Қазақ спортының дамуындағы ұлттық патриотизм идеясы

Кіріспе ... 3

1 Қазақ халқының спорттық өнерінің тарихи.философиялық негіздері мен ұлттық патриотизмнің шығу тегі .. 11
1.1 Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі спорт өнерінің қалыптасуының тарихи.философиялық негіздері .. 11
1.2 Жауынгерлік дәстүрдің ұлттық менталитеттегі спорттық сипаты және патриотизмдік қыры .. 37
1.3 Қазақтарда патриоттық тұлғаны жетілдірудегі руханилық пен тән шынықтырудың бірлігі .. 50

2 Ұлттық идея және Қазақстан спортындағы патриотизм .. 64
2.1 Спорт өнеріндегі ұлттық идея көрінісі .. 64
2.2 Қазақстан спортының дамуы және ондағы патриотизмдік рух .. 74
2.3 Ұлттық спорт философиясының қалыптасуы және әлемдік деңгейдегі қазақстандық спортшылар .. 95

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 111

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 115
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Спорт адамзат мәдениетінің ертеден келе жатқан бір саласы. Оның тарихи – философиялық мәні мен маңызы туралы көптеген ғалымдар әр түрлі деңгейде біршама еңбектер жазған, парасатты пікірлер айтқан.
Спорттың адам денсаулығына әсері ғана емес, оның қоғамдық санадағы орны, адамдардың рухани өміріндегі жасампаздық қасиеті де бұл тақырыпты тереңдей зерттеп, философиялық тұрғыдан нақты жауап беруді қажет етеді. Аталған жұмыста спорт өнерінің әлеуметтік маңызы, ұлттық ерекшеліктері мен болмыс-бітімі қазақ философиясы негізінде талданып, зерделенеді. Спорттық өнер феномені ұлттық философиялық ой толғам тарихы тұрғысында сараланып, оның теориялық мәселелері жүйелі талданып, таразыланады. Яғни, көне дәуірлердегі арғықазақтық дүниетанымдағы діни, натурфилософиялық, алғы философиялық көзқарастардағы алғыспорттық мәселелерді ауқымды түрде ашу қолға алынады, қазақ дәстүрі мен менталитетіндегі физиологиялық жетілудің эмоционалды-рационалды жақтары баса көрсетіліп, оған жасалған құрылымдық-функционалдық талдаулар ұлттық түсініктер бойынша, халықтық дүниетанымды негізгі ала отырып бағамдалады. Демек, түркі және қазақ халқындағы қалыптасқан спорт өнерінің шығу тегін ашудың және қазіргі замандағы отансүйгіштікпен байланысқан философиясын ғылыми-теориялық түрде зерделеу қолға алынған еңбек болып табылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Көне дәуірлерден бастап, оғыз-қыпшақ кезеңіне дейінгі дүниетанымдық салттарды өткен мен бүгіннің мәңгілік рухани кеңістігіне шығару мен дәстүрлі әлемдік рухани-мәдени кеңістіктегі өнер принциптерін ұқсату түрінде ұлттық дүниетаным көшірмесінен интроекциялау маңызды, өзекті болып отыр.
Бұл еліміздің «Қазақстан-2030» бағдарламасына, «Мәдени мұра» жылының талаптарына, Қазақстанның әлемдегі дамыған 50 елдің қатарына кіру стратегиясына сәйкес келетін, далалық даналық пен нақты биоәлеуметтік дамудың айғағын зерделейтін еңбектердің бірі болмақ.
Халқымыздың ұлттық мәдениетіне қатысты мәселелерді ашудың өзектілігін алғаш ұсынғандардың бірі: «қазақтардың қайталанбас этникалық әлемі әлі жете зерттелмей, зерделенбей жатқан тылсым дүние» деп атап көрсеткен ел басшысы Н. Назарбаевтың да қоғамымыздың рухани-әлеуметтік саласының даму бағыттарын жіті қадағалап, әрдайым жете көңіл бөліп отырғандығын атап өткіміз келеді [1, 19 б.].
Бүгінгі таңдағы этникалық мәдени спорт өнерін және оның отансүйгіштік қызметін тұтас ұлттық идея тұрғысынан ғылыми-теориялық түрде зерделеп, оның әлемдік ойсанадағы спорттық және отансүйгіштік принциптермен сабақтастығын аша отырып, өзіндік төлтума дүниетанымымызды, гуманизмімізді, патриотизмімізді айшықтау да тарихи-мәдени іргетасымыз бен рухани кеңістігімізді нығайтатыны хақ.
1 Назарбаев Н.Ә. Менің арманым да, мұратым да Қазақстан халқын бақытқа жеткізу // Жұлдыз. – 2000. – №7. – 19 б.
2 Гончаров В.Д. Человек в мире спорта. Физическая культура человека: традиций и современность (социально-психологические аспекты). – М.: Физкультура и спорт, 1978. – 96 с.
3 Этнос философиясы // Ғылым тарихы мен философиясы: Оқулық / Жақып Алтаев, Ғарифолла Есім, Тұрсын Ғабитов, Нағима Байтенова. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 416 б.
4 Қазақ бақсы-балгерлері: /Құраст. Ж.Дәуренбеков, Е.Тұрсынов. - Алматы: Ана тілі, 1993. – 224 б.
5 Қазақ спортының саңлақтары. (Октябрь Жарылғапов, Әбдісалан Нұрмұханов, Бекзат Саттарханов туралы естеліктер). / Құраст. Жарылқасын Нұсқабайұлы. – Алматы: Білім, 2007. – 272 б.
6 Цивилизация // Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефронова. – СПб., 1903. – Т. 38. – 442 с.
7 Клод Каэн. Кочевники и оседлые в средневековом мусульманском мире // Мусульманский мир. – М., 1981. – 312 с.
8 Ислам в Восточной, Центральной и Южной Африке. – М., 1991. – 226 с
9 Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: Летопись трех тысячелетии. – Алма-Ата: Рауан, 1992.-374с.
10 Зайончковский А. Старейшие арабские хадисы о тюрках. VІІ-ХІ вв.: Тюркологический сборник. – М., 1996.-276с.
11 Гумилев Л.Н. Древние тюрки. – М., 1993.-516с.
12 Хара Даван Э. Чингис-хан как полководец и его наследие. – Алматы: КРАМДС- Ахмед Яссауи,1993.
13 Пьянков И.В. Средняя Азия в известиях античного историка Ктесия. –Душанбе, 1975-191с.
14 Стеблева И.В. Поэзия тюрков VI-VIII вв. – М., 1965-140с.
15 Тынышпаев М. Историческая справка о племеном составе коренного населения Ташкентского уезда. – Кызыл-Орда, 1926.
16 Бекежан Ө.Қ. Қоғам және миф: Оқу құралы. – Алматы: Домино, 2002. – 124 б.
17 Устиненко В.И. Игра и эстетическая деятельность: автореф. ... док. пед. наук. – М., 1969. – 35 с.
18 Меңлібаев Қ. Патриотизм және ұлтаралық қатынас мәдениеті // Ақиқат. – 2000. – №12.- 3-9 бб.
19 Қазақтың халық философиясы // 20 том. – Астана: Аударма, 2006. – 7 Т. – 544 б.
20 Төтенайдың Б. Бастауыш мектептегі дене тәрбиесі (Мұғалімдерге арналған көмекші құрал). – Алматы: Рауан, 1994. – 63 б.
21 Смирнов Д.Р. Транежеры в доме // Физкультура и спорт. – М.: Знание, 1991. – №2 – С.15-17.
22 Кшибеков Д., Кшибеков Т. Речь и писменность. Трансформация звуко-знаковых систем. – Алматы: Гылым, 2004. – 263 б.
23 Ежелгі көшпелілер дүниетанымы // 20 том. – Астана: Аударма, 2005. –1 Т. – 496 б.
24 Малков Е.А. Подружись с «королевой спорта» 2-е изд., доп. – М.: Просвещение, 1991. – 127 с.
25 Пономарев Н.А. К Вопросу о социальной природе спорта // Тезисы докладов итоговой научной конференций. – Л.: ВДКИФК, 1983.- С.14
26 Сулейманов Н.И. К определению сущность и структуры спорта как социальной сферы. – Хабаровск, 1982. – 256 с.
27 Матвеев Л.П. Введение в теорию физической культуры. – М.: ФиС, 1983.-128 с.
28 Пономарев Н.И., Столяров В.И. Физическая культура и спорт в современном обществе. – М.: Высшая школа, 1983.-112 с.
29 Манько Ю.В. Состязательность как сущностная черта спорта. Тезисы докладов итоговой научной конференций. – Л.: ВДКИФК, 1982. – С. 14
30 Кучеревский В.Б. Спортивные отношения и личность // Спорт и личность. – М.: Физкультура и спорт, 1975. – 192 с.
31 Ольшанский Т. Магия спорта. – М.: Планета, 1989.-286 с.
32 Лубышева Л.И. Социология физической культуры и спорта: Учеб. пособие. – М.: Академия, 2001. – 240 с.
33 Решетников Н.В., Кислицын Ю.Л. Физическая культура: 2-е изд., перераб. и доп. – М.: Высшая школа, 2000. – 152 с.
34 Қорқыт Ата кітабы / Түркі тілінен ауд: Б. Ысқақов. – Алматы: Жазушы, 1994. – 362 б.
35 Бекеева Н.Ж. Қазақ поэзиясындағы трагедиялық ахуал мен қаһармандық рух: филол. ғыл. канд. ... автореф.: 07.00.02. – Алматы, 1999. – 21б.
36 Смирнов Ю.И., Полевщиков М.М. Спортивная метрология. – М.: Академия, 2000. – 232 с.
37 Педагогика: Оқу құралы. /Жалпы ред. басқ. Құдиярова А.М. – Алматы: Дарын, 2004. – 448 б.
38 Нурланова К. Человек и мир. Казахская национальная идея. – Алма-Ата: Қаржы-Қаражат, 1994. – 48 с.
39 Әлібеков Ш. Қазақ фольклорының эстетикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 128 б.
40 Серікқалиұлы З. Дүниетану даналығы. Ғылыми және көркемдік таным ерекшеліктері. – Алматы: Білім, 1994. – 224 б.
41 Орынбеков М. Қазақ дүниетанымындағы тәңіршілдік //Философия тарихы. 20 том. – Астана: Аударма, 2006. – 14 Т. – 488 б.
42 Ғұзыхан А. Қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: Қазақ университеті, 1993. – 56 б.
43 Краткий словарь по эстетике / Под. ред. М.Ф. Овсянникова. – М.: Просвещение, 1983. – 223 с.
44 Краткая философская энциклопедия. – М.: Прогресс-Энциклопедия, 1994. – 576 с.
45 Краткий словарь по социологий. – М., 1989. – 218 с
46 Психология /Под ред. В. М. Мельникова. – М.: Физкультура и спорт, 1987. – 367 с.
47 Большая Советская энциклопедия / Гл. ред. А.М. Прохоров // В 30 т. - М.: Советская энциклопедия, 1975. – Т. 19. – 648 с
48 Ай, заман-ай, заман-ай... (Бес ғасыр жырлайды) 2 томдық. / Құраст. М. Мағауин, М. Байділдаев. – Алматы: Қазақ ССР баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитеті Бас редакциясы, 1991. – 1 Т. – 384 б.
49 Ленин В.И. Сочинения. – М.: Просвещение, 1970. – Т. 28. – 400 с.
50 Иманбаева С.Т. Оқушыларды ұлттық жауынгерлік дәстүр арқылы ерлікке баулудың педагогикалық негіздері: пед. ғыл. канд. ... автореф. - Алматы, 1995. – 23 б.
51 Қалиева К.И. Махмұт Қашқаридың педагогикалық идеялары: пед. ғыл. канд. ... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 2003. – 24 б.
52 Абсаттаров Р.Б. Национальные процессы: Особенности и проблемы / Отв. ред. Д.К. Кшибеков. – Алматы: Ғылым, 1995. – 248 с.
53 Менлибаев К.Н. Роль национальных традиций в патриотическом воспитаний (по материалам конкретно-социологических исследовании молодежи Республики Казахстан): автореф. ... канд. филос. наук.: 09.00.02. –Алматы: Институт Философии НАН РК, 1995. – 19 с.
54 Айталы А. Ұлттану / Оқу құралы. – Алматы: Арыс, 2000. – 237 б.
55 Қартаева Ш.С. Қазақ халқының әскери өнері және жауынгерлік дәстүрі (ХҮ-ХҮІ ғғ.): т. ғыл. канд. ... автореф.: 07.00.02. – Алматы, 1999. – 21 б.
56 Ыбыраев Ш. Эпос әлемі. Қазақтың батырлық жырларының поэтикасы. – Алматы: Ғылым, 1993. – 296 б.
57 Жарықбаев Қ. Қазақ психологиясының тарихы. - Алматы: Қазақстан, 1996. – 160 б.
58 Григорян Б.Т. Философская антропология: (Критический очерк). – М.: Мысль, 1982. – 188 с. Культурология. Учебное пособие для студентов высших учебных зеведений. – М.: Феникс, 1997. – 576 с.
59 Коробейников Н.К., Михеев А.А., Николенко И.Г. Физическое воспитание. – М.: Высшая школа, 1984. – 336 с.
60 Нұрышева Г. Адам өмірінің философиялық мәні. – Алматы, 2001. – 240 б.
61 Дүйсенбаев А. Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушыларды отансүйгіштікке тәрбиелеудің педагогикалық шарттары: пед. ғыл. канд. ... автореф. – Ақтөбе, 2005. – 24 б.
62 Шардарбеков Д.Ш. Қазақтардың зергелік бұйымдары мен қару-жарақтарының тәрбиелік мәні //Актуальные проблемы современной психолого-педагогической науки: Материалы Республиканской научно-теоретической конференции и 4 Тажибаевских чтении, посвященных 70 летию Казахского Национального университета. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 174 с.
63 Шопенгауэр А. Избранные произведения / Сост. авт. вступ. ст. и примеч. И.С. Нарский. – М.: Просвещение, 1992. – 479 с.
64 Радищев А.Н. Избранные сочинение. – М.: Гослитиздат, 1952.-712с.
65 М.Л. Журавин., О.В. Загрядская., Н.В. Казакевич и др. Гимнастика / Под. ред. М.Л. Журавина, Н.К. Меньшикова. – М.: Академия, 2001. – 448 с.
66 Психология. / Под ред. В.М. Мельникова. – М.: Физкультура и спорт, 1987. – 367 с.
67 Тайжан А.Т. Қазақ болмысы. Жоғары оқу орындары студенттерінің гуманитарлық және этномәдени білімдерін тереңдету мақсатында даярланған арнаулы курс бағдарламасы. – Ақтөбе, 2001. – 20 б.
68 Көбесов Ауданбек. Әл Фараби. – Алматы: Қазақстан, 1971. – 172 б.
69 Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Қазақстанның қазіргі заманғы мәдениеттану парадигмалары // 10 томдық. – Алматы: Жазушы, 2006. – 10 Т. –496 б.
70 Антология даосской философии /Состав. В.В. Малявин, Б.Б. Виноградский. – М.: Товарищество «Клышников, Комаров и К», 1994. – 446 с.
71 Турсунов Е.Д. Истоки тюркского фольклора. Коркыт. – Алматы: Дайк-Пресс, 2001. – 168 с.
72 Станкин М.И. Психолого-педагогические основы физического воспитания: Пособие для учителя. – М.; Просвещение, 1987. – 224 с.
73 Философия тарихы: Оқулық / Ж.Алтай, А.Қасабек, Қ.Мұқамбетәли. –Алматы: Жеті Жарғы, 1999. – 288 б.
74 Капышев А., Колчигин С. Философия Грядущего (Истинный Путь Человека). – Алматы: ТОО «Комплекс», 1999. – 184 с.
75 Бартольд В.В. Первоначальный ислам и женщина. - Ислам и культура мусульманства. – М.: Изд. МГУ, 1992. – С. 129
76 Философиялық сөздік / Редкол: Нұрғалиев Р.Н., Ақмамбетов Ғ.Ғ., Әбділдин Ж.М.. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1996. – 525 б.
77 А. Косиченко., Ә.Нысанбаев. Гипотеза (Болжам) // Таным теориясы. 20 томдық. – Астана: Аударма, 2006. – Т.18. – 504 б.
78 Хейзинга И. В тени завтрашнего дня. – М.: «Прогресс-Академия», 1992. – 464 с.
79 Қазақстан Республикасынынң Президенті Н.Ә.Назарбаевтың жолдауы. Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру мемлкеттік саясаттың басты мақсаты // Егемен Қазақстан, 2008, 7 ақпан
80 Кішібеков Д. Ұлттық идея // Ақиқат. – 2008. – №5. – 23 б.
81 Андреев В.И. Педагогика. – Казань: Центр инновационных технологий, 2000. – 373 с.
82 Словарь современного литературного языка // В 17 т. – М., 1959. – Т. 9. – 296 с.
83 Патриотизм: истоки и современные проблемы. – Махачкала: Изд-во ДНЦ, 1995. – 94 с.
84 Краткая философская энциклопедия. – М.: Прогресс-Энциклопедия, 1994. – 576 с.
85 Кшибеков Д.К. Кочевое общество: генезис, развитие, упадок. – Алматы: Наука, 1984. – 235 с.
86 Методические рекомендаций по решению проблем организации физического воспитания и спорта Атырауской области / Сост. С.С. Жекенов, Р.К. Жубаншалиев, С.Д. Махамбетова, Х.А. Курекешова. – Алматы, 2007.–232 с
87 Дене тәрбиесі мен спортты ұйымдастыру. Әдістемелік ұсыныс / Құраст. С.С. Жекенов., Р.К. Жұбаншалиев, С.Д.Махамбетова, У.А. Нұрекешова. – Алматы, 2006. – 68 б.
88 Шәмшібек М. Намыс туын жықпаған бұл – Ермахан.// Мектептегі дене шынықтыру. - 2009.- № 2.- 3-5бб.
89 Қазақ. Жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқу құралы. – Алматы: Білім, 1994. – 176 б.
90 Есім Ғ. Хакім Абай. – Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1994. – 220 б.
91 Тайжанов А. Жабайхан Әбділдин – Қазақстан философия мектебінің негізін салушы. – Алматы, 2003. – 39 б.
92 Хуземан Фридрих. Об образе и смысле смерти / Пер. с нем. – Москва: Энигма, 1997. – 144 с.
93 Мұстафаев Е.Т. Күрес спортымен шұғылдану арқылы қыз балалардың ерік-жігер қасиетін шыңдау // Дене тәрбиесінің жаршысы. – 2005. – №2. – С. 60-65
94 Н.Хаджиев. Компьютер и физическая культура и спорт // Гимнастика /Сост. В.М. Смолевский. – М.: Физкультура и спорт, 1987. – 111 с.
95 Сағындықов Е. Ұлттық ойындарды оқу-тәрбие ісінде пайдалану (Дене тәрбиесі I-XI кластарға арналған үлгі бағдарлама) –Алматы: Рауан, 1993.– 91 б.
96 Жоба. Қазақтың ұлттық ат спорты ойындарының ережесі. – Астана, 1999. – 21 б.
97 Қазақтың халық философиясы / 20 томдық. – Астана: Аударма, 2006. –Т. 7. – 544 б.
98 Ғаббасов С. Халық педагогикасының негіздері.–Алматы: ӘЛ-ФАРАБИ, 1995.- 460б.
99 Жүнісбеков Ж.Ы. Жасөспірім таеквондашылардың кешенді дайындығы // Дене тәрбиесінің жаршысы. – 2005. – №2. –148 б.
100 Спиридонов В.И. Разработка и исследование физиологических параметров методики цигун, возможности комплексной психоэнергетической активаций спортсменов для побед на олимпиаде в г. Пекине // Вестник физической культуры. – 2005. – №2.- С.60-65.
101 Нұрышева Г.Ж. Философия. Оқу құралы. – Алматы: Зият-Пресс, 2006. – 204 б.
102 Кульназаров А.К., Иванов Г.Д. Концепция развития спортивной науки в системе образования республики Казахстан // Вестник физической культуры. – 2005. – №2. – С.19-20
103 Дене шынықтыру мен спорт туралы ҚР 1999 жылғы 2 желтоқсандағы Заңы. ҚР дене шынықтыру мен спортты дамытудың 2001-2005 жылдарға арналған Мемлекеттік бағдарламасы. Горанько М.И. ЖОО-дағы оқу-педагогикалық пән есебінде дене тәрбиесінің әлеуметтік маңызы // 28-ші ғылыми-практикалық коференция материалдары. – Алматы, 1998. – 108 б.
104 Саламатова Ш.А. Ұлттық діл, ұлттық мінез проблемалары // Этнопсихология және этнопедагогика. Ғылыми жинақ. («Қазақстандағы ұлттық психология мен педагогиканың өзекті проблемалары» атты республикалық ғылыми конференция мен ІІІ-Тәжібаев оқуларының материалдары. – Алматы, 2003. – 146 б.
105 Тәжібаева С.Ғ., Тәуірбаева Г.К.Жалпы білім беретін орта мектептерде тәрбие жұмысын ұйымдастыру тұжырымдамасы. – Алматы, 2006. – 14 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ [796.01+172.15] (574) ... ... ... ... ... дамуындағы ұлттық патриотизм идеясы
09.00.11 – әлеуметтік философия
Философия ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация
Ғылыми жетекші: ҚР ҰҒА ... ... ... Д.К. ... ... ... .... 3
1 Қазақ халқының ... ... ... ... ... ... шығу тегі .. 11
1.1 Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі спорт өнерінің қалыптасуының тарихи-
философиялық негіздері .. ... ... ... ұлттық менталитеттегі спорттық сипаты және
патриотизмдік қыры .. ... ... ... тұлғаны жетілдірудегі руханилық пен ... ... .. 50
2 ... идея және ... ... патриотизм .. ... ... ... ... идея ... .. ... ... спортының дамуы және ондағы патриотизмдік рух .. 74
2.3 Ұлттық спорт философиясының қалыптасуы және ... ... ... .. ... ... ... ... сипаттамасы. Спорт адамзат мәдениетінің ... ... бір ... Оның ... – философиялық мәні мен маңызы туралы
көптеген ғалымдар әр түрлі ... ... ... ... ... ... адам денсаулығына әсері ғана емес, оның қоғамдық санадағы
орны, адамдардың рухани ... ... ... де бұл ... зерттеп, философиялық тұрғыдан нақты жауап беруді қажет етеді.
Аталған жұмыста спорт өнерінің әлеуметтік ... ... ... ... ... философиясы негізінде талданып, зерделенеді. Спорттық
өнер феномені ұлттық философиялық ой толғам ... ... ... ... мәселелері жүйелі талданып, таразыланады. Яғни, көне
дәуірлердегі ... ... ... ... алғы
философиялық көзқарастардағы алғыспорттық мәселелерді ауқымды ... ... ... ... ... мен менталитетіндегі физиологиялық жетілудің
эмоционалды-рационалды жақтары баса ... оған ... ... ... ... ... ... халықтық дүниетанымды
негізгі ала ... ... ... ... және ... ... спорт өнерінің шығу тегін ашудың және ... ... ... ... ... ... ... алынған еңбек болып табылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Көне дәуірлерден ... ... ... дүниетанымдық салттарды өткен мен бүгіннің мәңгілік рухани
кеңістігіне шығару мен дәстүрлі әлемдік рухани-мәдени ... ... ... ... ... ... көшірмесінен интроекциялау
маңызды, өзекті болып отыр.
Бұл еліміздің «Қазақстан-2030» бағдарламасына, «Мәдени мұра» жылының
талаптарына, Қазақстанның әлемдегі ... 50 ... ... кіру
стратегиясына сәйкес келетін, далалық даналық пен ... ... ... ... еңбектердің бірі болмақ.
Халқымыздың ұлттық мәдениетіне қатысты мәселелерді ашудың өзектілігін
алғаш ... ... ... ... ... ... әлі ... зерделенбей жатқан тылсым дүние» деп атап көрсеткен ел ... ... да ... ... ... даму ... қадағалап, әрдайым жете көңіл бөліп отырғандығын атап ... ... 19 ... ... ... ... спорт өнерін және оның отансүйгіштік
қызметін тұтас ұлттық идея тұрғысынан ғылыми-теориялық түрде ... ... ... спорттық және отансүйгіштік принциптермен
сабақтастығын аша отырып, өзіндік төлтума дүниетанымымызды, ... ... да ... ... бен ... нығайтатыны хақ.
Демек, біз «Қазақ спортының ... ... идея ... ... халықтарының арғытүптік дүниетанымынан бастап, ондағы
тұрмыс-салт ерекшеліктерін, ... өмір сүру ... ... ... рух пен ... ... ... бағамдап, бүгінгі заманға дейінгі жалғасқан тұтас ... пен ... ... ... ... ... ұрпаққа
этномәдени дәстүрлердегі спорттық өнер құрылымындағы: намыс пен жігер,
отансүйгіштік пен ... ... пен ... ... ... жұптасу мен оппозиция, топтық интеграция, тұлғалыққа өту мен
көшбасшылыққа ұмтылу қатынастарының ... ... ... пен ... ... пен ... және ... негізделген
эстетикалық нормаларын, ақиқат пен шындыққа, дәлдік пен дұрыстыққа, ... ... ... теңдігіне, жеңімпаздық монизміне бағытталған
логикалық құрылымын, өзін және өзгені ... өзге мен өзін ... мен ... биік ... ұмтылатын аксиологиялық
құндылықтар жүйесін ұғындыруға қажетті компоненттерін ашып ... ... ... ... жігер мен намыс, өзін-өзі ашу мен өзін-
өзі тану персонализмін дәйектеу арқылы ... ... ... ... ... өмір сүру ... ... өлшемдерін
танытуда және бүгінгі әлемдік спорттық аренада өзгелерден озу, шеберлік
сырын меңгеру үшін де бұл еңбектің ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының
дүниетанымындағы спорттың тарихи-философиялық негіздерін саралау мен
қазіргі ... ... идея мен ... ... ... ... мәнін арнайы қарастыру – Қазақстанның бүгінгі таңдағы
рухани-әлеуметтік дамуына, отан, ел мен жер т.б. ... ... ... ... ... ... қосылған маңызды еңбектердің бірі
болмақ.
Диссертация тақырыбының зерттелу деңгейі. Мұндай ... ... ... алу ұлттық болмысымызды тұтастай пайымдауға негізделген
ұлттық өзіндік сана мен ... ... ... бола ... ... да ... өнеріндегі отансүйгіштік рухты тудыратын философиялық
ұғымдарын зерделеу ... ... ... ... ... ... отансүйгіштік феноменін ... ... ... оның аспектілерін және ондағы өзекті мәселелер туралы
толымды ой, тың ... ... ... ... де ... ... спорт ... ... ... ... баса назар аударып, оның отансүйгіштік ... ... В.Д. ... Л. Кун, Н.А. Пономарев, Е.В. Утищева, В.И.
Столяров, М.С. Каган, Е.Н. ... С.П. ... В.П. ... ... ... ... ... арқылы отансүйгіштікке тәрбиелеуге баса назар
аударған ғалымдарымызды да атап ... ... ... Е.С. ... Анцифирова, А.А. Аронов, А.Н. Вырщиков, М.П. ... И.И. ... ... Р.К. ... А.Р. Жумаков, Д.П. Ильченко, А.П. Кабаченко,
Е.И. Корнеев, Ю.В. Кутлугильдина, В.В. ... А.С. ... ... ... ... ... ... теориялық-методологиялық және
концептуалдық негіздерін іргелі зерттеушілер: А.Г. Агаев, Н.А. Белоусов,
Ю.С. Васютин, Г.М. ... М.Н. ... Р.З. ... М.Н. ... ... ... қазақстандық педагог-психолог ғалымдарымыз да отансүйгіштік,
дене тәрбиесі, тәннің шынығуы мәселелерін өздерінің ... ... ... ... Қ. ... С. ... М. Оразаев, С.Т.
Иманбаева, Е. Жұматаева, А.А. ... ... ... ... ... компоненттерін
және физиологиялық жетілу шарттарын философиялық тұрғыдан зерделегендер: А.
Айталы, А. Тайжанов, К.Н. ... Ғ. ... ... Н. ... Д. ... Ғ. ... Ж. ... Нысанбаев, І. Ерғалиев, Ш. Нұрланова, Т.Қ. Айтқазин, ... О.А. ... М. ... Қ. ... ... ғалымдарды
атауға болады.
Сонымен қатар ұлттық менталитеттің негізгі ... ... ... пен ... рух ... ... ... айтқанда: Қ. Әбішев, А.Х. Қасымжанов, Қ. ... Н.Р. ... ... А.С. ... С.Н. ... А.К. ... Ж.
Алтай, А. Казыханова, Н.Ж. Байтенова, Р.А. Клещева, А.Т. Құлсариева,
Г.Н. ... Б.И. ... Ғ.Ғ. ... ... Ж.Б. ... Қ.Қ. ... Қ. ... Котошева, Б.Ғ. ... Ғ.Т. ... ... т.б.
Сол сияқты ұлттық спорттағы отансүйгіштік қасиеттерді филологиялық
тұрғыдан ... және ... ... ... А. ... ... С. ... М. Жолдасбеков, Ә. Қоңыратбаев, ... т.б. ... ... ... мен әдебиетін талдауда
ондағы отансүйгіштік, елжандылық, гуманизм сияқты рухани құндылықтардың
мән-маңызын ... ашып ... ... зерттеулерді ұлттың рухани кеңістігіндегі спорт пен
тәндік-рухани жетілу мәселесін ... ... ... ... ... болады. Сондықтан осы диссертация мәселенің мәнін тереңірек ашу
үшін, тыңғылықты байыптауға ... ... ... ... ... ... бірі ... мақсаты мен міндеттері. Аталған диссертацияның мақсаты
ұлтымыздың төл рухани мәдениет ... ... ... ... ... мен менталитет ... ... ... ... ... ... негіздерін философиялық тұрғыдан байыптап, ондағы
отансүйгіштік феноменін арнайы зерттеу объектісі ретінде бөліп ... ... ... ... ашу ... ... Мұндай зерттеу еңбек өзінің
алдына мынадай міндеттер қояды:
- ... ... ... мен ... ... ... образдық, тұспалды-ишаралы түрде ... ... ... ... ... ... ашып көрсету.
- Түркі дүниетанымының рухани кеңістігіндегі, тіршілік ...... ... ... кешу ... ... спорттық санаға қатынасы мен ... ... ... тұрғыда бағамдау, ондағы отансүйгіштік этиканың ... ... ... ... ... ... саралау.
- Қазақ халқының рухани-әлеуметтік даму ... өн ... ... тән мен ... ... даму ... ... канондарын және тәсілдерін, тәлімгерлік
үрдістерін заманауи қажеттіліктер ... ... ... пен ... ... ... ұлттық персонализм ерекшеліктерінің
қалыптасу тәжірибелерін ... ... ... ... ... ... ... тұтас бөлшегі
ретінде тани отырып, оның шынайы мағынасы мен ... ... ... ... қол жеткізу.
- Қазақстан спортының дамуының тарихи-мәдени аспектілеріне баса назар
аудара отырып, ондағы патриотизмнің және ... ... ... мәнін ашу.
- Тұтас ұлттық спорт философиясын ашуда ондағы негізгі ... ... ... оның ... ... ... бағыттарымен сәйкестенетіндігін және ойтолғам тұрғысында маңызды
буын екендігін анықтау.
Зерттеу жұмысының теориялық және методологиялық негізі. ... ... ... дәстүрлі методология басшылыққа алынған: тарихи-
салыстырмалы, абстрактылықтан нақтылыққа өту, жалпыдан жекеге және ... көшу мен ... ... ... ... талдау, лингвистикалық талдау, мистификациялық дүниетанымды
формальды логикаландыру т.б. тәсілдер ақиқаттылық принципімен ... ... ... бұл ... ... ... ... философия тарихындағы
ойшылдардың еңбектеріне және жалпы ұлттық ... мен ... ... ... бағамдалып, этнофилософияны зерделеуші
ғалымдарымыздың ой-пікірлері де басшылыққа алынды.
Диссертациялық еңбектің ... ... Бұл ... ... ...... халқының спорт өнеріндегі ... ... ... ... мен ... ... ... диахроникалы
тарихи-философиялық, синхроникалы қоғамдық-әлеуметтік түрде танытып, оның
рухани болмысымыздың өн бойына тұтас тарап жатқан тұрмыстық-мағыналық ... ... ... сипатын философиялық деңгейде байыптау. Осы
мәселелерді көрсете келіп ... ... ... негізгі жаңалықтарын
ұсынады:
- Қазақ қоғамының тарихи-әлеуметтік өмір ... мен ... ... ... ... мәні ... ... арқылы ашылған сезімдік қатынастың жалпы концептуалдық ... ... ... пен ... ... спортшысының өзара
байланысы және оның тарихи-генетикалық сабақтастығы жалпылама түрде
зерделеніп, ... ... ... ... ... ... ... қарастырылды, оның әр дәуірдегі ерекшеліктері
сарапталды, еліне сүйіспеншілікпен қараудың ұлттық шарттары көрсетілді.
- Түркі және қазақ ... ... ... ... ... ... ұлттық рухани көздер арқылы түсіндіріледі, оның
қазіргі ұрпақ пен ... ... ... ... рухани құндылық
жақтары нақты мысалдармен дәлелденді. Этнофилософияның антропологиялық адам
дамуы ілімдеріндегі этикалық еліне деген ... ... ... практикасының тылсымдықтары мен рухани жетілуі арналастығының
ғұмыр кешуіміздегі жалғасын тауып келе ... ... ... ... пен өмір сүру салттарындағы тәжірибелерінің рационалды
деңгейлері ғылыми түрде тұжырымдалды.
- Ұлттық ... рух пен ... ... ... жеке құндылық пен философиялық категориялардың тұтастығы
ретінде алынып, оның ... ... ... формасы жалпылама түрде талданды, осы құрылым бойынша ... ... ... даласындағы көне дәстүрлерден жалғасын
тапқан мәңгілік нышандар ретіндегі сабақтастығымен де бекітілді.
- ... ... ... ... ... ... оның ... мен жалпы ... ... ... ... қазіргі заманға көшіріліп,
Қазақстанның прогрессивті дамуының шарттары болатындығы дәйектелді.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ғылыми тұжырымдар. ... бұл ... ... негізгі тұжырымдар ұсынылды:
1. Аталған тақырып бойынша “Қазақcтан спортының дамуында ұлттық идея
мен патриотизм идеясы” ... ... бұл ... ... ... ... ... спорттық-физиологиялық
дәстүрлердің шығу тегіне талдаулар жасалып, оның кезеңдері ... ... ... дамуының тарихи-философиялық рухани тамырлары
көрсетілді: миф пен дін, ... пен ... ... ... ... ... ... жеке-жеке талдаулар жасалып, қазіргі
заманғы спорттың дамуы мен ... ... және ... ... ... ... ... көзделді. Сондай-ақ ұлттық
спорттың ... ... де ... ... ... ... этикалық,
әлеуметтанулық, саясаттанулық, психологиялық, ... ... ... ... ... ... жүйесі ұсынылып,
оның да әрбір буыны мен элементтеріне жеке-жеке ... ... ... ету мен ғұмыр ... ... ... қарастырылып,
бүгінгі заманға көшіріліп, түсіндірілді. Байырғы далалық менталитет пен
таным түсініктердің спорттық салттар ... ... ... ... ... оның ... әлемдік спорттың қалыптасуы мен дамуына
тигізген ықпалы мен ұқсату модельдері көрсетілді.
2. ... ... ... дәуіріндегі шынайы бейнелер мен олардың
көркемдік айшықталуын беретін эпостық тұлғаға тарихи-философиялық талдаулар
ұсынылып, оның ...... ... ... ... ... ... «Баһадүрлік» болмыстың
сапаларының қазіргі замандағы спортшы сапаларына сәйкес ... ... ... ... бүгінгі спорттық көшбасшылардың ... ... ... ... ... ... Мұндағы тарихи-
сабақтастық пен биогенетикалық бірлік арқылы жалғасқан рухтың өміршеңдігі
отансүйгіштік феноменін де байыптауға мүмкіндіктер ... ... ... ... ... ... ... қазіргі кезең
үшін ғибраттық мәні, мәдени-әлеуметтік өмірдегі маңызы бейнеленді. Мұны
зерделеуде ... ... ... ... алынып, түркі дәуірі деп
аталатын ғұндар мен ... көне ... ... ... ... орда ... рухани ойханасындағы эпостық-баһадүрлік
сарындары, ондағы физиологиялық жетілу идеалы мен ... ... ... ашылды. Қазақ халқының батырлық
қасиетінің ... ... ... ... көшпелі тұрмысы екендігі де
айтылған. Ол қиссаларда айтылғандай: «Батырлық, ... ... жоқ, ... бір ... деген тұжырымға ойысатындығына байланысты ... ... ... ... ... дүниесіндегі дүниетаным
ерекшеліктеріндегі басты байыптау объектісінің бірі – адам ... ... ... ... ... ... ... сипаты (ел қорғайтын потенциалды әскер ресурстары ретінде) ... ... ... ... ... ... айналдырылғандығы, дүниеге келген ұрпақты түркі азаматы ретінде
қалыптастырудың технологиясы зерделенді. Тәндік шынығу мен рухани ... ... ... ... ... ... ... негіздері ұсынылып, оның инструменттері мен идеологиялық
құралдары көрсетілді: салт-дәстүр мен әдет-ғұрып ... ... ... ... ... ... ... байланысты бейімделу,
көшпелілік өмір стилін қабылдау өлшемдері, жаугершілік заман талабына ... ... ... т.б. ... заманға байланысты түрде
қазақ азаматына лайықты сапа ретінде бағамдалды. Қазіргі кезең үшін ... тән мен ... ... ... ... ... тамырлар мен
әлемдік ой деңгейлеріндегі идеялармен толықтырылды.
4. Халқымыздағы тұтас дүниетаным ... ... ... ... ... жақтары ашылып, ұлттық идея орталық
түсінік ретінде зерделенді. Ұлттық идеяның рухпен байланысы, ... ... ... ... ... ... пен тұтастыққа үндейтіндігі т.б. спорттық ... ... ... ... ... ... мен нығайтудағы функциялары
ұсынылып, спорт өнерінің де ... ... ... идея ретінде кері
байланыспен дәйектелді. Бүгінгі таңдағы ұлттық идея мен ... ... ... ... тигізер ықпалы тарихи негіздер мен қазіргі заманғы
гуманистік-моральдық принциптер бойынша зерделенді.
5. ... ... ... және ондағы отансүйгіштік рух
өнегелілігін зерделеу мәселелері бойынша отансүйгіштіктің жалпы классикалық
түсініктеріне сүйеніп, оны ... ... ... ... рух ... ашып көрсетіп, оның табиғи-әлеуметтік
субстраттарын таныта ... ... ... ... ... ... дәйектелді. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... негіздері этноболмыс тұрғысынан ... ... ... жалпы шолулар жасалып, ондағы ұлттық идея, ... ... ... т.б. ... ... хронофактілермен
салыстырылып, оның келер ұрпаққа тигізер маңызын дәйектеу қолға алынды.
6. Қазіргі заманғы ... ... ... ұлттық спортымыздың
дамуына философиялық тұрғыдан келудің өзектілігі баса айтылды. Ұлттық спорт
философиясының ... ... мен ... ... ұлттық спорттық
дүниетаным, ұлттық спорттың шығу ... оны ... ... ... ... мен ... ... қазіргі ұлттық спортты дамыту концепциясын дайындау
және оны Қазақстан прогресіне ықпалдастыру, ұлттық спорттық рух ... ... ... сана ... ... және ... жаңаша ұлттық методологиясын ... ... ... ... ... ашу: ... ... рух т.б.
ұсынылып, олар жеке-жеке талқыланып, жалпы концептуалдық жобалар ұсынылды.
Зерттеу нәтижелерінің ... және ... ... Бұл ... ... ... болғанмен, кейіннен де теориялық-практикалық маңызы
бар еңбек деп тұжырымдауымызға ... ... ол ... ... ... этнопедагогиканы жетілдіре түсуде, ... ... ... және ... оқу орындары студенттері
үшін арнайы оқу құралы ретіндегі материалдарға ... ... ... Сонымен қатар Қазақстандағы спорттың әлеуметтік институт ретінде
ұсынылуына байланысты кәсіби, бұқаралық, ... ... ... ... ... Бұл еңбектегі ұсынылған теорияларды ... ... ... ... ... ... ... отансүйгіштік рухты
қалыптастыруға арнайы ресмиленген формаларда пайдалануға да болады.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және мақұлдануы. Бұл еңбек студенттерге
“Ұлттық ... ... ... ... ... өз ... жұмыстарында және «Өнер философиясын», «Қазақтардағы
елінсүйгіштік рух ... ... ... тәжірибелік сыннан өткізілді.
Аталған диссертация ... ... ... конференцияларда да сынақтан өткізілді. ... ... ... ... Дін» атты әл-
Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 75 жылдығына ... ... ... 18 ... 2009 жылы ... ғылыми-
тәжірибелік конференцияда, «Ұлттық идея ... атты ... ... ... ... 75 жылдығына және ... ... ... Б.Ғ. ... 60 жылдық мерейтойына
арналған Алматы қаласы 29 сәуір 2009 жылы ... ... ... ... ... ... 2008 ... 24-25 желтоқсанда
өткізілген «Нарықтық экономика жағдайында Солтүстік-батыс Каспий өңірінің
табиғат ресурстарын экологиялық және ... ... атты ... ... ... өткізілді. Диссертация
тақырыбына байланысты ҚР БҒМ Білім және ғылым министрлігі білім және ғылым
саласындағы ... ... ... ... 4 ... мақала жарық
көрді.
Зерттеу жұмысының құрылымы мен ... ... ... ... мен міндеттеріне сай келеді. Зерттеу жұмысы ... ... алты ... ... және ... ... тізімінен
тұрады, көлемі диссертацияға қойылатын талапқа сай келеді.
1. ҚАЗАҚ ... ... ... ... ... ... МЕН
ҰЛТТЫҚ ПАТРИОТИЗМНІҢ ШЫҒУ ТЕГІ
1. Қазақтардың дәстүрлі мәдениетіндегі спорт өнерінің қалыптасуының
тарихи-философиялық негіздері
Қазақ халқының мәдениеті мен ... ... ... ... өзін-өзі ашатын, әлемдік өркениет деңгейінен тұғырлы орнын
табатын, рухани тұтас кеңістіктен төлтума ... ... ... ... ... сабақтастық арқылы заңды жалғасын тапқан
құндылықтар жүйесі мен ұлттың тұтас болмысын құрайды.
Дәстүрлі мәдениетіміз тарихи хронологиялық бірліктермен бірге ... ... ... ... ... ... ... көп қырлы
элементтер мен тіршілік ету дәстүрлерімізді де қамтиды.
Көшпенділердің табиғи даму ... ... да әлем мен ... ... ... құндылықтар жүйесін органикалық тұтастық
түрінде ... ... ... ... ету мен ... ... толыққанды, жетілген формада – айрықша адамтану ілімінің
философиясына негізделген.
Ұлттық ... ... ...... ... ... ... жасампаз» функциясына ерекше мән берген. Көшпенді дала ... - ... тез ... ... ... ... немесе икемделе білуді, өзін әлемде еркін сезінуді басшылыққа
алған. Сондықтан тәндік жағынан жетілген адам ... ... ... мен ... қалыптастырудың шынайы бейнесіне айналды және ол
осылай тұрақты дамудың ішкі ... ... ... ... ... ... материалдық мәдениетін дамыту қазақ халқының жеке тұлғасының
шыңдалуының объективті шартын құраса, заманауи прогреске бейімделуге ұмтылу
субъективті ... ... ... ... ... ... жоқ ... белгілі. Қоныс та, күй
де, жағдай да – бәрі де ... Және бәрі жау – ... те, ... та,
қоршаған орта да. Сондықтан көшпелінің өмірі тек ... ... Ал ... жеңілмеу үшін «отқа салса күймейтін, суға салса батпайтын» қайсар,
өжет, айлакер, көреген тұлғаларды қалыптастыруына тура ...... да ... ... [2, 58 б.].
Яғни, физиологиялық жетілген тұлға – ұлттық болмыстың өз ... ... мен ... ... айналды немесе тұлғалық тәндік
жетілу шынайы ұлт болмысының ... ... ... туындатты.
Ол тұлға сайып келгенде, көшпелілік өркениеттің мәдени-әлеуметтік дамуының
ішкі мотивациялық элементі түріндегі ... ... ... ... ұрпағына тән осы негізгі қасиетті қалыптастыру жеке персоналдық
арқылы жалпыға ортақ адам ... ... ... адам ... ... болды.
Түркілік дүниетаным осы жетілген тұлға қалыптастыруды әлем мен қоғамнан
өз орнын табу және таныта білудегі басты сапа деп ... ... ... дүниетанымынан бастап, діни сенім элементтері,
эпостық-жыраулық кезеңдердің өн бойында күштің ... ... ... қалуы рухани-идеологиялық сипат алған түрде дала
тұрғынының тұтас экзистенциясын да ашып ... ... ... ... ... де ... ... және
перспективті болып табылған тән рухының модусын айғақтады. Бірақ бұл стимул
түркі ... ... ... ... алған мораль
принциптерімен міндетті түрде ұштасып жатты. ... ...... ... ... ... ... Қазақстандық философтар
да ұлттық дүниетанымды зерделеуде адамгершілікті орталық түсінікке ... ... ... ... мотив деп санайды.
Яғни, түркілік азамат тән қуатына негізделген өзін-өзі ... ... да осы ... ... ... тәндік
жетілу табиғатын өрнектейтін эстетизмді этикоцентризммен ұштастыра білді.
Осындай жігер мен ... ... ... ... культін сюжетке
айналдыратын мифтік сана, әлем көшбасшысы болуға ұмтылған ... эпос ... ... ... ықпалы қазақтардың
дәстүрлі мәдениетінде күш пен қуатты айрықша сапаға айналдырды, ол ептілік
пен намысты тудырған ... ... ... тән жаттығуының (спорт)
құлшынысын арнайы әлеуметтік институтқа бағындырды.
Мұны қалыптастыруды ... ... да, ... мен әдет-ғұрып
та, тұтас рухани мәдениет те, ... ... ... да, сыртқы саясат
ықпалының жаугершілік факторлары да өз міндеттерінің ... ... ... ұлттың заманауи даму тенденциясындағы спорттық өнер
осындай объективті және субъективті жағдайлардан туындайды.
Ұлттық ... ... ... тарихи-шығу тектік
ретроспективтілігін басшылыққа ала отырып, оның құрылымдық-функционалистік
эволюционизмін бағамдауға болады:
1. Алғышарт – ... ... ... тіршілік үшін күрестегі,
әлеуметтік-тұрмыстық жағдайлардағы тәндік қуаттың аса қажеттілік
дәуірі.
2. Бастау – ... ... ... ... ... сауық құруды ұйымдастырып, ұлттық ойындардың спорттық
сипатта дамуы.
3. Процестің кеңеюі – ұлттық ... ... ... өз орнын
айқындауы үшін жаугершілік заманға сәйкес қажеттіліктен туындаған –
соғыс өнерінің қосылуы.
4. Процесс ...... ... ... ... ... ... бойынша өзге қоғамнан
спорттық өнерлердің алмасуы арқылы оның толығуы мен дамуы.
5. Мегапроцессуалдық – ... ... ... түркілік
дәуір өзінің «тәнжетілгендік» тұлға екендігін әлемге әйгілей түсті,
ептілік пен спорттық ... иесі ... ... ... дәуірге созылған осы кезең әлемдік кәсіби спорт ... ... ... ... ... ұлттық спорт өнерінің қалыптасуының ... ... ... ... ... ажыратып көрсетуге болады.
Кесте 1 – Спорттың ұлттық рухани тамырлары
|МИФ ... ... ... ... |
| | ... ... ... ... үлгі ... ... |Соғыс өнері |
|культі ... ... ... ... ... ... ату, |
| ... даладағы |бәйге) ... ... |
| ... ... | ... келе ... |
| | | ... ... |
| | | |алу ) ... иесінің |Шамандық еркіндік |Ата-бабаның ұрпаққа|Эпостық тұлға |
|культі |(үкі ... ... ... ... |
| ... ... |мирасқорлық |жекпе-жек) |
| ... ілу) ... | ... жеңіс|Құдыретті тәңір |Денсаулық пен ... ... |
| ... ... өмір ... ру ... |
| ... сұрап |салты ... ... |
| ... | | ... пен ... сену |Тұрмыс кешу ... ... аты ... |(әулиелерге түнеу, |салтының ... | ... ... ... | | |
| ... | | |
| ... дене |Тазалық, адал мен ... азат болу |
| ... ... ... ... | |
| ... т.б) | | |
| ... ... ... идея ... ... ... тарихи-салыстырмалы талдау мен герменевтикалық сараптама
жасап өтер ... ... ... ... ... ... пен зұлымдық күресі – көне Зороастризмдік Анхра-Майнью мен Ахура-
Мазданың мәңгілік ... ... ... бойы ... ... болып табылатындығынан бастау алады.
Кейіннен бұл бүкіл қазақ халқының және әлемнің көптеген ертегілерінің
басты мифтік сюжетін ... Осы ... ... одан әрі жалпы адамзаттық мәдениеттің көптеген құрылымдарының
бастауы ... ... ... десек, спорт өнеріне ... ... ... ... ... ... деп түйсінуімізге
болады: «екі жақтың қатысуы арқылы қарсы тұру» ... ... ... ... ... ... ... жақтардың тәндік
теңдік паритеті т.б. сипаттар ұқсату түрінде көне зороастризмдік сюжет пен
спорттағы екі жақтың ... ... ... ... ... ... формаға ауысқанмен, негізгі – жеңіске
ұмтылу, ... ... ... т.б. формалық қасиеттері сақталып қалып
отыр.
Организмі неғұрлым үлкендікке әсіреленіп әр ... ... ... ... ... одан да ... ... одан да үлкен ...)
ертегіге назар салсақ, күштің культінің панфизикалистік ... ... ... ... рухы мен ... рухы күрескен дәуірден бастап,
«кім күштірек» ... ... ... – жеңімпаз, «кім әлсіз» деген
сауалдың шешіміне – ... жағы ... ... ... жеңіс үшін тәндік күш
қашанда басты атрибут – сондықтан ұлттық мифтік сюжеттер мен көптеген қиял-
ғажайып ... ... ... уағыздалады. Осы күш ядросы кейіннен
спорт өнерінде ... ... ... т.б. ... түрде сақталған.
Мифтік жыр-аңыздардағы алып күш иелері (дәу) өзіне бәсекелес ... адам үшін ... ... ... ... ... ... Бұл да спорт өнеріндегі үнемі жаттығу мен
жетілудің көне ... ... ... ... ... ... ... болса, мифтік сюжетте қаһарманның «дәуге» кездейсоқ кездесетін
жайттары да бар.
Мифтік рухани тамырдағы – ... ... осы ... ... ... ниеттейтін рухтандыру идеологиясы болса, спортта
жаттығу – тәжірибе жинау алаңы. Қаһарман ... де, ... да – ... ... ... архаикалық қаһарман – қазіргі мәдени-әлеуметтік
жеңімпазға айналған.
Этникалық мифологиялық көзқарас қаһарман персонализміне ... ... ... психологизмін сіңіріп, тұтастандырып жіберген. Бұл қаһарман
тіршілік ету мен тұрмыс салттарына да бейім күрескерлік рухты, айлакер т.б.
қасиетті ... ... ... дүниетанымындағы дәуір азаматының,
түркі ұрпағының символдық прообразы. Ол шекаралық жағдайлардың ... ... үшін ғана ... әрі ... жеңімпаз аталатын мифтік
образ. Спорт «қаһарманы» да ... және ... ... ... ... ... тиіс. Бұл қасиеттердің ортақтығы ... ... ... ... ... екендігін айғақтайды.
Архаикалық мифтермен қатар кейінгі дәуірлердегі мифтер мен аңыздардан
да ... ... ... жиі ... ... «Тау ... ... көрінісі қиял-ғажайыптан гөрі барынша реалды
трансцендентальдық, тек тәндік күштің ... ғана ... ... монизм дәу символизміне қарағанда идеологияланған, көшірілген түрде
антропологияланған тип. ... ... ... ... ... ... ең
шекті деңгейін ұсынады; жер бетінде таудан ауыр ештеңе жоқ ... тау ... ... ... ... ... ... ойын, яғни, спорттық формадағы қазіргі «штангисттің»
архемифтік прообразы деуімізге болады.
Немесе, байырғы түркі ... ... ... «Ер ...... ...... биіктікке секіру, кросс т.б. жеңіл
атлетиканың субстраттық ... ... ... ... ... деп ... да ... тұрғыдан орынды.
Ұлттық қауымдасуға ұмтылу кезеңіндегі діни сенімдік рухани-тарихи
тамырлардың бірі – ... ... көк бөрі ... ... да ... ... заңды жалғасы. Бөрілік рух – ... ... ... пен ... ... пен ... ... пен
азаттықты т.б. сапаларды қасқыр хайуанының болмысынан көшірілетін атрибут
немесе көшпелілікке үйлесімді болғандықтан рух бөрі ... ... ... ... жер бауырлап ширатылған жылан-айдаһардан,
т.б. гөрі өз менталитетін сипаттауға бөрі қолайлы. Оның ен ... ... ... ... ... пен ... әбжілдік пен қайсарлық,
ақылдылық қасиеттері көшпелі ... ... ... ... да ер ... ... суреттейді. «Ер азығы мен бөрі азығы жолда» деген мақал
бұл ойымыздың дәлелі бола алады.
Бөрі тотемі көшпенділік ... ... ... рационалдық –
айлакерлікті, ептілікті, ұтымдылықты, әдіскерлікті т.б. қасиеттерді жамаған
атрибуттық сенімді құраған. ... ... сана – ... ... ... ... ... жігері мен рухын ... ... ... ... ... ... осы бөріден туыстық-тотемдік
жолмен рухтанған ғұндардың неліктен жаугершіл халыққа айналғандығын ... ... ... ... ... ... азаматы өзіне көшірген деп
бағамдауымыз қажет тәрізді.
«Табиғи-биологиялық бөрі» мен «қоғамдық-әлеуметтік ғұн ... ... ... сана генетикалық тұтастық құрылымын жасаған, тарихи
ұлттық даму эволюциясында ол ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... көшіре алған ұлт
жасампаздығының сапалығын сақтауға қызмет етті.
Э. Смиттің пікірі де осы ... ... ... ол ... пен
этногенезді тұтастандырып, мифті ұлт дамуының көшірмесі ретінде бағамдайды:
«Э. Смиттің пікірінше, ... топ ... ... талабына жауап
ретінде қалыптасады және бұл ұжымдық тәжірибе ... ... ... ... ... мен ... сақталады» [3, 280 б.].
Қазақ жеріне қола дәуірінің аяқ кезінде келген деп ... ... ... ... ... ... тарихи-
философиялық негіздерін ашу үшін маңызды буын екендігін бақсы ... ... ...... ... күрескерліктің, мүмкін
еместер әлемінен ... таба ... ... ... ... иегері. Ол абсолютті түпсіз еркіндікті иеленіп, адам болмысының
құрсауын бұзуға ниеттенеді.
Бақсының қуаты ... гөрі ... ... ... ... ... болуы үшін адамның тәндік болмысының ... ... бұзу үшін ... ... ... ... Оның мысалы ретінде қазақтың ұлы ақыны М.Жұмабаевтың ... ... ... ... ... Онда ат бәйгесіне Қойлыбай бақсы
өзінің қобызын қосады және ол қобыз өзі байланған ... ... ... ... Бұл да көне ... ... Яки, бақсы
психологиялық тартыста өзінің құдіреті арқылы жеңіске жетіп отыр. Бүгінгі
спортта да осы ... ... жету ... ... ... ... келеді немесе «екінші дем» деп аталатын қосымша күш-қуат та
психологиялық ... ... ... ... ... ... бәсекелестікте жеңімпаз атану үшін қажетті психологиялық күшті
пайдаланудың ерекше тәсілі ... ... ... ол ... спорт
психологиясындағы жеңімпаз үшін ... ... бола ... ... тұтастандыратын рухани тамыр ретінде қазақ халқының сенімдерінде
ХХ ғасырдың орта шеніне ... ... ... сипаттағы
полифункционалды құндылық болып табылады.
Бақсы да жалғыз күресудің, жеңілістің мүмкін еместігінің, өзін қоғамға
әйгілеудің реалды ... ... ... да осы ... ... құндылықтық сапаларды өз бойына жинақтауы тиіс. Мәселен,
дара оқшаулылық спорттық бәсекеде де, шаманның дүлей ... ... бар ... ... Өйткені, шаманның да, спортшының да ... ... тиіс ... олар бәсекелестік кеңістікте абсолютті
жалғыз. Сонымен қатар бақсылықтағы тағы бір ерекшелік – оның ... ... дене ... ерекше өнерді адам жасауы мүмкін емес тәндік
қабілеттерді ашуды қажетсінеді.
Мұндай ... салу ... ... бір ... күш-қуат
ретінде бағамдаушылар да осы пікірді қуаттайды [4, 5 б.].
Келесі буын ... ... ... ... ол ... ... ... бүгінгі күнге дейін сақталып келе ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Аруақ - өткен ата-бабаларымыздың кеңістіксіз-уақытсыз әлемдегі кейінгі
ұрпақтарына дем беруші, жәрдемдесуші ықпалды, белсенді тұтас рухы, – ... ... Ол ... де ... бар ... ... бар болып
табылатын тылсым трансцендентальды күш, ... ... ... замандағы қаһармандар, эпостық батырлар да жауға шабар
алдында аруақ ... ... Оны ХХ ... ... ... ... ... құжаттардан да көруге болады.
Аруақ шақыру – психологиялық дайындықтың, ата-бабасынан жәрдем күтудің,
тұтас рухтан қажетті энергия ... ... ... ... ... ... іске қосудың, қарсыласына агрессиялық-психологиялық үрей
туғызудың мистикалық-реалды ... Оның ...... ... рухты мыңдаған жылдар бойы сақтаған түркі халықтарының
намысы мен ... ... ... ... күту, тұтас генетикалық
архетиптерді еске түсіру, генофондық потенциалдың ортақтығын және оның
мирасқарлықпен бүгінгі ... ... ... ... ... ... арқылы көрінеді. Бірақ бұл қасиетті анимистік түсінік аса қадірлеуді
қажет ... ... ... ... ... күнә ... ... ететін құқықтық-нормативтік акт, этикалық императив.
Архетиптік аруақ шақыру бүгінгі таңда да тәуекелшіл өмірлік ситуациялар
мен шекаралық жағдайларда көмескіленген түрде көрініс береді. ... ... да оның ... ... ... бейсаналы түрде аруаққа
жүгінетіндігі рас, өз болмысының шегінен де тыс қосымша ... ... көзі деп ... Бұл құбылысты қазіргі Қазақстан спортының дамуы
мен өркендеуі, жеңімпаз атанып, ... ... үшін ... ... да бола ... ... ... жөн. Себебі, шығыс жекпе-
жектеріндегі осындай философиялық алғышарттар, психологиялық ... ... ... ... ... ... Олай болса, қазақ
спортшыларына да этникалық көне ... ... ... Бұндай «аруақшылдық» үрдістер толықтай өз болмысын қамтымаса да,
бүгінгі заманда көмескіленген ... ... ... ... болса – қаңтарда жараған қаптағайдай ... тұр. ... – хақ. Алла жар ... ұлы бабасы Қара қыпшақ Қобыланды аруағы
қолдаса... », немесе: «Ақиқатында, Әбдісалан – ... ... ... ... ... ... қабылан қайратты Көк ... ... 58-59 ... ... Көк ... ... да қазақ халқының байырғы
дүниетаным ... ... де ... ... ... ... ... дарытушы, әділеттілік орнатушы пантеистік құрылым. Тәңіршілдіктің
функциясының бірі – ... мен рух, ... пен өзін ... ... ол толыққанды түркі азаматын дайындаудың ... ... ... Көк ... Төменде Қара жер жаралғанда», – деп басталатын
көне түркі жазба ескерткіштеріндегі өміршең рух та асқақ Көк пен ... ... еш ... өз ... тапқан ұлттың өзін-өзі мәңгілік
құрметтеуінің тұрақты ... ... Осы ... ... ... ... ... әлемге әйгіленген болмысы да ұзақ дәуір бойы жалғасқан.
Тәңір де ... ... ... ... ... абстрактылы, әрі осы
абстрактылық арқылы асқақ және қасиетті. Түркі ұрпақтары тәңірінің ұлдары
болғандықтан Тәңірі оларға ... ... ... қазақ спортшылары да
осы «Тәңірі күш-қуат ... ... ... ... ... ... қажетті архетиптік қуатты алады, себебі Тәңіршілдік ұмыт болып,
көмескіленіп кеткенмен, ... мен ... ... ... ... ... тұтастық екендігін ескеру қажет.
Қазақ жеріне 8-9 ғасырларда келген, дәстүрлі осы діни сенімдермен
ассимиляцияланып ... ... ... дене ... – тән ... ... түрдегі тәнді сауықтыру-жетілдіру гимнастикалары
т.б. қазақ халқындағы спорттық өнердің тарихи-әлеуметтік қалыптасуы ... үшін де ... ... ... Атап ... ... тік ұстау, басын
сәждеге иіп миына қан жүгірту т.б. дене тәрбиелік маңызы бар этикеттерден
бастап, ... ... одан ... шақта қолдау күтуге дейінге
көптеген элементтері бар.
Мәдениет пен дін бір-бірінен алшақ жатқан ұғымдар емес. Олар ... ... ... ... Діни ... мәдениеттер
жүйесінде идеал жасаушы фактор, дәстүрлер жиынтығы ... ... ... астарынан адамзат баласына қажетті барлық элементтерді кездестіруге
болады. Соның бір парасы адамның дене тәрбиесіне, ... ... ... ... да ... шығара алмаймыз. Дін тек қана адамның санасына
әсер етумен ғана шектелмейді, яки оның күллі болмысына әсер ету, сол арқылы
өмірдің мәні мен ... ... ... да ... жөн. ... да ... ... ұшырағанын, бұрмаланғанын, жалған мазмұнда
таралуын ... таза ... ... ... жөн. ... ғана оның жанға ғана
емес тәнге де әсері дұрыс қабылданбақ.
Дін әлемдік тарихтың мазмұнын құрайтын күрестер мен өзара қатынастардан
тұратын мәдени-тарихи түр ... ... ... ... ... те шынайы мағынасында «алғашқы қауымдық құрылыстан қалған
қарапайымдылық пен ... ... ... ... ... бастауы»
дегенді білдіреді [6, С. 144]. Басқаша айтқанда, адамдар өздерінің ақыл-ойы
мен адамгершілік ... ... ... шексіз билік жүргізіп,
жаратылушыдан жасампаздыққа ... адам ... ... ... ... ... өркениет кең мағынасында жалпы
адамзатқа ортақ мәдениеттің биіктігімен, ... ... ... және ... ... күллі қоғамдық қатынастардың
жетілгендігімен «кең ... ... ... ... бір ... ... ... болуы мен дамуына белгілі
дәрежеде табиғи-географиялық, шаруашылық және ... да әсер ... ... шығу ... ... ескі ... пен экономикалық бірліктің негізінде қарастырған дұрыс. Орта
ғасырлық Қазақстан жағдайындағы исламдық өркениет туралы сөз ... ... ... пен этномәдениетке негізделгенін айтуға тиіспіз. Көптеген
батыс еуропалық зерттеушілер ғылымдағы ... ... ... өмір
салты» дегенге заңдылық деп қарайды [7, С. 111]. Көшпелі мәдениет исламның
араласуымен, рухани жағынан ... ... ... ... ... ... ... бұрыннан келе жатқан төл мәдениет сияқты
сіңісіп кетті. ... ... ... сияқты исламдық-
қазақ синкретизмінде де негізгі жүйе ... ... ... ... ... ... ... [8, С. 28]. Көшпелі ... ... ... ... ... ... ... мен суфизмнің
арақатынасы үлкен қызығушылық туғызып отыр.
Көшпелілердің жан дүниелеріндегі ... ... ... ... ... мәрттік, батырлық болмыстары оларды өжет те ... ... ... жақындастыра түсті. Исламның қазіргі ... ... ... принциптерді орнықтыруда маңызы ... ... мен жан ... ... ... қажеттігі жөніндегі идеялары да
ерекше ықыласпен қабылданған. Ислам дінінің ... ... ... әділеттілігін, жауапкершілігін, елі ... ... ... ... ... ... ... рух арқылы бәсекелесін жеңуге ұмтылдырады.
Ұлттық спорт өнерінің қалыптасуының тарихи-шығу тектік шарттарының
бірі – ... ... ... ... ... ... елін қорғау т.б.
модустарды біріктіреді.
Қазақтар Азия құрлығының Алтай, Оңтүстік Сібір, Монғолия аймақтарынан
шыққан, біртіндеп ... ... ... мекендеген түркі тілдес
көшпелілердің тікелей ұрпақтары. Олар көшпелі ... мен ... ... көне ... ... ... ... ассимиляцияға ұшырата
отырып, біздің дәуіріміздің бірінші мыңжылдығының ... ... ... ... ... ... ... этникалық
негізін құрады. Ондай үлкен мемлекет қүру, оны ... ... ... тұру ... ... қатар, білектің күшін, ... ... ... ... Яғни сол ... ... ... өз қол астында ұстауы үшін қаншама тер төккенін,
әрдайым сергек те сақ болып жүру үшін ... ... пен күш ... ... ... ... тек қана ойша ... ғана болады.
VІ ғасырдың екінші жартысында құрылған Бірінші Түркі қағанаты ... ... ...... сасанидтік Иран, Қытай сияқты
мемлекеттер санасатын үлкен Еуразиялық ... ... Сол ... ... ... Византиялықтардың, Арабтардың, Сериялықтардың жазбаларынан
көрініс беріп, Санскрит, Тибет, әр ... иран ... ... орын алды [9, С. 79]. ... ... бабаларымыз түркілерді
исламның негізін қалаушы пайғамбарымыз Мұхамед те біліп, өз ... ... ... кездеседі. Оған Мұхамед пайғамбардың өмір сүрген уақыты да
сәйкес келетінін ескерсек, ғалым ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығара алмаймыз [10, С. 24].
Орта ғасырларда Еуразия ... ең ... ... ... ... түркі тілдес халықтар кейін бөлшектеніп кетсе де олардың рухы осы
кезге шейін көшпелі ... ... ... санасында ғасырлар бойы
сақталып, әрдайым қажет кезінде қайта ... ... ... Дәл ... ... одан ... ... да өзгеріссіз сақталған, қазақ
халқының өздеріне ғана тән сипаттағы ... ... ... мен ... ... қалыптасып, орнықты. Индустрияның
дамуына дейінгі кезеңде Қазақстанның ең алдымен көшпелілердің елі, ... ... ... белгілі. Сондықтан да исламға ... ... ... ... ... ... де көптеген зерттеулерде
әділ бағаланып ... ... ... ... мен олар ... ... ... мәселелерінен бастаған жөн [11, С. 5].
Мәселен, тарихта көшпелі халықтардың өздерінің ... ісі, ... тән ... ... Өркениет жағынан егіншілікпен айналысқан
халықтарға тәуелді бола тұрса да, денсаулықтарының ... епті ... ... ... ... ... көркем ауыз әдебиетінің молдығы
жағынан олардан әлдеқайда жоғары ... ... ... ... туа
бітті дарыған ерлікке деген құштарлық, тайсалмас жүректілік, ... ... мәрт ... ... ол өмір ... орта мен ... де тікелей байланысты болатын. Тарихта көшпелі халықтар пассионарлы
үлгідегі адамдардың генераторы сияқты өмір ... Әлі де ... ... ... етсе де: «Олар өздерінің намыстары мен адамгершіліктерін жеке
бастарының ... мен ... ... ... қоятын», -
деген Хара Даванның пікірінде шындық бар деп ойлаймыз [12, ... ... ... өзінің бойындағы ... ... ... ... ... пен ... ... қайшылықта өмір
сүрді. Оның бір басында идеализм мен материализм қатар тоғысып ... ... ... (Бумын қаған дәуірі, Шыңғыс хан, соның ішінде
мұсылмандықты ... ...... ... мен ... ... ... қарапайым пендеден биік тұрған ... түрі ... сүру ... ... жағдайы мен қауіпті жорықтарға ... ... ... ... туыстықты сезінетін батыл да қайрат
күші мол көшпелілерден бәрі де ... ... да ... барлығы да олардың алдында бастарын иетін. Соның ... ... үшін ... ... ... озық ... ... өзгелерден басым тұрған, езілгендерді азат ... күш ... ... ... ат үстінде өтіп, мал мен аңнан нәпақасын тауып жеу
көшпелілердің әрдайым ... да ... ... ерік жігерлері мықты, батыл да
табанды болып қалыптасуларына ерекше ықпал етті. Ежелгі грек ... ... сақ ... соғыс өнерін жете меңгергендігі мен
аттарының ұшқырлығын ... ... ... ... ұйымдастырған
салтаттылардың ат ойынын суреттейтін эпизод бар. Онда жеңіске жеткен жас
сақ жігітінің сәйгүлігін ... өз ... ... ... ... оған
көнбейді. Бірақ ол өз атын «ержүрек адамға алғыс ... ... [13, С. 37]. ... ... ... жеке ... ... тау мен таста, ормандарда көшіп жүреді, олар бесіктен
белі ... ... ... пен суыққа, аштыққа төзімді болуға үйренген» - деп
жазады ғұндар туралы Аммиан Марцеллин. Көшпелі тұрмыс пен жиі ... ... ... ... ... ... шыңдап, жеке
тұлғалардың қалыптасуына зор ықпал етті. Мұндай өмір салты көшпелілердің
батыр ұлт ... ... ... ... ... ұмтылған қолбасылар
мен патшалардың жиі шығуына мүмкіндік жасады. Көне түркілер өздері туралы
руникалық ... да «Біз ... бері ... - деп
айқын жазған [14, С. 140]. Әр халықтың ... ... бері ... ету ... ... өздеріне тән атқаратын қызметтері бар.
Мысалы, ақылдылық, қулық ... ... ... тәртіп, реттілік жүрген
жерді немістерге теліп жатамыз. Ал ... ... ... уақытта
жауынгерлік, ерлік, билеушілік қасиетті меншіктеген біздің бабаларымыз
екендігін ... ... ... ... жас ... ... ... жетті. Ал ертеректе ... ... ... ... ... ... күш-қуатына байланысты болғаны белгілі. Біздің ата-
бабаларымыз ақ білектің күшімен, ақ найзаның ұшымен ... ... ... ... ... ... біздің ертеден келе жатқан
дәстүрімізді айғақтай түседі. Мемлекеттік құрылым да шығармашылықты қажет
етеді, соғыса білу де ... ... бір елді ... алу, ... ... емес. Бірақ саяси-
экономикалық жағынан дамыған мемлекеттер әрдайым әлсіз елдерді шауып, өз
мүдделеріне пайдаланып келгені бұл ... ... ... ... да ... ... ешқашан ешкімге өктемдік жасамаған
деудің өзі тарих ... ... күнә ... еді. ... Азия мен
Түркістанда ежелден-ақ көшпелі түркілер жаулап ... ... күш ... ал ... мен ... халықтары олардан көбінесе қорғануда
болған немесе тау мен ... ... ... этникалық және тілдік
ассимиляцияға ... ... ... ... ... бұл ... ... Тұран арасындағы күресте әрқашан да даланың ... ... ... жетіп отырған, Иран тайпалары ... ... ... ... ... ... ... болатын», - деп атап көрсетеді
[15, С. ... ... ... ... отырықшы мемлекеттер жапа
шеккен (Қытай, Иран, Русь). Олар ылғи да ... мен ... ... ... ... ... көшпелілерге тиімді сауда ... ... ... неке ... ... үсті-үстіне дипломаттар
мен діни миссионерлер аттандырып жататын. Отырықшы ... ... ... мазасыз көршілерден шекараларын ... ... ... ... ... ... ғана (онда да ара-
тұра) болып тұрған. Еуразияның барлық аймақтарында көшпелілер жаулап ... ... ... ... ... етті, тек қана (шамамен XV-XVI ғғ.)
ұлы географиялық ашылулардан кейін ғана ... ... ... ... өздерінің белсенділіктерінен айырылып, әскери жеңілістерге мойынсұна
бастады.
Қай халықтың ... ... ... мен ... соқыр сезімі
(ырықсыз сезім, инстинк) ұлттың тарихи тағдырынан жойылып кетуі ... ... ... идея ... ... ... әр ұлт өкілі оны іске
асыруға бейім келеді. Біз де түркі нәсілін нормандар мен ... ... о ... дара ... ... ... құштарлығымен, өз ақыл-
ойына ғана сүйенетіндігімен, ақсүйектігімен басқалардан ерекшеленіп ... ... Өне ... ... билікке деген құштарлық, жаулап алу мен
бағындыруға деген іштейгі ... ... ... ... ... ... ... басты себебі болатын. Сол арқылы
олар тарихи саяси өзгерістерде ... рөл ... ... ... бір-бірімен араласуына жағдай жасады, олардың ... ... ... ... ... ... жоғарылығы мен төмендігі туралы пайымдаулардың өзіне
кейде күмәнмен қарауға тура ... Оған ... ... ... ... ... арқылы да жауап беруге болады. Мысалы, ... ... ... шыққан парсылар арасында емес, көшіп-қонып жүрген,
мәдениеті төмен, жартылай ... ... ... ... ... ... ... шығар.
Эпостық тұлға көне дәуірлердегі мифтік қаһарманның реалданған образы.
Эпостанған ... ... ... – өзін ... ... өзін-өзі үнемі әйгілейтін демонстрацияланған, этностың
тағдырын сақтайтын жауапкершілікті ... ... ... ... ... өмірдегі даралық. Оның бойынан да: намысшылдық,
қайсарлық, ептілік, жігерлілік, төзімділік т.б. ... ... ... ... ... өзі – ерекше құдыретті тәндік күш тасқынының
ядросы. Ол ... ... ... ... ... ... үлгісі, өзінтану мен өзін әлемге таныстырудың экспликациясы.
Демек, ол – ... өзін ... ... ... ... ... социологизмі, адам бойындағы сол дәуір ... ... ... ... ... адам бойындағы тәндік
қуатты ашудың персонализмі, ел мен ... ... ... ... ... мен ... орнын ашудың эгогносеологизмі
т.б. бола отырып, бүгінгі заман үшін спорт өнеріндегі барлық құрылымдық
қасиеттердің ... үлгі бола ... ... ... ... зерттеуші ғалымдарымыз оның басты
функциясы да осы идеологиялық сипатта ... атап ... [16, 39 ... спортқа қатысты алғанда – бәсеке, жеңіске жету, тәуекелшілдік,
жаттығудың нәтижесі, ... ... адам ... ... ... ... т.б. болса, соғыс өнері осы процестерді сақтау
мен оның тұрақтылығын қамтамасыз етудің шарты. Бұл шарт ... ... ... ала ... ... қалпына да айналып, бос уақытты тиімді
өткізудің ... ... ... ... ... ... ... арқылы өнерге, яғни, спорт өнеріне ауысқан деп тұжырымдауымызға
болады, бұл барлық спорт түрлерінің синкретизмдік субстраты болған тәрізді.
Сәйкесінше ... та ... ... ... бос ... тиімді
өткізудің тұрмыс қалпын құраған.
Яғни, соғыс өнеріндегі саяси қақтығыстық сипат – оппозициялық ... ... ... ... Бұл ... болмыстағы «шынайы ойын»
мен «мәдени ойын» ... даму ... ... ... ... ... ... буын өнердегі тәрізді
ойын болып табылады. Ойындық сипатын жоғалтқанда ... күш ... ... ... ... еді» [17]. Сәйкесінше, құрылымдық әдіс бойынша
ұрыстық оқиғаға ойындық ... ... күш ... кикілжіңі
түсіріледі, бұл да ұрыс пен спорттың түбі бір ... ... ... ... негізгі элементі және ... ... – елін ... Елін ... ... прагматистік
пайдакүнемдік, өз қамын ойлайтын эгоизм т.б. қасиеттер жат, оған керісінше
ұжымшылдық психологиядағы – халқын өзімен органикалық-әлеуметтік ... ... ел ... қасиеттерінің шарттары – этникалық
эксцентризм, ұлт ... ... тән ... ... болу,
мақсатты міндетке айналдыру т.б. болса, сәйкесінше спорт өнерінің иесі ... ... мен ... ... ұлы ... ... сезінеді
деп тұжырымдауымызға болады. Оның да ... ... ... ... ... ұсынылатын ел мүддесі болып шығады.
Ел мүддесі мен жеке ... ... ... ... негізін
құрайтындығын тұжырымдаушылардың идеялары да осы баһадүр психологиясын
зерделеу аясында бір-бірімен байланысып, пікірлері ... ... ... сіңген әлеуметтік және рухани құндылықтар рухани ... пен ... ... ... бола ... Отан алдындағы борыш
пен міндетті орындауда кездескен қиындықтарды батыл ... ... ... қоғам мүддесі, ұлттық мүдделер әркімнің өзінің, жеке басының ... ... ... [18, 5 б.].
Елін қорғау идеалы асқақ құндылыққа айналып, ол үшін ... ... ... болады немесе күш-қуатты игі мақсатқа пайдалану ... ... ... ... бойы ... келе ... оның
болмысының шынайы сақталуының кепіліне айналған.
Қазақ халқының тұтас ... ... анық ... ... ... тыныс-тіршілігінің бағдары болып табылатын – әдет-ғұрып пен
салт-дәстүрі құрылымдық-функционалдық ... ... ... ... ... құқтық-демократиялық т.б.
салаларды құрайтын көпмәнділігімен ... ... ... ... ... ... өзіндік ықпал еткен құрылымына айрықша назар аудару да маңызды.
Әдет-ғұрып пен ... – көне ... бері ... ... ... сан алуан діни сенімдер мен өзге де ... ... және ... ... ... оңтайлы өмір сүру
бағдарларының, үлгілерінің ... ... ... оның құрылымы «бәрінің әу бастан берілген жауабы» дайын күйіндегі
«құндылықтардың бәрі де бар» тұтас концептуалдық жүйе ... ... ... халқымыздың тіршілік ету мен өмір шындығынан
бір сәткі үзілісі, жаугершілік пен жауласудан психологиялық жалығу, тән ... ... ... мен ... ... «ұлттық ойындар»
туған дәуір – ұлттық спорт мәдениетінің алғашқы арнайы «ресми» ... ... ... ... ойын мен ... түрлерін, жауынгерлік соғыс
өнерін арнайы ажыратпаған, ... ... ... тәндік-жандық жетілу
функционализмінің синкреттік құралы ретінде түйсінген.
«Наурыз – нағыз ойын-сауық, спорт пен өнер ... ... ... ... мен ... ... пен ... ақын мен бишінің, ауылдағылар
мен қаладағылардың спорт пен өнер саласындағы саңлақтардың ашық ... ... ... ... ... ... ... қуып
жетеді» [19, 458 б.] – деген жолдар да осының айғағы.
Сондықтан соғыс өнерінің элементтерін (садақ ату, ... ... ... ойын ... (ат шабыс, қыз қуу т.б.) тұтастай арнайы ұлттық
спорт өнері деп, ал діни ... ... ... зікір салуы, тәңірге
жалбарыну), тәндік дене қимылын қажет ететін салттарды (отқа май құю, ... ... ... алғы ... деп түсінуіміз қажет.
Ұлттық ойындар спортының да құрылымдық жағы сан алуан, көп түрлі болып
келетіндіктен, осы ... ... ... ... ... отыратын,
толықтырылатын, дамытылатын синкретизмдік алғышарттарды құрауда ... мәні ... ... ... ... ... қалыптасуының құрылымдық-
функционалистік негіздерінің шығу ... ... бірі – ... келетін болсақ, рухани-мәдени диалогтардың орныға бастауы
мен нығаюы тұсында әлемге ... ... ... ... ... ... болғандығы жасырын ... ... ... ... осы түркі халықтарының ұлы
қорынан тарату, оны мәдениет түпнегізі мен субстраты ... ... ... да ... жатқан тәрізді.
Атап айтқанда, этнолингвоцентризм – өзге ... ... көне ... бері қалыптасқан түркі сөздерімен байланыстыру
(стакан – тостаған, ...... colden – ... ... ... шыққан
деп топшылау); музыка өнеріндегі түбірлестікті туындату ......... еліктеуден туған) т.б.
Сондықтан қазақ халқының спорт түрлерінің әлемдік спорт түрлерінің
қалыптасуы мен дамуына да ... ... атап ... болады. Мәселен,
ұқсату түрінде көкпар мен футбол ойынына ортақ белгілерді көрсетуге болды:
- негізгі межеге ... ... бір ... ... және ... ... үшін ... және оның ойыншыларға кезекпен ауысуы;
- объектіні межеге жеткізу жеңіс болып саналады;
- ойын ұжымдық, қатысушылар саны да ... ... пен ... тез ... ... ... ... кеңістік алаңы керектігі т.б.
Ал футболдың таза сәйкестендірілген түрі «Жаяу көкпар» ... ... ... көкпарды межеге жеткізген жеке адам емес, оның тобы
жеңімпаз атанады [20, 39 ... ... пен ... шахмат ойындарының ұқсастықтары:
- арнайы ойын тақтасы қажет;
- ұпай жинау арқылы жеңіске жетеді;
- ойлану мен әдіскерлікті қажет ... ... ... ... ... ойыны қазіргі баскетбол мен
гандыболдың тууына себепші таза ұқсас ... ... Бұл ... ... дене ... ... да айтып жүр: «Бұл ... ... ... ... Осы кезде ойнаушылар жан-жаққа бытырап
кетеді. Ал ойын жүргізуші қолында түйілген орамалы бар ... ... ... ойын ... жете ... қолындағы орамалды басқа ойыншыға
лақтырады, орамалды қағып алған ойыншы орамалды екінші балаға лақтырады...»
[20, 43 ... ... ... төрт ... ... ... ... психологиялық дайындығын жетілдіру» деп атаса [21,С.15], ұлттық
ойын – алтыбақандағы «әткеншек» – ... ... ... ... ... ... деп ой түйіндеуімізге және ... ... ... ... деп бағамдауымызға болатын
тәрізді.
Немесе профессор Д. Кішібеков ... ...... – асық ойынынан туындаған. Көкпар – «көк ... ... ... Ал аш ... ... жемтікке таласы «табиғат даласының
көкпары» болуы ықтимал. Яғни, ... ... да осы ... ... болуы мүмкін [22, С. 236-258].
Бұл мәдени этноцентризмдегі спорттың синкретистік негізі байырғы ... өмір ... ... ... баса ... ... ұштасып жатыр.
Дәстүрлі қазақ дүниетанымында спорттық ойындар ... ... ... де ... кеңістік пен уақытты игерудің символдық нышаны, мәселен, оны ... ат ... ... кең ... ойын ... пайда
болуы;
- ұлт болмысын сақтау мен жаугершілік заманға дайындықтың алғы шартын
жасақтаудағы ... ...... ату, ... ... т.б. ... құбылыстар;
- өмірмәнділік-тұрмыстық мағыналы әлеуметтік мәселелерге арналған
практикалық ... ... ... қыз қуу – ... жұп құрудың
алғышартын дайындайтын абстрактылы мүмкіндікті ... ... ... ... ... ... пен ... құрылымындағы «тұрмыс кешу салтының
үлгілеріне» және ... ... ... ... тәжірибесіне»
келетін болсақ, ол - қазақ халқының шынайы болмысының заңды жалғасуының
объективті шарттары мен өткеннің ... ... ... ... ... ... ... көре білуінің» идентификациясы, рухани тәжірибе мен биологиялық-
физиологиялық жетістіктерінің тұтастай көшірілуі т.б. Мәселен, атқа міну,
шаруашылығындағы үй жануарларын өзі ... іске ... атап ... ... ... ... де қуаттайды: «Көшпелінің рухы
таза, аңғал, жауынгер, өзгермелі жағдайға ... ... ... ... оның рухындағы осы қасиеттер ... ... ... өте ... ... дарыған» [23, 93 б.].
Осы тіршілік динамизмі қозғалыс, икемділік, бейімделу, ... ... т.б. ... ... туғызған алғышарттар.
«От умения человека догнать и метко поразить добычу, от способности
быть стойким и закаленными борьбе с ... ... ... ... охотничья удача, а значить – и жизнь.
Итак уже первобытныму человеку были знакомы бег, прыжки и ... ... ... ... ... ... ... деген тұжырым да осы ой-пікірді қуаттайды [24, С. 4].
Спорт ...... ... бола ... ... ... ... құбылыс. Сондықтан спортқа әр ... мен ... ... Пономарев: Тәндік сапалардың жоғары деңгейінің қалыптасуын
қамтамасыз ететін ... ... ... ... [25, С. ... Сулейманов оның құрылымына «жарыс қызметі мен оның шарттарын
қамтамасыз етуге арналған» ... ... [26, С. ... ... оны ... ... жеке жарыс қызметі, оған ... ... және осы ... ... ... ... қатынас,
нормалар мен жетістіктер» жиынтығы ретінде қарастырады [27].
Н.И. Пономарев пен В.В. Столяров «Мәдени қызметтің бір қыры ... ... ... ... ... баға береді [28].
Спорттық қатынастар – спорттық қызмет процестері мен оның негізіндегі
адамдар арасындағы қатынастардың байланысының ... ... ... ... бәсекелесу процесіндегі қатынастары жатады немесе спорттың
бәсекелесуші қыры жатады [29, С. 14].
«Спорт – ... ... ... сферасы, қоғамның бүтіндігін
нығайтатын фактор» [30].
«Спорт – салауатты өмір салтын қалыптастыру жүйесіндегі маңызды ... ... пен ... ұйымдастыру, тәндік және рухани күштерді дамыту мен
қайта қалпына келтіру» [31].
Сондай-ақ, қазіргі дене тәрбиесі мен спорт социологиясында: адамдарды
өмірлік ... ... мен ... ... ... ... ... эстетикалық, экономикалық т.б. қызметтермен
байланысты екенін атап көрсетеді [32, С. 30].
Немесе, ... ... ... (биологиялық) сапаларды ұсынатын дене
тәрбиесінің әдіснамасы: күш, жылдамдық, ... ... ... ... [33, С. 80-93]. Бұл ... ... ... тұлғаның тұтас қасиетін қалыптастыратын бірліктер мен ... ... ... ... құрылымдық элементтерін ажыратып көрсететін
анықтамалар мен спорттағы ... ... ... ... ... және бұл ... ... тарихында әлі де жалғасуда. ... ... ...... жағынан сан алуан,
психомәдениәлеуметтік мағыналы ойын формасындағы тәндік-рухани жетілуді
басшылыққа алатын ... ... ... ... ... ... ... деп анықтама беруге болады. Осыған байланысты ұлттық спорттың құрылымдық-
функционалдық негіздерінің: ... ... ... ... психологиялық, ... ... ... полифункционалдылық екендігін
атап өтуге болады.
Биологиялық-физиологиялық құрылымының ұлттық менталитет тұрғысынан –
қуат пен күш ... ... ... ол – ұлт ... тұрмыс қалпы
мен дәстүрлерінде қалыптасқан ... ... ... ұлт ... көрінісі. Мәселен, ол организмнің қоректенетін ұлттық тағамдарынан
бастап, психологиялық, идеологиялық, рухани тәрбиелік сатыларына ... ... ... ... бірі.
Күш пен қуаттың ұлттық менталитетте – мистикалық (тәңір ... ... ... сұрау), биологиялық (тәндік күш бітіретін
ұлттық тағамдар арқылы), тұрмыстық-әлеуметтік (айналысатын шаруашылығына
байланысты дене ... ... ... тәндік күш) т.б.
түрлерін атап өтуге ... та ... ... ... ... ... ... айрықша доминантты басымдық беріп, оны өмірмәнділік норма мен
талапқа ... ... ... ырымдарындағы табулардан осы
денсаулықты сақтаудың модустарын айқын ... ... ... бас киімсіз
далаға шықпа, қараңғыда далаға жалаңаш шықпа т.б.). Немесе, дәстүрлі қазақ
мақалы оны «Бірінші байлық денсаулық» деп ... ... ... ... ... ... байлықтық сипаты болмаса
да, байлыққа тең, әрі бірінші, яғни, бірінші байлық дәрежесіндегі ... ... ... сыйы ... қабылдап алған, оны сақтауға
немесе жоғалтуға құқылы, «байлықты» сақтау өмір ... ... ... ... ... ұрпақтардың денсаулығына баса назар аударатын
салттар жиі кездеседі. Денсаулықты өмір сүрудің ... ... ... ... ... оны белгілі бір қажетті модус ... ... ғана ... ... әрі ол – моральдық принцип,
этикалық құндылық, әдет-ғұрыптың ... ... ... ... немесе ойындық қызметтерді пайдалы мақсатқа, ... ... ... ... ...... ... болып шығады.
Спорт та адамның биологиялық-физиологиялық потенциалдарын активтендіру үшін
«адамның-өзі-үшін-еңбек» ... ... ... ... ... мен ... да осы ... қозғалыс. Сондықтан спорт бұл
жерде үздіксіз физиологиялық қозғалыс ... ... ... ... Жоғарыда көрсетілгендей, спортты бос уақытпен, ... ... да ... ... ... дүниетанымда спорт –
еңбектің шеңберіндегі жекелік элемент. Себебі, қазақ халқының шаруашылығы
мен ... ... ... оны ... «спортшы» етіп қалыптастырады.
Мәселен, ат үстіндегі өмір, үй жануарларын ... дала ... ... ... шыққан коррида бұқамен тайталас спорты, әлемдік аренадағы ат
спорты т.б. ... ... ... сәт сайын қайталанатын тіршілік
етуінің заңды әрекеттеріндегі ұлттық болмыс элементі. Мәселен, Қорқыт ... ... ... ... ... ... ... көріністерінің
мифтік, әрі реалды бейнесі [34, 361-362 бб.]. Сонымен қатар осы ... ... ... ... шығу ... түркілік дәстүрлермен байланысты
сабақтастығын да аңдай аламыз.
Еңбектің нәтижелілігі мен сенімді іске асуы осы ... ... ... оның ... ... байланысты, «сол еңбекшілер»
арасынан икемділердің сұрыпталып, шебер спорттық өнер ... ... ... ... ... икемділік кең ауқымда түсіндіріледі:
найзаны межеге дәл тигізу, ат спортындағы ... ... ... ... ... ... альпинизм,
парашютпен секіру т.б. спорттарына байланысты, мұндай ... ... ... ... қалған архетип, сондықтан оны ұлттық
менталитет «еркек тоқты құрбандық» деп қысқаша ... Ол өлім ... ... алып келетін экзистенциалдық түпкі философиялық мәселе.
Ұлттық дүниетанымды зерттеушілеріміз: «Соғыс ...... ... қаһармандық рухтың басты арнасы, өмір мен өлімнің ашық белдескен жері»,
– деп өзінің қаһармандық рух ... ... ... ... ... ... ... [35]. Түркі ұландарының отансүйгіштік
философиясы – осы баламалық ... ... ... ... да ... спортшылары арасынан тән құрбандығы спортына батыл
қатысатын ... де ... ... ... ... болады.
Спорттың келесі құрылымы эстетикалық. Себебі қазіргі заманғы ... де оның ... ... көп ... бөліп келеді: «В технико-
эстетических видах спорта красота исполнения ... ... ... ... ... тела в ... ... амплитудой и специфическими ...... ... ... геометрической точностью,
согласованностью, ритмичность движении» дей келе, оның ... ... ... хореографиялық, динамикалық, ырғақтық
т.б. отыз төрт қырын атап көрсетеді [36, С. 204-216].
Немесе қазіргі ... ... ... да дене ... ... ... ... байланыста қарастырады [37, 103-106 бб.].
Құрылымдық негіз бойынша ұлттық спорт ... ... ... ... ... ... ... дүниетанымның спорттық
картинасын бағамдап алуымыз қажет.
Ұлттық дүниетанымды зерделеушілер тұжырымдағандай ... ... ... өн ...... ... ... т.б. әсемдік пен үйлесімділікке, теңдік пен дәлдікке, қуаныш
пен қайғыға аса мән берген [38-40]. ... да ... ... ... ... ... ... әрбір символизмдерден
және реалды картиналардан туындап жататындығын аңғаруға болады.
Ұлттық өнерімізге тоқталар болсақ; ... ... ала ... екі жақтың және олардың дәрежесі жөнінен теңдіктің көрінісі,
қошқар мүйіз ою - көне ... ... ... ұқсатушылық бір көрінісі
(өгіздің мүйізі – қошқардың мүйізі). Бұл – күш пен ... ... көне ... ... Төл ... ұлттық
бұйымдарымызға ұқсастық тұрғысынан шолу жасасақ, «Құмыра – әйел ... – ер ... ... келетін реалды суреттерді көре аламыз. Антикалық
көне Олимп дәуіріндегі ермүсіндеу өнері осы күштің ... ... ... ... ... ... ... «торсықтың»
формасы – қуатты ер тәнінің бейнесін елестетеді т.б.
Ұлттық дүниетанымдағы аудио кеңістікке сәйкес қуатты ерді ... ... көне ... ... де бастау алады: «Ерліктің
қаһарлы денесі, оның қорқынышты бейнесі жер асты ... сай ... ... Ерлік туралы түсінігі сипатталған. Онда Ерлік –
«атлеттік дене бітімі» бар шал деп ... [41, 382 ... ... ... ... ... ... терең
мағыналы, символдық-математикалық мәні бар екендігін ұлттық дүниетанымды
зерттеушілер де жоққа шығармайды [42].
Әсемдік, дәлдік, ... ... ... ... ... ... ... мәселен, нысана монизміне негізделген спорт
түрлерінің бәрі – дәлдікке ... ... ... ату, ... ... ... үнемі қажет ететін қазақ халқының ... ... оған ... ... ... дәлдігін» культке айналдырған. Мәселен, ... ... ... оны ... ... атқан» деп әлеуметтік мәртебеге,
қоғамдық-тұрмыстық статусқа айналдырған. «Дәлдік архетипі» эстетикалық
қырын танытып қана ... ... ... ... ... даму ... аса қажетті сапаны құрайтыны жасырын емес. Дәлдік ... ... ... ... ... ... мотив екендігі сөзсіз.
Ал ерлік, жоғарыда көрсетілген тән құрбандығының тәуекелшілдігінің оңды
нәтижесі, спорттағы ең соңғы сәтті нәтиже ерлікті ... ... ... – әлеуметтік-физиологиялық айрықша тұлғаның потенциалды
мүмкіндіктерін толық пайдалану арқылы ... ... ... ... ... ... төңкерісшіл оңды нәтиже болып табылады. Ерлік архетипі
– қуаныш пен шаттануды, өзіне сенімділікті, өзін ... ... ... ... – құрбан болу» (ұлт, халық, жанұя,) ... т.б. ... ... өнеріне де қажетті, ұзақ кезеңдік жаттығудың ... ... ... ... бәсекелестіктегі
әлеуметтік сұрыпталудың өміршеңдігінің табиғи-физиологиялық айғақталуы
болып саналады. Сондықтан бүгінгі ... ... да ... ... жағдайда атап өтілуі заңды құбылыс.
Себебі «ерлік» категориясы эстетикалық сөздіктерде де әрдайым қоғамдық-
әлеуметтік сипаттағы құбылыс болып келетін, ... ... ... ... өмір ... ... ... табылады [43, С. 30].
Шабыт – мүмкіндікті іске ... ... ... қажетті ішкі рухани-
энергетикалық потенциалды қорлары болып табылатын ... ... ... ... энергетизм кез-келген сәтте
дайын болуды, тіпті кейде ырықсыз көрініс беруді басшылыққа ... ... ... ішкі – ... ... күш, ... қорларының көрінуіне жол
ашатын, жүзеге асып жарияланатын ... ... бола ... ... ... ойынынан табылуға тиісті басты сапалық
құндылықтардың бірі. Шабыт ... өнер мен ... ... ... ... өмірлік күштің элементі.
Этикалық құрылым элементі намыс – «Қоянды қамыс, Ерді ... ... ... ... Ол ... қалған борыш пен парыз
және міндеттілікті мойындамаушылықтан туындайтын әділетті ашу-ыза ... ... жеке ... ... әлеуметтік жауапкершіліктің түрі.
Түркілік архаикалық намыс жауынгерліктегі жеңіске жетелейтін атрибут
түрінен қазақ халқының ... ... ... алып ... ... ... айналғандығын бүгінгі заманауи ел мүддесіне сай
жаңа сапаға көтерілгенін өмірдің өзі дәлелдеп отыр. Ал ...... ... т.б. қос ... ... ... айқын емес элемент,
дегенмен, ол – рухани-энергетикалық ... ерік ... ... ... ... ішкі мотивтен туындайтын белсенділік. Жігер қазіргі
спорт өнерінде де спортшының психологиялық сапасы ретінде анықталады.
Бақыт – ... ... ... ... ... және ... ... жолымен іске асыруға ұмтылатын, тілек пен
идеал абсолютті түрде қатыспайтын, толықтай, ... ... алу ...
деген жалпы анықтамалардағы ұсыныс пен тілектердің қанағаттандырылуы спорт
этизмінің шартты ... [44, С. ... ... ... болып саналатын – ... де ... ... ... шарттарының басты сипаттарының бірі.
Патриотизм принципі де: альтруизм, ерлік, қайырымдылық, жақынға махаббат,
ұжымшылдық т.б. ... ... ... мен ... ... ... ... қоғамдық санасының құндылығы болып саналатын
патриотизм спорттың өн ... ... ... ... ... әділеттілік қазақ қоғамының құқықтық-нормативтік актілерінің,
этикалық өлшемдері мен әдет-ғұрып талаптарының қатаң ... ... ... ... ретінде өмір сүріп келді. Мәселен, билер институты,
этикеттік нормалар, жауынгерліктің ел қорғау үшін ... ... т.б. ... ... ... ... дамуында
сақталатын атрибут ретінде танымал. Осы ... ... ... ... ... жеңімпазды анықтаудағы басты модус.
Спорттағы әділеттілік бұрмалауға келе ... ... ... жария
түрде өткізілетін бәсекелерден өз шешімін табады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... оны ... қылды қақ жарған»
деп толыққандылық және ... ... ... ... Қазақ елінің
Ресей отаршылдығы кезіндегі «бұратана халық» өкілі ...... ... ... ... ... әйгіленіп, отаршылдық
қысымшылдықтан да биікке асқақтап, ұлт рухы мен ... ту ғып ... бойы ... ұлттың жауынгерлік дәстүрді қайта жаңғыртқандай
әсер қалдырды.
Әділеттілік болмаса, сол ... ... ... ... образы мүлде танылмас та еді. Ұлтымыздың көрнекті
палуаны екі сферада күресе білді: спорттық кәсіби ... ... ... ... және ... менсінбеушілік дискриминация
әділетсіздігі үшін психологиялық-рухани күрес. ... ... ... - ... ... қасиеттері арқылы қай салада болмасын жеңіске жетіп
отырды. Елі мен халқы үшін өз ... ең ... ... ... ... елі ... ... толықтай атқарып шықты.
Оның өміріндегі шет жердегі құрбан болу мен әр ... ... ... ... ... ... және өзге ел ... қай елде болмасын шынайы күресе білді. Ол 24 мемлекеттен ... ... ... ... ... дес ... ... құрылымдық негіздерінің бірі – ... Оның ... ... ... атап
көрсетілгендей, Зорастризмдегі Ахура-Мазда мен ... ... ... ... ... Жауынгерлік замандағы жекпе-жекке
дейін сабақтасып, мұндай қарама-қарсы жақтар ретіндегі құрылым кейіннен
спорттағы жұптық ... ... алып ... деп ... Жоғарыда атап көрсетілгендей, спорттағы жұптық бинарлық позицияның
қолөнердегі көрінісі – кезектесіп ... ала ... ... ... ... әлемдегі қарама-қарсылықтардың бейнесін; жақсылық пен
жамандықтың, күн мен түннің, ... ... ... түсінігін т.б.
Жеке спорт түрі жұптық түрге, одан топтық интеграцияға қарай ойысады.
Жұптық оппозиция жеке ... ... ... ... аренаға шығады. Ол шығу
тегі жағынан жұптық жеке қарама-қарсы жақтардың арнайы өкілдерінің туыстық-
бауырмалдық түрде ... ... ... ... ... негізделген қазақ халқының ұжымшылдық психологиясы ... ... ... өз ... туындауының психологиялық-
әлеуметтік негіздерін құрайды. ... ... ...... ... мен ұжымдық түрде күресу саясатынан қуат алады деп ой
түюімізге болады.
Мәселен, Қорқыт жырларындағы ... ... ... ... көне ... дүниетанымындағы күш пен жетілгендік культінің заманауи
сабақтасқан-жалғасқан көріністері: ұл – аң ... ... ... ... ... ерлік өнерін көрсетпей, оған ат (есім) та қойылмайтын болған.
Бұл психология ғылымы мен ... ... ... жеке ... ... айналуының басты өлшемдеріне сәйкес келетіндігін айғақтайды.
Әлеуметтендіру мен тұлғалыққа өту жоғарыда көрсетілгендей, ... ... ... ... «ол ... бір бала бас ... қан шығарса,
ат қоятын еді» [34, 20 б.]. Міне спорттық ... ... ... ... әлеуметтендіру мен тұлғалыққа өткізу функциясы осы
принциптен туындайды. ...... ... ... ... жеткен тәндік тұлға, қоғам мен әлем алдында өзін ... ... ... көне ... қалған архетиптер бойынша
тәндік тұлғаларды да құрмет тұтқан, ... ... ... ... ... ... ел мүддесін қорғайтын саяси-әлеуметтік мәртебеге
көтерген.
Осыған байланысты тарихта кейбір түркі ... ... ... ... яғни, оларда арнайы физиологиялық жаспен өлшенетін уақыт емес,
сапалық қасиеттер тұлғалыққа өтудің өлшемі ретінде ... ... «Он үш ... отау ... ... ... сөз тұлғалыққа алдын-ала
дайындайтын идеологиялық құрал, жауапкершілікті сезіне білуге үйретудің
педагогикасы. Он үш жас – ... жас, ... ... ұлы осы ... ... ... ... жинақтай бастауы керек, соған сәйкес, ол халық
алдында «ерлік» көрсетумен, яғни физиологиялық жетілгендігін қоғам алдында
айғақтауымен сол ... ... ... дәлелдеуі тиіс. Спорт құрылымындағы
ұлттық дүниетаным бойынша тұлғалыққа өту ... ... ... ... құрылымның басты ... ... ... ... – ағылшынның бастаушы деген ... яғни ... ... ... зор ... ете ... немесе кіші топтың ең беделді мүшесі», – деп анықталғандай,
сәйкесінше әйгіленген спортшы ... ... ... ... табынушыларын топтастыратын физиологизмді жақтаушылардың көрнекті өкілі
[45, С. 141-142]. Мұндағы көшбасшылық – спорт ... ... ... дене тәрбиешісі, салауатты өмір салты мен ... ... ... ... ... – сөз ... түсіну,
үлкенді сыйлау, өнерді қастерлей білу т.б. ... ... ... ... ... ... ... жағынан толысқан,
қайратты тұлға мағынасы кең ұғым ... оның ... ... ... ... ... құбылыс және бүтін болмысында «спортшылдық» оның бөлінбес
бір қасиеті ретінде ... ... ... этнокөшбасшылық – көпмәнді-көпқызметті тұлға.
Мәселен, ел билеуші жаугершілік заманның ... ... оның ... ... өз ... ... тәндік қуаттылық міндеттелген, өзін
әлеуметтік барлық сферада практикалық түрде көрсете білген, ... ... ... түрі. Соған сәйкес қазіргі заманғы әйгілі ... ... ... ... тану мен ... ... ... (мақтанышы). Осыдан ел мүддесі ... ... ... ... ... ... бол» принципі заманауи құндылықтардың ауысуына
да төтеп беретін мәңгілік канон, бүгінгі заманның спортшысына тәрбиелік, ел
мүддесін ... рух ... ... ... ... ... шығу
тегіндегі осы – этнокөшбасшылық пен ел мүддесі принципі бүгінгі ... ... ... мәнді құбылыс.
Спорт өнерінде оның жетістігі мен тұлғаның жеке ... ... ... ... психикалық сапаларды атап ... ... ... ... ... саяси
идеялық жетілу т.б. Ал жарысқа психологиялық ... ... ... ретінде: сабырлылық, өз-өзіне сенімділік, күрескерлік ... ... бар ... ... ... де айғақтайды [46, С.
251, 332].
Демек, ұлттық мәдениеттегі спорт өнерінің ... ... ... ... бірі ... оның ... жағына
тоқталып өтуге болады. Сакральдық феномендер: энергиялық рух пен ... ... ... ... ғасырлар бойғы
халқымыздың тіршілік ету ... ... ... ... ... ... ... болып шығады. Осы «Ресурс»
- аса қастерлеу, құрмет тұту, үнемі ... ... ... өз ... ... ішкі құбылыс.
Мәселен, аруақты емшілердің бойынан да шарттарын сақтамаса, күші мен
қуаты «қаша бастайды». Кеңестік ... ... бұны ... ... ... ... ... деп табады. Оны батыстық
логика бойынша – генетикалық-ұжымдық бейсаналылық бірліктің ... – К.Г. Юнг) ... ... ... ... ... ... деп түсіндіруге болады.
Ал өзіне сенімділік пен өзін тану құрылымын спорттың жалпылама алғанда
«Мен-Концепциясы» немесе ... ... ... деп ... ... спортшы бәсекеде алдымен «өзгені тану арқылы өзін таниды»
немесе бұл ... тану ... ... танитын» гносеологизм. Спортшы
бәсекедегі жеңіс арқылы өзіне сенімділікті нығайтатын ... ... ... ... ... дүниетанымда, салт-дәстүрде мақсат қоя
отырып, тексеріледі. Мұндай өзін жетілдіруші персонализмге ... ... ... айрықша маңыз берген. ... ... ... - ... ... рет атқа ... өзіне сенімділікті
тексерудің бірінші сатысы ретінде ... ... ... шығу, ұрыста ерлік көрсету т.с.с әрекеттермен жалғаса береді, оның
соңғы сәттері мен нәтижесі – ересектердің өз ... ... өзін ... ... ... мен ... ... күдік пен үрей спортшының ғана емес, ойынды
тамашалаушы жанкүйерлерге де тән ... ... Мұны ... ... экзистенциализмнен ұлттық дүниетанымның айырмашылығы
оптимистік сипатында. Мәселен, «Қамшының ... ... ... түпкі оптимистік мәні эвдемонизмдік-гедонистік өмірге
тойымсыздық пен өткіншілікке өкініш сазын айғақтайды. Мұндай ... ... де ... ... ... ... ... ұлттық
рухани тебіреністері. Жаугершілік замандағы өмірмәнділік, іштейгі рухани
тебіреніс бейбіт кезеңдегі спортта да сондай қысымшылық жағдайда ... ... ... ... ... ... талдаудың өзі – философия.
Мәселен, адам болмысының құрсауына ... ... ... ... алар ... ол ... ... күш-қуатына
психологиялық қарсылық ... ... ... ... ... Қазақ халқының осы «қарсылығы» кеңістік пен уақытты игерудегі
жылқыны мініс ретінде пайдалануда оның адамның жүрісімен ... ... де ... әсіреленген эпостық сарындардан
анық байқалады: табаны жерге тимеген, ... ... ... ... үлгертпей
басатын, алты айшылық жолды алты-ақ күнде жүріп өтетін тұлпар иесімен
органикалық ... ... ... ұлттық түсініктегі – «тәндік болмыс
құрсауына қарсылықтың» максималды деңгейін көруге болады. Бұл ... әрі ... ... үшін ... ... ... стимул, түрткі, қозғаушы ықпал.
Спортшы болмысының «шекаралық ...... түсу ... ... жаугершілік кезеңдегі үнемі «шекаралық жағдайда»
болу - өлім мен өмір ... ... ... ... ... ... ... саналады. Осының ойын түріндегі моделі ... ... ... ... асады. Спорттағы жеңіс пен ... ...... ... және ... ұят ... (ар) қағидасымен өмірмәнділік
талаптарға айналады. Балама мен «шекаралық ... ... ... болатын болса, бұл қазақ спортшысы үшін «намыстың шекаралық
жағдайы» және рухтың жеңісі мен ... ... ... ... ... ... бұл әлеуметтік сипатта қазақ халқының рухының ... ... ... бағаланады.
Аксиологиялық функционализм өзін және өзгені бағалау құндылықтарымен
айшықтала түседі. Спорттық ... ... ... ... тану ... ... анықталады немесе керісінше. Дәстүрлі қазақ қоғамында
Абайдың: «Сен де бір ... ... ... тап та бар қалан», –
дегеніндей, әрбір тұлға өзінің социумдағы, қала берді континиумдағы ... ... ... жоқ адам дүниеге келмес те еді» принципі
қолданылады. ... ... ... ... ... жоқтар ұлттық
тіршілік ету үрдістерінде тәндік тұлғалығын зерделеп ... ... ... т.б. ... ... ... даралық деңгейге дейін ... ... ... хан, бек, ... т.б. ... нормаға
айналған тәндік қуаттылық өлшемдерінен тыс бола алмайды.
Түркі ұрпақтарының ұлттық мәдени-рухани дамуының сан ... ... ... ... ... мен өміршеңдігі олардың әлемдік
аренадағы беделінің сақталуына қызмет етті. Ғылыми-техникалық ... ... күш ... ... ... ... мен сақтар,
түркілер мен қазақ хандығы дәуірлерінде шындығында да ... оның ... ... ... ... мен ... ... арқылы жалғасын тауып сабақтасып отырды. Осы ... ... ... ... пен ... және ... рух ... өлшемдерін қажет етті. Тұтастай алғанда, осының бәрі ұлттық
дүниетаным синкретизміндегі біртұтас мәдениет ... ... ... ... ... ... халқында спорт өнерінің қалыптасуы мен дамуының
және нәтижелі өркендеуінің ... ... ... ... ... ... ... мен жетістіктері оның биологиялық
негізінен, генетикалық-туыстық жалғастығынан, өзіне тән ұлттық ... ... ... ... алады.
Қорыта келгенде, бұл бөлімде қазақ мәдениетіндегі спорт өнерінің ... мен оның ... ... ... тұрғысынан зерделенді,
физиологиялық жетілгендік пен жетіліп ... ... ... ... ... ... сәйкестендірілген құрылымдық-
функциональдық негіздері ашып ... ... ... тұрғысынан
дәлелдемелер келтіріліп талданды.
2. Жауынгерлік дәстүрдің ұлттық менталитеттегі спорттық сипаты және
патриотизмдік қыры
Ұлттың тарихи-мәдени дамуындағы «жаугершілік» деп ... ... бір ... хронологиялық уақытпен ажыратылмайды, тіршілік етудің
эволюциялық бейімделуінен туындайтын заманауи ерекше ... ... ... мен ... ... ... ... мен нығайтудың этникалық
тағдыр тағайындаған, өзге ... ... ... ... ... ... салт. Бұл салт - ұлттың өзін-
өзі айқындауы мен өзін әлемге әйгілеуінің өзекті қозғаушы күші ... ... әр ... ... байланысты физиологиялық
жетілуді құптайтын тіршілік етудің әлеуметтік-концептуалды жалпы моделі.
Яғни, көне ... ... ... ... кезеңдерінен басталған
«Ер басына күн туып, етігімен су кешкен» заман ХХ ... ... ... ... дейін жалғасын тауып жатты. Оның шынайы үлгісі ... ... ... ... ... ... – отансүйгіштік,
алғышарты – физиологиялық жетілгендік, ... ...... ...... рух т.б. ... ... «баһадүрлік»
қоғамдық сана туындысы.
Мәселен, көшпелілік дәстүр әлемге алғаш таратқан жекпе-жек өнерінің
мәні де ... екі жақ екі ... ... жеңілген жақ түгелдей
жеңіліске көнуі тиіс, көнбеген жағдайда қиян-кескі ұрыс бастаған. Осы жекпе-
жек дәстүрінің ... ... ... ... ... тарихи-мәдени дәуірлер кезеңіндегі мұндай жауынгерлік тұлғалар
жалпыадамзаттық құндылық бағдарларында да ... ... ... «богатырь» т.б. – осы көшпелілерден ... ... ... Сәйкесінше, баһадүр (батыр) қазақ қоғамы үшін жауынгерлік өмір
талабының айшықталған бейнесі. Оның болмысының шынайы мағынасының ашылуы ... ... ... ... пен рух ... ... ... өмірге бейімделген сана ішкі рухани энергиясы мен
жігері ... өзін ... ... Бұл ... ... – ел мен жерін
қорғау үшін ғана арналғандықтан, олар әлемді «өзі» және ... деп ... яғни өзі – ... өзге – ... ... отансүйгіштік ұғымы
туындайды. Отансүйгіштіктің қалыптасуының жеке даралық, ... ... ... ... ... ... ... сақтаудың тәндікке, қуатқа негізделетін түрі – ... ... ...... руын ... ... ... ал
әлеуметтік сипат алған қорғану – елін қорғау шеңберіне ... ... ... ... ... тарихи-философиялық негіздері мен
патриотизмінің шығу тегін талдауда «баһадүр» образы ... ... ... логикалық тұрғыдан ұқсайтын, генетикалық негіз бойынша
көшірілетін, тарихи-әлеуметтік түрде сабақтасатын, этикалық-психологиялық
сапалар бойынша ортақ конструкцияланатын, экзистенциялық ... ... ... ... мен баһадүр» позициясын бөліп қарастыруға болатын ... ... алу ... қарастырылады. Сондықтан спорттағы
елінсүйгіштіктің тарихи мәнін ашу үшін дәстүршілдік ... ... ... ... орталық түсінікке шығаруға болады. Бұл
отансүйгіштіктің мәдени-әлеуметтік, қоғамдық-саяси, психофилософиялық ... ... ... ... ... болмақ.
Тарихи-салыстырмалы ұқсату бойынша спортшы мен «баһадүрдің» ұқсас
белгілері:
- Физиологиялық жетілгендік пен күш қуат иесі ... ... ... мен дайындықты қажет ету;
- Түпкі мақсаты жеңілмеу, жеңу;
- Бәсекелесуші жақ пен оппозициялық сана күресі;
- ... мен ... ... ... ... ... т.б.
Мұндай ұқсату дәстүрлі спорттық қоғамдық ... да ... осы күні де ... ... қорғасындай ауыр ой,
қауырсындай ... ... ... Сол бір сәт қай ... қапы ... ... Қобыландының Тайбурылын баптағанда Құртқаның «қырық үш күндік кемдік»
жіберіп алғанындай кемшілікке бой алдырдым деп өзін ... бар» [5, ... Бұл ... спортының әйгілі бапкері Әбдісалан Нұрмұхановтың
психологиялық ... ғана ... ... ... ... ... ... бүгінгі күнгі архетиптік жаңғырығы. Немесе: «... ... ... ... ... ... бәлкім сол қатулы қабағы
шығар-ау дедім ішімнен. Сол ... ... оның ... ... ... пен ... аңғарғандай болдым. «Қобыланды, Алпамыс сияқты
батыр тұлғалы екен» деп ... ... - ... ... ... замандағы спорт көшбасшыларының «баһадүрлік» ... ... ... ... ... сөзі грек ... ... «патрис» – отан – әлеуметтік
сезім, мазмұны жағынан алғанда Отанға ... ... ... ... және ... мақтанышпен қарау, Отанын қорғауға
дайын болу», – деп түсініктеме берілген [47, С. ... ... ... ... ... ... ретроспекциялық
принцип бойынша дәстүршілдікті құрмет тұту, философиялық тұрғыдан «байырғы
өзін» тану мен қадір тұту, ... ... ... ... ... ... жалғасатын мирасқорлық екендігін
терең түйсіну болып шығады. Отансүйгіштік пен баһадүр тұлға картинасы көне
дәуірлерден бері ... ... ... жалғасқан органикалық бірлікті
білдіреді. Мәселен, ... ... ... Модэ ... ... ... ... сұрап елші жіберіп, оның ғұндар тарапынан қанағаттандырылып, ал
жерін сұрау талабына қарсылық білдіріп ... ...... ... бола ... Себебі этникалық дәстүр бойынша халқымыздың
жері киелі, ата-бабаларымыз жерленген дала қастерлі болып келеді. Бұл жерде
Модэның ... мен аты дара ... ал жер ...... ... ... ... жазба ескерткіштеріндегі:
«Бүкіл түркі халқына,
Қарулы жау келтірмедім,
Атты әскер жолатпадым.
Еліміз қайта ел ... ... ... ...... ... ... ел мен жер
үшін маңызды атрибут екендігін айғақтайтын көнеден ... ... ... ... ... ... бар да жауға ти,
Бір тәңірім біледі –
Ажалымыз қайдан-дүр», – деген ... ... ... ... [48, 36 б.]. Бұл «еркек тоқты құрбандық» танатологиясының ... «ер» ... ... ... дәуірдегі спортшы
психологиясының ойынданған-мәдениеттенген формасы, ал ішкі рух тұтастығының
қазіргі бейбіт заманға бейімделген ... ... ... ... Мәселен, В.И. Ленин тұжырымдағандай: «Патриотизм –
ғасырлар мен мыңжылдықтар бойы ... ... ... ... ... ... «ғасырлық терең сезім» материалистік позиция ... ... осы ... ... ... – генетикалық тұтастық
пен органикалық бірліктің әлеуметтенген тарихи-мәдени сабақтастығын берсе,
ұлттық дүниетаным тұрғысынан рух ... мен оның ... ... ... [49, С. ... ... менталитетіміздегі патриотизмдік рухтың идеологиялық-
педагогикалық ... ... ... де ... ... ... бұл салада С.Т. Иманбаева байыптағандай: «Жауынгерлік дәстүр
дегеніміз – ... ... ... ... сипаттағы әзірлігін үзбей
ұстауы», – бұл ... ... үшін дене ... мен отансүйгіштік
өнегенің бірлігін көрсететін ынталандырушы стимулдарды ... ... ... [50]. ... ел ... ... тек ... ғана емес,
қоғамның кез-келген азаматына ортақ парыз, міндет немесе міндеттелген парыз
болып табылады. Бұны М.Қашғари дүниетанымы да қолдайды: «Отан» және ... ... Бұл ... ... ... ... өміріне белсене
араласу. Бұл әлеуметтік әділеттілікті жақтау, елге пайдалы нәрсені жасауға
дайын ... ... ... мен ... үшін күресуге қабілеттілік»
[51, 15-16 бб.].
Жаугершілік ... ... пен ... үшін күрес баһадүрдің
міндеттелген ... ... ... ... ... да ... ... Олар отансүйгіштік рухты нақты тәжірибеде жүзеге
асырушылар, физиологиялық күш-қуаттың мотивациясын халқына арнаушылар ... ... ... ұлттық менталитеттегі отансүйгіштік сананы:
- Белсенді-радикалды физиологиялық;
- Физиологиялық либералдық;
- Белсенді-радикалды психологиялық;
- Психологиялық либералдық;
- Конвенционалды-медиадеңгей, – деп шартты түрде беске ... ... ... ... рухтың болашағы бар ... ... ... ... мен ... ... де қатысты типология.
Конвенционалды-медиадеңгей отансүйгіштікті белгілі бір ... ... орай ... ... ... ... ... байланысты
қарастыратын парасаттылықты басшылыққа алады: «Қазақстандық патриотизм
дегеніміз – Қазақстанда өмір ... ... ... ... ... ... [52, 13-14 бб.]. Яки қазақтың ... аты ... тайы ... ... көнеден келе жатқан халық мақалының
астарындағы ... ой мен ... ... ... сипатын ғана
емес, белгілі бір аймақтың, территориялық мәнінің болатынын да ... ... пен ... ...... ... ... бейбітсүйгіштік сипаттағы мемлекетті ... ... ... Ал К.Н. Меңлібаев психологиялық либералдық отансүйгіштік
идеясын құптайды: ...... ... және ... ... тарихын, Отанды сүю деген сезімнің жоғарылығы» [53, С. ... ... ... ... ... ... қоса ... тұтас құрылымдық жүйені құрайтын ұлт ... ... ... ... ... түрі ұсынылады.
Күрескерлікті қажет етпейтін бәсең белсенділіктегі ... ... ... ... бастаулардан нәр алатын елі мен жерін және тұтас ұлттық
болмысты дүниеауи тұрғыдан бағалай білу қолға алынады.
Белсенді-радикалды психологиялық ... ... ... ... ... ... ... ең алғашқы мән ретінде қабылданатын нәрсе, ол
үшін идеологиялық күреске дайын болатын көзқарастарды ... ... ... олар ... ... ... пен ... биік
құндылық ретінде тани алады.
Белсенді-радикалды физиологиялық түріне жоғарыда аталған баһадүрлер,
спортшылар, ұлттық ... үшін ... ... ... т.б. жатқызуға болады. Олар күрескерлікті, тіпті ... да ... ... және үнемі соған дайын бола ... ... ... елжандылыққа бағыттайтын, алдына іс-әрекеттік мақсат та қоя
алатын және оған жетуді анық ... ... ... ... ... қоғамдық сананың белсенді бір түрі.
Елінің мүддесі үшін күресе алатын ... ... ... баһадүр заманауи өмір шындығына тап болған, ... ... ... ... ... экзистенциалды жан. Олардың
отансүйгіштік рухы мен шабыты ... ... ... ... ... өлшемдері де соған ыңғайластырылған, «Мен ... ... ... ... ... ... да, ... де жеңіске жету арқылы
ғана «спортшы», «баһадүр» күйінде ... Ал ... ... ... ... ... бұл дара трагизм әлеуметтік трагизмге
айналады. Сәйкесінше жеңіс қуанышы мен ... ... ... ала ... ... өзін қайта тануына алып келеді.
Баһадүр мен спортшы жеңісі ұлттық рух ... ... ... ... ... рухы ... бойы ... үнемі
қайталайтын рух». Жеңістер арқылы өзіне қайта ... рух ... ... ... ... ішкі ... ... Ол өзге ұлтқа, халыққа ... ... ... ... ... «қазына». Менталитеттегі осы
Рух кеңістіксіз-уақытсыз мәдени-тарихи кеңістіктегі виртуальдылық. Мәселен,
баһадүр немесе қазіргі заманғы спортшы қай ... ... ... ... ... сакральды ұлттық рухтың профанды шынайы өкілі. Немесе қай
кезең болмасын, сонау көне ғұндар дәуіріндегі ... мен ... ... ... ... рух арқылы танылатын символикалық тұлға. Россияның
300 жылдай ... ... «қой ... жуас ... ... деп ... халықтың 1986 жылғы желтоқсан көтерілісі
«ұйқылы рухтың» қайта оянуы, ... ... ... ... бірі ... табылады.
Демек, ұлттық рух бәсеңдеуі, солғындануы мүмкін, ... ... ... ... емес ... тарихи-этникалық заңдылықтар айғақтап
берді. Тұрақты тарихи жады елінсүйгіштерді ажыратпайды, ол ... ... ... де, ... ... ... ... яғни, әлеуметтік
қабаттар мен топтарға, жынысы мен жас ерекшеліктеріне, ... мен ... ... т.б. ... ... ... рух өзге ұлттар мен ұлыстар мүдделеріне қарсы агрессиялы емес,
эволюциялық биологиялық ... ... өзін ... ... ... ... жылдар бойғы қазақ халқының геосаяси
кеңістіктегі ... ... ... ... т.б. алып ... қалыптасуы үнемі тарихи ... ... ... ... ... ... ... келгендіктен, ол өзіне қажетті
физиологиялық-рухани қор жинауға бағытталды.
Қазақ қоғамындағы әрбір саланың ... осы рух ... өз ... ... ... ... күш-қуат
иелеріне баһадүрлік, спортшылық, жауынгерлік ... ... ... пен ... рухани тұлғаларға
міндеттелді. Мұны эпостық-жыраулық дәуір жыршыларынан анық байқауға болады.
Сондай-ақ, психологиялық және рухани отансүйгіштік ... ... ... ... ... да ... жерінде аз болмаған. Мысалы,
Ақтамберді, Махамбет, Б.Момышұлы т.б. рухани физиологиялық тұрғыда жетілген
тұлғалар. Осыдан ... ... ... ... ... ... жағынан жетілуімен қатар рухани жағынан да ... ... ... ... ... әмбебап қазақ азаматын
қалыптастырудың моделдеріне де ... ... атап ... ... Яғни
«Сегіз қырлы, бір сырлы» келешек қазақ азаматының сапалық сипаты болуы
тиіс.
Сонымен эпостық рухани көздер ... ... ... ... және ... ... негіздерін ашу жауынгерлік дәстүрдегі
ұлттық ... ... ... ... үшін ... ... ... қайнар көзі және спорттық өнердің синтезделген түрлерін
қамтитын ... ... орны ... ... ... ... Оны
А.Айталы тұжырымдағандай: «Ұлттың рухани мұралары мен ... ... ... ...... ... басты көзі болады, оның
дүниежүзілік өркениеттер арасындағы ... ... ... [54, ... ... дәстүр өмірмәнділік талаптарға жауап беретін экзистенция
болғандықтан, «үнемі дайын болу» принципі арқылы қазақ халқында ол ... ... Бұл ... өнер ... ... да, ... ... да өз алдына кешенді тұтас жүйе болып саналады [55].
«Қазақтың батырлық жыры – киелі де ... ... Ол сөз ... ... ... көзі, қаһармандықтың теңдессіз үлгісі ретінде, саз
әлемінде дауылдай екпінімен, табиғаттың өзіндей сыршыл үнімен үлкенді ... де ... ... ... [56, 3 б.], – ... тұжырым сол асқақ сарынды
эпостардың ... ... ... ... ... қуаттайды. Сондықтан да батырлар жырларын оқып,
көңіліне тоқып өскен ... ... жас ... батыр болсам, күшті
болсам, елге елеулі ер болсам деген арман қалыптасады. Өсе келе ол ... ... ... ... айналады. Өмірлік мұрат, нақты мақсат
болған жерде оның жүзеге асу мүмкіндігі арта түседі.
Осыған байланысты, ... ... ... ... ... қажет; биофизиологиялық ерекшеліктері: денелі, ер тұлғалы,
қырағы ... ... ... т.б.; ... ... ... ... қайсар рухты, өжет мінезді, қажымас
қайратты, табанды, епті, әбжіл, аруақты, жігерлі т.б.; ... ... ... ... ... ... кішіпейіл,
халқына бауырмал, жолдасына кешірімшіл, ақ ... ... ... ... адал, парасатты және ұстамды, әділ және бір сөзді, қарапайым, әрі
ұстамды т.б.
Мұндай этникалық тұлға ... ... ... ... екі ... ... отансүйгіштік және физиологиялық
жетілгендік. Олай болса, бүгінгі заманғы ... ... да ... ... ... ... түрі болуға тиіс.
Баһадүр қасиеттері циклды қайталамалы құндылықтар ретінде ... ... ... сөз. ... ... ... ... мифтік
әсіреленіп берілген сарындарында кеңістік пен уақытсыз әлемде ол: жыл санап
емес, күн санап, сағат ... ер ... ... менталитетіміз бойынша өткен
мен бүгін де сондай мифтік логикамен ... ... ... ... ... ... ... өмір сүреді.
Мұндағы мифтік сюжеттер уақыттың қысқаруы мен кеңістіктің тарылуын
адами болмыс түріне ыңғайластыру психологизмінен ... ... - ... ... ... тұлға заман мен әлемдегі саяси-әлеуметтік қақтығыстар
үшін аса қажеттіліктен, ұлт тағдырының таразыға түскен қиын ... ... ... ... логикасына байланысты үлгеру мен
нәтиженің қазіргі ... ... ... яғни – ... жаттығудың
сұранысына сәйкес келеді.
Спортшы үшін жаттығу алаңы табиғи-әлеуметтік уақыт ағымы мен объективті
дайындалған потенциалды тұлғаның ... ... ... ... болса, генетикалық тұтастықтың сабақтастық заңдылығы осы объективті
шарттардың дайын күйлерін ұсынады. Спортқа бейімділік пен қуат та ... ... ... ... ... дәстүрдің келер
ұрпаққа тағайындаған мұрасы да осы физиологиялық жетілгендік ... ... ... ... ер» ... да жауынгерлік менталитет
сабақтастығының нышаны.
Мәселен, ... Сыр ... ... ... туған Жалаңтөс баһадүр
Самарқанд қаласын көркейтіп, оны билеп, үрейден мүлде азат болып, жауға
сауытсыз шығатындықтан «Жалаң төс» ... Осы ... ... ... ... эпостардағы: «суға салса батпайтын, отқа салса күймейтін»
биороботтық тұлғаны дайындаған.
Яғни, ата-бабаларымыз ... тек ... ... ... күш
шеңберінен басқа айрықша физиологиялық қуат пен ... ... Бұл ... ... ... ... ... қазақ
азаматы үшін де ресурстық потенциал.
Оны тек бір ғана ат ... ... ... ... ... ... ... ату, найза лақтыру т.б. арқылы ассимиляциялау қажет болды.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... ... т.б.
жылқысыз салт адамның физиологиялық күш қуатының ... ... ... осы ... ... ... ... сапасының
көпқызметті функцияларының құрамдас бөліктерінің бірі ғана. Баһадүр ... ... ... оның ... ... ... ... спорт түрлерінің нақты өкілі. Себебі ұлттық менталитетте ... ... ... синкреттік бірлікте, бәрі де физиологиялық
динамикалықты қажет ... ... ... ... ... өмір ... қара ... мығым, қиыншылыққа төзімді,
құбылмалы табиғат жағдайына тез икемделгіш болумен ... ... да ... ... ... ... ... – деген
номодологиялық жантану зерттеулері де ... ... [57, ... ... тағы бір ... феноменді атап өтуге ... ... ... ... бей-жай, сабырлы, шыдамды қазақ кейде
намыс пен ар ... ... ... ... ... ... ... сілкініс ру ұраны аталып, жауымен шайқасында ... ... ... ат ... пен ... ... ... күллі психологиялық
болмысы өзгеріп, қайта түлегендей ... шыға ... Осы аяқ ... ... мәнін психологиялық қуаттың тосыннан құйылуымен
түсіндіруге болады.
Философиялық антропологиядағы адамның биологиялық жетілмегендігі,
эволюциядағы ... ... ... ... ... ... ... әрекеттік тіршілік иесі» деп анықтағанын
қайта таразыласақ, «көшпенділік өмір ... осы ... ... ... ... паш етіп ... тіршіліктік күштің ең мінсіз
үлгісін ұсынған» деп тұжырымдауымызға болады [58, С. 89].
Мәселен нақты да дәл ... пен ... ... ... ... ... ... жататын қазіргі заманғы су астында жұмыс жасаушылар
мен өрт сөндірушілер т.б. кәсіби ... ... ... ... мен
дәл іс-қимылдарын да ертеден келе жатқан баһадүрлік қасиеттермен салыстыра
қарастыруымызға болады. [59, С. 90]. ... ... Т. ... ашық
космосқа шығып, алдына қойған тапсырманы мүлтіксіз ... сол ... әлі де ... ... ұлттың терең санасында сақталып келе жатқанын
айқын аңғартады.
Ұлттық дене ... ... ең ... мақсаты жаугершілік заманға
сәйкес ел қорғайтын тұлға дайындау болса, оның тұлғалық ... ... ... деңгейі қалыптасады. Ел
мүддесі үшін құрбан болу – өмір ... ... ... ... ... психологиялық ауытқу танатосы емес, моральдық
принцип – отансүйгіштіктің нәтижесі.
Мәселен, ұлттық ... ... ... эпос ... ... ... ... ең басты мақсаты мен мәні екендігін ... 129 ... ... рухы мен еркі ел үшін ... ... сана ... ... түпкі мақсаты қарсыласынан басым
түсіп, жеңіске жету. ... ... ... ... ... ... ... «баһадүр» бейнесі:
1. Тек спортшы ғана емес күллі ... ... ... ... ... болып саналатын менталитетіміздегі
тәлімдік педагогика.
Бұл қазіргі замандағы еліктеушілік ... мен ... ... ... ұсынудан қорғанудың бейсаналы психологиялық және саналы
идеологиялық құралы бола ... ... ... шет ... фильмдердегі
моральдық өлшемсіз немесе ұлттық құндылықтарға сәйкес келмейтін спортшы
бейнесіндегі ... ... ... ... ... т.б.
ұрпақтарға психологиялық жұғу (заражение) туғызып, ұлттық ... ... ... ... ... алып келетін
т.б. зардаптар туғызатындығын, оның орнына эпостық ... ... ... ... ... ... қажеттігін тұжырымдаушылар пікірі де
тарихи-мәдени рух сабақтастығының рухани мирасқорлығын ... ... ... ... ... ұрпақ қалыптастыру методологиясына
алаңдаушылардың пікірі. Сондықтан бүгінгі таңда этнопедагог ғалымдарымыз ... ... ... негіздерін ұсынуда [61].
Ол – үлгі тек тәндік қана жетілгендік сапаларынан басқа адамгершілік
талаптарына да сай келетін, қалыпты ұлттық ... ... өмір ... ... ... ... ... ол тұлғаларды қалыптастыруды
абсолютті мінсіздендеріп, идеал ретінде ұсынған.
Этнопедагог ғалымдарымыз тіпті ... киім ... ... ... ... зор ... тәрбиелік мәні бар екендігін
тұжырымдайды [62, С. ... ... ... ... ... және сұлулыққа баулудың
эстетикалық үлгісі.
Оның бейнесі биологиялық, ... ... т.б. ... эстетикалық категориялар жүйесіне сәйкес келетін әсемдік үлгілері
болып саналады. Физиологиялық ... ... ... ... ... ... Адам болмысының құрсауын бұзуға
ниеттелген идеалдың максималды көрінісі мен кеңістік пен уақыт өлшемдеріне
бағынғысы келмейтін қуаттың ... ... ... ... ... аты,
жан жолдасы – жары т.б. тұлғалық болмысын толықтырушы ... ... ... ... ... аты (жылқы жануары) континуум ... ... ... ... жары да шектен тыс мүмкіндіктерді
пайдаланатын «ер» қасиеттерін ... ... ... өзі ... мүмкіндікті, жоғарыда айтылғандай, ырықты-ырықсыз түрде
«спортшы», дене тәрбиелік ... ... ... ... ... Осы ... рухы тән мен ... сәйкесу бірлігіне, гармониясына
негізделеді.
А.Шопенгауэр де осыған байланысты ... ... ... ... ... мен ... бейсаналы түрде объектісі бола алатындығын
тұжырымдаған [63, С.387].
Жанама түрде эпостағы табиғат пен әлем, ... ... ... ... т.б. ... да әсемдік тұтастығының ... ... жүйе ... табылады.
3. Отансүйгіштіктің ең жоғары шектеулі деңгейінде ... ... ... ... ... тұтушылық этизмін береді.
Тұлғаның негізгі мотиві – елін ... өлім мен өмір ... ... үнемі «шекаралық жағдайда» болу, «жан пида» кредосын
өмірлік позицияға айналдыру, ғұмырнамасындағы ең ... істі ... деп ... алып келеді. Бұл феномен А.Н. ... ... ... ... ... адам мен Отанның
ұлын бір нәрсе деп қарастырады. Құлықсыздық үлгісінде көрінгеннен гөрі, ол
өмірін қиюға немесе жоғалуға ... ... егер оның ... ... пен ... алып ... ... өз өмірін құрбан етуден қорықпайды
[64, С. ... үшін ол ... ... мен ... ... сынынан өтіп, өзін
бәсекелестік өмірге дайындап – өз ... ... ... ... ... ... «өзі» мен «өзге» позициясы – «өзінің»
тек «өзгеге» ... ... ішкі ... ... мәңгілік күресуге
дайын болудың ата-бабалардан сабақтасып келе ... ... Ол – ... ер», ... ... қастерлейтін өткен мен
бүгіннің бірлігін қуаттайтын диалектикалық көзқарасты ұстанады. Ол өзінің
қоғамдағы болмысынан өзінің отанына, ... ... ... ... ... ... оның еркі осы ел қорғау мүддесінің шеңберіне
ғана бағындырылған. Отансүйгіштік морализмі мен күреске, бәсекеге түсу ... ... аша ... және ... ... ол осы ... ... болмысын өзі қайталаушы. Бұл спортшыға да ортақ қасиет, ол да бәсеке ... ... ... ... шынайы болмысын өзі қайталаушы, олардың ... ... ... - өзін ... ... бір ... ретінде
танытудың экспликациясына өтеді. Әлемге танылатын өзінің болмысы арқылы
олар сол адамзаттың шынайы жалқы ... ... ... өз ... ... паш
етеді.
Яғни, спортшының: «өзін-өзі үнемі қайталауы – өзінің болмысын әлемге
танытуы - халқының болмысын таныту» ... ... ... ... ол ... ... әрекеті арқылы отансүйгіш, елжанды тұлғаға
айналады. Бұл ... ... ... жауынгерлік дәстүрді
философиялық тұрғыдан зерделеу арқылы ашылған қасиет – отансүйгіштік ... ... ... ... ... ... оған ... рухани жаттығу арқылы жақындау, түркі халқының тұрмыс қалпын ... кешу ... ... т.б. ... ... жалпы махаббат құрылымның бір саласы. Бұл жерде: «тарихи
эпостық баһадүр – ...... ... ... ... ашып алу ... ... дәуірде, «баһадүр» болмысының образдық
бейнесінде махаббат ортақ, оның болмысы махаббаттанған, ... ... екі ... ... ... барлық махабаттар топтасады,
сондықтан оның этикалық қыры – махаббаттанған тұлғаны ... ... ... ... – туған ел мен жерге деген махаббат, екіншісі –
жарына деген сүйіспеншілік. Эпостық ... ... ... ... Отан қорғау мен сүйгеніне қосылу.
Сондықтан ата-баба салтының тәлімгерлік мұралары әрбір жас ... ... пен оған ... ... «баһадүрлік» менталитетті
қалыптастыруға бағытталған. Буыны бекіп ... келе ... ... азаматы бос уақытын тәндік жаттығуға арнаған. Қасиетті қазақтың
жаһан даласының өзі – «стадиондық спорт алаңы», ... ... ...... ... ... т.б. бүгінгі замандағы спорттағы
ойын кеңістігі мен техникалық құралдар жиынтығы ретінде қызмет ... ... ... ... ... гимнастиканың шығу тегін
талдауда орта ғасырлардағы соғыс жағдайына дайындалу оның қалыптасуы мен
дамуының ... көзі ... ... [65, С.25]. ... ... дайындығы өзінің туған ... ... ... ... ... ... ол дала – ... қазақтың «қасиетті» сайын даласында түркі ... ... ... мен дене ... ... ... сол ... физиологиялық
қалыптасудың «полигонына» айналдырған, оны өз болмысын өзі аша түсудің
алаңы деп ... Онда да ... ... ... ... және соғыс өнерлерінің жүйесі бар, «үйретуші-үйренуші»
құрылымына негізделген дала кеңістігі ... Дала – ... ... ... ... Мәселен, ұлттық ат үйрету
спортындағы – қолға үйретілмеген атты мініс ... ... ... ... шыға бастаған. Себебі одан құлаған жағдайда жарақат алып
қалмас үшін қара жер ... ... тоң ... керек.
Қазақтың байырғы өмір салтының тәжірибесі: ... ... ... есек ... ...... ... мәнді афоризм – қазақ
адамының аттан құлап жаттыққандығы мен ... ... ... бере ... дәстүрлі шаруашылық талаптары бойынша халқымыздың
есек ұстамағандығын және одан құлап ... ... жиі ... Бұл – ... ... айқын көрінісі мен тұрмыс
салтының мағыналы стилі болып табылады.
Осындай дала ... ... ... дала ... оның ... ... ... – ата-
бабаларымыздың жерленген жерлерінің болуы т.б. ... ... ... деп ... ... ... Ілкі ... дәуірлердегі «Қара Жер –
Көк Аспан» жансыз бинарлық ... ... ... Ана – Көк ... ... ... – құдайланған рухтарды берген. Қазақтың
қара топырағы – қасиетті «менің-дүнием» кеңістігін құраған. Міне ... ... мен ... ... ... ... ... қатар
қойылатын отансүйгіштіктің басты объектісінің бірі.
Яғни, елін қорғау мен жерін қорғау егіз ... ... ... ... ... осы – ел мен ... ... культі
қазіргі замандағы бейбітшіл санада басқаша формада көрініс табады. Кейін
келе ол спорттық ... ел ... мен ... ... көтермелеу
функциясына ауысқан. Қазір спортшының елжандылығы үшін ... ... жоқ, ... ... ... танытып, халқының болмысын әйгілеу болып
табылатын, мемлекетін, ұлтын спорты, ... ... ел, ... ... ... ... өз үлесіне қанағаттану мақтанышы оның өз мақсатына қол
жеткізгендігінің көрінісі.
Міне, жауынгершілік дәстүрдегі «баһадүр» мен бүгінгі замандағы ... ... ... осы ... ... осы ... заманғы спортшының отансүйгіштік мотивінің тарихи-
философиялық тамырларын ... ... ... ... ... ... ... рухани-әлеуметтік құндылықтарды бағалай білу
және бүгінгі кезеңге көшіру үшін, қажетті элементтерді сақтау бойынша оның
тарихи тамырларына ... ... ... еді. Бұл ... ... ... ... көшіру, бейімдеу т.б.
операциялар арқылы құрылымдық-функционалдық талдауды әрі қарай ... ... ... ... ... менталитеттің көріністері
бүгінгі жекпе-жек спорт түрлерінде елес береді. Мәселен, күрес, бокс,
таэквандо ... ... ... Қазақстанның әлем алдындағы жеңістерін
мақтанышпен атауға болады. Бұл жетістіктер алдымен алғышарт ... ... ... ... өз ... сезіну, нақты
қазақ ұлтының өкілі екендігін бағамдау т.б. ... ... ... Ал ... ... ... көнеден,
жауынгерлік дәстүрден жалғасқан ержүректілік, ... ... ... ... анық ... ... саналады. Бұл жерде
өткен ата-бабаларымыз бен ... ... ... ... ... сабақтастығының, ұрпақтар болмысының мәдени
мирасқорлығының органикалық тұтастық құрайтындығын түйсінген жөн.
Себебі ... ... да ... рух» ... ... ... ... сапасы екендігі атап өтіледі: «Жауынгерлік
рух соңғы межеге жетуге, ... ... ... ... пен
жеңіске жанталаса ұмтылатын қызмет нәтижесі мен процеске қатынастың түрі.
Бұл жоғары жинақылық, барлық мүмкіндігін пайдалану, спорттық ... ... ... сарқу. Жауынгерлік рух спортшының қосымша мүмкіндіктерін
ашуға және күтпеген жерден жоғары нәтижеге жетуге ықпалын тигізеді» [66, ... ... ... күрескерлік тәжірибе мыңдаған жылдар бойы
қалыптасқан, жүйеленген, өмірлік ... ... ... ... ... ... табылады. Егер психоанализ теориясына сүйенсек, оны
бүгінгі ұрпақ саналы түсініп, мақсат қоя ... да, ... ... ... ... ... ... жетістіктерде ... ... ... ... ... ... ұлттық дүниетаным бойынша зерделесек, ұлттың рух
тұтастығы, ата-баба аруағын ... ... ... ... ... және ... жатуын» мысалға алуға болады. ... ... ... мен ... күн ... ... әлемі бойынша байырғы
ержүрек түркі азаматының қайталанған қазіргі үлгісі болып ... ... ... ... рухтың бейнесін береді.
Қазіргі олимпиада ойындарында Қазақстан көбіне ... ... ... ғана ... ... осыдан деп
тұжырымдауымызға болады. Басқа да ... ... ... ... ... қаланғандығын жоғарыда атап өттік. ... ... ... рух ерте және тез ... ... ... Мәңгілік жалғасқан жаугершілік дәстүрдегі «баһадүр» рухының тұтас
потенциалды энергиясы бейбіт ... ... ... ... ... дәстүр менталитетінде үнемі күрескерлік қана сақталды деп
түсінуге болмайды. Бұл кезеңде қазақ халқында онымен қатар ұлттық ... да ... ат ... ... ... ... ... т.б. Мысалы,
бұлардың тікелей жалғасы ретінде ... ... ... ... ... ... ... тұтып, ол өз өнерін көрсетуде белгілі бір
рудың, тайпалық ... ... ... ... Ол ... әлемдік аренаға шығу мүмкіндігі болған жоқ, мүмкіндік ашылған сәтте
ғана ... ... ... Қажымұқан әлемге әйгілі ... ... ... төрт ... ... алып, еркін күрестен ешбір палуаннан
жеңілмеген деректермен дәйектеледі. Демек, әлемдік ... ... ... халқында күрестен дүние жүзіне белгілі әлем жүлдегерлері болған
деп топшылауымызға болады.
Қазақ ... ... ... отаршылдық-бағынушылық сана
бәсеңдеткенмен, түбегейлі жоя алған жоқ, өміршең мәңгілік рух Тәуелсіздік
алғаннан кейінгі жылдардан ... ... ... ... ... жетіп, өзінің архетиптік көне болмысына қайта оралды, өзін-
өзі қайтадан танып, оның ... ... ... ... жеке ... ... елі мен ... құрметтеудің және сүйе білудің жаңа
үлгілері пайда болды. ... ... пен ... ... ... ... ... бола алады.
Бұл бөлімде қазақ халқының спорт өнерінің ... ашу үшін ... ... ... «баһадүр» бейнесінің
заманауи сапалық жақтарының бүгінгі күнге дейінгі маңызы – тасымалдануы,
үлгі ретінде ... ... ... ... т.б. ... ... ... заманғы спорт өнердегі ... ... ... ... ... ... ... сақталуы мен ұжымдық бейсаналылық бейнесінің көріністері және
ұлттық менталитет тұтастығы мен қазақ халқының рух тұтастығының ... ... ... ... ... психологиялық,
әлеуметтік, биологиялық-физиологиялық тамырлары ... ... ... мен спорттағы отансүйгіштік мотивтері бірлікте салыстырыла
қарастырылды.
1.3 Қазақтарда ... ... ... ... пен тән
шынықтырудың бірлігі
Қазақ халқы өзінің тарихи-мәдени прогресі мен ... қай ... ... ... принципті этникалық қоғамдық
сананың маңызды буынына айналдырып, заманауи ... ... ... ... өн ... ... ... Отансүйгіштік белгілі
бір мәдени-әлеуметтік құндылық ретінде ... Ол ... ... ... ұстанымы мен парызы ретінде ... ... ... ... ... халқымыздың бүкіл тарихын құрайды, ұлттың
қауымдасуының мәнді атрибутын білдіреді. ... ... ... ... ... бірлікте қарастырылған. Сондықтан
А.Т. Тайжан тұжырымдағандай ... ... ... ... «ағайын» т.б. ұғымдарды арнайы категориялар ... ... ... [67, 6 ... «ел-жұрт» ұғымын эмоционалды қатынастан туындаған, халқының
шынайы тіршілік ету модустарын қоса ... ... ... ... ... ... атауы деп байыптауымызға болады. Бұл экспозиция
ұлы Абайдың: «Қалың елім, ... ... ... ... сөз ... ... байқалады. Абай қашан да қазақ сөзі мен ойының біз ... ... ... ... ... ... ... астасып жатқан
халқының генетикалық тұтастығын меңзейтін қазақ өкілінің еліне берген ... ... деп ... ... ... ... Осы «ел-жұрт» пен
«ағайын» атаулары мен оған эмоционалдық ... ... ... ... ... ... ... тұжырымы секілді.
Сонымен қатар «ауылдас» деген ұғым да генетизмдік мағыналы категория.
Мәселен, «Ағайынның аты озғанша, ... тайы ... ... ... ... алғанда туыстық қатынастар бойынша құрылған «ауылдастар»
жұбының ықшам этнобиоинтеграциясының көрінісін сипаттайды.
Қазақ дүниетанымы осы ... ... ... бөліп
қарастырмаған, өйткені қазақтың философиялық ойтолғамы адам ... ... ... оны ... ... элементі ретінде тани алған.
«...Екіншіден, қазақ философиясында онтологиялық (болмыс) ... ... ... гөрі адам ... ... ... адам ... қазіргі тілмен айтқанда, көбіне
экзистенциалдық тұрғыдан қаралады және оны ... өмір ... ... уақыт пен кеңістік әлемінде жалпы дүние болмысымен ... сену ... ... ... ... бір шарты болып
табылады» – деп ұлттық философияның ... ... ... ... тән ... ... мәнін ашып көрсеткен [23,
421 б.].
Абайдың: «Сен де бір кірпіш дүниеге, тетігін тап та бар ... ... ... ... ... ролін, дүние
құрылымындағы әрбір ... ... ... ... ... ... әлемдегі өз орны тағайындалатынын, оны тауып орналасу ... ... адам ... ... ... концептуалды формуласы
екендігін анық аңғартады. Қазақ қоғамында артық адам тумайды, ол қоғам үшін
компенсатор.
Сондықтан этнодәстүрлер әрбір тұлғаға үлкен ... ... ... мен ... ... ... тану және ... парыз ретінде таңа білген. Тарихтан белгілі қатаң ... ... ... ... ... ... та,
мақталып та отырған. «Ата-салтын» бұзу әлеуметтік-мәдени ... ... ... намысын қорлаушы ретінде айыпталған. Қоғамдық қатынастардың
тұрақтылығы мен ... ... ... ... ... ... мен ... (қоғам) бірлігін байыпты бағалаған. Олар: үйлестірушілік,
реттеушілік, әлеуметтендірушілік т.б. қатынастарды ... көп ... ... ... ... ... эмоционализмі, ұлттың рухының
асқақтығын түйсіну т.б. отансүйгіштік сапаны мәңгілік қайталаумен жалғасын
тауып жатады. ... ... ... ... әрбір тұлға қалыптастырудың
жеке сипатына айрықша мән ... оны ... адам ... танумен қатар
түркі ұлының ұрпағы деп ... ... ... салтында бүгінгі күнге
дейін жалғасқан «ұлдың аты ұл ғой шіркін, ... да» ... ... ... ... қалған архетип, себебі дүниеге келген
әрбір болашағы зор ер баланы ел ... жаңа ... ... деп ... келе ... ... ... да ұл бала дүниеге ... ... ... жасаған. Оның тұсауын кесу, сүндетке отырғызу
тойлары да ... ... ... ... аталып өткен.
Халқымызда әлі күнге шейін ұлдың басынан ұрма, үстінен ... ... т.б. ... ... ырым-жоралғылары сақталып келеді. Басында
айдары бар ұлдарды да ... ... жиі ... ... Бұл да ... ... ... қайта жаңғыруының көрінісі болса керек. Ұлттың
қорғаныш механизмі сандық және ... ... ... ... ұстаған,
үрей мен күдіктің сенім мен жігерге айналуының тетігі әрбір ... ... ... ... атап өту ... әйгіленеді. Сондықтан
ұлттық дүниетанымда ұрпақсыздық трагизмі жеке адамдық қана емес, әлеуметтік
қайғы – ел қорғанының нығайтылуына үлес қоса ... ... ... қоғамдық нормада да әлеуметтік-моральдық жазалауға тұрарлық
құбылыс болып есептелген.
«Ұлы барларды ақ отауға кіргізіп, қызы барларды ... ... ... ... қара ... ... қара ... етін тартыңдар, ұлы-
қызы жоқтарды біз де қарғаймыз, Тәңірі де қарғайды», – деген жолдар ... ... ... ... ... ... қағидасы
[34, 17 б.]. Осы жырдың мазмұнында ұрпақсыз бек Тәңірден жалбарынып ұрпақ
сұрайды, нәтижесінде ұлды ... ... ... ... ... құтылу үшін
Тәңірден перзент сұраған мистификациялардың қанағаттандырылуы ... ... ... мен ... күшін және
ұрпақсыздық трагизмін айғақтайды. Яғни, «ұрпақсыздық» қазақ қоғамында ұлы
қайғы ретінде танылған.
Егер Тәңіріні пантеистік сипатта ... ... ... ... мен табиғи заңдылықтар қолдамайды деген пікірді табуға
болады, «Тәңірінің қарғауы» табиғи заңдылықтарға қайшы келу ... «Хан той ... деп ... ... айтты: Ұлы жоққа отыратұғын
орын жоқ, қызы жоққа қымыз жоқ, бұл тойға келмесін», – ... [23, ... Міне ... трагизмінің әйгіленуі қазақ қоғамындағы әлеуметтік
биік статусты, білімділік пен дәулеттілікті т.б. ығыстыратын ... ... ұлт пен ... ... ... ... – сәйкесінше,
ата-баба заңдылықтарына қайшы келу мен дәстүрдің бұзылуы.
Оның тағы бір объективті қыры – жаугершілік замандағы адам ... және ... ... ... ... ... жол ... оның
бүгінгі таңда да қайта көтерілуі – әйелдік дискриминация емес, адам
ресурсының ... пен ұлт ... ... зор ... болып
табылатындығын терең түйсінуден туған ниет.
Бүгінгі қоғам бейнесінде тұрмыс құрмағандар саны ... ... ... тұлғалардың салауатты өмір салтын сақтамай, жанұялық құрылымға ... ... ... ... ... қажетсіз субъектіге айналуынан
екендігі туралы пікірімізді атап өтуімізге болады.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... «бар болуы» ұлттық ойтолғамдарда осылай шешілген. «Болу» объектінің
өзі үшін ғана ... ... мен ... үшін ... ... болып
келеді.
Екінші саты «бар болғаннан» кейін «ол қандай болу керек?!» деген шарт
бойынша ұсынылады. Түркі азаматының ... ... ...... ... мен салт-дәстүрлерінде, дүниетанымдық
рухани көздерінде және ойшылдардың идеяларында ұсынылған. Мәселен, әл-
Фараби ... ... қала ... ... еңбегінде тұлға
қалалық мәдениеттілік, қайырымдылық, білімділік т.б. сапаларды жинақтауы
қажет ... ... ... ... (толық адам) идеясында тұлға
рухани жетілген болуы шарт [68, 68 б.]. Ал Абайдың «Адам ... ... ... ... бол, бес ... асық бол деп рухани-моральдық
тіректерді айқындап берген.
Көшпелілік дүниетанымдағы жауынгер архетипі адамның рухани және ... ... ... ... ... ... деп атауға тұрарлық адам
дайындау персонализмін ... ... ... ... ... сынағынан өту тәжірибесімен тексерілген, ата-баба ... ... ... ... ... ... ... Яғни,
«Қасиетті түркі даласының ... ... ... сай ... ...... мен әдет-ғұрып, миф пен аңыз, діни сенімдер мен
табулар, билер мен ... ... ... ... ... мен
тілектері, ата-ана міндеттеген борыштар, ата-баба аруағын құрметтеу т.б.
факторлардан тұратын ... ... ... ... ... ... ... атқаратын қызметі – уақыт пен кеңістіктен тыс
перманентті және ішкі ... ... ... ... ... ... асырудан тұрады. Осы аталған факторлар «ұлға отыз үйден, қызға қырық
үйден тиым» мақалының тәжірибелік ... ... ... тиым ... ... қызға тиым беретін қырық үй» болып табылатын сан-салалы өнегелілік
құрылым.
Жоғарыда айтылған, елінсүйгіш азамат, ... және ... ... ... ... дайын күйінде қоғамда бірден пайда
болған жоқ, оның перманентті ... ... ... ... Бұл ... қазақ даласының адамжасампаздық
шығармашылығының көрінісі.
Осы аталған факторлардың жиынтығынан тұратын әлеуметтік институттағы
идеалды адам ... – тән мен ... ... ... ... ... ретінде көрінеді. Әрине жауынгерлік дәстүрдегі ұлттық менталитеттегі
«баһадүр» бейнесі тек ... ... ... ғана ... шығарып қойған
жоқ, сонымен қатар рухани-морльдық ... де баса ... ... ... ... ... бойына тәндік күшпен қатар
адамгершілік нормаларын таңу да осы ... ... ... ... ... ... дүниетанымда тән мен рух біртұтас. Тән мен ... ... ... ... ... тұлғаны ұқсату түрінде
сәйкестендіріп талдауымызға болады.
Кесте 2 – ... және ... ... ... ерекшеліктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... пен ... ... ... ... ... ... ... ... ... тәндік-физиологиялық сапа болса, оның рухани
потенциалды қоры «Тәңірілік» немесе «аруаққа сиыну» ... ... ... одан ... ... ... ... бәсекелестік сәтінде
«ұрандап, аруақ шақыру» т.б. тәндік тұлғаға ерекше психологиялық күш-қуатты
дарытатын мақсат үшін – ... ... үшін – ... ... ... ... дәстүрінде көзге көрінбей келіп батырларға күш-қуат,
сенім беретін әулие-пірлерді «жеті кәміл пір» деп ... Жеті ... ... де ... Жеті кәміл пірлер нақты эпостық ... ... ... егер сол ... ... ... ... жәрдем бермей қояды» [69, 97 б.]. Мұндай мистификация ... ... ... ... ... формада елес береді.
Немесе, ерлік көрсету – елін қорғау үшін, күш-қуатты сарқа пайдаланудың
басты мақсаты. Сондықтан тәжірибелі далалық ... ... ... ... ... ... жетілуін тәрбиелеуде санасына (рухына)
отансүйгіштікті сіңіріп отырған: жер мен ел үшін күресу ... ... ... жаудан қорғау қажет, күшке күшпен жауап берілуі ... ... және ... өмір сүруін қамтамасыз етіп, соған «өзгелерді» (жауды)
күш ... ... және ... ... ... бұл идеалдық үлгілер
«баһадүрдің» санасына ... ... ... ішкі ... ... Ол: ... үшін жеңіске жетуді мақсат етеді, ... ... ... пен рух ... рух пен қайсарлық үшін ... ... ... ... бұқаралық сананың және қазақ қоғамының
саяси көшбасшыларының (хан, бек, би т.б.) ... ... ... ... ... ... табыну басқа да халықтарға тән. ... ... ... ... ... ... ... барысындағы үш күн,
үш түн бойы ... ... ... ... ... ... ... Радонежскийден күш-қуат сұрауы т.б. сәтті нәтижелермен аяқталып,
рухани қуаттың әсерлілігін әйгілейді, оңды әрекеттің іске асуын ... тек ... ғана ... ... бір ... ... ... құралдармен толықтырылуы керек. Қорқу мен қайсарлық,
күдік пен сенім, үрей мен батылдық т.б. екіұдайылық сезім ... ... ... ... ... ... жоққа шығарып, қайсарлық, сенім,
батылдық тудыратын рухани-идеологиялық ... ... ... ... ерекшеліктер арқылы іске қосылады. Осы тән мен рухани
қасиеттер арасында шабыт, кек алу, төзбеушілік ... ... ... ... ... ... мен аруақтар қолдаса сөзсіз жеңіске
жететініне» сенген түркі азаматы рух пен тән ... ... ... ... ... ... ... философиясына келер болсақ, онда
бастапқы, алғашқы саты теориялық деңгей: мораль мен ... ... ... ... ... т.б. біріктіретін құрылымды жүйе
деп қарайды.
Жетілуге апаратын жол, махаббат даналығы, ... ... ... ... ... ... өмір – шығармашылық, заттардың
сұлулығы атты ... ... ... ... – «Сиқырлы
жұдырық» пунктінде кун-фу мен у-шу ... ... ... мен жасару
әдіснамасы, жекпе-жек күрестің техникасы, тәндік икемділік сұлулығы мен
моральдық жетілу үдерісі органикалық тұтастықта ... ... и ... ... ясно ... в каждом
месте (теле) должно быть свое ... и ... Так да ... ... все тело ... как бы ... одной нитью, и не позволяй этой ... где бы то ни ...... ... ... пен уақыт
қатынастарындағы адамның оған байланысы арқылы туындайтын үйлесімділікті
көрсетеді, ... ... бұл ... ... ... ... – ғарыш энергиясынан қуат алу болып табылады [70, С. ... бұл ... ... ... ... ... алғашқы негізгі
шарт ретінде қалыптасқан, әрбір дене ... ... ... ... ... шарт теорияларының құр мистика еместігі бұл жекпе-жек
өнерлерінің әлемдік аренада бағалануы мен ... ... ... ... ... ... ... жекпе-жектердің
мистификациясы реалдылыққа сәйкес келетін ұлттық ... ... ... ... ... ... сөзсіз.
Мұның екінші қыры – ұжымдық бейсаналылық арқылы ұғынылатын өткен
дәуірлердің ... ... ... ... ... ... ... көмескіленген трансценденциялы архетипке ... ... ... ... ... ... екендігінде. Бұл – ... ... ... халқымыздың жеке өзіне тән өнегелілігіндегі тән мен
рухтың диалектикалық бірлігі, әдіснамасындағы рухтың ... ... мен ... ... жүйесі.
Жоғарыда көрсетілгендей, алғашында шығыс жекпе-жек өнерлері ұрыс пен
жауынгерлік өмірге тұлға дайындау ... ... ... ... ... ... ... қатарынан орын алуда. Соған сәйкес,
жауынгерлік дәстүрдің құрамдас ... адам ... ... ... ... де ... дәстүрлердің
мәдени аспектілеріне өтіп, айрықша спорт түрлерінің пайда болуына негіз
болған деп топшылауымызға болады. Мәселен, садақ ату, ... ... ... жарыспалы түрде көпшілік тамашалайтын сауықтық сипаттағы ... ... ... ... ... ... бейбіт спорттық
түрге ауысқан.
Жаугершілдік заманның психологиялық ... ... ... ... ... қариялар, балалар т.б. ішкі психоэнергиялық ішкі
тілек тасқынымен демеу береді. Бұл да «көп тілегі көл» ... ... ... ... ... ұрыс болып табылады.
Шынайы ниеттенген ұлттық рухқа ... ... ... мәселен
акустикалық формасы: бата, рухтандырудың поэтифилософиясы т.б. ... ... ... ... ... шағын бейнесін құрастыруды
өзінің психологиялық жеңілденуі (психологическая разгрузка) деп тауып,
«карта» ...... ... рухтың жеңісін әйгілейтін прогностикалық
жоба. Бұл ... ... ұрыс ... ... қана ... оны
күресетін-қозғалысқа келтіретін витальдылық күш картасы болып ... ... өзі де ... ... ... ... ... осындай стимулдардан туған болуы ықтимал. Мәселен,
шахмат ойынының ұрыстың картасын бейнелеуіне ұқсату түрінде ... шығу ... ... ... ... ... өзі ... ойынынан
туындаған шығар немесе көшірілген, менталитетке ... сәл ... ... ... ықтимал.
Демек, тоғызқұмалақ ойынының түпкі субстраттық мәнінде де отансүйгіштік
мотивтер мәдениленген-спорттанған түрде ... ... ... көне
дәуірлердегі жас ұрпақ (бала) тоғызқұмалақ арқылы ұпай ... ... ... ... ... болу мен ... ... моделдерін өздігінше құрастырады, «тақтадағы» ... бір ... ... ... ... ... ... түрде
түйсінеді. «Тақта» жай ғана ағаш емес, ойыншы үшін өткен дәуірлердегі ата-
бабалардың бәсекелестік кеңістігін бейнелейтін ретроспективтіліктің ... ... ... ... ... шағын үлгісі, спорт алаңы мен
сәйкесінше ұрыс даласының дайындық тәжірибесі, рационалдылықты қажет ететін
тәндік қуатты пайдалану ... ... ... ... ... ... қасиеттілігі мен тәлімгерлік педагогикасы осында
жатқандығын да атап ... ... ... ... сүйенсек, ол – шынайы
өмірдің экзистенциясы. Субъектінің психологиялық сапалары: намыс, ... ... т.б. ... стимуляторы, сайып келгенде, ... ... ... тән мен ... бірлігі концепциясындағы рухани жетілу үшін қажетті
алғашқы баспалдақ, рационалдылықты ... ... ... ... ... алаңында сыналады, өз болмысындағы намыс деген
қасиетті танып, оның сырын ұғуға қол жеткізеді. Жеңілген жақ ... ... ... өмірге қайта даярлайды. Түркі ұлдары осындай тақта
алаңындағы эксперименттік тәжірибе арқылы үнемі экзистенцияда, ... ... оң ... ... ... ... ... мыңдаған жылдарға
созылып жатқан ата-баба рухымен сабақтастықты құрайтын жеке ... деп ... ... ... ... ойыншы мемлекеттік «бас қолбасшы», «елдің
әскери күштерін» ұйымдастырушы ретінде әрекет ... ... ел ... ... ... ... ... халқы тән мен рухтың бірлігі принципінде рухтың күшін бағалай
және қолдана білген танымдық тарихты жинақтайды. Жауынгерлік ... ... ... ... ... айтыс толғаулары жүргізілген, ол ... ... ... ... ... ... ауыл ақсақалынан бата алу және
қарғыстан ... да ... ... көрсетеді. Сондықтан «бата» мен
«қарғыс» ізеттілік пен зиянкестік магияның сөздік түрде құрылған нышанын
білдіреді.
«Ұрысқа шығар алдында ... сөз ... – бұл ... ... ... ... батырлар жырында магияның нышаны көзделгендігін байқау қиын
емес», – деп тұжырымдаған ... ... ... өз ойын әрі қарай
былайша түйіндей түседі: «Сонымен ауызша айту ... ... ... ... ... ... онда ... салушылық, иландыру,
энергетизм, рухани қатынас, заттану, ... қою ... сан ... ... ... сынақтан өткен» [69, ... ... мына ... да ... экспрессивтілігін айғақтайды:
«Л.Н. Гумилев еңбектерінде түркілерде сөздің күші ... ... ... ... ... ... деп ... айтылмаған» [57, 41 б.].
Яғни, иландыру, рухани қатынас, энергетизм т.б. ... ... ... ...... процестің алғы күресі және көп
жағдайдағы шешуші ... ... ... ... ... өкілдерінің өзі де ұрысқа
қатысушы субъектілер болып табылып, ұрыс ... ... ... ... ... ... да құптайды [71, С. 111-
112].
Қазіргі заманғы дене ... ... ... мұғалімнің сөзіне, оның тәрбиелеушілік-ықпал ... ... ... ... ... баса ... ... С. 37-47].
Халқымыздың отансүйгіштігі материалдық және рухани бастаулардан
құралған тұтас ментальдылық. Идеялық бастау – Отан ... ... ... ... ... қорғау т.б.; материалдық негіз – дәшті-қыпшақ,
түркі ... ... ... ... ... ... сайын даласы, алты
алаштың мекені т.б. қасиетті жер кеңістігін сақтаумен де ... ... ... ... ... ... қаны ... жер» елінсүйгіштігі –
өзінің дүниеге келген жердің сакральдылығы (бар болу ... ... ... ... ата-бабаның жерленген
жері т.б. модустармен астасып жатыр. Яғни, бүгінгі таңдағы отансүйгіштік
көнеден тамыр тартқан ... ... пен ... ... ... ... тағы бір ... деп оның шынайы
патриотизмін, ... ... оның ... мүддесі және болашағы
үшін күресуге дайын және оған жету ... өз ... ... ... ... дер ...... ой-пікір де архетиптік тұтастық
үрдістерін шынайы бейнелейтін логикалық құрылымдық анықтама болып табылады
[73, 195 ...... ... ... ... ... ерекше ұмтылысы мен
тартылысын, ажырамас ... ... ... ... ... ... күш.
Сонымен қатар Қанат Қабрахманов тұжырымдағандай: Отан жер ... ... ... адам ... өмір сүре алмайды. ... пен ... де ... жаңа ... адам мен ... ... философиялық тұрғыдан дәлелдеп, адамның әлемге және
жерге қатынасының тұғырлы негіздерін ... [74, ... рух ... ... ... ... отансүйгіштік
принциптің ядролық доминанттылығы арқылы басқа да сапаларды өзіне сіңіріп
алады, ... ... ... тән мен ... ... ... ... әрбір физиологиялық жас ерекшеліктеріне тән дифференциацияланған
жобалар ұсынылған: алты жаста ақыл ... он үш ... отау ... ... ... ... қамал бұзар, елуде ел ағасы т.б.
Бұл – биологиялық және ... ... ... ... адам ... ... ... тәндік мүмкіндіктерінің,
рухани-әлеуметтік дамуының т.б. есепке алатын түркілерге тән жеке ... алты жас – ... ... есін ... ... ... ... дүниесінің танылуы т.б. белгілерді құрайды, он үш жасында
әлеуметтік жауапкершіліктерді қабылдайды, қоғамдық нормаларды ... ... ... ... ... ... ... шынығуға ұмтылдырады, яғни, түркі қоғамының әлеуметтендіру
процесінің барлық маңызды өлшемдерінен өтуге ... ... ... ... жырларындағы он алты жас
өлшемі – ұрпақтың толыққанды түркі азаматына ... ... ... ... ұл ... көрсету сынағынан өтіп, есім қойылып, қоғамдағы өзінің
тұлғалығын айқындайды, өзін тану мен ... ... ... бастан
кешіреді, адамнан жеке адам деңгейіне ауысады, сайып келгенде, ел ... ... ... ... ... басшылыққа алатын
концептуалдық нормативтерден өтеді.
Қазіргі заманда елімізде он алты жасында – төлқұжат алу, ... ... ... т.б. ... ... ... ... да түркілік он алты жас – ұрпақтарды өмірге ерте дайындаудың,
бос сергелдең ... ... ... ... ... жанұялық өмірге ерте аттанудың сан ғасырлар бойғы қалыптасқан
тарихи-хронологиялық ... ... ... ... мен ... ... ... жүйесі болып табылатын экзистенциалдық
канондардан тұрады.
Отызда орда бұзу – ... ... ... ғана ... ... ... шыққан, тәндік сапалары толыққанды, өзінің ... ... ... ... кезең. Сонымен қатар ұлттық
менталитет бойынша «орда бұзу» тіркесінің семантикасы – ... ... ... елін ... т.б. ... (текстің астарында
жатқан) түрде білдіретін кешенді позитивті құрылым екендігі сөзсіз.
Яғни, «орда бұзу», «қамал бұзу» ... ... ... ... ... ... байқауға болады. Бұл рухтандырушы құрал тұлғаның рухы ... ... ... ... ... отансүйгіштік принципке келіп
тоғысады. Бұл тіркестерде атап көрсетілген «Орда», «Қамал» әрине өзінікі
емес, өзгенікі ... ел ...... ... физиологиялық мүмкіндіктерін
сарқа бастағаннан кейін, бүкіл ... ... мен ... ретінде өзінен кейінгі ұрпақты рухани және ... ... ... ... ... өткен мен бүгіннің ... ... ... ... айналады. Яғни, «ел ағасы» деп ел
басқаратын хронологиялық жас мөлшерін де ... тұр. ... оның ...... ... (ұрпағынан) көре білу, өзін сол
өзі дайындаған өзгеге көшіру, түркі азаматының нормаларына сай келетін ... өз» ... ... ... жасау, генетикалық кодын қайталау ... ... ... ... өтеу болып табылады.
Демек, қазақ халқы тәндік жетілудің рухани ... ... да ... ... қоғам тұлғасының жан-жақтылығын қамтамасыз ететін
социологизмді, әлеуметтік нормалар мен адамгершілік ... ... ... жүре ... ... ... ... құрметтеп өзінің бойына
сіңіруді басшылыққа алатын аксиологизмді, өмірге ... және ... ... персонализмін, түркілік бақыт өлшемін кешетін эвдемонизмді т.б.
қуаттайтын концепция дайындай алған. Осы ... ... ... ... тыс ... да қатаң бақылаған, оны қоғамдық-әлеуметтік
норма ретінде қалыптастырып жіберген.
Гендерлік позицияда әйелдік кемсітушілікті ... ... ер ... ... ... ... жыныс ерекшеліктік дүниетаным – әйел
образын құрметтеудің айқын үлгісін ұсына ... ... В.В. ... ... «Как ... ... в ... «Книге о Коркуте», составленной вероятно в ХV в. ... ... ... Азий ... в народном или, по крайней мере, в
богатырском быту, занимала место рядом с ... даже в ... ... С. ... ... ... ... шолу жасасақ, тарихи тұлға –
Томирис, эпикалық тұлға – Құртқадан бастап, Ұлы Отан ... ... Әлия ... ... субъектілерімен жалғасын табады. Демек, түркілік
адам дамуының өлшемі әйел затын да ... ... ... ... ... физикалық және тәндік қуатты қажет ететін түрлеріндегі
жетістіктері осының биопсихоәлеуметтік заңды жалғасы деп ... ... ... ... тұлға Шоқанның әжесі Айғанымның билік құруы,
арғын, найман тайпаларындағы әйел ... ... ... кездесуі, ауылды
билеген әжелер тұлғасы т.б. атап өтуге болады.
Философия мен ... ... ... ... ... ... ұлттық тұлға адамын ... ... ішкі ... даму өлшемдеріндегі «Мен» концепциясы деңгейіне
ұлттық өлшемдер тұрғысынан ... ... ... – Мен» – ... адам
дайындаудың шынайы экзистенциалдық алаңындағы ... ... ... ... ... ... субъектінің қандай болғысы
келетін ниеті, яғни «Серпінді Мен» ұлттық канондық үлгілер ұсынылған ... ... ... ... ... ... ... әу бастан берілген жауабы дайын», қателесу мен байқап көрудің
алдын алатын, ... ... ... ... ... ... және ол ... жылдарғы тәжірибе сынағынан ... ... ... – Мен» ... де ... ... ... «Тау көтерген Толағай», эпостық «баһадүрлер», тарихи тұлғалар т.б.
отансүйгіштік позицияны өз ... ... ... ... болып табылады деп пайымдауымызға болады.
«Сайып келгенде, әлеуметтік мәдени контекске байланысты болатындықтан,
«Мен» ... ... ... ... қызмет алмасу жағдайында
пайда болады, соның барысында субъект «басқа ... ... ... сол ... өз ... ... сақтайды, айқындайды және түзетеді»,
- деп көрсетілгендей, ұлттық «Мен» концепциясы жобасы елінсүйгіш тұлғаның
рух пен тән ... ... ... де ... ... [76, 269 ... заманда да спортшылар үшін «Идеалдық Мен», ... ... Мен» ... бар ... саналады деп бағамдауымызға болады.
Мәселен, Қажымұқан, Серік ... т.б. ... ... ... ... ... айналған. Олар келер
ұрпақтардың идеалды менін қалыптастырудағы басты үлгілер ... ... ... Сондықтан мәдени мирасқорлықтағы спорт үшін оның есімдері
ұмытылмастай ... ... ... ... ... ретінде өрнектелген деп
атап өтуімізге болады.
Бүгінгі спортшы ... сол ... ... қана қою ... мен асып түсу әсіреленген нұсқасы жүктелген. Осындай күштің культі
мен ... ... ... ... ... үшін ... ... ұрпақтары мен қазақ ұлдарының тікелей табиғи ... ... ... ... мен интуициялық түрде ... ... Бұл да ... ішкі ... ... ... ... орын толтырушылық қызмет атқарады.
Ұлттық тарихи мифтік дүниетаным дәуірлерінен бастап ұсынылғандай, ... ... мен «күш ... ... ... тұйыққа тіреледі,
қоғамдық-әлеуметтік шынайы өмірге қажетсіз болып шығады. ... ... ... ... ... ... тек күш ... өзге мен
өзінің еркін бағындырған, руханилық сапалары жоқ, ... ... күш ... ... ... ... ... архаикалық ойлау
үрдістерінде зұлымдықтың объективтендірілген субстанциясы, онымен ... ... ... ... ... үшін ... моральданған-
руханиланған әлемге оны алып келуші құбылыс. Осы жерден күш пен оның ... ғана ... ... ... ... пайымдауымызға болады.
Мифті әр түрлі түсіндіруге болады, оны зерттеушілер атап ... ... ... ... принцип бойынша құралатын мифологиялық
ойлаудың жалпыламашыл детерминизмі болатындығымен де түсіндіреді [77, 419
б.]. Дегенмен, осы ... ... ... көпмәнді логикасы бойынша оның
психоанализдік сараптамасын былай ашып көрсетуге болады:
... ... ... ... субстраттық
түпнегізі;
– әлеуметтік шынайы қарсылас «жаудың» жеңілмейтін бейнесі;
– адамның ішкі дүниесіндегі бейсаналылық ... ... бұл ... ... өз ... күресі, ерік күшін билей алудың
волюнтаризмі;
– әлемдегі зұлымдық өмір сүретіндігінің өмірмәнділік экзистенциясы;
... үшін ... ... ... ... ... жетілуге ұмтылдыратын идеология;
– тәндік жетілуді игі бейбіт мақсатқа жұмылдыруға насихаттайтын этика
т.б.
Мәселен, осы идеологиялық үлгі сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... ... болсын, адамның рухани және тәндік жетілуінің ... ... ... ... ... объективті қажеттілігін уағыздап келді.
«Дәу» мифі компенсациясы ... ... ... ... ... күш
культінің маңызын айғақтайтын позиция ұстанды, сондықтан «дәу» үрейі –
бүгінгі заманға дейін сақталып, ... ... ... ... ... рационалдылық арқылы адам болмысының физиологиялық
құлдырауын болдырмаудың т.б. бейсаналы ... ... әсер ... ... ... ... ... жалғасын тауып жатты.
Мұнда да елін қорғау принципі ... ... ... қана ... ... жаулардан сақтанудың дәйекті үлгісін берді. Осы бүгінгі
заманға дейін сақталып келе ... ... ... ... ... ... деп бағамдауымызға болады. Себебі осы мифтік түсініктің
жоғарыда көрсетілген функционалдық қырларына спорттың да ... ... ... ... да ... ... болдырмаудың, тән шынықтыруы арқылы рухани
жетілудің, үнемі физикалық ... ... ... ... т.б. ... бар. ... «дәудің» үрейімен әсер ету, сол
арқылы спортшыны қалыптастыру әдістемесі бұл қызметтер үшін ... оның ... ... пен ... ... сана орныққан деп
пайымдауымызға болады.
Демек, мифтік сюжеттердің ... да ... ... ... ... Оған ... бен ... дүниетаным
бәсекелесе алатын тұлға дайындаудың ұзақ үдерісін бастан кешіреді. Бұл
алғашқы «баһадүр» прообразын жасаудың ... ... ... күш иесі ... қоғамға қажетсіз» екендігі туралы мифтік тезис
қоғамда тек қана ... ... бір ... ... қажетсіздігін
философиялық тұрғыдан дәйектейді. Сондықтан ұлттық дүниетаным ... ... ... ... ... ... қасиет ретінде
сіңіре білген.
Демек, ұлттық менталитет сабақтастығы бойынша спортшы болсын, ... ... ... рух пен тәннің бірлігі идеясы үстемдік ... рух және ... даму адам ... тәндік өрлеуді арттыра түсетін
сапалық құндылық болып табылады. Рух пен ... ... шығу ... де осы ойды ... түседі. Бұл қос ... ... ... ... ... ... ... Руханилық пен
рухтық танымдар тәндік толысу мен жетілуге алып келетіндігі де ... ... ... ... ... келе ... тән ... бірлігі идеясы қазіргі заманғы дене ... мен ... ... мен ... да кері байланыс түрінде айтылып жүр:
«Доказано, что систематические ... не ... уже об ... ... в ... ... ... положительное
воздействие на психические функции, формируют умственную и эмоциональную
устойчивость к выполнению напряженной интеллектуальной ... ... 28]. ... тән мен рухтың бірлігін органикалық тұтастықта ... ... ... біз үшін де өте маңызды болып отыр.
Осыдан ұлттық дүниетанымға орай ... ... ... ... өрлеу мен материалдық игілікке бағдарланған жүйесі ғана емес,
адамның биологиялық болмысы мен табиғи ... да қоса ... орын ... ... болады. Себебі, қашанда
адамның табиғи болмысы оның өмір ... ... ... сөзсіз. Осы
тағдыр мен генетикалық фактор тағайындаған адамның түп ... ... мен оны ... түсу ... ... да ... ... іске
асатындығы белгілі жайт. Сондықтан халқымыздың байырғы ... ... сала ... ... да, тән мен ... ... ... мән беріп, оның тұрмыстық және ойындық салаларын дамытқандығын
аңғаруымызға болады.
Бұл ... ... ... ... тән мен ... негізделген конструкциясы халқымыздың архаикалық ... ... ... ... ... ... сабақтастығы бойынша
көрсетілді. Ол спорттағы отансүйгіштіктің және тән мен ... ... ... айғақтау үшін тарихилық пен логикалықтың бірлігі принципі
негізінде ... ... ... Рух пен тәннің бірлігі ... ... да ... байланыста құрылғандығы туралы идеялар
да жүйелене атап көрсетілді.
2 ... ИДЕЯ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ұлттық идея көрінісі
Спорт өнерінің тарихи-шығу тектік синкретизмдерін, мәдени-әлеуметтік
эволюциясын, құрылымдық-функционалдық негіздерін, ... ... ... келе көне ... ... ұлттық экзистенцияның шынайыланған өмірмәнділік талаптардан туған
табиғи ... ашып ... ... ... ... ... ... қалыптасуының шарттары да осыған ... ... атқа ер ... ... ... қолға алмай-ақ», – ерлердің ісі
біте бастаған бейбіт заманда ... ... ... ... орнын
немесе ұлттық идея аясындағы спорттың дамуын жан-жақты қарастыратын мезгіл
жетті деп ойлаймыз.
Ұлттық идея – сан ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... қоғамның базистік тұрмыс-тіршілігінің
саяси-мәдени қондырмасы, ... пен ... ... бола ... ... барлық салаларынан орын алған
этникалық сана. Ол ... ... ... ... ... ... ... болмысының мақсатын белгілі бір этностың өзіндік даму
тенденциясына сәйкестентендіруші ықпалды, белсенді-әрекетшіл ұлттық рухтың
болмысының, нұрлануы мен ... ... мен ... ... ... ... осындай өміршеңдігі мен бүгінгі заманға сабақтасуының
әдіснамасы «өзінің қалыптасу мен даму ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі танитын, өзіне-өзі қайта оралатын
сакральды рух. Рух пен ұлттық идея архетиптер мен ұжымдық бейсаналылықта
тылсымдық пішінде ... ... мен ... ... ... өмір сүреді, яғни «бәрібір бар және бола береді» дегенге келіп саятын
мәңгілік модус.
Халқымыздың ... ... ... мен ... ... мен ... ... мәңгі қайталау тарихы болып табылады. Мәселен, Асан қайғы
бабамыздың ойтолғамдары терең ... ... ... ... ұсынады.
Біздіңше, оның ілімдерінің оптимистік ... және ... ... сарындарындағы ұлттық идеяның айшықталуы;
– «Жаһан кезбелік» Қазақ елінің территориясын белгілеу;
– «Менің жерім» эмоционализмін ... ... ... ... көшіру;
– «Заманның ақыры» арқылы «елім» толғауы бойынша ұлт болашағына
алаңдау т.б. ... ... ... ... ... ... спортшылары
үшін ұлттық идея – осы этникалық, территориялық тұтастықтың ырғағын түйсіне
отырып, ... ... ... ... тұтастай рух бойынша еліктіру,
идеяның осы ұлттық ... ... ... ... ... ... ... қоймайтындығын танытатын нақты тәжірибелер, тұтас идеяның
руханиланған, реантропостанған ... ... ... ... ... болып шығу. ... ... ... де ... бар, бұл ... мәні – ... өз ұлтын әлемге таныту, себебі онда прагматистік, ... ... ... ... жоқ, ... өнердің рухани аспектісінің
энтузиазмінің жаршысы, «өзі және елі» үшін идеяның алып ... ... мен жер ... ... мен ... ... ... пен тәуелсіздік
дәрежесін саналы және бейсаналы түрде терең ... ... ... ... ұлттың мақтанышына айналады, бұл мақтаныш – қазақ халқының
әлем алдындағы ... ... мен ... асқақ тұғырдан танылудың
стимулы, ұлттық рухтың рационалды ... ... ... тануы,
эмоционалдық тұрғыдан – қайта жандануы мен қауышуы, архетиптік ...... ... ... ... сала ... эстетикалық сипаты жағынан – асқақтауы және ішкі үйлесімділігі,
этикалық жағынан – жауапкершілік пен ... ... ... ... ... экономикалық-әлеуметтік өмірінің барлық
салаларын қамтып жатқан, сол ұлттың ... ... ... бар ... ғана өмір ... ... атрибут. Яғни, бүгінгі таңдағы Қазақстандағы
спорт өнеріндегі ұлттық идеяның қалыптасуының психологиялық-әлеуметтік
негіздерін зерделеп алуымыз ... ... ... ұлттық идея спорттан
бұрын пайда болған, дегенмен тәуелсіз Қазақстанның ... ... ... ... ... талаптарына қарағанда спорт алғашқы екендігін
түйсінуіміз қажет.
Спорт этнолокальды дербес құбылыс ... ... ... ... дами алатын мәдени кеңістіктегі ерекше құрылым.
Спорттың өз деңгейінде дамуы мен өркендеуі осы ... ... өзін ... ... айшықталады. Ол қашанда бәсекелестіктің бейбіт ... және ... ... ... жеке спортшының немесе
мемлекеттің өзін әйгілеудің ... ... бола ... ... ... мен ... идеяны өзіне қабылдайды және өзінен
туындатады, атрибуттық құрылымдарын сақтап, перманентті түрде өмір сүреді.
Бұл ... ... ... мен ... әлемдік мәдени ... және ... ... ... ... Яғни, халықаралық жарыстарда ұлттардың бәсеке мен бақ ... ... ... пен бәсекелестік арқылы қайта ажырауы үдерісі өздігінен
жүріп отырады.
Спорттың түрлері сан алуан, шығу тегі жағынан әр ... ... ... дара спорттардың ... ... ... ... ... ... ... спорт түрлерін
әлемге мойындатып, оны ... ... ... ... ... да ... ... күрес тәрізді әлемге әйгілену
тенденциясында келе ... ... ... ... ... мәдени-рухани өркениеттік парадигмалар спорт саласын
дамытуға ерекше көңіл бөліп отыр. Себебі ... ... ... ... ... бір ... ... қана қоймай, табиғи-әлеуметтік негіздері бар
адамзат болмысының мәнді атрибуты болып табылатын полифункционалды феномен
ретінде оның ... ... ... ... ... ... мен жас ұрпақтың физиологиялық дамып, толыққанды
тәндік ересекке айналуындағы биологиялық-табиғи объективті
заңды қажеттілік.
2. Қашанда ... ... және ... ... рух пен тән, яғни ... ... дене біртұтас, тәннің жетілуі ... ... ... ... психологиялық жігері
т.б.) мүмкіндік алады.
3. Қазіргі өркениет ... ... ... ... ... ету ... ... аса қажет
етпейді, сондықтан тәндік-физикалық құлдырау тенденциясы
байқалып, қимылсыз клеткалар әлсіреп, ... ... ... адам ... ... ... ... нәзіктік пайда болады. Спорт
саналы немесе бейсаналы түрде ... осы ... ... ... ... ... ұлттың немесе халықтың ішкі рухани бомысының көрінісін
ашатын, мәдени-әлеуметтік феномендерін айғақтайтын ұлттық
идеяның айшықты нышаны ... ... ... ... ... ... ретінде қарастыру керек,
ондағы ұлттық идеяның алгоритмін зерделеу қажет.
Спортты философия мен мәдениет теориясы тұрғысынан адамзат мәдениетінің
құрамдас бір ... ... ... ... қалыптасқан үрдіс. ХХ
ғасырдың өзінде оған аса ... ... ол ... ... ... деп
атаушылар да баршылық. Мәселен, 1975 жылы Африка ... ... Бас ... ... ... көрсетілгендей:
«Спорт ХХ ғасырда идеологиялық және мәдени құндылықтарды ... ... ... ... мен ... жетістіктерін жинақтайтын,
моральдық және құқықтық нормаларға жауап беретін өркениет факторы ретінде
тұжырымдалады. Спорт жеке адамдар мен ... ... ... ... Ал
1979 жылғы Варшавадағы «Спорт және мәдениет» деп аталатын әлеуметтанушылық
халықаралық ... ... адам мен ... әсер ету ... ... ... ... зерттеу мәселесі арнайы талқыланды.
Философиялық-мәдениеттану әдебиеттерінде спорт пен ... ... ... ұстанымы тұрғысынан және адамзаттық
мәдениеттің бөлшегі ретінде талдаудан енді оны ... ... ішкі ... ... ... ... Мұның логикалық
дәйектемесін И.Хейзинганың ой пікірлерінен көруге болады: «Ойын мәдениеттен
бұрын пайда болған, хайуанаттар ... ... ... ... ... ... жоқ... Хайуанаттардың қарапайым өмір сүру ... ойын ... ... ... неғұрлым маңыздырақ нәрсе... Біз ойнаймыз
және ойнайтынымызды білеміз, сондықтан біз тек жай ғана ... ... ойын ... тыс ... [78]. Бұл спорттың шығу тегінің
мәдениәлеуметтенген формасын танытатын түсінік.
Бұдан спорттың жалпыадамзаттық идеяны туындататыны ... ... ... мен ... ... ... ... ұлтқа бағдарланған өзіндік –
«спорттық ұлттық идеясы» туындайды.
Өз кезегінде ... ... ... ... ... ... ғылымдардың мәліметтерін пайдаланады. Спорт физиологиясы, тәндік
жаттығулар гигиенасы, ... ... ... динамикалық
анатомия, тәндік жаттығулардың биохимиясы, спорт социологиясы т.б.
салалардың пайда ... ... ... ... ... Сондықтан спорт
қоғамдық қарапайым санада бейресмиленген, мемлекеттік дәрежеде ... ... ... ... ... ... қамтиды. Оның
ұлттық сипаты этностық мүддеден туындап ... ... ... ... идеологиялық құрал екендігін де атап өтуге
болады. ... ... ... бір мемлекеттің саяси-әлеуметтік қорғаныс
жағы, өзге мемлекеттермен қатынас т.б. факторларының да ... ... ... Осы саяси-идеологиялық құрал қызметі ұлттық идеяны
қалыптастыру мен дамытудың белсенді ... аша ... ... ... қауымдасуы мен бірігуінің биопсихоинтеграциясына алып келеді;
- ұлттың ... ... мен ... ... ... ... ... негіздері бойынша сол этностың болмыс бітімін
айшықтап тұрады;
- ұлттық тарихи-мәдени сабақтастықты жалғастырушы және қайта ... ... ... ... ... ... ... спортшы сол ұлттың табиғи-әлеуметтік жалқы өкілі
екендігі арқылы ұлттық идеяны нығайтатын фактордың экзогендік дамуына
септігін ... ... ... мен ... ... ... ... сана
мен қоғамдық психологияда ұлт ұрпақтары үшін үлгі ... ... ... ... ... ... мен қайта жаңғыруының факторларына әсер етеді;
- физиологиялық даму мен тәндік ... ... ... ... ... ... т.б.
Ұлттың қауымдасуы мен бірігуінің биопсихоинтеграциясына келетін болсақ,
кез-келген спорт түрі ... бір ... ... рулық, мемлекет
аралық бәсекелестікке өздігінен айналады, спортшы сол сфераның ... ... ... және ... ... қорғайды. Бұдан биологиялық
(ұлттық), психологиялық (түр мен текті ... ... ... ... ... генетикалық тұтастықтың бауырмалдық сапасы
арқылы ұлттық бірігу мен қауышу нышандарының рухы өзін-өзі ... ... ... ... ... өзге ұлт ... ... кезінде бүкіл
қазақ халқының қандық-генетикалық тұтастығының витальдылық күшінің
мотивациялары анық ... ... ... өз ... ... ... ... пассивті субъектілердің барлығы (жанкүйерлер) «өзін
таниды», яғни «қазақ» ... ... ... рух ... органикалық
тұтастығын сезінеді. Осы сезіну саналы-бейсаналы түрде болмасын бірігуді
туғызып, ... ... ... ... ... Бұл ... ... өзіндік сананың жаңғыруы болып табылады, ол өзіндік сана
идеямен өмір ... ол идея ... ... ... ... Бұл интеграцияның биологиялық жағын қамтамасыз етеді.
Ал мемлекет ... ... ... ... ... үшін ... ... ұлттық интеграцияның шағындалған көрінісі
немесе оған дайындалудың ... ... ... макроинтеграцияға
өтуінің өтпелі кезеңі ғана. Интеграция шеңбері әр түрлі ... ... жеке мен ... ... бойынша құрылады. Мәселен, егер бәсеке
алаңында қазақ ұлтының өкілі болмаса, жанкүйер ... ... ... ол да ... мұсылман мемлекетіне, одан қала берсе Шығысқа
қаны тартады. Бұл ... ... ... ... ... ... ең ... жан-жақты қамтылған
алғышарттармен қамтамасыз етіледі: территория ... ... ... ... ... ... тіл мен ділдің ... ... ... ... ... ... ... жанкүйері осы ұлттық
интеграцияны тиімді деп таниды да, отансүйгіштік сезімдерді «қайталайды».
Ұлттың өзін-өзі тануы мен өзгеге ... ...... ... жарыстарда анық байқалады. Ол ... ... ... дамуындағы алар орнын, әлеуметтік-саяси ... ... ... ... ... қосар үлесін айғақтап,
жетістіктері мен құндылықтарын әлемге паш етеді. ... ... ... ... диалогында этно даралық ... ... сана ... ... ... ... ... таным-түсініктің осы спорттық жетістіктер арқылы сол мемлекет пен
ұлтты танитыны да ... ... ... ... ... өз ұлтын өзге ұлттармен салыстырып,
күрес пен қайшылықтар бойынша өрлеуге жетелейтін диалектикалық үдеріс ... ... ... ... ... сол халықтың: өмір мен
денсаулық сапасының витальдылық күшін, салауатты өмір ... ... ... ... ... орта ... жас ... негіздейтін ықпалды демографизмін, қуаттылық пен динамизмдік
физиологиясының ... жаңа ... ... ... ... ... ... генофондық негіздерінің анатомиялық-гигиеналық-
валеологиялық өнегелілігі мен ... «қан ... пен ... ... ... ... ... т.б.
айқындап, этникалық өлшемдердің шынайы эмпирикалық көрсеткішін береді.
Егер де, ... пен ... ... ... ... ... тоқталатын болсақ, оның ұлт пен мемлекет болашағындағы
әлеуметтік-психологиялық өмірмәнділік ... ... ... ... ... ... өлтіру суициді жөнінен әлемде алдыңғы ... ... ... ...... ер ... сақтау үшін
қиналыссыз өлтіре алатын «самурай» менталитетінің идеологизмі.
Ал қазақ халқының менталитетінде: өмірге тойымсыздық пен ... ... мен адам ... ... ... шектеулілігіне риза
еместік, ғұмыр кешудің ... ... ... ... орын алған. Міне ұлттық ... мен ... ... ... ... беруінің іргетасы мен алғышарты осында жатыр деп
бағамдауымызға болады. Себебі, адам болмаса, қалған нәрсе ... де ... ... жайт. «Жалған дүние», «Дүние-дәурен», «Алдамшы ... ... ... «Қамшының сабындай ... ... ... ... ... ... бойынша осы мән жатқандығы сөзсіз.
Құрылымдық-функционалдық негіздерін бірінші тараудың бірінші ... ... ... ... ... ... ... салт-санасын,
тіршілік ету дәстүрлерін айғақтайтын ұлттық идеяның жаршысына ... ... ... ... ... бағытталған ретроспективті
тікелей туындысы бола ... оның ... ... ... спорт және оның жетістіктері қазіргі заманда ұлттық өнердің
барлық түрлерінің, саясаттың, қоғамдық ... ... т.б. ... дәйектеуші өлшемі болып шығады. Мәселен, ол ... ... ... ... ... ... т.б. әр ... өз маңызын арттыра түсуде. Бұл туындылар әлемдік мәдениеттер
кеңістігінде қайтадан ... ... ... руханиланған
көріністерге көшірілуі – өзін-өзі жарнамалап, таныту ... ... ... ... сол ... өкілі болғандықтан, оның дүниетанымын, өмір ... ... кешу ... ... ... ... және оған
бағдарланғандықтан, спорт бұл модустарды көрсету функциясын орындайды.
Қазір кейбір спортшылардың келісім-шарт бойынша ... ... ... ... ... де жиі кездестіруімізге болады. Мұндағы ... ... ... ... ... байланысты болғандықтан
көпшілік қауым ол спортшыны біле бермеуі әбден мүмкін. Білген ... ... үшін ... өз ... өз ... өкіліне дем бергендей жан-тәнімен
шырылдап үн қоса қоюы ... ... ... оның ... екендігін
сезудің әсері бәрібір білініп тұратынын аңғару қиын емес. Мәселен, спортшы
шешуші нәтижелі бәсекеде бүткіл ... рухы мен ... ... ... құдыретті күшке табынады, оның ритуалдарын шартты-
жартылай болса да ... ...... ... ... ... және ... буын ретіндегі қызметіне алып келеді. Спортшы ... ... ... ... ... әдет-ғұрып дәстүрлерін оған жамайды
және сол дәстүрлерді сақтап, болашаққа бағдарлауға да ... ... ... ... ... сол ... табиғи-әлеуметтік жалқы
өкілі ретінде ұлттық идеяны нығайтатын фактордың экзогендік ... ... ... ... жақ өз ... ... мен ... жүруші, тасымалдаушы. Олар спорттық ... доп, ... ... үшін ... ... Сонымен қатар бұдан ұлттар мен
халықтардың қоғамдық қатынастары ... ... ... ... ... ... жасау қуанышына айналады, ал жеңілістер ұлттық қайғы
ретінде қабылданады, халықаралық аренадағы ... ... ... ... пен ... ... ие болады. Осы бағытта спорт ... ... ... Ол спортшының өзін-өзі ... ... ... ... ... ... аренадағы спорттық бәсеке
диалектикалық қарама-қарсылық ретінде дамудың ... ... ... ... ... ... әлеміндегі эволюционизмдік
«жеңімпаздық үшін күрес» ... үшін ... ... ... өзгенің өзіне қарсыласуы сияқты құбылыстар ... ... ... ... ... ... Бұл жерде бәсекелесуші
қарсы жақ «жау» немесе зұлымдық иесі емес, мәдениеттенген сол ... ... ... ... ... даму ... ... полюс. Интроспекциялық позиция бойынша даралану ... сан ... ... мен ... ... қарамастан мәдени-
бәсекелестік кеңістік «өзі» және «өзгеге» дихотомияланады. ... ... ... монизмдік нәтиже тағдырына тағайындалады. Яғни,
жеңіс – біреу. Демек, ол (субстанциялық) өзгермейтін мәнді құрайды.
Бұл жердегі ... – сол ... жеке ... ... әрекеті мен
психологиялық тұрғыда күресуші салғырт топтардың (жанкүйерлер) этникалық
принцип бойынша бірігуіне негізделеді. Ол ... ... ... ... идеяны өзінің рухтық бірлік ... ... ... ... ... Ал «өзге» нақты ұлт, белгілі бір
халық емес, «өзінен» басқа ... ... ... ... ... осы ішкі интеграциялық этноинтеграцияланудың үнемі қозғаушы күшіне
еріксіз түрде ... ... ... ... әрбір «өзгенің» «өзі
үшін» күресі «өзіміздің» (бұл жерде ... ... ... ... ... ... ... басты фактор болып табылады.
Спортшының белсенділігі мен өзгелерден ... ... ... сана мен ... ... ұлт ... үшін үлгі тұтарлық
өнегелілік тәрбиелік үрдістер ... ... ... ... ... қуат ... табынатын қоғамдық психология мен соны
ұстанатын белгілі бір топ ... ... ... ... ... ... ... психологиялық асқақ
образ, әлеуметтік мәртебелі тұлға, еліктеудің объектісі болып табылады.
Екіншіден, басқа ... ... өмір ... мен денсаулық сақтаудың
жаршылары, ұлттық мүддені ... ... ... ... ... ... ... саласында болашақ ұрпақтарды денсаулық пен
салауатты өмір салтын сақтауға, тәндік жетілу мен тән сұлулығын ... пен ... ... ұстануға, ұлттық идея бірлігін
қуаттауға жетелейді.
Бұл физиологиялық даму мен тәндік жетілгендік архетиптерінің ... және ... ... ... ... ... «баһадүрлік»
тұлға образының қайта туған заңды-табиғи ... ... ... ... ... ... «әлеуметтік ерлік» көрсетуші тұлға,
бұл – спортшы. ... оның ... ... ... ... сезім
мүшелері, тіпті әрбір жасушасына (клеткасына) дейін - ... ... ... бұл ... жай ғана ... жеңіп шығу ғана емес,
биосубстратты, соционегізді, психотұғырлы дәйекті этномәнділіктер.
Мәселен, синхрондық стадиондағы ойын – ... ұрыс ... ... табылатын жекпе-жекке ұқсау түрінде архетиптерді туғызады.
Жаугершілік замандағы жекпе-жек сәтіндегі ... ... және ... мен ... ... мен ... ... мен күйзелісі, нәтижені
күту тағатсыздығынан туындайтын жан күйзелісі т.б. психологиялық көңіл-күй
қазіргі ... де ... ... ... ... ... ... құбылысқа айналады. Мұның қазақ халқының
даналық тұжырымдарындағы жалпылама сипаттамасы – «Баласы атқа ... ... ... тақымын қысады» дегенге саяды. Осыған сәйкес, жекпе-жекке
шыққан спортшы да көне архетиптік ... ... ... да ... ... ... қуат пен ... культі үстемдік етеді,
сондықтан жанкүйерлер арасында байырғы дәстүрлердегі конфликтілердің
туындайтыны, ... ... оңай ... инстинктік ұмтылыстарға
да жақын деп байыптауымызға болады. Бұл кикілжің ... ... ... ... ... ... ... екендігі сөзсіз. Мәселен, қазақ халқында оянған архетиптер ұлттық
тұтас рухтың қайта ... ... ... пен ... ... пен
тәуекелшілдік, күш пен қуат т.б. атрибуттар қайтадан өзін көрсетуге бейім
тұрады.
Ұлттың ... мен ... ... ... әсер ету ...
жауынгерлік «баһадүрдің» бейбіт өмірдегі көрінісі, көне ұлттық ... ... ... және әлемге танылуы, тәуелсіз Қазақстанның рухани-
әлеуметтік нығаюы үшін мәдени өмірдің салауатты өмір салты мен денсаулықты
нығайтуға көшуі, ... ... ... ... ... ... ... қажетсіздік
емес, ұлттық болмыс пен идея бірлігінің тұтастығының модустарының бірі
екендігіне жетелеуі, ... ... ... ... заман талаптарын орындауға ауысуы, ұлттық спорт ... ... ... мен бағдарламалар жасақталуы т.б. атап өтуге болады.
Спорт және ұлттық идея тамырластықтарын ... ... ... таным-түсінікке әсерін, біртұтас этникалық бірлестік идеясын
қалыптастырудағы ... ... ... қажет. Мәселен, Қазақстан
әлемдік өркениет қауымдастығына ену стратегиясы ... ... ... ... ал спорттық сана бүгінгі ... ұлт ... ... пен ... салауатты өмір салты, бос ... ... ел ... ... ерекше тәсілі т.б. құндылықтармен
психологиялық бірлікте көрінеді. Сондықтан ... ... ... қуат ... ... қайта жандандырып, келер ұрпаққа
жалғасатын тұқым қуалаушылық заңдылықтары бойынша өмір ... ... ... да дені сау, ... ... қалыптасуына
жәрдемдесетін эндогенді фактор – спорттық жаттығулар мен ... ... ... ел Президентінің 2008 жылғы халыққа арнаған жолдауында
Қазақстан спортын дамытуға ... мән ... ... де келешек ұрпақтар,
яғни болашақ еліміздің жастарын ... ... ... «Тәуелсіздіктің 16 жылы ішінде біз қоғамдық ... ... ... ... ... ... пен
жалпықазақстандық патриотизмді қалыптастыруда өз ... ... ... сау ұлт ... ... ... маңызы жоғары.
Балалық шақтан бастап, дене ... мен ... ... және оған ... мүмкіндіктер туғызуға ерекше ден ... ... ... ... мен ... ... ... арналған және басқа спорт
алаңдарын салу мен жаңарту арқылы барлық ... ... ... ... ... ... ... сөйтіп, өмір жастарын
ұзартуына жағдай жасау қажет» [79]. Бұл ... сөз ... ... ... емес концепциясы.
Осыған сәйкес, профессор Д.Кішібековтің пікірі бойынша, спорт ұлттық
идеяны ... ... ... ... ... ... өжеттілік,
ырық, табандылық сияқты психологиялық қасиеттер туындайды. Ұлттық идея өзін
немесе спортты басқара алмайды, спортты басқаратын ... ... идея ... ... ... ... ... «Идеология не істеу керек,
біз қайда бара жатырмыз, қандай қоғам ... ... ... ... ... ... оны ... тұжырымдайтын кісіні идеолог дейді.
Қашан да идеолог мемлекет басшысы болып келген. ... ... ... ... – Н.Ә. ... [80, 23 б.].
Спорттың еліміздің саяси стратегиялық дамуына да өздігінше тікелей және
жанама әсер ететін факторларын атап өтуге болады:
- Халықаралық, әлемдік спорттық ... ... ... ... ... ... еліміздің танылуы мен беделін нығайтады;
- Ішкі саясат бойынша салауатты өмір ... ... ... ... ... ... ... Ұлттану мен этнорефлексия міндеттерінің қырларының дамуына жанама және
тікелей әсер етеді;
- Еліміздегі жүргізіліп ... ... ... ... ... оның ... ... бола алады;
- Мәдениеттер диалогы, әлемдік ынтымақтастық пен достық, ... ... ... ғаламдасу тәрізді жалпыадамзаттық ... де ... ... ... ... ... ... бөлігі ретінде дене тәрбиесі
мен денсаулық сақтаудың қоғамдық өмірдегі құндылығын ... ... ... ... ... ... еліміздің және
халқымыздың рухани-әлеуметтік өрлеуінің шарттары ... ... ... ... пен белсенді өмірлік ұстанымдары принциптеріне сай
келеді.
Сондықтан ұлттық идея тұрғысынан әлемдік спорт пен Қазақстан ... ... ... жақтарын шартты түрде ұсынуымызға
болады:
Кесте 3 – Парадигмаларды салыстыру
|Классикалық парадигма ... ... ... ... спортшылар |Спортшылар физиологизмге жарыспалы |
|физиологиялық потенциалға сүйенеді|түрде намыс ... және ... |
| ... ... жеңісті мақсатқа |Спортшы жеңісті халқының алдындағы ... сана ... ... ... деп ... ... | ... бәсекелестік алаңында өз |Спортшы ата-баба аруағынан жәрдем |
|дінінің жаратушы ... ... ... өз ... жеке өкілі және |Спортшы ұлттық рухтың жалқы өкілі, |
|сол елді дара танытушы ... ... |
| ... ... ... өз таланты мен жаттығуының|Спортшы ата-баба рухының заңды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... |
|Спорт - өзін-өзі ашу мен өнер ... ел ... ... бір құралы |
|түрінде | ... Мені - ... ... Мені – ... ... спорттық жарыстарда алға шығып, жеңіске жететін, әбден шыныққан
ұлттық идеясы жоғары, жігерлі, намысты спортшылар болса, ал ... ... оны ... ... спорт кешендерін салып пайдалануға
беретін, оны жүргізіп отыратын мемлекет басшысы. Сәйкесінше ғылымда ... ... ... ... идеясы жоғары адамдар, ал ... ... ... ... елге ... ғылым саласын ұсынып, қандай
мамандар дайындау ... ... да ... мен ... үкімет адамдары.
Бұл бөлімде концептуалды ұлттық идея принциптеріне сүйенілген спорттың
дамуы және ... ... ... ... ... ... көрсетіліп,
осыған байланысты, Қазақстан спортының дамуының еліміз үшін ... ... ... ... ашып ... ... мен ... философиялық негіздері сараланып, одан туындайтын
принциптер өткен мен бүгіннің байланысына негізделіп зерделенді.
2.2 Қазақстан спортының ... және ... ... ... ... ... ... жылдарда мәдени-рухани
өрлеудің жаңа сатысына ... ... даму ... ... ... шақта, әлемдік өркениеттерге ілесу, экономикалық
қауымдастыққа ену үшін қоғамның құқықтық, демократиялық, зайырлы, ... ... ... ... ... ... елдегі әлеуметтік тұрмыстық жағдай,
материалдық игіліктер өндірісі т.б. рухани-мәдени дамудың жоғары ... ... ... ... руханиланған өлшемін айғақтауды
және еркін плюралистік парадигмаларды қабылдауды қажет етеді. ... ... ... ... құрамдас бөлігі ретіндегі спорт ... ... ... ... ... ... ... қайта жандандыру және
дамыту, спортшыларымыздың әлемдік ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыру, спортты дене тәрбиесі
мен денсаулық сақтаудың өзегі ретінде пайымдау, спорттық сана ... ... ... мән беру т.б.
Мемлекетіміз тәуелсіздік алғаннан кейінгі төл ... ... ... ... ... базасында, ұлттық спортымыздың
КСРО құрамында сақталуының ... ... ... ... ұлттық болмыс тұтастығының айғағы, біртұтас ... ... ... ... ... ... ... пайда болу және дамуының тұтастай өн бойындағы басты мақсаты ... ... ... келген отансүйгіштік қасиетті одан әрі жалғастыру,
өскелең ұрпақты елді, жерді сүюге, намысқойлыққа ... ... ... кейін нақты өз ұлтының субъектісі ... ... ... ... үшін ... ... шыға алатын тұлғалығын
айқындауда, Қазақстанның әлемдік спорт кеңістігіндегі ... ... ... ұлт азаматы болып табылатын жауапкершілігін байыптауда,
отансүйгіштік рухты құрметтеу мен ... өз ... ... ... ... рух ұлттық спорт өнерін де бостандыққа
шығарды.
Мәселен, соңғы ... ... ат ... ... ... дәстүр саятшылдықтың қайта қолға алынуы, тарихи-әлеуметтік ... ... ... ... ... ... сынау т.б. қайта жаңғыруы –
архаикалық терістелгендік немесе консерваторлық ... ... ... ... ... ... ... және ұлттық спорттың араласып, біте қайнасқан үлгіде дамуы
әлемдік ... ... ... ... орнын айқындаудың қажетті
атрибуты. Спорттың осындай ... ... ... өрге ... ... өміршеңдігінің заңды жалғасы. Патриоттық рух ... ғана ... ... ... ... салаларынан, әлеуметтік
болмыстың сан алуан қырларынан көрініс табатын моральдық жалпылама ... ... ... ... ... мен ... беріліп, мазмұны мен формасын, мәнін
айқындауға ұмтылған:
В.И. Андреев: ...... ... ... ... ... өз халқының құндылықтарын, өзінің ұлттық
мәдениетін, өзінің жерін сақтау мен күшейтуге ұмтылуы және игере ... ... және ... ... сапалардың синтезі»,
– деп пайымдаса [81], «Отансүйгіштік – Отанына деген ... ... оның ... мен ... ... ... ... ұмтылыс», – деген анықтама тарихи-генетикалық бірлік тұрғысынан
бағамдау болып табылады [82, С. 296].
Отансүйгіштік – ... ... ... мен ... моральдық
принциптерді біріктіретін неғұрлым кең ұғым. Отансүйгіштік ... ... ... ... ... ... және ... компоненттерді біріктіреді», –
деген пікір де ... ... ... ... кетпейді
[83, С. 4].
Кеңес дәуіріндегі көпұлттық пен Одақ құра отырып, бір ... ету ... пен ... саясаттандырып жіберді,
генетикалық-биологиялық тұтастығы жоқ КСРО ... ... ... ... ... ... ... баса көңіл бөлді. КСРО тарағаннан кейін оның құрамында
болған елдерде ... ... ... ... дами ... ... ... көптеген теориялық зерттеулерде отансүйгіштіктің
мемлекеттік, ұлттық, жергілікті немесе ... ... ... ... ... ... Мемлекеттік отансүйгіштік – біртұтас
мемлекеттің шеңберінде рухани ынтымақтастық, ... Отан ... ... ... ... мүдделер мен мақсаттардың болуы.
Онда басты назар ... ... ... ... Отан ... оны ... мен ... сақтауға дайын болу болса, ұлттық
отансүйгіштік, ұлттық мәдениет пен жетістіктерге, өткеннің саяси-әлеуметтік
рухани мазмұнына, ... ... пен ... ... халықтық құндылықтарына
сүйенеді, ұлттық мақтаныш сезімін құрмет тұтып, халықтың рухы мен ... ... және ... ... иемдену болып табылады. Ал ... ... ... адамның өзі туып өскен жерінің табиғатынан
бастап, ... ... ... ... мен ... ... құралады.
Әскери отансүйгіштіктің түрі өз отанын қорғауға қажеттілік туғанда
борышын адал атқару, сол үшін ... ... ... ... ... ... қызметін өтеуге талпыну идеясынан туындайды. Азаматтық
отансүйгіштіктің негізінде азаматтық ... ... ... ... ... ... ... әділеттілік, халықтың
шаруашылық-экономикалық және мәдени дәстүрлеріне сүйену т.б.
Біздің зерттеу еңбектің мақсаты ... ... ... ... ... ... бағытталған. Ол спортшының ұлт пен
елінің мақтанышына айналу үшін күресе білуі, өзінің Отаны мен ... ... ... ... жарыстарда үлкен жетістіктерге ұмтылу,
өзін өзгелерден басым ... ... т.б. ішкі ... ... ... ... бейтараптылыққа, салқынқандылыққа,
цинизмге қарсы қойылатын ішкі жігер мен қуаттан туындайтын жалпыұлттық
психологиялық ықпалды күш. ... сана ... және ... ... ... ... ... ұмтылыстың витальдылық күшін, мәдени-
әлеуметтік спорттанған өмір ... ... ... пен ... ... ... жетелеп, жан қуаттылық пен тәндік жаңарудың
«елесін» ... ... ... әлем және ... ... ... тәндік-энергетикалық қуатының жиынтық образының
нышанын, ... ... мен ... спорт арқылы көрінетін
психофизиологиялық құрылымдық күшін, ... ... ... ... ... қазақ ұлтының жалқы өкілі арқылы айғақталатын
тұлғалық деңгейін, халықтың намысшыл-жігерлі ... т.б. ... ... ... ... біз отаншылдыққа өз анықтамамызды
былайша ұсынуымызға болады: Отаншылдық дегеніміз – ұлттық және мемлекеттік
құндылықтарды құрметтеуге бағдарланған жоғары рухани ... Ол ... ... ... тарихи-танымдық т.б.
құрылымдардан тұратын күрделі жүйе. ... ... ... ... ... рух ... өзектілігі туындайды. Себебі рух
спортқа қатысты фактор, ішкі физикалық қуаттың психологиялық ... ... ... табылады. Осыдан спортшы мен оның ... ... ... ... ... ... ... спортының дамуы және ондағы патриотизмдік рухтың ... ... ... ... елінсүйгіштігі;
- Спорт арқылы көрінетін отансүйгіштік рух;
- Спорттың қоғамдық санадағы отансүйгіштік өнегелілікті қалыптастыру т.б.
мәселелерді арнайы ... ... ... ... ... ... елсүйгіштігі өмірін спортқа арнаған адамның
дүниетанымындағы жеке даралықтың елжандылыққа экспликацияланған бағдарларын
айқындайды. Бұл жерде ... ... ... ... отансүйгіштік
рухты алып жүруші оқшауланған тұлға.
Мұндағы психофилософиялық оқшаулық ... ... ... ... ... ... өз тағдырын өзі жасаған, өзі таңдаған
әлемдегі жалғыздық ... ... ... ... ... тәжірибе алаңы мен шешуші бәсекеде ... ... ... де ... ... күте ... болмысы – оның өз қалауымен
тағайындалған болмыс. Бұл жалғыздық ... пен ... ... ... ... пен әлемде өзінің жалғыздығын
әйгілеу психофилософиялық ұғымдар жүйесінде ғұмыр ... ... ... ... ... (командаға бөліну) түрлерін қоспағанда, ... ... ... сынақ алаңына шығарады. Алаңдағы
жалғыздық формасы жөнінен мәдени-әлеуметтенген ойын ... ... ... мәні жөнінен ұлттық рухпен байланысып жатады.
Сондықтан спортшының тәндік жалғыздығын түйсінген ұлттық рух (ұлттық
көпшілік сана) оған ... ... ... ... ие ... мен жанкүйерлер). Бұл жерде «болельщиктің» - «жанкүйер» болып
аударылуы тура сәйкес болмай, дүниетаным ... ... және ... ... бірігуінің семантикалық идентификациясы денотатына ... ... атап ... жөн. «Жан» – психологиялық құрылым түсінігі,
«күйер» – ішкі ... ... ... ... ... ... спортшылар тұтас халық рухын жинақтаушы
психофеноменді субъектілер. Жанкүйердің «жанкүйзелістік кеңістігіндегі»
психологиялық үміт пен ... күту мен ... ... ... субстраттық базисі – ұлттық мүдде призмасынан ... ... ... ... ... ... пен ... тағдыры
- миллиондаған өз ұлтының адамдарының психологиялық шаттануы мен қайғыру
тағдырына ... ... ... алдын ала іштей түйсінеді.
Жер – адамзаттың ортақ тағдырын айқындайтын, оны біртұтастандыратын,
тіршілік етуінің алып кемесі болса, ... ... ... ... ... ... мен ... ортақтығын, жалпы мақсат пен ... ... ... қамтамасыз ететін микрокеңістік. Сондықтан ұлттық-
мемлекеттік мүдделердің бірлігі спорт сайыстарынан да анық ... ... Ол да ... ... ... ел ... ... «бәсекелестік
тағдырға» тағайындалған ел мүддесінің ресми өкілі – спортшы, ол өзі мен ... ... ... ... ... ... намыс аренасына шығады, этноэтизмдік ... ... буын ... ... ... үшін ... ... осындай міндеттемелерді қабылдай отырып, алдына
мынадай мақсаттар қояды:
– Елдің намысы үшін ... және ... ... ... үшін жеңіске қол жеткізу;
– Халқының сенімін ақтау және өзі ... ... ... ... ... ортақ принциптерін үнемі қуаттай отырып,
өзінің шынайы елінсүйгіш екендігін таныту;
– Болашақ ... ... ... мен ... ... ... ... мінсіз жарқын
үлгілеріне айналу;
– Қазақстан мен қазақ халқының ұлдарының ... ... ... таныту;
– Халқына жеңіс пен нәтиже қуанышын сыйлаудың психологиялық
экзальтациясы мен эвдемонизмін ... ... ... Қазақстан спортшысын спорт арқылы көрінетін отансүйгіштік
рухқа алып келеді. Ол спортқа патриот болып келмесе де біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... бастайды.
Демек, спортшының өнбойындағы отансүйгіштік элементтері оның тұтас
рухын құрайды, функционалдық парасатты міндеттемелерді парызға айналдырады.
Отансүйгіштік ... ... ... бұл құбылыс орындайтын
міндеттемелер мен заң актілері емес, ... ... ... ... ... ... іспетті қалыптасады. Спортшы осы борышты орындау
фатализмін қабылдаған тұлғаға айналса, ал жанкүйерлер ... ... ... рух ... ... ... ... ретінде
көрініс береді.
Яғни, екі жақ (спортшы мен жанкүйер) отансүйгіштік рух тұтастығына
бірігеді. Міне миллиондаған қазақстандық ... ... ... ... ... осы ... рух ... болып
табылады. Спорт сондықтан отансүйгіштік рухты тудырушы, жандандырушы, қайта
оятушы, үздіксіздігін қамтамасыз етуші мәңгілік ... ... ... ... рух ...... айқындалу, көріну, ашылу,
әйгілену сәтін спорттан да таба ... деп ... ... қоғамдық психологиямен біріккен жанкүйерлер тобы ... ... іске ... мен рух ... ... ... ... спортшысының жаттықтырушылары спорт ... ... ... ... ... Олар да осындай отансүйгіштік рух
жауапкершілігін саналы немесе бейсаналы түрде ... ... ... ... күйзеледі, бірге ... оның ... ... ... ... ... Осы дуалистік «Мен» ұлттық өзіндік
сананың «Менімен» ... ... мен ... байланыстарын отансүйгіштік
«Рух» сақтап тұрады. Дуалистік «Рух» халқының асқақ «Рухына» бас ... ... ... ... ... ... үшін
бүкіл өмірлік витальдылық күшін, физиопсихологиялық жігері мен ... ... және ... ... ... іске асырады.
Тән мен рухтың бірігіп күш жұмсауы бәсекелестік алаңында оң нәтиже
беруге айналып, ... мен ... ... ... ... ... сіңіріп эксцентризмге өтеді. Спортшы альтруизмі өзінің тәндік
болмысындағы тәндік ... ... ... және ... ... Ал ... өзі ... өтетін елі мен халқының алдындағы
борышкерлігін өтеуден көрінеді.
«...Дұшпандар ... мен ... ... ... ... ... шыдай алмаған қарт ақын өзін де өлтіретіндігін біле
тұрса да Қоқан ханына тайсалмай ... ... Бұл ... ... ... ақын мен ... ғана тән данышпандық тағылымы деп түсіну керек.
Бұл көзге көрінбейтін субстанцияның ... ... Оны ... мәдениетте
азаматтық дейміз. Ал ондай элементтердің жиынтығын рухани субстанция немесе
мәдениет рухы деп ... Ол – ... ... ... ... рухани
субстанциясы, өзінің құдыреттілігімен уақыт тезіне төтеп ... ... ...... ... ... ... да халық рухын
биікке көтеруші екендігі айғақталады [69, 97 ... рух – бір ... ... ... рухының көрінуінен
алынатын жекеліктен жоғарылық», – деген анықтаманы ... ... ... ... ... түсініктеме ... ... ... барлық принциптерін жинақтаған, тұтас
ұлттың осыған қатысты психо-әлеуметтік сапаларын ... ... ... ... ... сана-сезімінен
биогенетикалық тасымалданатын ішкі өміршең-витальдылық күшінің виртуальдық
(көрінбейтін деген ... ... ... ... мәңгілігі [84, С. 285].
Осыған байланысты – Ұлттық отансүйгіштік ... ... ... шартты түрде былайша көрсетуге болады.
|Сурет |
|2 – |
|Отансү|
|йгішті|
|к рух |
|құрылы|
|мы ... ... көне ... бері ... және ... тарихи-мәдени болмысымен бірге жасасып келе жатқан тұтастық. Оның
шығу тегін шартты түрде мынадай хронологиямен сипаттап ... ... мен ... ... елжандылық, Түркілер дәуіріндегі ұлтжандылық,
Алтын орда кезеңіндегі ел мен жершілдік, Қазақ хандығы тұсындағы ... ... ... ... ... сана, Кеңестік патриотизм,
қазақстандық отансүйгіштік.
Отансүйгіштік рух қай кезеңде болмасын сақталған және бола беретін
ұлттың ... ... ... ... ... ... ... де
спорттағы физиологиялық жетілудің культі болып саналатын ескі дәуірлерден
тамыр тартқан, содан бүгінгі заманға ... ... ... ... рухымен
сабақтас рух. Ондағы ... ... да ... ... ... ... – намыс пен жігерді, өміршеңдік пен мәңгілік
тұрақтылықты қамтитын болғандықтан, спорт ... ... ... ... ... ... Ал ... қасиет те
өзінде спорттық сапаларды қамтитын болғандықтан, «спорттық ... ... Бұл ... ... рухтың: «Рух – Спорттық рух –
Спорттық отансүйгіштік рух» ... даму ... ... ... болады.
Сурет 3 – Спорт – рух – отансүйгіштік
Осы ... рух ... ... Д. ... философиялық сараптамасын да атап өтуге болады:
Көшпелілер аң аулағанды жақсы көрген. Ол үшін көп ... ... ... қоршап, айқай-шу шығарып, аңдарды бір ... ... ... ... ... ... жиналғанда, оларды садақ, найза, шоқпар
құралдарымен ұрып алатын болған. Дәл осы әдіс ... да ... ... «котел» дейді. Қазақта ол әдісті «ора» деп атайды. Аң ... ... ... деген айқайдан, орыс халқындағы «Ура!» деген ... ... [85, С. 153]. ... ... ... рух ... ... да
өз жалғасын табуда.
Спорт қоғамдық сананың формасы ретінде тұлғаның интеллектуалдық және
құлықтылық, физиологиялық-тәндік дамуының әсерлі ... ... ... ... ... салалары дене тәрбиесі мен спортқа қатысты.
Кейбір әлеуметтанулық мәліметтерге жүгінсек, әрбір қоғамда адамдардың 7-
8 пайызы ... ... ... 18 ... аз ғана ... ал 70
пайызы спортқа қызығады [86, С.188]. Осы қызығушылықтың ... ... ... терең
болғандықтан спорт қоғамдық сипат алып отыр.
Бұл мемлекеттік деңгейде де ... ... іс. ... ... беру
орындарының оқу бағдарламаларындағы дене тәрбиесі пәнінің міндеттілігі,
әскери қызметтегі тәндік шынықтыру, мемлекеттік ... ... ... ... ... бос уақытты өткізу құралы ретіндегі «жалпыға
арналған» кәсіби емес спорт, денсаулық сақтау мен ... өмір ... ... орталық қызметі т.б. мысалға алуға болады. Аталған
әлеуметтік институттар еліміздің азаматтарының денсаулығының сапалылығы мен
тәндік ... ... ... ... ... туындаған.
Яғни, спорт мемлекеттік деңгейде ... ... ... ... рухты қалыптастыруға айрықша көңіл бөледі. Сонымен
қатар дене ... ... ...... ... тұлғаны дайындау,
Отан қорғау мен еңбекке бейім потенциалды адам ... ... ... және ... күрделі ахуалдарға төзімділік ... ... ... ... ... ... қызмет тәндік қуаттылықты және жүйкелік-сезімдік
төзімділікті қажет етеді. Тұлғаның осы өмірлік ... ... ... ... ... ... дене ... мен спорт
тәндік, моральдық және еріктілік сапаларының ... ... ... ... сана ... ... қоғамдық санадағы ... ... ... деңгейде ресми және қоғамдық психологияда бейресми түрде
жүргізіледі, ментальдылық пен ... ... ... ... ... эволюциялық түрде өздігінен ұйымдасатын жүйе ретінде
қалыптасады.
Мәселен, білім беру ... оқу ... ... ... ... ... ... көшбасшылармен әңгімелесу, диспут,
пікірсайыстар өткізу, отансүйгіштік негізде спорттық үйірмелер, секциялар,
көрмелер ... ... ... және ... ... ... ... ұйымдастыру мен әлеуметтік сауықтыру -
бос уақытты өткізу бойынша спорттық сайыстар өткізу, ... БАҚ ... ... т.б. ... отансүйгіштік идеологияның көріну
формасы, әлеуметтік өнегеліліктің аудио-визуалды әдіснамалық ... ...... ... ... ... санада афоризмдік канонға
айналғандығына байланысты, соған ... ...... ... атты физиопсихоәлеуметтік жетілу ... ... ... ... ... ... ... осы еңбек теориялық-
методологиялық түрде үлес қоса алады деп айта аламыз.
Ментальдылық пен ... ... ... даму ... спорттың эволюциялық түрде өздігінен ұйымдасатын жүйе ...... ... ... аксиологиялық,
психологиялық құрылымдар бойынша жүріп отырады. Мәселен, ... ... ... ... (әлем мен олимпиада жеңімпаздары)
елі үшін – асқақтыққа, нәтижесі бойынша – ... ... ... тұлғалығы
арқылы – әсемдікке баулудың этностық табиғи тәрбиелілігін білдіреді.
Ұлтымыздың спорт ... ... ... ... ... ... өзіне деңгейлес тұлғалары арасынан іріктеліп ... ... ... ... ... адам ... дараланған,
өзінің потенциалды мүмкіндіктерін елі үшін ... ... ... пен ... психологиялық азабын бастан кешірген эстетикалық
ерлік категориясының лайықты өкілі болып саналады.
Ерлікті құрметтеген халқымыз оның ... ... ... ... ... қоса ... оның кешенді әмбебап жетілген тұлға
екендігін идеалдандырады. Ұлттық спорт ... ... ... ... ... ... ... әлемдік көшбасшылық
сабақтастығын сақтауға ұмтылдыратын намыстың мотивациясы болып табылады.
Сондықтан әлемдік аренадағы ... ... ... ол ... жас ... ... байланысты, әлемдік
жарыс стандарттары бойынша ығыстырылып, жаттықтырушылық қызметке ауысады.
Бұл – біріншіден, жаттықтырушы көшбасшының өзін ... ... көре ... ұмтылысының, өзінің физиологиялық-тәндік болмысын
өзгеге көшіруге талпынысының, спорттық аренадағы ... ... мен ... ... және өршіл рух қалыптастырудың
тәжірибелік-өнегелілік институтын ... ... үшін ... ... ... көшбасшысының реалды
келбетімен бетпе-бет жүздесудің визуальды тәрбиесі, психологиялық ... ... ... ... өнеге алушылық,
асқақтық пен ... ... оған ... ... ... психологизмді қалыптастыру т.б. болып табылады. Себебі, қашанда
ұлттық ... ... ... ... мен данагөйлерді ұстаз
ретінде тағайындайтын ... де ... ... ... ... ... ... мектептерін ұйымдастырып, басқарып жүр.
Ал ерлік – қашанда елінсүйгіш тұлғаның қызметі, ... ... ... ... келбеті болғандықтан, спорт кеңістігіндегі ерлік -
спортшы қазақ азаматтарының бәріне ортақ ... ... ... ... Осы өзек биік ... іргетасы – жалпыланған ұлттық
рухтың шексіз потенциалды қорлары болып табылады.
Олай болса, кез-келген қазақ азаматы ... рух ... ... ... ... болсын тыс қала алмайды.
Отансүйгіштік сана қалыптастырудың теориялық деңгейін зерттеушілеріміз
бүгінгі қазақстандық патриотизм турасында оның мынадай ... ... ... ... ана ... мұсылман дінін, туған жерін жанындай сүйетін,
қорғай білетін;
- Қазақ ... ... ... ... ... ... отансүйгіштігі, бауырмалдылығы жоғары;
- Отандық өнімдерді, ұлттық тағамдарды әрқашан тұтынатын;
- Қазақтың ырымдары мен тиымдарын берік ұстанатын;
- Қазақтың салт-дәстүрлерін қастерлейтін және ... ... ... ... әндерін тыңдайтын;
- Мемлекеттік рәміздерді қасиет тұтатын және қорғай білетін;
- Отансүйгіштік ой-санасы жетілген, ары таза;
- Қазақ өз ... ... үлгі ... ... ... ... [61]. ... біз де құптай отырып, отансүйгіштік ... да ... ... ... ... және спорттық
отансүйгіштікке теориялық-практикалық түрде сәйкес келетіндігін атап
өтуімізге болады.
Мәселен, Олимпиада чемпиондарын ... ... сол ... ... ... сол туды ... көрініс мемлекеттік рәміздерді
құрметтеу логикасын қайталайды. 2004 ... ... ... ... ... ... осы дәстүрді қайталау сезімінде ... ... ... толғанысының отансүйгіштік рухқа тоғысу интеграциясының ... Бұл ... ... ... мен жанкүйердің рухани-сезімдік
үмітінің ақталғандығы, әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... ... ... психорегуляторлық
механизмі іске қосылғандығы, қазақ рухының ... ... ... ... өзіндік сананы асқақтата түсті.
Қоғамдық санада спорт пен мемлекеттік рәміздердің ... да ... ... ... ... ... ... аренада рәміздер қастерлілігі қайталанады: «Жарысты
өткізу кезіндегі «Туға ... ... ... ... ... ... жататындығына қарамастан, оң қолын сол жақ кеудесіне қойып
мемлекеттік тілде ... ... ... ... тиіс», – деп
атап көрсетілген ритуалдың дене ... мен ... ... ... анық көрсетілгендігі де сондықтан [87, 16 ... ... ... ... ... ... ... психотехникасы көрінеді: визуальды – «Ту» ...... ... ... ... мемлекеттік
тілде орындау арқылы – этнорухани байыпталу мен этнорефлексиялық өзін ... ... ... ... ... ... – оң қолын сол ... ... ... ... ... ... саяси идеологизмі т.б. М. ... ... ... ... ... бару ... және еліміздің спортшыларының
әлемдік деңгейде жеңіске жеткенде көтерілетіндігін атап өткендігін мысалға
алуымызға болады [88, ... ... ... ... ... ... ... феноменін байқауға болады. Бұл фрагменттік салттың
миллиондаған-миллиардтаған көрермендер публикасы ... ... ... ... аудио-визуальды мәдени кеңістіктік-уақыттық
түрі болып табылатындығы түсінікті.
Мемлекеттік ту – халықтың тарихи-әлеуметтік дамуымен сабақтаса отырып,
қазіргі ... ... ... ... ... болып табылатын
қастерленген «рухани мазмұнды - материалдық формалы» жеке құндылық. «Көк»
түсті ту ... «Көк ... ... ... ... ... ... – бейсаналы-саналы түрде ұлттың тұтас тарихи-
әлеуметтік болмысын жинақтайтын, ел мен жер ... ... ... ... Туды ... ... де ... келе жатқан
сакральды психоәлеуметтік қасиет. Демек, Қазақстан спортшыларының жеңімпаз
сәтіндегі тудың көтерілуі – ... ... ... ... ... ... оятады:
- Архетиптік туды құрметтеудің биоәлеуметтік заңдылығы жалғасын табады;
- Көк тәңірлік сенім түйткілдері солғынданған бейсаналылық арқылы ... ... ... бір ... ... ... ... өзіндік санадағы
этникалық өзіне-өзі сенімділіктің экспликациясын ашады;
- «Тудан өзін-өзінен туды» көре білетін ... ... ... ... қайталайды;
- Тудың жоғары көтерілуінің байырғы архетиптік жеңіс қуанышы қазіргі
заманғы ұлт өкілдерінің шаттығының ... ... ... ... ... ... – спорт өнеріндегі мекен-
кеңістікті таңдауға байланысты да анық көрінеді. Мәселен, өз жеріндегі, ... ... ... жергілікті ұлттардың жеңіске жету феномені:
табиғи-геоцентрлік қуат, ұлттық менталитеттің ... ... ... ... ... ... ... орнығуы т.б. факторлардан құралады. Бұл жерде отансүйгіштік рухтың
көрінуі: ... орта - ... орта – ... ... ... бірлігі арқылы қуат алады. Бұны ... ... ... ЖЕР – ЕЛ-ЖҰРТ – МЕН (ЕРЛІК)» ... ... ... ... ... ... Бұл
«Қара жер – Көк аспан» жұптарының монизмдік түрде құрмет туту сенімдерінен
туындап, сәйкесінше, қазақ ... ... ... ... болады. Ұлттық дүниетанымдағы Қара жерден қуат алу құбылысы
қазіргі ғылыми-жаратылыстану теорияларында да ... ... өмір ... ... ... ... халқының физикалық-
географиялық кеңістігі оның туған өлкесі, табиғи ортасы – қасиетті «Қара
Жер» болып табылады. ... ... ... негізі де
туған өлкесі, өз ... ... ... Сондықтан Қазақ
халқының дүниеауи отансүйгіштік принциптерінде осы Қара Жер географизмін-
ландшафтысын «Дала» эстетикасымен толықтырған.
Оны ... ... кешу ... ... ... ... Ал ұлттық менталитетте «дала» – табиғатпен етене ... ... ... ... ... мен
мәңгілігінің асқақтығын бейнелейтін, адамның өмір сүруінің үнемі
кепілділігі ... ... ... нышанның мегаәлемі деп
байыптауымызға болады. Сондықтан да ұлттық дүниетанымдағы дала философиясы
... ... ... ұлы ... ... ... ... Қанат Қабрахманов
былай жеткізеді: «Мен даланың бос кеңістігін ұнатпаймын, бірақ даланың ... ... ... Бұл екі ... ... ... та ... кеңістік – ештеңе де жоқ, ал ...... бос ... ... ...... ұғым. Мен даланың бос кеңістігін
ұнатпағаныммен, оны теріске ... ... мен дала ... ... кеңістігін білмеген болсам, даламның ұшы-қиырсыз екендігін ... ... ... Ол – дала адамының, яғни менің өмірім» [69, 97 ... ... ... даласы отансүйгіштік феноменнің
жалпыметодологиялық айқын ... ... ... ... ... ... қатынас» түйткілдерді көшіреді.
Немесе: «Сары даланы өмір сахнасы етіп, ат үстінде айшылық ... ... ... ... ... ... туысындай шұрқырасып табысып,
жолшыбай кездескен ауылға өз үйіндей еркінсіп түсуі, ең алдымен сол ... ... ... ... ... да бұл далада адам жатсынбау,
бауырмал болу – көшпенді өмір ... ... ... ... ... ...... тұжырым да қазақ менталитетінің бауырмалдық
идеясының тұтастануын құбылыс ретінде ұсынса, бүгінгі заманның далаға ... ... ... ...... ... ... (пикник) т.б. түрінде көрініс табады [89, 35 б.].
Географиялық детерминизм принципіне ... ... ... ... кешуінің объективті және субъективті факторлары бар. Мәселен, тегіс-
далалық географиялық ... ... ... ... – мал бағу
кәсібіндегі бос уақыт пен үнемі «өзі және әлем» жағдайында ... т.б. ... ... ... әлем мен адам ... ... ... ой еркіндігі дене қимылы еркіндігін
туғызды.
Мәселен, «...Сахараның кеңдігі қазақтарға іс-әрекет еркіндігін берген.
Еркін адам құдайға да ... ... бой ... ... еркіндігін
сақтаған», – деген жолдар да осы ой-пікірімізді ... [90, 146 ... ... ... философтар Ж. Әбділдин мен А. ... да осы ... ... растайды: «Ғылымда қоршаған
ортаның адамға тигізер әсері мол екені бұрыннан айтылып жүрген жай. ... оның ... ... ... ... мен ... оны ... өмір салтына, жалпы тіршілігіне, мәдениетіне, діни ... ... зор әсер ... [91, 24 ... ... ... дархандық, ақкөңілділік, салмақтылық,
жеке басының ... ... ... құрбан етушілік, тәуекелшілдік т.б.
қасиеттердің барлығы да кеңдікте өскен дала перзентінің өзі өмір ... ... ... ... ... ... ... мен мінезін өз
бойына көшіріп алғандай ұқсас ... ... ... ... ... ... қазақ спортшысы шынайы эгоболмысын ашуда туған ... ... ... ... ... ... оған ... қатынасын түйсінеді деген сөз.
Демек, континуумдық географиялық орта психологиялық-эмоционалдық туған
жерге айналып, ... ...... ... ... адам
болмысын қалыптастырудың геопсихоәлеуметтік факторларын құрайтыны жөніндегі
ұлттық идея – тәжірибелік өмір алаңында және спорт аренасында ... ... ... қасиетті алаң.
Бұл – Қазақ ұлтын жасап-қалыптастыратын «пассивті ... ... ... ... ... жер ... адамзат тарихында эмоционализмге алғаш
айналу тамырларын кейбір ойшылдар көне ... ... ... ... с ее ... не ... перспективой
духовного мира еще не умела развить любовь к ... ... в ... ... водительством Заратуштры, человек научился смотреть на землю как ... ... и ... труд на ней как ... своей жизни»
[92, С. 13]. Бұл да әлемдік ... ...... ... ... ... ілкі ... көне түркі
халықтарынан туғандығын объективті байыптайтын ой-пікір.
Спортшы жеңісіне психологиялық жәрдемдескен ЕЛ-ЖҰРТ – ұлттық дүниеауи
ойтолғамдарда да қасиетті: ... ... ... ... олардың
аруағы мен рухының «жебеп жатуы», отансүйгіштік рухтың тұтасып, ... ... ... аудио-визуальдық түрде жәрдемдесуі т.б.
мәдени-әлеуметтік факторлар құрылымын жинақтайды, осыған орай ел-жұртты
қадірлеген халқымыздың ... ... ... ... ... және ... ... ел-жұртты (әлеуметті)
аса бағалап, қадір тұтқандығын бағамдауға болады. Бұл менталитет: «Айтпа
балам биікпін деп халқымнан» ... ... ... ... ... ҚАРА ЖЕР мен ... ... «табиғи – биологиялық – генетикалық – ... ... ... берілетін қуат көздерін қабылдайды. Бұл экзогенді
фактор Меннің сенімділігі мен жігерін ... ... ... ... ішкі ... ... потенциалдарын сарқа пайдалануға алып
келеді.
Бұдан спорттағы ұлттық отансүйгіштіктің дәйектелу ... ... Жер – ... ... – макрофактор, Мен – эндоэгофактор
Туған жерден тыс әлемдік сайыстарда да бұл ... ... үшін ... олар ... ... ... табылатын қазақ халқындағы
отансүйгіштік рухтың өміршең әсер ... ... ... ... ... Туған жер – трансфизикалық, ... ... әсер ... ... МЕН – осы ... ... ... бірлік монизмін қабылдау дәнекерлігі
арқылы отансүйгіштік ... ... ... ... ... ... объектілері ұлттық менталитетте
қастерленетін киелі құрылымды құрайды. Бұл бірінші тарауда ... ... шығу ... ... негіздерін талдауымызбен
дәйектелетін концептуалдық тұтас теория.
Спортшы ... ... ада, оның ...... ... ... ... механизм түрінде ел мүддесімен
теңесетіндігі арқылы жағымды ... ... ... ... тұтастанған
құндылық, себебі ол Менінің асқақтығы арқылы «ұлылық сандырағының» ... ... ... ... құрастырылған құрылым.
Яғни, оның мені психологиялық сапаларды: эгоизм, ... ... ... ... т.б. ... ... қайталайды;
эстетикалық сапаларды: асқақтық, ерлік, әсемдік, тән мен ... т.б. ... ... ... ... ... отансүйгіштік, әділеттілік, қайырымдылық, намыс, жігер ... ... ... ... өзін ... ... құрмет
тұту, рухты қадірлеу т.б. өз призмасында міндеттелген түрде өткізіп, бойына
сіңіреді. Осы құрылымды МЕН-нің барлық сапаларының ... ... ... ... өз ... шынайы, негізгі мәні. Құрылымдық тұрғыдан бұл
сапаларды алып тастасақ, МЕН қарапайым, елеусіз ... ... да, ... ... және ... ... қалыпты өмір сүре береді.
Демек, спортшы болмысы «өзі-үшін ғана» ... ... ... болмысы бар субъектіге өтеді. «ЕЛ-ЖҰРТ-қа арналған болмысы бар»
болу ... ... елі үшін ... ... ... ... ... ЕЛ-ЖҰРТ ПЕН МЕН-нің аралығындағы медиабуын,
ол жауапкершілікті орындау мен ... ... ... міндеттендірудің
пассивті субъектісі. МЕН-нің толықтай ашылуының, өмірлік тәжірибелер мен
шарттарын ... ... ... МЕН жеңісі үшін күресу арқылы
елінсүгіштік рухтың өміршеңдігін әйгілейтін мазмұны ... ... ... ... ... ... пен МЕН-нің арасындағы мақсаттар
бірлігін тұтастандырушы, өзі спорттанған өмірдің тәжірибесінде шыңдалған,
рух сабақтастығының мен жалғасуының ... ... ... оның ... және ... жаршысы.
Мысалы, «тұрақтылық» өкілі шәкірт жеңілісінен түңілмейді, керісінше
ортақ ... ... ... ... бірі – ... шыңдалуды, циклды
күрескерлік психологияны тиімді қолданып, өзі дайындаған ... ... ... оның тәндік-физиологиялық жетілдірушісі,
отансүйгіштік рух өнегелілігі принципін өзіне-өзі және өзі мен ... ... ... ... ... – тарихилық санадағы жаугершілік замандағы
стреотиптердің бейбіт өмірдегі оған дайындықтың формасына ... ... ойын ... ... ... алады. Қазіргі замандағы
оның тікелей көрінісі – мемлекеттік ... ... ... адам
ресурстары мен оны қалыптастыруға байланысты: білім берудегі алғашқы әскери
дайындық пәні, әскер ... ... ету ... т.б.
Россияның құрамында отарлық бұғауда болған кезде қазақ халқының спорт
өнерінің дамуы «булыққан» түрде қалыптасты. Олар екі ... ...... ... ... ... ... қарсы
психологиялық майдан, екінші – ... ... ... ... үшін
физиологиялық майдан, бұлар бір-біріне ... ... ... ... үшін ... ... пен ... қайсарлықты қажет
етті.
Мәселен Қажымұқан Мұңайтпасов Ресейдің палуаны атағымен шықса да, ... ... үшін ... ... ... қазақ
палуандарының типтік жиынтық образын әлемге ұсына білді. Яғни, әлемдік
аренаға шығарда ол сан ... ... ... ... түрде
орындауға тиісті еді:
- ұлттық намыс пен рухты көтермелеу;
- отаршылдық сана мен ... ... сәл де ... ... ... ... ... менсінбеушілік психологиямен күресу;
- қазақ халқындағы күрес спортының мықты субстраттары бар ... ... ... ... ... қазақтың физиологиялық қуатты, ... ... ... ... және ... сананың ұлттық дәстүрде орныққан үрдістері
қалыптасқандығын әйгілеу, т.б.
Осындай өз міндеттерін мүлтіксіз ... ... ... кеңістік пен спорт кеңістігінде жеңіске жетті, сондықтан да
оны ұлттық рух мәңгі өз жадында ... ... ... ... да ... ... ... мен беделін
қорғады, Отансүйгіштік рух та идеологиямен бұрмаланды. Солай бола ... ... ... де ... ... ... ... тәуелсіз рухын
жандандыра түсті. Әлем мен ... ... ... ... ... ... әлемге» танылды. Яғни, Қазақстан спортының
дамуында тікелей әлемге танымалдыққа мүмкіншілік ... Одақ ... ... ... ... ... мәжбүр етті, өз ұлтының атынан
танымалдық пен әлемге әйгілену сол ... ... ... ... еді. Олар ... ... ұлтын мақтаныш ете алмау
трагизмін бастан кешірді, өзінің «өзі» емес, ... ... ... кезікті, «өзгелер» үшін күресудің мағынасыздығын түсініп,
торығатын еді, сондықтан спорттық рух та ... ... ... ... ... ... ... тәуелділігі рухани-әлеуметтік өмірдің барлық саласын
қамтыды, спорт өнері де физиологиялық еркін болғанмен, ... ... еді. ... та саясат пен ... ... ... ... ... ... ... Одағы үшін» девизін
ұстанды, спорттың кейбір салаларында ... ... шығу ... ... те ... ... ... өзі таза
физиологиялық кәсіби спорт саласында емес, психологиялық ... ... ... ... Тұлғаның өршіл рухы тәуелділік сананы мойындағысы
келмеді, себебі ... ... ... ... ... намыс пен
жігер потенциалы бар қайталанбас дара тұлғалар болды, ... ... ... ... өзіне» бәрібір абсолютті түрде сәйкес ... ... ... ... ... ... ... да, жалпыадамзаттық
құрылымдық мағынасы бойынша да еркіндік пен азаттықтың келбеті, спорттың
өзі – табиғаты ... ... ... әрі ... ... бөлімдердегі талдаулар бойынша көрсетілгендей, жаугершілік заманның
бостандық пен еркіндік үшін ... ... ... ... Кеңес дәуіріндегі спорт табиғи-тектік табиғаты жөнінен өзіне-өзі
қайшы келді, формасы жөнінен бәсекелесу мен ... ... ... тәуелсіздік рухты аңсау модусы бойынша құрылды.
«Өз елім үшін», «Қазақ халқы үшін», «Ұлттық рух пен намыс үшін», «ата-
бабаның ... ... ... армандары 1991 жылы ғана ... ... ... реалды мүмкіндіктен шындыққа айналды. Бұл
тарихи-генетикалық ұлт ... ... ... ... ... ... кезеңдегі үзілген отансүйгіштік рух өзін-өзі толықтай
қайтадан таныды, өзін-өзі өз мәнінде ... ... ... өзі ... КСРО ... ... ... қарамастан
Қазақстан спорты да өздігінше өрлеп ... ... ... рух ... пен еркіндікті қалайды, намысын қорғау үшін жігерленгіш тұлғалардан
құралады. Қазақстандық спорттың ... даму ... да ... ... табиғи-әлеуметтік тұрғыдан заңды түрде жалғастыра түсті.
Қазақстан көпұлтты унитарлық мемлекет болғандықтан, спорттық аренада ... ... де ... ... ... әйгіленді, спорттық рух та
интернационализм деген принципке ... Ал ... ... деңгейде тұтас Отан - КСРО үшін қызмет етті.
Қазақстанның жергілікті этникалық ... ... әр ... ... ... ыңғайы келсе аяқтан шалуға тырысты.
Мәселен, қазақ боксшысы Әбдісаланның ... ... ... ... ... ... ұлтымыздың өкілінің әр
түрлі саяси-идеологиялық қысымшылықтар арқылы әділетсіздікпен ... ... ... ... өшуі ... ... шыңдалуын туғызды [5, 58-
70 бб.].
Мұндай кедергілерге ... ... ... ... ... өзіндік ұлттық әйгілену позициясынан айнымады.
Мәселен, Октябрь Жарылғаповқа 1961 жылы КСРО-ның ... ... ... ... азаматтары арасынан тұңғыш рет КСРО-ның еңбек ... ... ... [5, 7 б.]. Бұл ... ... спорт рухының өкілдерінің әйгіленуі, Кеңестік
орталықтық саясаттың да мойындауға мәжбүрленуі және келісімпаздығы болумен
қатар спорттағы ... ... ... ... Бұл ... спорт әділеттілігі – бүркемеленбейтін, бұрмалауға ... ... ... ... халықпен» де
бағаланатын визуальды шынайы өнер бейнесі. Спорттық рухтың ... ... ... спортының дамуы да кейбір саяси қысымшылықтарға
қарамастан ... ... ... ... ... көрнекті тәндік тұлғалардың бағаланбай қалуы
мүмкін емес болды, МЕН ... ... пен ... ... ... ... амалсыздан мойындаттырды. Сөйтіп, қазақ ұрпақтарындағы
қайталанбас дара сапалық тұлғалардың ... мен ... әлем ... КСРО ... ... да ... мәжбүр болды. Демек, Қазақстан
спортшылары, көбіне ... ... ... тума ... ... ... мәжбүрлеумен» ғана көзге түсті, мұндай спорттағы ... ... ... ... ғана ... аренаға шығуға
мүмкіндік алды. Дегенмен, саналы-бейсаналы ... ... ... ішкі
рухани дүниесінде спорт рухымен қатар отансүйгіштік, ... рухы ... ... ... ... деп ... болады.
Мәселен, бокстан Олимпиада чемпионы Серік Қонақбаев атауға тұрарлық
дүниежүзіне әйгіленген ... ... ... отаршылдық сананың
серпілісі, спорттық жазықтықтағы қазақ рухының ашылуы, дәстүрлі ... ... ... әлі де сақталып қалғандығының және сақтала
беретін сабақтастықта ... ... ... жаршысы,
отансүйгіштік рухты ояту мен жандандырудың физиологиялық ... ... ... ... ... ... ... қайталанған
көрінісі, әрбір рухы қазақ азамат үшін ... ... ... танудың
архетиптік-бейсаналы рухтандырушы стимуляторы т.б. ... ... ... ол «Серіктің» жеке басының ғана жеңісі емес,
әлемдік додаға ... ... ... ... өкілі болғандықтан, тұтас
халқымыздың да мақтанышы мен жеңісіне айналды, ұлттық ... ... ... ... ... көнеден сақталған «ел мен жер» архетиптерін
модификацияланған, мәдениеттенген, өркениеттенген т.б. ... ... ... ... ... ... ... әлемдік аренада көптеп
таныла бастауы тәуелділік тұсындағы ... ... өмір ... ... ... бірі ... ... Сондықтан,
КСРО дәуірінде де Қазақстан спортшылары мен ... ... ... ... көңіл бөлді.
Дегенмен ұлттық отансүйгіштік рухқа интернационалистік феномен ... ... Одақ ... ... ... өзге ұлт өкілдері
де жеңістерге жетіп жүрді.
Кеңес дәуірі ... ... ... ... ... саласының бірі – бокс пен күрес өнерінің болуы – ... ... ... физиологиялық қуаттың
қазіргі заманға мәдени-әлеуметтік ... ... Бокс ... ... ... рет ... көтерген - Шоқыр Бөлтеков, қазақи
рухтың потенциалды мүмкіндіктеріне сенді, осы ... ... ... ... жаңа ... модификациялады, тәндік
қуат ресурстарын спорттанған, әсіресе жекпе-жек ... ... ... ... ... ... ... да ұғына білді, ұлттық
отансүйгіштік рухты ояту мен ... ... ... ... ... ... бірі – бокс екендігінің логикасын жете
түсінді деп байыптауымызға ... Ол 1947 жылы КСРО ... ... ... ... онда ... ... Махмұт Омаров алғаш рет қола
медальге ие болып ...... ... рух пен ... ... ... шындыққа айналды, қазақ рухы оның да, ... ... ... ... ... рух ... ... тануға
мүмкіндік ашты.
Осы дәстүр – Мақсұт Омаровтың 1957 жылы қола ... ... ... КСРО ... ... медаль алуымен, 1959 жылы КСРО ... ... қола ... ... ... жануымен, 1982 жылы
Мюньхенде болған әлемдік чемпионатта ... ... ... ... жалғасын тапты, бокс әлеміне Қазақстан мен қазақ халқы үшін жаңа
жол ашылды, ішкі ... ... ... ... ... ... жалғастырды.
Түркияның атынан – Нұрхан Сүлейменов, Ресейдің ...... ... ... Монғолияның қазақ азаматтары атынан –
Шәрбетхан Қабдырашұлы т.б. ... ... ... ... ... ... жетуі, ұлты «қазақ» болғандығына тікелей
байланысты, себебі рух пен архетип ... ... ... яғни, ел қорғау мен елін сүю үшін оның қай ... ... ... ... ... ... емес.
Бұл мысалдардан жоғарыда айтылғандай, көне күрескерлік архетип ... ... ... ... оның ұрпақтар санасында ешқашан өшпей
өмір сүре беретіндігі ... ... ... заманда боксшы немесе
палуанды қоғамдық сана мен ғылыми-көпшілік, көркем әдебиеттерде әлі ... ... ... да ... деп атау үрдісі қалыптасқан. Бұл
өткенді ... ... жай ғана ... емес, рухтандырушы қазақ
менталитетінің психологиялық механизмі, архетиптер жалғастығын, ... ... ... көрінісі.
«Шоқыр Бөлтекұлы салған жол қазақ батырларына құт болды» [5, 53 б.].
Бұндағы ... ...... ... физиологиялық қуаттың
ішкі тұтастығы мен бірлігі пассивтілігінің белсенді қарқынға көшу ... ... ... ... – бұл ... ... синкретизмдерінен солғынданған түрде болса да хабар береді.
Демек, бұл контекст ... ... ... ... ... ... шығу тегінің құрылымдық-функционалдық ... мен ... ... ... жетістіктер әлемдік спорттық кеңістіктегі қоғамдық санада
«Бразилия-футболы» тәрізді – «қазақ-боксының» психологиялық ассоциациясын
қалыптастырды.
Деректерге ... ... ... Олжас Сүлейменов, Нұрлан
Балғымбаев т.б. саяси-рухани тұлғалардың да бокс әлеміндегі ... ... Бұл – көне ... ... ... ... күрескерлік рухының қазіргі ... ... ... ... ... ... жетудің және тәндік
шынығудың жай ғана тұрмыс ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының физиологиялық объективті сапалы жетілгендік
қасиеттері, Кеңестік дәуірде де, ... ... ... де ... ... болмысын қайтадан танып, үздіксіз жалғаса түсті деп ... ... ... ... ... мен әлем ... әлдебір
бейберекетсіз хаостық кеңістіктен пайда болған жоқ, ... ... ... жалғастығы мен рухтың тұтастығын ... ... ... болып табылады. Бүгінгі ... ... ... елім үшін», «халқым үшін», ... ... ... ... ... қоя ... ... Тәуелсіздіктің рухани
еркіндігі спорт саласында да ... алып ... Атап ... ... және одан ... ... ... Олимпиадаға
Қазақстан атынан тұңғыш барған ұлт азаматтары ел ... мен ... ... ... ... келеді, оны мынадай ... ... оның ... дәлелдей түседі:
Кесте 5 – Қазақстандық үздік спортшылар
|Олимпиада ... ... ... қола ... |жүлдегерлері ... ... ... ... ... – бокс ... ... – |
|–бокс (Сидней-2000) |(Атланта – 1996) ... ... |
| | ... |
|Ермахан Ыбраймов ... ...... Мамыров – еркін ... ... ... ... ...... ... – 1996) |
| |2000) | ... ...... Жұмаділов – бокс |Ермахан Ыбраймов – бокс |
|бокс ... – 2000) ... – 1996) ... | | ... ...... ... – |Болат Ниязымбетов – бокс |
|бокс (Пекин - 2008) |бокс (Сидней - 2000) ... ... ... – |Жіткеев – дзюдо ... ... – бокс ... ... |(Пекин - 2008) ... ... - 2008) | | ... ... айтылғандай, физиологиялық жетілгендікпен байланысты
туындайтын жекпе-жек спорт түрлері – ... ... ... ... ... ұлты ... ... жетуі табиғи-әлеуметтік
мәңгілік сабақтастықты білдіреді, себебі потенциалдық ... мен ... ... ... тұтастығы мәңгілікке
бағышталған нысана. Сондықтан бұл күрескерлік спорт түрінен елімізде әлі ... ... ... ... ... және бола ... Себебі бұл саладағы потенциалдық қор ... ... ... ... ... ... (рухани сыйлық).
Тәуелсіздік алғаннан кейінгі тағы бір Қазақстан спортының дамуындағы
жетістік – ... ... үлес ... ... Бұл да әйел ... ... ... статустарға жетелеген, оның мүмкіндіктерін
ашуға ұмтылған ұлттық менталитеттің жарқын биік ... ... ... болып табылатын объективтілік болса, олардың бойындағы субъективтік
тәндік сапалар - әйел жыныстыларға да ортақ ... мен ... ... тұратын
ұлттық спорттық дәстүрдің, физиологиялық жетілудің тарихи-генетикалық заңды
жалғастығы. Себебі, қазақ ... «ер ... ... ... ... ... ... «еркелету эмпатиясымен» қараған, әлеуметтік шындық
пен ... биік ... көре білу үшін ... ... ... ... ... көзге түскен азаматшалардың
отансүйгіштік қаһармандық рухы 1986 ... ... ... болған -
Ақмарал сынды өршіл әйелдік рухпен ... ... ... Ал ... трансформацияланған бұл рухтың мәдениеттенген көрінісі ... ... ... ... Қазақстан спортының дамуының теориясында қыз балаларды спортқа
тартуда әлеуметтендірушілік, ... ... ... да ... ... атап ... бар: «Қыз
балалардың жаттығу сабағындағы қимыл-әрекеттері олардың өзін ұжымда ұстай
білуге ... ... ... ... өздерінің сезімі мен
тілегін бәрін бірдей ортақ ережеге бағындыруға көмектеседі. ... бәрі ... ... теріс сезімдер мен қылықтарды дер кезінде қажетті,
саналы, жедел тежеуді қалыптастырады» [93, 60-65 ... ... ... ... ... ғана ... ... жағынан
жетілуіне де орасан зор әсер етеді. Спорт адамзат баласын жынысына ... ... Қай ... ... ... да ... Отан үшін, ел мен
жер үшін, жалпы ұлттың рухты көтеріп, асқақтату үшін ... ... ... ... ... ... ... өскелең ұрпақты отансүйгіштікке
тәрбиелеуі қай тараптан ... да ... ... ... ... ... ... рух, спорттық рух, оның
тәлімгерлік жағы мен Қазақстан спортының дамуының кейбір ... ... ... ... ... ... ұрпақтар бойына қалыптастыру қырларының маңызды ... ... ... Диссертацияда ұсынылған абстрактылық жалпы концептуалды
идеялар айғақтармен дәйектеліп, тәжірибелік сипатта дәйектеліп ... ... ... ... ... және әлемдік деңгейдегі
қазақстандық спортшылар
Ғылымның жалпыадамзаттық сипаты оның жасампаз субъектілері ... ... ... бір ... немесе ұлт өкілдері екендігін
ескерген жағдайда ... ... ала ... ... ұлт ... ... рухани тұлғаларын мақтан тұтады, ұлттық ... ... ... ... ... Сондықтан ғылымның ұлттық
мазмұны, яғни зерттеу объектісінің ұлттық ... оның ... ... ... ... ... алғаннан кейінгі жылдардағы
этникалық ғылымдарды: ұлттық ... ... ... ... т.б. ... ... оның ... өрістеуі арқылы да
жандана түседі.
Ұлттық тарихи-әлеуметтік ... ... ... мен ... даму ... ... мирасқорлық жүйелілігі
осы этникалық ғылымдардың құрылымы мен мазмұнын байытатын ... ... ... ... спорт өнерінің де өзіндік философиялық
мәні бар жүйе ... ... ... Біз ... ... ... ... астарына үңіліп, екінші бөлімде қазіргі мәдени-
өркениеттілік талаптардың ... ... ... ... ... деңгейін сараптауға бағыттадық, оның ... ... ... ашып ... байланысты ұлттық спорт өнерінің тарихи-генетикалық негіздері
қазақ халқы болмысының өткен және ... ... ... ... ала отырып, оны парасатты байыптап, ғылыми-теориялық
негізін дұрыс пайымдау – ... ... ... ... ... ... Ол әлемдік аренадағы спортқа қатысты ғылыми-
теориялық тұжырымдарға, концепцияларға, дүниежүзілік спорттық ... ... ... ... ... ... ... жерде өнер философиясы мен социологиясы, тұлға ... ... мен ... ... ... теориясы, спорт
психологиясы, антропологиялық философия және биологиялық ... және дене ... ... т.б. іргелі ғылымдардың салалары
методологиялық негізде спорт философиясының шарттарын ... ... ... үшін ... ... этнопсихология, этнография
т.б. салалар оның қалыптасуының базисін ұсынады.
Аталған нәтижелерге сүйене отырып, ұлттық спорт философиясының ... мен ... ... жүйелеуге болады: ұлттық ... ... ... шығу ... оны ... ... тұрғыдан талдау, қазіргі
ұлттық спортты дамыту концепциясын дайындау және оны ... ... ... ... рухы феноменін зерделеу, Қазақстандағы спорттық
сана құрылымын, ... және ... ... ... ... жасау, спорттық этикалық құндылықтардың психогенетикалық
негіздерін ашу: намыс, жігер, рух т.б.
Спорттағы ұлттық ... ... ... ... ... ... менталитет пен рухтың бүгінгі ... ... ... ... ... ... Мәселен, осы негіз
бойынша қазақтардың даналық тұжырымдарына сүйеніп көрсек: «Ат шаба ма, бақ
шаба ма, бап шаба ... ... ... пе, көк ... жүйрік пе?!» т.б.
риторикалық өмірмәнділік әмбебеп концепттерді қазіргі ... ... да ... ... ... ... ... ойтолғам
мәңгілікке арналған, өмірдің сан-саласына бағдарланған, жалпылама канондар
ретінде спорт ... да ... ... ... бола
алады деуімізге болады. Бұл тұжырымдар бүгінгі замандағы ... ... ... ... ашып көрсетеді. Олар спорттағы түпнегіздік
философиялық мәселелерді де ғылыми тұрғыдан зерделейді.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... айғақтау мәселесі тұрады. Бірінші ... ... оның ... ... бар ... ... ... сол күйінде тұтастай қабылдауы қажет. Мұндай спорттың
қазақ ... ... ... ... ... ... ... отырып көрсеттік, сонымен қатар түркіорталықтық принциптердің
спортқа да ... ... ... Бұл спорттық дүниетанымның
толығуына, генетикалық, биологиялық бірліктің нығаюына, ел мен жер, ұлт пен
халқымыздың ... ... ... ... ... ойын
– спортқа қатынасын қалыптастыруға т.б. септігін тигізетін ... сана ... ... ... ... ... қазір де интуитивті болса да орынды байыптайды: «Қазақ боксының
тарихы бай. Бокс ... ХХ ... ... ... ресми бәсекелестерден
бері тарқатсақ, қатты ... Бокс ... ... ... ... бар спорт түрі. Жекпе-жек десе жанып түсетін біздің
халықтың ұлдарын жөргегінен ... ... ... ... ... ... Шығыс Түркістаннан бастап, Түмен мен Орынборға дейінгі ұлан-
байтақ даланы біздің бабаларымыз уысында берік ұстады. Мұндай ұлы дала тек
рухы өр, ... ... ... бар ... еншісіне ғана бұйырса керек»
[86].
Бұл тұжырым жоғарыда айтылғандай, ұлттық ... ... ... табиғи болмысының заңды жалғасы ... ... ... ... ... ... оңай
импликацияланатынын көрсетеді.
Ұлттық спортты дамыту ... ... ... ... болады:
1) Қазақ спортшысын (жеңімпаз ретінде) қалыптастырудың философиялық-
психологиялық негіздері. Біз үшін, яғни ... ... ... үшін ... сүйетін азамат және әлем алдында ұлтымыздың жақсы қасиеттерін
әйгілейтін жеңімпаз ... ... ... ... ... Ол ... дайындауда оның санасына ұлттық рух идеологиясын ... ... ... сакральды дәстүрлерді қайта жаңғырту
керек. Спортшы шет елдегі жарыстарда өз елі мен ... ... ... ... жалқы өкіл. Әрбір спортшы үшін өз елінің ... ... ... ... рух пен ... ... Бұл фантастикалық әлем ... ... ... ... ... ... рухтық
энергияның тасымалдануы. Себебі, алаңдағы көрермен ... ғана ... үшін ... болса да өзін «қазақпын» деп сезінетін әрбір азамат
ата-баба ... ... ... ... ... желеп-жебеуші
психологиялық жәрдем беруші. Дәстүрлі қазақ даналығы мұндай транстық
феноменді «көп ... ... ... атқа шапса, анасы үйде отырып ... т.б. деп ... ... мағынасы терең сөздермен өрнектеген. Бұндай
психологиялық энергетизм сәйкесінше, кері трансформацияланады. Демек, ... ... ... ... ... ... ... шекаралық жағдай
сәтінде – ата-баба аруағынан жәрдем сұрап, тұтас ұлттық рух ... ... ... мен ... ... сыртқы факторларын да қамтамасыз
ету керек.
Спортшы рухы өз елінің генетикалық-табиғи ... ... ... алады. Бұл рухтандырушылық ритуалдарды көне, мистика,
фантастика деген тәрізді атеистік коммунистік сана ... ... ... ... ... үшін ... ... осының өзі. Осы
аталған ритуалдарды қазіргі ... де ... ... ... ... ... тар. ... қалады. Қуа да алмайды, жете де
алмайды. Ринг – сенің далаң, сары далаң… ... ... ... ... де өз
еркің» [5, 65 б.]. Бұл бапкердің Әбдісаланға ринг ... ... ... ... ... ... сөздері,
архетиптік үрдістерді оятатын стимулдар. «Сары дала» – ... ... ... ... қуат пен жігер беретін қасиетті ата-баба жұрты, қадірлі
кеңістік, талай батырлар мен палуандар жеңіске ... ... ... – бөрі тотемінің сарқыншақтарынан қалған ... Бұл ... ... ... ... ... ... хайуаны болғандықтан қайсарлық
символы ретінде алынған. Бұл ... мен ... ... ... ... ... барыс, маймыл,
бүркіт т.б. стилдерде көрінетін қимыл-әрекеттерді «бөрі ... ... ... ... ... ... жылдардан бері сақталып келе жатқан ата-баба
аруағына табыну, оның оңды ... ... ... 70 жылдық
коммунистік санамен із-түзсіз жоғалып кетпейді, себебі ол ... ... ... ... сан ... бойы ... ... келмес еді, бұл
феномен тәжірибеде тексерілген, өмірлік ... ... ... ... ...... ... біз ғана – «ақылдымыз»
деген коммунистік тұрпайы постмодернизм мыңдаған ... ... ... ... болса, енді тәуелсіз рух пен еркіндік алаңында
оны ... ... ... кез ... Яғни, спортшыға ұлттық отансүйгіштік
идеологияны орнықтыру үшін тарихилық принциптерге бет бұрып, оның ... ... ... ... ... ... бойына сіңіріп,
өткен ата-бабаларымыздың желеп-жебеп отыратын белсенді мәңгілік қуат көзі
екендігін түйсіндіру керек.
Метафизикалық Идея алғашқы ... ... ... ... ... ... ... рух, мәселен, «аруаққа сиыну» оны сөзсіз
жеңістерге жетелейді, бойына күш-қуат сыйлайды, намысын қайрайды, ... ... Бұл ... – оның «екінші демінің» ашылуының тәсілі,
психотехникасы болып табылатындығын ... ... ... ... ... ... ... теориялық негіздемеге
айналдыру да біздің ... ... ... ... ... ... ... «Сен құдайдың сүйікті ұлысың, біздің халқымыз
құдайдың ең жақсы көретін халқы» деп үнемі қайталап ... ... ... ... тәрізді, спортшыларымызға да: «Сен қасиетті қазақ
сахарасында еркін жортқан жеңімпаз түркі ... ... ... деген өнегелерді сәби күнінен санасына құйып, бойына сіңіріп
отыруға болады. Мұндай дәстүрдің бастамасы да жоқ ... ... ... ... да осы ... ... ... Әбдісалан – Дешті
Қыпшақ даласының алмас азулы, арыстан ... ... ... ... ... Оңтүстіктегі Қоңырат ішіндегі Божбан нағашысы Сыздық та,
өз атасы Әмір де айдынды, ... һәм қажы ... ... ... ... «Алла жар болып ұлы бабасы Қарақыпшақ Қобыланды аруағы ... ... ... ... ... ... ... 58-59 бб.].
Үшіншіден, генетика ғылымы дәлелдегендей, «қазақ генетикасы» ... ... ... ... бар – ... принципі бойынша да
физиологиялық қуат пен намысты мінез тұқым ... оны ... ... ... идеология сарқыншақтары, ата-бабаның биогенетикалық
сабақтастығын негізге алатын трансантропологиялық ... ... ... ... ... ... ... түркі ұрпағының бойына
биологиялық аспектіде – тәндік қуаттылық пен тәндік ... ... – елі мен жері үшін ... ... ... ...
намысшыл, жігерлі, қайсар тұлға қалыптастыруға арналған мыңдаған жылдар
бойы жинақтаған тәрбиелік концепциясын жасап, оны іс ... ... ... ... қажетті, мұқалмайтын-деформацияланбайтын статикалық
мәңгілік биопотенциалдарды «сыйға», яғни, ... ... ... бас ... ... ... бәрібір қуаттылықтың ашылуын,
жұрт алдында әйгіленуін қалайды, ол бейбіт ... (З. ... ... ... ... ... табыну» дегеніміз ғылыми тұрғыдан
биогенетикалық тұтастықты ... мен ... ... ... ... ... мен ... сақтап отыру болып табылады.
Бұл дәстүрлерді қазіргі заманда пайдаланудың екі түрлі нұсқасы бар деп
топшылауымызға ... ...... ... яғни, сол қалпында
тұтас күйінде сақтау мен жүзеге асыру; екінші жаңартып пайдалану. ... рухы жаңа ... ... ... ... Оның ... ... алып қарасақ, Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев Сидней олимпиадасының
чемпиондары - Ермахан Ыбрайымовқа, Ольга ... және ... І ... ... орденін табыс етті. Яғни, «Барыс»
орденінің функционалдық-таралымдық ... ... мен ... ... заты сай) ... ... ... сәйкес деген асқақтық эстетизмін
бейнелейді.
Қазақстан спортшысын қалыптастыру үшін ... ... ... ... ... ... «Қазақстан Республикасы Білім
және Ғылым министрлігі дене ... ... ... ... да ... Онда: дәрігерлік биологиялық зертхана
және спорт ізбасарларын дамыту, спорттық және ... ... т.б. ... бар. ... спортшы үшін биологиялық белсенді
химиялық қоспа ... ... ... ... ацетил – л –
карнитин т.б. болумен ... ... ... ... гуарана, дамиана,
МАГЭ т.б. табиғи шикізаттарды қолдану жолға қойылған [86, С. 196].
Көріп отырғанымыздай, бұл жүйені де ... ... сай құру ... қашанда байырғы түркілік тамақтану дәстүріндегі жетістіктер,
мәселен, қымыз, шұбат тәрізді ... ... ... ... ... медицина
мойындатындай, адамның денсаулығы мен физиологиялық күш-қуатына белсенді
ықпал ететін құндылыққа ие ... ... да ... ... ... ... жүйе ретінде танысақ, оның бүкіл субъективті ... ... ... ... географиялық ортасы, киім ... ... тілі мен ... тіпті тамақтану рационы да аса қажетті органикалық
тұтастықтың құрамдас элементі, бұл органикалыққа, бүтіндікке қажетті бір
элемент ... ... ... ... ... бола алмайды,
демек, тамақ рационының өзі де ... ... ... ... ... ... бағдарламасының да неліктен ерекше
қуатталып отырғандығын мысалға алуға болады. Ондағы «арам ас» ... ... ғана ... психологиялық-моральдық өзгерістерге
де алып келетіндігі медициналық-биологиялық тұрғыдан дәлелденген.
Мысалы, қазақ ұлтын «жылқы мінезді» деп сипаттағанда оны жай ... ... сөз деп ... ... егер оның ... ... үңілер болсақ,
жылқының сүті мен еті арқылы ... ... ... ... ... ... ой жатқанын аңғарамыз. Бұдан ұлттық және әлемдік
өркениет ... ... ... ... спортшысын
қалыптастырудың жалпы концептуалдық жобасы бар ... ... ... ... қатар әлемдік техногендік даму ... де ...... ... ... мен жеңімпаздар қалыптастыру үшін
қажетті материалдық-техникалық база – компьютерлендірудің де өзектілігі
жоғары.
Қазіргі ... дене ... мен ... ... ... да – оның ... тренерге, ғылыми қызметкерге т.б. аса керек
екендігін атап көрсетіп жүр [94, С. 87-88].
Ұлттық спорттың тарихи негіздеріне ... ... ... ... ... үшін ... ... өнерінің теориялық-практикалық негіздерін
қалыптастыру алдымызда тұрған үлкен міндеттердің бірі деп ойлаймыз.
Спорттың тарихы көрсеткендей, әрбір спорт түрі белгілі бір ... бір ... ... ... ... Мәселен, шахмат алғаш
рет Индияда пайда болған, Англияда Джеймс Фигг бокс пен ... ... ... т.б. ... қатар Қытай мен Жапонияда жекпе-жек
түрлерін дамытуға айрықша көңіл бөлінді: ... ... у-шу, ... ... ... ... қазақ спортының да жекпе-жек ... жаңа ... ... ... Бұл мәселе ұлттық спорт түрлерінде
қазақ халқының оған деген потенциалды ресурстарының, ... ... ... бар ... ... да объективті қажеттіліктер
шартынан туындайды.
Жоғарғы ... ... ... тарихи тамырлары тереңде
жатқан түркі ұлдарының жаугершілдік «баһадүрлік» психологиясын – ... ... ... Яғни ... ... барысында оның бойына
қайта жаңғыртып намыс, жігер, қайсарлық, ... т.б. ... Ол ... ... ... ... де ... бойында сөзсіз сақталған. Оны ояту физиологиялық қуатты,
ептілік пен икемділікті, ... ...... ... түрде
өзінен-өзі қамтамасыз етеді. Мәселен, қазақша күрес оның ... де бола ... ... «көк ... ұру», «тұмсықтан соғу», «жон
арқадан тілу» т.б. ... де ... ... ... жекпе-
жектер қазақ халқында ат үстінде, қару қолдану (сойыл) арқылы бұрыннан-ақ
іске асқан шындық болатын ... енді оның ... ... лайықталған
модернизацияланған түрлерін жасап шығаруымызға мүмкіндіктер мен алғышарттар
бар екендігін жоққа шығара алмаймыз.
Сонымен қатар ... ... ... де ... ... ... ... отыр. Мәселен, ат спорты, саятшылдық, тоғызқұмалақ т.б. ойындарды
одан әрі қарай дамыту мен ... ... ... да ... ... негізгі міндеттері болмақ. Ол үшін бұл ойындардың мәні ... ашып алу ... ... ... шартты түрде мынадай түрлерге жіктеуге
болады:
1. Рационалды-ойлылыққа негізделген: тоғызқұмалақ
2. Тәндік қуатқа негізделген: күрес, көкпар
3. ... ... қыз қуу, ... Үй ... ... ат ... ... салу т.б.
Рационалдыққа негізделген ойындарды: балаларға арналған және ересектер
үшін деп топтауға ... ... ... ... ойындар: «Неше
емшек, неше өркеш?», «Қай қолымда?», «Үш ... «Сөз ... ... қаз ұшып ... «Мың ... неше бақайшақ бар» т.б. логикалық-
арифметикалық алгоритмдік ойлауға негізделген. Тәндік қуатқа ... да ... ... ... көп: ... пен ... ... «Қырық аяқ», «Қапы қалмас», «Жанды ... ... ... т.б. ... ... тәні мен ... шынығуына бағытталған әлеуметтік-өнегелілік институты болып
табылады. Сондықтан бұл ... ... ... ... дене
тәрбиесінде, сыныптан тыс кездерде т.б. уақыттарда әр жас ... ... де ... ... отыр [95, 80-91 бб.]. ... олар ... ... пен болмыстың қайта ... ... ... ... ... ... – ұлттанудың алғашқы
практикалық баспалдақтары.
Ұлттық спорттық ойындарға сәйкес келетін жалпыадамзаттық формалар да
бар. Мәселен, ... ат ... ... өнер тек «жылқы» хайуанына
жүктеледі, ол санасыз «биороботтық спортшыға» айналады. Ал қазақ халқындағы
ат спортының ... көп: ... ... ... ... ... ... теңге
ілу, қыз қуу, ... т.б. ... ... атқа отырудың
икемділігі, ат үстіндегі еркін қимыл маңызды болып саналады. Бұл да байырғы
дәстүрлі субстраттардан бастау алатын ... ... ... ... адам ... адамданған жылқы) мәңгілік жасампаздық
жалғастығынан хабар береді. Ондағы адам ... пен ... ... ... ... өзі және көлігі болмысымен бірігіп ... ... ... ету ... ... етілген (ат
үстіндегі өмір) өмірге бейімделуге қажеттіліктің ... ... ... ат ... ... бүгінгі күнгі жүйелі ережесі де түпкілікті
дәстүрлік шарттармен байланыстырылып, қазіргі заманға ... ... ... культі туралы қазіргі заманғы жағымды бастамалармен
қатар, тарихтағы қасіретті оқиғаларды да осы ... атап ... ... ... жылқыны құрметтеушілік дәстүрі бүгінгі күнге дейін жалғасып отыр.
Сондықтан олар асқа жылқы хайуанын союға құштар ... оны ... ... Осы дәстүр Кеңес дәуірінде де асыл ... ... ... ... тапқан. Дегенмен, Н.С. Хрущевтің дәуіріндегі 1954-1955
жылдары жылқыны құрту саясаты салдарынан елімізде жылқы мүлде азайып кетті,
тіпті оның ... ... асыл ... ... ... сойып,
етке өткізу трагедиясына да ұласты. Осының салдарынан ат спортының ... ... ... ... Бірақ бүгінгі тәуелсіздік алғаннан кейінгі
жылдардағы ұлттық болмысты қайта жаңғырту кезеңінде ұлттық ойындар қайтадан
зерделеніп, өмір ... шыға ... ... ... ... ... ретінде танудың гносеологизмі қажет. Олардың формасы – ... ...... мағыналы, ғұмыр кешудің ... ... ... ... келеді.
Ұлттық спорттық ойындардың әрқайсысын осындай өмірмәнділік талаптардан
туындайтын синкретизмдермен психофилософиялық түрде талдауға ... ... ... ... мұны кездестіре алмаймыз.
Себебі, бұл ... ...... ... аралық
мағыналы қазақ спорты.
Бұл пікірді қазақ дүниетанымын зерттеуші ... де ...... ... Ойын ... өмір сүру ... ... үшін күресінен туындаған қажеттіліктің және ... ... ... ... ... ... мен мақсаты, оған қатынасатындардың
құрамы анықталады. ... – жеке ... даму ... ... татуласу немесе оны жеңу жолдарын іздестіреді. Шаруашылықтағы
қимыл-әрекетті осы биік мақсатқа – бір-бірімен ... ... ... ... ... және дене ... ... ашық жарыс. Оның
діттегені – жеңіске жету, ойындағы адамның қабілет күшінің ... ... [97, 455 ... да ... ... ойындарға ретроспективті қайта оралу
Қазақстан спортын дамыту мен өркендетудің перспективасының ... ... ... ... дамыту концепциясын Қазақстан прогресіне ықпалдастыру.
Қазақстанның экономикалық, қоғамдық-әлеуметтік дамуы ... ... ... ... тыс ... Сондықтан Қазақстанның әлемдік
деңгейден ... ... 50 ... ... ену стратегиясына сәйкес рухани-
мәдени өнер мен спорт салаларын да осыған сәйкестендіріп қайта құру, спорт
арқылы әлемге танылған ... ... ... ... келіп
ойысады. Біріншіден, спорт арқылы әлемге танылу үшін Қазақстанның ... ... ... ... бар. ... ... да
спорт түрлерін дамытып, әлемдік аренаға ұмтылу, ... ... ... ... ... ... түрлерін қайта жаңғырту, оны
тартымды, жан-жақты эстетикалық-мәдени формада ... ... ... Осы ... ... іске асыруда «Қазақстан прогресі үшін»
деген девизді басшылыққа алу.
Ұлттық ... рух ... ... ... ...... ... қалыптастырудың методологиясын жасау:
Философиялық тұрғыдан – отансүйгіштік рухтың категорияларын ұсынуға
болады: ... ... ... ... ... ... ... мәдени-рухани жоғарғы сапа мен құндылық екендігін әйгілеу.
Психологиялық тұрғыдан – ... ... ... ... ... азаматының және спортшының байырғы замандардан бері қалыптасқан
қасиетті түркі даласының ұрпақтары екендігін түйсіндіру ... ... мен ... үшін» концепциясын қоғамдық психологияда
орнықтыру т.б.
Аксиологиялық тұрғыдан – тарихи әлеуметтік көне ... ... ... ... «баһадүрлік» тұлғаны қастерлеу, Қазіргі спорт
көшбасшыларын бағалау және оны ... ... ... іс деп ... ... ... ... қадірлей білу.
Праексологиялық тұрғыдан – жоғарыдағы бөлімдерде көрсетілгендей,
«Ұлттық отансүйгіштік рух ... ... ... білім беру
орындарында және басқа да ... ... ... және ... ... ... сана ... спорттың мәдени-
әлеуметтік биік деңгейден танылуы, оның Қазақстан прогресі үшін тигізер
ықпалы, спорт арқылы ... ... шығу т.б. ... пікірлер мен
мемлекетіміздің саясаты қолдап отырған мәселелер заманауи қажеттіліктерден
туындайды. ... ... оның ... ... ... бос ... тиімді жолы, салауатты өмір салтын насихаттаудың құралы, адамның
физиологиялық жетілуінің басты ... т.б. ... ... ... ... ... ол үшін қазақ ... ... ... сәйкестендіру, Қазақстандағы дамымай
қалған спорт салаларын ... және ... ... ... көріне білу сияқты қызметтер де ... ... ... ... ... беделін дәйекті орнықтыру
– оның жалпы саяси аренадағы статусын да тереңдете түседі. ... ... ... ... ... дүниежүзін аралау ритуалының
Қазақстаннан басталуы да ... ... ... бірі болмақ.
Тәндік және физиологиялық жетілудің жаңаша ұлттық методологиясын ... ... ... ... ... ... ... халқының ұрпақтар сабақтастығының философиясы «қан тазалығына»
айрықша көңіл бөлген: биологиялық ...... ... қыз ... ... тұрғыдан – ата-баба аруағын ... және ... ... ...... ... қалдыру және оның ... ... т.б. Осы ... үзілмей перманентті түрде
жалғасуын қамтамасыз ету – ... және ... ... ... методологиясын жасаудың басты алғышарттарының бірі.
Екіншіден, физиологиялық жетілу мен денсаулық сақтауға арналған ... ... ...... ... тәрбиесі, дүниеге
келгеннен кейінгі «бесіктің» шағын кеңістігі үрдісі, тұсау кесудегі ... т.б. ... ... ... ... ... оның теориялық-методологиялық
негіздері ғылыми-медициналық түрде тұжырымдалған, оның көпшілігі бүгінгі
күнге ... ... ... ... көзі ... ... заманға
дейін сақталған – ... ... - ... ... ... еңбегінде: дені сау ұрпақ қалыптастыру,
гигиеналық жағдай мен физиологиялық жетілу, ... өмір ... мен ... ... рух пен қадір-қасиетті бағалау т.б. ... ... өмір ... ... ... Оның ... психофилософияны, шығыстық медицинаны, діни сенімдерді т.б.
методология ретінде пайдаланады [97, 405-428 бб.].
Үшіншіден, ... ... ... тәндік және физиологиялық
жетілудің жаңаша ұлттық методологиясына ыңғайластыру, оның әрбір элементіне
маңыз ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі күні медицина дәлелдеген зияндылығына баса назар
аудару, ұлттық киімдердің ... пен ... ... ... ... ... ... тұрғыдан әйгілеу.
Төртіншіден, салауатты өмір салтын қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... ... – өз дәуірінде халықтың генофондын деградацияға
айналдыру үшін құрылған Россияның отарлық ... ... ... ... ... да ... және физиологиялық
жетілген тұлғаны құлдырататын және генетикалық тұқым қуалаушылыққа ауысатын
ұлт үшін әлеуметтік трагедия. Әсірелеу тәсілімен ... ХІХ ... ... ... ... ... – «ақыр заман». Анашалық заттарға
қатынас – ... мен ... ... ... алып келетін социотрагизм.
Тәндік және физиологиялық жетілудің жаңаша ұлттық методологиясын жасау
үшін осындай шынайы ақиқат пен отарлық сана зардаптарынан арылуымыз ... ғана ... ... бен ... ... үшін әлі де ... ... келе жатқан басты кедергіні ... ... озық ... ... ... ... үлгілерін пайдалану, оны дәстүрлі ... ... ... моральдық-психологиялық
жетілудегі көне Индиядағы иога ... ... ... ... ... ... бұны ұлттық спорттық кеңістікке де ... ... едік деп ... болады. Немесе, «Иванов тәсілін»
де жоққа шығаруға болмайды. Мәселен, Кореяның жауынгерлік ... де ... мен ... Үнді ... психотехникасын пайдаланады [99,
148 б.].
Осындай әлемдік тәжірибелерді пайдалану ... ... ... ... ... ... психотәндік демалыс белсенділігі,
ішкі ... ... ... ... ... мен ... ... сапаны көтермелеу т.б. қызметтер атқаратын көне
Қытайлық – «Ци-Гун» өнерін ... ... ... ... үшін ... ... де айтылған [100, с. 60-65].
Демек, ұлттық қасиет пен ұлттық дүниетаным спорттық философия ... ... ... атануының шарттары: биофизиологиялық,
социомәдениеттік, ... ... ... ... ... ... мен бапкер) өздерінің биофизиологиялық
мүмкіндіктерін – күш, қайрат, ептілік т.б. толықтай ... ... ... ... ... ал тарихи-философиялық
мүмкіндіктерін ашып көрсету осы еңбегімізде ... ... ... – оның ... ... ... жаттығу алаңы, киім
үлгілері т.б. материалдық-техникалық жағдайлары, қоғамымыздың мемлекеттік
борышы, ал психоәлеуметтік қорлар – ... ... ... ... ырқы ... ... атануына компенсациялық күштерді трансформациялау.
Тұтас ұлт пен ... ... ... жалғыз жалқы
өкіл спортшы осыны терең түйсініп, отансүйгіштік рух арқылы да жеңіске жету
мүмкіндіктерін экзогенді ... аша ... ол ... ... ... ... ... факторлардың интеграциясына да баса назар
аударсақ, қазақ ұлтының жеңімпаздарын ... ... ... ... ... ... ... негіздерін ашуда
негізгі категориялар: намыс, жігер, рух, ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдан ашу қазақ философиясын
зерделеуші ғалымдарымыздың назарынан да тыс қалмай келеді. Г. ... ... ... негізгі ұғымдарына балап, «намыс – ... ... ең ... ... ... бірі, тіпті ең бастысы
десек, қателеспейміз. Қазаққа әлі күнге дейін күш ... екі ... ... ... ... Ол қазақ табиғатының ажырамас бөлшегі. ... ... ... ... ол ... ... өз еркіндігі мен
тәуелсіздігін, рухы мен жанын, ар-ұяты мен сенімін, ... ... ... ... аса ... асқақ, өр дәрежеде қадір тұту, қастерлеу
сезімін ақыл-оймен ұштастырып, сана деңгейінде игере білуі ... ... ... – деп оның ... тамырларын аша келіп, –
«Намыс – ұлт пен ... ... ... ... қазақ ұлты
үшін өмірмәнділік мәселе» екендігі жөнінде нақты тұжырым ... [101, ... ... ... ... ... ... – жалпы өзінің адами
болмысының, әу-бастан өзі тағайындаған, өзі жасаған және ... ішкі ... ... ... ... ... өміршеңдігі мен үздіксіздігінің басты атрибуты
бола отырып, осы тұтастықтың бұзылуына ... ... ... ... ... ішкі сапалардың, өзінің ішкі дүниесіндегі «комфорттардың» бұзылуына
төзбеушіліктің қарсы процесі намыстың көрінуі.
Осындай ... ... ... ... ... құралады. Яғни, жеке намысты
дара тұлға осы тұтас ұлттық намыстың компонентін иемденген және ... ... ... тұтас намыс үшін ... ... ... ...... ... өлім мен ... шығару. Бұның этноболмыстағы айқын көрінісі эпостардағы батырлық
кредосы, ол кредо ғана ... ... ... ... ... ... ... терең рухани құбылыс. Яғни, ұлт намысын
қорғау оның міндеті немесе міндеттелген парызы.
Сәйкесінше, ... ... ... осы ... ... ... және ... беретін мәңгілік ұлт болмысының тұтастығының
«таңғажайып» трансцендентальды көрінісі. ... ...... пен ... ... ... үшін ... оның бәсекелес-күрес мотивінің
негізі – осы «намыс үшін». Бәсекелестік ... ...... ... шарт ... ... ... жалқы өкілі. Сондықтан
бұл жерден «жеңіліс» пен «жеңістің» мәнін ашып көрсету керектігі туындайды.
«Жеңіліс» өзі үшін – ... ...... ... ... өз ... ... (өзінің өзінен айрылуы)
т.б. болса, позитивті-оптимистік тұрғыдан – циклды ... ... ... ... өзін ... өлшемдерін қайтадан жоғары деңгейде
құру қажеттігін ... ... ... ... ... ... енді қайталанбауының өмірмәнділік тәжірибелік
сабағы т.б. Елі үшін – ұлттық рухтың қайта жандануы мен ... ... ... жаңа ... өзін ... ... ... жасауы. Бапкер үшін -
өзіне жүктелген-міндеттелген елі мен халқының алдындағы ... ... «өзі мен ... әлемге қайта ашылуының, болмысын
қайта тануының ... ... ... ... ... «жеңіс» – елі мен жері үшін де, спортшы мен бапкер үшін де
рух пен намыс алдындағы борыштарының ... ... өз ... ... ... ризашылығы, этникалық бірлік пен тұтастықтың
экзальтациялық түрде айшықталуы, Қазақстан ... ... ... ... ... ... – өзіндік санасының ... ... ... және ... ... ... ... және артығырақ екендігін әйгілеуі т.б. ... ... ... ... ... ... ... – мақсатқа жету, ол споршы үшін әлемдік ... ... ... ... ... ... үшін ең биік нәрсе – ел
намысын ... Ол ... ... ... ... жатқан тұтас
қорғаушылықты білдіреді. Мәселен, рингке шығар алдындағы қазақ спортшысының
психологиялық толқуын ... ... « ... ... елі ... ... ... ғана ... тапсырғандай. Қырандай дүр сілкінген мына азулы
спортшылардың ішінен топ бастап шығу бақытына ие ... Көк ... ... ... алаңда шалдығып жатсаң... Өлім ғой бұл! ... ... ... алаңда өліп кеткен жақсы», – деп ой түйді Ермахан іштей» [5, 101 ... ... ... қазақ спортшысының тұлғасынан:
- өлім мен өмір баламасын
- намысшылдық психологизмін
- отансүйгіштік гуманизмін
- көк байрақты қастерлеушілік жаңа фетишизмін
- рухты ... ... ... ... ... ... ... т.б. маңызды қызметтерді
байқауға болады.
Демек, намыс – спортшыға бәсеке ... ... күш ... ... ... қатар намыс күші де күресе ... ... ... ... ... ... феномен.
Бұл жерде «намыс тәндік күшке компенсатор бола ала ма, әлде ... ... ... ...... ... «ат шаба ма, бақ шаба ма, бап
шаба ма?!» деген этнориторизмге ұқсату түрінде ... ... ... ...... ... ... жанкүйерлері»,
«ата-баба аруағы», «спортшының туысқандарының жанкүйзелістік ниеті» т.б.
жандандыра ... оны ... ... ... ... ... болған күш» фантазиясымен баурап алады. Спортшы арқылы ұлттық намысты
қорғауға тигізетін біздің ықпалымыз осындай ... ... ... Сондықтан осы тұстан біз спорттың белгілі бір деңгейде ... ... ... алып ... және бей-жай қалдырмайтын айтулы
феномен екендігін бағамдаймыз.
«Парыз», – деп атап ... Г. ...... өз ... ... сай ... мәжбүрлейтін, ол үшін ішкі
міндетке айналатын рухани қажеттілікті бейнелейтін этикалық ... 21 б.]. Бұл ... ... ол ... ... деп ... бөле ... қазақ халқындағы парыздылық
санкцияларын көрсетіп берді. Сондықтан «парыз» қазақ ... ... ... жоба ... шарт қана ... өмір ... мақсатқа айналып, ғұмыр
кешудің белгілі бір этикалық параметрлерінен маңызды орын ... ... буын ... табылады деп тұжырымдауымызға болады.
Демек, спортшыға табиғи тағдыр тағайындаған ... ... ... бір ... ... намысын қорғап шығу парызы – ... ... ол ішкі ... парызы мен экстраверттілік
парызын сәйкестендіреді, спортшының жеңіске жетуі мен ел намысын қорғауы
мақсаттары осы екі парыздың ... ... ... азаматы өзі мен елінің
алдында биік ... мен ... ... қоя ... болса, кез-келген қазақ
спортшысы да өзінің алдына Әлем және Олимпиада жеңімпазы болу ... ... ... ... ... парызын өтеу функционализміне
айналдырады. Мұндай ... ... ...... ... ... оның ... айналу диалектикасы
елінсүйгіш азамат ерді дайындаудың нәтижесі.
Сондықтан ... ... ... ... ... ... болсақ, «парыз міндетке айналады» деген логика түсінікті
жайт. Сонда ... ... идея ... Қазақстан мемлекетінің прогрессивті
дамуының спорттанған өмірдегі алғышарттарын ... ... ... ... ... болсын, спорттық рухани-психологиялық кеңістік пен қоғамдық
санада болсын, ... ... ... ... ... ... ... пен отан қорғауға ассоциацияланатынын
түйсінсек, ... ... ... ... ... мемлекетінің
дүниежүзілік аренадағы беделін нығайтатын факторлардың бірінен ... ... ... ... бейнесі – мемлекетіміздің ... ... ... ... деп бағамдауымызға болады.
«Қазақстан прогресі – қазақ спортының ... ... ... ... ... ойын Олимпиадасы алдындағы, отансүйгіштік тұтас рух
жауапкершілігіндегі маңызды идеология тудыратын ... ... ... таза ... өнер ... ... жөнінен – эмоционалдық,
көрсетушілік, фантазиялық, эвристикалық, экзальтациялық т.б. болғандықтан,
оның дамуының айқындалған-жарияланған бұқаралық санадағы кредосы – ... ... Бұл ... ұран да әрбір қазақ спортшысының
тұтас болмысының өн ... ... тиіс ... ... ... ... ... та спорттың отансүйгіштік және еліміздің
мәдени-рухани дамуындағы прогрестік функциясын жете түсініп, Қазақстан
спортының дамуына және ... ... ... ... ерекше үлес
қосып келеді. Әрине, бұл жерде негізгі күш қазақстандық ... ... – ХХІ ... ... және ... ... ... қайта жасайды, «баптың» тарихи-әлеуметтік және өркениеттілік-мәдени
жетістіктеріне сүйене отырып, бапкерліктің жаңа ... ... ... ... ... және табиғи сабақтастығын негізге ала
отырып, әлемдік ... мен ... ... ... ... оның ... да ... Яғни,
Қазақстан спортының дамуы мүдделердің тоғысуынан туындайтын белгілі бір
саяси-әлеуметтік, мәдени-психологиялық ... буын ... ... ... ... да ... ... білім беру жүйесінде спорттық
ғылымды дамыту тұжырымдамасында» да осы бапкердің ... ... ... мән ... [102, С. ... ... ... алғаннан кейінгі еліміздің объективті
жетістіктері де көп көмектесе алады:
– тәуелсіздік арқылы жеткен рухани бостандықпен өмір сүру және ... өз ... үшін ғана ... ... сезіну;
– бап үшін қажетті кешенді материалдық-техникалық база мен ... ... ... ... ... ... ... аренадағы дүниежүзіндегі беделі, құқтық-
демократиялық, ... ... ... ... ... бағалау мен таразылау үшін басты қажеттілік – ... ... ... ... ... ... бойынша «бұратана-жабайы»
халық өкілі деп ... ... ... ... әзер деп
келісім беріпті.
– өзін толық ... ... ... ... ... ... ... әлемдік спорт кеңістігіне еркін енудің
волюнтаризмін иеленуі;
– қайта өркендеген ... ... ... арқылы спорттық
өнердің тарихи-философиялық негіздерін толық түйсіну мен бұрынғы дәстүрлі
салттарды пайдалануға мүмкіндіктердің ... ашық ... ... әлемнің озық тәжірибелерін игеру, өркениеттілік
талаптарын толық түйсіну мен ... т.б. ... атап ... тәуелсіздік Қазақстан прогресіне жол ашса, Қазақстан прогресі
еліміздегі спорттың өркендеуі мен дамуына алғы ... ... ... ... да ... ... өз ... тигізетін
өзара ықпалдас дуалистік тенденциялар.
Сондықтан мемлекетіміздің алға қарай ... ... да ... аренада
жетістіктерге жетуді назардан тыс қалдырмай, оған аса мән беруде [103].
Ендеше, «Қазақ елінің әлемдік ... ... ... ... ... орын алуына мүмкіндік беретін күш, ол – отан
сүйгіштік рух», ... ... ... ... әлемдік прогресс
көшіне ілесіп, мәдени-экономикалық өрлеуі үшін осы отансүйгіштік рухты
спорттық сана бойынша ... да ... ... ... бір буыны деп тұжырымдауымызға болады [104, ... ... ... ... ... ... ... идеологиялық шарттардың бірі де осы ... ... ... ... сана ... ... ... әлеуметтік институттарда жас буыннан бастау алады, ... ... ... ... ... ... ... беретін орта
мектептерде тәрбие жұмысын ұйымдастыру тұжырымдамасының» ... ... ... ... және ... деген тұжырым арнайы ұсынылған [105, 12 б.]. Бұл байырғы
этникалық сапаның, ... ... ... ... ... ... ... тәрбиесіндегі дәстүрлі өнегеліліктің жасампаздығы
болып есептеледі. Яғни, ... пен ... ... ... ... ... ... мен жол аша түсу болып табылады деп
пайымдауымызға болады.
Бұл ... ... ... ... ... ұғымдары мен мақсаты:
ұлттық спорттық дүниетаным, ұлттық спорттың шығу ... оны ... ... ... ... ... ... дамыту концепциясын дайындау және оны Қазақстан прогресіне
ықпалдастыру, ұлттық спорттық рух ... ... ... сана ... ... және ... ... жаңаша ұлттық
методологиясын жасау, спорттық ... ... ... ашу: ... ... рух т.б. мәселелер жеке-жеке талданды.
Сондықтан бұл ... ... ... етіп ... тақырыптың практикалық
жағына аса мән беріліп, бүгінгі ... ... ... ... мен Қазақстандағы
спорттың дамуы мен өркендеуінен нақты мысалдар келтіріліп, шынайы спорттық
өмірдің бейнесін танытуға және оны ... ... ... көп ... ... ... ... ұлттық идеяны өркендетудің ... бірі ... ... ... ... және тарихилық
принциптермен дәйектелді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Диссертацияның тақырыбы ... ... ... ұлттық
патриотизм идеясы» деп аталғандықтан, мұнда ұлттық идеяның спортта көрінуі
және спорт арқылы қалыптасқан ... рух пен ... ... ... ... азаматтар бойында пайда болуы мен
дамуы зерделенді. Қазақстан спортының дамуын әуелі ... ... ... ... ... ... ... бағамдап, тұтас ұлттық менталитеттің өзіндік
ерекшеліктері ... ... ... ... отансүйгіштік
мотиві қазіргі заман мен ... ... ... ... таңдағы еліміздің дамуының қажетті атрибуттары болатындығы ... ... ... өнегелілігін зерделеу және тани білу қажеттілігі
жолға қойылды. Зерттеу ... ... ... ... ... ... мен ... туралы әлемдік деңгейде ой толғап,
салиқалы пікір ... ... ... негізге алынды. Атап
айтқанда, ... ... ... ... ... тұжырымдар мен
қорытындылар ... ... ... ... ... ... дамуымен сабақтас
және ғұмыр кешу мәнділіктерінің басты атрибуттарының бірі екендігін ... ... ... ... ... таным-түсінігімізде жоқтан пайда болған
өнер түрі емес, сан ғасырлар бойы этноболмыстың өн ... ... ... ... ... ... зерделенді. Сондықтан қазақ
халқының спорт өнерінің ... ... ... оның ... діни ... әдет-ғұрыптық, жауынгерлік идеологиялық тамырлары
тарихи тұрғыдан талданып, ... жеке ... ... ... дәлелденді. Сонымен қатар спорт өнерінің дамуының тарихи-шығу
тектік ... ... ... ... ... ... ... спортының тарихи-шығу тектік негіздері мен бүгінгі ... ... ... ... ... ... олардың арасындағы ұқсастықтар мен
ерекшеліктер туралы тың пайымдаулар жасалды. Спорт ... көп ... ... ... ... ... ... өнерінің
құрылымдық-функционалдық негіздері талданып көрсетілді. Оның әрбір
құрылымын ... ... алып ... ... спорт өнерінің тарихи-
философиялық негіздері туралы жүйелі ойтолғамдарға алып келді. ... ... ... спорттық дүниетанымының ерекшеліктерін жаңаша
байыптауға мүмкіндіктер туғызды.
2. Жауынгерлік дәстүрдің ұлттық менталитеттегі ... ... ... ... зерделеу барысында жауынгерлік дәстүрдің қазақ халқының
таза ... ... ... ... ... ... бүкіл болмысын құрайтын шығармашылық сипатына қарай
спорт өнерінің де алғышарттық және ... ... ... ... алынған «баһадүр» образы осы спорттық туындының бастапқы
және сабақтасатын мәнділікте екендігі бойынша ұқсату түрінде көрсетілді.
Спортшы мен ... ... ... ... ... қазіргі заманғы спортшының бойындағы баһадүрлік субстрат
архетиптер негізінде қарастырылды.
Демек, қазақ мәдениетіндегі спорттық ... ... ... ... ... ... - тек спортшы ғана емес,
түркі ұлдарының ... ... ... моделі болып саналатын
менталитетіміздегі тәлімдік ... оның ... ... ... ... ... ... баһадүр прообраз ретінде
моральдық принципті ... ... ... ... ... ... баһадүрлік салттағы отансүйгіштік пен оның ... ... ... табылатын спортшының елінсүйгіштігі кіріктіріліп, тұтас
ұлттық рух ... ... ... алынды. Ұлттық рухтың қай дәуірде
болмасын өміршең отансүйгіштікпен байланыстылығы бүгінгі ... ... ... ... оның ... жалғасқан уақытсыз моделін
қамтитындығы ашылды.
3. ... ... ... ... ... ... проблемасы екендігі ұсынылды. «Бар болу» мен ... ... ... ... ел қорғауға ... ... және ... негізделген дүниетанымы салыстырыла ... ... ... ... ... ... – «тән мен ... идеясы талданды. Рухани даму мен тәндік жетілдірудің жарыспалы
үлгісі этникалық салт-санада ... ... ... ... ... ел мен жер үшін ұлтжандылық мәні көрсетіліп, ол да ... ... ... ... Рухани жетілу тәндік-физиологиялық
дамудың алғышарты болған деген өнегелілік шарттар ұсынылды. ... ... ... өн ... ... ... ... екендігі
нақтыланып, қазіргі заманғы спортшының осы салтты жалғастырушы ... ... ... тәні мен рухы ... жетілген
«адамжасампаздық философиясы» қай кезең үшін де мәнін жоғалтпаған статус
екендігі байыпталды. ... ... ... жас ... да ұлттық менталитет бойынша зерделенді: «он үште отау иесі»,
«отызында орда ... ... ... ... ... ел ағасы» т.б.
Осыған сәйкес қазіргі заманғы қазақ спортшысының тәні мен рухының
жетілуінің ... ... ... ... адам ... ... ... де сүйену қажеттілігі
айтылды. Мұнда да ұлттық рух ... ... ... ... ... өнері өзінің бойына тұтастай ұлттық ... ... оның ... ... ... ... байланысты қазіргі
замандағы ұлттық идея түсінігі зерделенді. Бұның ... ... ... ұлттық идея танымын бағамдайтындығы ұсынылды. Қазақстан ... ... үшін ... оңды функциялары әлеуметтік-мәдени деңгейлерде
ашып көрсетілді: ұлттың қауымдасуы мен бірігуінің биопсихоинтеграциясына
алып келетіндігі, ... ... ... мен ... ... ашатындығы, құрылымдық-функционалдық негіздері бойынша сол
этностың болмыс-бітімін айшықтап тұратындығы, ... ... ... және қайта жаңғыртушы буын ретінде қызмет
ететіндігі, әлемдік аренада танылған спортшы сол ... ... ... ... ... ... ... нығайтатын фактордың экзогендік
дамуын туғызатындығы, спортшының белсенділігі мен айрықшаланған тұлғалығы
арқылы ... сана мен ... ... ұлт ұрпақтары үшін үлгі
тұтарлық өнегелілік тәрбиелік үрдістер қалыптасатындығы, ұлттың жаңашалануы
мен қайта жаңғыруының факторларына әсер ... ... даму ... ... архетиптерінің елесін береді және ... т.б. Бұл ... ... ... ... спортының
жалпы ахуалы бойынша мысалдар келтіріліп дәлелденді, өмірмәнділік шынайылық
ретінде танылды, ... ... ... ... ... және ... спорттағы парадигмалардың ерекшеліктері шартты
түрде салыстырылып көрсетілді.
5. Патриотизмдік рух ... ... ... көрінісін айшықтай түсетіндігі
зерделеніп, Қазақстан спортының дамуы және ондағы патриотизмдік рухтың
өнегелілігі мәселелерін зерделеуде: ... ... ... ... ... ... рух; ... қоғамдық санадағы
отансүйгіштік өнегелілікті қалыптастыру т.б. мәселелерді ... ... ... ... ... ... ... отансүйгіштікке
байланысты міндеттері, сәйкесінше ұлттық менталитетіміз бойынша сараланды.
Осыдан ... ... ... ... ... түрінде модельдері құрылып, олардың әрбір құрылымына байыпты
философиялық талдаулар жасалып, ол ұлттық дүниетаным ... ... ... ... ... ашу үшін «Рух – Спорттық рух – Спорттық
отансүйгіштік рух» ... ... мен ... ... Осыдан Отансүйгіштік рухтың объективтілік ... ... ... Мәселен, «Қара Жерді -
мегафактор, Ел-жұртты - макрофактор, Менді – ... ... ... де ... ... ... бұлардың өмірмәнділік
сипатына қарай спорт өнеріндегі маңызы психофилософиялық ... ... Рух ... ... ... ... ... Қазақстандағы өнегелілік дәстүрлері байыпталды.
6. Сайып келгенде, спорттың Қазақстан прогресіне ықпалдасуы қажеттілігі
ұсынылып, спортты дамыту мен өркендетудің және ... ... ... ... ... ... ... Бұл
өз алдына мақсаттар мен міндеттер қоя алатын практикалық ... ... ... ... ... да ... оның ... концептуалды бағыттары ұсынылды.
Ұлттық спорт философиясының негізгі ұғымдары мен мақсатын ... ... ... ... ... ұлттық спорттың шығу тегі,
оны тарихи-салыстырмалы, герменевтикалық-психоанализдік, құрылымдық ... ... ... ... ... ... және оны Қазақстан
прогресіне ықпалдастыру, ұлттық спорттық рух ... ... ... сана ... ... және физиологиялық жетілудің
жаңаша ұлттық методологиясын жасау, спорттық этикалық ... ... ашу: ... ... рух ... құрылымдар жеке-жеке алынып, теориялық және практикалық жақтары
жете зерделеніп, оның бүгінгі ... мәні мен ... ... Басты
мотив – Қазақстанның әлемдік прогрестегі орнын нығайту үшін әлемдік ... ... мен ... ... ... ... ... объективтішарттары мен негіздері қарастырылып, оның этнотипті
бағдарланған жалпы жобалары да ... ... бұл ... жағына аса мән беріліп, тұжырымдар бүгінгі таңдағы ... ... мен ... спорттың дамуы мен ... ... ... спорттық өмірдің бейнесін әйгіледі.
ПайдаланЫЛған әдебиеттер тізімі
1. Назарбаев Н.Ә. Менің арманым да, мұратым да Қазақстан ... ... // ... – 2000. – №7. – 19 б.
2. Гончаров В.Д. Человек в мире ... ... ... ... и ... ... – М.: ... и спорт, 1978. – 96 с.
3. Этнос философиясы // Ғылым тарихы мен философиясы: Оқулық /
Жақып ... ... ... ... Ғабитов, Нағима
Байтенова. – Алматы: ... ... 2006. – 416 ... ... ... ... Ж.Дәуренбеков, Е.Тұрсынов. -
Алматы: Ана тілі, 1993. – 224 б.
5. Қазақ спортының саңлақтары. (Октябрь Жарылғапов, ... ... ... ... ... / ... Нұсқабайұлы. – Алматы: Білім, 2007. – 272 б.
6. Цивилизация // ... ... Ф.А. ... и ... – СПб., 1903. – Т. 38. – 442 с.
7. Клод Каэн. Кочевники и оседлые в ... ... // ... мир. – М., 1981. – 312 ... ... в Восточной, Центральной и Южной Африке. – М., 1991. –
226 с
9. ... С.Г., ... Т.И. ... ... ...... ... 1992.-374с.
10. Зайончковский А. Старейшие арабские хадисы о тюрках. VІІ-ХІ
вв.: Тюркологический сборник. – М., 1996.-276с.
11. Гумилев Л.Н. ... ... – М., ... Хара Даван Э. Чингис-хан как полководец и его ... ... ... ... ... ... И.В. Средняя Азия в известиях античного историка
Ктесия. –Душанбе, 1975-191с.
14. Стеблева И.В. ... ... VI-VIII вв. – М., ... ... М. ... ... о племеном составе коренного
населения Ташкентского уезда. – Кызыл-Орда, 1926.
16. Бекежан Ө.Қ. Қоғам және миф: Оқу құралы. – ... ... – 124 ... ... В.И. Игра и ... деятельность: автореф. ... док. пед.
наук. – М., 1969. – 35 ... ... Қ. ... және ... ... мәдениеті // Ақиқат. –
2000. – №12.- 3-9 бб.
19. Қазақтың халық философиясы // 20 том. – ... ... 2006. ... Т. – 544 ... ... Б. ... ... дене тәрбиесі (Мұғалімдерге арналған
көмекші құрал). – Алматы: Рауан, 1994. – 63 б.
21. ... Д.Р. ... в доме // ... и ... – М.: ... – №2 – С.15-17.
22. Кшибеков Д., Кшибеков Т. Речь и писменность. ... ... ...... ... 2004. – 263 ... ... көшпелілер дүниетанымы // 20 том. – Астана: Аударма, 2005. –1 ... 496 ... ... Е.А. ... с «королевой спорта» 2-е изд., доп. – ... 1991. – 127 ... ... Н.А. К ... о ... ... ... // Тезисы докладов
итоговой научной конференций. – Л.: ВДКИФК, 1983.- С.14
26. Сулейманов Н.И. К определению ... и ... ... ... ... – Хабаровск, 1982. – 256 с.
27. Матвеев Л.П. Введение в теорию физической культуры. – М.: ФиС, ... ... ... Н.И., ... В.И. Физическая культура и спорт в современном
обществе. – М.: Высшая школа, 1983.-112 с.
29. ... Ю.В. ... как ... ... ... ... ... научной конференций. – Л.: ВДКИФК, 1982. – С. 14
30. Кучеревский В.Б. Спортивные ... и ... // ... и ... ... ... и спорт, 1975. – 192 с.
31. Ольшанский Т. Магия спорта. – М.: Планета, 1989.-286 ... ... Л.И. ... ... ... и ... ... пособие. –
М.: Академия, 2001. – 240 ... ... Н.В., ... Ю.Л. ... ... 2-е изд., перераб.
и доп. – М.: Высшая школа, 2000. – 152 с.
34. Қорқыт Ата ... / ... ... ауд: Б. Ысқақов. – Алматы: Жазушы,
1994. – 362 б.
35. Бекеева Н.Ж. Қазақ поэзиясындағы ... ... мен ... ... ғыл. ... ... автореф.: 07.00.02. – Алматы, 1999. – 21б.
36. Смирнов Ю.И., Полевщиков М.М. Спортивная метрология. – М.: ... – 232 ... ... Оқу ... ... ред. басқ. Құдиярова А.М. – ... 2004. – 448 ... ... К. ... и мир. ... ... ... – Алма-Ата:
Қаржы-Қаражат, 1994. – 48 с.
39. Әлібеков Ш. Қазақ фольклорының эстетикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – ... ... З. ... ... ... және ... таным
ерекшеліктері. – Алматы: Білім, 1994. – 224 б.
41. Орынбеков М. Қазақ дүниетанымындағы тәңіршілдік //Философия тарихы. ...... ... 2006. – 14 Т. – 488 ... ... А. Қазақтардың дүниетанымы. – Алматы: Қазақ университеті, 1993.
– 56 ... ... ... по ... / Под. ред. М.Ф. ... – М.:
Просвещение, 1983. – 223 ... ... ... ... – М.: ... 1994. ... с.
45. Краткий словарь по социологий. – М., 1989. – 218 с
46. Психология /Под ред. В. М. Мельникова. – М.: ... и ... ... 367 ... ... ... ... / Гл. ред. А.М. Прохоров // В 30 т. ... ... ... 1975. – Т. 19. – 648 ... Ай, ... заман-ай... (Бес ғасыр жырлайды) 2 томдық. / Құраст.
М. Мағауин, М. Байділдаев. – ... ... ССР ... ... комитеті Бас редакциясы, 1991. – 1 Т. – 384 б.
49. Ленин В.И. Сочинения. – М.: Просвещение, 1970. – Т. 28. – 400 ... ... С.Т. ... ұлттық жауынгерлік дәстүр арқылы ерлікке
баулудың ... ... пед. ғыл. ... ... ... - ... – 23 ... Қалиева К.И. Махмұт Қашқаридың педагогикалық идеялары: пед. ғыл. канд.
... автореф.: 13.00.01. – Алматы, 2003. – 24 ... ... Р.Б. ... ... ... и ... / Отв.
ред. Д.К. Кшибеков. – Алматы: Ғылым, 1995. – 248 с.
53. Менлибаев К.Н. Роль национальных ... в ... ... материалам конкретно-социологических исследовании молодежи Республики
Казахстан): автореф. ... канд. филос. наук.: 09.00.02. –Алматы: Институт
Философии НАН РК, 1995. – 19 ... ... А. ... / Оқу ... – Алматы: Арыс, 2000. – 237 б.
55. Қартаева Ш.С. Қазақ ... ... ... және ... ... (ХҮ-
ХҮІ ғғ.): т. ғыл. канд. ... автореф.: 07.00.02. – Алматы, 1999. – 21 ... ... Ш. Эпос ... ... батырлық жырларының поэтикасы. –
Алматы: Ғылым, 1993. – 296 б.
57. Жарықбаев Қ. ... ... ... - ... Қазақстан, 1996. –
160 б.
58. Григорян Б.Т. Философская антропология: ... ...... 1982. – 188 с. ... ... ... для ... высших
учебных зеведений. – М.: Феникс, 1997. – 576 с.
59. Коробейников Н.К., Михеев А.А., Николенко И.Г. Физическое воспитание. ... ... ... 1984. – 336 ... ... Г. Адам ... ... мәні. – Алматы, 2001. – 240 б.
61. Дүйсенбаев А. Қазақ батырларының қаһармандық бейнесі арқылы оқушыларды
отансүйгіштікке тәрбиелеудің педагогикалық ... пед. ғыл. ... ...... 2005. – 24 ... ... Д.Ш. Қазақтардың зергелік бұйымдары мен қару-жарақтарының
тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... научно-теоретической конференции и 4
Тажибаевских чтении, посвященных 70 летию Казахского ...... ... ... 2004. – 174 ... Шопенгауэр А. Избранные произведения / Сост. авт. вступ. ст. и ... ... – М.: ... 1992. – 479 ... ... А.Н. Избранные сочинение. – М.: Гослитиздат, 1952.-712с.
65. М.Л. Журавин., О.В. Загрядская., Н.В. Казакевич и др. ... / ... М.Л. ... Н.К. ... – М.: ... 2001. – 448 с.
66. Психология. / Под ред. В.М. Мельникова. – М.: ... и ... – 367 ... ... А.Т. ... ... Жоғары оқу орындары ... және ... ... ... мақсатында даярланған
арнаулы курс бағдарламасы. – Ақтөбе, 2001. – 20 ... ... ... Әл ...... ... 1971. – 172 б.
69. Әлемдік мәдениеттану ой-санасы. Қазақстанның ... ... ... // 10 ... – Алматы: Жазушы, 2006. – 10 ... ... ... ... ... /Состав. В.В. Малявин,
Б.Б. Виноградский. – М.: Товарищество ... ... и ... – 446 с.
71. Турсунов Е.Д. Истоки тюркского фольклора. Коркыт. – Алматы: Дайк-Пресс,
2001. – 168 с.
72. Станкин М.И. ... ... ... воспитания:
Пособие для учителя. – М.; Просвещение, 1987. – 224 ... ... ... Оқулық / Ж.Алтай, А.Қасабек, Қ.Мұқамбетәли. –Алматы:
Жеті Жарғы, 1999. – 288 б.
74. Капышев А., Колчигин С. Философия Грядущего (Истинный Путь ... ... ТОО ... 1999. – 184 ... Бартольд В.В. Первоначальный ислам и женщина. - ... и ... – М.: Изд. МГУ, 1992. – С. ... ... ... / ... ... Р.Н., Ақмамбетов Ғ.Ғ.,
Әбділдин Ж.М.. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1996. – 525 б.
77. А. Косиченко., Ә.Нысанбаев. ... ... // ... теориясы. 20
томдық. – Астана: Аударма, 2006. – Т.18. – 504 ... ... И. В тени ... дня. – М.: ... 1992. –
464 с.
79. Қазақстан ... ... ... ... ... ... арттыру мемлкеттік саясаттың басты мақсаты
// Егемен Қазақстан, 2008, 7 ақпан
80. Кішібеков Д. ... идея // ... – 2008. – №5. – 23 ... ... В.И. Педагогика. – Казань: Центр инновационных технологий,
2000. – 373 ... ... ... ... ... // В 17 т. – М., 1959. – Т. ... 296 с.
83. Патриотизм: истоки и современные проблемы. – Махачкала: ... ... – 94 ... ... ... ... – М.: Прогресс-Энциклопедия, 1994. –
576 ... ... Д.К. ... ... ... ... упадок. – Алматы:
Наука, 1984. – 235 с.
86. Методические рекомендаций по ... ... ... ... и ... ... области / Сост. С.С. ... ... С.Д. ... Х.А. ...... ... Дене ... мен спортты ұйымдастыру. Әдістемелік ұсыныс / Құраст.
С.С. Жекенов., Р.К. Жұбаншалиев, ... У.А. ... ... 2006. – 68 ... ... М. Намыс туын жықпаған бұл – Ермахан.// Мектептегі дене
шынықтыру. - 2009.- № 2.- ... ... ... оқу ... ... ... оқу ... – Алматы:
Білім, 1994. – 176 б.
90. Есім Ғ. ... ...... ... 1994. – 220 б.
91. Тайжанов А. Жабайхан Әбділдин – Қазақстан философия мектебінің негізін
салушы. – Алматы, 2003. – 39 ... ... ... Об ... и ... ... / Пер. с нем. – Москва:
Энигма, 1997. – 144 с.
93. ... Е.Т. ... ... ... ... қыз ... ерік-
жігер қасиетін шыңдау // Дене тәрбиесінің жаршысы. – 2005. – №2. ... ... ... Компьютер и физическая культура и спорт // Гимнастика ... ... – М.: ... и спорт, 1987. – 111 с.
95. Сағындықов Е. ... ... ... ... ... ... I-XI ... арналған үлгі бағдарлама) –Алматы: Рауан, 1993.–
91 б.
96. Жоба. Қазақтың ұлттық ат спорты ойындарының ережесі. – Астана, 1999. ... ... ... халық философиясы / 20 томдық. – Астана: ... 2006. –Т. ... 544 ... ... С. ... ... негіздері.–Алматы: ӘЛ-ФАРАБИ, 1995.-
460б.
99. Жүнісбеков Ж.Ы. Жасөспірім таеквондашылардың кешенді дайындығы // Дене
тәрбиесінің ... – 2005. – №2. –148 ... ... В.И. Разработка и исследование физиологических параметров
методики цигун, возможности комплексной ... ... для ... на ... в г. ... // Вестник физической
культуры. – 2005. – №2.- ... ... Г.Ж. ... Оқу ... – Алматы: Зият-Пресс, 2006. – 204
б.
102. Кульназаров А.К., Иванов Г.Д. Концепция ... ... ... ... образования республики Казахстан // Вестник физической культуры.
– 2005. – №2. – ... Дене ... мен ... туралы ҚР 1999 жылғы 2 желтоқсандағы Заңы. ҚР
дене ... мен ... ... ... ... арналған
Мемлекеттік бағдарламасы. ... М.И. ... пән ... дене ... ... ... // ... ғылыми-практикалық коференция материалдары. – Алматы, 1998. – 108 б.
104. Саламатова Ш.А. ... діл, ... ... ... ... және ... Ғылыми жинақ. («Қазақстандағы ұлттық
психология мен педагогиканың өзекті проблемалары» атты ... ... мен ... оқуларының материалдары. – Алматы,
2003. – 146 б.
105. Тәжібаева С.Ғ., Тәуірбаева Г.К.Жалпы ... ... орта ... ... ... тұжырымдамасы. – Алматы, 2006. – 14 б.
-----------------------
Сурет 1 – Қазақ спортының құрылымдық-функционалдық негіздері

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 157 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет
Б. Эльконин бойынша тұлға дамуы18 бет
Мінез – құлық функциялары мен мінез – құлық дамуындағы үш саты15 бет
Мектеп психологының іс-қағаздары3 бет
Мектепке дейінгі мекемелердегі психолог қызметі5 бет
Шаңғы спорты10 бет
«жасанды интелект дамуындағы кибернетикалық рөлі: білім беру саласында »9 бет
Адамның тарихи дамуындағы биологиялық және әлеуметтік факторлар 16 бет
Алаш идеясы4 бет
Алаш» идеясы және халықаралық «Қазақ тілі» қоғамы4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь