалалар пайда болды. Тың аймақтарында жүздеген жаңа совхоздар құрылды.
Орасан зор ... ... тың және ... ... 1956 жылы ... ... Қазақстан мемлекетке бір миллиард пұт астық өткізді. Сол жылы
Қазақ ССР-і Ленин Орденімен наградталды» [70,
236 ... ... ... бес ... ... атқарылған орасан зор
істерді насихаттауда һәм еңбекшілерге күш-жігер ... ... ... ... ... зерттеуші-ғалым Х. Бекхожин жан-жақты саралап
жазады. Шынында да, «…баспасөздің орны ерекше ... ... ... қоғамдық өмірде болсын баспасөздің әсер-ықпалы зор. Әсіресе,
қоғамдық пікір туғызуда баспасөз ерекше ... ... ... газет-
журналдарда шығып жатқан материалдар сан алуан ... ... [69, 42 ... ... бұл ... келтірудегі мақсатымыз Советтік қоғам
даму барысындағы осындай іргелі оқиғалардың айтыс жырларында да айшықты
орын алып, барынша насихатталғанын ... ... ... бір ... ... ... ... өзінің бұқаралық
сипаты жағынан мерзімді баспасөзбен салыстыруға келмейтін шығар. Дегенмен
де, халықтың санасына ықпал ету ... ... ... ... ... ... артық түсіп жататындығы табиғи заңдылық. Оның үстіне
айтыс мәтіндерінің сол кездегі ... ... ... аталмыш
өнердің қоғамдық маңызын одан сайын арттыра түсері ... Ең ... ... ... үлгілерінің публицистикалық сипатының өте басым
екендігі. Публицистика жанры ... сай ... ... ... сақталуы біздің бұл пікірімізді толығымен қуаттайды.
«Жалпы гуманистік құрылымға негізделген қоғамда адамзаттың ... ... ... ... көзделеді. Мұның өзі тіршілікте
кедейшіліктің жойылып, жайлы ... ... ... ... орай ... ... рөлі ... Экономика дамуы мен әлеуметтік табыстарды
орнықтыру қай елдің болса да алда тұрған міндеті ... ... [70, ... келтірген осы пікір тікелей баспасөзге қатысты айтылғанымен
мұндағы қоғамдық талап қағидалары, көбіне айтыс жырларына да тән ... ... сай ... ... ... ... нақты мысалдар
арқылы көз жеткіздік. Кеңес дәуіріндегі ... ... ... ... ... ... жан-жақты ойлар түюге болады. «Осы жерде
ойымызға Н.Г. Левиновтың: ... ... ... құралы ғана емес
сонымен қатар құбылыстың ... ... ... ... және сандық
өзгерістердің сапалық өзгерістерге ... ... ... ... ... да» деген тұжырымы оралады» [63, 27 б.].
ХХ ғасырдың 40-50 жылдарындағы айтыс жырларының ... ... да ... ... жөн. ... кез ... ... мазмұны тақырыппен, яғни сол ... ... ... болатындығы белгілі. Уақыт, қоғам ахуалы сол
заманның рухани құндылығына ... бояу ... тағы ... ... енді қарқын ала бастаған ғылыми-техникалық ... ... ... мәдениет пен әдебиет, баспасөз саласында ... бере ... ... бір ... 1940-1960 жылдар аралығында
өткізілген айтыс жырларында орысша сөз атаулары мен орыс тілі ... ... ... жиі ... дер ... Бөгде тілден енген сөздік
тұлғалардың, қазақтың төл өнері айтыста, жиі ... сол ... ... тамырына шабылған алғашқы соққы деп қабылдаған жөн. Бұл ... ... ... ... ... 1986 ... ... дейін өз үстемдігін
жүргізіп келді.
Мәселен, елді мекен, жер-су атауларының орысша айтылып-жазылуы, тікелей
тың игеру ... ... ... бола ... Өнеркәсіп-өндіріс
ошақтарының көптеп бой көтеруі тілімізді бірқатар жаңа лексикондармен
«байыта» түсті.
Айтыс ... ... ... жаңа ... тілімізді ұлттық
ажарынан алшақтатып, ақындардың тегеурінді тіл байлығының өрісін тарылта
түсті. Ой мен тіл ... ... ... болсақ, кеңес
дәуіріндегі орыстандыру саясаты шығармашылық өнердің кез ... ... ... ... ... ... басты шарты кестелі сөз, шұрайлы
тіл деп түсінсек, бұл ... ... ... ... ... да
белгілі дәрежеде сөкеттік түскені анық.
Айтыс жырларындағы орысша сөз атаулары сол уақыттағы қазақ қоғамы
бастан ... ... ... жағдайдың көрініс-сипатын
айқындайтын ... Орыс тілі сол ... ... тілі ғана ... өмірде қолданылып тұрмыстық сипат ала бастаған тіл екендігін
айтыс жырларынан анық байқауға болады. 1943 жылы ... ... мен ... ... ... ақын ... былай бастайды:
«Жұмысқа шықпайсың ба, Сұлубике?
Неше жыл жұмыс қылмай болдың ерке.
Кигенің ... ... ... ... ... ... шайыдан көрпе» [13, 153 б.].
Өнеркәсіпке, өндіріске, ауыл-шаруашылығына, оқу-ағарту саласына, т.б.
толып жатқан қоғамдық ... ... ... орыс тілді сөздерді 1940-
1960 ... ... ... ... өте мол ... ... «Донской», «Трудовик», «Киров», «Передовик», ... ... ... сынды колхоз-совхоз атаулары, США,
СССР, МТС, ТЭЦ сияқты қысқарған ... ... ... жиі ... ... ... «Кустанайстрой», «Филармония», «Клуб»,
«Конференция», «ЦК», «Геолог», «Начальник», «Столовый» ... ... ... ... ... ... сөз ... барысында емін-еркін қолданған.
Тіпті кейбір орыс тілді сөздерді өлең ұйқастыру барысында да пайдаланған.
Мысалы, Орал ... ... ... ... Хамит Әбіловпен Орал
қаласының ... ... ... ... ... ... мех ... көп бұйымын шығаратын.
Белгілі директоры Боголюбов,
Әрдайым жұмыста сыналатын.
…Бірінен-бірі төмен пималарың,
Көргенде осыларды қиналамын.
Дүкенде кейбір мебель қирап ... ма ... елге ... [79, 41 ... ... Украин, Белорус ұлт өкілдері есімдері олардың ерен еңбек
үлгісі негізінде айтыс жырларында зор шабытпен жырланған.
«Кім білмес ... мен ... ... тасқын дарияны…» [13, 490 б.].
«…Қатардан үздік шыққан ... ... ... [13, 498 ... ... комсомолда бригадир бар,
Ішінен жүз жиырма бір толтырғандар.
Смирнов, Слесарев ... ... ... ... жүз он ... ... ... есіңе ал…» [13, 216 б.].
«…Ағызды сүт бұлағын Циммер, ... ... ... қай ер?..» [13, 534 б.].
Әрине, айтыс сайын өзге ұлт өкілдерін мақтай берді деп бір жақты пікір
білдіруге болмайды. Ол ... ... ... ... ... ... көтеріліп келе жатқан социалистік қоғамды жырлай отырып, еңбек
адамдарының ерен ... ... ... жоспарын орындай алмаған
жалқауларды ... ... алу ... ... ... ... сол кездегі
мемлекеттік идеологияда мүдделі еді. Сондықтанда, Ақмола облысының ақындары
Есен Игенбаев пен ... ... ... өткен айтыста Сапар ақын бір
кезегінде былай деп жырлайды.
«…Үгіт аз жастарыңның арасында,
Жат әдет орын алды ... ... ... ... екен ... ... жер бар, ел ... оны – Ключин,
Монша жоқ, электр жоқ, құдық тұрсын,
Ұмытқан ел мүддесін ауданында,
Апаңыз Шевцованы қайдан білсін?..» [13, 494 ... ... ... ... ақындар айтысының әлеуметтік
мәні мен көркемдік ... ... ... ... сипаттармен айқындалады.
Айтыстың негізгі тақырыбы соғыстан кейінгі социалистік қоғамның, ... мен ... даму ... арнала отырып, сол кезеңнің тарихи-
әлеуметтік, саяси-қоғамдық ... ашып ... Ал, ... ... ... мынадай бағыттарда өрбиді:
а) Коммунистік партия ісіне адалдық және оны қолдау: «Қызметкер біз
халықтың ... ... ... ... [87, 296 ... Ұлы Октябрь әкелген азаттықты жырлау: ... алып ... ... ... ... айы ... [78, 238 ... Өнеркәсіп, өндіріс орындарының жетістіктері: ... ... көп, ... қара алтын мен болат, мыстан» [88, 114 б.];
г) Ауыл шаруашылығының өркендеуі: «Мал басы ... жоқ ... бен ... ... [90, 385 б.];
д) Оқу-ағарту, мәдениет саласы: «Клуб пен кітапхана ауыл басы, Көбіне
соларға үйір ауыл жасы » [89, 351-352 ... ... ... ... ... Авангарды», Ұша алмай күл-талқан
боп адыра қалды» [104, 496 б.];
з) Әлеуметтік мәселе: «Нұр шашқан төңірекке ... ... ... қатар
түзеп сәулетті үйлер» [13, 389 б.];
г) Әдет-салт, мораль туралы: «Қалдығы ескіліктің санадағы, ... ... ... ... Қыз ұрлап қанша жерді аралады» [90, 337 б.];
е) Кәсіп, мамандық ... ... ақын емес ... ... [90, 336
б.].
Айтыс жырларының мазмұндық сипатын осылайша тарқата беруге болады.
Социалистік ... ... бір ... өлшеміндегі болмыс-бітімін тұтастай
қамтып көрсету, сөз жоқ. айтыс жырларының өмірге ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында өткізілген
ақындар айтысы сол уақыттың тұтастай қырық ... ... ... ... ... ... көз ... әкеледі.
Айтыс жырларындағы кісі есімі, елді- мекен атаулары, цифрлы мәліметтер,
түрлі ... ... т.б. ... жатқан көзқарас-пікірлердің
шынайылығы аталмыш өнердің ақпараттық танымдылығын көрсете отырып, ... ... ... ... өзінің ақиқатымен құнды. Ол ақиқат қандай мазмұнда, қандай
сипатта болмасын, келешек ... үшін оның ... ... ... ... қызмет етеді. Ал, дерек пен дәйек нақты ақпарат-тарих
үшін теңдесіз қазына. Халық ... ... ала ... болашаққа бағытын
түзейді. Кеңес дәуіріндегі қазақ қоғамының қырық ... ... ... жж.) ... ... тәуелсіз елдің зерттеуші ... ... сөз жоқ, ... мол ... қазынасы ретінде бағалы.
Айтыс өнері зерттеуші, белгілі ғалым М. ... ... ... ... көмек ретінде шығарған «Айтыс ... ... ... ... дәуіріндегі айтысың даму, кемелдену жолдарына жан-
жақты тоқталып, ... ... жаңа ... лайық кейбір ерекшеліктерін
ашып көрсетеді. Онда 50-60 жылдар арасында ақындар айтысы тағы да ... ... ... облыстық айтыстарға жалғаса отырып, 1961
жылы республикалық айтысқа ұласқанын жазады.
«Советтік айтыс өнерінің даму, кемелдену жолдарында, ... ... ... кейбір бұрылыс-бұралаңдары да болып келді. Айтысың басты
сипатын құрайтын суырыпсалма ... ... 50-60 ... ... ... алып, оқуды салтқа енгізу талабы байқалады» [91, 59 б.].
Осы жерде басын ашып айта ... ... ... ... пен ... ... ... анықтап алған дұрыс. Жазба айтыс (хат арқылы) ... ... ... жартысында пайда болып қалыптаса бастаған. Бұл үрдіс
ХХ ғасырдың басында ... ... ... ... ... қатты
дамыған. Жазба айтыс үлгісі көбіне ... ... хат ... ... өрбіген. Сөзіміз дәлелді болу үшін көп мысалдардың
ішінен «Кете Жүсіп, Қаңлы Жүсіп, Қаңлы ... ... ... ... өмірі
туралы» айтыстарын атасақ та жеткілікті. Жазба ... (хат ... ... ... ... ... ... да жалғасын тауып отырды. Ал жазып
алып айтысу, ... ақын жыр ... ... ала өзі жазып, айтыс осы
мағынада өрбиді-ау деген ... ... ... да ... ... ... ... алып, дайындықпен айтысу тәсілі Кеңес дәуірінде
дағдыға айналған үрдіс. Бұл туралы айтыс өнерінің жанашыры, көрнекті ... ... ... ... ... ... облыстың ақындарының
кемшіліктерін қамтып, қағазға түсіріп айтса, оның терістік жері жоқ. Төселе
келе ... алып ... ... жатқа айтуға да шығып кетер. Колхоз
ішінде, ел ... ... ... айтыстың үлкен орны бар, оны
көріп жүрміз. Бірақ оған мен бір сын ... ... ... оқып ... өзі жазып алса, басқа біреу жазып ... өз ... ... ... етіп оқып ... оны ешкім сөкпес еді ...» [92,
159 б.].
Айтыс өнері өзіне тән ... ... ... ... бастаған кеңес дәуірінде айтылған жазушы Мүсіреповтың бұл пікірі:
«Әйтеуір өнер өлмесе екен» деген ұлтжандылық ниеттен туындаған болу ... ... ... ... алып айтысатын ақындар жатқа айтуға да ...... ... де, осы ... анық аңғартып тұрғандай.
Ғ. Мүсіреповтың бұл пікірінің ... ... ... да ... ... 1991 ... дейін жазып алып айтысу үрдісі қалыпты әдетке айналса,
Тәуелсіздік алған жылдардан бермен қарай, жазып алып, жаттанды жырмен, яғни
бүгінгі ... ... ... (заготовкамен) келу, айтыс ақындары
үшін үлкен мін, ұят ... ... ... жетті.
Мұның өзі төл өнеріміздің бұрынғы саһар қалпын сақтап қалуына үлкен
ықпалын тигізді. ... ой ... ... ... ... ... сөз сайыстарын тоқтатып тастайтын болды.
Ал біз сөз етіп отырған ХХ ғасырдың 60-80-ші ... ... ... қою, ... ... еді. ... да, кеңес дәуіріндегі
айтыстарда ақындардың суырыпсалмалық ... ... ... ... ден ... ... ақын ... оқып отырса да,
кеңес идеологиясының жалынды насихатшысы болса болды, одан басқа талаптар
екінші қатарда ... ... 27-30 ... ... ... ... фольклорының зерттелуі
және оның қазіргі жайы туралы ... ... ... ... В.И. ... ... 100 жыл ... мен Советтік
Қазақстанның 50 жылдық мерекесі ... ... ... ... ... Фрунзеден, Нөкістен, Пржевальскіден және
Алтайдан белгілі ғалым-фольклористер қатысқан бұл ... ... ... аса ... ... келіп өнер көрсетеді.
Суырыпсалма ақындар айтысқа түсіп, халық ауыз әдебиетін ... ... ... ... ... ... жиынға қатысушылар он
талаптан тұратын ... ... Бұл ... ... ... ... мәселелерін шешуге арналып, ендігі жерде халық ауыз
әдебиеті мұраларын жинау, жариялау және ... ... ... ... тұру ... алуан түрлі практикалық жұмыстарды бұрынғыдан ... ... ... Сол ... ... талабында айтыс
өнеріне жеке тоқталып, мынадай мәселелер баса айтылады: ... ... ... ... ... ... өз ... қалтықсыз қызмет
етіп жүрген ауыл ақындары мен жыршы-жырауларға, әнші-күйшілерге және әдеби-
музыкалық мұрамыздың ... ... ... және өнер ... ... жасалып, жөн сілтеп отыру қажет деп саналсын...» [92,
297 б.].
1973 жылы Қазақ ССР-ның «Ғылым» ... ... ... ... халық поэзиясы» деп аталатын жинаққа 1969 жылдың 27-30 октябрь
күндері өткізілген «қазақ ... ... және оның ... ... ... ... материалдары топтастырылған.
Кітапта аталмыш конференция кезінде өткізілген төрт ... ... қоса ... Сол ... ... ... ... Көкенов,
Құлжабай Төлеуов, Көкен Шәкеев, Игібай Әлібаев, Мұса Асайынов, ... ... ... ... Жолдабаевтар арасында өткізілген сөз
сайыстары да өзінің ... ... ... ... ... саналады.
Әрине, сол уақыт үрдісімен бағалар болсақ, өткізілген айтыстың барлығы
өз дәуірінің ... ... ... ... сөз жоқ, жоғары деңгейде
шеберлік танытқан деуге болады. Ең бастысы, ... нені ... ... ... түсінген. Қай дәуірде, қай қоғамда болмасын,
айтыскерлер өздері өмір сүріп ... ... ... ... ... ... ... Құлжабай өз заманының кескін-келбетін, табысы мен
жетістігін Ленин сөзімен байланыстыра жырлайды:
«Ленин ғой бақыт ... ... ғой ... ... ғой ... ... ғой шырқап салған әнімізде...» [92, 190 б.].
Айтысты аяқтай ... ... ... ... ... қуаттай отырып,
жырын асқақ сезім, зор шабытпен ... ... ... ... ... ... келдім Отанға,
Миллион пұт күрішті
Біздің табыс, Құлжеке,
Сізге де болсын жұғысты!» [92, 192 ... ... ... ... ... ... айырмашылығы,
дерек-мәліметтерді келтіру тұрғысында немесе сын айту сияқты шиеленіскен
мәселелерден ... ... ... жағдай ой қақтығысы, пікір қайшылығы тәрізді сөз сайысына аса қажет
ситуациаларды бәсеңдеткенімен, жыр мазмұнына бәлендей ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық
маңызын бұрынғыдан да күшейте түскен. Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысының
ақыны Игібай Әлібаев пен ... ... ... Мұса ... да осы ... анық ... «...Уа, қарасам мынау қазақ даласына,
Есіл, ... ... ... жүзі ... ... ... ұялаған санасына.
Уа, тулайды жүрек сыймай қуысына,
Дауысым жетсін Батыс, Шығысыма.
Өзімнен өзім бүгін қуанамын,
Ленииннің заманында туысыма...» [92, 192-193 ... ... бұл ... Мұса да іліп ... ... ... одан
әрі асқақтата жырлайды.
Мұса: «...Ау, ... бір ... ... ... патшалықтың көкке күлін.
Жер шары, дүниежүзі тыңдай қалған,
Әлемге келгенде Ленин үнін.
Сол үнмен компартия егіз туып,
Жайқалтқан осынау жарқын өмір ... [92, 199 ... ... ... ... айтыстарға қарағанда,
70-жылдар тұсындағы ақындардың сөз саптау ... ой ... ... өсе түскендіктерін байқатады. Колхоз, ... ... ... ... ... ... ... Ақжайық
арасына» дейін құлаш сермеп, біртұтас Қазақстан аумағының келісті өмірін
жырлауды мақсат етеді.
Талдықорған ... ... ... ... ... ... пен Алматы
облысының атынан шыққан Молдабай ... ... да ... ... ... ... ... келелі жайттарын аңғаруға болады. Ең бастысы,
ақындардың тақырып ауқымынан бір ... де ... ... ... ... ... ... партия айналасынан іздеп, жырларын бір
желінің бойымен шебер сабақтастыра білген.
Мұқаш: ... ... ... ... отау ... ... өзі бастап, ұран тастап:
«Еңбек – атақ, абырой» деген еді.
Орындап ұлы Ленин өсиетін,
Беріп тұр компартия өнегені.
Данышпан партияның бастауымен.
Еңбекте өрге өрледі ел ... [92, 200-201 ... ... ... ... ... пен ... облысының ақыны Қалихан
Алтынбаев арасында өткен сөз сайысында тақырыптық, мазмұндық ерекшелігі
тұрғысынан замана ... ... ... жыр ... ретінде құнды. Бұл
айтыстан сол кездегі Көкшетау мен Семей облыстарының экономикалық ... ... ... ... салаларындағы болып жатқан
жетістіктердің кескін-келбетін танып білуге болады.
Көкен: ... ... ... ... ... ... көрген адам Көкше қандай,
Ауданы бар оның да Рузаевтай.
Елімнің Айыртауы, Шортандысы,
Астықтың, еттің, сүттің фабрикасы.
Бар ма сізде, Қалижан, ... ... [92, 211 ... ... ... ... ақын да облысының біраз жетістіктерін
жырға қосады. Екі ақынның сөзі де ... ... ... ... экономикасының ілгерілеу, өрлеу сипаттарын жырмен
өріп шығады. Осы жерде академик С. Қирабаевтың ақын туралы ... ... ... аса кеткен орынды сияқты: «Ақынның жеке басының сезім
күйлері тек бір ... ... ... жалпы адамға тән сипаттарды
кеңінен бейнелей алғанда ғана ... ... ие ... ... жеке ... ... аз, ол – қоғам өкілі, адамзат өкілі...» [93, 233 б.].
Ғалым бұл пікірін жазба поэзия ... ... ... ... ... өкілі» сипаттары айтыс ақындарына мейлінше тән қасиет дер
едік. Жалпы, айтыс тарихында ақынның жеке ... сыры көп ... ... сипат жазба поэзияда жиі көрініс беруі мүмкін, ал айтыс жырлары ... мен ... ... ... ... ... жеке тағдыры әлеуметтік
мәселелер төңірегінде өрбіп отырады. ... ақын ... ... ... сөз сөйлейді. Әрине, айтыста жеке басқа қатысты мін айту ... ... ... ... ... өзін ... ... өріп, негізгі арнадан ауытқымайды.
Мәселен: Көкен мен Қалихан ақын айтысында Қалихан Көкен ақынның ... осы ... ... ... ... деген есіміңіз.
Еркек пе, әйел ат па Көкен деген,
Не нәрсе, әрі-сәрі секеңдеген.
Бұл Көкен-ау ... ... кім ... ... ... ... екен, құдай атқан қандай молда,
Ат қойып бір ... ... ... Көкен, есіміңізді өзгертелік,
Қағазы ауылсовет біздің қолда...» [92, 210 б.].
Осы жердегі Қалихан ақынның Көкен есіміне байланысты айтқан ... ... ... ... өріліп, Советтік қоғамның өздеріне тірек-
таяныш екендігін аңғартады. Ақынның «Қойды екен құдай атқан қандай молда,
Ат ... бір ... ... сонда» сөздері мен «Кел, Көкен, есіміңізді
өзгертелік, Қағазы ауылсовет біздің қолда» деген ойлары кеңестік ... ... ... ... етіп ... жоқ па?! Осы ... өзі
айтыс ақындарының үнемі қоғамдық көзқараста болатындығын, нені айтып, ... да ... ... ... сөз ... тағы бір ... ... дәуіріндегі айтыс өнерін сөз еткенде 1979 жылы Қазақ ... ... ... ... ... ... 261 ақын-жыраудың
қысқаша өмірбаяндық ... мен ... ... ... кеткен орынды. Бұл жинаққа жыр алыбы Жамбылдан ... ... ... ... ... ұстап, айтысқа қатысқан ақындармен
қатар, толғау-дастан, жыр-терме шығарып ... ... ... ... ... ... ... өмір сүріп отырған советтік социалистік
мемлекетіміздің мазмұнды тарихында ... ... өз ... ... ... болғаны белгілі. Халық ақындары мен жырауларының өлең-жыр, толғау-
дастандарынан сол ... ... ... шежіресін көреміз» [82, 10
б.].
Сол кездегі Қазақ ССР Ғылым ... ... М.О. ... атындағы
әдебиет және өнер институты басшылығымен шыққан ... ... ... өзі ... дәуіріндегі
халық шығармашылығының, оның ішінде айтыстың қандай ... ... ... ... ... Осы ... ... 261 ақын-
жыраудың қай-қайсысы болмасын, айтыс өнерінен ... ... ... ... ... Қарағанды облысы, Нұра ауданы, Көбетай ауылы,
– 29.1.1955, ... ... КПСС ... (1920), СССР ... одағының
мүшесі (1943).
...Ақын ел өміріндегі алуан жаңалықтарға үн қосып отырды. 1929 жылдан
өмірінің ақырына ... ... ... тұрып, шахтерлер өмірін
творчествасына арқау етті. Сын-сықақ, тақпақ, ... ... ... көп
жазды. Ұлы Отан соғысы жылдарындағы ақындар айтысын бастаушылардың ... [82, 12 ... осы ... ХХ ... ... келіп, саналы өмірін Кеңес
дәуірінде ... ... ... ... ... Көкенов Манап, Алтынбаев
Қалихан, Асайынов Мұса, Ахметбеков Нұрлан, Әбенов ... ... ... ... ... ... ... Аяз, Ерубайқызы
Жібек, Жамбылов Әлімқұл, Жүргенбаев Әбділда, Игенсартов Ғабдиман, Қоразов
Смағзам, Қосбасаров ... ... ... Андреевна, Оспанова
Бақытжамал, Сарыбаев Әбікен, ... ... ... тек ... үшін ғана ... ... жоқ, бұл азаматтардың барлығы өз
дәуірінің ... ... ... ... – идеологтары ретінде тарихта
қалған тұлғалар. Қазақ рухани өнерінің қоры ... ... ... ... құрсауынан қандай күш, қандай идеология тегеуріні болмасын
соған төзіп, аман-есен бүгінгі тәуелсіз ел ұрпағына жетуі сөз жоқ, ... ... ... деп ... ... алты ... ... Нартай Бекежановпен айтысқа түскен Манап
Көкенов бір сөзінде былай дейді:
«Өнердің өлең екен гүлді бағы,
Бауырында сылдыраған мың ... деп мен де ... бір ... ... көрмей жүр жар құлағы.
Сол бақта өзіңізбен бірге болсам,
Арман не ... нәр, ... ... ... боп суығына,
Тоңсам, мейлі, ыстыққа күйсем, жансам» [94, 5 б.].
Манап ... осы бір жыр ... сол ... ... ... жүрген ақын-жыршылардың өмірлік аңсар-мұраттарынан үлкен сыр
аңдатады. Қолына домбыра ұстап алқалы жұрттың алдына ... ... ... өрелі ой айтып, елдік мәселелерді жеріне жеткізу болып табылады.
Шыққан тегін, қарақан ... ... ел ... ... ақынды тарихтан
кездестірмейміз. Тарихта даңқы шыққан қай ... алып ... ол ... өзінің әлеуметтік, халықтық болмысымен құндылығын танытқан.
Мәселен, кеңес дәуірінде ... ... пен ... ... ... ... мына бір жыр ... ... ... ... ... көтеріп тұрған жоқ па? Әбжан ақынның:
«...Күш-көлік ат пен түйе түгел жауыр,
Осы ғой жұмысыңның оңбағаны.
Арық атты арсыздар міне шауып,
Көліктің күтілмепті ... ... ... ... ... едің ғой,
Білгені қайда олардың жөн-жобаны?
Ет пен сүттің жоспарын өтемейсің,
Әбжанның ісіне ел таң қалады.
Сол ... ... ... ... ... [94, 23 ... сынына Манап ақын былай деп жауап қайтарады:
«...Әскердің семьясы сергелдең деп,
Аулыңда біраз жігіт сағы сынды.
Сегіз үй ... ... ... ... ... ... [94, 23-24 бб.]
Осы айтыста екі ақында өз ауылдарының әлеуметтік мәселелерін көтерумен
қатар, елдік, ұлттық намысқа тиер ... да ... тиек ... Манап
ақынның: «Сегіз үй шаңырағын жауып тастап, ұялмай мақұл көрдің қағысуды» –
деген сөзінен Әбжан ақын ... ... ... ... ... ... ... Сондай-ақ, ақындардың бір-біріне «үгітің
әлсіз болды», – деп кінә тағулары да, сол кездегі ... ... ... ... зор ... ... ... Кеңес
дәуіріндегі айтыс ақындарының үгітшілдік-насихатшылдық ... ... ... осы сөздерінен анық байқауға болады.
1972 жылдың июль айында жыр ... ... ... 125 ... ... бойынша кеңінен аталып өтті.
Әсіресе, мерейтой аясында өткізілген ... ССР ... ... ... ... ... ... ерекше болды. Бұл ғылыми-
шығармашылық жиналыста Жамбылдың творчествосына ... ... ... ... әр ... ... ... көркемдік
стильдері сөз болды.
Жиналысқа ақын-жазушы, зерттеуші-ғалымдармен қатар Қазақстанның әр
аумағынан ... ... ... да ... Ә. ... М. ... М. ... Сүлейменов, Н. Смирнова, О. ... Е. ... ... ... ... ... һәм ... ерекшелігі туралы баяндамалар жасады.
Мерейтой барысында республикамыздың әр аймағынан келген жиырма ақын сөз
сайысына түсіп, айтыс өнерінің өміршең өскелеңдігін тағы бір ... ... Осы ... ... ... ... ... айтыстар,
зерттеу мақалалар 1975 жылы Қазақ ССР-ның «Ғылым» баспасынан «Жамбыл және
қазіргі халық поэзиясы» атымен жеке ... ... ... ... ... 125 ... мерейтойына арналып өткізілген 1972 жылғы
айтыс ... зер сала ... төл ... заманға лайық өзгеріс,
нышандарға едәуір бой ... ... ... ... ... ... Көкенов пен Алматылық Әсімхан
Қосбасаров арасында өткен жыр ... ... ... һәм ... ... ... ... тынысына барынша бейімделе түскендігін
байқатады. 70-жылдар Кеңес Одағының кемеліне келіп, экономикалық ... ... ел ... ... ... ... шақ еді. Әсіресе, Одақ
бойынша орыстандыру ... ... ... ... ... ... Ұлтсыздандыру, өз ұлтын ұмыттыру жамысқы саясаттың жемісі.
70-жылдардағы ... ... ... «Қазақстан Республикасы»
деген сөзден гөрі «Көпұлтты Қазақстан Республикасы» деген ... ... ... ... бәрі сол ... ... ... жымысқы әрекетінің көрінісі. Манап пен Әсімхан ақындарда ... ... ... ... ... мен ... ... орасан зор
байлығын, шат тұрмысын, бақытты болашағын екі ақын да ... ... жоқ. ... сөз, ... ой ... ... ... тойына мол табыспен келгендерін шабыттана жырлады. Сол
кездегі ... ... ... ... «басты мәселе» ұлт саясаты
жөнінде де ақындар өз ойларын іркіп қалмады.
Әсімхан: ... жүз ... ұлт ... мені ...... балдан тәтті ынтымақты,
Ерінбей еңбек десең тік тұрады...» [95, 102 б.].
Манап: «50 жыл ... ... ... ... ... ... тұр.
Ұлттардың туыстығын баяндайық,
Бір ғана ете бермей олжаны жыр» [95, 103 б.].
Осылай деп жырлаған Манап ақын одан әрі, бір ғана ... ... ... ... тату-тәтті, бір үйдің адамындай тұрып жатқандығын айтады.
«Латыш қызы Магирс, ... қызы ... ... қызы Рзван, Орыс қызы Розам,
Қазақ қызы Гүлстан, Тәжік қызы ... ... қызы ... ... Қырғыз қызы Қалиям, Қарақалпақ ... ... қызы ... ... ... Надиям, Грузиндік Гүлиям, Шешен қызы Қазиям,
Молдавандық Сониям, бәрі еңбекте табысқан, Бір семья туысқан! Мысалын айт,
Әсеке, ... ... ... – деп Манап ақын төкпелете жырлайды.
Әрине, айтыстағы М. Көкеновтың бұл ... ... ... ... жеке ... ... азаматтық ұстанымына сын айту емес,
керісінше ... ... ... ... ... идеология шеңгелінде
шырмалған рухани өнеріміздің қаншалықты ... ... ... ... ... ... А. Айталы өзінің «Ұлттану»
теориясы негізінде ... ... ... ... ойлар айтады:
«...Отаршылдық заманның қоғам өмірінің ... ... ... ... ... әсері екіжақты болды. Жаңа қоғамдық қатынастарды енгізе
бастағанда отарлаушылар төлтума рухани дәстүрлердің ... ... ... ... ... тырысты. Бұл жердегі ең басты критерий ... ... сол ... өмір сүруін қамтамасыз ету еді...» [96,
89 б.]
«Төлтума рухани дәстүрлердің біразын сақтауға ... да» ... ... ... мақсаты болғаны белгілі. ... ... ... ... ... ... дәріптеу деп мансұқ
еткен коммунистік көзқарастың айтыс өнеріне іш тартуының өзіндік себебін
зерттеудің алғашқы ... ... ... ... айтыстың
негізгі қайнар көзі сөз өнері екендігі. Қазақ ... өмір сүру ... ... ... жағдайы мен тіршілік қаракеттерінің бәрі
ғасырлар бойы ой мен тіл негізінде қалыптасқан сөз құдіреті ... ... ... «Бір ауыз сөз бір тайпа елдің тағдырын шешкен», «Аталы сөзге
атасының құнын кешкен», «Көпке тоқтамаса да сөзге тоқтаған», «Сөз ... ... ... ... ... жігіттің ырысы артық, ерте тұрған әйелдің
бір ісі артық» деген қағидаларды өмірлік ... ... ... ... құдіретінен артық тегеурінді таяныш ... ... да ... ... ... ... ... болтындығын, бодандық қамытын
тезірек киетіндігін отарлаушы империя жақсы түсінді.
Кеңес ... ... ... ... ... Университетінің
профессоры, белгілі ғалым Марта Брилл Олкоттың «Казахи» деген еңбегінің
алғы сөзінде ... деп ... 1930 году ... ... ... ... ... графикой, а затем, накануне второй мировой войны, на смену
латинской графике пришла кириллица. ... ... ... чужого
альфавита было очень сильным, особенно в традиционных и религиозных кругах.
Введение ... ... ... ... ... ... терминов в казахский словарь, русификация географических
имен, осуществление русской радио- и телевизионной ... ... ... и их ... ... ... ... более 2/5 казахов говорят
на русском языке как на радном...» [97, 4 б.].
Сырт көз қашанда сыншыл келетіндігі белгілі. ... ... ... ... ... ... ... сөз жоқ, ащы шындықты
айтып тұр. Кеңес дәуіріндегі ұлттық өнердің ... алып ... ... ... ... аман қалғаны некен-саяқ. ... ... ... ... баспасөзде, теле-, радиохабарларында, кино
саласы мен шығармашылық өнердің көптеген түрлерінде көрініс ... ... ... ... ... ... ... өзі заман идеологиясының
насихатшысына айналды. Семей облысының ақыны Қалихан ... пен ... ... ... ... ... жыр сайысынан да осы жағдай да
аңғаруға болады.
Сағынғали: ... ... бұл ... бейне өзгерді.
Техника күшімен,
Құрылыс салу тезделді.
ГЭС-тің шамы жағылып,
Шопандарға газ келді.
«Пермь» менен «Аңқаты»
Облыста орденді,
«Правдадай» совхозы,
Шаруасы ... ... [98, 122 ... ... келтірілген шағын үзіндінің өзі өнерге салған заман
бедері мен қоғамдық ахуалдан біраз сыр ... тұр. ... бұл ... ... ... ... ... техникалық прогресс жаңалықтарын
жатсыну әрекеті бой көтерді деп ойлау ағаттық. Мәселенің негізгі ... ... ... іздеген дұрыс. Кеңес дәуірінде «Аңқаты»
сияқты қазақ колхозын мақтау үшін, «Пермь», «Правда» ... ... ... ... ... ... ... мысалдарды Кеңес
дәуіріндегі айтыс жырларынан мол ұшыратуға болады. Тіпті, Сыр сүлейлерінің
сарқыты ... ... ... ... ... ... ... Рүстембековтың аузына сол уақыттағы қоғамдық идеология
мынадай сөздер салады:
«Қашанда айтыс деген менің дертім,
Үнімде бір сыр ... соны ... ... қастерле!» деп,
Үйретті Максим Горький әуелде еркін.
Берейік кезекті енді басқа ақынға,
Тағы да айтысуға келем, бәлкім.
Жырлайық ... ... ... ... ... [99, 166 ... дәуірінде өткен ақындар айтысын зерделей қарасақ, ақын Көшеней
Рүстембеков жырлаған аталмыш тақырыпты, сол ... ... ... айналып өтпеген. Бұл мәселені ... ... ... ... ... оған ... пікір, байламдарын білдіріп
отырған. Мәселен, ғалым Мәлике ... ... ... ... ұлы ісін ... ... ақындарының шығармаларында көзге
түсетін елеулі ерекшелік – бірі ... ... ... ... бір ... ... үшінші дауыс қосылып үлкен хор – коллективтік
шығарма жасайды» [92, 230 б.], – деп ... ... ... ... ... бұл пікірдің ... ... ... ... ... толықтай көз жеткіземіз. Халық ақындары
шығармашылығының негізгі ...... ... дәріптей отырып,
Коммунистік партияның «кемеңгер» саясатын мадақтауға келіп саятын. ... ... зор ... ауыл ... ... ... ... халықтың шат тұрмысы, айналып келгенде қоғамда болып жатқан
барлық жақсылықтардың иесі, ... көзі – ... ... ... ... ... ... қарекетімен байланыстырылады. Сол замандағы
халық шығармашылығының һәм ... ... ірі ... ақын Иса
Байзақовтың мына бір жыр жолдары, ... ... ... болмыс-
бітімін барынша айқындай түседі.
«Ленин – бүтін ... ...... ... тап ... дағы өлмейді, деп сенеміз,
Мәңгі қабыл бола бермек тілегі» [100, 261-262 бб.].
1924 жылдың қаңтар ... ... осы ... қуаты 1991 жылдың
желтоқсанына дейін өз маңыздылығын жоғалтқан жоқ. «Келешектің сен ... ... ақын ... ... ... ... барлығы, үздіксіз
жалғастырып отырды. Бұл үрдіс айтыс жырларында да ... ... ... ... «бірі айтпағанды екіншісі ... ... ... ... ... Құлжабай Төлеуов:
«...Отаным қасиетті совет елім,
Кең байтақ Қазақстан туған жерім.
Келтірген кемеліне адамзатты,
Көш басы Компартиям, ұлы Ленин...» – [101, 116 ... ... Орал ... ... ... ... ... айтыста Құлжабай
жырының мазмұнын одан әрі қоюлата ... ... ... аға тұтты,
Ол бізді осы өмірге ала шықты.
Халқымыз өткен ... ... ... жол ашыпты...» [101, 127 б.].
Шымкент облысының ақыны Қалдыбек Әліқұлов айтысында бұл ойлар өзінің
шырқау шегіне жетіп былайша түйінделеді:
«...Көркейіп, ... ... ұлы ... ... жарқын таңым.
Келеді елім ылғи алға бастап,
Жолында Коммунистік партияның» [102, 134 ... ... ... ... ... жырларының мазмұндық һәм
көркемдік сипатына қоғамдық жүйе қаншалықты өзгеріс, ... ... төл ... ... өзінің әу бастағы табиғи дегдар болмысынан
мүлдем қара үзіп кеткен жоқ. ... ... ... ... да, ... ... дәстүрлі өнердің ... шама ... ... бұл ... ақындар саналы түрде солай істеді десек
ағаттық болар еді. Еркін өскен дала ... тән ... рух ... ... да жарқ етіп ... ... жатты. Тек бұл рух салттан
көшкенімен, көңілден өшпеген төл ... ... ... қоламтасының тереңде
жатқан қызуының әсері еді. Ұлттық өнердің мәңгі өшпес сол бір ... ... ... құрдымға кетуден сақтап, ХХІ ғасырға аманаттады.
1972 жылы жыр алыбы Ж. Жабаевтың 125 ... ... ... ... ... ... ақын Мұса ... Целиноград
облысының ақыны Бикен Сембаевамен болған сөз сайысында өзінің елі Көкше
жайлы былай деп жыр ... ... ... үйірген мойылы.
Сілеті мен Текелі,
Тұнған байлық мекені.
Көкшеден келді Мұса ақын,
Жәкеңнің бүгін тойына...» [103, 149 ... деп ... сұлу жыр ... бұлт ... асқары мен аялы
алтын аспанын, сол жерден шыққан қазақтың ... ... ... ... Шоқандарды мақтанышпен тілге тиек ... ... ... ... ... ... ... мен ұлықтыларын ұлықтаудан
гөрі Лениннің даналығы мен коммунистік партияның кемеңгерлігін ... ... ... болатын.
Соған қарамастан, текті өнердің тереңде жатқан тегеуріні ақындардың
аузына кейде осындай ... ... ... да ... ... Мұса ... ... өзектес ойларды сол кездегі көптеген ақындардың айтысынан
кездестіруге болады.
Мәселен, аталмыш республикалық айтыста павлодарлық ... ... ... ... ... ... Сара ... арасында өткен сөз
сайысынан да осындай көркем келісті шумақтарды байқаймыз. Бұл айтыстың бір
ерекшелігі ... келе ... ... қыз бен ... ... ... ақынның есімі Сара болуы айтысқа әдемі желі болған. Айтыстың
негізігі мазмұны да осы тақырыпқа негізделіп, ... ... Бір ... Сара ... ... деп ой ... ... жауап бар ма шара,
Сұрадың ат-жөнімді келе сала.
Шығыстағы Алтайдың бұлбұлымын,
Ұғып ал ... атым ... [104, 131 ... жырларының тақырыбы негізінен қоғамдық проблемаларды қамтып,
кеңестік идеология мүддесін насихаттағанымен, ... ... ... де ... тыс ... Әр ақын өз ... көркем табиғатын,
елінің өткен шежіресін қазақ ұлтының мақтанышына айналған тарихи тұлғаларды
дәріптеу тұрғысынан да біраз ұлағатты ... айта ... ... өзі ... ... ... ... қана қоймай, ақынның лирикалық
толғаныстарын, яғни поэзияға тән сезім күйдің де ... мол ... ... ... ... ... осындай көркем ой, кестелі жырларды
айтыс барысында қолдана білудің өзі ... ... ... ... ... һәм ... талап етті. Мәселен, ... ... ... ... пен алматылық ақын Молдабай Жолдыбаев арасында өткен
айтыс тұтастай ... ... ... ... ... және ... халық
поэзиясы» кітабындағы айтыстың мәтіндік нұсқасы екі-үш кезек көз қағысудан
ғана тұрады. Аталмыш айтыстың ... ... ... ... ... ... Бұл айтыс мәтінін оқи ... ... ... ... ... ... ... боласыз. Осы
айтыстағы Жүнісбек ақынның Көшеней ... ... ... ... ... ... ... айтса Көшеней,
Сыбызғы боп сайрайды,
Келістіріп кестесін.
«Қобыландыны» айтса Көшеней,
Қобыз алған қолына,
Нысанбай боп жырлайды...» [105, 169 ... ... ... ... осы тақылеттес ұлттық рухты көтерер
өршіл, халық ұғымына, табиғатына жақын жыр шумақтарын қадау-қадау ... ... ... ... өзі төл ... ... үзілмей, дәстүр
сабақтастығы кеңес заманындағы тоталитарлық жүйе ... да ... ... ... ... ... өзінің «Псиқолоғия» атты
еңбегінде мынадай ойлар айтады: «...Кейбір адам өзгелердің пікіріне әбден
құл болғандықтан, өзінің «мендігін» жоғалтып, ... ... ... ... ... бағынады, өзінде пікір болмайды...» [106, 260 б.].
Кеңес дәуірінде өмір сүріп,коммунистік идеологияға жіпсіз байланған
шығармашылық ... ... ... мендігін» жоғалтқаны жасырын
емес. Өз көзқарас пікірінен гөрі әміршіл қоғамның мүддесін көздеп, саяси-
идеологияның сойылын соғып, ... ... ... ... ... қалыпты
қағидаға айналды. Кеңес дәуіріндегі айтыс жырларын зерттеп-зерделей ... көз ... ... те, кеңес дәуірінде өмір сүрген ... ... ... адал ... Қоғамда болып жатқан түрлі өзгерістер мен тарихи
кезеңдерде айтыс ақындары халықпен бірге ... сол ... мұңы мен ... мен ... ... ... ... ақындары өз шығармашылықтары
арқылы тұтас ұлттың тарихтағы тағдырлы кезеңін еш ... ... ... ... ... ... деп аталатын ғасырға жуық уақыттың тыныс-тіршілігі
мен идеологиялық мақсат-мүддесі айтыс жырларында ... ... ... ... ... ... толы шынайы ақпаратпен толықты.
Кеңес дәуірінің 1946-1986 жылдар аралығында өткізілген ақындар айтысы
тұтастай коммунистік идеология ... ... деп ... ... де, бұл ... ... Ұлы Отан соғысы жылдарында жоқ. Мұның
өзі өнерге қашанда уақыттың, қоғамның әсер-ықпалы болатындығын көрсетеді.
Солай дей ... та ... ... ... ... насихаттау өз күшінде қалды. 1985 жылғы сәуір жылымығына
дейінгі ... ... ... ... ... даму, дәуірлеу кезеңі болып
есептеледі. Осы жылдар кезеңінде өткізілген ақындар ... ... ... «шат» өмірін жырлауға ... ... ... оң ... ... коммунистік партияның көшбасшылығы, саясаты
негізінде көрініс тауып отырды. Өндіріс орындары мен ауыл ... орын ... ... ... өзі ... ... ... түсірер кемшілік ретінде сын тезіне алынып, оның алдын алу шаралары
міндеті түрде көрсетіліп отырды. Соғыстан ... ... пен ... ... ... кеңес адамдарының бейнесі айтыс жырларында
айрықша көрініс тауып, үлгі-өнеге ретінде ... ... ... түгіл
облысың, Тың ері Шарыго мен Шаймерденді» [13, 349 б.] (Аңсаған), «Қой бақты
орта ... ... соң, ... ... айналайын» [13, 274 б.]
(Нұрқан). Сондай-ақ әлеуметтік-тұрмыстық мәселелердің көрінісі де алыстағы
Мәскеу жақсылықтарымен ... ... ... өзі сол ... саясат жемісінің нәтижесі. Мәселен, Ғадиман ақын сол кездегі
колхоз тұрмысын: «Жанғанда ... ... шам, ... ... көр таң
атқандай» [13, 283 б.], – деп жырласа, Желеу ... ... ... ... ... ... үйлер» [13, 346 б.], – деп ... ... ... ... ... өткізілген ақындар
айтысының жалпы мазмұны, ... ... ... осы сарындас ойларға
құрылған. 1946 жылдан 1986 жылға дейінгі кеңестік Қазақстан экономикасы,
саяси бағыты, оқу-білімі, ... ... сол ... ... ... ... ... тауып отырды. Дерек пен дәйекке, нақты
фактілерге сүйеніп айтқан ... жыры ... бір ... дидар
болмысын боямасыз суреттейді. Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... қандай қоғамдық формацияда
болмасын өзінің әлеуметтік, ... ... ... ие ... ... ... ... аралығында өткізілген ақындар айтысындағы
жаңашылдық пен жаңғыру үрдістері
1980 ... ... ... ... сөзін жиі ұшыратуға
болатын. Кеңес Одағында ішкі саяси тұрақтылық толық сақталып, алып империя
экономикалық тұрғыдан сырт көзге әлі сыр бере ... ... бұл ... алдындағы алдамшы тыныштық сияқты еді. 1986 жылдың ... ... ... ... ... былай деп бағалады:
«80-жылдардың бас кезінде Кеңестер Одағының барлық республикаларында
аса ауыр әлеуметтік-экономикалық жағдайлар ... ... ... ... ... күні ... ... елді күрделі
дағдарысқа әкеліп тіреді» [107, 267-268 бб.].
1985 жылы КОКП ОК Бас ... ... М.С. ... ... ... бойы ... ... сеңнің бұзылуына түрткі болды. Сол жылдың
сәуір пленумы қоғамға ... және ашық ... ... ... ... рет
жариялады. Бас хатшының бұл шешімі ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... бой көтеруіне түткі болды. ... ... ... ... ... бірі – 1985 ... сәуір пленумының
шешімі еді. Ондағы бар болғаны екі сөз – алып ... ... ... ... Демократия және жариялылық, әсіресе бұқаралық ақпарат
құралдарындағы сөз және баспасөз бостандығына жол ... [107, 310 ... де ... ... ... ... ... үшін «жариялылық»,
«сөз бостандығы» ұғымдары алғашқыда тосындау естілгені ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан халқына да өз
әсерін тигізе бастады. Ой-пікірді ашық айту қағидасын саналарына орнықтыра
бастаған халқымыздың ең алдымен ауызға ... ұлт ... ... ... жыл бойы ... ... ... тұрмыстың өзінде аясы мейлінше
тарылып, жоғалудың аз-ақ алдында тұрған ... тілі үшін ... ... ... ... да еді. 1986 жылдан бастап Қазақстанның сол кездегі 19 ... ... ... ... ... тілі қоғамы» құрыла бастады. Осы
кезеңдердің саяси-әлеуметтік ... ... ... ... ... қазақ тілінің қолданылу аясы тарыла түсті, Семей және басқа да
полигондарда үнемі жарылыстар ... ... ... тұрақты
серіктері: парақорлықтың, ... ... пен ... енжарлығының асқына түсуі кең етек алды», – деп жазды [107, ... жыл ... ... ... ... талқысына ұсынды. Дәл осы
жылдары ақын, тележурналист Ж. ... ... ... ... Ж. ... бұл ... тек айтыс өнерінің өрісін кеңейтіп қойған
жоқ, ол сондай-ақ ел ішіндегі әнші, термеші, жыршыларды да көпшілік ... ... ... әлеуметтік, қоғамдық маңызын сөз етпес бұрын аталмыш
тележобаның ұлттық өнерге тигізген құрылымдық, ... ... ... жөн. Алдымен, айтыс өнері өзінің ежелден келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... «түре», «қайым»,
«қыз бен жігіт», «жұмбақ», «өтірік айтыс» ... ... ... ... үрдіс айтыс жанрының қайта жандануын ғана қамтамасыз еткен жоқ, ... ... ... ... ... де білді. Сондай-ақ айтыс сахнасына
ақындармен қатар әнші, термеші, жыршылардың шығуы ... ... ... ... ... ... бағаланды.
Ақындар айтысын теледидардан көрсету, аталмыш өнердің өрісін кеңейтудің
бірден-бір кепілі болды. Кеңес дәуірі тұсында ... ... ... ... ... ие ... ... ықыласына бөленуіне, сөз жоқ,
телевизияның тигізген әсері мол ... 1988 жылы ... ... ... ... ... атты «Қыз бен ... айтысының топтамасының алғы
сөзінде өнер зерттеушісі А. ... ... ... ... ... деп жазады:
«Ендігі жерде республика жұртшылығы ақындар айтысын аңсай күтіп, жер-
жерден суырыпсалма таланттарды іздеу, оларға қамқорлық жасау жұмысы ... ... осы ... тез ... ... ... ... программалар бас редакциясының жігіттері С. Оразалинов (кейін Ж.
Ерманов) Ә. Тауасаров, Т. Жағыпаров, Т. ... және ... ... ... Т. Кәкішов, ... М. ... Н. ... М. ... С. ... ... 1983 жылы республикалық телевизиялық айтысты ұйымдастыру ісін
қолға алған еді» [108, 5-6 бб.].
Осылайша өмірге ... ... ... ... ... өзінің
тың жобаларын ұсынды. Сол кездегі Қазақстанның он тоғыз ... он ... ... ... ... ... өнер сайысына
түсті. Ақындар айтысының «сүре», «түре», «қайым», «тақырып», «қыз ... ... ... ... ... ... ... де
өнерін тамашалауға мүмкіндіктер туғызылды.
Дәстүрлі айтыстың жаңашылдық сипат алып, жаңғыру үрдістеріне ден қойған
кезеңін осы телевизиялық айтыспен сабақтастыра қараған жөн. ... ... ... ... халық назарына ұсынылып келсе, ендігі жерде айтыстың
көнеден бар, бірақ ұмыт бола бастаған түрлері төл өнерге ... ... ... ... күрделі, шеберлік пен үлкен білімдарлықты талап ететін
«жұмбақ айтыс» түрі ғана, әлі жарық көре ... келе ... сол ... ... ... айтыстың мақсат-мүддесін
айқындайтын деректер көзіне зер салып өткен жөн сияқты. 1987 жылы ... 28-29 ... күні ... ... трактор жасаушылардың
Мәдениет сарайында өткен ... ... ... ... жазылған
облыстық «Қызыл ту» газетінде телевизиялық айтыстың ... ... ... ... ... бас редакцияның бас редакторы Ж.
Ерман ... деп ... ... аз сөзбен айтыстың мән-жайынан хабардар
етелік. Басын ашып айту ... бұл – ... ... яғни ... теледидары мұрындық болып өткізіп, төрт жылдан бері
миллиондаған жыр ... ... ... ... келе ... айтыс.
Бұл өнер сайысын 1983 жылы бастаған едік. Сол жылы телеайтыстың шарттарын
дайындап, ... ... ... он ... ... мәдениет
басқармаларына сөз салып, ... ... ... ... ... ... өтінген едік» [109]. Сондай-ақ, аталмыш
мақалада телеайтыс мәреден ... төрт ... ... ... ... ... ұмыт бола бастаған көне ... ... ... айтады.
Павлодар қаласында өткен республикалық айтысқа Қазақстанның Қызылорда –
Шымкент, Солтүстік ...... ... ... ... қатысты. Жартылай финалға он төрт облыстың ішінен іріктеліп
жолдама алған командалар ... ... өнер ... ... екі ... ... ... асқақ жырға бөледі. Сүре айтысқа түсетін ақындар көбіне
команданың бас ақыны ... ... Сол ... ... ... бір ... сайысқа түсуші облыс ақындарына кеңесші бапкер ретінде
өнерді түсінетін, өлеңнен хабары бар ... ... еді. ... ... үлкен жауапкершілігін танытуымен қатар, сол ... ... ... да өлшем болады. Оның өзіндік себептері де
баршылық. Дәл сол ... ... ... ... қазіргідей
дәрежеге жете қоймаған. Әрі әлі де болса коммунистік идеология ... ... ... жүргізіп тұрған уақыт болатын. Сондықтан
да ақындардың нені жырлап, нені айтатыны партиялық сүзгіден өтіп ... ... ... де, сол ... дәуірдегі қоғам тынысы ақындар
айтысында жан-жақты ашылып, уақытқа тән түрлі проблемалар сын ... ... Осы ... ... ... бір жайт, жыр сайысын ... ... де ... ... ... көп ... әкелді. Мәселен,
қазіргі айтыстардағыдай ақын даралық кейіпте емес, бүкіл бір ... ... ... Оның ... ... жеңілмеуі қара басына ғана сын емес,
бүкіл бір облыс ... сын ... ... Сол ... ... бір ерекшелігі, сөз сайысының өн бойынан ақынның жеке ... гөрі ... ... ... ... ... тұратын. Мысалы,
Оңтүстік Қазақстан облысының ақыны Көпбай ... пен сол ... ... ... Шынболат Ділдебаев арасында өткен айтыста Көпбай ақын былай
деп жырлайды:
Көпбай: ... ... едім ... ... ... жанмын талап өрдің.
Күн құшқан Оңтүстіктің өңірінен,
Сәлемді Астанаға ала келдім.
...Бір миллион төрт жүз ... ... ... ... ... ... [110, 91 б.].
Облысаралық сөз сайыс, төл өнердің қоғамдық маңызын ... ... жоқ, ол ... ... ... публицистикалық сипатын барынша
айқындата түсті. Айтысушы екі ... ... сөз ... ... ... ... арнайы іссапарда болып қарсылас жақтың шаруашылығы ... ... ... болып қайтатын. Іссапарға келген ... ... ... ... ... ... аралатып ел тұрмысымен
танысуына мүмкіндіктер жасады. Айтысушы ақынның шығармашылық іссапарға
шығуы, ... ... ... еске түсіреді. Мәселен, 1986 жылы
өткен Ақтөбе, Жезқазған ... ... ... ... ... бас ... ... Ділдебаев қарсылас ақын облысына
қатысты мынадай деректі уәждер келтіріп сынға алады:
Шынболат: ... бір ... ... жүз жыл ... ... егіп ... алмай айналаңды,
Отырсың әлі желдің өкпегінде.
Заводтың көтерілген шаң-түтіні
Не дейсің қалаға кеп төккеніне?
Химзавод, ет комбинат қалдықтарын
Електің ... ... ... [110, 109 ... облысының экологиясы мен экономикасын, әлеуметтік жағдайын
осылайша жеріне жеткізіп сынау, әрине айтыскер ақынның барлық ... ... ... ... ... арасында өткізілген телевизиялық айтыс ... ... ... ... ... бұл түрі ... арасында талантымен
таныла алмай жүрген көптеген өнерпаздардың тұсауын кесті. Өтірік айтыстың
хас шеберіне айналып, «тазша бала» ... ... ... ... ... ... дәл осы ... басталды. Ж. Ерман ... ... ... өнерпаздарын жарыққа шығуына тигізген
ықпалы жөнінде кейіннен ғалымдарымыз, өнер ... ... та, ... ... «Ел іші – ... бесік» дегендей, әрбір жаңа айтыс кезеңдерінде ... ... ... ... бірі – ... ... ... Тәушен
Әбуова. Шымкент және Семей облыстары ақындар айтысының жаңалығы, осы
Тәушеннің табылуы ... ... ... ... өнеріне жетіктігімен көзге
түсіп, жүлделі орындарды иеленіп келе жатқан ... ақын ... ... ... ... ... ... әріптесінің адуын,
өктем сөздеріне ұтқыр жауап айтып, басым түсіп отырды. ... ... ... ... ... тарландарынан кем түспейтін нәтиже күтуге
болады [111, 91-92 бб.].
Расында да, ... мен ... ... ... ел есінде ұзақ
сақталып, ауыздан-ауызға тарап жатты. Айтыс сахнасына алғаш шыққан ... ... ... ... ... ... екенін бірден танытты.
Қарапайым еңбек адамы (сауыншы) болғанына қарамастан, ойының зеректігі мен
ұтқырлығы ... ... ... сол кездегі әріптес айтыс ақындарының
көпшілігінен көш ілгері тұрды.
«Сыйға-сый, – деген сөз бар, сыраға – бал,
Қарымын ... ... ... ... сол Абайдың кеп отырмын,
Болсам да жұдырықтай бір қара шал» [108, 302 б.], ... ... ... ... Тәушен ақын табан астында былай деп жауап
қайтарады:
«Кім білмейді Абайды ... де ... ... ... деп ... ... басып,
Абай бізге, айтшы өзің, өгей ме еді?
Ол Абай жердікі ... ... ... ... не ... ... [108, 302 ... тоқығаны көп, ұзақ жылдар айтысқа қатысып, ... ... ақын ... ... сөз ... алып, есе қайтарудың
барлық амалын қолданады. Тіпті Тәушен ... жеке ... ... ... ошақ ... ... де мін ретінде келтіреді:
«От жағу, сиыр сауу сенің қолың,
Қалайша Алматыға түскен жолың?
Шекиген қара кемпір көрінесің,
Отырмын ұстасуға толмай қолым» [108, 305 ... ... бұл ... сабырлық танытқан Тәушен ... ... ... деп ... ... ақын жоқ нәрсені сөз қылады,
Естігеннің құлағын мезі қылады.
Тілі теңдес сөзіме ақын болса,
Ашылар ед, ... сөз ... [108, 306 ... жырларының басты критерийі, сөз жоқ, екі ақынның ой қақтығысы,
яғни, табан асты сөз тауып, ... ... ... ... ... ... ... басты ерекшелік те осы сипат. 1983-1989 ... ... ... ... аталмыш өнерге тигізген игі
әсерін осы тұрғыдан бағалаймыз. Кеңес дәуірінде ... ... ... ... ... ... ... өзінің табиғи болмысына қайта
орала бастады. ... ... ... ... ... ... ... түрлері көп әсерін тигізді. Ақынның ішкі дайындығы
қаншалықты мол ... ... ... ақындар «қайым» мен «түреде»
суырыпсалмалық шеберлікке біртабан жақындап, шыңдала бастады. Осы ... ... ... суырыпсалмалық деңгейге көтерді. Сол жылдардағы
түре айтысының ең таңдаулы үлгілеріне Ерік Асқаров пен Әсия Беркеновалардың
сөз ... ... ... Бұл ... мазмұндық тұрғыдан соншалықты
ауыз толтырып айтуға ... ... ... суырып салуға
әзірлігін танытқан жыр сайысы ретінде халық есінде қалды. «Түре» айтыстың
шарты бойынша, ақындар тек ... ... сөз ... ... Әрине,
мұндай жағдайда ақындардың күрделі, әлеуметтік мәселелерді қозғауға
мүмкіншіліктері келе бермесі анық.
Дегенмен де, ... ... ... көпшіліктің ықылас, қызығушылығын
тудырған айтыс түрлеріне айналды.
Әсия: «Жырлар тұр ойнақ салып ... ... еді ... салтыменен неше тойды,
Өткізді қыз бен жігіт өз еліңде?
Ерік: ... ... той мен жиын боп ... ... ...... боп тұр.
Салауат деген жақсы халайыққа,
Бірақ, бірден қойып кету қиын боп тұр» [112, 224 ... ... ... ... бұл ... ... оқылғанда
соншалықты әсер етпесі анық. Бірақ сахнадағы ақындардың ым-ишарат, дауыс
ырғағы, үн ... ... ... жырға үстеме бояу, мағына
беру тұрғысында тыңдарман, көрермен жүрегін ... ... ... ... ... ... ерекшелігі де осындай сахналық өнер екендігінен
туындаса ... ... ... ... ... көтеру
мүмкіншіліктері қаншалықты шектеулі болғанына қарамастан, ... ... де ... тыс ... тырысып жатады. Мұның
өзі айтыс өнерінің қоғамдық рөлге ие болып, думандық ... ... ... Жоғарыда келтірілген Әсия мен Ерік ақындардың
айтысында да, сол уақыттағы ең өзекті ... бірі ... ... ... ... ойымызды қуаттай түседі.
1988 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген «Мәңгі көктем» атты жинақ,
сол уақыттағы ... ... ... ... ... ... береді. 80-жылдардағы қыз бен жігіт айтысының елу ... осы ... алғы ... ... өнер зерттеушісі Анарбай
Бұлдыбаев мынадай пікірлер келтіреді: «Бұрын тек сүре айтыс қана ... ... ... енді қыз бен жігіт, жұмбақ, қайым, өтірік өлең,
айтыстары халыққа ұсынылып, жандана бастады. Осы жылдар ... ... ... қатарына Әсия Беркенова, Қонысбай Әбілов,
Әселхан Қалыбекова, Тәушен Әбуова, Әбдікәрім Манапов, ... ... ... ... Тоқтасынова, Хасен Саматыров секілді таланттар,
суырыпсалма өнердің шын ... ... ... Бұл – ... ... үшін үлкен
олжа еді» [108, 6 б.].
Айтыстың қандай түрі болмасын, онда әлеуметтік, қоғамдық мәселелердің
көтеріліп отыруы ... ... ... ... пен қоғамның тамыршысы.
Ақындар айтысында сөзбен көріп, санамен түйсінген тіршілік қарекетінің
барлық ... ... ... ... ... ... дидактикалық
сарын, абстрактылы ұғымдар өте сирек ұшырасады. Оның басты себебі
М. Әуезов айтқандай, ... ... ... ... ... бар ... ... б.] екендігінде.
80-жылдар үстіндегі «Қыз бен жігіт» айтыстары да көп ... ... ... қозғаумен, насихаттауымен құнды деуге
болады. Мәселен, Есенқұл Жақыпбеков пен Әсия Беркеновалардың айтысы ... ... ... әдемі қалжыңға құрылғанымен уақыт, қоғам мәселесі
назардан тыс қалмайды.
«Толғаған тоқсан түрлі өлең мен жыр,
Қазақта қыздар ... ... ... бұл күнгінің өлең тұрмақ,
Сөйлейді бір-бірімен шүлдір-шүлдір» [108, 12 б.] ... ... ... ... ... да, сол ... қазақ қыздарының салт-
дәстүр, әдет-ғұрыптан, тілден алыстай бастағанын ... ... пен ... ... арасындағы айтыс та жарастықты әзілмен
өріле отырып, қоғамдық проблемаларды ... ... ... ... тілге тиек еткен Тоқтархан ақын, проблеманы да сол төңіректен
өрбітеді.
«Сөзіне шырын тоқталсам,
Шырынды ... қыз ... ... салдырған.
Қан заводың бар еді...
...Жиырма бес мың тонна қап,
Борыштар едің бұрыннан.
Он бесінші съезде,
Сөз болдың осы қырыңнан
Содан бері ... ... ... [108, 58 ... ... 80-жылдарындағы Қазақстан экономикасы саласында азық-
түліктің кейбір түрлеріне байланысты қиыншылықтардың болғаны белгілі. Сол
уақыттарда ... ... қант ... өте қат азық ... бірі ... ... Шәріпжановтың көтеріп отырған мәселесі де осыған байланысты
болатын. Дүйсенбай Жұмасейітов пен Әселхан Қалыбековалардың арасында ... да ... ... ... ... айтылғанына куә боламыз.
...Арал, Балқаш проблемаларын ... ... ... жауы ... ... ... ... алмай жүргенімізді айтып, Дүйсенбай ақын былайша
толғанады:
«...Солардың көз жасындай ... ... ... жаңа ғана қозғап жүрміз.
Сәкен мен Ілиясты тұлпар ғой деп,
Бебеулеп боз ... ... ... болсын айдындарым, аралдарым,
Ақберен жыр іздедім, алаңдадым.
Ескерткіш Сәкеніме қоймақ едім,
Қабірін жұмыр жерден таба алмадым» [108, 191 ... ... бұл ... ... ... ... ... жыр
мазмұнын тереңдете түседі:
«...Өмірде жақсы болып тұрса бәрі,
Көңілді неге жиі мұң шалады.
Ілияс, Сәкендерді кім ... ... кім ... деген ауру, бұл қазақтың,
Мәңгілік жазылмайтын қылтамағы.
Отырмыз жаңа күнге үміт артып,
Бір дауыл жүрегімде бұлқынады» [108, 192 ... ... ... ... санасына қозғау салар осы тақылеттес ой
орамдарын жиі байқауға болады. Кейде мұндай насихаттық, тағылымдық мәні ... ... ... үні мен ақын әуезіне бөленіп, тыңдарман қауымның
сезіміне зор әсер етеді. Айтыс жырларының халыққа ... ... ... да ... ... ... көрінуінен туындаса керек. Ақындар айтысы туралы
толғақты ойлар айтып, байыпты баға беріп ... ... ... өнер
зерттеушісі, ғалым Р. Бердібаевтың мына пікірлері біздің осы ойларымызды
айғақтай түседі: «Айтыстар қоғамдық дерттерді жұртшылық ... ... ... ... назарын аударатын өткір де ... да ... ... ... ... ... ... түп тереңдеріне дейін ашылып отырған, ақиқаттың
жартыкеш қалып қоймауына айтыстың ... ... өзі ... Сол үшін де ... ... ... толықтығы, драманың тартыстылығы,
лириканың сыршылдығы қатар-қатар көрініп отырған» [113,
86 б.].
ХХ ғасырда өткен ... ... ... ... аңдағанымыз заман
бедері мен қоғам тынысының сипаты сол ... ... ... ... тауып отырған. Қоғамдық пікір туғызып, халық ... ... ... ұялата білген айтыс ... қай ... ... көшін бастаушылар қатарында болды.
1985 жылғы сәуір ... ... ... рухани сілкіністің
бастауына түрткі болды. «Демократия», «еркін ойлап», «ашық сөйлеу» ұғымдары
халық санасына аздап болса да ... ... ... де ... жыл ... ... ... шеңгелінде болып келген «кіші» ұлт ... ... кете ... Ең ... ел ... ... ... деген
үміт оянды. Жоғарыда келтірілген Әселхан ақынның:
«Отырмыз жаңа күнге үміт артып,
Бір дауыл жүрегімде бұлқынады» [108, 192 б.], ... ... де дәл ... елең-алаң шақтағы ел үмітінің көрінісі сияқты.
Көп ұзамай-ақ, айтыс ақыны Әселхан Қалыбекова жырлаған «жаңа күннің»
алғашқы сәулесі де ... ... өз ... ... ... «1988 жылы
Қазақстан Компартиясы ОК-нің Қаулысымен 20-40-жылдар мен
50- жылдардың бас кезінде қуғын-сүргінге ұшырап сотталған, ... ... ... ... қайтарылды. Әсіресе, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Ахмет
Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Міржақып ... ... ... ... ... зор ... ие ... 280 б.].
Ел тарихындағы осындай елеулі оқиғалардың ... ... ... ... Осы ... ел ... ұсынылып, насихатталуына һәм
қоғамдық пікір ретінде қалыптасып, мемлекеттік деңгейде оң шешімін табуына
айтыс өнерінің де елеулі үлес ... ... ... мен ... ... ... тынымсыз еңбегі айтыс сахналарында
таразыға түсіп, ... ... ... жататын. Айтыста айтылған әрбір
проблема ел ішінде кең ... ... ... ... ... оң ... табуына мүдделі болатын. Мұның өзі айтыстың ... ... ... ... еді. 80-ші жылдардың соңындағы
Қазақстан ... ... ... ... ... ...... соңындағы Қазақстан мәдениеті дамуындағы
тенденциялар [107, 282 б.]
Осы кескіндемеде көрсетілген қазақ қоғамындағы ... 80-ші ... ... ... ... ... дамығанын көрсетеді.
Осындағы «Ұлттық мәдениеттің қайта өрлеуі» деп аталатын ... ... ... өнерін жеке пункт ретінде көрсетеді. Мұның өзі сол
уақыттағы ақындар айтысының мәдени-рухани ... ... рөл ... ... Ең бастысы, үш бөлімнен тұратын осы өзекті мәселелердің
барлығы, сол кездегі ... ... ... ... ... тапты. Мәселен, «тіл» тағдыры мен «жазықсыз жазаланғандар»
мәселесі, халықтың ... ... ... ... ... айтыста
өткір көтеріліп, жан-жақты сараланып, жырланды. Ерік ... пен ... ... ... айтыста дәл сол жылдардағы әлеуметтік-рухани
мәселелер былайша сипатталады:
Әселхан: ... ... ... ол ... да ... сол ... ... ма?
Қаулыны нақты іске асырды ма?
«Қазақ тілі неге керек?» дей салатын,
Даурықпа ағайындар басылды ма?» [112, 199-200 бб.].
Рухани шығармашылықтың ... түрі ... оның ... мағынасы
қашанда өзі өмір сүрген уақыт бедерімен үндесіп келетіні заңдылық. ... ... ... әйгілі «Шындық туралы толғауы» да өз заманының
әлеуметтік жүгін арқалап, ... ... ... жылдар аралығында
өткізілген облысаралық айтыста тәуелсіздік қарсаңындағы ... ... ... шығармашылық дерекнама ретінде тарихта қалды.
Көгілдер экран арқылы көпшіліктің назарына ұсынылған ... ... да өз ... үні, ... ... ... халық санасына
берік ұялады.
Командалық сипатта өткізілген телеайтыстың бұл ... ... тың, ... ... деп ... пікір айтуға тағы болмайды. Облысаралық
айтыста да дәстүр сабақтастығының көптеген элементтері сақталды.
Біріншіден, ... бір ... ... ... (коллективтік) түрде
қорғай отырып, жеке ақынның емес халықтық мүдденің алдыңғы орынға шығуы, ХХ
ғасырға дейінгі ... ... ... қалыптасқан дәстүр. Мәселен,
арыға бармай-ақ кешегі Сандыбайдың, Сағынайдың асы ... үш ... ... ұлы ... әр ел ... мен ... ... мен күйшісін, жүйрік
аттарын үлкен ру, тайпа атынан апарып сынға салған.
Өнердің қай түрінде ... ... ол жеке ... ... ... ... даңқы болып саналған. Кешегі кеңестер заманында өткен
облысаралық айтыстың ... ... ... ... арғы ... көзбен емес көңілмен ғана түйсінетін елдік
намыс, рух ... сол ... кез ... ... ... ... ... руға, атаға бөліну емес, керісінше өз жеріне, туған өлкесіне,
өмір сүріп, ... етіп ... ... ... шынайы намыстан туындады.
Мұның өзі дәстүрдің жаңаша сипат алуынан пайда ... ... ... ... ... болған жерде міндетті түрде сынның болуы, қарсылас
жақтың кемшін тұстарын айту ежелден келе ... ... ... бұл ... жалпы қазақ халқының пайдасына қызмет ... ... ... жою ... алдын алу шаралары барлық
облыстарда қолға алына бастады. Әрі ол нәтижесіз де ... Сол ... ... ... ... экономикалық реформалар ақындар айтысында қолма-
қол айтылып, насихатталып жатты. Алматы облысының ақындар айтысында Күлпара
Құсайынова мен ... ... ... сөз ... сол кездегі
Қазақстанда жүргізіліп жатқан «Тұрғын үй – 91» ... ... ... айтылады:
Жұмабек: ... ... едім айға ... биігіне шықтың талай
Шұрайлы Еңбекші қазақ ауданында,
Тұрғын үй–тоқсан бірдің жай ... [108, 136 ... ... үй – ... ... ... әрең тұр ма құлайтындай?
Ауданым алты бөлме үй сап ... ... ... ... ... [108, 136 ... ... жатқан әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің немесе
атқарылып жатқан іс-шаралардың қандай түрі болмасын, ол сол ... ... ... ... бұқара халыққа насихатталып отырды:
«Қазіргі қызу науқан таңда мына,
Қайта құру сен жаққа бармады ма?
Ұйқыңнан ояна алмай үйде қалдың,
Өкіндім ілесе ... ... [108, 137 б.], ... ... ... ... ... жылдардың соңындағы Қазақстан
экономикасындағы ... ... ... ... айтыс өнерінің қоғам
дамуымен біте қайнасқандығын көрсетеді. Қоғамда болып жатқан ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Керісінше сол науқандық жұмыстардың бел ортасында
халықпен ... ... оның ... ... ... айналды.
Ақындар жыры тек жалаң насихат, жалпылама ойларға емес, өмірдің нағыз
өзін көрсететін дерек пен ... ... ... құрылды. Мұның өзі
айтыс жырларының публицистикалық қырын ... ... ... ... ... Т.С. ... «Публицистика дәуір үні» атты ... ... ... ... сай, ... ... ... да
құштар келеді. Сондықтан да, өзінің білім шеңберін мейлінше кеңейтіп,
идеялық-саяси дәрежесін үнемі көтере ... ... қол ... ... шаруашылықты үнемі аралап отыратын ... ... ... тез ... ... [114, 9 б.].
Зерттеу барысында айтыс ақындарының журналиске, публициске тән қырларын
үнемі айқындап, дәлелдеп отырған біздер үшін ғалым Амандосов ... ... ... ... екендігі өзінен-өзі белгілі. Ақындар ... ... ... қанағаттандырушы ақпарат көзі екендігін
уақыттың өзі дәлелдеді.
Бұл туралы ғалым Р. ... ... ... ... ... ... ... атты бөлімінде жан-жақты саралап жазады. Ғалым
ең алдымен қазақтың айтыс өнерінің ерекшелігіне, оның ... ... өте ... ... ... «Халықтық ауыз әдебиетінің күрделі
бір саласы – ақындар ... Бұл ... ... ... ... ерекшелігіне сәйкес туып қалыптасқан өзгеше жанр» [113, 67 б.], –
деп пікір білдірген. Р. ... ... әрі ... ... ... ... шолу жасайды. ХІХ ғасырдағы ақындар айтысының
әлеуметтік мәнін, қоғамдық маңызын ... ... ... ... ... ғасырда өткен айтыстарға да кеңінен тоқталады.
Әсіресе, ақындар айтысының табиғатын ашуда ғалым Р. Бердібаев келтірген
мына пікір, төл ... ... ... үлкен рөл атқарып тұр. «...Бір
өзінде бірнеше өнердің – ақындық, әншілік, артистік, музыкашылық т.б. ... ... ... кейбір қызықты қырлары осындай. Біз бұл тұста айтыс
түрлерінің бір тармағына ғана тоқталып, ... ... ... Осының
өзінен де оның көнермес келбеті мен мейлінше заманалылығы, өмір қайшылығын
ашудың құралы, ақындықты ... ... ... ... ... әкелетін
тамаша екендігі танылар деп сенеміз...» [113, 129 б.].
Айтыс өнерінің публицистикалық сипатын ғылыми ... ... ... да ... Р. ... осы ... айрықша байқауға
болады. Ақындар айтысының халықтық өнер екендігін, оның қоғам үшін ... ... ... ... тұжырымдар жасайды. «Бір ... ... өмір ... ашудың, шындықты батыл айтудың құралы
ретінде дамыса, қазіргі айтыс – заманның ұлылығын, ... ... ... ... ... ... айналып келеді.
Көркем сөз жанрларының ішінде мейлінше шыншыл, уақыт, қоғам сауалдарына
әзір жауап жанр – айтыстың ... қуат ... ... ... ... мол»
[113, 134 б.].
Айтыс өнері туралы қалам тартып, пікір айтқан М. ... С. ... ... М. ... т.б. ... ... аталмыш өнердің өмірге, қоғамға етене жақын жанр екендігін ... ... Осы ... одан әрі ... ... С. ... С.
Садырбаев, М. ... ... ... ой-
тұжырымдары да көбіне осы айтылған пайымдаулармен сабақтасып жатады. Мұның
өзі айтыстың қоғам үшін ... жанр ... ... ... ... ... керек.
ХХ ғасырдың 80-жылдарындағы ақындар айтысын сөз қылғанда халық ақындары
Әселхан Қалыбекова, Қонысбай Әбілов, Әсия ... мен ... ... ... Ерік Асқаров, ... ... ... ... ... ... Омарбаева, Айтуған Шәйімов,
Дүйсенбай Жұмасейітов, Мұқаш Сейтқазымов т.б. орта буын ... ... ... ... ... ... ... дәстүрлі
өнердің желісін үзбей жеткізген де осы ... ... Бұл ... кеңес дәуіріндегі айтыстың көшін бастаған Манап Көкенов, Көкен
Шәкеев, Қалихан Алтынбаев, Көпбай Омаров ... ... ... ... сөз ... ... те ... еді. Әрине, біз келтіріп отырған
ақындар есімі сол уақыттағы айтыс ... ... ... халық назарына
көбірек түскендері. Егер жас шамасы мен тәжірибесін екшей түссек ... одан әрі де ... ... ... Мақсатымыз жекелеген
ақындардың шығармашылығына тоқтала отырып, уақыт пен ... ... ... ... ... Сондықтан да сол кезеңде айтыс
сахнасында көрінген әрбір ... ... ... баға да, ... сөз ... ... болмысын танытады деген ойдамыз.
Әселхан Қалыбекова 1949 жылы Шымкент облысы, Қызылқұм ауданында дүниеге
келген. 80-жылдардағы айтыстың тегеурінді ... ... ... ... ... ... өнерін зерттеуші ғалымдарымыз Әселханның
ақындық шеберлігіне ... ... баға ... ... ... ... ... Р. Бердібаев «Киелі өнер» атты мақаласында: ... ... өз ... ... ... бөленген ақындар
қатарында, сөз жоқ, Әсия Беркенова, ... ... ... алдымен атауымыз орынды. Бұлар ұзақ айтыстарға да еркін
дайындығы бар, өнерлерін бұдан былай да ... ... ... Біз осы
ақындарымызды айтыс өнерінің жұлдыздары деп есептейміз, алдағы жарыстарда
жаңа биіктерден көріне береді деп ... [111, 92 б.], – деп ... ақын ... ... ... де ірі ... қоғамдық
мәселелерді көтерумен, халықтық мақсат-мұраттарды жырлауымен айшықталады.
Жеңіл сөз, әзіл-қалжыңнан гөрі, ... ... айта ... ақын ... ... қоғам алдындағңы зор ... ... Ақын ... ... отырған түрлі келеңсіздіктерді
жалаң проблема күйінде емес, оған әйел-анаға тән мейірім-шапағат сезімін
қосып, тыңдарманның жан-дүниесіне, ... әсер ... ... ... өзі ... ... шеберлігімен қатар, қоғамға ой салар үлкен
жүректі қайраткер екендігін де ... ... ақын ... ... ... сол уақыттағы қазақтың қыз-келіншіктері
басындағы түрлі проблемаларды айта отырып, ойын ... ... адал өтеп ... қиын ... оралмағы.
Әйелдің жүрегінен өтіп жатыр,
Ғасырдың көтерілген тозаңдары.
Отқа емес, ... ... ... шапағатқа оранғаны» [115, 45 б.].
Осы жерде тағы да баспасөзде көтерілген мәселе мен ақындар айтысында
жырланған проблема ... ... ... қыры ... Мерзімді
басылымдарда дерек пен дәйекке құрылған ... ... ... ... ... ... баяндалады. Ал, ақындар айтысында көтерілген
проблема ... ... ... ... ... тұрғысында әсер етіп,
эмоционалды бояу реңкі айтып отырған мәселе мәнісін тереңдете, ... ... ... ... ақын ... ... үзіндінің
өзінде осы айтылған сипаттардың біразы көрініс тауып тұр деуге болады.
Қоғамдағы түрлі ... ... ... адам ... көлеңкелі
мінездерді ашып көрсету Әселхан айтыстарында жиі кездеседі. Парақорлық
дерті қай ... ... ... келе ... кесел. Адам бойындағы
парасаттылық, ізгілік қасиеттер жоғалғанда, ... ... ... жаман қылықтардың алдыңғы орынға шығатыны белгілі. Осы кемшіліктерді
дөп басып, оны қоғамдық проблемалармен астастыра ... ... ... ... ... ... десе де ... Семей облысының ақыны
Сембай Жансақовпен айтысында Әселхан сол уақыттағы қазақ жігіттері ... ... деп ... ... үшін бас ... ... ... жансыз тұлып,
Көрініп адал еңбек етпесе де,
Жүреді жақсыларға қақпан құрып.
Талайдың соры болып ақырында
Томардай домалайды тұрған шіріп…» [115, 55 ... осы ... ... жазушы Ғ. Мұстафиннің мынадай сөздері бар: «Жақсы
бол» деп әркім айтады, «жаман бол» деп ... ... ... ... да ... Адал дән ... ... Жамандық арам шөп сияқты, жұлмаса өседі,
егіннің өнімін кеседі. Сондықтан егін мен арам шөп, ... пен ... бойы ... ... ... [116, 291 ... жырларының публицистикалық белгілерін анықтауымен қатар, оның
артықшылығы немесе ... тән ... де ... Мәселен айтыс
жырларындағы дерек пен дәйек аталмыш өнердің публицистикалық ... ... ... ... ... күй, көркем әдебиет пен жазба
поэзияда кездесетін ойландыру ... еске ... ... кез ... ... басты мұраты ойландыру, толғандыру арқылы адамдардың
жан дүниесін тазартуға, тәрбиелеуге құрылатыны белгілі.
Ақындар айтысында осы ... екі ... ... тауып отырады.
Біріншіден, кез келген адамның күнделікті көзбен ... ... ... ... ... ... ... сол көріністің келеңсіз
(негативті) тұстары сараланып, түсіндіріліп баяндалады. Және жай ... ... ... ... ... ... түрде суреттеледі. «Шырқырап
шындық үшін бас тігуге, Жүрексіз қалай барсын жансыз тұлып», – деген ... ... ... ащы ... ... ... ... айтыс көшін бастаушылардың бірі – Әсия Беркенова. 1950
жылы Қостанай облысы, Семиозер ауданының «Сұлукөл» ауылында дүниеге ... ... ... ... орыс тілі мен ... бітірген.
Әсия айтыс өнерінде ... ... ... мәдениетті болмысымен
танылған ақын. Ә. ... ... өлең ... ... ... ада, өте ... ... болып келеді. Айтыстың қандай түрі
болмасын, оның әлеуметтік мәні мен ... ... аса мән ... ... ... ... сөзге құруға шебер ақын. Жергілікті ұлт
аздау қоныстанған солтүстік өңірден шыққанына қарамастан, ... ... ... өте жетік білетіндігін ... ... ... ... ... өнерпаз.
Айтыс өнері туралы қалам тартып, өзіндік пікір айтып жүрген ізденуші
С. Қалиев «Халық ақындарының айтыстағы ізденістері» атты ... ... ... ... ... ... «...1986 жылғы санадағы
сілкіністен кейін іштей буырқанған айтыс жаңаша өрлеу, ... ... ... жасырын емес. Қойының төлі мен шөбінің есебін жырлап отыратын айтыс
ақындары, ұлттық, әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тұста айтыстың өркендеуі мен өсуіне ерекше үлес қосқан халық ақындары:
Әселхан ... Әсия ... ... Әбілевтердің айыстағы
еңбектерін баса айтқым келді» [117, 208 ... ... ... ... ... Әсия ... ... ұлт мүддесіне қайшы кейбір көріністерді былайша суреттейді:
«...Жел есіп тұрса дағы шоқтығынан,
Не пайда құр ... ... ... басқа ұлттар,
Қабанбай, Бөгенбайдың жоқтығынан.
Естері елімізге ес беретін,
Қабақтан қаһар төгіп дес беретін.
Керек-ақ әр кезеңге бір Қабанбай,
Көз ... ... ... [118, 100 б.].
Айтыста көтерілген әрбір проблема сол уақыттағы қоғамның саяси
ахуалынан, әлеуметтік, ... ... ... таным түйсік
көзқарасынан хабар беріп тұрары сөзсіз. Кейде осы ... ... ... ... ... айтысушы ақынның бір кезегінде, яғни, үш
төрт шумақ өлеңнің аясында көрініс тауып жатады. Ақынның ... ... ... ... ... ерекшелігіне жататын бұл сипат туралы
зерттеу барысында ... ... ... Абай ... 150 жылдық
мерейтойына орай өткізілген республикалық ақындар айтысында Қарағандылық
Аманжол Әлтаевпен болған сөз ... Әсия ... бір ... ... проблемаларын былайша толғап өтеді:
«...Өмірдің ой тоқтатып дәрісіне,
Қараймын күдікпен әр ... ... ... ... сату мәнісіне?
...Кезінде мына жайды ол ұқпаған,
Қаһарлы тойтарыстан қорықпаған.
Семейді сілкіндірді сынақтары,
Абайдың аруағынан қорықпаған.
Бөлінер кейде осылай ойым талай,
Ойласам елдің ... ойым ... ... алған кей жастары,
Жүр бүгін ана тілін мойындамай» [119, 79 б.].
Айтыстың бір кезегінде ғана келтірілген осы үш ... сол ... үш ... ... ... тұр. Олар ... қоғамында үлкен
даулы мәселеге айналған. «Жер ... ... ... ... зардап әкелген
Семей полигоны және Ұлт тілінің тағдыры жайлы толғаныс. Әр ... ... ... болуға жарайтын осы үш проблема ақын жырларында сабақтаса
өріліп, ... ... ... ... ... Осы ... өзегі ел басына түсіп отырған қиыншылықтарды, ... ... ... бір логикалық тұтастыққа ие болып тұр. Айтыс ақыны
қашаннан елдің, халықтың сөзін сөйлеп, ... ... ... ... ... ... көнеден келе жатқан құбылыс. Елдің намысы мен арын қорғау
ақын үшін – азаматтық, ... ... Бұл ... ... ... ... Осы ... ежелгі шығыс философиясында мынадай ойлар
келтіріледі: «Әлсіздер мықтыларды ... ... ... ... ... ... бірақ адамдар оны іске асыра ... ... ... ... ... «Кім ... ... өзіне қабылдаса, сол ел басшысы
болады, кім елдің бақытсыздығын өзіне қабылдаса сол билеп, ... ... 241 ... ... ... ... өкілінің бірі халық ... ... ... ... 1954 жылы ... ... ... «Еңбек» совхозында туған. Қазақ Мемлекеттік Университетінің
журналистика факультетін бітірген. Көкен ... Әсия ... ... және тағы да басқа ақындармен айтысқа түскен» [108, 321 ... ... ... ояу, ... ... ... ... білім мен
парасат үйлесімін айтыс барысында үнемі ... ... ... ... ерекшелігі қарсыласының сауалына табан асты қисынды ой
айтуымен қатар, ... ... ... ... ... ... Павлодарлық Серік Құсанбаевпен айтысында Қонысбай ақын Торғай
облысының тағдырын тілге тиек ете отырып, сол уақыттағы ... ... ... өте ... толғаныспен жырлайды:
«...Ауылда бұл күндері мал қалмады,
Адамдай суға кетіп, тал қармады.
Жарық жоқ, жағатұғын, көмірі жоқ,
Шыдайтын мұнан әрі хал ... ем ... ... ... жоқ ... ... ... жасын үйде отырады,
Бара алмай мектебіне жалаң аяқ.
Үміттер білте шамдай өшіп жатыр,
Бағасы нан мен тұздың өсіп ... ... ... ... ... ... көшіп жатыр...» [121, 192-193 бб.].
Қоғамдық формациялар ауысып, елдің эконмикасы мен әлеуметтік-тұрмыстық
жағдай тұралап тұрған, өлара, өтпелі ... ... ... ... ... осы жыр жолдарында еш боямасыз, толықтай көрініс тауып
тұр. Публицистиканы дәуір тынысының жылнамасы ретінде бағалар ... ... ... ... заман суреттері тарих үшін қажетті дерек
екендігі ақиқат. Ақындар ... ... ... гөрі ... ... күнделікті әлеуметтік өмірге қатысы бар шығарма
екендігін осы сипаттар ... ... 1985 ... кейінгі өткізілген
айтыстарға зер сала отырып байқағанымыз, көтерілген кез келген проблеманың
жалаң, ... ... ... көріністердің шығу төркінін көрсетіп, қаузау ... ... да ... ... ол ... ... ... намыс түрінде емес, жалпы коммунистік идеология тұрғысында өрбитін.
Мәселен, сол жылдарға сәл шегініс жасасақ. Кеңес ... ... ... ... пен ... Байбатыров арасында өткен айтыста Мұқаш ақын сол ... ... деп ... ... ... шақ қап отсың,
Ойыңды онан дағы білдір айтып.
Көп істің басы бар да аяғы ... ... неге ... ... іс ... шешіммен қостадыңдар.
Біраз жас шопандықты тастап қашты,
Қой иесіз қалып бір сасқаның бар...» [94, 44-45 бб.].
Әрине, осы жырда ... ақын ... да, өз ... ... ... Сол қоғамға тән мұндай «кемшілік», «міндерді» кеңестік
дәуірде өткізілген ... ... мол ... ... Бірақ бұл
проблемалардың барлығы социалистік қоғам мүддесі тұрғысынан жырланатын.
Ал, 80-жылдардың соңын ала өткізілген ақындар ... ... ... ... ... ... ... кез келген проблема төркіні қазақтық,
елдік сипатқа ие бола ... ... ... ... ... ... ... сол кездегі уақыт проблемасына бей-жай қарай
алмайтындығын, келеңсіз істерді шешуде тек сөзбен ғана емес, кез ... ... өзі бас ... ... ... ... керектігін қадап айтады:
«...Жабылып облысың алып қолға,
Төрт жылда үш ... ... ... ... ... елу ... ма, сені ... реформа?
Діңкелеп отырыпты облысың,
Қалғандай жүгі ауып орта жолда.
Жезқазған пединститутынан көмек те жоқ,
Құлауға дайын боп тұр ол да орға.
Ұрпаққа білім беру ол да ... ақын ... соны ... [108, 192-193 ... ... ... 1991 ... желтоқсанына айтыс ақындары
бірден кеңес заманының сахнасынан түсе сала келген жоқ. 1985-1991 жылдар
аралығында ... ... ... ... пен ... үрдістерін
бастан өткерді. 1984 жылдың наурыз айынан бастап көгілдір экран арқылы
халықпен ... ... ... байланыста болған айтыс өнері
көрерменнің қызыға, асыға тосатын ... ... ... атты ... ... ... ... айтыс орасан зор рөл атқарды. Ана тілі
тағдыры, туған жер экологиясы, халық жадынан ұмытыла ... ... ... ... адамгершілік, иман мәселелері там-тұмдап
болса да, осынау жылдар бедеріндегі, айтыс жырларында көрініс ... ... ... ... ... оятуда ақындар айтысы, ... ... мен ... жылт ... ... мен ... дер кезінде
насихаттап, жариялап отырды. Сонау, 80-жылдардағы кеңес ... ... ... Қазақстан тұсындағы ақындар айтысының көшін ... һәм ... ... ... Жүрсін Ерманның
мына пікірі ұлттық өнеріміздің ... ... ... ...... ең жарқын көрінісі. Яғни, шындықты айту ... ... ... басшыдан бастап, кішкентай әкімге дейінгінің
кемшілігін сынай беретін оларға, ешкім шамданбайды. Себебі, қазақта ... ... ... дәстүр қалыптасқан. «Бас кеспек болса да, тіл кеспек
жоқ» деген мақал ақынның тіліне ерік беру ... ... [122, ... жылдың сәуіріндегі жариялылық, демократиялық нышандардың алғашқы
лебі, іле-шала 1986 жылғы желтоқсан көтерлісі ұлт санасына зор сілкіністер
әкелгені ... Ұзақ ... бойы ... ... тоталитарлық
жүйенің жүйкесі сыр беріп, тәуелсіздік, егемендік ... ... ... ұялай бастаған өлара кезеңде өткен ... ... ұлт ... өз ... мінсіз атқара білді деуге болады. Сол жылдарда өткен
ақындар айтысындағы ұлттық мүдде тұрғысындағы ... ... ... ... ұлы ұғымға тәрбиелей білді. Бір ғажабы, 1985-1991 жылдар аралығында
өткізілген айтыс жырларының бірде-бірінде ... ... ... ... ... ... «ұлы» көсемдерге табыну сияқты пейіл,
әрекеттердің әлсіреуі еді. ... өзі ... ... нағыз ұлтжанды,
шынайы халық өкілдері ... ... ... ... ... партия қағидалары ол кезде де өз күшін жоя қоймаған. Солай бола
тұрса да, айтыс мазмұнының жалпы сипаты, ... ... ... ... ... сол жылдардағы жыр мәтіндерін, зерделеу барысында анық
аңғаруға болады.
1985-1991 жылдар аралығын – ақындар айтысының бетбұрыс ... деп ... ... ХХ ғасырдың соңғы он бес жылы айтыс ... ... ... ... жаңа ... ... ... идеологияның күші
әлсіреп, жақындап келе жатқан тәуелсіздік лебі, айтыс ақындарына қайрат,
қуат берді. Сол ... ... ... ... бас ... ... бастамасымен болған 1985 жылғы сәуір пленумы тоталитарлық жүйенің
тоңына сызат түсірген ... ... «Сөз ... ... ұғымдары
халық санасының жаңғырып, серпілуіне оң әсер етті. Дәл сол кезде көптен
қордаланып қалған ... ... ... ... ... үшін ... ... тұрғаны, ұлттық тіл тағдыры мен экология мәселесі еді. ... ... ... ... қамтитын осы екі проблема төңірегінде
қаншама ... ... ... тұрды. Тіл тағдырының артында
ұлттық мектеп, балабақша, ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп-өндіріске қатысты саяси-экономикалық
жағдайларды қамтыды. Міне, осы айтылған толғақты мәселелердің барлығы 1985-
1991 жылдар аралығында ... ... ... ... ... Осы ... ... өткізілген ақындар айтысы мазмұндық тұрғыдан
сан-салалы сипатымен ерекшеленеді. Алдымен, уақыттың ... ... ... ... ұлт ... ... ... етті. Халық ұмыт
бола бастаған ... ... ... Мәселен, 1988 жылы республика
жұртшылығының араға жетпіс жылдай уақыт салып, өмірге ... ... ... тойлауы – ұлт рухының оянып, түлеуіне бастама ... ... ... ... ... үшін баспана кейпіне түскен
қазақтың ақшаңқан киіз ... ... ... ... ... ұмыт ... жәдігерлеріне, қолөнер бұйымдарына, жиһаздарына толды. Киіз үйдің
айналасы күмбірлеген күй мен асқақтаған әнге бөленді. Ұлттық киімге ... ... ... ... ... ... ... тамаша үлгілерін
көрсетті. Міне, бір ғана «Наурыз» мерекесі, халыққа ... ... ... мұрасын қайтарды.
Осы жағдайлардың барлығы айтыс жырларында ... ... ... ... жаңғыртып, санасына сәуле ұялатты. Айтыс табиғатына тән
бірнеше ... ... ... уақыт болмысын барынша ашып,
бұқаралық, қоғамдық ой қалыптастырды: «Жағадан ... ... ... ... ... ... ... басқа дабыл» [108, 190 б.] (Дүйсенбай), «Бүлдіршінге
ана тілін үйрететін, Әлі күнге балалар ... жоқ» [108, 226 ... ... ... ... Сен айтқан Семейдегі жарылыстар»
[112, 197 б.] (Әселхан), «Тарихы ... әлі ... ... нұсқауымен
жазылады...» [112, 225 б.] (Ерік).
1985 жылдардан кейін ақындар ... ұлт ... ... ... ... бастауы өнерге деген халық ықыласын бұрынғыдан да арттыра
түсті. Жалпы кез келген ... ... ... қажеттілігі,
сұранысы оның көркемдік деңгейі мен әлеуметтік мәнінің өзектілігіне
байланысты болмақ. Осы ... ... ... ... ... өткізілген ақындар айтысы өзінің нағыз халықтық, ұлттық мүддеде
болғандығын ... ... ... ... АҚЫНДАР АЙТЫСЫ
3.1 Қазіргі айтыстың қоғамдық маңызы мен әлеуметтік мәні
Ел тәуелсіздігін енді алып, еңсе көтере ... ХХ ... ұлт ... үшін ... ... ... ... елдің іргесін енді бекемдеп, елең-алаң күй кешкен ... ... ... рухы аса ... ... тұрған шақ еді. Дәл осы
сәтте, 1986-1991 жылдар аралығында азат ойлап, ... ... аз да ... алып ... айтыс ақындары ұлттық идеологияның нағыз жалынды
жаршылары бола ... ... ... тиек етер ... та, ... ... ... рухани проблемалар да көп болатын. Өлара кезең көркем ... ... ... ... ... дамуына тежеу болған сәтте,
қоғамдық аренада публицистика жанры алдыңғы ... ... ... ... ... ... бастады.
Тәуелсіз Қазақстан тұсындағы ақындар айтысы ұлттық өнердің өрісін
кеңейтіп, ... ... Сөз жоқ, бұл азат ... ... ... жемісі.
«Идеологиялық өктемдіктен құтылған мәдениет, эволюциялық жолмен ғана жаңа
ұлттық мәдениетке қол ... ... ... ... тудыру,
дарындарды өсіру, этномәдени қажеттілікті жүзеге асыру, ... бай ... ... ... ... ... ... нәзік құралы тек қана
мәдениет. Мәдениет бұқара арасындағы енжарлық пен ... ... рух ... ... басуының жолы мен мақсатын айқынырақ көрсетеді»
[96, 101 б.].
Белгілі ... ... ... ... Айталы келтірген осы
пікірдегі «идеологиялық өктемдіктен» құтылу сөзі тікелей қазақ ... ... ... ... қиыншылыққа, қыспаққа қатысты айтылып ... ... азат ... ... өнері мен ... ... ... ... ... ... бой ... өзінің ұлттық
сипатын қалпына келтіре бастады. Айтыс ... де, ... туа ... дегдар
болмысына қайта оралып, қазақ байтағына бағзыдағы ... тіл ... ... ... ... ... ... ақын Аманжол Әлтаев,
Оралдық Жібек Болтановамен ... ... Азат ... ақыны екендігін зор
тебіреніспен жеткізеді:
« ...Кең болсын өр қазақтың керегесі,
Ешкімнен кем болмасын кенересі.
Есігін жаңа ғасыр ашар сәтте,
Алланың аз болмасын ... ... ... деп ... ... мерекесі» [123, 13 б.].
Халық асыға күтетін айтыс өнері ХХ ғасырдың соңғы жиырма жылы мен ... ... ... бері ... ... сипат алып, өзінің
қуаттылығы мен көкейкестілігін бұқара халыққа ... ... Ең ... ... ... ... ... білген ақындар айтысы
ақпараттық-насихатшылдық тұрғыдан ... өнер ... ... өзінің
алымдылығы мен оңтайлылығын қоғамға барынша ... ... ... ... ... ... отыз жылдың бедерінде ғана емес, оның
тамыры тым тереңде екендігін ғалымдарымыз қазіргі кезде ... ... ... ... ақындары айтысқа ел егемендігін алған соң
сахнаға ... шыға ... жоқ. ... айтысын ұйымдастырушы, белгілі
ақын Жүрсін Ерман «Жас Алаш» газетіне ... ... ... ... ... ... ... 50 мықты айтыскерлеріміз бар. Бұларды біреу
мейлі жек көрсін, мейлі жақсы көрсін, «не ... ... деп ... ... ... ... ... де пайдалы нәрсе, өйткені халықтың
ішіндегі ... ... ... қазақтың болмысы сондай – ол мәселе
шешілсін, шешілмесін, әйтеуір ... ... ... ... тараса,
қыбы қанып, айызы қанып, қуанып отырады» [124, 3 ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдағы халық
ақындарының көзін көріп, тәлімін ... ... ... ... ... ... Иса ... Шашубай Қошқарбаев,
Маясар Жапақов, Нұрлыбек Баймұратов, Сәттіғұл Жанқабылов, Орынбай Тайманов,
Жақсыбай Жантөбетов, Қазанқап Байболов, ... ... ... ... ... ... ... сияқты ақындар болса, осы көштің соңын ала
шығып, кейбіреулерімен сөз ... ... ... Көкенов, Қалихан
Алтынбаев, Көпбай Омаров, Әсімхан Қосбасаров, Құлжабай Төлеуов, ... ... ... Қимадиден Нұғыманов, Шолпан Қыдырниязова т.б.
ақындар айтысты өздерінен ... ... ... ... жанрлық,
мазмұндық, пішіндік тұрғыдан түбегейлі өзгеріс әкелген, бүгінгі Тәуелсіз
Қазақстан айтыс ... ... аға ... ... халық ақындары
Әселхан Қалыбекова, Әсия Беркенова, Қонысбай Әбілов, ... ... ... ... айтып өткенміздей, бүгінгі айтыс ақындары да
аяқасты, ғайыптан қолдарына домбыра ұстап шыға келмегендігін, төл ... ... ... ... ... сабақтастығынан туындағанына тағы да
көз ... ... Ә. ... ... ... мен ... ... пікірлер айтады: «Дәстүр мен жаңашылдық бірімен-бірі табиғи
тамырлас, ... ... ... ... ... – қоғам өмірінің
айқын сәулесі десек, сол қоғам ... қай ... ... ... ... бірімен-бірі тығыз байланысты. Сондықтан да, әдебиеттегі дәстүр
мен жаңашылдықты бірінен бірін бөле-жара қарауға болмайды. Әдебиеттегі ... ... сол көп ... ... ... ... ... тиіс» [125, 22 б.].
Ауыз әдебиетінің негізгі салаларының бірі ... ... ... ... ... өсу ... да дәл осындай пікір айтуға
болады. Жанрлық, пішіндік, мазмұндық өзгеріс болғанымен, оның ... ... ... ... ... бастау бұлағынан нәр алатыны табиғи заңдылық.
«Халықтың айызы қанып, қуанып көретін» айтыс өнері шын мәнінде қоғамдық
маңызы зор, әлеуметтік ... ие ... ... ... жатқан өзекті
мәселелерді газет пен теледидардан оқып-көруден гөрі, сахнадағы ақындардың
аузынан есту, көпшілік үшін аса ... һәм ... еді. Шын ... ... да ... ... астары бар. «Қазақ ... ... ... ... С. Медеубековтың «Қазақтың ауызекі
көсемсөзі» атты ... ... ... ... мақалада «терме»
өнерінің танымдық-тағылымдық мәніне ғылыми байламдар айтылады. Мәселен,
қазақ халық ... ... ... ... өлең, жырдың жоқ екенін,
қанатты сөздер мен ... ... ... ... мен ... бір ... бағындырылатынын айтады. Сондай-ақ, бұл жағдай
нақты сәттегі психологиялық жағдайға байланысты айтушының дауыс ... ... жан ... ... ... ... құбылып
отыратындығын келтіреді. Осылай деп ғылыми пікір келтірген зерттеуші, сөз
бен музыка үндестігіне былайша тұжырым жасайды: ... ... ... екі ... бар. Бірі – ... ... де, бірі – музыкалық
тұғыр. ... ... қос ... ... бірі өмір сүре алмайды.
Терменің ... ... бұл ... ... алып ... ... олқы,
сөзіміз жалқы болып табылады» [126, 333 б.].
Зерттеуші ғалымның «термеге» қатысты осы тұжырымдарының айтыс өнеріне
де ... ... көп. ... ... ... да саз ... белгілі бір әуен-сарынмен айтылады. Яғни, жыр ... ... ... жан ... ... әсер ... ... әуен-саз сөзді тірілтіп, жырдың өн бойына қан ... ... ... айтыс үстінде айтысушы ақындардың бірнеше қасиет қырларының
куәсі болады. Олар: ақынның жанды бейнесі, ым-ишараты, үн әуезділігі, ... ... ... жауаптасу, қайымдасу шеберліктері. Мұның сыртында
айтысушы ақынның ... ... ... ... ... ... ... көріп, түйсіне алатын көптеген сипаттары тағы бар.
Міне, айтыс өнерін халықтың ежелден қызыға көріп, тамашалауында осындай
сырлар жатыр. Зерттеуші ретінде һәм осы ... ... ... ... астам
уақыт жүрген айтыс ақыны ретінде көріп, сезген немесе ... ... айта ... ... жоқ деп ойлаймын. Керісінше, бұл ойлар
айтыс табиғатын тануға біртабан жақындата түсері сөзсіз. Алдымен ... ... ... ... ... ... (тембрі) мен әуені оның
суырыпсалып айтып отырған жыр шумақтарының мәнінен ешбір де кем емес. ... ... ... ... ... ... қуаты төмен
айтысушылар көпшіліктің ықыласына бөленіп, ... ... ... Ал,
керісінше сөзі салмақты терең ойлар айтып отырған ақынның ... ... ... ... ... ондай айтыскерлерді көпшілік
немқұрайды тыңдап, селқос отырады. Бұл да ... ... ... тән ... Екіншіден, ақынның киген киімі, ... ... ... ... ... мәселелердің де айтысқа тигізер әсері мол.
Айтыста ... сөз, ... ... де жиі қолдануға тура келеді.
Ұлылардың сөзінен дәлел (цитата) қолдану ... де жиі ... ... ... көп ... леп ... тырнақша сияқты емлелік ен-
таңбалардың ... ... ... ... ... интонациясы
атқаратыны белгілі.
Айтысушы ақын осы мүмкіндіктердің барлығын дұрыс орындай білсе, ол ... ... ... болып саналмақ. Соңғы төрт-бес жылдың ... ... ... ... ... баспасөзде жиі жарияланып келеді.
Мәселен, белгілі айтыс ақыны Серік Құсанбаев «Жас ... ... деп ... ... ... ... еді» атты ... айтыс мақамы
туралы төмендегідей пікірлер келтіреді:
«Әр ақынның өзіне, мекен ... ... тән ... ... болушы еді. Көзі қарақты көрермендер теледидардан көрмей-ақ,
радиоқабылдағыш арқылы қай ... ... ... ... сазына, әуеніне
қарап-ақ айыра алатын. Ал қазіргі айтысқа лек-легімен, топ-тобымен қосылып
жатқан жаңа буын ... ... ... ... ... бар, соны қайталап
айта беруден не жалықпайды, не шаршамайды» [127, 5 б.].
Айтыс өнеріне қатысты айтылған сынның ... жағы осы ... ... өзі ... ... мағыналы жыр мен ... ... да ... ... ... аңғартса керек. Сонымен, айтысқа
қызығушылықтың осындай қасиет-қырлары бар екендігіне көз ... ... ... ... жыл ... ... әкелген ырысты, бақытты жыл ретінде
тарих бетіне алтын әріппен жазылды. Тәуелсіздік алған ... ... ... ... тұр еді. Арал ... жер тозып, полигон зардабы халықты
әбден күйзелтіп біткен болатын. ... ... ... ... жұтаң
тартып, тек Тәуелсіздік атты ұлы ұғым ғана санаға сенім ұялатып, болашақтан
күдер үздірмеді. Дәл осы ... ... ... ... идеология жаршысына
айналды. Қоғамда болып жатқан түрлі ... ... ... ала
отырып, айтыс ақындары халықтың болашаққа деген ... оята ... ... ... пәрменділігі артып, айтыс ақындарының жалынды
жырлары бүкіл Қазақстан аумағына тарап жатты.
Халық сезініп отырған қиыншылық пен жоқшылықтың уақытша ... ... ел ... сол елдің Азаттығы екендігін айтыс ақындары жырға
қосып, мұңға, сары ... ... ... ... ... тиек ... ақын ... Әлімжанов Дәулеткерей Кәпұлымен болған айтысында
осы айтылған жағдайларды былайша түйіндейді:
«...Азаттық ата жолы жалғаса ма,
Біреулер балағыңа ... ... ... ... ... осы ... ... кәне, айырбастайды колбасаға?» [128, 371 б.].
Үнемі көкейкесті, келелі мәселелерді қозғап жүретін ақын Б. ... ... мәні ... ... екшеп айтуға болады. Ақынның
саясат пен экономикадан, һәм ... ... пен ... мол ... ... ... ... кез-келген проблеманы тереңнен қаузап жырлауына ... ... ... ел ... әлі ... 1991 жылдың 5-6 қазан
күндері өткен Республика күніне арналған айтыста Баянғали ақын ... ... ... ... осы не ... ... өзі ... қалай табылған сөз?
Еркіндік, тәуелсіздік тұрған кезде
Халықты алдау үшін қағынған сөз,
Шынжырды мойындағы босатпауға
Қазық боп ... ... ... ... ... ... бүгін
Қазақтың мен білемін ғажаптығын.
Егемен-сегеменді мен білмеймін
Қазақтың беру керек азаттығын...» [128, 95 ... ... ... ... ... екендігі һәм бұқаралық пікір
қалыптастыруда насихатшылдық рөл атқарғандығын осындай жыр жолдарынан анық
аңғарамыз. Тәуелсіздік жылдардың қарсаңы мен азаттық алған ... ... ... ... ... идеологияның қызметін мінсіз атқара білді.
Бұл ... ... ... ... ... М. Жолдасбеков
төмендегіше ... ... ... ... ... ... ежелгі дәстүріне құрмет көрсетіліп, айтыскерлердің ... ... кең ... ... жол ... ... ... кесілді. Соның
нәтижесінде айтыс өнері тұла бойындағы қасиетін ... ... ... ... ... ... ойы да, сөзі де ... Еркін
ойлайтын, батыл айтатын, бетінен ешкім қақпаған кең ... жас ... ... Олар ... ... саладағы көлеңкелі тұстарды дөп
басып, дәл ... ... ... ... ... ... ... айтты да.
Ақындарға бұл тұста айтар тақырыпты да дәуір өзі ... ... [121, ... ... ... таңы атқан тұста қазақ қоғамында тілге тиек
етер көлеңкелі тұстар мен шешуі күрделі проблемалар өте мол ... ... ... ана ... де тағдыры қыл үстінде тұр еді. Бір ғана
ұлттық ... ... ... ... күн тәртібінде тұрды. Арал,
Балқаш тағдыры да ақындардың назарынан тыс қалған жоқ. ... ... ... ... ... ақын Қонысбай Әбілов осы мәселелерді
көтере білді.
«Шіркін-ай көл бар ма еді Балқашымдай,
Елімнің сыймай жатқан картасындай.
Тартылуға айналды сол ... ... ... ... осылай оңай бәрі,
Жан бағуды қашанда қолайлады.
Балқаш деген Арқаның шар ... ... сол ... ... ... ... маңызы артып, әлеуметтік мәнінің тереңдей
түсуіне сол кездегі ақпарат құралдарының пәрменді саласы ... ... ... ... зор ... ХХ ... бастап ақындар айтысын ұйымдастырушы және оны теледидар
арқылы тұрақты беріліп тұруын ... ... ... журналист Жүрсін Ерман
еңбегін ерекше атап өткен орынды. Ақындар айтысының кемелденіп, ... ... ... ... да және ... ... ... сипат алуына да
көп еңбек сіңірген һәм қамқор болған ақын Ж. ... ... ... қоғамы
жақсы біледі.
Айтыс өнерінің тұтас ұлттық сипатқа ие болып, қоғамдық маңызының арта
түсуі, сөз жоқ, ... ... ... ... ... ... жағдайды дұрыс пайымдаған өнертанушы ғалымдарымыз да бұл туралы өз
пікірлерін білдіріп ... ... ұлт ... ... өзін-өзі танып
болашағын бағдарлауына ақындар айтысы ерекше үлес ... отыр ... сол ... ... экран арқылы отбасына жетуіне «Хабар»
агенттігі жабық ... ... ... ... жасап отырғанын
айтпай кету әділетсіздік болар еді» [130, 7 б.].
Осы жерде басын ашып айта ... ...... ... ...... өрісін кеңейтуге ... ... ... ... Кейінгі кездерде «телеайтыс» немесе
«телевизиялық айтыстың» жанрлық ерекшелігі, көркемдік деңгейі деп ... ... ... ... күнделікті баспасөзден, теледидардан, ғылыми
мақалалар мен баяндамалардан жиі естіп, оқып жүреміз. Өзінің бастауын бағзы
дәуірлерден алатын айтыс ... ... ... көрсетілгелі мүлдем
өзгеріп кетті деу ағаттық. Қазіргі айтыс та бұрынғы айтыстардың ... ... ... ... ... ... көпшілікке ұсыну
механизмі барысында, пішіндік және уақыттық тұрғыдан біраз оңтайландыруға,
ықшамдауға бейімделгені ... ... ... ... ... жаңа түрі телевизиялық айтыс келді
деп кесімді пікір айтуға болмайды. Мағынасы терең, мәнді айтыстарға уақытты
молырақ беру, ақын Ж. Ерман ... ... ... ... ... ақындардың барынша ашылып жырлауына мүмкіндік ... ... ... да ... ... ұлттық өнердің
табиғилығын жоғалтпауына жасалған бірден-бір қамқорлық деп түсінген жөн.
Қалай десек те, айтыстың теледидардан көрсетілуін, оның ... ... ... ... ... жаршысына айналуына мол
мүмкіндіктер берді. ... ... ... ... ... еңбегінде мынадай тұжырымдар келтіреді:
«...Телевизиялық репортаждың газет репортажынан көрініп, естілетіндігі
арқылы, ... ... ... ... ... ... арқылы айрықшаланады.
Тосын және суырыпсалып айту тақырыпты жете білмейтін адамның мардымсыз
әңгімесі емес, мәтінсіз әрі ... сөз ... ... ... ... әңгімесі. Ол кез келген күтілмеген жағдайда ... ... ... және оқиғаның сипатын айшықтап беруде алдына
жан ... [131, 172 ... ... осы ... тележурналистерге қойылар талаптарды
айқындап тұр. Бірақ М. Барманқұлов келтірген осы қисындардың экрандағы
айтыс ... тән ... ... ... ... ... ... жағдайда сараптап бағалауға икемді болу ... ... өте ... ... ... жарқыраған жарықтың астында сансыз
камераларға қарап отырып ... ... ... жыр айту ... ... ... ... Қазіргі айтыс ақындарының сөзін шағын топ
немесе белгілі бір аудитория адамдары ғана тамашалап ... ... ... ... ... ... Міне, бұл қазіргі айтыстың
бұрынғы айтыстарға қарағанда, әлеуметтік жүгінің ... ... ... құбылыс.
Сондықтан да, қазіргі айтыс ақындары жыр сайысына осындай үлкен
жауапкершіліктерді сезініп ... Бұл бір ... ... ... ... ... екіншіден ақындарды этикалық-
эстетикалық сипаттарының сахнаға лайық қалыптасуына мүмкіншіліктер береді.
Тәуелсіздік алған жылдардан бері ... ... ... аймақтық
дәрежеде өткен айтыстарды айтпағанда, республикалық, халықаралық ... сөз ... ... ... айтыс өнері өзінің шығармашылық ... ... одан ... ... ... ... Еуропа жұртшылығын өз
шеберліктерімен тәнті етті. «2002 жылдан ... ... ... ... жүйесі арқылы халықаралық деңгейге шығып, аптасына
бір рет алыс-жақын шетелдегі ағайындардың рухани серігіне айналып ... 7 б.]. ... ... ... ... ... ... мен
Қытай, Монғолия елдеріндегі қандас бауырларымыздың төл өнерге деген ықылас-
пейілдері өте жоғары ... ХІХ ... ... даласында,
ХХ ғасырда кеңес дәуірінде ұлттық шеңберде өткізіліп келген ақындар ... ... иек ... ... өзінің шығармашылық кеңістігін осыншама
ұлғайтуы, оның сөз жоқ, халықтық ... өнер ... ... Ақындар айтысы дамып, қанатын кеңге жайған сайын, оған деген сан-
алуан қоғамдық ... де мол ... ... Оның бірі ... ... ... ... болса, екіншісі оның қоғамдық маңызы мен әлеуметтік
мәні зор екендігін айтып, ғылыми пікір ... ... ... ... ... негізгі нысанына айналса да, ақындар айтысты ... ... ... жоқ. ... ... ... ... хабарда көрнекті жазушы Дулат ... ... ... өз ... атқарып болды, енді оның қаншалықты маңызы бар
екен деген ойларын ортаға салды: ... ... ... ... ... Әлі қазылар алқасының төрағасы болып тұрған кезде айтыскерлерге
«Ау, қыз-жігіттер, айтыссаңдаршы, сендердікі айтыс емес қой!» деп ... ... ... ... ... ... кету себебінен
осындай сұрақтар туындап жатады. Бельгердің айтқан сөзін жоққа шығармауымыз
керек. Германияда да айтыс болған. ХІ-ХІІ ғасырларда ... ... ... ... ... айтысқан. Олар жазба әдебиетінің шыңына
жеткеннен кейін, баяғы ортағасырлықты қайталамайық» деген ... ... ... ... ... ... ... Бір-біріңізді сылап-сипамай,
осы жөнінде ойларыңызды ашық айтыңыздар...» [132, 3 б.].
Осы мәндес пікірлерді ... ... ... жиі оқып ... ... ... көзқарастың қалыптасуына, кейінгі жылдары өткізіліп
келе жатқан айтыстардағы түрлі кемшіліктердің орын алуы себеп болып отыр.
Бұл кемшіліктердің ... ... ... ... ... деңгейі»
атты тарауда кеңірек тоқталатын боламыз.
Пікір қайшылығының сан ... ... ... айтыс өнеріне белгілі
дәрежеде әсер етпей де ... ... де, ... әлеуметтік мәні мен
қоғамдық маңызын дөп басып танып, орынды пікір айтқан ғалымдарымыз бен ақын-
жазушылар да баршылық. 2008 ... 10 ... «Ана ... ... ақын ... ... «Айтыс жауынгерлік сипатынан айырылды»
атты мақаласы өзінің өткір сын-пікірлерімен ... ... ... ... ... айтыс бағдарламасы өз ... ... ... ... ... ... ... «Түре», «Сүре»,
«Жұмбақ», «Қыз бен жігіт» түрлерінің кең ... оң ... Бұл ... айтыстың жас керуен көшіне қозғау салғанын ... ... ... ... пікірлер келтіреді: «Айтыс объектісі ежелден
сын болатын. Кемшілікті нысана ете ... ... ... ... дөп ... Арғы замандарда, кеңес дәуірінде де сын нақты иесіне
бағышталды. Сондықтан, ... ... ... басшылар тыңдап,
қосшылар қорытынды шығаруға тырысты. Айтыстың қоғамдағы мәртебесі, билік
алдындағы ... ... ... Бір сөзбен айтсақ, ... ... сөз ... гүлденуіне қызмет етті» [133].
Сайып келгенде, айтыстың қоғамдық маңызы мен әлеуметтік мәнінің артуына
айтысушы ақындардың шығармашылық біліктілігі мен ... ... ... Егер айтысушы ақынның өзі мынадай пікір білдіріп отырса,
өнердің өзектілігі қалай өміршең болсын? «Жас ... ... 2006 ... ... ... ... «Дайындалып шығу Сүйінбай мен Жамбылдың кезінен
бар үрдіс» атты сұхбатта айтыстағы жас буынның тегеурінді ... ... ... ... ... ... ... деп пікір білдіреді:
«Бүгінгі айтыс заманға сай ... ... ... ... да көп,
бірақ заман өзгерген соң, салт-дәстүр де ... ... ... ... ... ... қоғамдағы рөлі зор» деп айта алмаймын,
дегенмен өнер ретінде ... ... ... да жоқ емес, әрине. Бірақ өте
аз. Меніңше, қазір ... ... ... ... ... мол» ... ... сипаты туралы М. Әуезов те айтқан болатын. ... арғы тегі мен ... ... ... М. ... де осы ... қатысты: «Шынында да театр өнері жетіліп
қалыптаспаған елде, айтыстың бір ... жұрт ... ... бас ... ден қоя ... эстетикалық ләззат алатын сауықшылдық сипаты мол
болғаны рас. ... ... ... ... тың ... мен
тыңдаушы жұртты тез еліктіріп әкететін баурағыш қасиеттері де айрықша», –
[135, 25 б.], – деген пікірлер ... ... ... ...... игілігі үшін қызмет етеді. Ол
рухани шығармашылықтың түрлері адамзат санасына түрлі ... ... ... ... ... ... ... көрініс тауып,
нәтижесінде адамға тағылымдық-тәрбиелік тұрғыда ... қуат ... адам ... ... ... ... демалдыру айтыс табиғатының
бір ғана қыры. Зерттеуші ғалымдар пікірлерімен келісе отырып, бұл ... ... ... қырларының бірі деп те айтуға болады. Бірақ осы
пікір ... ... ... ... баға емес екендігін естен
шығармағанымыз абзал.
Айтыс өзінің қарекет-қимылын сөз арқылы жүзеге асыратын өнер ... ... ... ... ... ... үшін қызмет атқарып келе жатқандығын
ескерсек, ... ... ... ... ... қыры өзінен-өзі
айқындалатыны түсінікті.
1991 жылдан бергі өткізіліп келе ... ... ... халқымыз
бастан өткеріп отырған әрқилы проблемалар тіл, дін, діл, ... ... ... ... ... ... ... өнеркәсіп,
өндіріс сияқты толып жатқан қоғамның көкейкесті мәселелері көтеріліп
отырды. Айналып ... осы ... ... ... ... ... ... идеологияның негізін жасауға мұрындық ... ... жер, ... асып ... ... байлықтар, ал соның ғасырлар бойғы иесі
қазақтың рухани һәм материалдық болмысын көрсету арқылы айтыскер ... ... ой ... жігерін жанып, намысын оята білді.
1990 жылы Алматы қаласында ... ... ... ... Серік
Құсанбаев қарағандылық ақын Қуаныш Мақсұтовпен болған сөз ... ... ... ... және ел мен жерді аздырған полигон зардабын тілге
тиек ... ... ... өткір көтереді:
«Жырларың жорғадайын желсін мейлі,
Дей көрме мұны достың менсінбейді.
Шығыстан сайланған бір депутатың,
Шығысты ... ... ... ... ... әр кез оң ... ... ойлауменен толғанамын.
Ол аздай Абай бабам аруағының,
Басында күнде жарды бомбаларын» [121, 161 б.].
Айтыс сайын келелі үлкен мәселе ретінде жиі ... ... ... мен ... ынтымағы жайындағы терең толғаныстар десек болады. Бір
қазақты үш жүзге, руға бөлу сияқты іштен ірітетін ... ... ... ... келе жатқан дерт. Кешегі би-шешен, ... ... ... ... ... ... бөрі жейді», «алтау ала
болса ауыздағысы кетеді, төртеу түгел болса төбедегісі келеді» деп ... ... ... ... де, ... қалса да, ... ... ұлт ... осы осал қасиет ХХІ ғасыр табалдырығын
аттасақ та, ұлтпен бірге ... ... ... ... ұлықты ойлар ел тәуелсіздігін алған жылдардан
кейінгі айтыстарда батыл айтылып, халықты бірлік, ынтымаққа үндеген ... ... ... ... жиі ... болады. Мұның өзі өскелең
ұрпақты елді, Отанды сүюге шақырған идеологиялық насихат сипатында ... ... ... осы тұрғыда айтылған айтыс ақындарының жырларына
құлақ ... ... ... ... бір ... ... ғой,
Бірер сөз жұбатуға табасың ғой.
Жағдайдың желі ысырған сырттағы елім
Жанымның жазылмаған жарасы ғой...» [112, 229 б.].
Серік Құсанбаев:
«...Сан жұлдыз ... тыс ... ... де құйындай боп аққаның-ай.
Отырған қарға тамыр қазағымды
Надандық-қараңдықтан сақта Құдай!
Бұл сөзім дей алмаймын шығар айып,
Жөн дейік мұны ағайын, құп ... Ұлы жүз деп, Кіші жүз ... қол, ... бас ... [121, 151-152 бб.].
Аманжол Әлтаев:
«...Қазақ елі көтерер бір жүгіміз,
Алаласақ қанайды ... ... ... азат ... ... бір ... баласымыз,
Ағайын, жасай берсін бірлігіміз...» [123, 38 б.].
Дәулеткерей Кәпұлы:
«Басыңда бақ ... ... мен ... болып кірігесің.
Қапыда ынтымағыңды ыдыратсаң,
Қанжілік болған оттай жінігесің...» [123, 72 б.].
1986 ... ... ... ... ел ... ... ... мұндай
ойларды жиі кездестіруге болады. Әр айтыс сайын түрленіп ... ... ... ... ... сәуле ұялатып, белгілі дәрежеде өз ... ХХ ... ... ... ... ... тайпалық сипатта өрілсе,
Кеңес дәуірінде ұлт ... ел ... ... ... ... ... он бес ... республикалардың достығы мен Қазақстанды
мекендеген жүз отыз ұлт ... ... ... ... болды. Ұлттық
ұғымдарды қастерлеу 1986 жылдың сәуірінен бастап, жайлап ... ... ... ... ... 1991 ... ... кейін айтыс көшіне
келіп қосылған тегеурінді жас толқын, кез келген ... ... ... ... ... жырлағанына халық куә.
Айтыс өлеңдерінің арғы тегі мен ... ... ... ... айтыстағы тарихи және көркем шындық туралы
ойларын былайша өрбітеді: «Қашан да айтыс қоғамдық-әлеуметтік ... ... ... Оның құндылығының өзі де сол өмір шындығын қаншалықты терең
әрі шебер бейнелейтіндігімен өлшеніп ... ... ... екі ... да сол ... басты өлшемге алынады. Алайда, осы өмірлік
шындықты айтудың өзі әр ақында әртүрлі. Бұл мәселе ... ... ... мен ... көзқарасына келіп саяды...» [135, 126 б.].
Әрине, қолына домбыра ұстап, айтыс көшіне қосылған ақынның бәрі ... ... ... ... ... шыға бермейтіні тағы рас. Кейбір
ақындар қарсыласының киген киімі мен сөйлеген сөзін, алдында тұрған шайын
жырлаудан әріге бара ... ... ... ... қалатындығы айтыс
барысында әредік байқалып отырады.
Айтыс өнеріне кері пікірдің, теріс көзқарастың қалыптасуына да осындай
көріністердің себеп болып жататындығы ... ... де, ... ... жүрген ақындардың бәрі дерлік орта білімді тәмамдаған көзі ашық,
көкірегі ояу, сауатты ... ... ... ... докторлық
қорғағандары да бар. Көпшілігі түрлі лауазымды қызмет атқарып жүрген жоғары
білімді мамандар. Ақындарының интеллектуалдық ... ... ... мәні мен қоғамдық маңызын көтеруге әбден лайық. Ішінара кейбір
сөз сайыстарын айтпағанда, қазіргі айтыс ... ... ... ... ... ... ... бар.
Қазіргі айтыстың ұстанған позициясы мен әлеуметтік ... ... бір ... ... ... ... мағыналас тұрғыда дамып,
жетіліп келе жатқандығын көрсетеді.
Билікті мақтап, жақтап сөйлеген айтыс ... ... ... ... ... байланысты өткізілген айтыстардың өзі жеме-жемге келгенде
билікті қолдауға емес көбіне сынауға ұласып жатады.
Мәселен, ... ... пен Сара ... ... ... қатысты айтқан ойлары халықтың зор қолдауына ие болды.
«Сенат пен ... ... ... ... ... тайраңдаған.
Жалғыздың үні шықпай тілім өлді,
Айтса да Айталыдай қайран ағам.
Тіл жайлы парламентте зор дау болды,
Бас тіл деп қазақ тілін ... ... ... есер ... ... қорқау болды…» [123, 122-123 бб.].
Жоғарыда келтірілген зерттеуші ғалым М. Жармұқамедұлының «Алайда, осы
өмірлік шындықты айтудың өзі әр ... әр ... Бұл ... ... ... ... мен ... көзқарасына келіп саяды», – ... ... ... ашылуына түрткі болып отыр.
Тәуелсіздіктің алғашқы бес жылдығы, яғни, 1995 жылдан ... ... ... көзқарас пікірлердің белгілі бір арнаға оңтайланып,
салалана бастағанын ... ... ... жыл бойы тілімізге, дінімізге,
әдет-ғұрпымызға салқынын тигізіп ... ... ... ... ... соң, азат елдің аңсарлы мұраты қайта оянып, ұлттық рухымыздың қайта
түлеуі басталды.
Сондай құндылықтың бірі қазақ ... ... ... ... ... бастауы дер едік. Қазақтың діни ... ... М. ... осы ... ... ... ... пікір айтады:
«ХХ ғасырдың соңы қазақ халқы үшін бақытты кезең болды. Талай ғасырдан
бері талауға түсіп, тапталған ел ... ... ... аңсаған,
армандаған тәуелсіздігіне қол жеткізді. Ұлттың жан дүниесі мен болмыс-
бітімін танытатын ... пен ... ... көзі ... ... зәмзәм суындай өз нәрін бере бастады...» [136, 3 б.].
Тәуелсіздіктен кейінгі айтыстарда имандылық, діни мәселелерді тереңірек
қаузап, ... әрі осы ... ... ... ... ретінде
ұстанып, қоғамда болып жатқан түрлі проблемалар түйінін сол арқылы шешуге
талпынған ақындар легі пайда болды. Бұл ... ... ... ... ... айналған, от ауызды, орақ тілді Мұхатметжан ... бір топ ... бар еді. Атап ... Мұхаметжанның ислам діні
туралы мақсаты мен көзқарасын қолдаған Шорабек Айдаров, Серік Қалиев, Жәкен
Омаров, Балғынбек Имашев, Айбек ... ... ... ... исламның
қазақ қоғамына қажеттілігі мен әлеуметтік мәнін насихаттаушылар болды.
Айтыс ақындарының бұл қарекеті жеміссіз де ... жоқ. ... ... жолын ұстанып, мешіт, медреселерге көптеп баруы осының ... діні мен ... ... ... ... ... ... олар осы тақырыпты күнделікті өмірмен, қазақ қоғамының өркен
жайып, өрістеуімен сабақтастыра қарағандықтары. Бұл ... ... ... ... ой ... ... осы ... қасиеттер арқылы
ел келешегінің баянды, бақуатты болатындығын нанымды жырлай білді. Мәселен,
Мұхаметжан Тазабековтың бүкіл ... ... ... ... ... жыры
қаншама қандастырымыздың жүрегіне имандылық нұрын ұялатып, дұрыс ... ... ... ... Осының өзі айтыс ақындары жырларының ... ... ... емес ... имандылық пен қоғамда орын алған келеңсіздіктерді сабақтастыра
отырып қарайтын Мұхаметжан Тазабековтың мына бір ... ... ... әлеуметтік тұрғысынан көпшіліктің көңіліне үлкен ой салады:
«...Имансыз бұл қоғамда не істемей ... ... ... ... ... өз ... ... көз жасынан сескенбей тұр.
Бесік жыр естімеген белсенділер,
Бес күндік екеніне дес бермей тұр.
Құранды сыйға ... ... бар ... ... ... [123, 120 ... ... облысының ақыны Бекарыс Шойбековпен айтысқан
Мұхаметжан осы жыр ... ... ... ... әлеуметтік
мәселелерді тілге тиек ... ... ... үзіндінің өзінде
«халықтың көз ... ... ... ... ... ... ... яғни, Елбасымыз болып қолға алып күресіп ... ... ащы ... алып отыр. Жалпы, имандылықты жырына ... ... ... ... ... бақытты, баянды ел болудың
негізгі тетігі дінде екендігін, нақты ... ... ... ... ... өзі айтыстың қоғамдық маңызын арттыра түсетіні сөзсіз.
Қазіргі айтыстың өресін көтеріп, көшін бастаған ақындар ... ... ... Әсия ... ... ... Есенқұл
Жақыпбековтердің ізін ала шыққан Серік Құсанбаев, ... ... ... ... ... ... Айтақын
Бұлғақовтар салған сара жолды ... ... ... ... Ақмарал
Леубаева, Мэлс Қасымбаев, Айнұр Тұрсынбаевалар лайықты жалғастыра білді.
Айтыс аламаны жыл сайын жас толқын, жаңа ... ... ... ... ... ... Оразалы Досбосынов, Бекарыс Шойбеков, Ермек
Жұматаев, Арман Бердалин сияқты ақындардың өзі, ... ... орта ... айналып үлгерді. Қоғамдағы түрлі ... мен ... ... осы ... ... ... жасады. Қазақтың тілі ... ... мен ... ... мен ... экологиясы сияқты
толып жатқан проблемалар осы ақындар айтысының негізгі нысанына ... ... ... ... ... ... Қазақстан тұсындағы
айтыс ақындарының мұрат-мақсаттарына зер ... ... ... ... ... үзілмей келе жатқан дәстүрлі сабақтастығын анық
байқаймыз. ... ... ... көркемдігі мейлінше артқан тұста,
көкірегі ояу, көзі ашық, оқыған-тоқығаны көп, ... ... ... ... да ... ... ... сипаттарын ажарландыра
түсті. Елдігімізге сын, арымызға мін болар өмірдің өзекті ... ... ... ... ... айтылды.
Оразалы: «...Бүгінгі жан шығарған аппараттар,
Коррупция бауыр-құда, аталастар,
Бәрінің жүрегінде, Құдай білед,
Ақша мен таққа ғана ... ... деп ... ... ... ... асау аттар.
Астындағы атқа сенбес бұл қазақтың,
Үміттерін үкімет ... ... [137, 269 ... ... ең ... империялар,
Қытай мен Ресей тұр қарсымызда.
Ол аз болса қырғыз бен өзбек кеп,
АҚШ-ың да жайғасты қоңсымызға.
Шетелдерге қаржылай ... асар ... ... ... ... АҚШ-тан, батыстан да,
Менен тілек осынау халқымызға.
Ағайын, арыстанды ерттеп мінсек,
Қылыштан болу ... ... ... [137, 270 б.].
Оразалы Досбосынов пен Айбек Қалиевтың айтысынан келтірілген осы шағын
үзіндінің өзі уақыттың ауыр жүгін ... ... ... дер ... ... ел ішіндегі коррупция, оған кінәлілер бет-бейнесі
Қазақстанға қатысты әлемдік саяси қауіп-қатер мәселелері де ... ... ... ... ... ... ... арқылы жырлаған ақындар азаматтық журналистиканың
міндетін атқара білді. ... ... ... ... кейбірі одан
шығудың тиімді жолдарын да ... тиек ... ... ... ... жете ... ... де кештеу жариялайтын ел
үшін өткір мәселелер айтыс ... ... ... теле-радио
арқылы бұқара халықтың құлағына жетіп жататын.
Әсіресе, ... ... сөз ... ... жыр дүлдүлдері
М. Қосымбаев пен Б. Имашевтың ... ... ел ... мемлекетінің шынайы бет-бейнесін өткір тілмен өлеңге айналдырып,
алдымызға ... ... әсер ... ... деп аталатын бұл жыр додасына берілген ... ... ... ... да ... ... білген.
Мэлс: «...Қазағым қастерлеген ... ... ... өзің ... өзім айтқан,
Жүйкеге тиіп тұр ғой заман мұңы.
Ағаңның шаршатпасын жаяулығы.
Қазақтың жауы қазақ болмаса ... ... ... саған мұны.
Байлығың мырыш та емес, күріш те емес,
Байлығың басыңыздың амандығы...» [138, 177 ... тек ... жани ... ... бөлу ... ... қандай тиімді болғандығын, сол сұрқия саясаттың тәуелсіздік тұсында
да өз жымысқы әрекетін әлі де ... ... Мэлс ақын ... ... ашық ... ... ... айтыс ақындары әртүрлі
көркемдік тәсілдерді еркін қолдана білген.
Бұл бір жағынан жағымды әсер ... ... ... ... мен ... ... тәсіл. Айтыс ақындары, мәселен, «Қыз бен
жігіт», «Нағашы жиен», ... мен ... ... жыр ... та, ... мәселені назардан тыс қалдырмайды. Бұл әсіресе, Ш.
Айдаров, А. Бұлғақов, А. Тұрсынбаева, Б. ... ... тән ... ... ... сөз ... ... сөз қағыстырған Б. Имашев бір кезегінде былайша жырлайды:
«...Елімнің байлығын сен байқаймысың,
«Доллар» мен ... ... ... ауыл ... ... ... ... кең керіпті.
Қалалықтар ауылға көшіп жатыр,
Әкімдері болған соң елге құтты.
Келімсекті қуып тастап кеңсесінен,
Оралманға билік пен төр ... ... ... ... ... ұлт ... тілін меңгеріпті
Тіл білмейтін мәңгүрттер сенделіпті...» [138, 178 б.].
Табиғатта сарказм, юморға, астарлап сөйлеуге, «мақтап отырып, мақтамен
бауыздайтын» шеберлікке, ... ... ... ... ... қанып тыңдай
отырып, ақиқат ауылына ат басын бұратындары да осындай өшпес өрелі өнерді
жан дүниесімен ... ... мен ... ... ... мен Айтақын ақындардың айтысы да
айналып келгенде елдік мәселеге оралып, жыр ... ... ... ... ... ... тоя ... өлең жырға қояндаймын.
Жиырмада да жұлқынған осы қалпым,
Тоқсанға келсем дағы қоя алмаймын.
Ауылға мойын бұрғызды-ау,
Президенттің жарлығы.
Бай менен ... ... ... ... [137, 95 ... жазушы, қазақ өнерінің үлкен қамқоршысы С. ... ... ... мақаласында: «...Ең алдымен қазақтың ауыз әдебиетін
шығарушы ақындар туралы ескерте кететін бір ... ... біз ... ... ... халықтан шыққан. (Ескі феодалдық ауылда атақты
ақсүйек байлардың тұқымынан шықты деген ақын өте аз ... ... ... ... ... да ... дарынмен туған адам болуы керек. Бірақ ол
кезде қазақ байлары мен ... ... ақын ... ... намыс
көрген, ақынды олар өлеңін сатушы кәсіп иесі деп ұққан, ақындықты ... бір түрі деп ... ... ақындар болған.) Халық арасынан
шыққан ақындардың көпшілігі өзінің өнерін, талантын сол халыққа ... ... ... ... ... олар байлар табының, оның өкіметінің
қанағыштық ... ... ... алдында масқаралай білген....» [13, 16 б.],
– деп жазады.
Ауыз әдебиетін ыждағатпен зерттеп, халық өнеріне ... баға ... ... ... ... ... бұл ... бүгінгі айтыс ақындарына
деген көзқарас, пікірімізді ... ... ... ... тәуелсіздігін жариялаған тұста қазақ қоғамында күрделеніп, шешуі
тығырыққа тіреліп тұрған проблемалар өте көп еді. Бұл ... ... ... да ... ... ... ... ең бастысы ана тіліміздің болашағына деген алаңдаушылықтан
туындаған ұлтымыздың ... ... ... ... ... тарылып, адымына тұсау салынды. Кеңес дәуірінде
көптеген рухани құндылықтарымыздың ... ... ... ... ... соқтырды. Бір ғана қазақ тілі ... ... ... проблемасы шоғырланып тұрды. Аманжол Әлтаев пен Ермек Жұматаев
арасындағы өткен айтыста осы тақырып ... ... ... «...Ана тілі қасиетті жаралысың,
Қазақ менсінбеген соң қаралысың.
Біздердей қарапайым халық үшін,
Ананың ақ ... ... ... ... күн ... ... ... ісің.
Тіліме қарсы шыққан депутаттың,
Бағасы бір-ақ тиын қазақ үшін...» [138, 42 ... ... ... пен Сара Тоқтамысованың айтысында да тіл
мәселесі өткір ... ... ... тіл ... жаю ... ... білетіндер баю керек.
Он бес жыл қар астында ұйықтап жатқан,
Жалқауды тіл үйренбес аю дер ... ... ... ... сою керек.
Сөздерін дұрыс құрап айта алмаса,
Көздерін көкшірейтіп ою керек.
Қазақша білмейтұғын қазақтарды
Үкімет, парламенттен жою керек...» [138, 125 б.].
Зерттеудің негізгі объектісі ... ... ... ... отырып, ақындардың кәсіби ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Кей жағдайларда айтыс
жырларының күнделікті ақпарат құралдарындағы ... ... ... бар ... де айтқымыз келеді. Мәселен, газет немесе
телерадио тілшісі белгілі бір ... ... ... сол ... ... ... оны тереңнен қаузап, сараптамалар жасайды. Ал, ақындар
айтысында бір объекті төңірегінде ... ... ... сан ... ... ... сабақтасып жатады. Мысалы, Қуаныш Мақсұтовпен
айтысында Бекжан Әшірбаев былай деп ... ... емес тату ... ... ... заты ... сексен алты, он алтыда,
Алыптар көз ашпаған атылудан.
Тағдыры ... мен ... ... ... ... қала – ... қала,
Арулар сабақ алып жат ырымнан.
Тығырықтан шығар жол – тәрбиеде,
Қуаныш, осыны ұқ ... [137, 210 ... ... осы келтірілген жырында қазақ қоғамына тән бірнеше
проблемалар ... ... ... ... бар ... ... ... 1916, 1986 жылдардағы солақай саясат кесірі, үшінші
рухани азғындық, қазақ аруларының аборт ... ... Осы ... түйіні, яғни, «тығырықтан шығар жол – тәрбиеде», – дейді
айтыскер ақын. Осы айтылған ... ... ... ... тән ... кәсіби журналистикада осы көрініс қайталанса, оны көрермен немесе
оқырман ... ... ... еді. Яғни, журналист «бірді айтып, бірге
кетіп отыр» деген сынға да ... ... Ал, ... ... ... проблемалар бір-бірімен жымдаса өріліп, жыр ... ... Бұл ... ... ... өзіне тән ерекшелік деп бағалаған
жөн. Пікіріміз дәлелді болу үшін Мэлс ... пен ... ... ... айтыстан тағы бір мысал келтіріп ... ... ... ... Дәулеткерей ақын бір кезегінде ... ... ... деп ... ... ... тізгін бергенде жетпіс жылдай,
Арып-ашып азапты тақым көрдік.
Дінің аман жүрекке тұнбағасын,
Құбыладан жаңылған кәпір болдық.
Оңдырмай от көсеген көсеу ... ... ... ... көз ... құдай көріп,
Қолға тізгін тигесін батыл болдық.
Өткен күнге салауат айтып біздер,
Азат таңның нұрымен әтірлендік.
Астанада оқушылар сарайына,
Махамбет бабамыздың атын ... ... ... ... деп мақұл көрдік.
Храпунов қиса егер бір көшесін,
Ұлы тойда болар ед татымды ерік...» [137, 152 ... ... ... ... ... ... алғашқы он
жылдығы көлеміндегі қазақ халқының талайлы тағдыры Дәулеткерей ақынның осы
төрт шумақ өлеңінде көрініс ... тұр. Оған ... ... ... ... ... есімі берілгендігінен хабардар бола отырып, енді
қала көшелерінің біріне Махамбет есімі берілсе ... ... ... халыққа қоғамдық пікір тастап отырғандығын аңғарамыз. Осыншама ой-
пікір, ақпар-мәлімет, қоғамдық пікір сияқты сан алуан өзекті ... ... ... ... ... назарына ұсыну тек айтыс жырларында ғана
ұшырасатын шеберлік сипаттары. Айтыс жырларында ... ... осы ... ... ... жеке-жеке проблема ретінде көтерер болсақ, үлкен
тақырыптарға айналары ... ... ... ... өркендеу тарихына зер салып
қарайтын болсақ, төл өнерді мемлекеттік идеология ... ... ... ... жарлық немесе қаулы-қарар, хаттамаларды кездестірмейміз.
Айтыс өнері тек халықтық, ... ... ... ... рухани игілігіне
қызмет етіп келеді. Тек кеңес дәуірі кезінде айтысқа мемлекеттік тұрғыдан
қолдау көрсетілген кезеңдер ... Онда да ... ... ақындар
айтысына жаны ашып, іш тартқандықтан ... оны ... ... ... ... үшін ... құралы ретінде пайдаланған. Бұған
1941-1945 жылдар аралығында өткізілген ақындар ... ... ... ... дәлел.
Әрине, тәуелсіздік алған жылдары қазақ елі ... ... ... ел ... ұмытыла бастаған батыр, ақын, би-шешендері сияқты тарихи
тұлғаларға ас ... ... ... ... ... ... осы ... іс-шаралардың мемлекет қаулысымен бекітіліп, ... аян. Осы ... ... мерекелік бағдарламаға ақындар айтысы да
кіргізілді. Бірақ бұл қаулыда ... ... ... ... ... қыз қуу, ... ... күресі сияқты спорттық ойын түрлері,
қызық думан сипатында өткізіліп отырды.
1991 жылдың 18-19 ... ... ... ... ... ... батырдың 300 жылдығына арналған республикалық айтыс, сол
жылдың 27-29 қаңтар күндерінде Көкшетау қаласында өткізілген Абылай ... ... ... ... айтыс, 1991 жылдың
6 маусымында Оралда өткізілген Мұхит Мерәліұлының 150 жылдығына арналған
республикалық айтыс сияқты ... сөз ... ... ... ... ... ... бастады (Бұл айтыстардың тізімі ... ... ... ... ... ... ... жылдар аралығында ... ... ... дені ... ... тұлғаларға арналғанымен, сөз сайысы
барысында сол ... ... ... ... ... ... сан ... қамтылып отырды. Мысалы, Қаракерей Қабанбай батырдың ... ... ... ... ... ... қарсыласы
Жамбыл облысының ақыны Шорабек Айдаров сол кездегі мынадай проблемаларды да
ел назарына ұсынады:
Шорабек: ... көк ... ... күні ... бауыр сырылдардай.
Бір күні баудай түсіп жүрмейміз бе,
Дихлофос сеуіп қырған шыбындардай.
Қазағым мен білмеймін құның қалды-ай,
Химзавод десе менің ... ... ... халық болып,
Қырылмай тұрған кезде түгің қалмай» [128, 27 ... ...... ... өрісі кең өнер. Сондықтан да айтыс
жырларында қоғамдық проблемалар мен әлеуметтік мәселелер кеңінен ... сөз ... ... бір ... бір ой ... ... ... әр алуан проблемалар төңірегінде ой өрбітіп ... Бұл ... ... ... публицист-журналистерге рухани жақын, әрі мүдделес
екендіктерін танытады.
Қоғамдық формациялардың өзгеруі ... ... де ... сөзсіз. Жетпіс жыл бойы бір ғана коммунистік идеология құрсауында
ғұмыр кешкен халықтың кенеттен азат ел ... шыға ... ... ... әсер ... анық. Белгілі журналист-жазушы Жақау Дәуренбеков «Шындық
– сананың шырайы» атты серке сөзінде осы жағдай жөнінде ... ... те ... ... ... алдырмайтын құбылмалы қасиет.
Қазір жаңарудың желпінісімен сергіп, ... кең ... ала ... ... ... әлі басыла қойған жоқ. Сала-саланың бәрінде
ізгілікті мақсатпен жаңаша бағалар беріліп жатыр. Зейінді көзқарас, ... ... ... өмір ... тап ... ... ... түсті»
[139, 190 б.].
1986 жылдың сәуірінен ... ... ұлт ... үшін ... бастау болды. Ел тәуелсіздігін жариялаған 1991 жылға дейінгі бес
жыл Қазақстан қоғамына ... ... ... көзқарас қасиеттерін белгілі
дәрежеде қалыптастыра бастады.
Түбегейлі азат ел болу ... ... ... ... ... ... ... бастады. Тәуелсіздікке дейінгі соңғы бес жыл қазақ
интеллигенциясының санасына соны ... тың ... ... Қазақ
халқы ғасырлар бойы армандаған Азаттық таңын аз да ... ... ... қарсы алғаны ақиқат.
Бұқара халықтың көзқарасы қашанда оның өнері мен мәдениетінде, әдебиеті
мен баспасөзінде көрініс тауып жатады. ... ... деп ... ... ... ... ... куә бола алады.
Ел тәуелсіздігін әлі жариялай қоймаған 1991 жылдың 5-8 ... ... ... ... ... ... ... атты халықаралық көркем-публицистикалық акция ... ... ... ... ... ... ақын ... болған сөз сайысында полигон ... ... ... ... ... осылай деп алдайды екен,
Ар-ұят күштілерде болмайды екен.
Бұл бомба зиян емес, пайда болса,
Астында Кремльдің ... ма ... ... ағайындар бетсіздікке?
Билікті бермеу керек епсіздікке.
Бомбалар жарылса егер, білесіздер,
Жер ана кетер сіңіп шексіздікке...» [128, 84 ... ... ... ... ашық сөйлеуі, сөз жоқ, егемендігін
жариялап үлгерген ел қоғамындағы демократиялық үрдістің алғашқы аяқ ... 1991 ... ... ... ... болған сан алуан
оқиғалар мен жаңару-жаңғыру сипаттары ... ... ... ... ... тұғырына көтерілуіне алғышарттар жасады. 1986
жылғы сәуір идеологиялық өзгерістердің ... ... Оның ... ... ... Алматыда болған қазақ жастарының ұлт-азаттық қоғалысы,
жетпіс жыл бойы шемен болып жатқан коммунистік ... ... ... ... ... өмірде болып жатқан осындай тарихи жағдаяттар,
Тәуелсіздікке ... ... ел ... ... ... ... ... бет бұрған қоғамның қазандай қайнап, сапырылысқан ойлардың
тоғытылып келуі, іште ... ... ... ... да ... ... ең басты сипат – қоғам оянып, сілкініп, шындықты іздеуде. Өйткені
бар нәрсенің түп қазығы – ... ... ... қарсаңындағы немесе одан кейінгі ... ... ... ... осы ... ... ... де
заңдылық. Әсіресе, «аттың жалы, түйенің қомында» аяқасты сахнада туындайтын
айтыскерлер сөзін ... ... ... ... қайнап, сапырылысқан
ойларының» жанартауша буырқанған сәті деп түсінген жөн.
1986 ... ... ... ... ... ... ... рух ұялатты. Жетпіс жыл бойы октябрят, пионер, комсомол ... ... етек ... ... өрімдей жастар өздерінің қазақ екендігін
ғасырлар бойы ... ... ... бар ұлт ... саналарына сіңіре бастады. Желтоқсан құрбандарын еске алуға
арналған республикалық ... ... ... сөз ... ... жырынан сол кездегі қазақ жастарының қоғамдық
көзқарасы мен ... рух ... анық ... ... ел болған соң көш үлкейді,
Ел болды деп кім бірақ есіркейді.
Жылқы мінез қазағым ... ... қоң ... ... ... қандай қателік жіберсең де,
Жастар барда отыңды өшірмейді.
Ал, енді ... ... ... еш ұрпақ кешірмейді...» [123, 134 б.].
Ой азаттығы, сөз бостандығы ... ... ... ... ең биік ... Белгілі бір шеңберден шыға алмай, идеология кесіп
берген кеңістікте қалу, ... ... ... ... немесе
дағдарысқа ұшыратады. Рухани тәбеті тартпаған, жаны қаламаған тақырыпты
айту, жазу баянсыз, ... ... ... әкеледі. Әрине, ондай
шығармалар тек ақпараттық, ... ... ... ие ... рухани
құндылық өресінен табылмасы анық. Тәуелсіздік тұсындағы ақындар ... сала ... ... рухтың өшпес қуатын танимыз.
Айтыс ақындары Тәуелсіздіктің келгендігін ғана ... ... ... ... жан ... ... жырлауы осындай ұлылықты
аңғартады. Жоғарыда келтірілген Мұхаметжан ақынның: «Ал, енді азаттықтан
айырылсаң, Келе жатқан еш ... ...... ... ... ... жастарға берер тағылымы деп бағалаймыз.
Ең бастысы қазіргі айтыс өзегінің шындыққа құрылуы. «Шындық та – санаға
тәуелді. ... ... биік ... ... ... әлеуметке
ауадай қажет шындықтың да шырайы кірмейді. Онсыз баршамыз болып бет түзеп,
болашақтың бағдарламасына негіз етіп ... ... ... ... құру жұрт көңілінен шығып, жүректерді жаулап алуы ... Ақыл ... ... нұр ... ... жаю үшін оған ... ... орта керектігін естен шығаруға болмайды» [139, 195 б.].
Ғалымдар келтірген бұл пікірдің қаншалықты маңызды ... ... ... ... ... ... мемлекет тарапынан ресми
мойындалмаса да, рухани тұрғыдан кең қолдау тауып отырды. 1995-1996 жылдары
өткізілген Абай Құнанбаев пен ... ... 150 ... мерейтойлары
ЮНЕСКО-лық, халықаралық деңгейлерде аталып, халықтық мерекеге айналды.
Ең бастысы, осы ... ... ... ... халықаралық
деңгейдегі ақындар айтысы өткізілді. ... ... ... ... ... ... ... ұлттық өнерге көрсетілген
мемлекеттік қамқорлық, құрмет деп түсінеміз.
Мұның сыртында халқымыздың қаншама ... ... еске алу ... Осы ... ... жыр ... ... халықтың
рухын, намысын оятуда айтыс өнері үлкен рөл атқарды.
Қазақстанның әр аймағында, жылына кем дегенде бес-алты ... ... ... ... өрісін кеңейтіп, жалпы республикалық сипатқа ие
болуына қолайлы мүмкіндіктер туғызды. Осы ... ... ... ... ... патриотизмді, ұлттық ынтымақты ... ... ... ... елдік мақсат-мұраттарды халық санасына
сіңіру болып табылды.
Белгілі публицист Ермек Мұқанғалиев ... ...... атты ... ... – адам ... ұлт – ұлт болып
қалыптасуы үшін оның діні, тілі, салт-дәстүрі ... ...... ... ... ... қазақ халқының бұл құндылықтары жыл ... ... ... ... ... ... қажет болмай бара жатқандығы
айтылады. Осылай деп пікір келтірген ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік алғаннан бері ұлттық
мүддені қорғау мақсатында талай партиялар, қозғалыстар, ... ... та ... басты кемшілігі, осы проблеманы шешу жөнінде ... ... ... ... Соның салдарынан олардың алға
қойған ... ... ... ... ақыр ... ... ... [140, 3 б.].
Ұлт болып қалыптасудың негізгі алғышарттары ретінде дін, тіл, ... ... әрі осы ... ... идеологияға тікелей
әсер-ықпалы болатындығын пайымдасақ, онда аталмыш сипаттардың ... ... ... ... ... еске салғымыз келеді.
Тәуелсіздік жылдарындағы айтыс ... осы ... ... ... ... Тазабеков пен Мэлс Қосымбаевтар арасындағы сөз
сайысында қазақ ... орын алып ... ... келеңсіздіктер ащы
сынға алынып, халық санасына сілкініс берердей ... ... ... ... өзінде осыншама мол мысалдар, күрделі ... ... ... ... жапы ... ... қаншама мәселелер
қозғалатындығын ойша шамалауға болады.
Мұхамеджан: ... қай ... ... ... жоқ ... ... ... өспейді деп,
Баланың тәрбиесін бұрмаладық.
Ресейлік Алланың әнін сүйіп,
Ал, Алланың Құранын тыңдамадық.
Қазағымның Болатын ... ... ... ақ ... тырмаладық.
Абайдан Пушкин мықты дегендердің
Қолын алып, төсіне гүл қададық.
Желтоқсанның жеңісі болмағанда,
Судай боп сіңер едік ... ... [123, 141 ... осы бір ... ... ... дін, тіл, салт-дәстүр
мәселесі толығымен қамтылып тұр. Мұның сыртында тарих, әдебиет жайлы ойлар
мен ... ... ... ... ... де ... өтеді.
Мұхаметжан мен Мэлс арасында өткен осы ... ... ... ... ... ... оқыған кез-келген адамның санасына ұлттық рухтың
сәулесі ұялары сөзсіз. Бір өкініштісі, кешегі Ұлы Отан ... ... ... айтысқа да мемлекетіміз ұлттық идеология жаршысы ретінде
қарауға құлықсыздық танытты. Баспасөзде ... сөз ... ... ... ... идеология дәрежесінде тану ресми түрде қолға алынған
жоқ. Ақындар айтысы өзінің қазақ қоғамына ... ... ... ... ... спорт, туризм, экология, экономика қандай қажет
болса, мәдениеттің, әдебиеттің, яғни рухани құндылықтың да маңызы ... ... ... ... саласына жататын ақындар айтысын ... ... ... ... ... ... ... ұтылмайтыны анық.
Қазіргі ақындар айтысы өзінің мазмұндық, пішіндік тұрғысынан көп
өзгеріп, ... ... ... ... ... ... ... мен әлеуметтік мәні зор өнер түріне айналып ... ... ішкі ... бірі – ... ... ... [141, 180 б.], – ... ғалымдарымыз.
Ал, дәлел, логика дегеніміздің өзі айтыс өлеңдерінің публицистикалық
сипатын айқындайтын ұғымдар. Қазіргі айтыстың әлеуметтік мәні мен ... ... ... ... да ... рөл ... айта кеткен
жөн. Жүрсін Ерманның жетекшілігімен ... ... ... ... ... айтыстың ақ-қарасын сарапқа салып, айтыс жырларының
мазмұны мен ... ... баға ... ... ... қазылар
алқасының атқарған жұмысына біржақты баға беруге болмайды.
Кейінгі жылдары халық арасында айтысқа төрелік айтушы қазылар ... ... ... көптеп айтылуда. Бұл пікірлердің дені жершілдік,
рушылдық сипаттардың негізінде сөз ... ... ... кереғар пікірлер
туғызды. Әрине, бұл мәселені де негізсіз деп айтуға болмас. Бірақ, айтысқа
қазылық ету және онда ... ... ... ... жоқ, ... сапасының көтерілуіне көп септігін тигізді. Айтысқа төрелік
ету ертеден келе жатқан салт. Сүйінбай мен ... ... ... ... ... ... ... әңгіме қалған:
« – Ботам, Сүйінбай! Сен жеңдің, Қатаған жеңілді. Қатаған көппін деп
мақтанды, аттың түгіндей қазақтан қырғыз қашан көп ... еді?! ... ... ел, ... сен соны айтпадың, Қатаған! – деп ашуланады батыр Жантай»
[21, 130 б.]. Бұдан кейін екі елдің айтысын басқарып отырған, ... ... ... ақынның алар жүлдесін өлеңмен айтып беруін сұрайды.
Міне, осы келтірілген мысалдар айтыс төрешілерінің қаншалықты маңызды
әрі әділ шешімдер шығарып отырғандығын ... ... ... ... келген адамға сеніп тапсырмаған. Жыр сайысында қазылық ету сөз өнерін
білетін, сол уақыттағы әлеуметтік-саяси ... ... бар, ... ... ... ақ-қарасын айыра алатын сұңғыла би-шешен, ел
басқарған хан-сұлтандарға ... ... ... ету, тек ... ақынды анықтап, жүлде алып беру үшін
ғана жұмыс ... Ол ... ... ... мен білімдарлығын,
таным-түйсігін, тапқырлығын һәм елдік мәселелерді айта ... ... ... өзі ... ... ... ... жетілуіне,
кемелденуіне игі әсерін тигізген.
Ал, қазіргі айтысқа қойылар талап деңгейі біршама ... ... ... ... ... Қаз ... Қазыбек бидің 350 жылдығы
құрметіне арналған «Армысың, әз Наурыз» атты облыстық ақындар ... ... ... ... тәртібінен біраз мағлұмат береді.
Алдымен айтыстың жалпы ережесіне ... мен ... ... айтыс өнеріндегі от ауызды, орақ тілді ақындардың асқақ
рухты жалынды жырларын өскелең ұрпақ санасына ... ... ... Қаз дауысты Қазыбек би бабамыздың асыл қасиетін, ... ... ... ... ... ... ... тәртібі:
1. Айтысқа Қарағанды облысының ақындары қатыса ... ... ... ... ... ... ... облыстық деңгейде өткен сөз
сайыстарына қатысып, ақындық қабілеті ... ... ... ... ақындарына демеуші болам деушілерге шек қойылмайды. Кез келген
ұжым ұйымдастыру ... ... ... ... тағайындауға құқылы;
3. Қазылар алқасы ұйымдастыру комитетінің ұсынуымен тағайындалады.
Олардың шешімі ... және ол ... ... ... Айтыс тақырыбынан көп ауытқымау;
2. Қазыбек би бабамыздың қайраткерлік тұлғасын, жыл басы Наурызды жырға
арқау ету;
3. Айтыс ... ... ... ... ... ... ... өткір ой айта білу;
5. Сахна мәдениетін сақтай білу, ақынның сыртқы болмысы, ... ... ... – «Армысың, әз Наурыз!» атты облыстық ақындар айтысының бағалау
парағы. Алқа мүшесі
Аты-жөні |
Мекен-жайы, оқу орны ... ... ... ... игеруі |Орындау шеберлігі (мақам әуені) |Көрерменді ... ... ... ... баға | | ... ... қаласы |10 |10 |10 |10 |10 |10 |60 | |
Мысал ретінде ... ... ... ... ... ... үлкен міндеттер жүктейді.
Әрине, бұл талап-ереже қазіргі айтыстың барлығына бірдей тән емес. Әр
облыс өз ... ... ... ... ... ... сөз
сайысына қатысты талап-міндеттерді ұйымдастыру алқалары арқылы талқылап,
бекітіп отырады. Сондай-ақ аймақтық, республикалық, ... ... ... да ... ... ... ... келгенде, барлығының жобасы жоғарыда келтірілген құрылым сипатында
жасалынады.
Ең бастысы қазіргі айтысқа қойылар осындай ... ... ... ... ... ... тигізді. Мұның сыртында, біз сөз
етіп отырған айтыстың әлеуметтік мәні мен ... ... ... ... ... ... белгілі. Айтысқа қойылатын талап-
ережелердің де жыр ... ... ... ... ... ... ... Біріншіден, қазіргі айтыс ақындарына сөз сайысына түсу үшін
барлық жағдайлар жасалынған. Теле-, радио, ... ... ... ... отырса, қарсылас ақынның шыққан жері, облысы немесе қаласы
жайлы мағлұмат ... мол ... ... ХХ ... 80 ... облысаралық телеайтыста сөз сайысына түсетін ақындар ... ... ... ... барып, елдің әлеуметтік жағдайын,
облыстың экономикалық ахуалын өз көзімен көріп, аралап қайтатын. Айтыскер
ақынның бұл ... сол ... ... ... ... міндетіне
ұқсайтын.
Осындай дайындық айтыс өлеңдерінің мазмұндық сипатын ... ... ... орын ... жол ... ... 25-26 ... Талдықорған облысының Көксу ауданында
өткен Қабан жыраудың 800 жылдығына арналған республикалық ... ... пен ... ... ... жыр сайысында жоғарыда келтірген
сипаттарды анық байқаймыз.
Айтақын: «...Баянның бізге жапқан жаласы бар,
Білемін күйеу бала ... ... ... ... ... ... ... аласыңдар...» [128, 196 б.].
Баянғали: « ...Бұл дағы Көкшетауды басынғаны,
Ақындар шындық сөзін ... ... ... ... әкім ... ... ашылғаны...» [128, 197 б.].
Бұл жердегі сөз қағысудың негізгі объектісі облыстарды басқарып отырған
әкімдер жайлы ... ... ... ... ... ... ... жайлы сөз болады. Ең бастысы, екі ақын да Көкшетау, Талдықорған
облыстарының ішкі-сыртқы жағдайларын жақсы білетіндіктерін ... ... ... ... ... ... тартысты әрі мазмұнды болуына
алғышарттар жасайды.
«Айтыс – еріккеннің ермегі емес, биік өнер. Ол – сөз бен ... ... ... да айтыскерлерге терең білім, үлкен даярлық
керек. Айтысқа әр ақын өзінше дайындалады. Бұл ... ... ... ... ... ой қалыптастырады. Ата сөзін жинайды. Шежіре
ақтарады. Азаттық таңы астындағы ... осы ... онан әрі ... ... көтеруді айтыстың ажырамас бөлігіне айналдырды» [123,
9 б.].
Белгілі ғалым, өнердің үлкен қамқоршысы М. Жолдасбековтың осы ... ... ... ... ... берілген өте орынды баға деп
қабылдаймыз. Қазіргі айтыс ақындарына терең ... ... ... керек
екендігін уақыт талап етеді.
«Шөп те өлең, шөңге де өлең» тәсілін қазіргі көзі ашық, көкірегі ояу
адам ... ... ... електен өткізіп, таразылайтын халық.
Ендеше халықтың мақсат-мұратымен мүдделес өнер ғана ... ... ... мәні мен ... ... қарапайым адамдардан
гөрі айтыскерлердің өздері терең ... Әрі соны әр ... ... ... ... ... ... Мысалы:
Мұхамеджан Тазабеков:
«...Айтыс деген айтулы ой жарасы,
Екі ауыз сөзден қозған ел намысы» [123, 113 б.].
Оразалы Досбосынов:
«...Бос сөзге бой алдырып ... ойды ... ... ... ... ... Құлагері тулағандай...» [123, 171 б.].
Мұхамеджан Тазабеков:
«...Жалын сөз жас жүректен пайда болар,
Маздаған отты ... май да ... ... ... ... естіп, қажетін пайдаланар.
Ақын айтқан сөз жетсін жүректерге,
Құранның сүресіндей ойға қонар...» [123, 215 ... ... ақын ... ... ... талайлыны сөзсіз жеңген.
Көпшіліктің көңілінен шыға алмайды,
Кейбір ақын көргенін көп тізгенмен...» [123, 284 б.].
«Айтыс – ... ... ... биік ...... ... Жолдасбековтың сөзіне ақындардың осы жыр жолдары дәлел болса керек.
Өздеріне ... ... қоя ... ... айтыстың қоғамдық маңызын
көтеруге ерекше ден қояды. 1991 ... ... күні ... ... ... ... өтеп келе ... айтыс өнері бұрын-соңды
болмаған биік дәрежеге көтерілді. 2004-2006 жылдары ... ... ... ... Айтыс» деп аталатын кітаптар Тәуелсіз Қазақстанның
тарихи шежіресі ... Бұл үш ... ... ... ... ... барлық болмысы, тарихы, экономикасы, экологиясы, саясаты,
мәдениеті, салт-дәстүр, тіл, діл, ел мен ... ... ... ... келелі тақырыптардың барлығы қамтылған. Қазақ қоғамының ... ... ... кез ... ... ... ... назарынан
тыс қалмаған.
3.2 Қазіргі айтыс және ұлттық идеология
Қоғамдық жүйенің өзгеруі, халықтың өмір сүру ... ... ... 1991 жылдың желтоқсанына дейін елдегі саяси-
эканомикалық, ... ... ... жаңару-жаңғыру
үрдістері түрлі қайшылықтарға толы болды. Соның ішінде рухани-мәдени ... ... ... өткеруге тура келді. Жетпіс жыл бойы кеңестік
идеология тәрбиесін көріп, соған мойынсынып ... ... ... ... рас. ... ... комсомол, коммунист болып ержеткен кеңес
азаматтары белгілі бір жүйеге үйреніп, жалғыз идеологияның ... ... ... ... ел ... ... ... үшін коммунистік идеологияны
алмастыратын ұлттық идеология аса ... ... Бұл ... ... ... ... болса, бұқара халық үшін одан да зәру ... ... ... ... ... сол ... ... құрайтын
қазақ халқы үшін қастерлі міндет болатын. Ел ... ... ... алып, қоғам жаппай нарықтық ... көше ... ... ... ... ... ... жүйесіне өз
әсерін тигізді. Жекешелендіру науқаны көптеген қоғамдық салаларды тұралатып-
ақ тастады. Бұл науқаннан халықтың әдебиеті мен ... ... ... салалары да тыс қалған жоқ. Халыққа жаңа ұлттық идеология ... ... БАҚ ... өзін ... ... ... ... белгілі бір мақсатқа, мүддеге біріктіру жайлы мүлдем ... жоқ ... ... ... еді. ... қоғам
қайраткерлері бұл тұрғыда өз ойларын БАҚ арқылы білдіріп жатты. ... ... ... ерте ... ... ... уақыттың өзі
жасады. Экономика түзеліп, саяси жағдай тұрақтала бастады. Ұлттық идеология
төңірегіндегі пікірталас та осы ... ... ... Бір ... ... негізгі тетігі ретінде дөп басып көрсетер, сырт ... ... ... ... әлі ... ... ... Бәлкім ол
ғасырлар бойы желі тартып, қалыптасып келе жатқан дәстүр-салтымызда немесе
әдебиет пен мәдениетімізде, өнер-білімде, оқу-ғылымда ... ... ... асып жатқан шығар... Тек соның көзін ашып, ... ... ... ... ... ... жылдың 16 желтоқсанында Қазақстан шын мәніндегі тәуелсіз және
демократиялық мемлекет болу ... ие ... Алда ... ... өзгерістер стратегиясын белгілеу міндеттері тұрды. Әсіресе
дамудың мынадай жолдарын белгілеп алу ... ... ... – нарықтық-
қатынастарды тұрақтандыру; саясатта – азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет
құру.
...Қазақстан Республикасы өз атын ... ... ... ішкі ... әлі толық жаңарта алған жоқ еді. ... ... ... ... дәуір дүниетанымының сарқыншағы
басым еді...» [142, 148 б.].
Тарихшыларымыз осылай деп баға берген Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары
Қазақстан халқы үшін ... ... ... ... идеология сарқыншағын
санадан тазартып, елді ұлттық мүдде бағытына топтастыруға үндеген ... ... ... ... ... ... иелері айтыс
ақындарының болғандығын тағы да тілге тиек етеміз. Бүгінгі күні айтыс өнері
туралы қоғамдық көзқарас екіұдай пікір білдірсе де, біз анық бір ... ... Ол ...... таңы ... 1991 ... ... дейінгі он бес жыл бойы айтыс ... ... ... ... ... ... ... болмашы кемшіліктер ... ... тізе ... оның ұтымды, қазақ қоғамына қажетті
орасан зор ... ... тиек ... абзал. Бұл жерде 1991-2006
жылдар шартты түрде алынып отыр. Өйткені, Тәуелсіздіктің алғашқы он бес
жылы елдің ел ... ... ұлт ... ... ... айқындаған
жылдар болды.
Ғасырлар бойы аңсаған Тәуелсіздіктің тұрақтылығын сақтап қалуда бұл ... жыл, ұлт ... ... ... ... сөзсіз. Бұл туралы Елбасымыз
Н.Ә. Назарбаев ... ... атты ... былай деп жазады:
«...Ақырында ұлттық тарихтың соңғы он жылы, дәлірек айтқанда, ғасырлар бойы
мемлекетіміздің тарихқа кеткен ... өтеу ... ... жеті жыл, ... кезеңнің өзіндік ішкі логикасы бар, ... ... ... ... ... ... ... ізі бар. Бұл кезең ... ... ... жаңалықтарға қоса, ұлт психологиясына түбегейлі өзгерістер
енгізіп, тарихтағы орнын танып-білу сезімін орнықтырды» [2, 16 ... ... ... ... ... ... ... ұйтқысына
айналуына телевизияның септігі мол ... ... ... жатқан түрлі
өзгерістер, саяси-экономикалық, әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлар сол кезде
өткізілген ақындар айтысында жан-жақты ... ... ... ... ... дін, діл, тіл мәселелері өткір көтеріліп, бұқара
халық көзқарасын осы бағытқа ... ... ... ... рол ... ... ұйымдастырушы әрі оның теледидар арқылы Қазақстан аумағына
таралуына көп еңбек сіңірген ақын, тележурналист Жүрсін Ерманның осы ... ... ... ұлт ... ... қалар ерен іс деп бағалаған
жөн. «Екі тізгін, бір шылбыр» атты кітабында айтыс өнері төңірегінде ... пен ... ... ... ... ... былай деп жазады: «...Оның алдындағы жылдары «Айтысқа» ... ойға ... әлі ... аза ... қаза ... ... тұманының
арасынан шырылдап шыққан ақындар айтысының ащы шындық дауысы әркімдердің-ақ
шамына тисе керек. Әр айтыстан кейін телерадикомитеттің төрағасы К. ... үйге ... Ол «ана ... қиып ... мына жерін өшіріп таста»
деген нақты нұсқаулармен оралатын...» [122, 126 ... ... ... ... ... ... тұрғыдан сауатты,
оқыған-тоқығаны көп білімді жырларын, нақты дерек, ... ... ... ... ... пен кешегі айтыстың деңгейі де ... ... бәрі де ... ... Олардың жазба ақындардан
айырмашылығы – көп оқиды, көп ізденеді...» [122, 161 б.].
Айтыс ақындарының осы ... ... ... ... ... болса керек. Жоғарыда келтірілген ұлттық идеология
ұйытқысы бола білгендері де, ... ... осы ... ... ... ... ... – тілді жырласа да, ар
ожданның өзегі – дінді насихаттаса да, ақындар ... сөз, ... ... жоқ. ... ... ... бірлік, ынтымақта екендігін айтыс
ақындары шын жүректерімен сезініп, соны халыққа насихаттай білді. Саяси-
экономикалық ахуалдың да, ... ... ұлт ... үшін ... ... де ... ақындары баса айтып отырды. Мэлс Қосымбаевпен айтысында
ақын Мұхамеджан Тазабеков осы мәселелер жөнінде ойын былайша ... ... ... ... ... ұлы ... ... қарекет қылғандардың,
Бақ келіп есігінен сығалайды.
Еріншектің етігі көлеңкеде,
Соқасы күн астында тұралайды.
Көршіңіз байып жатса қуаныңыз,
Қуанғаннан намысың құламайды.
Өйткені, сізге бөліп бермесе де,
Қол ... ... ... [123, 149 ... ... ... ... қоғамында бірден белең алып кете
алмады. Оның басты ... ... ... жаңа реформаны толық
түсінбегендігінен еді. Жетпіс жыл бойы үкіметке иек ... ... ... ... өзің көр» ... тосындау болғаны рас. Жоғарыда келтірілген
Мұхамеджан ақынның жыры тура осындай халді ... ... ... ... ... ... ... жетер насихат жыр, ұлттық ұғымға
сай өрілуі, айтыс өлеңдерінің өзіндік еркешелігін тағы бір ... ... ... ... ... ... ... дәл осылай жеткізу,
ұғындыру айтыс ... өте мол ... ... өзі ... ... ... ... екіншіден халыққа тығырықтан шығудың
жолын нұсқаған насихатшылдық, үгітшілдік рөлін ... Ал, ... ... ... ... ... ... өзінен өзі
белгілі.
«Кейінгі жылдардағы айтыстардың көпшілігінде бірсыпыра әлеуметтік
мәселелер қозғалып, кейбір келеңсіз жайлардың ... ашық ... ... түрінің халыққа берер тәлім-тәрбиелік мәні орасан зор екенін айқын
сипаттайды» [143, 93 б.].
Ғалымдарымыздың осы пікіріне ... ... ... ... ... қандай дәрежеде өрбігендігін төмендегі айтыс нұсқаларынан жақсы
бағамдауға болады. Айтыс ... ой ... ... ... ... ... қарастырылып отырған объектінің бірнеше ... ... ... ... бірі мақұлдап, белгілі бір тақырыпты шиырлап
отырып алу, айтыс табиғатына жат. Мұның өзі ... ... пен ... ... ... ... бірі. Мемлекеттік
идеологияның бағыт-бағдарын таразылап, халық зердесіне ой тастау, айтыс
жырларында ... ... ... ... ... ... ... темірқазығы іспеттес, елді 2030 жылға дейінгі саяси-
экономикалық даму стратегиясына сендіре отырып, табанды еңбекке, ... ... ... төңірегінде әртүрлі қоғамдық пікірлердің пайда
болғаны белгілі. Айтыс ақындары ... ... пен ... ... ... жыр ... осы тақырып прогрессивті және ... ... ... ... ақын 2030 ... ... саяси-
экономикалық даму стратегиясын, халықтың сол ... ... ... отырып былай деп жырлайды:
«...2030-ды ойға жиі алады,
Көңілі көншігендей сұңғыла елдің.
Сары бидайын сапырған сары қымыздай,
Сұлыға зар ... тұр ... ... бар малы жоқ боп ... боп ... ... ердің...» [123, 172-173
бб.].
Оразалының бұл ойына Бекарыс Шойбеков басқа қырынан келіп, ... сөз ... ... ... ... біз ... ел ... де,
Сол елдің жағдайына келмейміз бе?
Бұйырса келер ғасыр ширегінде,
Көркейген қазақ елін көрмейміз бе?
Нострадамус болжаса сенеміз де,
Назарбаев ... ... ... [123, 174 ... бір ... ... ой ... таразыға салу, оның
күнгейі мен көлеңкелі тұстарын ашып ... ... ... ... ... ... тән ... Оразалы ақынның жырларында
уақыттың шынайы болмысы еш ... ... ... ... ақын осы
қиындықтардың бәрі уақытша екендігін, ел болып ... ... үміт ... ... ... дегеніміздің өзі халықты белгілі бір мақсат-мүддеге
біріктіру болып табылса, жоғарыдағы айтыскер жырлары осының ... ... ... қиындығын таусылып жырлай отырып, ақындар ел ... ... ... да ... ... ... деген сенімін оятып,
тыңдармандарын әрдайым жігерлендіріп отырады.
Оразалы: ... ... ... ел аман ... ... жоқ ... дәл қазірше ештеңе жоқ,
Қатын өліп – қамшының сабы сынған...» [123, 177 ... ... қай ... ... ұлт ... сол ... ... жұмыс жасаған. Ұлттық ... мен ... ... көп
жағдайда қарама-қайшылық сипатта дамитындығы тағы бар. Тіл мен діл, дәстүр
мен мәдениет, өнер мен ... ... ... терең болса, ұлттық
идеология қайнарлары да әріден, халықтың ғасырлар бойы ... ... ... белгілі. Ұлттық рухтың, тамыры терең болуы, оның
өткені мен бүгіні, келешегіне көп байланысты. Ұранды сөз, ... ... ... ... от ... Оның ... маздап, өз қызуын халыққа үзбей
беріп ... үшін ... ... ... ... ... ... Ол қоламта
халықтың ғасырлар бойғы рухани құндылығы болып табылады. Ел ... ... ... ғана ... ... ... ... бой көрсетіп қалуы, өскелең ұрпаққа өнеге болмасы анық.
Ұлттық идеологияны ... ... ... ... ... ... бағамдай бермейміз. Аманғазы Кәріпжановпен айтысқан ақын Ринат
Зайытов бүгінгі Тәуелсіз қазақ елінің Азат ... ... хан ... ... ... ... ... азаматтар жаратылған.
Ақ тулы Абылайлар дара тұлғаң,
Бұқар жырау байламды ... ... ... бағы ... би, ... мен ... ... қопарған нақ асылдан.
Қабанбай, Бөгенбай мен Наурызбайлар,
Қазақты алып шыққан нақ асылдар.
Кеңгірбай, Алшынбай мен Құнанбайлар,
Ақ ... ... ... ... ... менен Шәкәрімдей,
Семейдің даласында дара туған...» [123, 240 б.].
Елдің рухын көтеру – ... ... ... оның ... ... кепілі. Жоғарыда келтірілілген Ринат жыры ... ... ... Айтыс өнері туралы өткір пікір айтып,
баспасөзде жиі жазып жүрген ақын ... ... мына ... ... ой деп ... ... қайтсек өз тұғырына қондырамыз?
Мемлекеттік идеологияны насихаттау құралына айналдыру ... ... ... жанр ... ... көтерілуі тиіс. Неге айтысқа «жауынгер жанр»
деген ұғымды теліп отырмын? Себебі, айтыс күй талғамай, кез ... ... ... ... кемшілікті сынады. Өзекті ойды көтерді. Бұлтты күні жарқ
еткен найзағайдай рух пен намысты оятты. Елдік үшін күресті. Қай заманда ... ... ... ... ... ... ... өткізілген ақындар ... ... ... өтті ... ... Демократияның шынайы көрінісі
осы жылдар еншісінде өткізілген айтыстарға тән сипат болды. Барды ... ... ... жаба ... жоқ. ... ... ... орынға
қоя отырып, ақындар мемлекеттік идеологияны да ... ... ... ... ... ...... арқауы», «Кенші еңбегін
мадақтайық», «Республика күніне арналған ... ... ... Назарбаев белгілеген «Ауыл жылы», «Тарихи ақтаңдақтар жылы», «Мәдени
мұраны қолдау ... ... ... бағдарламалар аясында өткізілген
түрлі дәрежедегі айтыстардың мақсат-мүддесі қай ... ... ... ... ... әлі ұмытқан жоқ.
«Айтыс: даңқ пен дақпырт» атты мақаласында журналист Ерлан Әбдірұлы
аталмыш өнердің ... ... ... ... айтыс ақындары көтерген
әлеуметтік саяси мәселелер сипатын былайша саралайды. «...Ақындар ... ... ... ... ... ... ... байлығының жекелеген
адамдардың дорбасында кетуі, билік бөлген ақша ... ... ... ... өз ... ... кейпін кешуі, жергілікті
атқамінерлердің ойына келгенін істеуі, ауылдардағы әлеуметтік ... тағы ... ... мызғымайтын билікті шын сынмен атқылап
жатыр. Сөз реті келгенде Жүрсін ағамыз ақындарды көлеңкелі ... ... ... күнгейді де жырлауға шақырған. Бірақ өзгерген ештеңе болмады.
Кейбіреулері болмаса, ақындар өз міндеттерін, яғни, ... ... ... ... ... Бұдан шынында да, мемлекет ахуалының (ақындардың
елдің әр қиырынан келетінін ескерсеңіз) шын бейнесін ... ... ... ... ойға алып, екшеп айтар бір мәселе – Қазақстанды тұтас
қамтыған ұлт ... ... ... көрініс табуы, мемлекет
ахуалының шынайы сипатын танытатын құбылыс.
Ұлттық идеологияның негізгі ... ... ... сол ... рухани құндылықтардан бастау алары сөзсіз. Мақсат пен ... ... да бір ... ... ... негізгі тетігіне
саналық қозғалыстың әсер ететіндігі ақиқат.
Саналық қозғалыс дегеніміз – рухани сілкініс. Рухани ... ... ... пайда болады? Әрине, саналық және материалдық тепе-теңдік
салтанат құрған кездерде рухани қозғалыстар аса көп бола ... ... ... дәуірі (тамақ тоқ, киім көк, жұмыс көп) куә.
2001 жылы Семей қаласында өткен республикалық айтыста ... ... сөз ... ... ... ... экономика тұсындағы халық ахуалын
былайша жырлайды:
«...Болмайды десектағы күйінуге,
Алланың ... ма сыйы ... ... тал ... кете ... ... айтқан қоғамның бір кеселі,
Соқыр ішек секілді түйілуде... » [145, 105 б.].
Тәуелсіздік жылдарында өткізілген ақындар айтысының ... ... ... мен ... ... ... нұсқаларын
зерделей отырып, ғылыми пайымдау тұрғысында мынадай ... ... ... ... ... ... ... табуы болса,
екіншіден сол ... ... ... ... да ... мүдде
сипатында жырланады. Үшіншіден, елдік-халықтық мақсат-мұрат бағытындағы
ақын ойлары, ... ... ... ... әсер ... ... ... сабақтасып жатқан ақын жырларының мазмұндық,
логикалық, идеялық ішкі тұтастығы айтыстың өміршеңдігімен қатар, ... мәні зор өнер түрі ... ... ... ... ... ... Қансейіт Әбдезұлы «Ұлбике ақын
және қазіргі айтыс өнері» атты мақаласында ... деп ... ... ... ... қол жеткізіп, ұлттық құндылықтарымыз
алдыңғы қатарға шыққан қазіргі тұста да, ақындар айтысының ұлт ... ... ... ... ... күннің шындығы тайға таңба
басқандай көрсетіп отыр.
Соңғы жылдары жаңа белеске көтерілген, жаңаша түр тауып, ел ... ... арта ... ... айтысында алдымен қоғамдық-
әлеуметтік өміріміздің кемшін мәселелерінің көтеріле бастағанын ... ... Бұл ... ... [146, 9 ... Қ. ... ... бұл пікір, айтыс өнерінің әлеуметтік мәнін
көрсетумен қатар, оның «ұлт ... ... ... ... яғни, идеология насихатшысы екендігіне орынды меңзеу жасайды.
Айтыстың идеологиялық сипатын айқындайтын ... ... ... ... ... де, ... мүдде тұрғысындағы айшықты ойларды
айтыс жырларының өзі-ақ айқындап берді. Мәселен, жоғарыда келтірілген жыр
мазмұнын ... ... ... әрі ... ... деп ... ... жол болып жүр,
Қашанда жалғандығы мол болып жүр.
Қазақтай жуас елге асау нарық,
Тізгіні бас ... ... ойып ... ... қол ... ... сатуға қол қойып жүр...» [145, 105-106 бб.].
1985-1991 жылдар ... мен ел ... ... 1991 ... ... дейінгі әлеуметтік-саяси өзгерістерді ... ... ... ... ғасырлар тоғысындағы тосын, тың құбылыстардың
баршасы, осы уақыт ... ... әлі ... келе ... ... бар болмыс, келбетімен сайрап жатыр. 1985 ... ... ... қазақ халқының бастан кешкен тағдыр-талайлы жолы мен
саяси-әлеуметтік жағдайы, экономикалық, тарихи тұрпаты, тілі мен ... мен ... тағы ... ... ... ... ... бірде-
бірі айтыс ақындарының назарынан тыс қалған жоқ. Ақындар айтысы ұлттық
идеологияның көшін бастады.
Көрнекті ғалым, ... ... ... М. ... ... ... ... мен серпілістер де айтыскерлердің назарынан
қалмайтын негізгі ... ... ... ... ... айтысында: «Мәсінің қонышыдай тар заманда, Кебежедей көңілін
кең сақтаған» – депті. Бұл жерде ... ... ... ... экономикалық қыспақта отырса да, халықтың ... ... ... ... ... әрі өте ... ... [13, 8
б.], – деп айтқан пікірін айтыстың идеялық мәнін танытатын орынды пайымдау
деп бағалаймыз.
Ақындар айтысында ел мен жер ... ... ... мен оның ... ... тыс ... ұлттық идеология тұрғысында халық жүрегіне жол
таба білді. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы ... ... ... ... ... айтылды. Мәселен, Балғынбек ... ... ақын ... ... өз ... ... ... тарихымен
сабақтастыра жырлайды:
«...Бір кезде бірлігі мол халық едік,
Білгідей билік құрған ханы болып.
Кешегі тар заманның толқынында,
Тоз-тоз боп әрбір жерде ... ... ... тиіп ел болған соң,
Алласы мұсылманның жары болып,
Тәуелсіздік қойныңа қосты мені,
Әлемнің жатыр оны бәрі көріп...» [137, 132 ...... үні» атты ... ... ... Т. ... ... шеберлігі тұрғысында төмендегідей пікір келтіреді:
«Фактісіз публицистика жоқ, сондай-ақ фактісіз ойды да байыптауға ... тек ... мен ... айтумен, жалпылама, жалаң
сөздермен сендіру мүмкін емес. Фактілерді жиыстырулардан, оларды ... ... ... және ... білуден журналистің шеберлігі
байқалады» [113, 26 б.].
Айтыс ақынын ... ... ... ... ... деп
танитын болсақ, ғалым Т. Амандосов пікірлерінің мәніне тереңдей түскен
абзал. Жалпы, ... ... көп ... ... және абстрактылы түрде
сараланатыны белгілі. Айтыс жырларында осы екі жағдайдың да сипаты бар.
Бірақ көркем ... ... ... ... мен айтыс жырларында
кездесетін (цифрсыз, ... ... жөні ... ... ... ой-толғамның өзегі нақты өмірде, қоғамда болған
оқиғалар мен тарихи жағдайлардың әсерінен ... Оны ... ... ... ... ақиқаттың нағыз шынайылығына көз жеткізеді. Публицистика
сипатын үнемі факті мен ... ... ... ... ... өзі бір ... ... біз келтірген уәж
төңірегінде қарастырып өтеді. «Ғылым мен көркемөнер сияқты публицистиканың
да объектісі өмір ... ... ... [113, 5 ... ... ... да, ашық ... айналған ақындар
айтысындағы сан-алуан тақырып өзегінің тоғысар түйіні, халықтық мүдде мен
елдік арманмен үнемі ... ... ... ... ... ... өмір ... екендігін ескерсек, ел тариыхының ... ... ... ... ... Дәулеткерей Кәпұлы айтысындағы мына бір толғамды ... ... ... әсер ... сергектікке, бірлікке, Тәуелсіздіктің
баяндылығы қаншалықты қымбат екендігіне үндейді:
Дәулеткерей: ... да ... ... ... ... бұрмақпын.
Асылдарымды атқызып,
Абақтыға жатқызып,
Ұлардай жұртты шулаттың.
Босқанда халық шет ... дәмі ... ... ... ... [137, 78 б.].
Уақытқа сын көзбен қарап, болашақты бағамдау, қашанда өткенге ой
жіберіп саралаудан ... ... ... ... ... ... қасиеттерімен көрінуінде. Ұлттық сананы қалыптастырып, халықты
белгілі бір бағытқа, ұлттық мүддеге ұйыстыруда жалаң сөз, ... ... ... ... ... ... идеялық-көркемдік ерекшеліктері»
туралы зерттеу жұмысында ізденуші ... ... ... ... пікірлер
келтіреді:
«Қазіргі кезде айтыстың идеялық мәнінің негізгі ... ... ... бір ... ол ... ... ... көтеруі болып саналады.
Айтыс ақындары бұл ретте ел мен ... ... ... ... ... айту арқылы шындықтың бетін айқара ашады» [147, 12 б.].
Қазақстан қоғамында орын алып ... ... ... мен ... ... түсірер келеңсіздіктер, ақындар айтысында барынша ... ... ... ... ... ... қоса,
проблемасы да болатыны белгілі. Шетел инвестициясы Қазақстан ... ... ... ұлт мүддесі үшін оның қолайсыз ... ... еді. ... ... ... босқындар мен пайда қуған жымысқы
топтардың қазақ халқына жаны ... ... ... дер ... осы ... проблема ретінде көтере білді. Салауат Исақаевпен
айтысында ақын ... ... ... кең, ... ... ... ... арманыңа аштым құшақ,
Болсын деп, үлкен-кіші, дос-құрбы шат.
Ол рас қара қытай қаптап жатыр,
Кәдімгі таудан аққан тасқын құсап.
Базардың барлығын кеп ... ... ауып ... босқын құсап.
Оларды тыю ертең қиын болар,
Тоспасақ алдарынан тосқын құсап.
Қазақы көңілменен көне бермей,
Күдікпен қараған жөн қашқынға ұсақ.
Тобаға келтірмесек бәле ... ... ... ... ... [137, 125-126 ... ақынының кәсіби журналистерге тән, ұқсас қасиетін айқындайтын
басты ерекшелігінің өзі – уақыт ағымында ... ... ... ... ... оны ... көтере білуі дер едік. Айтысқа қатысушы
ақындардың ұлттық мүддені, ... ... ... ... ... ... ... ақын – мемлекеттің негізін құрайтын қазақ ... ... ... жағдайда, қандай ортада болмасын, олар ұлт мүддесі тұрғысында
сөз айтып, жыр ... ... да ... ... ... ... ... қастерлі, азаматтық парызы. Осы жерде басын
ашып алатын мәселе – айтыс ... ... ... ... Олар ... ақындары) қазақ халқына, оның мүддесіне қатысты қандай
мәселені жырламасын, адамгершілік, ... ... ... ... Олар ... ... ... талқысынан өткен шынайы шындық болып
табылады. Қазақ ұлтының мүддесін көтерсе, ол ... ... ... болды. Айтыс ақындары өз халқының жоғын ... ... ... ... ... ... ... көрші халықтардың да көңілін қалдырған жоқ.
Аманжол Әлтаев пен Карима Оралова арасында ... ... ... ... ... ... ... ...... ... ... елміз,
Жүрейік құдалардай араласып.
Інің емес тең тұрған құрдасың ... ... кеп ... дара ... [137, 276 б.].
Кәрима: «...Сүйінбай ... ... ... ... жырлаған,
Жамбылдан қалған дара бақ...» [137, 277 б.].
Ұлттық идеологияның негізгі өзегі рухани құндылықтардан бастау ... Тіл мен дін, ... өнер мен ... ... пен ... ... мен ағарту саласы – осының барлығы айтыс жырларының негізгі
тақырыбы ... ... ... ... ұлы тұлғалары, қоршаған ... ... де түп ... ... ... тұрғысында өрбіп, ұлттық
идеологияның сипаттарын айқындады. Осы келтірілген өзекті ... ... ... емес, нақты дерек-мәліметтер негізінде сөз
болып, ел назарына ұсынылды.
Айтыс ақындары көтерген осы мәселелер халықтың ... ... ... ... ... оны ... қабылдап, қолдап, қолпаштап
отырады. Бұл көрініс айтыс ақынының халық мұңын ... ел ... ... өкілі екендігін танытатын құбылыс.
Ұлт руханиятының негізгі ... бірі – дін ... ... елі ... ... ... үшін ... идеологияны қалыптастыратын
алғышарттар ретінде ислам ... ... ... маңызды
шаралардың бірі болып саналады. «Қазақтар үшін исламның рөлі едәуір және
мұны ... ... ... маңызды мінездемесіне айналғалы тұр. Бұл
әсіресе, осынау ұлы да гуманистік діннің рөлі мен мәні ұзақ ... ... ... ... жерде өте маңызды» [2, 183-184 бб.].
Елбасы Н.Ә. Назарбаев еңбегінде келтірілген осы пікірдің көкейкестілігі
Қазақстан қоғамы үшін ... ... ... ... өзі белгілі.
Ақындар айтысындағы өзекті тақырыптардың бірі – дін мәселесі. Дегенмен де,
ислам дінінің өзі ... ... ... халық арасында түрлі
пікірлердің қалыптасуы, ... үшін аса ... ... ... Осы ... дер кезінде бағамдап, қоғамға қозғау салар ой ... ... ақын Мэлс ... ... былай деп жырлады:
«...Бір намазды бес қазақ бес түрлі оқып,
Дінімнің де ... ... ... ... ... сайран салып жымыңдайды.
Осыны заң жүзінде тоқтатпасақ,
Сектадан секта туып құлындайды.
Өйте берсек бар қазақ шоқынды боп,
Тас құдайдың жанында қыбырлайды...» [138, 196-197 ... ... осы екі ... ... өзі, ... аса маңызды
проблемасын көтеріп тұр. Жырдағы «Бір намазды бес қазақ бес түрлі ... ... ... ... ағымдарды меңзесе, осындай берекетсіз елді басқа
дін миссионерлері оңай жаулап алатындығын ескертеді. Әрі атқарушы билік
назарына ... ... ... келеңсіздікке қарсы тұрар заң керектігін
айтады. ... осы ... ... ... ... отырған халықтың
ойланары сөзсіз. Мұның өзі айтыстың насихатшылдық, ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық өзгерістер тұсында
діни идеология, ұлт, қоғам ... ... ... ... тұр. Ұлттық
мәдени дәстүрлікті жаңғырту, тарихи ... ... ... ... ... орнын өзгертті» [96, 44 б.].
Дін тақырыбын тереңдете жырлап, халыққа кең насихат жасаған ... ... ... ... ... ... атауға болады. Ислам
дінінің тамырын, халықтың өмір сүру қағидаларымен астастыра өріп, қоғамға
қаншалықты қажеттігін ... ... ... ... ... ... ... білгірлігін танытты. Оның айтыста айтқан сөздері ел ішінде
насихат жыры ретінде ... ... ... ... өзі ... ... саласы ретінде қарастырылатын ислам дінінің халық арасындағы
сенімін ... ... ... ... ... да ... деп артық көрер.
Құдай деген ол бізге құда емес қой,
Қызы ұнамай қалса егер қайтып берер.
Бекарыс, қай ... ... ... ...... ал дінім – ислам ғой,
Солай қарай сеніммен аттанайық.
Заман азып, заң тозып бара жатыр,
Қай тірлікпен, Бекарыс шаттанайық?
Бұрынғының ұраны – «Аллаһу ... ... – «ап ... [123, 117-118 ... ... ...... деп танысақ, айтыс ақындарының ... ... ... халықты ар-ождан, жан дүниесінің таза ... ... ... жоқ жезөкшелік, нашақорлық, кісі өлтіру,
ұрлық, зорлық сияқты жат ... ... ... ... деп ... ... ... осы бағытта терең насихат
жүргізе білді. «Айтыс өнері – миллиондаған аудиториясы бар ... ... ... те, ... ... оятуда, намысын қорғауда, ұятын шақыруда
бүгінгі айтыстың алар орнының ерекше ... ... ... ... ... текті өнердің қоғамды жат қылықтардан арылтуға, халықты
бірлікке шақыруда, адамдарды ... ... ... ... ... қоса ... айдай айқын» [148, 88 б.].
Ұлттық идеология сипатын айқындап, халықтың рухани сілкінісін, ... ... ... бірі – жер ... ... ... ұзақ мерзімге
жалға беру, сату – ... ... ... ... ... проблемаға
айналды. Қоғамда қызу пікірталас тудырған жер сату ... ... да ... ... ... ... ... өткен айтыста ақын
Сара Тоқтамысова осы мәселе ... ... деп ... сөз бастауға татымапты,
Жырлайын жамылған соң ақын атты.
Астанада Жоламанқұлақ деген ауыл,
Тоз-тоз боп сынған ердей тоқырапты.
Магамет дейтін бір көпес-ингуш,
Бұл ауыл ... деп ... ... елді ... ... ... ... жатып апты...» [138, 126 б.].
Ал, Мэлс Қосымбаевпен сөз қағыстырған ақын Айбек Қалиев бұл ... әрі ... ... ... ... қасіретін бірнеше проблема
төңірегінде каузап көрсетеді.
«...Жастарымыз наркоман шұбырынды,
Алқакөл ... боп, жын қуып ... ... ... ... ... сындырып жүр.
Мұнай, темір пайдалы қазбалардың,
Қайда кетіп жатқанын кім ... ... ... ... ... ... жігерімді құм қылып жүр...» [138, 192-193 бб.].
Философия ғылымдарының докторы, профессор А. ... ... ... тәрбие жөніндегі ойларында – тоталитарлық жүйе қоғамдық ғылымдарды да
мемлекеттік идеологияның қыспағында ұстап, оларды ... ... ... ... ... ... пен қоғамдық өмірдің
арасындағы алшақтық, оның ... ... ... ... ... ... сырын тиянақты, байыпты түсіндіріп, саяси,
әлеуметтік дамуға байсалдылықпен жол көрсете алмағандығын ... ... ой ... ... ... идеология болмысына былай деп ... идея – ... ... ... үлкен дем береді.
Отаршылдық, тоталитарлық үстемдікті басынан ... ... ... ... ... үшін ол отарлаушы құлдықтан,
ұлтсызданудан арылудың рухани тірегі. Сол себепті де бүгін өткен ... ... ... ... ынта ... ... ұлттық
ерекшеліктерге көз жеткізуге, нығайтуға күш салынуда...» [96, 134 ... идея ... 1985 ... сәуірінен кейін қазақ қоғамында там-
тұмдап болса да ... ала ... 1991 ... ... ... зерде-
зейіні, тарихи танымы белгілі дәрежеде оянып келді деуге негіз бар. ... ... ... ... ... ... ақындар айтысының
идеялық, мазмұндық ерекшеліктері айғақ бола алады.
Ал, тәуелсіздік жылдарындағы ақындар айтысы ... ... ... ... ... ... ... тарихи зердесін оятып,
ұлттық мүдде, елдік мәселелерді көтеруде ... ... ... ішінде
айтыс өнері көш ілгері тұрды. ... ең зәру ... мен ... ... ... айтысы зор рөл атқарды. Айтыстың сын
садағына ілінген көкейкесті ... ... ... ... бағытында
өрбіді. Айты