Ә. Кекілбаевтың повестеріндегі тарихи тұлғалар тағылымы

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 Ә. КЕКІЛБАЕВТЫҢ ПОВЕСТЕРІНДЕГІ ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАР ТАҒЫЛЫМЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

13
2 Ә. КЕКІЛБАЕВТЫҢ РОМАНДАРЫНДАҒЫ ТАРИХИ.ӘЛЕУМЕТТІК ШЫНДЫҚ ЖӘНЕ КӨРКЕМДІК ЖИНАҚТАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
34
2.1 «Абылай хан» драмасы және суреткерлік таным ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
193
3 Ә. КЕКІЛБАЕВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ МАХАМБЕТ БЕЙНЕСІ ... ... 204
3.1 Ә. Кекілбаевтың «Шандоз» тарихи.баянындағы ұлттық дүниетаным арналары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

208
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
295
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
302
ҚОСЫМША А ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 309
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеуде қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар, прозамызда тарихи тақырыпты бейнелеуде шығармашылық шеберлігімен үлкен белеске көтерілген суреткер, Қазақстанның халық жазушысы Әбіш Кекілбаевтың туындыларындағы тарихи тұлғалар тағылымы қарастырылады. Рухани дамуымызға, қазақ әдебиетінің өркендеуіне, ұлттық дәстүрге өз шығармаларымен айтарлықтай үлес қосқан өзге де қаламгерлердің туындыларын да қатар қарастырып, образ жасаудағы үндестіктері мен айырмашылықтары сарапталып, бағасын беру қажеттілігі де басты назарда ұсталды. Бүгінгі күні тәуелсіздік уақытында жаңа көзқарас биігінен жекелеген қаламгерлердің шығармашылығының тереңіне бойлап, олардың туындыларының көркемдік-шеберлік сипатын айқындау, талдау, таразылау – қазақ әдебиеттану ғылымының талабы, сұранысы екені сөзсіз.
Зерттеу жұмысында автордың көркем әдебиеттегі бейне сомдаудағы суреткерлік амал-тәсілі әр жанр бойынша сараланады. Қаламгердің тарихи тақырыпты игеруі, образ жасау жолдары, кейіпкерді типтендіру ерекшелігі, тарихи құжаттар мен мұрағат деректерін сөйлетуі, характер жасау шеберлігі, фольклорды пайдалану машығы, тағы басқа ерекшеліктері талданады. Қаламгердің «Үркер», «Елең-алаң» романдарымен қатар бірқатар повестері, «Абылай хан» драмасы, тың туындысы «Шандоз» деректі-баянындағы ұлттық дүниетаным арналары қарастырылды.
Диссертациялық жұмыстың өзектілігі. Ә. Кекілбаевтың шығармашылығы бұрын ғылыми тұрғыдан арнайы, жеке түрде зерттелген жоқ. Зерттеу еңбектің өзектілігі – жазушының шығармашылық ізденісін, кейіпкер бейнесін жасаудағы шеберлік қырларын, стильдік ерекшелігін айқындап ашып беру. Суреткердің «Үркер», «Елең-алаң» романдарының бас кейіпкері Әбілқайыр бейнесі және ол өмір сүрген дәуір ерекшелігі тарихи жырлар мен аңыз-әңгімелердің, тарихи деректердің пайдаланылуы, туындыдағы тағы басқа тарихи тұлғалардың бейнелері саралап талдауды қажет етеді. Тақырыптың өзектілігі де осы мақсаттан туындайды.
Рухани тәуелсіздік бізге еркін ойлау мүмкіндігін сыйлады. Осындай азат ойдың биігінен әдебиет тарихы мен әдебиеттану ғылымындағы ақтаңдақ тұстарымызға қайта үңілу – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі. Ә. Кекілбаевтың әдеби шығармашылық мұрасын, оның ішінде, повестері мен романдарындағы тарихи таным, тағылым мәселелері, суреткерлік шеберлігін зерттеу де осындай қажеттілік пен өзектіліктен туған. Сондықтан да Ә. Кекілбайұлының рухани және көркем шығармаларын ғылыми негізде танып білудің бүгінгі күн мен келешек үшін де мәні зор. Ә. Кекілбаев – ұлтымыздың шебер суреткері, өзіндік дара қолтаңбасы бар, ұлттық тіл байлығын жете меңгерген, суреттеу мәнері айқын, ерекше талант. Оның шығармаларында қазақи тұрмыстың, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты, уақытты кең көлемде суреттеуі – соның айғағы.
Қадау-қадау тақырыптарды таңдап, тереңдеп баратын суреткердің «Үркер», «Елең-алаң», «Аңыздың ақыры», «Күй», «Шыңырау», «Ханша-дария» хикаясы», «Абылай хан», «Шандоз» т.б. шығармалары жаңа зерттеулер жасауды, тың пайымдаулар айтуды күтеді. Суреткердің қаламгерлік қарымының, парасат-пайымының, тереңдігі мен кемелдігін анықтау қажет. Оның шығармалары қазақ әдебиеті үшін көркемдік тұрғыдан, тақырып ауқымы жағынан құнды дүниелер болып табылады. Сондықтан қаламгер шығармашылығына үлкен кешенді зерттеу қажет еді. Қаламгердің тарихи тақырыпты меңгеруі, тарихи тұлға сомдаудағы құжат пен фольклорлық мұраларды пайдалану шеберлігі, шығармаға негіз болған өмірлік шындық сараланып, терең талдау өзегіне айналды. Бұл зерттеудің өзектілігін құрайды.
1 Кекілбаев Ә. 12 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Өлке, 1999. – 6 т. – 464 б.
2 Кекілбаев Ә. 12 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Өлке, 1999. – 1т. – 396 б.
3 Жұбанов А. Құрманғазы. – Алматы: Жалын, 1978. – 1 т. – 368 б.
4 Кекілбаев Ә. Таңдамалы. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 397 б.
5 Әбдезұлы Қ. Тәкен Әлімқұлов және қазақ прозасы. – Алматы: Арыс, 2006. – 174 б.
6 Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. Ұлы даланың ұланғайыр мұрасы. – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 224 б.
7 Садықов Х. Психологизм туралы // Простор. – 2005. – № 12. – 11 б.
8 Толстой Л. О литературе. – М., 1955. – 310 с.
9 Ісімақова А. Асыл сөздің теориясы. – Алматы: Таңбалы, 2009. – 336 б.
10 Бегжан А. Көшкен жұрттар, көмілген арналар. – Алматы: Үш қиян, 2004. – 120 б.
11 Ергөбек Құлбек. Жазушы шеберханасы. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2002. – 292 б.
12 Спан Ә. Тобанияз. – Ақтау: Ақтау типографиясы, 2005. – 108 б.
13 Дүйсенбаева Ж. Қаламгер Ә. Кекілбаевпен сұхбат. – Ақтау: Ақтау полиграфиясы, 2001. – 36 б.
14 Байдосов З. Достан – тарихи тұлға. – Ақтөбе: Ақтөбе полиграфиясы, 1999. – 121 б.
15 Жұбанов А. Қазақ халық композиторлары. – Алматы: Жазушы, 1962. – 222 б.
16 Кекілбаев Ә. Сермей тартқан семсер күй // Егемен Қазақстан. – 2005. – 12 желтоқсан.
17 Кекілбаев Ә. Құс қанаты. – Алматы: Жалын, 1989. – 352 б.
18 Сейдімбек А. Күмбір-күмбір күмбездер. – Алматы: Жалын, 1981. – 240 б.
19 Жүсіп Қ. Шың мен шыңырау. – Алматы: Арыс, 2000. – 134 б.
20 Қайнар // Кітапта: Атырау энциклопедиясы / Ред.: З. Қабдолов. – 273 б.
21 Батталова Р., Исламжанұлы К., Тілешева С., Әрінова Б. Әдебиет: 6-сынып оқулығы. – Алматы: Атамұра, 2006. – 248 б.
22 Потанин Г.Н. Казахский фольклор в собрании Г.Н. Потанина. – Алматы: Наука, 1972. – С. 379.
23 Кун Н.А. Ежелгі Греция мифтері мен аңыздары. – Алматы: Мектеп, 1979. – 503 б.
24 Гете И.В. Собрание сочинений в 10-ти томах. Об искусстве и литературе. – М.: Художественная литература, 1980. – 286 с.
25 Мағауин М. Құмырысқа қырғыны. – Астана: Аударма, 2004. – 352 б.
26 Қабышұлы И. Шыңғыс хан // Егемен Қазақстан. – 1992. – 24 тамыз.
27 Эренжан Кара Даван. Чингиз-хан как полководец и его наследие. – Алматы: Жазушы, 1997. – 342 с.
28 Сыдықов Т. Қазақ тарихи романы. – Алматы: Ер-Дәулет, 1986. – 252 б.
29 Ян В. Батый. 4-издание. – Нукус: Издательство Каракалпакстан, 1982. – 594 с.
30 Қоңыратбаев Т. Ертедегі ескерткіштер. – Алматы: Өнер, 1996. – 271 б.
31 Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар. – Алматы: Жалын, 1979. – 272 б.
32 Кекілбаев Ә. Сапарнама // 12 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Өлке, 1999. – 7 т. – 512 б.
33 Қабдолов З. Сөз өнері. – Алматы: Қазақ университеті, 1982. – 368 б.
34 Жақсығалиев Ж. Әбілқайыр ханның саяси-мәмілегерлік қызметі авторефераты. – Орал: Орал полиграфиясы, 2003. – 25 б.
35 Рычков П.И. История Оренбурга 1730-1750 / Под ред.: Н.М. Гутыра. – Оренбург: Изд. Оренбургского губернского Статического комитета, 1896. – С. 321.
36 Левшин А.И. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей в трех томах. – Алматы: Санат, 1996. – 665 с.
37 Кэстль Д. 1736 жылы Кіші жүз ханы Әбілқайырға барып қайтқан сапары туралы. – Алматы: Санат, 1996. – 96 б.
38 Әбдезұлы Қ. Тарих және тағдыр. – Алматы: Қазығұрт, 2004. – 208 б.
39 Кекілбаев Ә. Үркер. – Алматы: Жазушы, 1981. – 584 б.
40 Әбдікова Қ. Қазақ әдебиетіндегі тұлға мәселесі. – Алматы: Абай атындағы Қазақ мемлекеттік университеті баспаханасы, 1998. – 100 б.
41 Нұрғалиев Р. Әдебиет теориясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 344 б.
42 Дәдебаев Ж. Жазушы еңбегі. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 340 б.
43 Дүйсенбаева Ж. Әбіш Кекілбаев – суреткер. – Алматы: Нұрлы әлем, 2006. – 260 б.
44 Паллас П. Ресей империясының әр түрлі провинцияларына саяхат. – СПб., 1809. – 120 б.
45 Қазақстан тарихы: оқулық / Ред.: М. Қозыбаев. – Алматы: Атамұра, 2002. – 101 б.
46 Өтениязов С. Әбілқайыр хан туралы деректер сыры // Маңғыстау, 2006. – 4 желтоқсан.
47 Кекілбаев Ә. Елең-алаң. – Алматы: Жазушы, 1984. – 432 б.
48 Әлімжанов Ә. Жаушы. – Алматы: Жазушы, 1976. – 320 б.
49 Сматаев С. Елім-ай. – Алматы: Жазушы, 1980. – 416 б.
50 Есенберлин І. Көшпенділер. – Алматы: Көшпенділер, 2007. – 912 б.
51 Мәшімбаев С. Әбілқайыр хан. – Астана: РМҚК Баспа-полиграфиясы. 2007. – 216 б.
52 Кекілбаев Ә. 12 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Өлке, 1999. – 4 т. – 464 б.
53 Эверсман Э.А., Неуструева С.С. Оренбургские степи в трудах П.И. Рычкова. – М.: Гос.изд. географической литературы, 1949. – 212 с.
54 Сыдықов Т. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін жазылған диссертациясынан. – Алматы: Қазақ университеті, 2006. – 105 б.
55 Кононов А.Н. Жизнь и деятельность Абу-л-Газы, хана Хивинского война и историка. – Изд. АН СССР, 1958. – 222 с.
56 Очерки из истории туркменского народа и Туркменистана вҮІІІ-ХІХ вв. – Ашхабад, 1957. – 216 с.
57 Басин В.Я. Россия и казахские ханства в ХҮІ-ХҮІІІ в. – Алматы, 1971. – 169 с.
58 Ерофеева И. Хан Абулхаир: полководец, правитель, и политик. – Алматы: Санат, 1999. – С. 336.
59 Ахтанов Т. Ант. – Алматы: Жазушы, 1984. – 448 б.
60 Меңдалыұлы А. Адай шежіресі. – Алматы: Информ-А, 2002. – 480 б.
61 Кекілбаев Ә. Дуадақ қонған боз төбе // Егемен Қазақстан. – 2005. – 14 қыркүйек.
62 Байекеев Б. Өскен орда. – Алматы: Информ, 2005. – 266 б.
63 Ақтаев С. Қазақ ханымдары. – Алматы: Ана тілі, 2001. – 118 б.
64 Өтениязов С. Әбілқайр хан // Үш қиян. – 2007. – 12 қаңтар.
65 Қазақ ру-тайпаларының тарихы. – 3-кітап, – Алматы: Алаш тарихы зерттеу орталығы, 2005. – 1 т. – 452 б.
66 Қазақ совет энциклопедиясы \ Бас ред. М. Қаратаев. – Алматы: Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы. – 1974. – 4 т. – 672 б.
67 Байдосұлы З. Үш ғасыр перзенттері. – Ақтөбе: А-Полиграфия, 1997. – 338 б.
68 Қазақстан тарихы энциклопедиялық анықтамалық \ Төраға Құл-Мұхаммед Мұхтар. – Алматы: Аруана, 2006. – 480 б.
69 Кекілбаев Ә. Азаттықтың ақ таңы – Алматы: Қазақстан 1998. – 720 б.
70 Шыртанов І. Текті тұлғаның тұнбасы. – Алматы: Арыс, 2005. – 320 б.
71 Бес ғасыр жырлайды / Құраст.: М. Мағауин. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.
72 Төреқұлов Н. Даланың дара ділмарлары. – Алматы: Қазақстан, 2001. – 544 б.
73 Бердібай Р. Эпос мұраты. – Алматы: Білім, 1979. – 320 б.
74 Қырымның қырық батыры \ Төраға С. Еңсегенов. – Алматы: Арыс, 2006. – 544 б.
75 Қондыбай С. Жауынгерлік рух кітабы. – Алматы: Нұрлы әлем, 2006. – 240 б.
76 Жұмаділов Қ. Таңғажайып дүние. – Алматы: Тамыр, 1999. – 624 б.
77 Кекілбаев Ә. Төрт тарапқа түгел мәшһүр тұлға // Маңғыстау. – 2006. – 26 қазан.
78 Спан Ә. Сүйінғара. – Түркия: Таймас, 2006. – 400 б.
79 Қазақ тарихы: оқулық / Құраст.: Н. Құлмұханбетова. – Алматы: Ғылым, 2004. – 464 б.
80 Ғабдуллин М. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік оқу-педагогика баспасы, 1964. – 330 б.
81 Спан Ә. Топограф Алексеев және Маңғыстау (Солтүстік Үстірттің Жемге дейінгі топографиялық сипаттамасы). – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 200 б.
82 Қазақстан Ұлттық энциклопедия / Бас ред.: Ә. Нысанбаев. – Алматы: Қазақ энциклопедиясының бас редакциясы, 2002. – 4 т. – 720 б.
83 Тоғысбав Б. Әйтеке би // Алтын орда. – 2006. – 10-16 қараша.
84 Қазақстан тарихы. Шың кітап \ Ермұханова К.Х. – Алматы: Дәуір, 2006. – 356 б.
85 Маңғыстау мұралары. – Алматы: «Парыз» ізгілік шағын мекемесі, 1993. – 14 б.
86 Диваев А.А. Этнографические материалы // Сборник материалов для статистики Сыр-Даринской области. – Ташкент, 1896. – Т.5. – 96 с.
87 Вяткин М.П. // Материалы по истории Казахской ССР. – Алматы, 1948. – Т. 2.– Ч.2. – С. 5.
88 Төлеуғалиев Б. Бас сардар. – Алматы: Информ, 2005. – 160 б.
89 Мен қашанғы жүйрігің. Шығарушы \ С. Назарбек. – Алматы: Жазушы 1988. – 344 б.
90 Аполлова Н.Г. Присоединение Казахстана к России. – Алматы, 1948. – 253 с.
91 Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 239 б.
92 Қозыбаев М. Өркениет және ұлт. – Алматы: Сөздік-словарь, 2001. – 369 б.
93 Иманов В. Яраланған кощик-бөркет ул // Мәйдан. – 2002. – № 7. – 29- 33 бб.
94 Қозыбаев М. Аңырақай шайқасы-отан тарихының жарқын белесі // Егемен Қазақстан, 2002.– 14 ақпан.
95 Қазақстан Ұлттық энциклопедия / Бас ред.: Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 1999. – 2 т. – 720 б.
96 Кекілбаев Ә. Шандоз. – Алматы: Арыс, 2004. – 360 б.
97 Дуров В. О обычаях награждения холодным оружием в России // Родина. – 2005. – 8 августа.
98 Спан Ә, Дүйсенбаева Ж. Ералы ханның қылышы. – Маңғыстау, 2003. –12 04.
99 Моисеев В.А. Джунгарское ханство и казахи. ХҮІІ-ХҮІІІ вв. – Алматы, 1991. – 232 с.
100 Соловьев С.М. История России с древнейших времен. Кн. ХҮІІІ. – М., 1962. – Т.15. – С. 275.
101 Баканов А.Г. Современный зарубежный исторический роман. – Киев: Высшая школа, 1989.– 182 с.
102 Ершов М. В. Н. Татищев // ХХ ғасыр құпиялары. – 2007. – №10. – 14- 17 бб.
103 Қазақстан Ұлттық энциклопедия / Бас ред.: Ә. Нысанбаев. – Алматы: Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2002. – 4 т. – 720 б.
104 Мензельман И. Саяхаттар мен күнделіктер. – Алматы: Жазушы, 2005. – 170 б.
105 Потанин Г.Н. Сибирь и ее нужды // Родина. – 1868. – № 11. – С. 11-19.
106 Балязин В. Тайны дома Романовых. – М.: Олма-Пресс, 2006. – 444 с.
107 Венюков М. Опыт военного обозрения русских границ в Азии. – СПб., 1873. – 11 с.
108 Тевкелев М. Опись казахских родов и племен. Казахско-русские отношения в ХҮІ-ХҮІІІ. – Алма-Ата, 1961. – 160 с.
109 Касымбаев Ж. Экспедиция М.Д. Бухгольца и создание Прииртышских крепостей в начале ХҮІІІ в. – Алматы: Ғылым, 1974. – 211 с.
110 Берг Ф.Ф. Первые русские научные исследования Устюрта. – М.: Изд. АН СССР, 1963. – С. 103.
111 Соловьев С. М. Из книги древней Российской книги. – М.: Мысль, 1988. – 2 т. – 757 с.
112 Кубасов И.М, Кубасова А.А. Подвиг и трагическая судьба князя Бекович Черкасского. – Ашхабад: Илим, 1812. – С. 259.
113 Қазақстан Ұлттық энциклопедия / Бас ред.: Ә. Нысанбаев. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2007. – 9 т. – 688 б.
114 М. Мағауин. Аласапыран. – Алматы: Жазушы, 1988. – 832 б.
115 Вельяминов-Зернов В.В. Исследование касимовских царях и царевичах. – СПб., 1864. – Ч. 2. – С. 32.
116 Бердібай Р. Тарихи роман. Оқу құралы. – Алматы: Санат, 1997. – 291 б.
117 Радлов В.В. Образцы народной литературы тюркских племен. – СПб., 1872. – Ч. ІҮ. – С. 121.
118 Қозыбаев М. Сібір тарихы. – Алматы: Мектеп, 2003. – 190 б.
119 Әбілқасым М. Бөкенбай батыр // Алтын орда. – 2008. – 1-7 мамыр.
120 Кекілбаев Ә. Абылай хан // Егеменді Қазақстан. – 1999. – 11 қараша.
121 Құдайбердіұлы Ш. Қазақтың түп атасы // Абай. – 1992. – №1. – 12- 15 бб.
122 Тарихи жырлар. Редакциялық алқа: З. Ахметов, С. Қирабаев, С. Қасқабасов, А. Сейдімбеков, Ш. Ыбыраев. – Алматы: Білім. – 1995. – 288 б.
123 Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Ер-Дәулет, 1995. – 298 б.
124 Златкин И.Я. Жоңғар халқының тарихы. – Алматы: Жалын. – 1999. – 481 б.
125 Моисеев В.И. Джунгарское ханство с казахи в ХҮІ-ХҮІІІ вв. – Алматы, 1991. – 180 с.
126 Мыңжан Н. Қазақтың қысқаша тарихы. – Алматы: Жалын. – 1994. – 397 б.
127 Тарақов Ә. Қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға проблемасы. – Алматы: Қазақ университеті, 2004. – 339 б.
128 Уәлиханов Ш. Бес томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1985. – 2 т. – 105 б.
129 Художественный образ и историческое сознание ІІ Межвузовский сборник. – Петрозаводск, 1974. – 208 с.
130 Мақпыров С. Қазына. – Алматы: Арыс, 2004. – 320 б.
131. Аманшин А. Махамбеттің ұрпақтары // Қазақ әдебиеті. – 1955. – 6 маусым.
132 Аманшин А. Махамбет қашан қаза тапты? // Қазақ әдебиеті. – 1956. – № 34. – 20 май.
133 Аманшин А. Махамбеттің тұңғыш жарияланған өлеңі (Махамбеттің Баймағанбет сұлтанға айтқаны). – Алматы: Әдебиет және искусство, 1956. – №8. – 240 б.
134 Махамбет. Ереуіл атқа ер салмай / Құрас.: Ғабдолла Мұштақ. Шайыр. – Орынбор: Харимов-Хұсайнов компаниясының паровой типографиясы, 1913. – 135 б.
135 Аманшин А. Жүрек әмірімен // Қазақ әдебиеті. – 1955. – 1 июнь.
136 Аманшин А. Махамбет мұрасы төңірегінде // Қазақ әдебиеті. – 1956. – № 12. – 15 желтоқсан.
137 Махамбет. Ереуіл атқа ер салмай. – Алматы: Жазушы, 1974. – 151 б.
138 Махамбет. Жыр семсер. – Алматы: Жазушы, 1979. – 148 б.
139 Аманшин Б. Махамбеттің тағдыры. – Алматы: Өлке, 2003. – 232 б.
140 Исатайдың семсері. – Алматы: Өнер, 1990. – 240 б.
141 Спан Ә., Дүйсенбаева Ж. Махамбет және Маңғыстау. – Алматы: Нұрлы әлем, 2003. – 160 б.
142 Брем Альфред. Хайуандар өмірі. – М.: Тера, 1992. – 11 т. – 280 б.
143 Өтемісұлы М. Ереуіл атқа ер салмай. – Алматы: Жазушы, 2002. – 132 б.
144 Кекілбаев Ә. 12 томдық шығармалар жинағы. – Алматы: Өлке, 1999. – 9 т. – 416 б.
145 Бларамберг Ф. Военно-статистическое обозрение Российской империи. Т. ХІҮ. Ч. 1. Земли Внутренней (букеевской) Орды. – СПб, 1848. – 106 с.
146 Мұханбетқалиев Қ. Бас жұтқан бас \ Төраға: М. Құлкенов. Қазақ батырлары. – Алматы: Өлке, 2003. – 3 т. – 159 б.
147 Әбисатов Қ. Махамбет Өтемісұлы. – Алматы: Ғылым ғылыми баспа орталығы, 2003. – 3 т. – 298 б.
148 Сыдиықов Қ. Ақын-жыраулар. – Алматы: Ғылым, 1984. – 240 б.
149 Тұржан О. Махамбет өлеңдерінің поэтикасы. – Астана: Елорда, 2007. – 218 б.
150 Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік архиві, № 4 фонд, офис №1, Д-іс, 34-64 бетінде 1850 жылы 27 декабрь Ықылас Төлеевті Анна лентасына тағылған алтын медальға ұсыну туралы шешімі.
151 Серікқалиев З. Жандауыл. – Астана: Елорда, 2004. – 300 б.
152 Әшімбаев С. Шындыққа сүйіспеншілік. – Алматы: Жазушы, 1993. – 623 б.
153 Думан Рамазан. Хан Кененің қазасы. – Алматы: ҚАЗақпарат, 2002. – 240 б.
154 Назарбаев Н. Сындарлы он жыл. – Алматы: Өлке, 2003. – 240 б.
155 Қабдолов З., Кәкішев Т., Тілепов Ж., Дәдебаев Ж., Бисенғали З., Сейтжанұлы З. Махамбет поэзиясындағы ерлік пен елдік рухы және қазіргі дәуір // Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 520 б.
156 Қозыбаев М. Жауға шаптым ту байлап. – Алматы: Қазақстан, 1994. – 192 б.
157 Перовский В.А. История Букеевского ханства. – М., 1989. – С. 817.
158 Бабажанов С. \\ Вестник. АН КазССР, 1982. – № 11. – С. 135.
159 Дербісәлин Ә. ХХ ғасырдың басындағы қазақ ақындары. – Алматы: Ғылым, 1982. – 254 б.
160 Харузин Н. Киргизия Букеевской орды. – М., 1889. – Вып. І. – С. 76.
161 Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. – Алматы: Ғылым, 1994. – 172 б.
162 Бларамберг Ф. Воспоминание. – М., 1978. – 120 с.
163 Қасымбаев Ж. Жәңгір хан. 1801-1845. – Алматы: Ғылым, 2001. – 361 б.
164 Сыдиықов Қ. Таңдамалы. – Алматы: Нұрлы әлем, 2007. – 3 т. – 494 б.
165 Қозыбаев М. Қазақ еркі // Егемен Қазақстан. – 1999. – 16 желтоқсан.
166 Құлкенов М., Отарбаев Р. Жәңгір хан. – Алматы, 1992. – 48 б.
167 Досмұхамедов Х. Таңдамалы. – Алматы: Ана тілі, 1998. – 384 б.
168 Назарбаев Н. Тарих толқынында. – Алматы: Атамұра, 1999. – 296 б.
169 Сарай Ә. Исатай мен Махамбет. – Алматы: Өлке, 1997. – 407 б.
170 Жұматов Қ. Құрастырушы: Қариқызы Х. Жастай сөнген шамшырақ. – Алматы: «СаГа», 2004. – 137 б.
171 Аманшин Б. Қазақ батырлары. – Алматы: Өлке, 2003. – 14 т. – 229 б.
172 Неталиев М. Адамзатқа ортақ ақын. – Алматы: Өлке, 2003. – 16 т. – 380 б.
173 Савичев Н. Тарихи зерттеу еңбектер. – Алматы: Өлке, 2003. – 12 т. – 248 б.
174 Рязанов А. Восстание Исатая Тайманова. – Алматы: Алтын орда, 1991. 102 с.
175 Шахматов В.Ф. Исатай-Махамбет. – Алматы: Жазушы, 1979. – 139 б.
176 Ауқатұлы Қ. Ауқатұлының Мағлұматы. – Казақстан мемлекеттік Кітап музейі.
177 Ахмедияров Қ. Махамбет. Шашақты найза, шалқар күй. – Алматы: Жазушы, 1982. – 98 б.
178 Шөреков Ы. Исатай-Махамбет. – Алматы: Өлке, 2003. – 2 т. – 182 б.
179 Сахарбаева К. Күй-ұран. – Алматы: Дайк-пресс, 2001. – 335 б.
180 Тюменцев Б. Знамя восстания // Социалистическая Алма-Ата, 1938. – № 275.
181 Казахско-русские отношение в ХҮІІІ-ХІХ веках. – Алматы: Наука, 1964. – 572 с.
182 Кричевская Л.И. Портрет героя. – М.: Аспект-Пресс, 1994. – 186 с.
183 Нұрқатов А. М. Әуезов творчествосы мақалалар. – Алматы: Жазушы, 1965. – 322 б.
184 Храпченко М.Б. Собр. Соч. в 4 т. – М.: Художественная литература, 1981. – Т.З. – 262 с.
185 Бахтин М.М. Литературно-критические статьи. – М., 1986. – 506 с.
186 Трепавлов В.В. История Ногайской Орды. – М., 2002. – 643 с.
187 Абдрахманов С. Жиырмасыншы ғасыр жырлайды. – Алматы: Раритет, 2007. – 256 б.
188 Өтемісұлы М. Шашақты найза, шалқар күй. – Алматы: Жазушы, 1982. – 132 б.
189 Әуезов М. Шығармалар жинағы. – Алматы: Жазушы, 1984. – 15 т. – 421 б.
190 Қаратаев Б. Орынбор губерниясының отарлануы. – Алматы: Білім, 1997. – 211 б.
191 Спан Ә. Маңғыстау және Хиуа жорығы. – Маңғыстау. – 1992. – 6 маусым.
192 Александров А. Хивинский поход. – Алматы: Ғылым, 1971. – 331 с.
193 Жұмабаев Ә. Қазақтар хақында. Құмдағы кездесу жолжазба. Аударма. – Алматы: Жазушы, 1997. – 211 б.
194 Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы: Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы, 1958. – 1 т. – 401 б.
195 Мәдібай Қ. ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті, 2-кітап (оқу құралы). – Алматы: Қазақ университеті, 2002. – 221 б.
196 Әбдиманұлы Ө. Ұлт-азаттық идеяның ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетіндегі көркемдік мәні мен жаңашылдық сипаты: филол.ғыл.док... дисс. автореф. – Алматы: Қазақ университеті, 2007. – 45 б.
197 Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. – Алматы: Жазушы, 1986. – 400 б.
198 Кенжалиев И. Тайманұлы Исатай. – Алматы: Жазушы, 1979. – 144 б.
199 Дүйсенбаева Ж. Исатай-Махамбет қозғалысы туралы // Жаңа өмір. – 1990. – 12 қаңтар.
200 Аманшин Махамбеттің тағдыры. – Алматы: Өлке, 2003. – 6 т. – 229 б.
201 Оңғарсынова Ф. Биіктік. – Алматы: Қазақстан, 1976. – 176 б.
202 Боранғалиев Т. Жалғыз ұлың – Махамбет // Егемен Қазақстан. – 2003. – 8 қаңтар.
203 Базарбаева М. Замана тудырған әдебиет. – Алматы: Жібек жолы, 2005. – 146 б.
204 Иванов М.С. Очерк Иранской историй. – М., 1952. – 128 б.
205 Абаза К.Н. Завоевание Туркестана. – СПб., 1902. – С.103.
206 Ханьков Я.В. Состояние Внутренней Киргизской Орды в 1841. – СПб, 130 с.
207 Мейер Л. Киргизская степь Оренбургского ведомства. СПб., 1865. – 50-56 с.
208 Середа Н. Рабы. Вестник Европы. – СПб., 1870. – №2. – С.105.
209 Гродеков Н.И. Хивинский поход 1873 года. Действия Кавказских отрядов. – СПб., 1883. – С.186.
210 Локкорт Л. Нәдір шах. – Әзірбайжан: Баку, 2001. – 680 б.
211 Қорқытов Б. Атырау билері мен батырлары. – Алматы: Жазушы, 1992. – 111 б.
212 Хусейін Ғ. Нәдір шахтың отбасы. – Иран: Гүлстан, 1961. – 165 б.
213 Назарбек С. Мәлі мен Мәті // Таң Шолпан. – 2004. – №2 – 12-15 бб.
214 Сейдімбек А. Күй-шежіре: күй аңызының құрылымы, жанры, ерекшеліктері және күймен арақатынасы. – Алматы: Ғылым, 1997. – 224 б.
215 Әзірханов Б. Менің пірім – ислам. – Алматы: Арыс, 2000. – 240 б.
216 Гладышев Д., Муравин И. Хиуа сапарының есебі. Қазақстан тарихы. Оқулық. – Алматы: Атамұра, 1997. – 122 б.
217 Сүйінішәлиев Х. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: Санат, 1997. – 412 б.
218 Сыдиықұлы Қ. Елеулі есімдер. – Алматы: Информ-А, 2001. – 336 б.
219 Бес ғасыр жырлайды: 2 томдық / Құрас.: Мағауин – М., Байділдаев М. – Алматы: Жазушы, 1989. – 1 т. – 384 б.
220 Сыдиықұлы Қ. Бір тума саңлақтар. – Алматы: Ғылым. 2001. – 268 б.
221 Русско-казахские отношение в ХҮІІІ-ХІХ веках. – Алматы: Наука, 1964. – Т.2. – 572 с.
222 Қондыбай С. Арғықазақ мифологиясы. – Алматы: Дайк-пресс, 2004. – 4 кітап. – 504 б.
223 Дүйсенбаева Ж. Қара батыр мен Есет батыр // Маңғыстау, 2008. – 14 қыркүйек.
224 Дүйсенбаева Ж. Кекілбаев прозасы. – Алматы: Өлке, 1999. – 155 б.
225 Спан Ә. Ер Төлеп. – Алматы: Эвер, 2006. – 208 б.
226 Қондыбай С. Маңғыстау-нама. – Алматы: Арыс, 2006. – 239 б.
227 Топограф Алексеев. Бозашы сипаттамасы (аударған: Ә. Спан). – Алматы: Нұрлы әлем, 2008. – 193 б.
228 Берг Ф. Чернов И.В. Записки генерал-майора Ивана Васильевича Чернова // Труды Оренбург. Ученой архивной комиссии. – Оренбург, 1907. – Вып. ХҮІІІ. – С.18.
229 Кәкішев Т. Махамбет өлеңдері // Жаңа мектеп журналы. – 1924. – № 3. – 3-8 бб.
230 Сыдиықов Қ. Таңдамалы. – Алматы: Нұрлы әлем, 2008. – 2 т. – 400 б.
231 Сыдиықов Қ. Ақ берен. – Алматы: Жазушы, 1978. – 256 б.
232 Кекілбаев Ә. Ұйқыдағы арудың оянуы. – Алматы: Қазақстан 1979. – 249 б.
233 Мырзахметов М. Түркістанда туған ойлар. – Алматы: Санат, – 1998. – 343 б.
234 Ларионов А.Т. Д.М. Бородин // Русский вестник. – 1999. – 24 с.
235 Геке К.К. Письмо Джангир хана // Простор. – 2008. – №16. – 221 с.
236 Галкин М. Н. Этнографические и исторические материалы по Средней Азий и Оренбургскому краю. – СПб., 1868. – 245 с.
237 Бисенғали З. ХХ ғасырдың басындағы қазақ романы. – Алматы: Өлке, 1997. – 230 б.
238 Қирабаев С. «Үркер» романы \ Уақыт және қаламгер. Әдеби сын. – Алматы: Жазушы, 1986. – 12 кітап. – 322 б.
239 Қайыпбергенов Т. Қарақалпақ дастаны. І кітап. – Нөкис: Қарақалпақ баспаханасы, 1973. – 500 б.
240 Ысқақұлы Д. Сынталқы. – Алматы: Сөздік-словарь, 2005. – 416 б.
241 Ыбырайым Б. Сырлы әлем. – Алматы: Ана тілі. 1997. – 224 б.
242 Мырзагелді Кемел. Ақыл қалта \\ Ш. Айтматов сөзінен. – Астана: Аударма, 2007. – 730 б.
        
        МАЗМҰНЫ
|Кіріспе |3 ... ... | |
|1 Ә. ... повестеріндегі тарихи тұлғалар | ... ... | |
|2 Ә. ... ... ... шындық жӘне | ... ... |34 ... ... хан» ... және ... |193 ... | |
|3 Ә. ... ... ... бейнесі........ |204 ... Ә. ... ... ... ... ... | ... |
|................................................. | ... ... | ... ... |302 ... | ... |309 ... ... | ... ... ... ... қазақ әдебиетінде өзіндік орны
бар, прозамызда тарихи тақырыпты бейнелеуде шығармашылық шеберлігімен үлкен
белеске көтерілген суреткер, Қазақстанның халық жазушысы Әбіш ... ... ... ... ... Рухани дамуымызға,
қазақ әдебиетінің өркендеуіне, ... ... өз ... үлес ... өзге де ... ... да қатар
қарастырып, образ жасаудағы үндестіктері мен айырмашылықтары сарапталып,
бағасын беру қажеттілігі де басты ... ... ... күні ... жаңа ... ... жекелеген қаламгерлердің шығармашылығының
тереңіне бойлап, олардың туындыларының ... ... ... ...... ... ғылымының талабы, сұранысы екені
сөзсіз.
Зерттеу жұмысында автордың ... ... ... ... ... әр жанр бойынша сараланады. Қаламгердің тарихи
тақырыпты игеруі, ... ... ... ... ... ... құжаттар мен мұрағат деректерін сөйлетуі, характер жасау шеберлігі,
фольклорды пайдалану машығы, тағы ... ... ... «Үркер», «Елең-алаң» романдарымен қатар бірқатар повестері,
«Абылай хан» ... тың ... ... ... ... ... қарастырылды.
Диссертациялық жұмыстың өзектілігі. Ә. Кекілбаевтың шығармашылығы бұрын
ғылыми тұрғыдан арнайы, жеке түрде ... жоқ. ... ...... ... ... кейіпкер бейнесін жасаудағы
шеберлік қырларын, стильдік ерекшелігін айқындап ашып беру. Суреткердің
«Үркер», «Елең-алаң» романдарының бас ... ... ... және ... ... ... ... тарихи жырлар мен аңыз-әңгімелердің, тарихи
деректердің пайдаланылуы, туындыдағы тағы ... ... ... ... ... қажет етеді. Тақырыптың өзектілігі де ... ... ... ... еркін ойлау мүмкіндігін сыйлады. Осындай азат
ойдың биігінен әдебиет ... мен ... ... ... ... ... – бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің ... ... ... ... ... оның ... ... романдарындағы тарихи таным, тағылым мәселелері, суреткерлік шеберлігін
зерттеу де осындай қажеттілік пен ... ... ... ... ... ... және көркем шығармаларын ғылыми негізде
танып білудің бүгінгі күн мен келешек үшін де мәні зор. Ә. ... ... ... ... ... дара ... бар, ... тіл
байлығын жете меңгерген, ... ... ... ерекше талант. Оның
шығармаларында қазақи тұрмыстың, ұлттық салт-дәстүр мен әдет-ғұрыпты,
уақытты кең ... ...... ... ... таңдап, тереңдеп баратын суреткердің «Үркер»,
«Елең-алаң», «Аңыздың ақыры», «Күй», «Шыңырау», ... ... ... ... т.б. ... жаңа ... жасауды, тың
пайымдаулар айтуды күтеді. Суреткердің ... ... ... ... мен кемелдігін анықтау қажет. Оның ... ... үшін ... ... ... ... ... құнды дүниелер
болып табылады. Сондықтан қаламгер шығармашылығына ... ... ... еді. ... тарихи тақырыпты меңгеруі, тарихи тұлға сомдаудағы
құжат пен фольклорлық мұраларды пайдалану шеберлігі, ... ... ... ... ... терең талдау өзегіне айналды. Бұл ... ... ... ... мен міндеттері. Негізгі мақсат –
Ә. Кекілбаев шығармаларындағы ... ... ... болмысы
мен олардың тарихи тағдырын және көркемдік жинақтау мақсатындағы жазушының
өзіндік суреткерлік ... ашу. ... ... ... тәжірибесін
таныту мен айқындау, саралау мақсатында, оны өзге ... ... ... ... мынадай міндеттерді шешу көзделді:
- тарихи шындық пен көркемдік шындықтың арасындағы қатынасты айқындау,
сол арқылы жазушының ... ... ... ... ... жасаудағы қаламгер қолданған көркемдік әдіс-тәсілдерінің ... ... ... ... оның ішкі жан ... ... өзіндік, дара, суреткерлік қолтаңбасын ерекшелеп ажырату;
- қаламгер шығармасында («Үркерде») башқұрт ... ... ... жазушының мақсаты мен авторлық позициясы, сол арқылы
отарлаудың трагедиясын, тарихын ... ... ... ... ... ... тарихи
туындыларындағы өткен дәуір ерекшелігін бағалау, тарихи тұлғаның көркемдік
тағылымын, эстетикалық ... ... ... ... ... ықпалын айқындау. Әбілқайыр дәуірі мен оның
тұлғасын бейнелеудегі тарихи шындықтың ... ... ... ... ... ... ... сипатталу сәйкестігін анықтау;
- Ресей үкіметінің ... ... ... ... ... жағдай, сол қилы кезеңнің тарихын терең ... ... ... жасауы;
- тарихи романдағы диалог, монолог, пейзаж, портрет, авторлық баяндау
тәрізді көркемдік психологиялық ... ... ... ... мен ... ... бейнесін сомдаудағы қолданылу жүйесін сараптау;
- тарихи роман композициясы мен ... ... ... ... кескінделуіндегі тарихи деректер мен фольклордың өзара
сабақтастырылу тәсілін ... ... ... ... табиғатының суреттелуіне, соғыс
эпизодтарының дәуір шындығында бейнеленуіне сараптама жасау;
- «Шандоз» деректі-тарихи баянындағы ... ... ... ... ... мінез бен ұлттық болмыс-бітімнің бейнелену
ерекшеліктерін сараптау.
Зерттеу жұмысының нысаны. ... ... ... ... ... ... «Шандоз» деректі-тарихи баяны, «Абылай хан»
драмасы, «Күй», «Шыңырау», «Ханша-дария хикаясы» повестері, «Азаттықтың ақ
таңы», ... ... ... ... деректерге сүйендік.
Қаламгердің жеке мұрағатында сақтаулы ... ... ... ... ... ... мен ... сондай-ақ сол
дәуірден жазылған бірқатар Ресей зерттеушілерінің жазбалары да ... ... ... пәні. Ә. Кекілбаев ... ... ... және
көркемдік жинақтау жүйесінің ерекшелігі, ... ... ... ... оның ... ... кең
мөлшерде жинақталып талдануы, сонымен бірге ... ... ... ... сөз ... ... ... шешім табудағы
әдіс-тәсілдері сарапталды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Диссертацияның соны сипаттамалары
мен тың ... жаңа ... мына ... ... ... ... Ә. ... шығармашылығы алғаш рет
монографиялық көлемде арнайы ... ... өзі ... жұмысының,
тақырыптың сонылығы мен жаңалығын айқындап ... ... ... ... ... ... да ... тұңғыш рет
жинақталып, жүйеленіп, тұтастай жаңа зерттеу нысанына айналды;
- жазушының шығармаларында ... ... ... ... ... образ жасаудағы әдістері, фольклорлық материалдарды игеру
шеберлігі, әр қилы ... ... ... ... ... ... романдардағы Әбілқайыр тұлғасын сомдаудағы
жазушылардың қолданған әдіс-тәсілдері, суреткерлік көркемдік шешімдері,
шығармашылық ізденістері тарихи тұлға ... ... мен түр ... ... ... ... ... қырларынан жаңаша
бағалаудың тарихи деректермен, тұжырымдармен үндестігі сараланды;
- авторлардың тарихи тақырыпты және материалдарды, қайшылықты ... ... ... ... ... (Тайлақ) және басқа ... ... ... шындық пен көркемдік шындық бірлігінің
сақталу ерекшелігі айқындалды;
- қазіргі қазақ тарихи ... тән ... ... ... ... ... ... құжатнама, фольклор мұраларын
шығарма композициясына ... ... ... ... ... ... ... дәйекті түрде сарапталды;
- дала дипломатиясы, елші, елшілік, қазақ ... ... І ... оның ісін ... Анна ... әр ... билік өкілдері:
Э.И. Бирон, И.К. Кириллов, В.Н. Татищев, А. Остерман, В. Брюс,
А.И. ... тағы ... ... ... ... оқиғаларында «Үркер», «Елең-алаңда» ... ... ... ... ... баяны ғылыми жүйеде талданып, ондағы бұрын
біржақты қарастырылып келген Жәңгір өмірінің ... ... ... ... ... шах, ... ... Өтеміс, Махмұт, Қара батыр,
Қарауылқожа, Назарбай Байкісиев, Баймағанбет, ... ... ... ... деректер жаңаша ... ... ... ... ... ... мен ... осы кезге дейін әр
түрлі пікірлер ... ... ... ... ... ... те
айтылған (болған) Махамбетұлы ... ... өмір ... ақтық мекені нақтыланды. Сол сияқты ... ... ... Қара ... да ... ... ... жеріндегі зираты (оларға
қатысты жер-су атаулары: кезінде Есболай ... ... ... ... ... ... ... туралы пайымдаулар – ғылыми жұмыстың
елеулі жаңалықтары;
- «Шандоз» ... ... ... ... ... ... Үш ... бітімнің маңызы, оны бітістіруде
Исатайдың мәмілегерлік қырлары ашылды. Бұл зерттеуде сол ... ... екі руды ... ... ... іс ... ... ғылыми
ортаға аты беймәлім би Мәмбетнияздың ағайынгерлік ісі, оның ... ... ... т.б. ... ... талдау жасалынды. Ел егемендігімен
қабат келген рухани тәуелсіздік – бәрінен қымбат. Бұрынғы үстірт кеткен
ақтаңдақ ... ... ... ... қарастырылды;
- Маңғыстау өңіріндегі құдық, құдықшылық кәсіпке байланысты 150-ге
тарта сөз ... көзі ... ... ... ... ... повесіне қатыстысы ғана зерттеудің бірінші бөлімінде беріліп,
қалғаны ізденушінің жазушы Ә. ... ... ... «Ұлы ... ... атты зерттеу еңбегінде жарыққа шықты.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. Зерттеу ... ... ... Ә. ... – өз ... ... тұлғалар бейнесін нақты
тарихи деректер ... ... ... Ә. Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң» романдары – отарлау тарихы мен
ұлттық ... ... ... де кең ... шынайы суреттеген
шығарма. Ол тек қазақ халқының ... ғана ... ... ... қытай,
қарақалпақ, башқұрт, Сібір халықтары тарихи кезеңдерін шығармасына негіз
етіп көрсетуші;
- Әбілқайыр ... ... ... ... ... тарихи
баяндау үлгілері, маңызды оқиғалар мен соғыс көріністерін кескіндеудегі
деректің, көркем қиялдың қолданылу ... хан ... ... ... ... ... ... мінез-қылығын, болмыс-бітімін,
қайраткерлік іс-әрекеттерін бейнелеудегі қаламгерлік ұстаным мен шеберлік
қырларын айқындау, ... ... ... ашу, кейіпкер жасау
ерекшелігін анықтау;
- Әбілқайырдың ірі қайраткерлік дәрежеге жетуі, оған ... ... ... ... драматизміндегі тұлғаның болмыс-бітімін
суреттеудің түрлі тәсілдерін сараптайды;
- прозадағы авторлық ұстаным, кейіпкерді бейнелеуге авторлық қатынас,
шығарманың композициялық құрылымының ... ... ... ... ... сұрыптап жинақтау, пайдалану тәжірибесі талданды;
- қазақ әдебиетіндегі тарихи тұлға жасау ... ... ... ... ... ... ... Әрбір шығармадан алынған мәтін үзінділері кейіпкер жасаудағы
көркемдік-психологиялық элементтер ролін ... ... ... ... ... пен ... ... шындық сабақтастығы
қарастырылды;
- бұрын саясатқа сай біржақты бағаланып келген тарихи тұлға Жәңгір
ханды ... ... тың ... ... ... қосушы қаламгер;
- Ә. Кекілбаевтың «Шандоз» деректі-тарихи баяны – қазіргі қазақ
прозасындағы көркемсөз ... жаңа ... ... ... қалай зерттеп,
қалай тану керек екендігін анық аңғартатын жаңашыл туынды. «Шандоз» тарихи
баянындағы дүниетаным арналарын айқындау;
- Ә. Кекілбаев – ... ... ... ... кейіпкер
психологиясын жіті байқағыш, озық ойлы қаламгері, жоғары рухты кейіпкерлер
жиынтығын суреттеудің талантты шебері;
- Ә. Кекілбаев – ... ... ... ... шебер
суреттеуші.
Зерттеудің материалдары мен ... ... ... қазақ әдебиеті тарихы мәселелеріне ... ... ... әдебиеттану ғылымындағы теориялық-методологиялық
негіздеме зерттеулер, орыс әдебиетіндегі Ресей бодандығына ... ... мен ... ... басшылыққа алынды.
Жұмыстың зерттеу әдістері. Жұмысты жазу барысында дәстүрлі ғылыми
сипаттама, тарихи-салыстырмалы, ... ... ... ... жұмысының әдістемелік негізі. Зерттеудің негізіне қазақ
әдебиетінің тарихын зерттеудегі теориялық және ... ... ... ... ... басшылыққа алынды. Зерттеу барысында
Ш. Уәлиханов, А. Байтұрсынов, Х. Досмұхамедұлы, Ә. Марғұлан, М. Әуезов, ... А. ... Б. ... Қ. ... ... Т. ... Т. ... Р. ... З. ... Қабдолов, С. Қирабаев, Р. ... А. ... ... Қ. Сыдиықов, Ә. Сарай, Ж. Дәдебаев, Н. ... ... М. ... С. ... Д. ... ... Р. Тұрысбекұлы, Ғ. Әнес, Ж. Тілепов, Қ. Әбдезұлы, Б. ... ... Ш. ... Б. ... З. ... ... Қ. ... Ө. ... С. ... ... С. ... Б. ... Т. ... Ғ. ... ... С. Қондыбай, Ә. Тарақов, Г. Пірәлиева, тағы басқа ғалымдардың
ғылыми шығармаларына назар аудардық. Сондай-ақ ... ... ... болған И.И. Неплюев, А.И. Тевкелев, ... А. ... П.И. ... И. ... В.Я. ... ... И. Соловьев, А. Бларамберг, А.Н. Рязанов т.б. ... ... ... мен ... сараладық.
Диссертацияда тарихи прозалық және поэзиялық шығармаларды зерттеу
барысында тарихи-генетикалық ... ... ... ... ... жүйелі-кешенді саралау және салыстырмалы әдістер
қолданылды.
Бейнеленіп ... ... ... сай Әбілқайыр тұлғасын ... ... ... ... ... жасаудағы дәстүр
сабақтастығы, көркемдік жинақтау, тарихи шындық пен көркемдік ... ... ... ... ... ... тұжырымдалып
қорытындыланды.
Зерттеудің теориялық және тәжірибелік маңызы. Диссертациялық жұмыстың
негізгі тұжырымдары мен нәтижелері көрнекті жазушы
Ә. Кекілбаев ... ... ... ... әрі ... дамытуға
үлес қосады. Жалпы зерттеудің түйіндік қорытындылары мен ... ... ... әдебиетінен оқу құралдарын жазғанда, сондай-
ақ ... ... ... арнаулы курс, арнаулы ... ... ... нәтижелері ғылыми еңбектерге, оқу ... ... ... тың ... нысаны ретінде қосылмақ. Зерттеуде
түйінделген қорытындылар мен ... ... оқу ... ... ... ... әдебиеттануға, әдебиет теориясына,
тарихқа, саясаттану, Махамбеттану, Әбіш ... ... ... мен ... ... ... болады. Орта мектептің
жоғарғы сыныптарында әдебиетті тереңдетіп оқытатын ... ... де ... ... өту ... ... көмекші құрал ретінде
маңызды.
Зерттеу жұмысының сыннан өтуі және ... ... ... ... мен қорытындылары Қазақстан Республикасы Білім және
ғылым ... ... ... бекіткен ғылыми басылымдар мен
республикалық және халықаралық конференциялар жинақтарында жарық көрді.
Диссертациялық зерттеу ... ... ... ұлттық университетінің
қазақ әдебиеті кафедрасында талқылаудан өтті (21 қараша 2008, №3 ... ... ... ... тиісті сын-ескертпелерді түзетуден
кейін, диссертациялық кеңеске ұсынылды. Жұмыстың қорытындылары әл-Фараби
атындағы ... ... ... ... ... ... Ш. ... атындағы Ақтау мемлекеттік университетінде, Абай
атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде, ... ... ... ... ... ... және халықаралық
ғылыми теориялық конференцияларда баяндалды. Зерттеудің негізінде екі
монография, 1 оқу ... 1 ... ... ... астам мақала, «Ә.
Кекілбаевтың суреткерлік қырлары» атты 60 түсіндірмелі плакат-сызба ... ... ... ... ... ... үш ... тұрады. Диссертация соңында пайдаланылған әдебиеттер ... Ә. ... ... ... ... ... ... КЕНДЕ ЕМЕС. ХХ ҒАСЫРДЫҢ 1980 ... ... ... ... ӨЗ ... ... ЕТКЕН
ҚАЛАМГЕРЛЕР ТУЫНДЫЛАРЫ ЖАҢА БЕЛЕСКЕ КӨТЕРІЛДІ. ӘСІРЕСЕ, СОНЫҢ ІШІНДЕ, ҚАЗАҚ
ПРОЗАСЫНДА ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАР ТАҒДЫРЫН ... СОЛ ... ... КЕЗЕҢНІҢ
ТАРИХИ ШЫНДЫҒЫН КӨРКЕМДІК ТҰРҒЫДАН ЖИНАҚТАУ БЕЛЕҢ АЛДЫ. БҰРЫНҒЫ ... ... ... ТАРИХИ ТҰЛҒАЛАР БОЛМЫСЫН ҰЛТТЫҚ ИДЕЯНЫ
АСҚАҚТАТУҒА, ӘСПЕТТЕУГЕ ... ТЫҢ ... ... ТОЛЫ ... ... ... шығармаларда бұрын еленбеген ұлттық құндылықтарымыз ескеріліп, өз
бағасын ауға ... еді. ... ... ... ... Кекілбаев есімі жеке аталып, ал, туындылары ... ... ... Әдебиетіміздің ұстын тұғыры, маңдайалды жазушысы Ә.
Кекілбаевтың ілкі қадамы поэзиядан басталғанын білеміз. ... ол ... ... ... ... ... ... сары ауыз балапан күйінде
емес, бірден түлеп, қанатын қомдап, топшысымен жер тіреп келді.
Оның шығармаларының басқалардан ... ... ... ... сойылын соқпай, өз оқырманымен шынайы табысуында. Сондықтан бірден
сыншылар мен зерттеушілердің назарына ілініп, ... ... ... ... өз ... ... ... саясаттың ықпалымен жал-
құйрығы күзелген күйінде жетті. Жазушы Ә. ... ... осы ... ... 20-ға жуық ... 10 повесть, ... ... ... ... ... «Дүние ғапыл» өлең жинақтары өз алдына
бір бөлек. Оның бес томдық «Сырдесте» атты ... ...... ... ... ... мүлдем өзгеше туындылар. Азулы-азулы өзге
ұлт қаламгерлерін өз ана ... ... ... ... ... оның талантының сан қырлы екендігін танытады.
Оның үстіне дауылпаз ақынның 200 жылдық мерейтойы ... ... ... ... баянның болмыс-бітімі өте күрделі. Өз
оқырманын бірден баураған бұл ... ақын өмір ... ... ... бетбұрыс әкелген туынды. Әдебиет сыны мен әдебиеттану
ғылымындағы зерттеулер болашақта осылай жазылуға тиісті.
Ә. ... ... ... ... ... аша, дәстүрлі мәдениет
үлгілерін, ... ... ... өнер тақырыбын жетік меңгерген
қаламгер. Өзіндік стиль, тіл өрнегі қалыптасқан, ұлттық тіл ... ... ... ... ... ... алған жазушы.
Сондықтан оның шығармалары уақыт өткен ... жаңа ... ... ... ... дара ... ... жетпек. Оның
шығармаларының тамыры тереңде. Ол өзінің ұлттық тамырынан нәр ... ... ... ... ... Абылай хандар, Есет,
Арыстанбай батырлар, Төле, Қазыбек, Әйтеке билер, Құрманғазы, ... ақын т.б. ... ... ... ... ... ... бермек. Себебі олар – қаламгердің суреткерлік шешімінде ... ... ... ... сомдалған шынайы образдар.
Қазақ әдебиетінде өнер тақырыбына қалам тербеген дарынды суреткерлер
баршылық. Ақын, күйші, әнші өнерпаз ... ... ... ... ... ... бірі – ... ақын. Ол туралы поэзиялық шығармалар да
жетіп артылады. Т. ... Ә. ... М. ... І. Жақанов,
Т. Әсемқұлов, М. Ысқақбай, О. Әбділдаұлы тағы басқа прозашылар күй,
күйшілік өнер, оның ... ... ... биік суреткерлік деңгейдегі
туындыларды дүниеге келтірді. Әсіресе, күйшілердің бейнесін өндіріп ... ... ... Ықылас, Құрманғазы, Тәттімбет, Сейтек, ... ... ... ... ... ... ... – ұлттық рухани
байлығымыздың алтын арқауы іспетті.
«Күй» повесін жазбас ... ... ... ... ... ... жазып,
соңын студент кезінде аяқтаған. Мұнда бала Әбіш әкесіне ... ... оның ... ... ... күйшілігін де шағын үзіндіге
сыйғыза алған:
– Үйімде көкем барда күмбірлеген,
Домбыра ... ... ... ... тұр ... өзге ... кигізбеген...
Көкемнің бармағынан бал саулады,
Осы ауыл талай тыңдап тауыса ... ... сол ... ... ... ауыл ... ... [1, 25 б.]. Жазушы – ... ... ... ащы зарын тартқан
ұрпақтың өкілі. Қайтпай қалған әке, мүгедек жарым-жан ... ... ... ... ... қағазы – үлкен толғаныс-толқулар туғызған заманның
легінен. Ол ... ... ... «әкем келеді!» деген үмітте болған. Тіпті,
оның бұл арманы шығармашылығынан да орын алған. Оның: «Әкем түске ... ... ... мен «Құс ... ... ... бола алады. Бұл –
сол кездегі талай баланың арманы еді.
Қаламгердің өнер адамдары жөнінде алғаш жазған туындысының бірі – ... ... ... екі ән ... соның бірі. «Аш бөрі» сөз тіркесі
дүлдүл күйші, ұлы сазгер Құрманғазының өз әнінің ... ... Аш ... ... ... ... ... жоқ, атқан аңым терең сайдан.
Қазақта талай қатын ұл ... ... ұл ... ... ... [2, 29 ... бөрі» әнінің шығу тарихы да бар. Ол ... ... ... деп, ел ... мұқатуына байланысты туындаған өлең. Шөкен Таз
руынан шыққан бір ... ... қызы ... ... ... жері жоқ.
Басы бос екен. Төремұрат, Нарынбай, Өтен батырлар оны сазгерге оңтайлайды.
Шөкен де күйшіге «кетәрі» болмаған деседі. ... ... ... ... ... бар адам ... ... оған ыңғай бермеген. Содан да:
Байлардан белгі қалады қонған жерде,
Түлкінің еті қалады сойған жерде.
Ішкен ас, сый құрметті олжа көріп,
Жүресің төбет иттей ... ... ... ... арын арлап,
Сен жүрген бір «Бозқаңғыр» біздің елде.
Шет жерде әлін білмей әлек болған,
Сөзім шығын болады-ау, сендей кемге, –
деп, Шөкен ... ... ... ... [3, 95 б.]. Өте ауыр сөз. ... әнінің шығу тарихы – осы. Осы жайды айтқанда, анасы Алқаның: ... мен ... сол ... торы ... сауырына салып алып, Жиделіге
алып ... ... ... ... пе ... – деп ... жоғарыда
жағдайдың шын өмірде болған ақиқаттығын меңзейді [2, 5 б.]. ... ... ... сазгер Құрманғазынікі. Өмірге «Аш бөрідей» ... күй ... өлең ... сазгер А. Жұбановтың «Құрманғазы» атты ... ... ... ... ... өтті ... ... жоқ атқан серкем терең сайдан.
Өзіммен ұлы дуға бір түсетін,
Ұл туар ... бала ... ... [3, 99 ... ... ... ой, мағына бірдейге жақын болғанымен, бұл жердегі
«серке» сөзі орнын тауып тұрған жоқ. ... аң ... 1957 ... «Пионер»
журналының қаңтардағы санында өлең мәтіні дәл ... Ә. ... ... ... ... қарағанда, өлең мәтінінің өзгеріске түскенін
байқауға болады. Оны тұрақтату – ... ... ... ... ... ... ... «Қазижан» өлеңінің мәтінін күйші ... ... ... ... ... ұзақ жыл араласқан сыйлас,
ағайын адамдар. Ол туралы да жазушыға ... ... ... ... ... ... туралы сан құбылған өлкеде әңгімелер де
бар. Әсіресе, Төремұрат ... ... алып ... арты ... ... ... Қызданайдың осы Онды аулында, жазушының ... ... ... Енді ... Таз ... ... Шарға
екі тақтасының арасына жік түсіп, «оларды бітімге келтірген ... – осы ... ... екен» делінеді.
Демек, оқиға ізін халық әлі ұмытпаған. «Қызданайдың ... ... ... шай ... ... ... күй-аңыздарды құйма құлақ бала Әбіш ... ... ... Арты ... ... бітпеген дауды «Қызданайдың қырғынындай»
болды», – деген тіркес те сол оқиғаны ... ... ... ... ... батыр қанша айтса да болмай, Қызданайды Маңғыстау бетіне алып
қашады. Ел бұған амал таба алмайды. Сол ... ... қате ... бар екен. Әрекет иелерін соған қарғатады. Қарғыс шарты: «Жеті
күнге жет, сегізінші күні дүниеден өт!» – ... ... ... ... шабуға бара жатқан түрікменнің қарақшыларының қолынан өледі. Ал, жау
қолында кетіп бара жатқан Қызданайды Хорезмнен келе ... ... ... түсіреді. Олар Төремұрат пен серіктерін жерлеп, Қызданайды
Ондыға алып келеді. Қызданай бір жыл ... ... ерік ... ... ... баруды ұйғарып, артынан бұл елдің ақсақалдарының
шешімімен ... ... ... ... ... ... сол күйеуінен
екі балалы болыпты деседі.
Есептеп қарағанда, оқиғаның өткен ... Ә. ... ... жігіт кезіне саяды. Ал, Жаманқұлдың кемпірі – Әбіш баланың
құлағына ... ... ... әңгімелерді айтқан – Теңге шешесі. Сонда олар
балаға ұлы сазгер ... ... да ... ғой. Оның өмір-тарихы
қаламгерді әрқашан толғандырып келді. Қаламгер кейіннен, Құрманғазының 175
жылдық мерейтойына байланысты «Күй тәңірі» толғау ... ... Ол ... ... келе ... күйшінің еркіндікке шыққандағы сезім
арпалысын, өмірге шексіз құштарлығын, күй еліткен тыңдарманда да үш ... ... ... суреттейді. Бұл хас суретшінің ғана қолынан келеді.
Академик З. Қабдолов «Әңгіме – қиын ... ... ... ... ... ... ... болуды талап етеді. Оқушыны бірден үйіріп әкету
үшін, сол шағын көлемдегі өмір эпизодының өзі ... ... ... ... болуға тиіс... Адам тұл көрінбей, оның өзін қоршаған
айналасы айқын көзге түсуі, сол ... бір ... топ, ... ... ... Әлгі адам – соның өкілі, типтік характер болуы ... бәрі ... ... ... ... ... сөз байлығын,
байқағыштықты, аса ... ... ... бір сөзбен
айтқанда, шеберлікті, соған қоса биік идеялық тұрғыда негіз боларлық зор
білімді, ... ... ... етеді», – дейді.
Дала көрінісі, тіршілігі жазушыға етене. «Таң атқалы жортқаны жұртсыз
жон. Тек жаңа ғана ... ... ... ... ... тап ... ат
суарып алды. Көптен бері бұл маңға ел жуымапты. Құдық маңайының құмалағы
қуаң. Астауы да ... ... ... ... ... ... көп ... екен. Астаудың астына тыққан көн қауға бар боп шықты.
Құдықтың түстігі тырбық тікенек бұта мен қатқыл терістігі ... ... ұра ... ... ... ... ... сай. Жаңа сол аңғар сайдың
қалтарыс-қалтарысын тінтіп жүріп, қолат түбінен жіңішке соқпақ көріп ... ... ... Сайдың ұры мен бөріні қапы қалдырмас қат-қабаты мол
сияқты. Бірақ көзіне ештеңе шалынбады», – дейді [4, 5 б.].
Түз ... ... ... ... ... әйкелді құдықты,
көн қауғаны текске дәл тауып, ұтымды кіргізген. Адам үшін де, ... ... иесі үшін де ... ... – ең ... ... ... жауған тәңір нұрынан күткен шөл дала көрінісін ... Ай ... келе ... ... ... соны ... да
қаламгердің жіті бақылауынан қалыс қалмаған. Оның ... ... үсті ... көріністің куәсі. Өзінің әйгілі «Шыңырау» повесін жазарда ол сол
кәсіптің бүге-шігесіне дейін бақылағаны белгілі. Үш ... ... ... ... ... өміріне шолу жасайды. Жазушының онан ...... ... ... «Күй» повесі – сүбелі еңбек, бірқатар шет тілдеріне
аударылып, жағымды бағасын алған танымал туынды. ... күй, ... ұзақ ... ... ... ... ... соңғы жылдарда «Шандоз» «Махамбет», «Бәйгеторы» тақырыптарына да
тегіннен-тегін бармаған екен. Бұл ... ... де саз ... ... бар. Кейінгі кезде жазған «Сермей тартқан семсер күй» атты
көлемді мақаласы автордың ... ... ... берген толымды
бағасы ғана емес, толысқан ұлттық өнер жөніндегі тағылымды тұжырымы да,
өнердің эстетикалық күш-қуатын, ... ... ... да.
«Күй» повесінің оқиғасы өткен жерлер: Қақпақтының ... ... ... ... ... ... ... жерлері. Біз ол мекендерді аяқтай
барып көріп, олардың шығармада суреткерлікпен дәл бейнеленгеніне ... ... ... өтетін Маңғыстау облысындағы бұл өңірлер
Түрікменстанмен шектеседі.
Повестің негізгі кейіпкерлері санаулы ғана. Оқиғасы қазақ пен ... ... ... ... ... тұрғыда баяндайды. «Ұлт,
ел тағдыры жайындағы тарихи әңгіменің желісін жазушы ешқашан ... ... ... ... ең алдымен, ұлт тағдырымен
жіксіз астасып жатады. Ә. Кекілбаев осы образдар арқылы ... ... ... бастан кешкен тарихи тағдырын оқырманның көз алдына ...... сөзі ... ... [5, 29 б.]. Повестің басты кейіпкері
– күйші (оның аты аталмайды). Бірақ көзі ... ... ... ... ... прототиптің Абыл екенін таниды. Абыл кім?
Маңғыстауда екі Абыл болған: бірі – күйші Абыл ... ... ... – Абыл ... ... ... басынан сондай оқиғаның өтуі – өмірдегі
шындық жай. Түрікмендер өз жөнімен кетіп бара жатқан Абылды «ұрысың» ... ... де, ол ... уақыт солардың тұтқыны болады. Азаптан, тек
өзінің өнері арқасында ғана ... Осы ... ... ... ... да бар. Бұл – ... ... кең тараған фабула.
І. Жансүгіровтің «Күй» поэмасындағы ... ... де ... ... ... ... ... күй көршілес екі халықты бітімге ... ... ... ... ... қозғаған, айтпасты
айтқызған, ... ... ... түйгендерін әуезбен ұзақ
тебіренеді. Не де болса, жеріне жеткізіп айтуға бел ... ... ... сәт дәл осы ... ... жүрекке басу айтқан ... ... ... ... ... да аялы» күй үні кернеп ... ... ... ... де, ... ... жүйе-жүйесінің бәрін
босатты. Өнер құдіретінің күштілігі Жөнейітті жеңді. ... ... ... тырысты. Жөнейіттің арпалысқан ішкі сезіміне көбірек назар аударып
тарихтан терең сыр қозғайтын авторлық ...... ... ... кілт. Бұл жерде жазушының айтпағы – шапқыншылықтан көзі
ашылмаған екі халықтың басынан өткен қиын ... оны ... ... ... тұтқында қалған қазақ күйшісінің тағдыры оқырманын
бейжай қалдырмайды. Повестің бас кейіпкері батыр ... жан ... ... көрінетін рухани өзгерістер – тікелей күйші өнерімен
терең ... ...... ... [5, 27 ... ... бұл ... ең қатал жазаны қолданды, повесте: «Тұтқын
күйші аттан түсірілді. Екі жігіт оны ... ... ... ... Күйші айналасына алақ-жұлақ қарағанмен, ешкім оның жүзіне ... ... ... ... ... ата ... ... басын
жерден көтермей шұқырды тез көмді. Қызыл төмпек жым-жылас жоғалды. Шұқырдың
орнында күйшінің мойны ғана қылтияды. Тұтқын бұларға ... үн ... ... мінді. Айдалада айдау қара жолдың бойында ... ... ... ... бара ... аттының соңынан көз алмай қарап қала
берді», – делінген [4, 80 б.].
Қаламгер суреттеуі тым үрейлі. ... елі бар, күні кеше ұлы ... ... ... ... ... қара жолдың бойында құны жоқ, керексіз
нәрседей айдалада жалғыз қалған. ... ... ... ... жазушы өзінің суреткерлік ... ... ... ... жаза ретінде көрсете алған. Бұрын ... ... ... ... ... ... мұндай жаза Сейітке қолданылған
болатын. Оның арашасы бар еді, ал күйші – қорғансыз.
Жазушы көркемдік шешім ... ... ... ... жасауда ел
аузындағы бір күйшінің жазалануы туралы аңыздың мазмұнын пайдаланған, ... ... ... ол аңыздың да версиясын таптық.
Фабуласы төмендегідей: Түрікмендер бір ... 9 ... ... ... ... ... Баланың біреуін от пен суға салады да,
екіншісіне қозы ... Қозы ... ұл ... ... ... ... берілгенде, қозы жөніне қалатын көрінеді. ... рет ... та ... ... аңсағанда, сарнап кететін көрінеді. Қанша
тыйым салғанмен, қойғыза алмапты. Түрікмендер баланың ... ... ... қимай, Темірбабаға сөз салады. Темірбаба қан ... ... ... ... бостандық беруге бұйырады [6, 221 б.].
Мұнда да ... ... ... қандай адамның жүрегіне болса да
жол табатын игілікті, ... ... ... ... ... жауының басын аяғына идірген, өнердің рухының биіктігін паш еткен.
Аңыз нұсқасында жер аты анық аталады. Ал ... ... ... күй
дүлдүлі жер бетінде басы ғана қалдырылып, керуен жүретін қара ... ... ...... көркемдік шешімінде өлім тұзағы. Ол ... ... де – ... ... де – ... Олай тірі ... – деген ишараны білдіргендей. Түлей дегеніңіз – құрдым. Сөйтіп,
күйші құрдымға кетті! Күйшінің жазалануы осы ... ... ... ... Кекілбаевтың бұл аңыз нұсқасындағы көркемдік шешімі тасада ... ... оның ... ... А. Жұбанов жазып кеткен Абылға
қатысты жеке бір аңыздың ыңғайында ғана ... жүр. Ал, ... ... аңыз ... ... ... ... қатысты бірнеше аңызды
суреткерлік қиялында қоса тербетіп, өзіне керектісін, айтайын ... ... ... ғана ... ... ... қаламгерлік шеберлікпен ойната
қорытқан!..
Аңызда түрікмен халқының су пірі – Темірбабаның аты ... 9 ... ... баланы «өлтір» деуге аузы бармай, қан ... да ... ... апар» – деуі амалсыздықтың ... ... ... ... да – қан ... ... ... келу. Жазушы
шешімінде адам аты кездеспейді, оны өз мақсатына керекті деп таппайды да!
Себебі автордың қаламгерлік ... өзге ... ... ... ... жазу ... кездеспейді. Туындыда өмір дерегі мен аңыз дерегі
қатар алынған. Жазушының шеберлігі сол – ... екі ... ... ұстап,
білдірмей жымдастыруында.
Қаламгер оқиғаның хронологиялық дамуына да ... ... ... ... Абыл ... 1892 жылы өлген. Қараман ата
келісімінің ... екі ел ... ... жағдайдың ушығып,
жаугершілікке ұласып, түрікмендердің біржолата Маңғыстаудан шығандап кетуі
– тарихи шындық. «Күйдегі» Жөнейіт пен ... ...... ... ... ... өмірдегі орындары тым алшақ. Бірі – қара күштің, ... ... ... – адам жанының нәзік қылын дөп басқан өнер өкілі.
Екеуінің ұшырасуы да кездейсоқ, беттесуі де бірінші. ... ... ... ... не ... ... де ... жақ ашпаумен болады. Оның
орнына ішкі ойлары сөйлейді. Бұл ... ... ... ... тәсілі – ішкі
монолог, психологизм. «ХІХ ғасырдағы реализмнің ең маңызды ...... ... және ... та қала ...... Х. ... әдебиетінде оны алғаш негіздеген, тек ... ... ... ... ... Л. ... ... ескерсек – психологизм
оңай шағылар жаңғақ емес. Орыс әдебиетінде Л. Толстой салып ... ... ... Гоголь, Достоевский, Чехов сияқты санаулы алыптардың ғана
үлес-соқпағы барлығын, оның советтік ... ту ... ... ... алты қыр аса ... себебін сол Л. Толстойдың өзінің
А. Чеховқа жазған ... ... ... ... болады, бірақ
психологизмді ойлап табуға болмайды», – ... ... ғана ... [8, 310 б.]. ... суреткер Ә. Кекілбаев күйшінің арпалысқан ішкі
сезімін беруде ішкі монологтың бар ... ... ... ... пайдаланған.
Сондықтан да тұтқындағы ... ішкі ... жан ... ... жапасы, жүрек соғысы оқырманын терең тебірентеді. Осы шығармасы
арқылы қаламгер ... да, ... да ... бойлай алған!
«Абай жолы» эпопеясындағы психологизм – М. Әуезовтің қалам құдіреті
арқылы ғана мүмкін ... ... Оның ... – ұлы ... ... ... алғандығы. Ол Абай психологизміне келгенде, ештеңені өз
жанынан қосып, жамамаған. Өмірде болған Абайдың болмысын, жан ... ғана ... ... Ә. ... та солай. Ол, әсіресе,
күйшісімен – етене, күймен – егіз... Сөз өнерінде әр қаламгер, ... ... ... ... ... саз, күй ... «әр күйші өзін тартады» – деп,
тегіннен-тегін айтылмаған. Ал, күй өнеріндегі Абыл – өзінше бір ... ... ... ... ... ... әр ... мен әр қағысының
астына тұнған сырды – сөзбен беруді нысана ... ... ... үшін
басты дереккөз – күй сазы. Бұл ... ... ... Ә. ... Т. ... шығармаларындағы күйшілер тағдырымен
сабақтастыруға ... пен хас ... өнер ... ... ... Т. ... ... нысанындағы ұқсастық белгілерін төмендегідей
жайлардан байқадық:
1. Ә. Кекілбаевтың «Күй» повесіндегі бүкіл оқиғаны күй баяндайды, ... өзі ... күй ... Оны ... аңғарған ғалым З. Серікқалиев:
«Мұнда Абылдың өзі ... күйі ...... Т. ... ... Х. ... «Тәкен творчествосында өнердің өзі
сөйлейді», – деген еді. ... ... екі ... де ... ... ... ... шеберлігін мойындатқан.
2. Қаламгерлер де әрбір күй нотасының түбінде ... ... ... ... баяндауға шебер. Атасақ: Ә. ... ... ... ... ... Екі суреткердің де өнер тақырыбындағы туындыларында халық басынан
өткен ... пен күй егіз ... Ә. ... «Аш ... ... ... күйші, «Күйдегі» Абыл күйші тағдырлары, ал, Т.
Әлімқұловтың «Сейтек ... ... ... ... ... күйінің тарихы іштей суреткерлік ұқсастықта өрім ... ... ... ... ... да, оның күйінің шығу
себебін де терең біліп, жоғары суреткерлік шеберлікпен көркемдей бейнелеуі.
Қиын жанр әңгімеде және повесте ... ... ... – екі түрлі
жанрдағы шығармаларында жарыстыра бақ сынауы;
5. Екі жазушы да күй тілін тереңнен түсінеді.
6. ... де ... ... оқиғасын күй мазмұнына сыйғызады: бұл тұста
пейзаж, ... ... ... ... сан ... бір ... сабақтастықта өріледі. Екеуі де дәл алдарындағы
тыңдаушыны өткен ... ... ... «Аш ... қара ... ... ал «Қаралы қобыздағы» старшын. Әсіресе, оқиға өтіп жатқан
мекен – ... ... ...... ...... Екі ... – күй өнерінің шын жанашырлары. Күй ... ... ... ... ... өз ... жетуіне шын тілеулестер.
Т. Әлімқұловта «Кертолғаудағы»: «Шіркін, дүниеге екі келмес шебер шертістер-
ай!», «Сары ... ... ... ... де келмейді!»,
«Саржайлауда»: «Кейінгілер нәшіне келтіре алар ма екен», – деп ... Ә. ... ... ... ... періште көкірек қара
домбыраның қоңыр үні ... ... ... емес», – деп, ең асыл
қымбатына балайды, оның жетілуін, ... ... ... де – аңыз айтқыш. «Өз қатары ішінде ұлт рухын, оның басқаға
жалтақ болмауына тәжірибесі мол ата-баба істерінің ... ... ... ... ... ... майталмандары [ 9, 336 б.].
Л. Толстой былай дейді: «Өнердің ең басты мақсаты – жай сөзбен айтуға
болмайтын адам жан-дүниесі ... ... ... ашып ... білдірумен
қорытындыланады. Оның сөзі бойынша, өнер – микроскоп, яғни суреттеушінің ... ... ... және осы ... ... ... ... дегендей [8, 310 б.]
Жазушы Ә. Кекілбаев Л. Толстой нұсқаған осы мақсатқа жеткен. «Күйге»
жеделдес шығармасы «Шыңырауда» да ол осы ... ... ... ... жаны, басына төнген қауіптен емес, алдымен, жалғыздықтан жабырқайтын.
Сосын, іштей өзімен-өзі сырласатын. «Шыңыраудағы» ... те ... ... да ... ... Екі жүз қадам жер қабатының астында
жалғыз... Өз-өзіне ғана сөйлейді...
Ә. Кекілбаев кейіпкерлерінің галереясы ... да ... ... ... ... ... күйші, құдықшы, хан, әмірші, ханша, шебер,
елші, патша қызметінен ығыр ... ... ... т.т. болып кете
береді. Әрқайсысы – өздерінше бір-бір ... ... ... тек ... білетін, өзіне ғана ішкі сыр қып шертетін ... бар. ... оны ... ашқылары жоқ. Жатқан бір жұмбақ ... ... соны ... «сыр сандықты ашып қарап, сым пернені басып ... ... еш. Ә. ... ... мен ... – болашақ
романдарына барар жолдағы үлкен бекет-белестер. «Үлкен шабуыл» алдындағы
жаттығуы.
Повестегі Мәмбетпананың прототипі – белгілі ... ... ... ... ... мен түрікмендер әуелден қойы қоралас, қоныстас,
құдықтас, ағайындас ел болған. Мәмбетсапа – кезінде ... ... ... ... ... ... ... беделді адам.
Ел аузындағы әңгімелер мен сақталған тарихи құжаттардың мазмұны бір-
бірінен алшақ ... ... ... ... ... ... пен Мәмбетсапа болыпты. Мәмбетсапа өмірде өз халқының абыройы үшін
күрескен, жақсылығын аямаған, тарихта жағымды ... аты ... ... деп еңіреген ердің бірі. Түрікмен халқы оны өздерінің ең ... ... ... Оның біршама ақындығы да болған.
Одан қалған «Қазақтарға арнау» атты өлең ... ... ... ... деп ... жер аты да бар. ... ... сабырлы адам болған. Ол жамандыққа – жамандықпен жауап беруге
рұқсат ...... ел ... ... әңгімелерде. Оның
атқарған іс-қимылында Маңғыстаудың жергілікті тұрғындары болған қазақтар
мен түрікмендердің ауызбірлігін сақтау негізгі ... бірі ... 81 ... «ол жамандыққа – жамандықпен жауап беруге рұқсат бермеген»,
«қазақтар мен түрікмендердің ауызбіршілігін ... ... ... деген әңгімелердің өзі оның биік адамгершілігінен, ... ... ... адам ... ... мәлімет береді.
Ұлттың ұйытқысы болуы – оның адамгершілік өнегесінің тағылымында. Небәрі 50
жыл ... 1871 жылы ... ... жол ... у беріліп өлтіріледі. Оның
өлімі туралы әр ... ... бар. Бір ... ... ... суын ... ... – делінеді...
Бірақ, повесте Мәмбетсапа өмірдегі болмысына сай ... ... ... ... суреттелген. Есімі де сәл өзгертіліп, Мәмбетпана деп
берілген. Бұл ... ... ...... бейне жасау болған.
«Түптұлға – жинақтау құралы, осындай көркемдік жинақтау арқылы түптұлға
–тұлғаға айналады» [11, 114 б.]. Бұл – ... көп ... ... ... Атын дәл ... ... себебін бұрынғы кеңестік кезеңнің
байдың, батырдың, ханның атын жақсы ... ... ... ... ... ... ұлы, ел ардақтысы Мәмбетсапаның тікелей ұрпағы
академик Құрбан Аманиязов қазір Алматыда тұрады. Ол – түрікмен ... ... ... Бір ...... ... ұлы Шәмілдің
әйелінің әкесі – Бекназаров Шәкір. Ол – Мұстапа Шоқайдың досы, қиын кезеңде
оны үйіне паналатқан», – ... Ә. Спан ... ... атты ... 58 б.]. Оның ... Мәмбетсапа автордың арғы аталарымен қыз алысып,
қыз беріскен құда-жекжат адамдар. Бір сөзбен айтқанда, ... ... ... да ... ... ... автор оның атын дәл атауды
қажет деп ...... мен ... ... ... ... жер, картада бар, әйгілі «Кендирлинский коса». Ол «Күй» повесінде де
солай суреттелген. Қақпақтының дөңі Кендірліге, ... ... тағы ... ... атауларының әрқайсысына байланысты айтылатын аңыздар бар.
Автор тарихи тұлғалардың тарихын, оқиғаның өрбіген жерін дәл ... ... ... ... ... ... Жер ... – шығармалардың
аспектісі. Оқиға өткен нақты жерді айтпай, өмір ... ... ... ... ашу ... ... Сол ... де қаламгер қонысты, өрісті,
суды, зираттарды өзгертусіз алған. Жазушы повесте Мәмбетпананы бала-жігіт
кезінен бастап ... ... ... басына жиылған қара құрым
жұрттың ішінде түрікмен жағының ең белдісі, әрі би, әрі бай Жұма ... көк ... ... шалқалап жатып алған кербез байдың артында
сүліктей қара ... ... ... қара бала еріп ... Сол – осы
кебеже қарын Мәмбетпана. Ол кездегі өңінен тек төңірегін ішіп-жеп отыратын
жылан көзі ғана ... ... [4, 66 ... ... ... ... жасаған сол Қараман ата ... ... ... ... ... ... ... көрінген. Ол кездегі
арық, «қаншырдай қара ... ал ... ... ... ... ... қиялында Мәмбетпананы суреттеу арқылы бұрынғы мен бүгінгі,
ертеңгі заман ... ... ... ... Ол ... бүгінде өз
мәнін жойған жоқ. Қазақстанда түрлі ұлт, ... ... ... өмір ... белестерінен аттауда.
Ал шын өмірлік тарихи деректе Қараман ата басына түрікмендерді бастап
келген Мәмбетсапа делінеді: «Орыс ... ... ... көшіп
кеткен түрікмен руларын қайта жинау мақсатында 1858 жылы ... ... ... ... тыйдыруға күш салады. Генерал-адьютант И.
Катенин Кіші ... ... ... ... ... Е. Тәукин мен
Новопетровск қамалының коменданты подполковник В. ... екі ... ... ... ... ... ... бұйырады. Е. Тәукин – адай биі
Ғафур Қалбинді, В. ...... ... ишан ... ... ... ... арасына келген бұл саяси шараны ... ... ... ... басшылары Мәмбетсапа Кулиев пен ишан Нұрмұхаммед
Бектұрлиев ерекше көзге түседі», – ... [10, 60 ... ...... ... Жұма ... делінген, ал, шын
өмірдегі оқиғаға араласушы – ... ... Бұл да – ... ... ... ... өз ... тұлғасы болған адам. Бүкіл түрікмен халқы
қастер тұтып, аруағына бас ұратын Бекдұрлы ишанның баласы. Жазушы ... ... дәл ... ... ... ... Қаламгер тарихи оқиғаларға
қатынасқан адамдардың есімдерін сәл өзгертіп, оқиғаның желісін ғана ... ... ... ... ... ... ... Мәмбетсапа – үнемі басшылық орындарға
ұсынылып отырған адам. Ел аузындағы деректе – қадірлі, құрметті, кісілікті
кісі. Бұл тарихи деректердің – бәрі ... ... ... ... дәл ... деректердің ізімен ғана сөйлеп, анттасу өткен жер атын да
нақты атаған. Қараман да – ... ... ... қысқасы, ескі дәуірдегі екі халықтың арасындағы
тартысты қоздырушы факторларды аша білген.
Шығарманың ... екі ... ... мен Жөнейіт батыр. Күйші
тасасында – Абыл Тарақұлы тұрса, Жөнейіт кім? ... ... ... ... ... ... жоқ. Бірақ Көне Үргенішке барған
сапарымызда дәл, осы ... ... ... ... ... ... ... тайпасынан шыққан Жынайтқан атты ... ... ... ... Повесте сәл өзгеріске түскен оның нақты аты
«Жынайтқан» қалпында айтылады. Билік ... жері – Көне ... ... ... ... бен Көне Үргеніштегі 360 әулие жерлерінде ... ... ... ... Ол ... Қарақалпақстан-Хиуа хандығына
қарады. Бір шеті – Маңғыстау. Жынайтқан бөліне, жыра қашып, Хиуа хандығына
бағынбаған. 1887-1920 ... ... ойға ... ... мен ... ... басқыншылық әрекеттерін ел айта алмайды.
«Жынайтқан келе жатыр!» – дегенде, қарақалпақ пен ... зәре ... ... ... ... ... ... екен. Жергілікті
қарақалпақтар қарулы, әскері сайлы Жынайтқанға амал таба ... Көне ... ... ... күш ... бір ... қайтарыпты. Жынайтқан – әскеріне қаруды Ираннан сатып алады екен. Ол
Хиуа мен Иранның арасынан өтетін ... ... ... ... келе ... ... көлігін тартып алып, өздерін қырып тастап,
байыған адам ... ... ... ... болған халық жоғарыға
шағымданады.
«Жынайтқанды ұстау керек!» – деген Лениннің бұйрығы шығады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... әскерлерге берілмей,
оларды да қырады. Артынан үшінші лек қызыл әскер тобы келіп, кескілескен
ұрыс бірнеше күнге ... сол ... 360 ... ... өліпті», – деседі.
Бұл әңгімені бізге айтушы – ... ... ...... ол ... ... естіген. Адалбай 1929 жылы туылған. Адалбай бұл
әңгімелерді әкесі Ғайыптан ... ... ... ... ... ... шабуыл жасап, Амудария бойындағы Шылпыққорғанға дейін
келгенін айтыпты [13, 16 б.]. Біз ... ... ... ... ... ... ... жазып алдық.
Повестегі Жөнейіттің шапқыншылығы, ... ... ... біз ... ... ... өте ... әңгімелерді суреткердің естімеуі мүмкін емес! Ол өзінің әйгілі
«Ханша-дария» хикаясы, «Аңыздың ... ... ... сол ... ... ... бұл Жынайтқанның өмір сүрген уақыты жазушы
суреттеген кезеңдегі ... ... ... ... ... ... ... бар осы әңгімені тірек ... – деп ... Бұл ... беру ... жазушы кейіпкерлердің болмыс-
бітімін, айтайын деген ойына сай, монологпен жеткізген.
Өңірде және бір Жөнейіттің аты – «Хан ... ... ... деген
күй атымен байланысты айтылады. Ол күйші М. Өскінбаевтың репертуарында
болған. Бірақ күй мазмұнындағы Жөнейіт те, ... сөз ... ... ... кеш, ... ... өмір сүрген кезеңдері повесте суреттелген дәуірге
сәйкеспейді. Екі елдің арасындағы ... ... ... ... жасалған. Соның ең сорақысы – адамның ... ... ... ... ... ... деп ел ... жеткен әңгімелерде
айтылмайды. Мұны түрікмендер жасаған:
«Тақымдары да удай ашиды. ... ... ... бірі ... ... екі ... алма-кезек ұрғылап, шыңғырып жіберді. Ақ
тайлақтың терісі ... ... ... ... ... кеуіп жатқан түйенің
көні бас сүйекті сытырлатып шаға ... ... ұн ... ... Басқа тұтқындар да бебеулей бастады. Манадан бері алда кетіп
бара жатқан аттылы дүрмек ... ... ... ... ... ... ... шақырлап, қалшылдап-дірілдеп, арпалысып жатқан алты
тұтқынды көргенде, көп атты: «Я, аруақ!» – деп, ... ... ... шауып ала жөнелді. Көрттерді жетелеген екі мосқал түрікменнен басқа
ешкім қалмады. Алты тұтқын айдалада ауыз ... ... ...... ... б.].
Қаламгер шығармасында мәңгүрт жасаудың жай-жапсарын түгел тәптіштеп,
сатылап суреттейді. Бірінші, ... ... ... оны ... басқа
кигізеді? Басқа кигізгеннен кейін арада қанша уақыт өтеді. Ол кебу үшін
қандай
шарттылық ... ...... бәрі ... ... ... ... Қаламгер ел арасындағы осындай аңыздарды өзіне керегіне қарай
іріктеп ... ... ғана ... ... ... туралы аңыздың
бізге белгілі 5 нұсқасы бар. Оның бәрін ... «Ә. ... ... ... арнайы тоқталып жатпаймыз. Осылай қиналумен
алғашқы күндер ... Өзі ... келе ... ... ... қара зілдей кісен. Балаларды жаман көртке мінгізген. Бұл да ... ... бір ... ... – осы ... ... Ендігі кезекте балалар одан әрі
қиналады. Ол алдыңғысынан да асып түседі: «Олар бір апта бойы зар ... да ... ... ... шаш шықты, ол түйенің көнінен өте алмай,
қайтадан бастың құйқасын тесіп кері өсті. Алты ... елі ... жері ... білмейтін мәңгүртке айналды. Жүре-жүре тілден де айырылды. Түйемен
бірге өреді, түйемен бірге келеді» [4, 225 ... ... әлем ... де болар, мәңгүрттік туралы алғаш
қалам тербеген қазақ жазушысы – Ә. Кекілбаев. Қырғыз қаламгері одан он ... ... ғана ... ... ... жау ... ашық бейнелеп,
бұл мәселеде сол жазған ... ... ... ... орыс ... қатарлы зерттеушілері бұған кезінде ашық үн қосып, алғаш жазған Ә.
Кекілбаев екендігін әділ айтты. Әлі де ... ... ... қаламгері
бір абзац қана мәңгүрттікті суреттеген», – деген пікірлер кезігіп қалады.
Оның тұтас повесть ... ... ... шығармауымыз керек.
Қазақ балаларын одан әрі: «Жөнейіт былтыр ... ... ... ... өз ... көрсін», – деп, екі тұтқынды Адай арасына
апарып тастады да, былайғы төртеуін осы ауылдың ... ... ... суын ... алып қалды», – дейді [4, 225 б.].
Жауын аласартпақ ... ... ... ... түрі – осы. Бұл
жаза, қорлау – адамзатқа қолданылған ... жоқ ... Дәл ... ... да ... ... ... мұражайында бас арқылы қинаудың осыған
ұқсас түрі, ... ... ... осы кезге дейін сақталған.
Суреткер мұны да аспаннан алып отырған жоқ, ... бар ... ... ел ... ... бірі тарихи тұлға әйгілі батыр отыз ұлды
Достан Тәңірбергеновке қатысты айтылады:
Достан би – белгілі ... ... ... 1757 жылы ... ... 1839 жылы Арал ... ... деген жерде қаза тапқан.
Заманында асқан дәулетті, бай болған адам. Ресейдің ... ... ... ... ... 1783-1797 жылдарда азаттық қозғалысқа қатынасқан.
1786 жылы Сырым батыр Шекті еліне келгенде, көтерілісшілердің қажетіне ... ... би 1787 жылы ... ұсынылады. Сол жылдың тоғызыншы
қарашасында Орынбор ... О.А. ... ... ... хатында: «Кіші жүздегі үш Орданың әрбіреуінен аса беделді қырғыз-
қайсақтарды старшиналыққа ұсынамын. Атап ... ... ... ... старшина; Төртқарадан: Қаркөн би; Шөмекейден: Самырқалай би; ... би», – деп ... би ... бірлесе отырып, 1816-1823 жылдары Ресейдің Орта
Азия хандықтарына бара жатқан құны 1,7 млн. ... ... ... 2 млн., барлығы – 2, 9 млн. сомдық түрлі бұйымдар артылған керуендерін
тонап, шекті ... ... Бұл да – ... ... ... күрестің
көрінісі болды.
Достан би Арынғазы сұлтанды қолдап, оны босату туралы Ресей ... ... ... 1998 жылы ... биге ... ... ... бейітін жаңартып, ас берді» [14, 39 б.].
Қаламгер мәңгүрттікті осы батыр туралы аңызды естігеннен кейін барып,
көркем образ жасаған. Дерек ... ... өмір ... жылдары, аты-жөні,
жер бетіндегі зираты, одан дүреген ... бар. ... Адай ... да ... кешіпті. Ол туралы да аңыз сақталған. Еліне ... ... ... ... ... бақи ұмытпас үшін, қашқан кезде
алып келген таз кепешін босағаның үстіне іліп қойыпты.
Мәңгүрт ... сәл ... ... ... ... ... басынан
өткендігін Мұқтар Мәжитов та жазады. Оның арғы атасы жау ... ... ... ... ... ... ... тұтас мойын терісінен
тігілген қапқа тікелей салып асыпты. Тал ... күн нақ ... ... ... ... ... адам денесін қатқан көн мен оның шіріген исіне
іштей жиналған құрт пен ... ... ... ... көрінеді. Мұнда
алдыңғыдай адамның тек басы ғана емес, түгел дене азап ... ... ... өз ... ... ... туралы естіген аңыздарын
қорытып барып, Адайдың алты баласының басынан өткен оқиға ретінде жинақтауы
тарихи негізді. Заманына қарай мәңгүрттер де әр ... ... Ол ... ... ел ... ...... күйші мен Құлбай бахшының күй
тартысына төрелік айтады. ... ... ... – аңыз ... Біз ... ... белгілі аңыздың, ел аузындағы
әңгіменің бәрінде Мәмбетсапа – әділдіктің ... Оның бұл ... ... хан етіп ... ... тағылымды ер деп тануға болар.
Ауызекі әңгімелерде: «күй тартысында Өскенбай жеңіпті», – деп ... ... ... қатысты әңгімелерде болмаса, Құлбай бахшы
туралы деректер көп сақталмаған. Ал Өскенбай ... сан ... ... ... ... «Ел ... әңгімелерге қарағанда,
Қалманбеттің барлық балалары да домбыра ... ... ... ... ... бірақ қыздары Көркей, Ақжан, Шырай үйде ... адам ... ... ... ... ... ... тартады екен. Бұлардың
ішінде атағы елге жайылған ... ... – тек ... ...... А. ... Ол қоныстас түрікмен елінің айтулы күйшілері:
Сапармәмбет, Құлбай, Өдеулі ... ... ... ... ... ... күй ... түскен.
Өскенбай – бірнеше өнердің басын ұстаған «сегіз қырлы, бір сырлы» адам.
Бір қыры – ақындығы. Өскенбай «Балқасым биді жеңуі» деп ... ... ... Маңғыстаудың қара ойын өлеңмен жырлап шығады. Өскенбай
күйдің әуеніне әбден ... ... ... ... ... Жұбанов: «Құрманғазы, Дәулеткерей, Абыл дәстүрлерінің ешқайсысына
тікелей соқпайтын, творчестволық бағытында да, ... ... ... алдына бір төбе болып тұрған адайлық күйлердің негізгі қорын бір басына
жиған Өскенбайдың біздің халықтық аспап музыкасында алатын орны ... өз ... ... ... орай ... күйлер шығарған,
дарынды орындаушы, өзінің шығарған күйлерімен ... 200-ге ... ... ... де ... – деп дәл ... берген [15, 80 б.].
Осы аңыз-деректерін жазушы «Күйдегі» күйшісіне ... ... ... жылы ... ел ... ... кеткен Яхия бахшы да жас ... ... ... ... Әне бір жылы ... ... ... апарып,
тартысқа түсіргенде, небір айтулы күйшілерді жерге қаратты, тек өзі ... жас ... ғана тең ... деп ... ... ... келген соң, бұда
масаттанған», – деген өмірдегі дерек шығармаға дәл түскен [4, 76-77 ... ... ... ...... ... ... бір
рудың адамдары. Өскенбай да, Мұрат та – түрікмен күйін шебер ... ... ... өзге ... де күй ... ... ... мен Өскенбай – повестегі Дәулет пен Абылдың образын жасауға
негіз ... тал ... ... ... әкесі Кекілбай да күйші,
сауыққұмар, әдемі қоңыр даусы бар, ... ... ... кісі ... «Сермей тартқан семсер күй» атты ... ... ... ... күйшілігі туралы былай деп есіне алады:
«Ал әдемі әуез... Күмбірлеген күй... Әзелгі рухани ырзығым. Бесікте
жатқанымда – ... ... ... ... тұрыпты. Қаршадайынан Өскінбай
күйшіге еріп, өнер қуып, ауаланып өткен әкем жарықтық оны ... ... ... ... ... ... тастамапты. Мен туған күні
де ... ... ... ... ... Оның ... ... құлағымнан пейіш көмей, періште көкірек қара домбыраның
қоңыр үні ешқашан ... ... ... [16]. ... «Құс ... бұл ... суреттелген.
Әкесінің Өскінбай сияқты күйшімен бірге жүргенін қаламгердің өзі ... ... ... ... ... ... да ... күйші
болған... Кекілбай атақты күйші Өскенбаймен бірге жүрсе, қаламгердің өзі
оның баласы Мұратпен, төкпе күйші ... ... ... ... талай
қырманы қызған күй тартысының куәсі болған. Сөйтіп, «Күй» повесінде ол ... де, өнер ... де ... ... ... оларды әр қырынан
ашқан: Біріншісі – күй айтысы туралы ел аузында кеңінен таралған ... ... ...... ... Абыл, Құлбай бақшы,
Өскінбай – бәрінің де тарихта болған өнер ... ... ... шешімінде – Құлбай мен Өскінбай күйшілерді жиынтық ... ... ... ... ... ... ... сыйлас адамдарының өз аузынан
(М. Өскімбаев, М. Панаев) ... ... ... барып, күйшілер
бейнесіне жинақтау еткен. Оның үстіне, автор әкесі Кекілбай туралы анасынан
естіген әңгімелерді де қосып, күйші бейнесін ... де ... ... өз ... ... «Құс ... ... шындықтың осы
көріністері анасының аузынан айтылған. Әлдеқашан марқұм боп кеткен ... ... ... ... ол: «Кеш ... ... жігіт-
желеңі, қыз-қырқыны жиылып ап, сауық құрады, ән салады, күй ... де ... ... жатқан сіздің балаңыз сақал-мұрты үйте-түйте
шал болғанымен, ... жоқ, ... ... ... ... бала ... ... салбырап, ұялмай-қызармай күй тартып отырғаны», – ... еді? [17, 20-21 бб.] – ... ... ... өнер ... бір ... сәті ... Авторға
от басындағы ұядан алған тәрбиенің де ықпалы болған. «Құс қанаты» повесі
жазушының өз өмірінен алынып жазылған. ... ... ... ... эпизодқа ғана сыйдырған қаламгер екінші жанрдағы «Әке» атты
поэмасында бұл ойын ... ... қыр ... таң самалы,
Мен де іздеп ерке күйді тамсанамын.
Қаңсыған домбыра да сездіріпті,
Бал бармақ күйші иесін аңсағанын, –
деген жолдар ... ... [1, 25 б.]. Екі ... әкесінің күйшілік
келбетін осылай келтірген.
Қазақ әдебиетінде әр жанрда өнер ... ... ... ... Ә. ... С. Бақбергенов, М. Мағауин, Ә. Кекілбаев,
Т. Ахтанов, О. ... Т. ... ... ... әр ... кейіпте, бір-біріне ұқсамай
бейнеленген. Біз сөз етіп отырған қаламгердің «Күй» ... ... ... тарихтағы олар кешкен күрделі оқиғалар, кезең келбеті,
халық тағдыры, күйшінің болмыс-бітімі, тағы басқалар жарқырай көрінген
«Сөйтіп күйге арқау ... өмір ... жоқ. ... ... ... ... адамның мінез-бітімі, көңіл күйі, батырдың
ерлігі, шешеннің тапқырлығы, ел басындағы ... ... ... ... ... баян ... ... Тіпті, күйге арқау болған қиял-ғажайып, мифтік
тақырыптың өзі оқшау арна құрайды. Күй жанрының бір ерекшелігі ... ... ... ... ең мол жанды шежіре», – деп, күй ... ... ... арналы өнер қанат жая бергей! [18, 145 ... ... ... ... ... үстінде өтеді. Оқиға
орнының дәл осы жер болып ... көп ... ... ... ... ... болған – «Ақотты-нар» аңызы. Аңыз да – тарихи ... ... ... ... ... ... ... басымырақ
талданатынын ескертеміз).
Ә. Кекілбаев бұл повесін жазуға біраз дайындықпен келген. Мысалы бұдан
бұрын «Күп», сонымен қатар, «Есболай», «Аш ... ... ... ... ... ... кейіннен «Үркер» романында Шілден
құдығының басындағы оқиғаны әсерлі суреттейді.
Маңғыстау ... оның ...... бір ... ... әрбір құдық
пен шыңыраулардың адамның өміріндей өмірбаяны, тағдыр-талайы, тарихы,
дербес атақ-жөні, аңызы, әні, күйі, ... бар. Оның ... ... ... ... (Ә. ... ... Еңсеп құдықшы) тыныстап жатыр. Әр шыңыраудың иесі мен ... ... ... ... ... ... және ... белгілі тұлғалар болса, киесі
– солардың өлмес рухы мен «құдығымнан жат атын суармасын» деген ұрпақтан-
ұрпаққа ... ... ... ... Қашаған ақын:
Маңғыстау деген – бұл аймақ,
Даласы – құм мен шаң ... ... зар ... суын ... ... ... шөлдің зарын өлеңмен айтып кетсе, Ә. Кекілбаев «Шыңырау»
повесінде бұл тақырыпты жеріне жеткізе қарасөзбен ... ... ... ... ... ... ... сырқыратар мөлдір суынан көмейлетіп, мейірі қана ішкен ... ... ... мұзы ... суды сол күйі іше ... ... безі шошып, баспасы ұстайтын кейінгі ұрпаққа шыңыраудың
қадірін білдірудің міндетін де, бағын да жүктеп қала алған ... ... ... жазушы повесінде тереңнен қозғайды. 42 ... ... ... ... ... ... жүгін көтеріп тұрған
болмыс-бітімі өзгеше туынды. «Психолог ... еш ... еш ... ... ... қазушының психологиялық жай-күйін қапысыз
суреттегендіктен де хикаяны оқи отырып, сол құдықты өзіңіз ... ... ... ... ... ... ... ішкі
толғанысын шебер бейнелеген. Бұлайша жазу тек ... ғана ... ... десек артық айтқандық емес. Еңсеп қанша
азапты еңбек етсе де, ... ... ... ... ... ... бар
екені тұрады. Ол құдық қазып су шығарса, онысы өзінің күнкөрісіне көмегін
тигізіп, алған ақысы ... ... ... ... суынан бір рулы ел
сусындап, бұған алғысын жаудыртады: сол маңдағы ... ... төрт ... аң екеш аң атаулы да, аспандағы құс та астаудан ... ... ... ... [19, 66 ... өлкенің: табиғаты, ортасы, экономикалық, географиялық жағдайы әр
қилы. ... шөл ... ... Онда суға ... өтеу ... кезектегі мәселе. Шыңырау – ең алдымен, шөл ... ... ... ... кеңістік – онсыз тұл. Жазушы тілімен ... ... ... әр ... – сол даланың иіген сыңар ... ... – сол ... ... арда емгендер. Әбіш – сол тұрғынның бірінің
баласы.
«Шыңырау» повесінде қаламгер шығарма сюжетіне Қараш әулетін де, ... ... ... ... ... аты шыққан Бейнеубайды да
негіз етіп алған. Повесте жазушы жұрттың аузындағы әңгімені:
«Ала қырдан су іздеп, құдық ... ата ... ... алатын Қараш әулеті
бесіктен белі шықпай жатып еститіні – мазақ: Қараш тіккені – ... ... ... иті – ... қызы – ... ақ боз үйге кіре ... шоңқайма
етік кие алмас, шөккен түйеге міне алмас», – деп ... [4, 221 ... ... ... ... ... үстіне күрке тігіп, осы кәсіптен басқаға
мойын бұрмағаны шығармаға дәл түскен.
Сол Қараш руынан шыққан ... ... ең ... суы мол ... атақты Бейнеубай құдықшының аты – көпке мәлім. Әдеби жинақтық
бейнеге де (Еңсепке) прототип осы ... ...... ... ... ... ... жеткізуінше, ол атадан балаға мұра болып
келе жатқан құдықшылық кәсіпті жетік меңгерген, туған ... ... мен ... су ... бес ... білген, ақылына – қайраты
сай, құдай берген қасиет-қарымы да бар адам болған.
Адайдың Тобышы, оның Қараш ... ... ... ата ... ... жайында ел ішінде айтылатын аңыздар баршылық. Әсіресе,
Бейнеубайдың құдықшылық шеберлігі ерекше айтылады. Бейнеубай ... ... ғана ... ... ... Иран, Түрікменстан жерлерінен де
барлығы мыңға тарта құдық қазған. Суы тапшы өңірлердің ел-жұртының ... ... ... ... ... үстем болған.
Ол құдықшылығымен қатар, діни сауаты бар көзі ашық адам деседі. Оның:
Әлпейіс, Арқарбай атты ... да ... ... ... Дәржанның
жиынтық бейнесіне – Арқарбай мен Әлпейіс негіз болған. Отызыншы жылдың
ойранында Иран ... ел ... ... есіл ерге сол жат ... ... ... Ирандағы Бесжусан жерінде. Қаламгер оқиғаны шын өмірден
алған. Әрбір ...... ... ... мәдениет жемісі.
«Ақотты-нар» аңызында құдық қазу технологиясы айтылады. Ал жазушы ... ... ... да ... әсерлі көркемдеген. Аңызды повестің
өн бойына созып жіберген. Шығармадағы Үстірт, оның терең ... мен ... ... ... ... ... ... нақты атауымен
жер бетінде де, картада да бар. Айырмашылығы – тек ... ... ... Құдыққа, оның тасастауы мен дересіне шығарылған ... ... ... ... күйі бар. Солай тілсіз тарих, көне
жәдігер ұлы сазгердің сезімін де арбаған екен.
«Тасастау-Көлқайнар» атты халық әні де ... ... ... мөлдір
бұлақ-құдықтарына көкірегінен жарып шыққан шын арнау, ақ ... ... бұл ... ... Қайнар көгалы болған екен... Ол – ... ...... ... ... ... Адай-Табындық
Қайнар қорымының кешені әр түрлі құрылыстардан: тас ... ... ... ... ... ... ... қойылған... Осындағы Тасастау бейіті – сайдың жоғарғы жағындағы
ішуге жарамды суы бар ... ... ... ... мал ... астау
жатыр» [20, 73 б.].
Келтірілген үзіндінің өзі жердің тарихын, құдықтың, бейіттің, көгалдың,
сайдың орналасу рельефін бір тұтастықта айнытпай ... ... ... ... ... – бәрі күні бүгінде жер бетінде бар. Енді
осы мекенді повестегі берілісімен салыстырсақ, Ол: «Бұл ... ... ... түгел жұмылды... Дәржанның үйі күні-түні
мәжіліс. Ақыры, бәрі – өңшең тұщы су ... ... ... ... ... ... өтетін тайпақ қолаттың күнбатыс құйрығын қолай көрді.
Ордалы құдықтан екі көштік жер», – деп ... [4, 244 ... ... қай ... да оңай ... ... ... жер
таңдауы, құдық орнын қателеспей, адаспай тауып, таңдауы – ... ... сын. ... орнын таңдау – қиынның-қиыны. Автор осы жайға ... ... ... қайта-қайта шұқшия тоқталады.
Тасастаудың қаптаған жері де – Үстірт ... ... ... ... алып суреттесе, көрмей отырған жоқ. Ел аузында: «Бір үйір жылқы
қанатын тасастау ғой ол!» деп ... ... жер. Бұл ... ... деп те ... ... Өңірдегі
Ордалы есімін иеленген адам аттары да – осы жер мен ... ... ... ... Сол ... қалған құдықтар сол заманның дәл
қалпында, міні құрымай, осы күнге жеткен ... ... Ә. ... ... ... ... ... бетер сөйлеп тұрған
ел өміріндегі өшпес игіліктерді, ел ырзығын қапысыз ... ... да – ... ... ... ... қара ... қақыратып ойып
ризық айырған өрелі үлкен ... ... ... ... ... ел ... ... орнын таңдаудағы аңызға бергісіз, қарапайым
сан құбылып жеткен әңгімелермен шығарманың ... ... ... ... ... ... орны ... мәселе дөп басып көрсетіліп
айтылмаған, бірақ ... ... бұл ... қыр-сырымен оқырманын жете
таныстыру үшін, оған арнайы шұқшия тоқталған. Қараш әулетінің ... ... сол ... ... бас ... бес күн бойы ... ... шықты.
Ана жерге барып та, мына жерге барып та топырағын қарайды, шөптің ... ... ... Ең ... Бөкен байдың үйір-үйір жылқысын
алдырып, біресе текіректетіп айдап өтіп, біресе шаптырып ... ... ... шаба ... ... ... жата-жата қалып, жерге
құлақтарын тосып, тың ... ... жоқ. ... ... ... ... дүңкілдеп кетер
еді. Сазы алыс білем, тұяқтың үні тұншығып шығады ... ... ... екі ... не сор, не ... жоқ, қара жон.
– Шөбіне қарасайшы, шілденің ортасында да ... ... сор ... ендігі тамыры күйіп кетер еді ғой... Үлкендер
кеңесе-кеңесе келіп, ақыры, ала ... ... ... ... ... қазық қақты», – деп бір тоқтайды [4, 387 б.].
Құдықшылар іле жердегі шөп ... ... ... ... «ала ... ... ... жантақ арасынан қазық қақса», енді бірде «қалың ши
арасы» таңдалып, келесіде – ... ... ... жер» деген ойлар назарларына
ілігеді.
Бейнеубай құдықшының немерелерінен естіген ... ... ... ... ... ... ... жобалаған жеріне жылқы шапқызып, таң
ертелетіп жүген сүйретіп көреді екен. Бұл тұста қаламгер ... ... қалт ... ... суы бар жер ... Қаламгерлік үлгісі,
үрдісінде технологияны берудің хас ... енді ... ... дәл
құдықшыша жер астына түсіп, тереңдеп барады: «Осы жолы бұл көк тасқа ... бойы ... ... жетті. Мұнша жерді шегендеу үшін, қыруар тас керек,
сегіз нарды бір мәртебе ... ... ... қалар түрі бар» ... ... ... ... сыралғы көлігі түйе арқылы жасайды. Оған кез-
келген түйе шыдамайды, – нардың нары ғана ... ... бұл ... ... ... ... шындықтағы болмысты басым суреттейді. Өмір дерегін
молырақ алады. Сонымен қатар, бұл кәсіптің оңай емес ... де ... ... ... ақ шың ... ... ... Сол ернектің
бір ұшпа аңғарында інісі Теңсел тас кесіп ... ... ... кесіліп
алынған сандық тастар ернектің үстіне шығарылады. Кескенге ... жел мен суға ... сар ... ... ... ... шыр ... тоқаштан аударып алғысыз кейіпке келтіреді. Ернектен ... ... ... қалыңдап, астындағы көл-көсір таудың көк тас қабаты
тереңдей ... [4, 220 б.]. ... ... ... қажетті тастың өзі
үлкен еңбекпен келетінін бір осы кішкене абзац арқылы-ақ ... ... бұл ... ... ... ... өзін де сөйлетеді.
Шығармада құдық «технологиясы» да қоса сөйлеп, қаламына тастың бірнеше түрі
де ілігеді. Ал ... ... ... ... ашу ... ... ... атқаратын қызметі де бар. Олар: «көк ала тас», ... ... ... ... ... «көк ... ... Бұларға атау берген – әрине,
жергілікті халық.
Повестегі Еңсептің бәсекелесі – Қалпақ, шығарманың шарықтау шегіндегі
жанды ... ... ... ... ... ... құдық қазуы.
«Қалпақтың бабасы әулие кісі болған екен. Содан киелі темір қазық ... ... жер ... су ... ... ... алақаны тартып белгі
береді екен. Қалпақ судың көзін солай табады екен», – деген ... ... ... ... ... ... ... [4, 249 б.].
Мұнда жазушы көздеген негізгі нысана-құдық орнын ... ... ... ... мен ... ... құдықшылардың көкейкөзінің
сұңғылалығы екі өлшеп, бір кесетін сақтық, қырағылығы. ... ... қалт ... ... шөл ... тартудай-ақ тартқан талай ел,
талай жер бар. Бірақ солардың бірде-бірінде осындай әдіс-тәсіл жоқ. Бұл –
осы елдің төл ... ... ... емес бұл ... ... ... бір ... жұмысы асып түседі. Енді жер таңдалды, құдық қазу ... ... ... үстіне үй тікті, қасына тағы да бір-екі қараша үй ... ... қосы деп ... ... екі ауылдың шалдары қазықты ... ... ... ... ... ... бай мен Еңсепке баталарын
берді... Еңсеп бес қанат боз үйдің қақ ... ... ... ... ... ... Қашан төбесінен күн түспейтін тереңдікке жеткенше, киіз ... ... [4, 244 ... қазу жұмысының біссімілләсі – қазық қағу. Үй не үшін тігілді?
Біріншіден, қатты, аптап ыстықтан ... ... ... көз таса ... көздің сұғынан сақтау үшін, су – киелі ... одан да ... ... ... мен ... ... ғажап емес. Енді тас түрлеріне
байланысты кәсіптік тіркестерге ... ... ... тас», «қара тас»,
«жел мен суға ... сар ... ... ... ... ... тас»,
«қабыршақ, шақылдаған көк тас», «шеген тас», «әйкел тас», ... ... т. ... ... ... ... та, саз да, ... қабырға да әр
түрлі: «қазынды топырақ», «су ... ... ... аз ... ... ... ... «туырлық саз», «жентек- жентек саз», «қалың
саз», «саз балшық», «қайыр қиыршық», «дымқыл қиыршық», «сусыма ... ... ... аз ... ... ... ... сыз
қабырға», «түксиген қара сұр қабырға», «тершең қабырға», т.б. ... ... кете ... ... ... ... иесі ... құралы
шапқы, сүйменмен ғана қазған.
Жазушы жер қыртысының сан алуан бөліктерін, жерасты суларының орналасу
тәртібін де рет-ретімен суреттейді. Жердің тектоникалық ... ... ... ... ... ... аңғартса, екіншіден, құдық
технологиясын ашып, үшіншіден, ... ... ... ... ... ... әр құдық осылай қияметті жанкешті еңбекпен
қазылған.
Автор жоғарыдағы аталған сөздердің ... ... ... ... алып,
тәптіштей тілге тиек етеді. Құдықшылар үшін туырлық сазға жету де, туырлық
сазды қазу да мұң ... ... ... туырлық көк саз көбейіп ... ... еді, ... соң, ... саз ... ... ... шықты» [4,
245 б.]. Сол «туырлық саз» туралы түсінік бере кетейік: ол – ... сулы ... ... ... қабат. Ол тегіс жентектеліп қатқан
саздан тұрады. ... үшін оны қазу ... ... ... оңайға
түспеген. Ал халық ауызы арқылы жеткен:
Туырлық сазға ... ... ... ... ... ... ...
дейтін өлең жолдары бұл тұстағы еңбектің онша оңай болмайтындығынан хабар
береді [6, 211 б.]. ... ... ... құдықшылық кәсіптің қыр-
сырымен, жер ... ... ... ... ... ... ... түсіндіріп, халықтың этнографиясынан жақсы хабардар
етеді, құдіретті қаламының қиял желісімен ... ... ... ... ... ... ... көкейіне жеткізе алған. Құдықтарды
арнайы зерттеген В. Ян да өз межесіне жете алмай кеткен...
Құдықтар – ата-бабадан қалған бірден-бір асыл ... ... ... ... ... ... ... бойынша құдықтың қазылу технологиясын ықшамдап айтсақ
олар: ... ... ... дәл ... ... қағу үйді тігу (үй ... ... жеткенше жығылмайды), сулы қабатқа жеткен соң, су жиналатын
аңғарын қазу, ... ... ... тұсын шегендеу (өлкедегі құдықтың көбі
таспен шегенделген, тас жоқ ... ... ... ... ... да зәру ... ірі қараның сүйегімен, оның ішінде, қабыртқасымен
де ... ... ... ... ... ... орнату сияқты
сатылардан тұрады.
Жұмыс біткеннен кейін, құдық таңбасы салынады, құдық тойы болып, құдық
байғазысы беріледі. Құдықшыға құдық ақы малы төленіп, ... ... ... ... ... ... ... ойларын жинақтай
келіп: «...Үстірт үстіндегі ең терең құдық болғалы тұр ... Оны ... ... ... ... атап ... Еңсеп «Қалпақ қазғаннан» еңсесі
түсіп қайтты. Айна таз ала қырдан талай су шығарған Дәржан ағасы «пәленше
қаздырған», ... ... деп, ... ... атын ... да, өзі
ақыры апанның астында қалып өлді. Атан түйені алып жығардай қайратынан, ... ... ... ... ... өткен еңбегінен, кенезесі
кепкен талайды суға қандырып алған алғысынан не көрді?!» – ... [4, ... ... ... қаздырған», «түгенше қаздырған» деп отырғаны –
жер бетінде қалған тарих іздері. Маңғыстауда күні бүгінде: «Қарашқазған»,
«Мәмішқазған», ... ... ... ... ... ... құдықтар жетерлік және олар ел игілігіне жарап,
жан мен малдың мейірін қандыруда. Сонымен қатар, бұлардың атағы кейінгіге
әрқайсысы ... ... ... ... ... ... де жеткен.
Повестің өзіне лайық тілі бар. Стиль ...... ... диалектикалық тұрғыда өмірді танып-білуі, көкейдегі көрікті ... ... ... алу шеберлігі. Сөз де – тарих. Сол тарихты шебер
сөйлетіп тұрған – ... ... көп ... сөйлегенде де ол
кіммен сөйлеседі?! 200 қадам жер астында – бір өзі, ... ... ... сөзі – ... ... сөз оны да ... айтады). Сөз орнын, мерзімін тауып, сәтті қолданылған.
Қаламгердің өзі айтқандай: «Жазушының өзіндік ... оның ... ... ... ... сайын жетіліп, дами түсетіні, өмірлік
көзқарастарындағы түбірлі өзгерістері – оның ... ... ... халықтың тіліндегі диалектілер, бірнеше кәсіби
сөздер де берілген. Онсыз тарихи ... ... де, ... та ... ... ... алу», «түнемелік», «тебін су», «ала тағанақ»,
«қысырап жату», «жарық», «ернек», «шүмпілдеп», ... ... ... ... ... етік» (өкініштісі осы сөзді оқулық
құрастырушылар қате ... ... деп ... (8-сынып, байқау оқулығы).
Ал «тусырап» сөзін өзгертіп, ... деп ... [21, 248 б.]. ... ... тілінде күні бүгін ауызша говор қатарында
қолданылады. Сөз жасау, сөз ... ... ... ... ... ...
ту бие, қысыр қалу тумаған ... ... атау ... ... бар.
«Қысыр», «ту» сөздеріне көсемшенің -п, -іп, -ып ... ... ... ... ... шөлді аймақты «жаңбыр көрмей еңіреп ... ... ... ... 243-беттегі баспадан кеткен қате ...... ... деп ... ... Қазақстанның мың сан
баласы осы оқулықтан білім алатынын есте сақтап, ... ... ... ... ... ... жоқ «арнаға» қатысты: «нағыз арна», «қосалқы
арна», «үлкен арна», «сарқырама арналар», ағынның түрлеріне: ... «ұры ... ... ... ... ... «қос түтек ағын», «ақ
түтек ағын» тіркестері автордың тың ізденістерінен туған. ... ... ... да ... шығармаса керек.
Қаламгердің көркемдік шешімінде: «Нағыз арна алда болса керек. Ол мынау
тақ-тұқ ... ... тас ... ... Қара үңгірге жер астынан
ағын құяды екен... Қапелімде сай-салада ұшырасып қалатын ... ... ... ... ... суыл еститінсің. Бұл не суыл?! Әлде осы
арада жер ... ... ... ... бар ма ...... де ... тұрған жоқ [4, 392 б.]. Жер астындағы сулы ... ... ... ... ... су құдық бойын толтыра жоғарыға
біраз ... ... ... үй ... қажет болмай қаларлығы да кезігеді.
Құдықшы ісіндегі бұл да бір сәттілік.
Маңғыстаудың арғы-бергі құдықшылары: «Жер ... аяғы ... ... ұлы арна ... – деп ... ... үстінен түсу әрқайсысының
арман-мұратына айналған. Ол арна жалғыз тін ... ... ... бар. Ол ... әлгі ұлы арнаның құяр сағасында да, бастауында
да бірнешеуден. Шыңыраулардың дені соларды бойлай қуып қазылған. Тәуекелін
жанып, арғы Үстіртті ... ... ... жаңа тармақтарды да тауып
отырған. Бірақ ұлы арнаның дәл ... ... ... ... соңындағы қаламгер шешімі соған саяды. Сол баяғы Қараш ... ... ... айтып кеткен құпия әлі ашылмай сартап ... ... ... сонда құдықтардың бәрі сонау тұңғиық тереңде теңізге
құлап жатқан үлкен арнаға су ... ... жер ... ... ... кіндігінен шыққан сулар деп болжаған-ды. Сонау ащы теңізге су
құятын сарқырама арнаға жеткен ешқайсысы жоқ», – дейді [4, 393 б.]. ... көк ... ... ... жете ... ... сұңғыла Әбіштің
қаламы жетті!
Повеске негіз болған аңыздың соңы қаламгердің айтпақ ойына сай ... ... ... ... ... тартқан асау атаннан болады.
Повесте жазушы мүлде тың шешім шығарып: «Еңсеп зіп-зілдей кірпіктерін ... ... ашып алып еді, ... ақ ... ... ... ... су әлдеқайда алды да қайқайды. Жан-дәрмен бір бақыруға ғана ... ... оны ... ... ... ... жоқ», – деген. Суреткер аңыздың
бұл тұсын өз ... ... сай, ... ... ... ... ... байытқан [4, 393 б.].
«Шыңырау» повесіндегі: «Екі бай бір-бірімен ит пен мысықтай көрінеді»,
– деген сөйлем орынсыз ... жоқ. ... ... екі ... ... ... суға қатысты қақтығысты енгізгенде, ... ... ... Енді повестегі осыған ұқсас қақтығысты салыстырсақ:
«Қалпақ қазғанның тұсынан ешкімді өткізбеймін, ... ... ... деп ... ... ... ... байдың екі
қойшысын құдығымнан неге мал суарасың деп, астауға таңып ... ... бері екі бай ит пен ... ... – деп ... [4, ... дау туғызған мәселе – Үстірт үстіндегі Итібай құдығы. Жаңай
Аймөкен мен Шаңдының арасындағы ... ... ... ... ... ... ... мен дәлелі. Мұндай дау-дамай ауыл мен ... ру мен ... ... ... Сол бір ... бұл да – бір ... тарихы, тек
ауызша тарихта сақталған. Сол негізге ... ... ... ... бұрмаламай, сюжеттік желіге енгізген. Ол шығарманың мән-мағынасын
аша түсіп, дала тірлігінде мал баққан ... ... ... ... ... ... ... екенінен де хабар береді.
Халық жады – ... ... ... ... бір ... ... түбіне тірілей түсіп кеткен құлын, шаңбақты ... ... ... ... көк теңізден барып шығыпты», – деген әңгімелерді
де ел арасынан естідік. Бірақ: «Құдыққа түскен адам көк ... ... ... ... ... естіміші көп Досымбет азаматтан (айтыскер ақын Мэлс
Қосымбаевтың ағасы) ондай ... де ... ... ... «Балта
кеткен» деген атаулардың арғы түбі де соны ... ... ... ... да жоққа шығармайды. Жер асты сарқырамасы адамды тірілей, ... ... да ... көк ... ... ... ... жазушының:
«Біреулер қауға түсіріп алса, артынан сонау көк теңіздің жағасындағы ақ
тұмсықтың ... ... Енді жұрт бұл ... суы ... ұлы ... құяды екен десті», – деген түйін негізді [4, 396 б.].
«Сұлтанепе, су жағала!» – ... ...... атына бағышталып
айтылатын мінәжат. Бұл теңізде дауыл тұрып, кемелер бағдарынан ... ... ... таппай, жағалауды айналып жүріп, от жағып, ... ... ... ... ... тіні су ... ... келетін көп халықтарға тән. Мысалы, Шыңғыс Айтматов «Теңіз
жағалай жүгірген тарғыл төбет» повесін нивхылардың Қиыр ... ... ... ... да теңіз жағалап, байыз таппауы соны еске түсіреді. Екі
шығарманың бұл тұсында сәйкестік те ... ... ... ... мол қоры бар екенін Қараш аулының
көріпкелдері әуелден, ғылымсыз-ақ айтыпты. Қараш атаң балалары, оның соңғы
құдықшы ... ... ... ... ... қазып тұрып:
– Әттең, мен беріден қайтып тұрмын. Арғыға шамам жоқ. Бұл жердің
астында үлкен ... ... Мына ... ... ... ... ... тұрғанына таңмын! Сірә, бұл да Алланың шапағаты ...... ... ... ... барып, еру болып, одан Иран асып,
жанбасы сол жерге тиіп қалған Бейнекең өле-өлгенше: ... ... 70 ... ... ... жер ... бүгулі жатыр», – деумен
кеткен... Демек жазушы ... суын ... ... ... ... ғылыми гипотезаларға да сүйенген. Осыдан кейін Бейнеубайды құдірет
демей көр!?
Қазақ арасынан әдеби ... ... ... Г.Н. ... ...... ... көл. Үлкен көлдің үсті – жайын тас. Соның үстін
төрт аяқпен ... көк өгіз ... ... ... Аяғы ... ... – деген дерек бар [22, 297 б.].
«Ежелгі Греция мифтері мен аңыздарында»: «Жердің ... ... ... сұсты ағасы Аид патшалық құрған. Оған ... ... ... түсіп көрген емес. Жер үстінен Аидтың қайғылы патшалығына
түпсіз, терең шыңыраулар бастап алып барады. Онда қара ... ... ... Онда ... де ... құрсандырып тастайтын киелі өзен – Стикс ағып
жатады. Құдайлардың өздері де осы өзеннің суымен ант етеді», делінеді ... ... ... да, ... ... де ... Жерасты суларын
суреттеген тұсында таза минерология ғылымын бағдаршам қылып, оны ... ... ... образын ел аузындағы әңгімелермен әр қырынан сомдап,
жинақтап, бір ... ... ... Бейнеубай «Маңғыстаудың несібесі 70 ұрпаққа жетеді»
дегенде осыны айтып, алдағыны болжап кеткен.
Атақты И.В. Гетенің: ... ... бар ... алғашқы кезде көзі мен
қолын мектеп үлгілері бойынша ... ... ... бейнелеуге
кіріскенде, ықылас-пейілмен беріліп, бояуларды дәл түсірсе – ... ... ... керек, өйткені, оның еңбегі шындықтан ... ... ... және көп ... ... ... ... – деген
сөзі осы шығарманың көркемдік әлеміне бағышталып айтылғандай [24, 286 б.].
Қаламгердің «Шыңырау» повесінде желі ... ... ... ... ... атасақ: «Құдықшылық – ата-бабадан қалған өнер», «Су – тіршілік
көзі», «Адам мен табиғат – ... ...... ... ...
туған үйің», «Бәсеке», «Сауаптың ең үлкені – шөлдегенге су берген» ... бәрі ... ... бір тұтастықты құрайды. Мен қарастырған
тақырыбыма орай, құдықшылық ... ... ... ... ... бұл кәсіптің үлкен өнер екендігіне тоқталдым. Шығарманың тууына
басты тірек болған – Ақ отты нар ... ... ... ... ... өмір ... ... үндестік, айырмашылықтар сараланды.
Зерттеуде басым сөз болған – құдық технологиясы, жер асты суларын ... ... ... ... ... шебері Еңсептің образын танытудағы тереңдік,
бір Еңсеп бейнесі арқылы бүкіл құдықшыға тән әрекет-жайды ... ... ... ... Оның ... ... ... келгеннен кейін күшейді. Туындыда құдықшылық кәсіптің жай-жапсарын
суреттеу арқылы сол кәсіптің өзін де терең таныстырып ... Жер ... ... ... ... ... ... үшін тырбанады, еңбектенеді.
Тыраштанып, әр түрлі күйге түседі. Өзінің байырғы ортасына ... ... ... ... ... те – өз кәсібінің жетік маманы, күрескері. «Қалпақ
қазғанның» Үстірт үстіндегі ең терең құдық ... ... ... Еңсеп
білді. Бұл жерде құдықшылық өнер бәсекесі сынға түскен. «Өзгенің ... тасы өрге ... ... бағы Еңсепке өткінші өмірдің ұйытқыма
опасыздығын ... – деп ... ... концепциясын жазушы. Жалған
атақтың адамдарды арбайтындығы, өкінішке ұрындырар сәттерінің ... ... ... ... Адам ... ... Қалпақпен бітіп қалмайды, одан да өткен талай құдықшы
Еңсептер келері сөзсіз. Өмір үзілмейді. ... ... ... ... үйіне барып бүк түсіп жатып ... ... ... ... өзін ... түсірмей, Байсал байдың өтінішін қабылдады. Еңсеп – биік
армандағы құдықшы. Оның кәсіби құштарлығы – ... сулы ... ... ... шығармасында: «Еңсеп қазған» емес, «Еңсеп ... ...... ол ... жетті. Жеңіс Еңсептікі. Себебі Сарқырама
арнаға жеткен – жалғыз Еңсеп қана. Ол өзінің соңғы ... ... ... ... осы ... ... ел ... көруде. «Шыңырау» – өмір үшін
күрестің туын көтерген шығарма.
«Ханша-дария хикаясы» – жазушының 28 ... ... ... повесі.
Мұнда тарихи тұлға Шыңғыс хан өмірінің аңызға негізделген соңғы бір сәті
бейнеленген. Ел ... ... ... ... ... ... ... тура келді.
Шыңғыс хан бұрындары тарихта бір жақты қарастырылып келді. «Шыңғыс хан
қанішер, ... ... ... ... ... қиратты», – деп
оқытты тарих... Ұғым да ... ... ... ... ... ... ... деректеріне бақсақ: «Шыңғыс
хан – әлем тарихындағы ең ұлы ... ... ... ... өнерінде
теңдесі жоқ стратег. Адамзат қоғамындағы, мемлекетт,ік құрылым жүйесіндегі
ең ұлы саясаткерлердің ... Өз ... ... үшін ... ... ... ... Ұлттық мемлекетіміздің негізін салушы»... [25, 250-251
бб.].
Әрине, соғыс құрбандықсыз болмайды. Шыңғыс хан – ... көп ... ... мен бүгін, бүгіннің талабы бірдей емес. Кеңестік идеология
кезінде тұлғаларға көзқарас ... ... хан ... шежірелер де сақталған. Олар: ... ... ... – М. ... мен ... ... ... топшысы».
Ол турасында қалам тартқан зиялы қауымның ... да оның ... Ұлы ... Ш. ... Мұрат ақын, М. Жұмабаев,
Ш. Құдайбердиев, Ғ. Қараш, Ә. ... М. ... С. ... ... С. Қондыбаев, И. Қабышұлы, Әбілғазы баһадүр, Эренжен-Хара-
Даван, И. ... В. Ян, К. ... Ф ... В. Шуплер, Н.
Сайшал, Н. ... Ш. ... Г. ... ... Бартольд, Гумилевтер өз шығармаларында ардақтап, мақтан тұтқан.
В. Ян – ... хан ... ұзақ ... ғалым. Ол маңғұл, қытай,
парсы, араб жылнамаларын, Рашид ад-Дин, Ибн ... ... ... Владимирцов, Берцин, Козмин, Д. Оссон, жазбаларын оқып зерттеген.
Оның сол тақырыпқа берілгені сондай, ... хан ... ... ... түсіне қарай бағыштап сомдаған.
Ә. Кекілбаев та алғаш Шыңғыс хан ... осы В. ... ... ... ... әп ... – Шығыс Азиядағы бір өзенді қытайлықтар: Хуанхэ –
Сары өзен, тибеттіктер: Мачу – Қызыл ... ... Хара ...... деп ... Ал енді оны ... – Ханша-дария десеңіз, бәрі де
түсіне қояды. Неге олай? – басталады. Автордың өз ... ... ... ... ... ... ... емес, мүлде басқа ... осы ... ғана бір ... ... ... ... Таңғұт патшалығының күйреуі, ... мен ... ... ... ... ... Оны ... сол заман тарихымен, бүгінгі заманның ... ... ... керек. Хан өліміне байланысты жиі айтылатын аңыз пайдаланылды. Бұл да
«баллада» деп аталатын жанрда жазылды. ... ... ... ... отырып, оның төркінінде жатқан тарихи оқиғалар жанамалап сөз болады.
Бірақ Таңғұт, Маңғұл өмірінің көріністерінде, кейіпкерлердің ... ... ...... ... хан ... ... мен ақиқаты шым-шытырық айырылмаған күйі
ғасырдан-ғасырға жылжып барады. Бейітінің де қайда екені табылмай, ... ... әлем ... ... ... хан ... ... пікірі де әр түрлі: бір деректерде – үнді ... ... ... ... өлсе, енді бір деректе Арбух тауында құлан атып ... ... ... дейді [26]. Деректі тарихшылар 1226-1227 жылдың қысы етіп
көрсетеді. Марко Поло тізесінен тиген ... өлді ... ... ... түсіп өлгенін» жазған.
Ал бүкіл ғұмырын Шыңғыс хан өмірін зерттеуге арнаған ... ... және ... атты ... ... ... ғылым докторы
Эренжан Қара-Даван: «Таңғұттың ... ... ... ...... ... ... шешім осы соңғы нұсқаға ... ... ... хан ... таңғұт ханшасы Гүрбелжін қатынның ханмен
болған бірінші түні салған жарасының зардабынан өлді, айлакер ... ... ... ... әйеліне оны қалай өлтіруді үйретіп кетіпті, Шидүрге
ол айласының жүзеге асатынына сенгені соншалық, Шыңғыс ханға төсекке жатар
алдында ... қапы ... ... ... ... [27, 124 ... ... хан өлімі туралы нақты версия – осы» деп, қадап
айтуы соның дәлелі. Бұл туралы тарихи дерек пен ел ... аңыз ... ... қайта бірін-бірі толықтырады. Аңызда: «Шыңғыс хан
соңғы рет Таңғұт елін жаулап, сол ... ... ... ... сұлуды
алдыртады. Ханшаның сұлулығын көріп, хан есінен танып қала жаздайды. Сонда
сұлу сызылып: «Тақсыр, менің келбетімді сіздің ... ат ... ... ... ... ... Өзенге барып, жуынып-шайынып келсем,
рұқсат па екен?!» – дегенде, дегбірі кеткен хан оны күтушілерімен ... ... «Мен ... ... ... ... байқап тұрыңдаршы», –
дейді. Сонда сұлу асыраған тотысына: «Мен Қараөзенге ... ... ... ... ... емес, ағысқа қарсы іздеңдер», – деп жазған хатын
тістетеді. Сол күні әккі сұлу ... ... де, ... ... өледі. Сонан
кейін Қараөзенді «Қатын өзені» немесе ... атап ... [4, ... «Ұлы ... көзі ... үлбіреген еріндер мен жаутаң-
жаутаң қарағанда, жалынша шарпыған екі нәркес көзден басқа ештеңені ... ... ... екі ... шоқ ... алғандай болды. Ол ұяттан, ызадан,
намыстан от ... ... ... ... ... ұлпа ... еді...
Гүрбелжін ханым төсектің аяқ жағына түсіп қалған желең көйлегін қолына іле-
міле сыртқа сып берді. Ұлы әмірші екі ... жуып бара ... ... ... қарап, отырып қалды. Күтушілерін дауыстап ... ... ... Азу ... ... ... шақұр-шұқыр тістеніп,
етпетінен гүрс құлады», – дейді [4, 354 б.].
Тарихи дерек жоғарыда біз ... ... ... ... Ойын
іске асыра алмаған ұлы әміршінің сұлудан тартқан сыйы сондай жиіркенішті
берілген. Асқақтық, тойымсыздық адам баласына ... ... бе!? ... алып келерде күтушілері сонша тексергенмен, әйел ... ... ... ... ... ... ... ішінде өте сақтықпен, жасырын
денесінде ... ... ... ... ... ... аңыз
мазмұнынан бұрмаламай-ақ: «...баяғыда Гүрбелжін ханша Шыңғыс ханға ... ... ... көгершіннің аяғына Шыңғыс ханнан қалай кек алатынын
айтып хат байлап жіберіпті. Ол хатта: ... ... ... ... ...... Жыл бойы қанша сарсылып іздесе де, табылмаған
Гүрбелжін ханшаның денесі ... сол ... ... ... маңайдан
шығыпты», – деседі [4, 35 б.].
Жарты әлемді жамбасына басқан әміршінің абыройсыз ажалы, «дүние ... ... ... ... ... түбінде сазайын ханнан да,
қарадан да, күші асқан ... да ... ... ... ... ... ғалым Т. Сыдықов дұрыс көрсеткен [28, 107 б.].
«Шыңғыс ханның өлімі әйелден болды», – ... анық ... ... ... зерттеушілер де жоққа шығармайды. Ол В. Янның «Батый» ... ... ... ... шешесі Ори Фуджиннің ұлына «атасы ұлы ... ... ... ... ... ұлын ... ... сақтандыруы» да
тегіннен-тегін емес [29, 91 б.].
Деректі салыстырсақ: «Гүрбелжін ханым төсектің аяқ жағына түсіп қалған
желең көйлегін қолына іле-міле ... сып ... Ұлы ... екі ... жуып
бара жатқан қызыл-жоса қанға шошына қарап отырып қалды. Күтушілерін
дауыстап шақыруға ... ... ... Азу ... сындырып жіберетіндей,
шақұр-шұқыр тістеніп, етпетінен гүрс құлады» [4, 91 б.].
Мұнда қаламгер екі жазушы ... ... ... ... ... да, В. Ян деректерін де ... ... ... тарихи дерек негізді. Зұлымдықтың да, арам пиғылдың да
қарымтасының қайтатын мезгілі болады. Автор туындысында «көп ...... ... ... ... екеніне сендіргендей.
– Ей, Шыңғыс хан, мың асқанға бір тосқан. Саған да зауал бар шығар! ... ... қос ... ... ... маңдайына шапшып шыққан ащы терді
мойнын қатты бір жұлқып сілкіп тастады [27, 91 б.]. Оның ... ... ... ... ... Ал, ... ... жеткізген –
Гүрбелжін ханым. Деректерде Гүрбелжіннің Шидүргемен бір жыл ғана отасқаны
жазылған. Қаламгер осы ... ... ... ... де, ... да Гүрбелжін, өзінің ғана емес, бүкіл елінің кегін алып кеткен
қайсар, ер жүрек әйел ретінде дәріптеледі. Шығармадағы Гүрбелжін ... ... ... тағылымы – осы. Гүрбелжін – астамсыған өпірем билік
иесінің зұлымдығына тосқауыл қоюшы, ... ... «осы ... ... бәрінің басын алу» әрекеті –
ұяттан өртенгендік, жеңілгендік. Ә. Кекілбаев аңыздан анық нені алды? ... Аңыз ... ... ... ... осы күнге жеткізіп
аңыздаушы сол елдің Темір-Олхо өзені мен төбесін басты деталь еткен. Темір-
Олхо – таңғажайып ... Ол ... аяғы жер асты ... күрт ... ... әр ... ... отырған. Оны кезінде алғаш рет ... ... ... бойынша таба алмаған. Зерттеушілер ғалымның
атына ауыр сындар айтып, оның ғылыми жетістігіне шүбә ... де ... ... ... ... ... ... кейін, Темір-
Олхо өзінің баяғы арнасын қайта тапқанда анықталды. Повестегі Гүрбелжіннің
«Сүйегімді ... ... ... – деуінде гәп бар [4, 356 ... ... ... аяғы ... ... Темір-Олхо өзенінің бір
құпиясына меңзеу де бар деп түсінген дұрыс.
Халық жер-су атауына әйел ... ... көп қия ... ... – оның ... ... оқиғаның өткен жағырафиялық
кеңістігі де ... ... ... тұлғаның өмір дерегін ашуда тарихи
деректің бір ... – осы ... ... ... ... ... ажал ... Ол туралы аңыз, тарихи дерек, жер бетіндегі материалдық
айғақ Темір-Олхо жер атауы, ол туралы әр ... ... ... ... ... ... емес, басынан іздеңдер», – деген соңғы
аманат ... ... пәк, өр рух пен ... жатыр. Осы шығармасы арқылы
суреткер Гүрбелжін ханымға мәңгілік ғұмыр сыйлады.
Шыңғыс хан ... әр ... ... өз ... – симпатиясын
білдірмей, «жаман» деп те айтпай, «жақсы» деп те айтпай, бір ... ... ... та ... ... жасауды оқырманның өзіне қалдырады. –
«Шыңғыс хан денесі сол өзен ... ... ... ... оның ... дейін адам, артынан мал шалынды», – деген аңызды Г.Н. Потанин де
естіген [4, 356 б.].
Ал, қаламгер суреттеуінде: ... ... ... бол. ... ... ... да ... енді сенің басыңа адам емес, жылқы шаламыз», – ... 356 ... ... ... ... тарихының көне беттері. Ол осы деректі
көкейіндегі айтпақ ойын дәл ... ... ... ... ... 28 ... ... сирек кездесетін, құнды әдебиеттерді молынан
сүзгенін және оны сол халықтың ... аңыз ... ... осы ... ... айқын аңғаруға болады.
Ғалым Т. Сыдықовтың: «Қай халық, ұлыс қиянатқа төзген? Кейінгі ұрпақ
жұртының көне ... жете ... ... ... ... ... ... болашағын қорғап қалуда қанын төгіп, қасірет шекті? Халық
мәңгі өмір сүруі үшін, тарих ... ... ... өткеннің өкінішке
күйдіретін опасыз мінездерінен, зұлым істерінен, ... ... ... жөн. ... хан да, ... Темір де аспаннан түскен жоқ.
Оларды: зұлым, жауыз, қанішер, ... әккі ... де – ... ... Олар жер ... ... күйретіп, қанды селдей ағыза берер еді, –
оның да зауалы, маңдайы соғар жартасы, тосқауылы ... Ол – ... ... сөзі тарих тағылымынан шыққан философиялық ... кең, ... ... ... ... ... [27, 57 ... көп зерттеушілердің қаламына іліккен тарихтағы танымал адам –
Қасар. Жазушы оны оқырманына аңшы деп таныстырады: «Қасар ... ... ... ... тау мен ... ... ... қасына ерткен жолдасы еді.
Онда мерген бұдан ... ... ... екеуінен басқа жан жоқ болған
соң, бір-бірімен емін-еркін сөйлесе беретін. Әккі аңшы ұлы билеушіге талай-
талай атып ... ... ... ... ... ... пісірткен-ді.
Артынан хан болып сайланған соң, ол да алыс тауда жападан-жалғыз жүретін
аңшы досын қасына алдырды» [27, 521 ... ...... жанына жақын жолдасы, мерген, аңшы. Ал, ... ...... ... ... ... ... оның бауыры деп
суреттеуді керек етпеген. Эренжан Қара-Даван жоғарыдағы біз ... ... ... мен Белгүтей балуан – ... ... ал, ... ... ... жан ...... [27, 221 б.].
Демек, Қасардың да тарихи дерегі анық.
Бірінші бөлім бойынша тұжырымдама. Бұл тарауда ... ... ... ... ... ... бейнесінің
ұрпаққа үлгі болар тағылымы сөз болды. Ең бастысы – түптұлға мен ... ... ... ... Атап айтсақ, «Күй»
повесіндегі күйші бейнесіне негіз болған Абыл және ... ... ...... ... ... сияқты өнер адамдарының бейнесі дараланып,
жинақтық образ жасау ... ... ел ... ... ... ... түрікмен елінің біртуар
перзентінің де образы тарих ... ... ... ... ... ерекше суреттелген оқиғаның бірі – мәңгүрт жасау,
оның да ... ... ... ... өмір дерегінен алынғандығы
шығармадағы оқиғалардың суреттелуі ... ... ... ... ... өнер ... шығарма. Біріншіден, кәсіптің өнер екендігі
дәлелденді. Еңсеп образына тірек ... ... ... ... халық
алдындағы сауапты істері тарихи. Өмірлік материалдар бойынша барынша ... ... Оның ... ... жасауда қаламгердің суреткерлік
шеберлігі айқын ашылды. Ел арасындағы құдықшылық өнер ... ... ... ... ... септігін тигізіп, құдықшы ... ... ... үлгілері, көркемдік қиял мен ... ... ... қазудың жай-жапсары, жазушының суреткерлік-шеберлік
қырлары т.б. мәселелер ... ... ... арғы шығу ... ... рет ... ... айналымға енгізілді;
Өлкедегі құдықшылық кәсіп, су көздеріне байланысты Қазақстанның өзге
жерінде тұратын қазақтарға түсініксіз, ... ... ... ... сөздік жасалып, ол сөздердің ғылыми ... ... ... енгізілді.
«Ханша-дария хикаясы» – аңыздық желі негізінде жазылған шығарма. Хикая
тарихи шындық пен көркем шындық бірлігінің аясында талданды.
Ә. КекілбаевТЫҢ ... ... ... жӘне кӨркемдік
жинақтау
Қазақ әдебиетінде тарихи ... ... ... ... Олар: Ж.
Аймауытовтың «Ақбілек», М. Әуезовтің «Абай жолы», С. Мұқановтың «Ботагөз»,
З. Шашкиннің ... ... Х. ... «Ақ ... Нұрпейісовтің «Қан мен ... І. ... ... ... ... Ә. ... «Үркер» мен «Елең-
алаң», М. ... ... С. ... ... ... ... аңыз тудырған ескерткіш мұнаралар көптеп кездеседі.
Мысалы, ... ... ... ... ... ана мұнарасы мен
Түрікменстанның Мары облысындағы ... ... ... т.б. ... ... Янушкеевич өзінің «Күнделіктер мен хаттар» деген еңбегінде атақты
Шыңғыс ханның Шыңғыс тауында өзі ... ... ... ... ... [31, 31 б.]. ... Қозы Көрпеш Баян сұлу, Көтібар,
Сауран, ... ... Жеті ... мен ... ... ... ... қызметін атқарған. Оның басына жау келе жатқанын
білдіріп, от жағылған). Көне ... ... салу ... ... ... ... ... [30, 68 б.].
«Аңыздың ақыры» жазушының алғашқы романы. Қазақ тарихи романдарын
зерттеген ғалымдар: Р. ... Т. ... Ж. ... ... С. Қирабаев, Т. Рақымжанов, М. Атымов т.б бұл туынды ... ... ... ... ... романдарының бас кейіпкерлері,
негізінен, ел басқарған ... ... ... ... Бұл ... ... деп аталуының өзі де көп жайды ... ... ... ... хан ... ... сәттері аңыз астары арқылы ашылса,
«Аңыздың ақырында – ... ... ... ... сәті психологиялық
тереңдікпен суреттеледі.
Бұл роман аңыз негізінде жазылғанымен, онда ішінара, ... ... ... ... ... ... ... Индияға жорығы – Ғайасаддин
Әли қолжазбаларының ізімен түскен. Қаламгердің өз сөзіндегі Самарқандағы
Бибіханым мешіті мен Көне Үргеніштегі ... ... ... ... ... ... жазылған туынды. Екеуіне қатысты айтылатын аңыз ұқсастығы
қаламгерді таңдантқан. Демек, жазушы қиялын қозғаған – осы ... ... ... барынша ашу кілті – мұнара. ... ... ... ... ... үш ... тұратыны жазылған:
біріншісі – Әміршінің жасаған қанқұйлы жорықтары, екіншісі – кейіпкерлер
арасындағы қарым-қатынас ... ... ... ... ... кіші ... үлкен ханша), соның үшіншісі, әрі негізгісі – шындықты
осы күнге жеткізген аңыздаушы – ... ... ... ... ... ... ... олардың
тарихына қатысты жазған бірнеше туындылары да бар. ... ... ... атты ... ... мұнаралардың сыры мен атқарған қызметіне
тоқталған.
Ал, ... ... ... ... ... ... ... базиликасын тұрғыздырыпты. Үлкен мешіттің құрылысы сонау
І Уәлидің тұсында басталыпты. Оған жер бетінен ... есік жоқ. ... үш ... – үш ... бар. ... ... мұнара орнату да
осыннан басталыпты деседі... Сол 4 мұнараның ежелгісі – төрт қырлы қалыңдық
мұнарасы. Ол ХІІ ... ... ... ... ... 1488 ... Қайса мұнарасы деп ... ... 1340 жыл ... ... адамзаттың басына ақыр-зобалаң туғанда, қол ... ... ... ... енді ... осы ... ... керек», – деген...
Осы еңбегінде жазушы дәл осы аулада Ақсақ Темірдің 30 мың адамды дарға
асып, қылышпен шауып ... ... ... ... ... кеткенін сол жердің тарихы бойынша баяндаған [32, 20 б.].
Суреткер мұнаралар сырын әріден ... ... ... ... ... ... ... «Жер бетінде Самарқаннан артық қала
болмауы керек!» – деп ... ... ... ... Романда жазылған
ғажайып мұнараның жаратушылары да – сол шеберлер.
... «Күні кеше қара жерді ойып ... тырп ... ... алған
зілман мұнара күннен-күнге ажарланып барады. Анадайда міз бақпай қарап
тұрған жұрт мұнараның шаһардағы ... ... ... ... ... сипатын көрер көзге көріп тұрып, бірақ оның сыры неде екенін біле
алмай, пұшайман болады. Көк ... күн ... ... ... әр алуан
кейіпке көшіп, құбылады да тұрады. Қараған жан соның бәріне қайран ... оның ... неде ... біле ...... ... [4, 397 ... баласы жасаған кереметтер көп қой! Мұнараның ... ... бір ... ... ... ... басқа реңкте, кешке, тіпті, өзгеше,
әсіресе, сәскеде құбылып, басқа өзгеріске ... адам ... ... ... ... бірінші құмарлық: Қолы жетпегенге – жетсем,
көрмегенімді – көрсем болғандығында!» сөз жоқ. ... көз ... ... Оған ...... де аяқ ... көлбеп қалатынын білген Адам
-ата әулеті байырқап ірге тепкен жаңа ... ... ... ... ... қолымен жер бетінде салынған алғашқы ... ... ... ...... аңыз.
«Біз биік мұнаралардың сырына да қанығып болғанымыз жоқ. Ел аузындағы
аңыз әңгімелерге ... ... ... ... ... ... болып
шығады», – ғалым [30, 68 б.]. Бұл айтылғандар айна қатесіз ақиқат. Жай
ақиқат ... ... ... ... ... ... бір ... олар мазар болғанда, аумағына, аймағына өзіндік ... ... ... болғанда, әрине, атақты, белгілі ... ... ... бай, би немесе хан. Ал, кеңес кезінде олар туралы
кеңінен толғап жазу мүмкін бола ... ... ... ... атын дәл ... себебі содан.
Кезінде табаны осылай тайсақтаған тарих әдебиетке де салқынын салды.
Далада туып, ... ... ... ... ... ... талай талантты
жазушыларымыздың бұл тақырыптың жанынан ... ... өте ... ... ... Арқадағы Алаша хан мавзолейі мен Жошы хан ... ... ... кесенелері, Маңғыстау мен Үстірттегі небір жанарды арбаған
да ... ... қай ... ... ... ... ол тақырыпты жаңғыртуға, алдымен, маңдай түзеген ... атты ... ... ... ... ... сол ... жолаушы болу мехнаты Ә. Кекілбайұлының маңдайына жазылыпты!..
Қаламгерлеріміз (М. Әуезов) сонау 20-жылдары «Сыбанның моласына» ... ... бас ... баталасып, одан бергіде қараңғы түн, қарлы
боранда адасып барып, паналаған. Бұл тақырып сөйтіп қайта тірілді. Тек ... ... бір ... ерінбей-жалықпай сөз етті деуден ... ... ... ала бөтен. Атының өзі айтып тұрғандай ол,
ең алдымен, Махаббат мұнарасы! Іңкәр жүректің ізгі арманын арқалаған, жай
арқалап қоймай: ... ... де алғы ... ... – деп ... ... ... Оның тағылымы жазылмас сырқатқа шалдыққанын білсе
де, күйреп мойымаған, ұнжырғасын ұстындай ұстап ... өр, ... ... ... арғы ... ... ғасырларыңды да артқа
қалдырар өміршең ескерткіш! Тұнығына тұғырлыны ғана суарған тұңғиық. ... ғана ... ... ... қана ... ... түсінетін сыр, сұлу саз,
салқар сағыныш. Ауырлығына әдемілігін қоса жүктеген мұң... Ең бастысы, ол ... ... ... ...... ... – шығарылған әділ үкім!..
«Нәзік сезімталдық, өзін қоршаған өмірден тың ... ... ... алу көз ... құбылыстарды ерекше сезіну, нәзік түйсіну, сезінген-
түйсінген шындығына бейтарап қала алмай, тербеле тебірену, көкірегінде көл-
көсір сыр ұялату – ... ... ... тән ... ал ... – бәрінен
бұрын ақын», – дейді ғалым З. Қабдолов [33, 70 б.]. Сол ... ақын ... ... ... ... ... бәрін сарқып, мұнарасында
берсе, қаламгер ақындық ... ... ... ... ... ... Академик З. Қабдоловтың: «Өзі өмірді анық жете біліп,
өзгелерге жөн сілтеп, қараңғыны жарық, бұлдырды ашық көрсете ... ... ... – деуі де ... саяды [33, 70 б.].
«Кіші ханым жорықтағы ұлы ... елге ... көз ... деп мұнара
тұрғызбақшы екен». Кімге салдырамыз дегенге ... ... жас ... түсіпті. Өз бағасын, өз өнерінің ... ... ... ... жете ... бала ... қапелімде бұл бақ па, сор ма деп ойлануға
мұршасы болмай қалды. Ойлана қалған күнде де алыс бір ... өзге ... де ... ... ... ... ... мына бейтаныс ортаға
келіп қалған, мұның да есігінен енбей жатып, жалғыз медеуі әкеден ... ... аз ... де ... да бір бұлқынтып, ... кете ... ... да көз жазған пәк көңіл бозбала ненің ұшығына жетпек?! Бар
айтқаны ... ... ... да ... ... ... ... иегінің астынан
жоғары қарай бір шолып ... бас ... бұл жолы ... ... қолынан әмірші елге оралғанда, көзі қуанарлық мұнара ... ... ... ... ішке ... ... бас аяғына ұзақ тесіле қарап
отырып барып айтқаны – «Ұқтым» деген жалғыз ауыз сөз. Содан ... ... бұл шарқ ұрып ... жер ... ... Кіші ... тұратын
бақтың жанындағы алаңқайға тоқтады [4, 397 б.].
Халықтық наным-сенім, әдеп-ғұрып, үрдіске ... ... осы ... ... ... тыс қалдырмаған. Шебер болашақ құрылыс орнына ... Көп ... ... ... ... мұның өзі – ... ... ... ... әр ... «биссимилла-әр-рахман рахим» қандай тән
болса, бұл істің басына бата беру мен алладан ... ... ... шалу да ... тән. ... Еңсеп те кәсібін бастап, алғаш
Бөкен байға құдық қазбақ болғанда, үлкендер көп кеңестің ... ... ... оның үстіне үй тігіп, қазықты шырқ айнала отырып, бата
бермеуші ме еді?
Жалпы Әбіштің көп кейіпкерлеріне ұстамдылық, салиқалылық, ... Оның ... ... құйылған: Күйші, Еңсеп, Жаппар, оның әкесі,
Құлжан, ... ... ... ... ... ... ойы-ісімен айтылады,
сыры – өнерінде ақтарылады. Жаппар шебер – солардың ішінде құдықшы Еңсепке
етенелеу. Ақырғы құдығын қазар ... ... те жер ... Оның ... ... ... сырласы мен мұңдасы бір өзі еді.
«Ол қара көлеңкелеу хан сарайдың қақ ортасында ... ... боп, ... отырған қара сұр кісінің індете қараған шегір
жанарынан ештеңе бүгіп қала алмады», ... онда да ... тілі ... ... ғана ... [4, 397 б.]. ... жазу машығында
кейіпкерлер көп сөйлемейді, олардың ішкі ойы ғана сөйлейді, бұл – ... ... бір ... те, ... ... де ізгі ... ... қорғансыз Еңсеп талайлы
тағдыры тап келтірген табиғат қалтарысы алдында қауқарсыз. Шебер ... ... ... ... ... бірақ шексіз күш пен билігі бар
әмірші алдында шарасыз. Екеуі де ... ... ... ... Егіз кейіпкердің бар айырмашылығы: Еңсеп құдықшы – тірліктің
материалдық игілігін, ал, Жаппар шебер – ... ... ... ... алғанда, Жаппар шебер «Күйдегі» Күйшімен әуендес.
Адам баласы қашанда биікке құштар... Шексіз билік иесі ... ... ... ... әзер ие ... да, ... ... үзген палуан
да бәр-бәрі де оған ... ... Құс ... ... ұясын тектен-текке
құзға салмайды. Түз тағысы киік ... ... ажал ... ... бір ... ... жан ... да гәп бар. Сол
байтақ шаһармен бірге бастап салынған ... көп ... да, ... Жаппар шебердің өзі қатысып салған мешіттің төрт жанындағы биік
күмбез де – сол бір ... ... ... тауым биік болсын!» – деген
менмендіктің ізі. Бәр-бәрінің астарында ... ... ... деген бәсеке
тағы бар.
Кіші ханымнан сезік алған, ... да ... қаны ... ... ... ... ... жеріне жасырын қоңырау іліп қойыпты. Екі
ғашық ... ... ... ... ... оған әлгі ... ... тар жер қабыстырған екеудің тек екеуіне ғана тән ... ... ... ... әшкерелепті. Арты белгілі. Күнәһар шебердің
қылша мойнына дар тұзағы түсіпті. Мұнара содан кетиіп, ... ... ... бір ... жас ... айласын асырып, ғашығын дар
тұзағынан құтқарып жібергені. Шебер ... бір ... ... ... арнап тағы бір мұнара салған. Оның әдемілігі мұны мың орап
алады екен. ... ... осы ... ... ... болған соң, құзар
басынан құлап, мерт болыпты»! – десе, енді біреулер: керісінше: «Алланың
сүйген құлы ... құс ... ... ұшып ...... ... ... сол – шаһардағы пәлен мұнара – хас ... бұл ... ... ... ... ... ізі де жоқ, дерегі де жоқ. Бар болғаны,
қайбір күндері сол соңғы мұнара басынан ... ... ... ... ... айырылған жетім құлынның шіңгірлеп кісінеген даусындай
жіңішке мұңды үні сембей шығатын көрінеді. Шебер байғұс ... ... ... ... ... ... осы ... бір жеріне орнатып
кетсе керек. Әлгі үн содан шығады-мыс. Ол жай үн ... ... ... ... шері ... Бір нәрсені індетіп іздемесе, көңілі
көншімейтін ... бұл ... ... ... ... ... ештеңе
шықпапты. Шебер өз құпиясының сырын өзімен алып ... ... ... әлі
де сембейді. Тек құсалы махаббаттардың ғана маңдайына жазылған мәңгілік
сазды, ғұмырдан-ғұмырға ілескен айшықты аңызды ... ... Кіші ... оянған көл-көсір, кәусар, бұла махаббат бұл да
талап иесі шеберге оңымен бұйырған бұйырмыс болды. ... бәрі ... ... ... бой көтерген мына мұнарада бас қосты, соның бойына
тоғысты.
Ең бақытты сәтте құшқаны Кіші ханым емес, ... ... киіп ... ... ... қыз ... ... шебердің көңілі жан аңсары ... ... деп тоқ ... ... көп мына ... тірлікке жаңа келіп қосылған мұнара
ендігі ғұмырын бір жола ... ... ... ... хан ... деп ... оның
да жұмбағы көп. Ол туралы кезінде қажы Рақым қолымен ... ... аяғы – ... ... Оның ... ... ... тегі жат,
елші- саудагер Рашиддин сұлбалаған тарих бітіспес даудың басына айналды.
Шыңғыс құрған алып империяның әлдеқашан ... ... ... ... ... ... қазіргі Монғолия күні кеше ғана бодандықтан құтылып,
етек-жеңін әлі жинай алмай жатыр. Шыңғыс хан ... ... ...... ... ... ... суреткерлік шешімінде де,
бәрібір зұлымдықтың қарымтасы қайтпай қалмайтындығы паш етілген.
Шыңғыс ханға ... ... ... ... ... ... ... жұрты Самарқан бар. Оның өзі жайлы: бірі – дәріптеуші, бірі ... екі ... ... ... ... испан елшісі
Р. Квалихоның ... ... Ал, бұл ... ... ... ... ақиқатқа көз жеткізу сарабдал зерттеушіге қиындыққа
түспейді. ... ... ... ... ... ... ... Р. Квалихо жазбалары бойынша түскен. Ал Үнді ... ... ... ... ... құл болып келген жылнамашы
жазбаларында тәптіштеп-ақ баяндалған. Қысқасы, жазушы «Аңыздың ... ... ... ... ... үлгісін көрсеткен.
Әбіш – ең алдымен, ұлы гуманист жазушы. Оның сол қыры ... мен ... ... романында тіпті көрініңкірейді. Әділдік пен
жауыздық, екеуі де өміршең, ... ... ... түптің
түбінде, алдыңғысының аты озды. «Ханша – дария ... ол ... ... ... ... ... ... өлімін әлемге әйгілесе, «Аңыздың
ақырында» ол мұнараға айналып, уақытпен бірге бой түзеп, әуелеп қалды. ... ... қос ... ... ... жер ... кетіп, өпірем қапқан.
Ә. Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң» романдарының жоғарыда аталған
тарихи шығармалардан өзіндік өзгешеліктері бар:
Олардың бірінші ... ... ... Әр ... ... ... «Үркер» романындағы оқиға Әбілқайыр ханның орыс
патшасына елші жіберіп, соның жауабын сарыла ... ... ... күйін
суреттеуден бастала, соңында ойға алған ... ... ... ... А. ... қош ... қазақ елінен аттанып бара
жатқан сәтімен аяқталады. Эпилог орнына ... А. ... ... 1733 ... ... ... ... үзінді берілген.
Ал, «Елең-алаңда» елшіліктің орыс патшалығына аман-есен жетуі ... жылы ... ... алып ... тілмаш А. Тевкелевтің патшаға есеп
беруінен басталып, Ор бекінісінде ант алуымен аяқталады.
Екіншіден, «Үркер» мен ...... ... Қос ... ... ... – Ресей үкіметінің қазақ елін отарлау
тарихын жан-жақты ашу. Олар шығармада мынандай басты-басты ... ... ... ... ... ... әсіресе, билік иелері: І Петр, Анна
Иоановна, Э. Бирон, Э. Брюстардың отарлау саясатын ... ... ... Э. ... Н. Неплюев, В. Татищев, А. Тевкелев сияқты
кейіпкерлердің түрлі әрекеттері арқылы көрінеді. Патша үкіметінің отарлау
саясатының ... ... орыс ... сол ... ... ... И. ... өздері ізгі ғылым жолына біржолата түсе алмай,
бағытынан адасып, отаршылдық ықпалына шырмалып, шыға ... ... ... мықты қамытын киген башқұрт халқының көтерілісін Ресей
үкіметінің аяусыз басуын суреттеу арқылы – қаламгер отарлаудың тарихы ... ... әрі ... ... ... ... Ресей Сібірді де
осылай күштеп, қаталдықпен бағындырған;
б) Туындыда: отарлаудың ... ... ... ... ... мінез-
құлқы, дала көшпенділерінің психологиясы, отаршылдық бұғауына түскен ұлттар
тағдыры, қазақ ... ... ... ... ... ... бірнеше ұлты бастан өткерген үлкен оқиғалар жан-жақты қамтылған;
в) Ресей үкіметі миссионерлерінің қазақ жерін ашкөздене ... ... жан ... ... ... ... ... Атап
айтқанда, қазақ даласын отарлаудың басты тірегі болған: Ор, Орынбор
бекіністері ірге ... ... ... арқа ... ... ... ... ойран салған;
ғ) Шығармадағы негізгі, басты шиеленіс, әрине, жер үшін ... ... ... ... келіп, күшпен қоныстанған;
д) Алдын-ала барлау мақсатында келген орыс елшілігіне дала дипломатиясы
ұзақ уақыт қарсыласқан;
е) Қазақ ... ... ... көп ... жолы ... үшін саяси айқастар болған;
ж) Алдына үлкен мақсат қойған, географиялық зерттеулер атын жамылып,
қазақ даласын кезген орыс, өзге де ... ... ... нысанасы
белгілі еді;
Үшіншіден, Ә. ... ... І. ... С. Сматаевтың «Елім – айында» Әбілқайыр хан ... ... ... Ал, Ә. Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң»
романдарында хан ... – бас ... Сол ... ... көзқарасы
тұрғысынан алғанда, қос романның бас кейіпкері Әбілқайыр хан жағымсыз
кейіпкер ... тиіс еді. ... ... ақыл-ой, сана биіктігімен өктем
саясатқа қарсы тұрып, билігі үстем партияның талабын бұзды. Өз кейіпкерінің
тағдырына адалдықпен ... Ол сол кез үшін ... ... еді! Ол тек ... ғана ... ... ... жеңісі еді!
Жазушы саясатта бір жақты бағаланып келген ... ... ... ... берді. Сол арқылы: «Ел билеген адам ... ... ...
деген проблеманы аталған шығармасында батыл көтерді;
Төртіншіден, қаламгер өзі суреттеген тарихи кезеңде «Үркер», «Елең-
алаң» ... ... ... ... ... А. ... ... П. Рычков, Н. Неплюев, тағы басқалардың еңбектері ... ... ... ... ... ... хаттарын, қазақ
даласынан жазылған күнделіктер мен естеліктерді ... ... ... мақсатын танып-біліп, оқиға желісін соған арнай құруы,
тарихи өлең, аңыз-әңгімелерді негізге ала ... ... ... ... ... ... ішкі, сыртқы саясаты, сарай маңындағылардың
оралымсыз әрекет-тірлігін тігісін жатқыза суреттей ... ... ... ... ... ... шыға ... көрші халықтар арасындағы шиеленіскен жағдайларды: қазақ-
орыс, қазақ-башқұрт, ... ... ... т.б. ... жай-жапсарын, Ресейдің көрші халықтарды бір-
біріне айдап салып, өз мақсатына тиімді ... ... ... ... ... оқиға, әрекет, өмір құбылыстары – бәрі
де оның ... ... ... ... ... ... ... өтіле көрсетіледі». Мұның өзі шығарманың стильдік аспектілерін де
жанрлық композициясындағы ерекшеліктерін де даралайды;
Сегізіншіден, «Жанталас» пен «Жаушыда» және ... ... ... ... ... ... ... күресі де, Ресейдің қол астына өтуі
эпизодтық оқиға болатын еді. Ал, ... ... ... қол ...... ... та, жоңғармен соғыс – эпизодтық оқиға.
Романның негізгі көтерген тақырыбы – ... ... ... ... өзі ... «Үркер» Қазақстанның Россияға қосылу оқиғасының
тікелей өзіне бағышталып, ол ... ... ... ... жүзеге асқанын егжей-тегжейлі зерттей көрсетуді мақсат етеді».
«Үркер», «Елең-алаң» – кең тынысты шығармалар, романдарда сол дәуірдің
тұтас полотносы ... ... ... ... ... кең ... ... еңбек қазақ әдебиетінде болған жоқ еді. Осы ауқымды шығармасында
автордың отар елдің өкілі болғандықтан, ... ... ... ... ... ... ... трагедиясын жазайын деп ойлағаны
сезіледі, ол ... ... ашық ... ... салынғандықтан, амалсыздан,
отарлау тарихын ғана жазып шыққандығы ... ... ... ... ... де, ... ... саясаттың салдары.
Оған жазушымен болған сұхбат та дәлел. «Үркердің» аудармасы шығайын деп
жатқанда, Қазақстанға Г. Колбин келді. «Бұл ұлтшылдық ... ... ... ... Мұны ... ... – деген әңгімелер басталды. Сол кезде
Мәскеудің госкомполиграфиясы бірден баспада жатқан ... ... ... ... 250 ... ... ... тарихи
романымды «керек» деп тапқан, «бірақ оның ішінен ... ... ... алып ...... [13, 19 ... ... шығарманың жарыққа шығуына кеңестік саясаттың қысымы
қатты болғандығы айтылған. Оның тағы бір дәлелі – «Үркер» романының ... мен ... ... ... ... ... Романның
қазақшасы толық күйінде басылған. Қазақ цензурасындағылар ол саяси
қайшылықты ... Ал, ... ... ... ... ... ... қаламгер айтқандай, «қайшылығы бар, кеңестік идеяға
сай келмейтін тұстары алынып тасталған».
Қаламгер «Үркер», «Елең-алаң» ... ... ... ... ... ... тірейтіні – сол дәуірден мол мағұлмат ... орыс ... ... Атап ... қаламгер суреттеген
тарихи кезең оқиғаларына қолма-қол араласқан А. Тевкелев, В. ... ... И. ... тағы ... ... мен ... ... үкіметінің қазақ тарихынан жазылған ... ... ... ... ... қосылу тарихына орай Қазан төңкерісіне дейінгі
қазақ өмірінен жазылған: В. Витевский, А. ... И. ... Н. ... Красовский, А. Левшин, А. ... В. ... ... П. ... т.б. ... ... ... деректер: аңыз-әңгіме, жоқтау, шежіре, шешендік сөз,
мақал-мәтел т.б;
5. Зерттеу жүргізілген Орынбор, Павлодар, Астана, ... ... ... ... ... ... көнекөз-кәріқұлақтардан естіген
естелік-әңгімелері: тарихи тұлғалар, кейіпкерлер, башқұрт көтерілісі т.б.;
6. ... өз ... ... ... кезінде өзі ішінде болған
экспедиция, саяхаттары, ... жазу ... ... әр ... ... ... ... – егіз, бір-бірінің заңды жалғасы. «Екі
романның сюжет желісі қалай ...... ... жазушы былай деп
жауап берген еді:
«Мен Орынбор архивінің машинкаға басылған көшірмесін алдырғанмын. А.
Тевкелев күнделігінің ... ... ... ... ... ... ... 1-томында да жарияланыпты. 1961 жылы шыққан Дж.
Кэстльдің неміс тіліндегі кітабынан ... және ... ... ... ... ... Н. Рычков,
В. Витевский, А. Левшин кітаптарымен қоса, Н. Неплюевтің мемуарын ... ... ... ... ... ... ... сүйенген сюжеттік-фабулалық желісі мен композициясы жасалды».
Қаламгер айтқан орыс жазбаларының әсері романдарда отарлауға қатысты
жайттар ... ... ... ... ... ... А. ... пен Дж. Кэстльдің күнделігі, Анна ... ... ... ... ... ... мен ... т.б. шығармаға сол
күйінде түскен. Романның негізгі қаңқасы ... ... ... орыс жазбаларының негізінде жасалған. Шығарманың басты дереккөзі-
тарихи құжаттар.
«Үркердің» жолма-жол аудармасын Ақтөбедегі Амантай Өтегенов ... ... ... аудармасын Валентина Панкина жасады. Ол – Орта Азия
жазушыларын, ... ... ... ... көп аударған адам. ... жыл ... тап ... баспадағы қолжазба қайшыға көп ілінді. «Елең-
алаңды» Герольд Белгер аударды», – деген еді. Романның ... ... ... оның сол ... ... ... шыққанына таң
қалмасқа болмайды!
Қос роман әлі аяқталмаған, Әбілқайыр ханның әлі 7-8 жылдай өмірі ... ... ... ... ... «Мен – ... ... жазушымын. Ол үшін нақты тарихи құжаттарға иек артуым керек. Соның
желісінен шықпауым керек. Тірі жүрсем, әдеби шығарма ... ... ... мен «Елең-алаңның» үшінші кітабын шығаруым керек. ... ... ... ... ... болды? Бұл орайда әркім әрқалай
соғып жатыр: біреулер ... ... ... ... жүр. Ал ол ... ... ... жауап бере алмайтынына менің анық көзім жетіп ... ... ... деп, ... жаға ... төбелескім келмейді,
сондықтан, өз «төбелесімді» өз кітабымда көрсеткенім жөн деп ойлаймын»...
Екі романның шыққанына бірталай уақыт болды. Оның ... ... ... ... ... ... жауап бере алмайтынына менің анық көзім
жетті», – деген сөз мақтану ... ... ... ... қалған
тарихты сарабдал таразылайтын, Әбілқайыр хан өмірін жан-жақты білетін адам
ғана жаза алады.
Автордың ... ... ... ... ... ... біреу білмей бөсіп
жүр» дегені – жан ... ... ... ... тарихтың ақтаңдақ
беттерінен аршып, қайта танудың кезі ... ... С. ... «Қазір Әбілқайыр туралы шындық басқа»...
«Үркер», «Елең-алаң» романдарындағы басты кейіпкер – ұлы ... дара ...... хан. ... ... тарихты нұрландыра
түседі», – депті В. Гюго. Әр халықтың тарихында ... ... елі ... ... ... ... ... арнаған әскери қолбасшылар,
ерлер, қайраткерлер, жалынды күрескерлер болған. Ондай тарихи ... ... да бар. ... бірі – хан ... ... тарих беттерінде қалған деректер әр қилы. Олай болатыны
олар әр ... ... өз ... ... ... ... ... Таза
қазақы ұлттық, патриоттық тұрғыдағы деректер аз. Сол аздың өзі ... ... ... ... саясатына әділ, дұрыс баға беру ... ... ... міндет. Бүтін бір ұлтты сол сұрапыл жылдарда
құрып кетуден сақтаған, елінің қызғышы ... ... ел ... ... тарихта біржақты бағаланып келеді. Қазан төңкерісіне ... ... ... ... қосылуына байланысты ғана қазақ хандарының
еңбегі тілге тиек етілді. Олар: Х. ... ... Ғ. ... С.Д. ... тағы ... атауға болады.
Ал қазір ол туралы жазылған ғылыми ... ... ... бар. ... Ж. Қасымбаев, И. Ерофеева, В.Басин, А. Сабырханов, ... С. ... Ж. ... Ә. Мұхтар, Ө. ... ... Б. ... тағы ... ойлы, жаңаша зерттеулері
оған мысал бола алады.
П. Рычков, В. Вильяминов-Зернов, А. Левшин, Л. ... В. ... ... И. Крафт, А. Макшеев, М. Красовский, ... сол ... ... ... ... ... болуы
себепті, хан Әбілқайырдың ел басқарудағы саясатына өз еңбектерінде біршама
тоқталған. Бұлардың пікірлері де әр ... ... ... хан ... ... ... саясатын жүзеге асырған А.Тевкелев, И. Неплюев,
И. Кириллов, В. ... ... ... ... ... ... тұлғасы отаршылдар көзімен бағаланғанын
жасыруға болмайды. Солардың ... ... ... ... ... хан – өзіне жетерліктей ақылы мен қулығы бар адам, оның ұлы
императорға бодан болу ниеті ... туып ... – деп ... ... б.]. И. ... «...Алғаш қызметіме кіріскеннен кейін-ақ, ол
маған өте қолайсыз адам болды, өзі тәкәппар, ... да көп. ... ... ... ... ... ... болады», – десе [35, 321 б.], И.
Кириллов: «Әбілқайыр – ... ... ... ... атақтысы
әрі ақылдысы», – деген [34, 6 б.]. Ал, П. Рычков: «Кіші жүз ханы ақылы,
айласы ... – өз ... ... қазақ хан-сұлтандарынан оқ бойы озық
тұрды», – десе [35, 321 б.], А. ... ... Кіші ... ... Орта ... ... ... да билік жүргізді. Елінің жағдайын
ойлай отырып, ... ... ... ... ... Жауларын жеңіп, өз
билігін нығайта түсу үшін, бар мүмкіндігін толық ...... [32, 161 б.]. Бұл ... ... ханның ақылдылығы,
қулығы, саясатта алдырмаған алғырлығы, қайсарлығы, өз ұлтының шын патриоты
екендігі, ел билеу ісіндегі іскерлігі – бәрі анық ... ... ... жеке басына берген бағалары кей сәтте болса
да, олардың жүргізген істерінде өздерінің ниеттері де байқалмай ... да өз ... жету үшін анық ... ал, ... ... де ... ... отаршылдық қысымнан амалдап, аман алып қалу
жолын іздейді. Екі жақ бір-бірін аңдысумен күн кешеді. ... ... иіле ... қолқ ете ... сақ мінезі, лауазымын
жоғарылата беру ... де ... ... ... сол ... ... шынайы түрде жазылған тұңғыш еңбек –
ағылшын суретшісі Джон Кэстльдікі. Өз ... да, ... да ... ... сол кезде жасақталған Орынбор экспедициясының суретшісі болған.
«1736 жылы Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... ... сол
сапарынан бірнеше сурет және хан мен оның ... ... ... ... ... – зор ... ... ақ жүзді қызыл шырайлы, түсі сондай ... ... ... ірі ... қайрат-күш иесі. Садақ тартуға ... ... ... оған тең ... кісі ... Сол ... хан мен
ханша Бопайдың қонақ жайлылығына риза болып, ... ... жағу ... ... алып ... ... қолға алып, сурет салдым», – деп
байыппен баяндайды Дж. Кэстль [37, 22-23 ... ... түр ... ... ... ... мен ... өз халқының патриоты екендігін, қонақжайлылығын,
онымен пікірлесуде алған әсерін боямаламай, жағымды жағынан дөп ... ... ... ... ойы ... ... суретін салып, алып келгенде, көргендер айнытпай салғанына таң
қалысқан деседі. Ол – ... ... ... аз ғана күн дәмдес,
пікірлес болса да, оны болашаққа жағымды жағынан мықтап ... ... ... де ... ... ... тұлға. Ханды көзбе-көз көрген суретші
оның жұмыс тәсілін де, отаршылдықтың шырғалаңын да, білмеді ... ... ой ... өткізді. Біз Дж. Кэстль салмағанда, Әбілқайыр хан, Ералы,
Бопай т.б. ... ... ... білмеген болар едік! Сондықтан да
қазақ халқы осындай тарихи тұлғаларды сомдап кеткен ... ... ... орай, оның аты бір деректерде – «Кистел», енді ... ... тағы «Дж. ... ... ... жүр. ... дұрыс? Оның атының
дұрыс жазылуын тарихымызда ... ... ... ... қатар, ел ішіндегі келеңсіздіктерді өзінің көзімен
көрген күйінде, ... ... ... ... түйіні сол – ...... ұшар ... ... ... тарихи орнында осы
ағылшын суретшісі Дж. ... ... ... Ә. Әлімжанов, І. Есенберлин,
Т. Ахтанов, Ә. Кекілбаев, Қ. ... М. ... ... Әбілқайыр ханның көркем бейнесін әр тұрғыдан жасады.
Ә. Кекілбаевтың тарихи тақырыпқа ... ... ... ... ... бір ... ... сыймайтын, шытырман оқиғалы күй кешкен,
өте ... ... ... болып келеді. Ондай кейіпкерлер: ел
билеушілер, қолбасшылар, күрескерлер, қайраткерлер, ... ... ... ... ... хан, «Күй» повесіндегі Мәмбетпана, «Аңыздың
ақырындағы» Әмірші-Ақсақ Темір, «Абылай хан» драмасындағы Абылай, ... ... ... хан, ... Исатай мен Махамбет т.б.
«...Тарихи тұрғыдан ел үшін, халық үшін орасан маңызы зор, тарихи мәні
терең іс-әрекетке барған ... аса ... ... ... ... айырықша орны болған адамға халықтың өзі осындай тұлғалық
деңгейге көтеретін бағаны беріп отырған» ... ... – хан ... ... б.].
Романда көп оқиғалар, негізінен, Әбілқайырдың төңірегінде, соның
тікелей қатысуымен өрбиді. Ол тек ... ... ... ғана ... ... қолбасы, елінің мәйегін ұйытушы, тағысын-тағы көп қыр, ... ... Ол – ... хан ... кіші буыны, Өсеке ұрпағы, ... ... ... ... ... ... ... бас қолбасшылық өнерімен аты шығып, мұрагерлік жолмен ... ... Кіші ... ханы ... ... «– ... ... бері қару ұстамай, балғын
тартқан салалы саусақтар ақ шарқат қалтадан ақ ... ... ... бір құмалақты, қырық бір жиде тасын, әуелі, үшке бөлді»... [39, ... ... ... ... ... отырған, көңілі әлденеге қобалжулы
кісінің, әуелі, жауынгер екенін, бірталайдан кейін барып, Әбілқайыр екенін
біледі.
«Монологтың, негізінен, кейіпкер өмірінің шиеленіскен қиын ... ... пен ... ... ... да жазушы стиліне әсер
етпей қоймайтынын» ескерсек, жазушы ханның елі үшін күйзелген жайын ... ... ... ... ... [40, 15 ... «Біссіміллә» деп басталуының өзінде үлкен мән бар. ... ... ... ... сол ... автордың қобалжығаны
да белгілі. Біріншіден, көңілі күпті болатын себебі Әбілқайыр хан ... ... елші ... ... ... ол ... ... Қандай ойда? Қандай мақсат көздейді? Арадағы қарым-қатынас қалай
шешіледі? Мұның бәрі – жұмбақ әлем. Бұл ... ... тек ... үміт ... қаламгер бірыңғай құжаттарды тізіп, фольклорлық мұралармен ғана
шектелмей, сол ... ... сай, ... ... ... ... араластырып, өмірдің көркем шындығын жасауға ұмтылған. Қазақ халқының
әдет-ғұрпында әуелден бар құмалақ ашу, оған сену ... ... ... кейіпкер әрекетін нанымды түрде ... ... ... ... құжаттар негізіне құрылғанымен, сыртқы оқиғалық тартысты
(елшілік жайын) жеткізуде – авторлық қиялға ... орын ... ... ... ... ...... жайын суреттеудің кілті. «Бұл
ниет Ақназар, Тәуекел, Тәуке, Қайыптардың да көкейінде жүрген-ді. Бірақ сол
жолда бел ... ...... [39, 443 б.]. Бұл саяси үлкен жолдың
бастамасын қаламгер өз шығармасының алғашқы ... ... ... ... ханның портретіне портрет қосылып отыратындай. «Дөң
маңдайдың астындағы тостағандай томаға көз», ... қара ... ... ... ... ... ... дөңгелек жүз, сыз қабақ ақ
сұр кісінің беталды тұнған сабыр. ... ... ... пен шытыныңқы
қабақтар». Автор кейіпкерінің портретін ... ... ... ... ... ... қабақ» – Әбілқайыр бойындағы қайсарлық, батылдық,
қаталдық, сонымен бірге тыншымаған көңіл. Жасалған штрихтар әсерлі.
Әбілқайыр хан ... ... ... ... ... ... ... Кэстль салған сурет пен оның Әбілқайырды сөзбен кескіндеуі, басқа
да орыс жазбаларындағы хан кескіні, ... ... ... ... ... кейіптейді. Бала шағында ауылдасы, көршісі Тәтіш етікшінің ... ... ... ... ... ... ... су емес,
бүріккен су өтеді», – деген тәмсілі ... ... ... автор –
айтпағын ретімен ұғынықты етіп жеткізудің хас шебері. Бас кейіпкердің бет-
пішініндегі өзгерістерді ... ... оның ішкі ... да қатар
ашуға тырысады. Оқиға бірте-бірте қоюланып ... ... ... ... Енді башқұрт бүлігі келіп килігеді...
Есіктен суыт келген жолаушы Мырзатай енген сәттен соң ғана, ... хан ... ... ... ... әкелген хабары нашар.
Башқұрттар арасы бүлініп жатыр. Олар тек ... ... ... ... да ... ... ... өздігінен қодыраңдап жүрген
жоқ, бір шапқанда бес шапқанына ... ... дым ... деседі.
Башқұрт бүлігі! Көзі қарақты оқырманның есіне А. Пушкиннің ... тіл, ... ... ... жұлынған тұтқын башқұрт бірден
түседі. Сол башқұрт тап сол кездегі бүліктен өз басын ... ... ... болмаса, бұрын сөз болмаған тақырып. Кеңес ... ... жоқ, ұлы ... ... оны ... ... бермеді.
Жалпы башқұрт мәселесін біршама молынан қамти ... ... ұлт ... ... ... ашып ... ... Оқырман осы жерде,
башқұрттардың арасындағы сол ... ... ... ... ... қазақ ханының да заманында орыс шебіне көп тиіскенін, енді башқұрт
бүлігі алдында ғана сол жаққа елші аттандырып ... ... Хан ... сол елшілігінің сапарына алаңдаулы, көңілі күпті. Бұл жердегі
авторлық мақсат – екі ... ... ... ... ушығып шиеленіскенін
сездіру.
Келесі бір сәтте хан – саятта. Жазушы аң аулау ... үш ... ... ... ... ...... бөгде аңшымен құлжаға
оқты қатар тигізіп ... ... ... ... ... ... олжаға таласқан – әбестік шығар», – деп, Мәті би әділ ... «Жай қол ... ... ... ... ... ... – көзінің сұғы, бетінің сұсы мол Абдолла ... сойы ... ... анық Мәті би сөзі ... оның мергендігі танылады. ... – хан ... ... сипаттама арқылы берсе, екіншісінде ... ... сөзі ... оның ... қыры да, ... орны да ... «Әкесі Абдолла сұлтан өле-өлгенше аң қуып өтті. Одан туған
Жолбарыстың да ... – аң. ... ... ... да аң дегенде, ішкен
асын ... ... ... ... ... да ... ... тау сүзіп,
тағы қуалағанды жақсы көрді. Қырдың қылшылдаған қыршын жасында аңнан басқа
қандай ... ... ... ... еді? Әбілқайыр қазақтың ақсүйегінің де,
қарасүйегінің де талай боздағымен түзде табысты», – деп, хан және ... ... ... өнерді кәсіп еткенін ... ... ... ірілендіріп, оқушысын сендіре түседі [39, 46 б.].
Хан ... ... жақ» ... ғана ... ... ... ... әділдігін, мергендігін әспеттейтін сондай бір эпизод – інісі
Мамайдың ... ... ... атын алып ... қияс ... ... ... бері үнсіз тұрған Әбілқайыр шаба жөнелді. Жер
қауып жатқан інісіне қарамай, шұбар арғымақтың тізгінін қағып ... ... ... құж-құж тұмсықтың ар жағына сіңіп жоғалды. Мамайдың нөкері
аттан түсіп, ... ... бала ... ... ... ... ... кетіпті» [39, 88 б.].
Осылай оның әлсізге жақ болған бір ісін осы оқиға тұсына дөп келтіріп
шебер ... ... ... ... да ... ... екен ғой!,
– десіп жұрт ... ... ... мен құралайды көзден атқан
мергендігі ел арасында жайылып жүре берді», – деп ... [39, 94 ... хан көп ... ... аулап жүр. Түздіктердің аңшылығы,
әсіресе, аранға жығып, аң аулау технологиясы – қазақ әдебиетінде сирек сөз
болған ... Тек Д. ... қана ... ... ... ... жер ... қалай шыққанын баяндап, сөз арасында айта кететін.
Ә. Кекілбаев мұнда бірталай ... ... ... ... ... ... сыр ... сұңғыла жазушы мұны қиялымен жөргемдеп отырған жоқ.
«Әдеби қаһарманға дербестік сипатты суреткердің ... ... ... ... өзі ... ... ... шындық өзегінен туындайды, демек, ол
өз уақыты мен ... ... ... өмірдің дамуы ерекшелігі арқылы
тұлғаланады», – деген ғалым сөзі – осы ... дәл ... [37, 157 ... ... ... 1819 жылы ... ... орыс елшісі Н.
Муравьев береді. Ол осы сапарынан көлемді еңбек те ... Онда ... да ... бар. ... ... үстіндегі аңшылық құруы тіпті
көркем баяндалған. Қаламгер еңбегінде сол ... ... ... ... бұл ... да қаламгер таза тарихи деректерді ... ... ел ... әңгімелерді де қосып, ханның аң аулау сәтін қиялымен
көркемдей байытқан. Суреткер ... етіп ... ... ... ... және Дж. ... ... пайдаланған.
Әбілқайырдың мергендігі туралы орыс жазбаларында да жазылған.
Шығармада халықтық салт-дәстүр, ... ... ... Ол – бас кейіпкердің бейнесін ашуға да қажет. Қаламгер бас
кейіпкер тұлғасын ашуда бірде – таза ... ... ... енді ... ... ... ... өзіне етене жақын жолмен үбістіре сөйлейді.
Көркем шығармаларда жан-жақты, егжей-тегжейлі суреттелген халықтық
этнография – қазақ ... ... ... басты табысы, жетістігі
еді. М. ... Ғ. ... С. ... Ғ. ... І. ... ... Қ. Жұмаділов, С. Сматаев тағы басқалар шығармаларында салт-дәстүр,
наным-сенім, әдет-ғұрып, ырым-жоралғылар біршама шынайы сөз етілген-ді.
Әбілқайыр ... ... ... Хан ... ... үйіне ат
маңдайын тіреп келіп отыр. Бос келмей, аңшылықтың сыралғысы семіз қодықты
өңгере келіп отыр. Хан үй иесі ... ... ... ... бұл
тегіннен-тегін емес екен. Әбілқайыр – Тайланның баласының кіндік ... ... елде бар ... ... Ал қазақ арасында оның орны
тіпті бөлек, ол «құдай ... ... ... Тайлан ханның құрдасы
да екен. Хан сондай жақындығы бар ... да, ... ... ... ... Тұяқ бес ... толғанда, тай жетелетіп, сәлемші жіберіпті.
Тайланның түс ... бал ... ... де бар ... Ол – атақты Мәті
бидің баласы еді. Құмалақшылығымен қоса, мұның ... ... кие ... ... да ... Хан күйзелген сәттерінде осы ... сыры ... ... ... Қ. Жұмаділовтің «Тағдыр»
романында бірсыдырғы баяндалатын. Ондағы жауырыншы – қалмақ ламасы ... да ... ... ... сөз ...... шілдеде сойылған семіз марқаның қалақтай жауырынын тіс тигізбей
тазалап мүжіді. Темір ошақты, көсеуді, күлге ... ... ... ... ... ... ... қазанды түйенің жабуымен тас қылып
қымтады. Төңірегінде беті ашық ... ... ... көзі әбден жеткен
соң барып, қолындағы жауырынды: «бісіміллә», – деп отқа ... ... ... ... жанды. Майлақы қарақошқыл қалақтай жауырын,
ең алдымен, қоңырайды, сосын ... ... ... әбден жанып бола
бергенде, лапылдаған қызыл жалынның ... бір ... ... боп, ... қошқыл түтін көтерілгені» [39, 30-31 бб.].
Енді жазушының осы суреттеуін Ш. Уәлиханов еңбегіндегі ... ... ... ... ... еті түгел желінеді. ә) Жауырынның сүйегіне тіс ... ... отқа ... ... маңында темір жатпайды. в) Балгер
сөзі – отқа жанған жауырында түскен сызық – белгілерге ... ... ... ... пен ... суреттеуі дәл қабысады. Демек, қаламгер
халықтық қағидаға сүйенген. Бұл тақырыпты этнография ... қоса ... ... Ж. ... ... өз ... өзі ... әңгімемен толықтыра алмаған. Содан
болуы керек, ғалым жауырын мен бал ашудың жолдарын көрсеткенімен, жауырынға
түсетін сызықтар сипатын, оған ... ... айту ... ... баяндап
жатпайды», – дей келе, Ә. ... ... ... ... ... [ 42, 96 ... ... бал ашу қазақтың дәстүрінде әуелден бар. Тек жауырын
емес, тобықты да тіс тигізбей мүжу ... ... «Тіс ... ... ... күш ... Біз «Ә. Кекілбаев – cуреткер» еңбегімізде
Шопан-Атаның мен Темірбабаның аруақ ... ... да ... ... ... тісін тигізбей мүжіп, оған ... жан ... бұл ... ... мотив-мифте жатыр» [43, 20 б.].
Қазақтың әлі де Маңғыстау облысында бар ... ... ... ... соң, ... жағын үшбұрышты етіп пышақпен қиялайды. Мұны
«жауырынның жолын ашу» дейді. Қияланбаған ... ... ... ... ... Сонымен қатар жауырынға түскен сызықтар бойынша
болжам айтуды маңғыстаулықтар «жауырынды сөйлету» деп ... ... де ел ... ... ... осы өз өлкесіндегі көзімен көрген
салт-дәстүрді еңбегіне кірістірген. ... ...... өз
дәстүрі. Суреткердің түп нағашысы эпоста есімі ... Қара ... ... ... ... ... халық емшілігінің бұл түрінен жақсы
хабардар, мұндай әңгімелерді қалт жібермейтін ... оның ... ... көптен асыға күткен жолаушысының жол үстінде екендігін ... ... мен ... жауырыны арқылы түсініп көңілін демдейді. Романда
бұл сәт:
«Жолаушыңыз жол үстінде. Жүрісі ... ... ... ... ... ма, ... – деп ... [ 39, 31 б.].
«Қазақ фольклористикасының тарихы» атты еңбектің 20-шы ... ... П. ... жөнінде: «1768-1774 жылдары ... ... ... ... экспедицияны басқарды. Ол аңыз-әңгімелерге
көңіл бөлді. Сондай әңгіменің бірінде ... ... ... ... ... жауды жеңуге көмегін тигізгенін айтады», –
делінген [44, 20 б.]. Бұл ... ... ... қалт кетпейтін,
дөптігі де, оған айла да қосыла көрсетілген.
Романда мұндай салт-дәстүрлерді суреттеуге ерекше орын берілген. Көбіне
ол ... ... ... ... ... ... ... басталғанда-ақ,
құмалақ тартып отырған ханды, Мәті биге көрген түсін, өмірінде болған әр
түрлі елестерді жорытуын, Тұяққа ... әке болу ... ... ... ... ырымға жорытуын және босана алмай қиналып ... ... ... ... ... куә ... ... хан көтеру
мезетіндегі және өзін бас қолбасшы сайлардағы жасалған әдет-ғұрыптар, салт-
дәстүрлер, ... ... ант беру ... ... әр ... ырым-
жоралғылар, шиеленіскен Сайрам мен Мәртөбенің саяси ... ...... ... ... Ә. ...... салт-дәстүрді
суреттеудің хас шебері.
Туындыда онан әрі Әбілқайырдың ішкі ... ырық ... ойға ... естеліктер арқылы қазақ халқының басынан ... ... ... ... ... Мәті ... кездесуі. Мәтінің
әділ төрелігі. Ең соңында, көпті көрген сұңғыла кәрінің Әбілқайырды тануы,
болашағына ... ... жөн ... ... жол ... аруақ болмайды ғой дейсіз
бе?.. Бұндайда бұлтаратын ... ... кете ... ... жерде
жалтарып кете алатын әмбебап айла арқылы ел қорғаны бола алады. ... екі айла ... ... ғана өзінің де, елінің де басын аман ... ... ... ... ... ... құрт-құмырсқаның
кебін киіп, бет-бетіне безіп, бордай тозып кететін алмағайып заманның да
туғаны шығар...» Мәті ... ... ... ... дәл ... ... ... болжам жасауы – жақсылықтың нышаны. Сол кездегі түлкі
заманнан сақтандырған билігі де еді. Би ... ... ... ... ... ... ... Әбілқайыр хан емес, құбақан тірлігін күйттеген көп сұлтанның
бірі. Нөкер түгілі ертер сенімді ... да ... ... ... еді. Мұны да жазушы тегін алып тұрған жоқ, онан кейінгі өмірі ат
үстінде өтті. Неге? Бұл жұмбақтың бір ... ... ... бар, ол ... ... ... ... беріліпті: Абылай түсінде
Сарыарқаны аралап келе жатқанында – жолын ... ... ... Оны ... ... ... салғанда, ішінен жолбарыс атып шығады. Абылай оның да
қарнын жарғанда, ішінен қасқыр ... Одан әрі ... ...... ... ... құрт-құмырсқа, бақа-шаян өріп шығады да, Абылайдың
үсті-басы мен қойны-қонышына толып кетеді! Абылайдың осы түсін қария: ... ... ... ... немерең – жолбарыстай, шөберең – ... ... ұл – ... ... Соңғысынан тарайтын ұрпақ: құрт-құмырсқа,
бақа-шаян сияқты ұсақталып кетеді. Кері ... ... ... өтті!», – деп
жориды.
Түстің жорылуы өмірдегі ... ... ... ... ... ... дерегі де сол ауыз әдебиетінде айтылып
жүрген әңгіме.
Заманның ойнамалы ... дәл ... ... ... ... ... М. ... бұл жазушылардан әлдеқайда ерте
өзінің «Абай жолында» Құнанбай мен ... сөз ... ... еді. ... ... ... – момақан қой, онан соң – түйе, ... ... ... ... келетін. «Ендігі заманның беті қатты, елді ... ... оны ... ... ... ғана билей алады», – деген тұжырымды алға
тартатын. М. Әуезов шығармасында суреткерлік қиял, ... ... ... барлық қаламгерлердің қолданған көркемдік әдістеріндегі арғы
түп мотив – халық әдебиетіндегі әр қилы ... ... ... ... ... де ... ойнатылған. Ә. Кекілбаев қолданған
көркемдік тәсілдерде ... ... ... ... ... кілті де
жатыр. Заман кейпін ұғу да оңай емес, себебі онда астар да, ... та ... – дәл ... ел басшылары үшін де сын.
Қазақтың әр төбесі де мәртебелі. Дегенмен, Оңтүстіктегі Мәртөбенің орны
бөлек. Ол – үш ... басы ... ... ... ... ... құт
мекен. «Қазақ – алты бақан алауыз» – деген де сөз бар. ... ... ... ... ... ... ... алауыз қылып қойған
– отаршыл саясат. ... ... соны ... Сол ... бақ та ... болмапты: «Мәртөбе қазақтың мәртебесі-тұғын. Енді,
міне, ол дәурен де ... ... ...... ... [39, ... жоңғар басып алған қанды қырғыннан соң, бір ықылым ... ... ... ... Ал ... ... ... бүкіл қазақ
әскерлерінің бас қолбасшысы етіп сайлаған. «Жапа-тармағай ұмсынысып, көлдей
ақ өре ... ... ... ... жиын бір сәт ... ... ... түсірді. Бас сардарды қақпақыл қылған өре киізді жұрт
пышақ үстінен ... ... ... ... Қазы ... ... Ордабасының тау тасы түгел осыны айтып, қақылдап, қақсап тұрғандай»,
– деп суреттелген романда [39, 288 ... ... таза ... ... ... 1726 ... Ордабасыдағы
жиында үш жүздің жасақтары жиналып, жауға ... беру ... ... тарихтан белгілі. Қарасиыр жеріндегі жеңістен кейін, қазақ халқының
жауынгерлік рухы көтерілген. Үш жүздің басын біріктіріп, күш ... ... ... құтылуға болатынын өмірдің өзі дәлелдеді. Ақ киізге
отырғызып көтеруі – ... ... ... ... ... ... ... хан болды. Және ешкімнен ешқандай қарсылық көрместен, көпшілік
қолдауына ие ... өз ... ... ... ... ...... [39, 47 б.].
Қаламгер жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ ... бір ... ... ... ... ... ... болғаны мен жеңісін
мақтаныш та етеді. «Баһадүр хан» деп – оның ... ... ... ... ... хан, ... Темірлерге халық «баһадүр» деген атақты
қиған жоқ еді.
Жетісуды азат ... ... ... ... жақын жер болды. Оған
қазақ жасақтарын қолайлы орналастыруға болатын еді. Жазушы бұл да ... ... оңды ... ... ... ... ... билеушілері, әдетте, бас қосып, оқтын-оқтын мәслихат-мәжіліс
құратын. Ондай мәжіліс-жиындар Сайрам маңындағы ... ... ... ... ... ... қауіп-қатерден сақтану ... ... ... ... ... ... ... бір
орталыққа бағынған, басқару жүйесі орталықтанған ірі мемлекеттік ... ылғи да ... ... Мұны ... ... ертеден көз алартып келе
жатқан елдер билеушілерінің пайдаланып қалуға тырысқаны – шындық!
Тарихи деректің: ... ... ... ... ... Еділ өзенінің бойындағы башқұрттар, қалмақтар Кіші жүздің
халқына тынымсыз шабуыл ... ... ... ...... ... Орта Азиядағы Бұқара мен Хиуа хандықтары да қазақ жерінен дәмелі
болды. ... ... ... ... ... ... ... бәрінен де асып түскен, қазақ халқына мәңгі жойылып, құрып кету
қаупін төндірген жау жоңғарлар еді», – деуі – сол ... ... ... ... еді [45, 101 б.].
Айнала қыспақ, анталаған жау. ... ... – өте ауыр ... ... үстіне, ханның мүмкіндігі де, саяси билігі де шектеулі еді. Сондығына
қарамай, опырып келе жатқан обыр империя ... ... ... ... жанталасты. Сондай жағдайда отырып, әскери күші, жауынгер саны ... ... беру ... ақыл-айланы талап етеді, бұл тұстарда қаламгер
Әбілқайыр ханды сол мақсатына ... ... ... ... ... ... өзіндей қалың шүршітті тойтару үшін, шақар да шәлкес
жоңғар керек. Найзасы шошаңдап, тыныш отыра ... ... ... ... ... төмпеш көріп, тісін қайрап отырар қазақ керек. Үшеуінің бір-
бірімен ауыз жаласып, бейбіт отырғаны ... ... ... ... ... бірақ бір-бірін жеңе алмай, итжығыс күн кешкені керек! Сол
үшін де ақ патша бір-бірімен ... ... ... үш жұрттың арасына
ешқашан түспек емес. ... ... ... де меселдерін жықпай, алдап-
сулап шығарып салады...» [39, 460 б.]. Бұл – отарлаушы елдердің бәрінде ... Орыс ... ... ... асып түскен. Романда бұл Әбілқайырдың
монологы түрінде берілген. Тарихи ... тағы да ... ... ... ... қалмақтарға қарсы қай жорығын да Әбілқайыр
бастап барған-ды. Жайық ... ... ... ... тағы ... ... шапты. Бұл екі ортада Кіші жүз ... ... ... ... Елек, Торғай арасындағы сар даланы
түгел өзіне қаратып, етек қымтап қалған-ды... Бір күні: ... ... ... ... ... ... ... отырғанына бір жыл толмай
жатып, ескі шайқастарын қайта бастапты», – деген ... дүңк ете ... ... ... буынын бекітіп алған қазақтың жоңғарға қарсы қимылдаймын
десе, қимылдайтын ... ... да, осы еді. ... қолын – Қытай
байлап, торғауыттың қолын – кешегі Жайық бойындағы ... ... ... атқа ... ... ... бәрі кеш ... қалуы мүмкін ғой», –
дейді [39, 283-284 ... ...... басшылығының арқасы, ... мен ... ... болған тарихи шешім екенін
айғақтайды. Автор бұл абзацта саяси жағдайдың өте ... ... ... де ... сездіреді.
«Тегіне теңдік тимеген адам ебімен ғана ел қатарына қосыла ... ... ... ебі – жұрт ... ... Әбілқайыр үшін ел өзі сияқты
сұлтандар емес, қалың қарашы». Автор солай дегенде, ханның негізгі ... ... ... ... Ол ... ... сұлтандардың емес,
қара халықтың ханы болуды қалаған. Сонысынан қандай алмағайып сәтте де
ауытқымаған. Хан болған соң ... ... ... – ата жау жоңғардан
ата мекенді азат ету. Сол ісі ... ... ... беті бір ... ... ... қыры да ... Әбілқайыр өмір бойы, қырық
сегіз жыл өмірін ат үстінде өткізіп, Еділ-Жайық өлкесін қорғады [46].
Ә. Кекілбаев ... ... ғана ... өзге елдер тарихының да
білгірі. Ол оқырманына жоңғар қалмақтарының ... де ... ... ... береді. Алыстағы Қытай, екі арадағы ... ... ... шолады. Сондағы тәсілі – Әбілқайыр ойы ... ... ... ... ... сұлтан, бүгінгі ханның сол қырын Мәті биден кейін аңғарған
Әйтеке би болып шығады. Ол: «Тегің – сұлтан. Басың – жас. ...... есі ... ... енді жеттің. Алаштың алмағайып заманы таусылмас.
Төренің бағы – қарашының қайраты. Қарымдыдан құрдас жиғаның жөн ... ... де, қош ... ... ... [39, 86 б.].
Ханның екі сүйеуінің бірі – әр кез оған ақылшы, қысылғанда демеуші,
сыйынар пірі, ... ... ... ... ... – Мәті би де, екіншісі –
тарихи оқиға тұсында ... елді ... ... талқандауға жұмылдырушы –
Әйтеке. Бұларды ортақ тілек, елдік мүдде табыстырған. Екі бидің екеуі ... бас ... – ел ... ұштастыруды бірінші кезекке қойған. Тәуке
хан заманында, қазақты бір тудың астына жинау мен ... ... ... ... басым болған. Қаламгер ханға екі бірдей биді ... ... Сол ... ...... ... ... да
бергендей. Билердің бағасы – халық бағасы, халықтың ойы. Жазушының мақсаты
билердің халық алдында атқарған өнегелік ... сол ... сай ... ... ... болған.
Қазақтың билері, билік институты – М. Әуезовтің ... ... ... ... келе ... ... Оларды жалпақ оқырман ... ... ... күш деп ... ... ...... бидің бірегейі.
«Тұлға тұрпаты, жүріс-тұрысы, жан-жағына көз ... ... ... ... гөрі, қасындағылардың бәрінен айдынын ... ... ... ... ... ... ... де – батырлықтың бір
түрі ғой. ... мен ... көп қыр ... қырық құйқылжыған
қырқылжың дауларда бір пәтуаға тұрақтау барымтаға барып қайтудан әлдеқайда
қиын шаруа. Оған да ... ... ... ... ... ... ... қазақта «бір кісіде жеткілікті болса, осы Әйтекеде жеткілікті болар
реті бар», – дейді жазушы [47, 294 б.].
«Әйтеке – ... ... ... – қазып айтады, Төле би – ...... ... ... өз ... ... ... жоқ. Ел аузында бар
сөз. Қазақтың үш биіне халқының берген ортақ бағасы. Күлтөбенің басындағы
басқосуда осы үш ... ... ... ... ... – бұл да халықтық
қазына. Әбілқайыр ханмен халық алдында бірлесе ... ... ... ... сөз ... ... қазақтың даналығына шәк бар
ма!?
Сондай халыққа хан болу да ... ... ... ... ... бақ иесі болу ... ... де құбатөбел ортадан шыққан,
ақсүйектен гөрі, қараға ... ... ... ... Соның
өзінде, қазақтың үштен бірі дерлік Кіші ... ғана ... ... қазаққа ортақ хан сайлатпапты. Бұл «хан қолындағы билік те ... сөз. ... ... хан ел ... уысында ұстап отырған ... ... ... қазақ – сөзге тоқтаған халық. Аталған хандардың ел
ісіндегі ... ... ... ... тағы ... ... мәселелерде
Төле, Қазыбек, Әйтеке, Мәті сияқты дана билердің ... ... ... ... Ә. Кекілбаев билер сөзін шығармасына сол дәстүрдің,
сол кезеңнің тәртібіне сүйеніп енгізген.
Әбілқайырдың төтен бір ерлігі, одақ түзген әскерінің ... ... ... құм қаптырғаны романда сәтімен баяндалған. Бұл ... ... ... мен мергендігі қоса суреттелген.
Қала салмаған түз ... ... ... о ... хандық құру
салтанаты бөлек болған. Мұнда хан ... ... ... Тақ ... ... ие. Тіпті, сонау Шыңғыс заманынан солай. Хандар шаршы
төрде, иленген ... ... ... ... ... бұл да ... ... қазақтарда, ғана болатын тәртіп. Бәрі де халықтық ... Хан ... ... ... атын ... таяп келмеген.
«Ауыл қарасына ілігер-ілікпесте аттарынан түсіп, тізгіндерін ... хан ... ... жаяу беттейді», – дейді романда. Ордаға дауыс
жететін жерге келген соң, ат тізгіндерін ... ... ... ... ... ... соң, найзасын, ордаға қырық қадамдай қалғанда, белгілі
рубасы, би, батырлардан басқасы қанжарлары мен қылыштарын тапсырады. ... ...... ... сапы мен ... ... Пышағын алу – үй
иесіне сын. «Бөлінбеген енші сыбағалы жілігін алдына қоймаймын», – дегені.
Мейманның қамшысын алғаны – дала ... ... ... ... ... да ... тіпті, хан алдында датын айтуға құқы бар.
Ал ... ... ... ... ... алға тастайды. М. Әуезовтің «Еңлік-
Кебегінде» билер шаршы топ алдында сөз ... сәті ... ... Қазақ үшін қамшының қадір-қасиеті тіпті биік. Қазақтың өзіндей
қазаққа қамшы сілтеуі – ... ... ... ... қазақтың отының басын
не тулағын шаңбақтап, екі тартып кетсе, ... ... ... ... ... екі қазақ мәмілеге келіп, қамшы алмастырса, енді бұл
екеуінің ... ... ... адам ... ... Ә. Кекілбаев
шығармасында осы дәстүрдің оңтайлы да ұрымтал ... ... ... ... ... ... ... елдің әміршілерінің тәртібі далаға жүрмейді.
Мұнда ғасырлар бойы ... ... ... бар. Бұл да өзге ... ... кем ... ... бетін жасқап, қарсы ... ... ... де ... ... башқұртқа да білек безеп, орыс
патшасына елші жіберген осы бір кезде, орданың айбыны тым аса ... ... ... ... ... хан – ... Қолдағы азғантай билікпен мұндай
асқаралы міндетті жүзеге асыру үшін, нар ... ... ... ... та ... еді. Ондай кісінің көңіліне тек өзі көріп, тек өзі куә
болған оқиғалардан басқа да ... ... сия ... ... бұл ... жоңғар-қазақ қақтығысын өз басынан да ... ірі ... ... ретінде сол тұста қалыптасты. Сөз болғалы отырған оқиғаның
барша қыры мен сыры оған мәлім-ді.
Әбілқайыр жер ... келе ... ... ... алу ... елін жаңа ... ... емес, ел арасына елші туралы хабар
таратудан бастаған. «Елші нағыз ... ... ... ... ... оң жағына жайнамазын жайып жіберіп, намаз оқығанда, мақамына
орыстың ... ... өзі ұйып ... екен. Елшінің хас мұсылмандығы
ғой, ... ... ... оқып шығамын», – деп, айт пен ... ... ... ... бұл ... ... елшінің әскери адам
екенін бүгіп қалған. «Ұлты – ноғай» ... соң, ... ... ... ... – өз ... Елші А. ... мырзаның шоқынған, православие
дінінің үмбеті ... бұл ел ... ... Бейхабар болған соң, патша
елшісі – «Стамбулда оқу тауысқан ғұлама, Меккедегі ... ... қара ... ... қажы деп ... ала жөнелгені [39¸ 133
б.]. А. Тевкелевтің құран сауаты барлығы сөзсіз. ... ... ... ... туғызбайды. Бірақ діндар емес.
Шығармаларының өн бойында оның келген жұрттың көзін алдап, көңілінен
шығу ... ең азы, ... ... ас ... ... ... да айтылмайды.
Соған қарағанда, елші А. Тевкелев дін, хақ жолын әлдеқашан күнкөрісінің
құрбандығы үшін ... ... Оны ... ... білмеуі, байқамауы
мүмкін емес. Бірақ бұл туралы еш жерде ләммим деп жақ ... Бұл ... ... ... елшісінің дінін сатқан шоқынды екенін білсе, онсыз да алақаудан
жұрты ... ... ... ме? Өзі дін ... орындауға келгенде,
кемсалиқа қазақ діннен безгенді, сатқанды өлсе де кешпейді.
Елші – ... ... ... ... асығар емес. Өзіне етене машыққа
салып, ол осы ... тағы да ... ... ... әз Тәуке кезеңіне
ойысады. Әбілқайырдың билік басына қалай ... ... ... тән ерекшеліктің бастысы – шегіністердің молдығы. Ол
тарихи бейненің тұлғасын өткен дәуірдегі оқиғалармен ... ... ... ... орын ... ... ... – тарихи жағдайды
жаңғырта оқырман есіне оралту.
1693 жылы ... көл ... ... ... ... қырып салған.
Сонда барып тәубесіне келген Тобыл ұлығы І Петр ... ... ... елші ... Онда да бір ені ... болған. Бояр-ақсүйек бастаған
заңды елші емес. Қазақ өлшемінде, ауыл арасының сәлемшісі ... ... ... Оны ... ... ... шалқасынан түседі. Елшілер
тұтқынға алынады. Ағзасы: шөп-шалам, шошқаның ... ... етін ... бұтын қатық қылып пісірген көже мен балыққа ... ... ... майлы күріш палау мен тандыр нан асқазанына жақпай, бауыры жидіп
өледі. Қалған екі ... ... хан ... ... ... ... орыс патшасымен екі арадағы қатынас сап тыйылған. Бұл, ... үшін – ... ... ... бұл ... ... ... тыныпты. Тек тынып қалмай, әліптің артын бақты. Өз кезегін, кезеңін
асқан төзімділікпен күтті. Артынша, Тәуке хан ... ... ... ... Әбілқайыр кезегі мен кезеңін тағы да күтуге көшті. «...Өз қадірін
өзі біліп, басы озар ... ... ... ... ... жүріп, анық
баспағы шарт болды» [39, 169 б.].
Жасыратыны жоқ, сол кезде таққа лайықты тұлға тек қана ... ... ... ... ... қызғаншақтық, көре алмаушылық, таққа
таластықта әбден өршіп, шегіне жеткен кез болатын! Арғы ... ... ... ... ол орыннан әрқашан қашқақтатып, аулақ ұстап отырды.
Қаламгердің: «...Өз қадірін өзі біліп, басы озар ... ... ... – деуі сол ... жағдай. Бірақ дегбіріне опалы...
Кешегі кеңестік өтпелі тарихта Әбілқайыр ханның бағасын түсіретін
біржақты пиғыл-пікір ... ... ... мысалы, жазушы
Ә. Әлімжанов «Жаушы» романында: «Әбілқайыр үлкен таққа отырып, бүкіл
қазақ ... ... ... өзін ғана ... деп санады... Бірақ бірде-бір
би, бірде-бір батыр оны қолдаған жоқ. Сондай-ақ көптің сеніміне Сәмеке де,
Әбілмәмбет ... да ие бола ... ... ... ... ... қаһарлы сұлтан Барақ қолдаса да, ештеңе шықпады», – ... 213 ... ... ... ... ... сондай мінез қалыптастырғанын да
жасыруға болмайды. Ол қанша өркөкірек болсын, менмен болсын, қайткен күнде
де ешкім біріктіре алмаған үш ... ... ... ... ... ... ... білді. Атақты Аңырақай шайқасында, қасиетті Хантәңірінің
етегінде, Жоңғар қақпасында елдік мәселелерді дұрыс шешіп, ұрыс ... ... ... ...... ... ... жемісі.
Ал жазушы С. Сматаев «Елім-айда»: «Хандыққа таласқан Әбілқайыр ... у ... ... кем бе?! ... өлгелі ұлы хандыққа талас ... ... орта ... хан ... бар. ... ... сұлтаны да
содан дәмелі. Әбілқайырды қазақ хан ... ... ... ... Өсекенің бұтағы, – сұлтаннан артыққа ... ... ... ... да содан», – дейді [49, 168 б.].
Бас тақты Әбілқайыр ханға ... ... да, ... да ... ... ... қабілетсіз болғанын тарлан тарихтың өзі
көрсетті. Кірген ... ... ... ... ... ... басындағы ауыр кезең салмағын көтере білген, елін ... алып ... ... ... ... ... ... «у жеген
қасқырға» теңеп, сұлтанның бәрін сүмірейте суреттеу де ... ... ... қиянат емес пе? Сөздері беріліп отырған екі ... ... ... ... ... ... шыға алмаған.
Ал І. Есенберлин өзінің атақты «Көшпенділерінде» Әбілқайырдың аталарына
тақ тимегенін тарихи дерек бойынша ... ... «Бақ пен ... ... ... бір қонады», – деген қазақта қауесет бар, мүмкін, содан ... ... ... – өзі хан ... Рас, ... Ордадан бұ да
дәметкен. Әттең, не ... ... ... ... жеткізбеді.
...Жоңғардың қалың әскері қаптағанда, қазақ жұртын біріктіріп, жауына қарсы
тұруды басқарса, онысы – ... ... ... арқасы.
Әбілқайырдың бұл қасиеттері жұрт алдында абыройын асырды, кейде исі қазақ
елінің көсемі дәрежесіне ... ...... [50, 336 ... ... қыспағына қарамастан, «Көшпенділер» сынды көлемді
шығарма жазып, бұрын тұмшаланып келген: Абылай, Әбілқайыр, ... т. ... ... ... тарихтағы болмысымен қайта тірілткен автор ... ... ... Бұл – І. ... қазақ әдебиетіндегі ерекше
ерлігі, салған сара жолы.
Бір кезеңнің тынысынан тарихи ... ... ... ... ... ... сол ... оқиғаларды төрт түрлі баяндаған. Ұқсастығы –
төртеуінің де ... ... ... ... ... ... ... – әрқайсысының әрқалай шешім жасауы.
Ә. Кекілбаев Әбілқайыр ханды озық ойлы көреген ... ... Бұл ... І. ... ... түпкі мақсаты ұқсас. Жаңашыл
суреткер «Таққа таласып, Әбілқайыр ұрыс ... ... ... ... ... ... да, кеңестік идеологияны да талақ еткен. Әбілқайырдың
мемлекет басқарудағы: саясаткерлік, ... ... ең ... ... ... ... ... деректерді қалт
жібермей, маңызды оқиғалармен шығармасын әрлендірген. ... ... хан ... басты кейіпкер болғандықтан, жиі
көрінген.
Осы тұста Ә. Кекілбаев бұрын қазақ ... ... да ... бір ... да аша ... Онысы – «Хан талапай». Өлген Тәукенің бар
малы талауға түседі. Оны өз елі қас-қағым сәтте талап ... ... ... Хан ...... алақай!.. Аты барлар аттарына қарғып мініп, хан
әулетінің көк ала жылқысы мен ақтылы қойы жатқан Қаратауға қарай ... ... ... қойнау-қойнауында жатқан ханның малы жұрттың
алдында кетті...» [39, 167 б.].
Ол барымта емес, ұрлық-қарлық ... ... ... ... ... шара ретінде өтеді екен. Ол түз жұртында тек қазақ ... ... Оның ... ... ... мән де ... Тақ мұрагері бұрынғы
ханнан қалған басты материалдық игілік (малға) ... ... Оны ... халықтың түпкі есебі жаңа ханды күнкөрістік тұрғыдан өздеріне
кіріптар етіп қою. Сонда билік иесінің тізгін ұшы ... ... ... бұл да – бір ... «Хан ... күні ... ... асық
ойыны арқылы жадта жаңғырып ... ... ... көп ... ... оңқа ... қалса, барлық асық ойыншылардың талапайына ұшырайтын.
Өрістегі бар малды ... ... ... жаңа ... игілігін енді
өздері жинап береді. «Арада екі күн өтпей жатып, ... ... ... қой ... ... шаң көз ... аспанға
айналып, тұрып алды. Ол ұлыс-ұлыстан жаңа ханға келе жатқан таң байғазысы
еді», – ... ... [39, 393 ... хан ... ... ... басшысы ретіндегі кесек қимылы мен
әріден ойлайтын саясаткерлігіне де молынан тоқталады. «Империя қазақ жерін
бүтіндей отарлауды ойлады. ... ... ... мен оның Орынбор
әкімшілігінің саясатын дер ... ... ... өз ұлы Қожахметті
аманаттан қайтарып алудағы Ресей әкімдерімен тартысы, императрицалар Анна
Иоановнаның, ... ... ... ... мойынсұнбауы, Кіші
жүзде дербес саясат жүргізуге тырысуы, ел тәуелсіздігін сақтау бағытындағы
шаралары отаршылдықтың барлық ... ... ... [39, 24
б.].
Тарихқа жүгінсек, хан өз ұлы ... ... ... 1743 ... ... ... жасап, казак-орыс мекендері мен қалмақтарды
талқандайды. И. Неплюев Қожахметті әкесінен ... ... ... ... ... ... Ханның қатерлі екенін И.И. Неплюев түсінді.
Әбілқайыр ғұмыр бойы отаршылдықпен қарсы күресіп ... ... ... ... ... ... басып, ойда жоқта
келе қалған орыс керуендерін ұстап, ... ... деп, ... ... ... хан да – өз ... ... Сондықтан ол бірыңғай
өлшемге сыймайды. Қара іске де қолы ... бара ... ... ... ... ... ... жерінен әрі аттатпай, қашқын татарлар
қолымен қырғызып тастап, сосын дым ... ... ... ... ... беріп, аңысын аңдап отырып алуы – соның бір белгісі.
Бұл орыстан елшілік келерден үш жыл ... ... еді. ... ... ... ... ... қалмаққа қарсы соғыс ашу екен.
Онысы қабыл ... ... қолы ... ата ... соғысып, сонда қалмаққа
кәпірлер жасап берген от-қарумен ... рет ... ... ... ... ... кінәлісі көп. Екі ұлыс ханының арасы көп жуылып, күнге
күйіп, тозған бөздей қақ айырылды.
«Егер ... ... ... ... ... ... ... болса,
бүйтер ме едім?!...» [39, 411 б.]. Ханның осыдан кейінгі және бір ... ... ... Түркістанға Қайып ханға бара жатқан орыс елшісін ... ... ... салып, оларға Қайыптан гөрі сенімділеу көрініп,
қарсыласынан бір ұпай артық алғаны. Содан соң, ... ... орта жүз ... түсетін...
Қаламгер «Үркер» романында елшілікті сипаттауға ерекше мән берген.
Себебі шығарманың ... ...... ... ... елшілік келді.
Хан аулында ұзын қарасы 50-дей үйдің бәрінен оқшау тігілген 4-5 үй ақжолтай
меймандарға арналған екен. Солардың ... ... ... ... нәрсе ұстаған бірнеше жігіт. Ұстағандары – кілем. Соларды ... аяқ жол ... ... ... жерге тигізбей көтеріп алып, кілем
үстімен арнаулы үйге әкелді. Қазақтың жасаулы үйі. ... ... ... ... ... ... емес, далиған кең, әлеміші көп үй.
Қай жағынан қарасаң да салтанаты басым. Тіпті, қымызының да дәмі ... ... ... ... ... түн. ... атқан таң.
Жайбарақат басталған түз тірлігі. Осылардың ... бір ... ... ... ... көріп ал!» – деген сұсты ишара
жатқандай. Бұл, шын мәнісінде, қаламгер ... ... ... мен ... Бұл ... ойларын автор А. Тевкелевтің күнделігінің
әсерімен ... ит ... ... елші ... ... ашып, өзіне берілген
құпия нұсқауды тағы бір оқып, пысықтағанда, Әбілқайыр да қамсыз емес екен.
Әлі ... ... ... ... тамақ әкелмей, елшінің қонағасысына
соғым-мал айдатып, саба көтертіп жіберіпті. Ал, шығыс жұрттары мен ... ... ... ... жан салмайтын білгірі Құтлық Мәмет
Мамашев мырза, түсінгіш болсаң, қазақтардың дәл осы қылығына ... ... ... елші ... ... де ... Өзі ана жылы І ... «тағы жұрт» деп мінездеген қазақтың ханы. Арбасу ... де ... ... ... жетті. Түн ортасында ... ... ай ... күн тіреген» елші – ұлы державаның өкілі жыртық тымақ пен ... ... ... ... ... бара ... ... келген елшінің бір елдің әміршісімен алқа алдына шығарып,
жария етер келісім, уәжінің алдында жеке ... алуы – ... бар ... ... Оған ... ел ... қарауына қоса,
қажеттілік деп те қабылдайды. Ал мына ... ... ... ешқайсысына
ұқсас емес. Оған қоса, жеткен хабар да, ... А. ... ... ... ... Сіз ... ... Әлі де үміт бар, – ... хан. ... ... ... ... ... [39, 175 б.]. Сол ... хан екі-үш
болмашы ұсынысын өткізіп, асқақ елшіні ырқына бағындырып та қойды.
– Сіз біздің жұртымызбен әлі ... бола ... ... ... ... ... жылан іннен шығады», – деген мақалы бар.
Ол оның ықылас-ілтипатты бәрінен жоғары ... ... ... екі ауыз ... ... елдің ұлық елшісін сабасына түсірді.
Дипломатиялық айла-шарғы, ... ... ... емес, жай қалыпты қоңыр
әуенмен-ақ сөзін бітірді. Кездесу соңында, тіпті, алдияр патшаның жіберген
грамотасын ... да ... ... ... ... ... деп, шалғайын
қағып жүре берді. Елшінің ханды алғаш көргеннен келген қорытындысы мынау:
«Сазарған түрі ... ... ... найза бойламайтын сұм кісінің сойы
сияқты». Бұл жолдардан елдестіру ... ... ... ... ... тасын тыға келген жаушының ойлау жүйесі бірден көрінеді.
Енді елші мен Әбілқайыр, хан ... ... ... ... одан әрі ... ... Хан үйіндегі алқа топ алдында А. Тевкелев
патша жолдаған екінші негізгі грамота туралы ... ... Бұл ... шын
мәнісіндегі бірінші жеңісі еді. Тап қазір ... ... осы ... ... ... сыртқа шықты» [39, 183 б.]. Автор елшінің «аяғының
ауырлағанын» – ... ... ... ... әдебиетінде қазақ халқының елшілікке баруы, келген елшіні
қабылдауы – көп сөз ... ... Д. ... ... ... ... ... елшілік, ішінде орыс елінен келген әйел елші де бар,
атүсті ғана әңгіме етіле ... М. ... ... ... ... ... елшілік деуден гөрі ... ... ... сұрауға барған адамдардың тобына
келіңкірейді. Романда, қайта, қазақ елшісінің ... ... ... ... ... ... ұтымды шыққан.
Ә. Кекілбаев – қазақ халқын дербес ... деп ... ... ... ... ... елшілікті әдебиетте алғаш терең суреттеуші. Соған
орай, қазақ халқы басшысының ... ... ... ... да ... Бұл ... жазушыны тек осы тұрғыдан ғана танып, баға ... ... еді. Ә. ... ... ... ... орыстың
отарлаушы саясатын айыптаушы да бола алды. Озбырлықты отар болған халқының,
соның өкілдерінің атынан аузымен батыл айыптай білді:
– Сен ... көп ... ... ... біз де құр ... емеспіз.
Ақ патшаның ондай мықтылығы бар екен, онда ... ... ... көп ... неге құн ... ... ... алатын болса, баяғыдан
бері қолына бүйен байланып қалып па? Не ғып отыр?
– Бұл – көп қаймана даукес ... ... ... башқұрт Таймас
батырды нығыртуы.
– Осы ана жолғы орыс елшісін өлтірген ... ақ ... ... жаза
қолданды? «Нар түйедей маңқиған батырдың аңқаусып айта салған мына сұрағы
Тевкелевтің ... ... ... А. Тевкелев жауабын берген ғұрлы
қайтып кетем деп, батырдың қасы мен қабағына қарап қыбыжықтап отыр. Елшіге:
«Ел алдында ... ... ... – деп, ... ... Сонысымен елінің де, оның ханының да мәртебесін үстеп, биіктетті.
«Тек Бөкенбай емес, Қара батыр да іле ... ... ... риза ... оны ... қорғайды», – деп жазылған шығармада [39, 258-260 бб.].
Елшінің күнделігінде Бөкенбайдың өзін қонаққа ... ... ... қол ... өзін ... ... анық ... сипатта
жазылған. Қазақ елінен барған елшілікті Ресейдің қабылдауы, немесе Ресейден
келген елшілікті қазақтардың ... ... А. ... ... ... ... ... салу рәсімі суреттелген сәттері –
шығарманың көркем тұстарының бірі. Мұндағы ... ... З.Б. ... ... ... атты кітабында да жақсы жазылған.
Өз үйіндегі басқосуда Әбілқайыр, біріншіден, көсем де шешен. Екіншіден,
сөзінде тұра алатын мәрт, үшіншіден, пысы да, сұсы да ... ... ... ... ... адал осындай төрт қырынан көрінген. Көп ... ... ... ... ... ... қасындағы қарашыларымен хан қарамағына біржола көшіп алады.
Осы кезде хан да қиын жағдайда еді. Ант ... қол ... ... ... ру ұлыстарынан басқа қазақ мұнымен ... ... ... ... басы ... шыға ... өз қандастары – төрелермен ... де ... келе ... ... ... енді тіпті түйілді. Бар сенері
– ауылдары іргелес отырған ... мен ... осы екі ... ... ... ... де Әбілқайыр сартап сабырынан жаңылмайды. Ішіндегі алай-
дүлей, қым-қуыт ойды білдірмейді, сыртқа шығармайды. Хан ... ... ... келе ... елшілік көшін Сырлыбайдың барымташылары шауып,
Таймасты ... алып ... де ... ... танытқан хан жоқ.
Енді Әбілқайыр елші үшін, біржола жұмбақ жан болды...
Автор оқырманды ... ... ... ... да, ... ... таныстыра кетеді. Шымылдық ішінде үш ханым иін тіресіп отыр:
тарихи ... ... ... ... үш ... ... ... – Бопай, екіншісі – қалмақ қызы (жазушы оны ... деп ... тағы бірі – ... ... қызы – Зүбәржат [39, 23
б.].
Дастарқан басындағы хан мен елшінің іштей арбасуы ханның ... ... ... ұшты. Оны Әбілқайыр айнадан көріп отырғандай
білді. Білген соң, одан сайын қорқыта түсейін деп, ... ... ... түптің түбінде, ажалдан қашып, құтыла алмаған аңызын әдейі айтты.
Сөйткен елші ... ... ... тап бүгінгі күнгі Әбілқайырды
ұмыта алмастай» болды. Көп ұзамай, А. ... ... ... ... біржола өткеніне Әбілқайырдың көзі біржола жетіп тынды.
Артынша, Орта жүздегі Сәмеке ханның бетін бері ... А. ... соң, ... Орта жүз ... мен ... арасында да зор
бедел иесі екендігіне әбден сенді. ... ... ... қолына алған
Әбілқайыр қыстың басында жер түбіндегі Хиуа ханы Жолбарысқа «орыстың қол
астына өт» деген ... ... ... жібермек ойын, көп сөз бұйдаға
салмай, елшіге айтып тастады [39, 220 б.].
А. Тевкелев дағдарып қалды. Бұған берілген ... ... еш ... ... Бекович-Черкасский жорығынан соң Ресей, Хиуа мәселесін
жылы жауып қойған. Қазақ ханы өз ... сол ... ... қозғады.
Мұның тасасында, Россия мүддесінен бұрын, ханның өзіндік дербес мүддесі
атойлап тұрған.
Бұқара мен Хиуаның Россияға қатынайтын ... өз ... ... пайдаға шаш етектен батпақ. Ол жақты ақ патшаның айбарымен
қорқытып ... ... ... ... ... ... «Жұлын жұтқан жан! Ақ
патша шарапатына алса, ... ... ... ақ ... ұшымен өз
бауырына қуып тықпақ. Бүгін базарына жолатпай отырған Хиуа мен Бұқарды ... ... Ар ... ... да ... ... Жайық пен
Алтай екі ортаға екі борбайын созып сап, алшысынан түсіп, жатып ... ... ақ ... ... ең ірі билеуші өзі болып шыға келмей ме?»
[39, 268 б.].
Елші ішін ... ... ... ... ғана дұрыс танып-білгендей
болды. Білді де жалма-жан сақтыққа көшті. Әбілқайыр ойын «құптаймын» деп
айтуға ... Егер ... ... сөз шыға ... хан қолхат талап етуден
тайынбайды. Ол қолхат қолына түссе, Әбілқайырдың не ... ... ... жартылай кіріптарлықтағы елшінің шамасы келмейді, шарғасы
жетпейді.
Қаламгер Әбілқайыр ... орыс ... арқа ... ел ... ... ... күш ... жеке басын дәріптеген пиғылын да көрсеткен.
Ол қулыққа көшті. Ор өзенінің Жайыққа құяр сағасынан орыс ... ... қала ... алу ... алға ... Дала ... қалада
отырып, орыстың тас қорғанының ішінде жайлы ... ... ... алып,
ұстаса, бүкіл қазаққа әмірші боларын бірден білді. Ал ... ... ... тапсырған қазақ жерінің шекарасынан әскери қамал салу
мәселесін оп-оңай шешіп алды. Сөйтсе, осы уақытқа ... «бұл ... ... да ... ... ... ... [39, 270 б.].
Романда айтылмағанымен, бұл сөз жоқ, Әбілқайырдың айтуымен болып
отырған іс. Хан ... ... ... ... ... ... ... ол күн оңайлықпен туардай емес. Бұл кезде казактар ... ... қояр ... ... ... кеуіп қалғанша, тіпті ақыр заман
келгенше, қазақ халқы бұл жерден айырылмайды. Өйткені мұндай ... ... еш ... ... – деген хан Әбілқайыр сөзі оның өмірлік түпкі
мақсаты, ... ... еді. Ол ... ... ... үшін ... ... жүріп шайқасты [51, 105 б.].
Қазақ арасының итырғылжыңы, хан мен кей ... ... ... ... хан ... ... ... жаңа жылын Аралға сұғына енген
түбекте ... ... Бұл қыс та ... ... ... бара ... ... бастаған орыс керуені тоналды. Оны тонаған – Батыр сұлтан. Сонымен
тұрмай, жаласын ... арта ... Хан одан ... шықты. Сол арада
қалмақтан елші келді. ... бір ... орыс қол ... Аюке ... ... орыс ... ... ашып тыныпты. Енді Әбілқайырға:
«Одақтас бол, ... ... – деп ... ... ... оған келіскен
жоқ. Сөйтсе, қалмақ жағының құлтасы ішінде екен. Олар ... ... ... Соны білген А. Тевкелев ыршып түсіп, қалмақ елшілерін табан
аузында тұтқындап, Уфа ... ... ... ұсынады. Қым-қуыт
қарпысқан оқиғалар сол кездің саяси жағдайының тым ауыр екенін байқатады.
Әбілқайырдың мәмілегерлік қыры осы ... тағы бір ... ... А. ... өзі де риза ... Қалмақ елшілері хан ордасында,
не мейман, не тұтқын екенін білмей, сартап болып жата берді. Орыс елшісі
келгелі бері ... ... ... орта жүздің елшісі келді. Бұл да –
Әбілқайырдың бір ... Жаз ... ... 30 мың түтіні
А. Тевкелевке келіп, орыс бодандығын қабылдайтындықтарына ант берді. ... олар ... ... ... ... иесінің қай кезде де, қай елде де тыныш, мамыражай күн кешуі қиын.
Оның ... ... ... ... ... қыл ... сыртқы
жауларыда анталап, ішкі жаулары да өре түрегеліп тұрған сын сәтте Әбілқайыр
ханға тыныштықтың болмайтыны белгілі. Романда ... сол халі ішкі ... ... ... ... ... оқиғалардың себеп салдарларының
көбіне сол арқылы қанығады.
«Үркердің» соңғы бөлімі – «Айқас». Атының өзі ... ... ... ... ... айқасқа толы. Әбілқайыр хан мен оның ... А. ... ... ... бар. Тек ... ғана ... ... башқұрттар да бар. Қалмақтар да ... ... ... ... Уфа ... хат ... ... қазақ Борашты
көтерілісші- башқұрттар тұтқындап, әбден азап көрсетіп, ит ... хан ... көрт ... ... ... тастайды. Одан ес жия
бергенде, ... ... ... ... ... топ ... келіп,
орданың есігін сызды қабақпен аттайды. Бөгде сөзге зауқы жоқ. Хан ... ... ... ол ... ... ... ... ештеңе
жоқ, келе бер», – дегендері, ал бұл – Мырзатайды, ол – Таймасты жіберсе:
«Ойлан, қапы ...... ... ... – белгілі, деректегі Таймас кім? ... өз ... оның ... ... ... қырғыздарға ерлігімен белгілі
Таймас батыр да көп көмек көрсетті», – дейді тарихи ... ... [47, ...... ... жиі ... жазылған тарихи тұлға. Ол 1730
жылы Уфа ... орыс ... П.И. ... ... ... ... да, ... өмірінен келтірілген В.Н. Татищев ... ... ... ... В.Н. ... Әбілқайырға осы Таймас елшіні
жібереді. Қаламгер тарихи дерек ізімен сөйлегендіктен, ол өзі ... ... ... ... адам ... алынған.
Таймас образы «Жаушыда»: «Сол күндерде Саңырақ батыр туы астында жүзден
астам орыс бар еді. ... ... ... көптеген башқұрттар мен
татарларды тауып алды. Олар мұнда еркіндікті сүйген, ... қас ... ... ... еді. ... өзі ... ... мен ақсақалдардың
кеңесіне қатысып, Саңырақтың қасында отыр», – деп, нақты тарихи ... ... [48, 141 б.]. Бұл ... ... ... ... сүйгіш
тентектердің де болғаны тарихтың ақиқаты. Өз елінен қашып, қазақ даласына
келіп жан ... ... ... ... Сол ... ... ... қатысқандардың көбі сондай өмір кешті.
Ал Бәйбек – Әбілқайыр ханның өз елшісі, сенімді батыры, би, мұның да
аты – ... ... ... Торғай облыстық мұрағатындағы 1742 жылғы
«Жарлықтар жинағының» 49-50 беттерінде оған ... ... ... Бұл ... туралы «ХVІ-ХVІІІ ғасырлардағы қазақ-орыс
қатынасында» да ... ... ... біз ... белгілі еңбегінде: «Маусымның 22-сі күні мен
ханмен бірге оның қатты сыйлайтын Теберде (Тәңірберген) деген кісімен ... – деп ... [37, 89 б.]. Бұл да – ... ... 1732 жылы
башқұрттар Орта жүз қазақтарына шабуыл жасап, ... ... ... ... ... мен А. Тевкелевті жазаға тарту керектігін айтып,
талап ... ... ол да ... ... ... осы ... еткен. Дерек нақты.
Қапысыз сақтық. Бұл да – Әбілқайыр ойлап қойған шара. Елші ... ... ... ... ... башқұрт биі ... ... ... ... тұтқынға алған қазақтарды, тонаған
мал-мүлікті қайтарсын!» – деп ... ... Бұл ... орындалғанша, елші
елге жіберілмейді, аманатқа ұстап ... ... оған ... ... әлі ... ... Орта жүз бен ... арасындағы жанжал еді. Елші ол
үшін аманат болмайды. Таймас ант қағазына қол ... соң да, Кіші ... ... ... ... орыс керуенін тонап, Жайық
бойынан он алты орысты тұтқындап алыпты. ... ... ... алты мың ... қуып кетіпті.
Таймастың ашуынан Әбілқайырдың ызғары да кем болмай шықты. Бұл ... ... ... етіп ... Тәңірбергендер толық жеңіліс тауып
кетті. Бірақ олары уақытша шегініс екен. Арттарында мықты зілі болып ... түйе ... ... ... ... ... ... таяғы
сорлыға тиеді» дегендей, осы жерде сорлы Зердебай шебер мен оның сақау қызы
құрбандыққа шалынады. Қызға ұрын ... ... ... ... қызды жалалы
етіп шығарады. Күнілгері ойланып жасалған ... Тілі жоқ қыз ... ... есеп ... ... іс. ... ала жібін аттаудың
шектен шыққан көрінісі.
Артынша, қарсы жақтың өкілі отыз атты ... ... хан ... ... ... ... абыройсыздығын іргедегі орыс қосына аудара
салады. Зердебай үйіне кіріп-шығып жүрген ... ... ... да ... Солай деп ханға үш шарт қойылады: Сартайлақтың кінәсін
мойнына қойып, елдің көзінше ... ... Олай ... ... хан ... ... ... елшіні маңайындағылармен қоса, жұрттың жазалауына
беру; Үшінші шарт, Сартайлақтың ... ... жоқ ... хан ... ант беруі;
Ант беру – тергеуі өзінше қалыптасқан көшпелі елде ... бар ... бұл ... ... ... ... де тоқталған еді. Ант шарты – өте
ауыр. Ант беруге бел буған жақ «... ... ... ... ... малын,
кеудесіндегі жанын тігеді». «Бағым» деп, басындағы тәжін, «малым» ... ... ... деп ... ғана ... ... емес, күллі
елдің қабырғасы қайысатын ең қадірлі, ең аяулы кісінің ... ... ... ... [39, 417 ... беру технологиясын әдебиетке алғаш әкелген – Ә. Кекілбаев. ... оны сөз ... ... – Қ. ... ... ... бұл қалмақ арасында да бар екен. Монғолиядағы, Қытайдағы
қазақтар ... ол ... ішу» деп ... ... ... Әрине,
жергілікті тергеу, сот жүйесі дамымаған ... елде ... ... ... қолы қаралы болса да, ақтығына ант ... ... ... ... сирек те болса кездескен. Алайда, ... көзі ... ел ... – айна. Оның ол антына сенбеген халық күнәһарды ар
жазасынан қалдырмаған. Оны бұдан ... ... іске ант ... ... ... ... ... Ондай адаммен жұрағат болу түгілі,
табақтас болудың өзі – айып, кем болу ... Егер ол ... ... ... ... ... соты оның арызын есебін тауып
қарамаған, қараған күнде де жәбірленушіні жазықты деп тануға ... ... хан әлгі ... ... бір сәтте мүсәпір ... оның ішкі ... ... ... да ... шеберлікпен
суреттелген. Мұны тек қазақ әдебиетінде М. Әуезовтің «Абай жолындағы» Оспан
марқұмның әйелдерін бөліске салар ... ... ... ғана
шендестіруге болады. Әбілқайыр ант беруге келіседі. Бұл оның жеңілісі ғана
емес, дала демократиясына ... да. ... өзі ... ... демократияның жоқшысы болып отырып, оны қалай бұзбақ. Қарсы жақ
та ұстар жерін біледі. Антқа құрдасы, досы Тайланның жан ... ... ... ... ... Ол ... ... да, туғандай болып кеткен
перзенті.
Романда Тұяқтың өмірге келу тұсындағы ... ... ... ... ... ... мейірім иесі адам екендігі көрінетін еді ғой.
Тұяқ ес жиғанша хан қолында, ордада ... ... ... ... ... бір ... адамнан екі сұрап алып қалған Тұяқтың басына өз ... ... тұр. ... ... ... бар ... ... айналып
соған тірелмек» [39, 433 б.].
Тайланның жан ... ... ажал ... өз ... ... ...... ерлерге тән пішін, қимыл деуге боларлық. ... беру ... өте ... ... ... Ант беру технологиясын суреттегенде жазушыға Маңғыстау
жеріндегі Қараман әулие басында өткен әр ... ... да ... ... ... ... арғы атасы Қожаназар байдың баласы Қошанның антқа
ұсталу аңыз-әңгімелерінің мазмұнын толығымен пайдаланбаса да, ... ... ... ... ... ерік бере, соларды екшей отырып
пайдаланған. Хан ант беруге ... көп ... бірі ... оғлы ... келеді. Жаратқан ие, тірі әулие, өлі аруақ оның ақтығына
шүбә келтірерліктей нышан аңғартпаған соң, қас қағым сәтте: «Құдайдың ... ... ... досы ... Ғазы ... ... шыға келді!..
Зердебай байғұстың бейшара қызы Торғын ат құйрығына сүйретіліп кете
барады. Оның ... ... хан ... ... бола ... ... қыздың
өлімі орыс елшілігін қорқытып, қашырудың себебіне жарады. ... ... ... ... Бірақ өздері де «оңбай омақасты». «Әбілқайырды сүріндірем
деп жүріп, өздері қалай шалқаларынан түскендерін білмей қалды». «Бүгін ... жия ... ... жатыр. Бірақ ертең жамбастарын бір-бір сипап,
қайта түрегелер тағы бір дауды бастайды», – деп ... ... ... жайы ... ... ... оған ертеден тор құрған «И.
Неплюев екеуінің ... ... ... қауіп те төндіргені»
жазылған [47, 168 б.].
Әбілқайыр хан бұл жерде де ... ... ... жоқ. Орыс ... ... ... салу қамына кірісті. Қасына қазақ елшілігін қосты.
Жағдайға байланысты ақжолтай елшінің қанжығасын қаңсытып, аттандырғанына
өкініш ... ... ... ... ... оңашалап айтты. Бұл – кәдімгі
адами ілтипат, мезірет.
Елшілік ... ... ... ... сертінде тұра аларлық
мәрттігін ісімен тағы бір ... ... ... ... дерегі де, ел аузындағы әңгіме ... қиял да көп ... ... алады. Бірақ тарихи шындыққа ... ... ... қиялдан гөрі, дерекке көбірек табынары
сөзсіз», – деп өзі айтқандай, қаламгер ... бұл ... ... Тевкелев күнделігінің ізімен түскен [42, 456-457 бб.]. Күнделік –
жазушы үшін басты дереккөз.
Мәмілегер қызметінде әбден ... ... А. ... ... міндетін де шебер орындапты. Санкт-Петербургке аман ... ... ... мәлімдемесінде Әбілқайыр ханның түпкі мүддесін ... ... ... ... кеткен ұлыстарын ақ патша
көмегімен қайтып алмақ. Еділ қалмақтары сияқты патша қамқорлығы ... ... ... ... ... халықтарды ақ патшаға бағындырып,
абыройын үстемек". Бұл ниет ... онша ұнай ... жоқ. Бұл ... ... тәж иелері сияқты, тек өзі ғана ... ... иесі ... ... ... Үй ... үй тігілуіне мүдделі емес. Мәлімдеме негізінде
патшаға баянхат жазып отырған сенаттың обер ... И.К. ... та ... қуы. Тап осы жерде ол «Мұндай алаңғасар жұрттың тап онша патуалы
бодан болып жарыта ... ... ... – деген тұжырымын да қыстырады.
Мұның тасасында Әбілқайырдың әлгі ойлары болмаған жағдайда, орыстың
қарсыласына ... ... ... пікір ұшығы көрініп тұр. Жырынды
И. Кириллов солай дегенмен, енді ... ... ... ... ... айдап салып өзара қырқыстырып ұстау саясатын
бақайшақтап тұрып негіздейді. «Елең-алаңның» осы тарауы орыс отаршылдығының
бүкіл ... ... ... құнды. Автор бір қарағанда, бұл тұста
қалыпты машығынан ... ... ... ... ішкі ойы, ... ... тарихи құжаттар ғана «сөйлейді». Оларға талдау жасау,
түсінік беру де аз. Ондай ... жүгі ... ... Кекілбаев – оқырманның дербес ойлау құқын қатты құрметтейтін жазушы.
Кешегі кеңестік көп жазушулардың өзгеге өз пікірін зорлап таңу ... Бұл ... де ол ... танбаған. Құжаттардың шеберлікпен
сұрыпталуының ... ... ой ... ... ... ... да үстейді.
Әшейінде жайбасар болғанымен, жаулау, отарлау мәселесінде қағілездік
таныта кететін патша сарайы бұл жолы ... ... Ор ... бойынан
қамал-қала салынатын болып, оның жұмысы басталып жүре ... ... ... ... ... үлкен елдің ордабасы іспетті Москваға
соғып, кем-кетігін түгендеп алған үлкен көш-қиырдағы ... ... ... ... ... ... жөнінде орыс зерттеушілері былай деп тәптіштейді: «Орынбор
1734 жылы 7 июньде Анна Иоановна патшаның ... қала атын ... ... 18 ... оған ... ... берілді. Бірақ жер жағдайы
үлкен қала ... ... ... да, 1739 жылы 9 ... бұл ... Ор
бекінісі деп атап қалдырып, Жайықтың одан 180 шақырым төменінен 1740 жылы
Орынбор атымен екінші қала ... ... бұл орын да ... ... ... ... ... 1742 жылы ... ... ... ... қазіргі Орынбор қаласын салуға бұйрық
шығарды» [53, 44-45 бб.].
Бекініс атының шығу төркіні Ор ... ... ... «Бург»
немісше «қала» сөзінің мағынасын білдіреді. Осы атаудың өзінен-ақ патша
сарайындағы бироновщина – неміс ... ... ... ... мен ... оқиғалар сол алғашқы Орынбор, кейінгі Ор қаласы атанған қамал
бекіністі бастап салған кезде өтеді. ... ... қан ... бар ... ... ... – И. ... үкіметі жедемелдете әр жерден бекіністі қазақ даласына қаптатты.
Ор бекінісінің тұрқы: «Қамал әуелі: он ... он бір ... екі ... ... ... жалының биіктігі – 12 фут, тереңдігі 12 фут, ... 35 фут, ... – 677 ... ... қоршаулы», – делінген [53, 114 б.].
Бұдан шығатын қорытынды қамал салу – отарлаудың, қырсықтың ... ... ... ... ... шебері болып алған сол кезде. Дәлелдене
жазылған ... ... ... даласы үшін, әрине, қорқынышты еді.
Далалықтарды ... ... бір ... ... салып, бір қорқытса,
қаруымен тітірентіп, үш қорқытты. Екі ... да ... ... ана ... ... ... қоймаған отаршылдар әрекеті тарихи ақиқатқа сай
суреттелген.
«...Кіші жүздің ханы ретінде оның саясатында қайшылықтар да бар. ... ... ... ... Ор ... ... өзі ұсынды», – деп,
Әбілқайырды кінәлайды. Бұл – біржақты пікір. Жаңа қаланың отарлау ... ... Ол ... орыстың отарлау саясаты ештеңеден жерінген де,
тайынған да жоқ. Олар аяғы жетер-жетпестен ... ... Хан ол ... ... де ... жоқ. ... хан болмаса да, орыс елі сол заманда, сол
жағдайда отарламай, қамал салмай қоймайтын еді.
Әбілқайырдың аяғынан алдырған жері – ... ... ішкі ойын ... Оның орысқа деген сенімі мықты болды. Ұлы ел, ұлы ... ...... ... одақтас бола алады деп ойлады. Ол ойын жазушы:
«Қолымдағы қыл ... ... тас ... ... ... ... отырып алып, қос ауыз қара мылтықтың көк ... ши ... ... қай ... қыңқ ете ... Қыңқ ... ... асаулардың көк
желкесінен көк ала түтінді бұрқ еткізбей ме?», – деп береді [39, 419 ... ... ғана ... ... түпкі мақсаты айқын көрініс тапқан.
Қаламгерде саясатқа жағынып сойыл соғу жоқ. ... ... ... тарихи шындыққа адал қараған.
Дж. Кэстль, шынында да, ақылды, аз отырып көп сынайтын, аңғарымпаз,
көзі көргенді қағазға түсіре ... ... ие, ... ... бір ... еді. «1736 жылы Кіші жүз ханы ... ... қайтқан сапарынан»
еңбек жазып қалдырған. Тарихи ... 1736 жылы 12 ... ... ... И. ... ... ... жақсы білу мақсатында
осы ағылшын суретшісін жібереді. Ә. ... ол ... жете ... жазу ... Дж. ... ... ... шыққан еңбегінің
Г. Бельгер жасаған ... ... ... Романдағы кейбір оқиғалар осы
Кэстл жазбасы бойынша қағазға түскен. Елші ... ... әділ ... ... бұл ... ... өзіндей азат, табиғаттың өзіндей
асау» екендігін көріп, таң қалады. Сол жерде Әбілқайыр хан дат айту ... ... бұл жас ... ... қимай, араша сұрап, ол тілегі
орындалып, елшіге әлгіден де ... ... тура ... ... хан ... кешірім берген жоқ еді. Бетіне қырық қазанның күйесін жағып, қарабет
атандырып, аластап шығарған. Жат жерлік мейман одан ... таң ... келу ... хан ... той ... ... ауыздарын
аштырды. Сол арқылы ақылды хан бұл елшіні де баурап әкетті, ... ... елші ... ... ... ой үстінде
аттанды. Ә. Кекілбаев ағылшын суретшісі Дж. Кэстльді бірінші рет тарихи
романда тарихи ... ... ... Кеңестік кездегі орыс елінен
келген кейіпкер қазақ әдебиетінде ақыл-кеңес беруші, ... ... дара ... бейнеленуші еді. Дж. Кэстль мұндай әдеттен ада, өз
орнын, бағасын білетін адам ретінде ... ... де, ... де ... Автордың көркемдік шешімінде «елшілік осылай болуға тиіс» деген
үлгі тұтар ой жатыр.
Әбілқайырдың өзі жобалағандай, ... те хан ... ... ... көтеріп кетті. Хан қалың қолмен барып, араларында араздық туып,
бірлігінің қиюы ... Еділ ... ... ту талақай қылып шапты.
Әбілқайыр бұл жолы тым ірі турады. Қолға түскен мыңғырған мал мен ... ... екі мың үй ... ... ... ... көшіріп алды.
Қалмаққа баяғыдан бері кеткен қазақтың «сен ... ... ... ... ма ол ... ешкімге тіс жарған жоқ. Соның артынша башқұрт
тарапынан бұрыннан таныс-біліс Алдарбай би елші болып келді. Тарихи ... елші ... ... 1730 жылдың маусымы. Ырғыз ... ... ... ... ... оңаша өтеді. Бұл да – ... ... ... мен ... ... енуі ... тарихилық сипатын
дамытқан.
Әбілқайырмен санасқан мәймөңке елші: «Орыс ... ... ...... Хан бұл елшіні үйде отырып шығарып ... ... ... келесіде орыстармен қабағы түзу, арасы жақсы башқұрттар атынан
би ... ... ... Бұл патшаға қарсы қандастарын Әбілқайыр ... есе ... ... ... да ... құр ... ... жақ башқұртқа ортақ хан етіп, оның екі баласының бірі Ералыны не
Нұралыны хан ... Әрі ... да ... ... ... ... ... келместен атқа қонады. Бірақ башқұртқа жау болып ... ... ... Онысы орайымен болған іс болды.
ХVІІІ ғасырдың 30-жылдары Кіші жүз қазақтары үшін ... ... ... ... пен ... Кіші ... ... төндірді. Аңырақай шайқасынан
кейін қалмақ әлсіреді. Сосын қалмақ-қазақ арасы бейбіт жолмен шешілді. Әлі
де шапқыншылығы тоқтамай тұрған ... жағы еді. Орыс ... бұл ... ... ... ... жіберуі арқылы шешпек болды. ... ... ... – сол. Бұл ... ... Әбілқайыр хан өзінің
сол кездегі мемлекет деңгейіндегі өте жоғары қайраткер екендігін ... ... ... ... дәлелдеді және саяси тұйықтан да
шықты. Солайша Ә. Кекілбаев «Үркер» романында: А. ... Дж. ... ... ... ... ... соң бірін сатылай ашқан.
Ереуілші башқұрттар сабасына түсті. Орыс үкіметі де бұл ... ... ... ... ... жерінен алып кетуді тапсырды.
Әбілқайыр ішін жиып қалды. ... ... ... ... жоқ ... жағының өкілдерінің шақыруымен ол жаққа екінші рет (бұл жолы
нөкерлерімен) ... ... ... да хан ... ... қызы ... некесін қиып қайтты. Бірақ бұл дауыл алдындағы
тыныштық еді.
Ханның башқұрт қызына үйленуі, сөзсіз, саяси мақсаттан туған. Әбілқайыр
ханның ... Т. ... ... ... сай, «қорлық пен
мазағына табынса да», артығымен көтерген Бопай сезімін некелі ... ... әйел ... ... ... ... – деген сөзін біз құптамаймыз [54, ... ... оның ... көп әйел ... аты ... Нұралының өзі де кей
тұстарда осындай саяси мақсатпен үйленгенінде сөз жоқ.
Ал ... мен ...... ... ... орыс ғалымдары,
өзге ұлт, қазақ ғалымдары зерттеулері бойынша да асыл ... ... сұлу ... ... ... ... Олар ... өмірінде де, өлгеннен кейін де ел аузында отбасылық
татулығы талай аңыз тудырған асыл ... ... ... ... Барақтан
кек алу аңызын қараңыз). Шығармада олардың адал махаббатына деген ... анық ... ... ... туралы: «Қашан да күйеуінің
оңқай-солақайын тапжылтпай ... ... ... ... ... күйзелетінін білетін адам – әзір тек қана бір Бопай», ... ... ... ... Бопай өзі болжап, өзі ... ... ... ... ... да ұмытып кетеді»,
«Әбілқайырдың ... ... ... сыз ... ... сес бой
көрсеткенде, ойсырай қиналады», «Қиналып жүрген ... ... ... ... біраз тыншиды», «Жаудан түскен жәудір ... ... ... ... қызындай қып, күлтелеп ұстап отыр»,
«Күйеуі үшін ... қиып ... бар» – ... ... хан ... «Қазақ
арасындағы ызғындай төренің талайымен «көңіл тату болам» деп, талай рет
кіндік ...... ... ... ... Баласына талай төреден қыз
айттырды, төреге талай қыз ұзатты. ... ... әйел ... әйел алған
жоқ. «Астам тұқымның қызы ... ... ... ... ... ... «Төреден күндес келіп, төбемді тесе ме?» деп уайым шегіп
еді, хан-иеге тәңірім еркектерде ұшыраса бермейтін сирек ... ... ... ... ... толық дәлел бола алады. Әбілқайырды ондай
әдеттерден ада, күндіз-түні ел ... ... дара ... ... ... оқиғалардан байқалғаны – қайсар мінез, қиын-қыстау сәтте өзін өр де
өжет қалпында ұстай білетін ... ... ... ... ... қым-қуыт
кез болса да, жауына бас имеген сергек қалпы нанымды бейнеленген. Әбілқайыр
келер ұрпаққа – осы төзімді, көнбістігімен де үлгі.
Ресей жағы ... ... ... тұрмай, башқұрт жағына күш көрсетуге
көшті. Осы жерде де ... ... ... ер екендігін көрсетті. Салынып
жатқан Ор қамалының жанына тепсініп жетіп келді! Қамал коменданты жіберген
көмекшісінің ... ...... бір ... ... ... ... тықты. Егер бастықтың өзі түс қайтқанша аяқтай келіп,
сөйлеспесе – одан арғы ... ... ... ... ... ... ... келді. Қара сөзбен қаймақ айырған айыр көмей шешен Әбілқайыр оған
ауыз аштырған жоқ. ... ... ... ... қамал ішінде пенде болып
отырған Жүніс би бастаған башқұрт ақсақалдарын босатып ... ... ... ... арқылы ғана берілген. Әр сөз мірдің оғындай.
Сөйлем келте де шымыр. Бүкіл дилогияда диалогтың ең ұзақ ... ... ... ... бұл кездесуде Әбілқайыр аяғын тартқандай да болды. Әрине, орыс
жағы мұның башқұрт халқына да ... ... ... ... ... – оған ... ... деп қабылдайды. «Ішкі шаруамызға қол сұқпа,
түз жұртының ханы, ... ... ... қана жүр, саған сол да аз олжа
емес!» – дегенді аңғартады. Сөйтіп, башқұрттың тағы мен тәжі ... ... ... жылғы башқұрт халқының отаршылдық езгіге
қарсы көтерілісін басуға қатысуы ... екі ... ... – деп ... ... ... ... қазаққа айдап
салып, үритсоқ жасап, ұйытқытып отырған – ... ... Ол еш ... ... ... ... саясатынан танған емес.
Қаламгер Әбілқайырдың башқұртқа хан болғанын айтады, бірақ тарихи
деректерде ол жай көп ... Аз ... ... да хан ... ... ханның билікқұмар болғандығы да аңғарылады. Болған оқиға –
болған күйінде.
Артынан хан ... ... бас ... В.Н. ... ... Ол ... аманаттағы Ералыны Қожахметпен алмастыратыны
белгілі болады. Бұл ... ... ... биік ... келді. Алдынан
қарсы алуға жіберілген ... ... ... сөйлеспеді. Тек құпия
кеңесші В.Н. Татищевпен не тілмаш Мәмбет мырзаменен ғана тілге ... ... ... ... сыңай танытқанда, қайырылмай кете беретін
қалпын да байқатып тастайды. ... ... екі жақ ... ... ортақ
мәмілеге келгендей болады. Әбілқайыр ханға қамал-қалада көрсетіліп жатқан
құрмет-қошаметте сан жоқ. Бірақ ақылды хан оның ... ... ... Осы жай романда: «Әбілқайырдың бұл сапардан бір ... ... ... «күштеріміз жетеді» деп күдірейе кетер көбек төбеттерден
гөрі, аңысыңды аңдап, абайсызда тап берер тәсілқой тазыларға ... ... ... өзі ... сарт-сұрт салғыласудан оңайға түсе
қояйын деп тұрған түрі шамалы», – деп берілген [39, 400 б.].
Әрине, ... ...... саясатта алдырмайтын Ресей үкіметі.
Ханның сұңғылалығы – оның жоңғардан күшті екенін ішкі ойымен бағамдауы.
Тарихи романдарда ... хан ... ... ... ... ... бұрынғы қасаң, «орысқа – еркімен бодан болды» ... ... Ал Ә. ... ... ... ... Қаламгердің
Әбілқайыр бейнесін жасаудағы ерекшелігі Х. ... ... ... ... ... жаңа үлгідегі яғни интеллектуалды деңгейдегі
ханы етіп көрсетуге ұмтылды», – деген сөздерден ... ... ... орыстың аққаптал саясаткерлері: Кириллов, Татищевтермен
болған ырғасуда оларға алдырмаған сұңғыла, өзін тең ұстап, хан ... ... ... да ... мәжбүр еткен жаңа үлгідегі білімді хан. Авторлық
мұрат қатып қалған кеңестік идеяға да ... ... оның ... шығып
кеткен.
Әсіресе, өзін күрделі де үлкен іске жұмсаған патша алдап, жазылған
текстің ... ... ... болған Әбілқайыр ханға да суайттық
көрсетіп, өз дінін сатып, екінші дінге ... ақыр түбі өз ... ... Тевкелевтің қазақ даласына келуі ұзаққа созылған қақтығыс,
шиеленіс тудырған. Бірақ қазақ үшін түбі ... ... ... ... ... боямаланбай, шығармаға таза түскен. Барлығын да ... ...... ... аяр ... ... сол ... көкірегі көк
тіреп тұрған кеңестік саясаттың өктемдігіне елшіліктің келу тұсын суреттеу
сәтінде балта шапқандай. Тарихи тұлға бейнесін де, ... ... ... ... ... қарамай, тарихи шындық тұрғысынан жаза алған.
Үшінші елшіліктің келу сәті башқұртпен арадағы қарым-қатынастың мүлдем
жаңа тарихи ... ... ... ... ... ... ... башқұрт трагедиясының жағдайын ашу отарлаудың асқынған ... ... үшін ... Елші ... ... келуі –
Әбілқайырмен санасқан елші ғана емес, қазақ халқымен тату ... ... ... ... үн ... ... ... бұл –
сол кездегі күрделі саяси жағдайды ... ... ... ... ... барған автордың суреткерлік шеберлігі, сол арқылы орыстың
ішкі, сыртқы саясатын анық ... ... үш ... бір-біріне ұқсатпай,
өзінше әрқалай суреттеген.
Әбілқайыр Мұхамбет ғазы баһадүр хан [39, 446 б.]. Бұл – ... ... Орта ... ... ... ұлықталуы да көп сыр
ұқтырады. Мысалы, алып империяның ... ... ... ел мен ... Әмір ... делінеді, себебі ол ақсүйек нәсілінен емес. «Көреген»
деген екінші мәртебесін хан нәсілінің күйеуі ... соң ... ... ... алса да, бүкіл өмірі қанды жорықпен өтсе де, ... ... жоқ. Орта Азия ... ... ... ... тең ... бір ғана билік иесі Хиуа (Хорезм) ханы Әбілғазы Баһадүр (1603-
1664). Бұл ... ... ... Зерттеушілер Әбілғазы атына «дін үшін
күресуші» деген мағынаны ... ... ... екі себеппен
түсіндіреді: 1. Оның әкесі Араб Мұхаммед ханның ... ... ... ... соң, ... күннен кейін туғандығымен;
2. ... ... ... ... ... тегінен шығуымен
байланыстырады [55, 12 б.].
Әбілқайыр хан да ... ... ... хан ... ... қазақ
ішінде хан тағына отыруы үшін, шешесінің де ақсүйек әулетінен болуы шарт
сақталмаған. Әбілғазының шешесі Шыңғыс ... ... ... ... адам ... жоқ. Әбілқайырдың әкесі Мұхаммедті ... ... ... ... ... ... ... тағы жоқ. Дін
өкілінің хандық, сұлтандықпен бірге, қазылықты да алып ... ... ... ... Сондықтан Әбілқайырдың әкесі Мұхаммедке қазылық баға олардың
дінге қару күшімен, соғыспен қорғаушы, ... ... үшін ... хан ... осы жай да ... ... ... жасаймыз.
Бұрын «көшпелі қазақ арасында мұсылман дінінің ықпал-күші аз ... ... ... алып ... ... оны ... ... Оның бір ғана
мысалы, қапияда ... ... қара ... ... аулына әр түрлі
санаттағы: молдалардың, ишан, ахундардың жиналуынан бір-бірімен жарысып,
шеберлік асырып, құран ... ... ... түбінде, Әбілқайырдың
діні бөлек орыспен, қалмақпен соғысында да дінін қорғау мақсаты жатқан жоқ
па еді? ... ... хан, ... ... ... адам болып
дәріптелмесе де, шариғат жолына, тәртібіне қарсы ... ... ... мойынсұнады. Өзіне қанша ауыр болса да, ант беруге тұрады. Әбілғазы
мен Әбілқайырдың ... ғана ... ... да көп ... ұқсас.
Сондықтан да біз қазақ ханының тұлғалық тұғырын Хиуа ханымен салыстыра
отырып, баға беруді дұрыс ... да ... ... ... болды. Сондықтан да ол хан тағында
отырған әкесіне билікке таласқан, шешесі бөлек екі ағасы Жолбарыс пен Қабаш
сұлтандарды өлтіруге кеңес ... [56, 216 б.]. ... ... үшін ... ... ... көріп, қырғиқабақ бола жүрсе де, – ондай
қанқұйлылыққа бармаған. Тіпті, қару көтермеген. Ұрыс қимылына жол ... ... ... барар жолының басы елінен босып, парсы,
қалмақ, қазақ арасында: Иран, Ташкент, ... ... ... ... қолына телмірумен өтті.
Әбілқайыр барлық уақытта өз қазағының ішінен табылды, не ... де ... ... ... ... ... ... қылған – өз елінің
ішіндегі ... хан ... ... үшін болған соғыс, Хиуа хандығына қарасты:
туысқан түрікмен, өзбек халықтарының арасындағы қантөгіс. ... ... ... бітім жасаймыз», – деп алдап, түрікмен елінің
ақсақал, ... ... саны екі ... жуық ... той ... алып, өзіне жақтас өзбектер қолымен қырып ... да, ... ... елін ... ... ... ... барған жоқ. Түрікмен халқын басты жауы санаған
Әбілғазы 1646-1653 жылдар арасында Хорезм ойынан – ... ... ... ... ... ... ... бейбіт түрікмен руларына
әлденеше рет жорық жасап, ... ... ... ... ... ... ... соғыспен жиналды.
Ал, Әбілқайырда мүлдем басқаша. Оның жорығы елін сыртқы жауларынан
қорғау мақсатында ғана ... ... ... ... ... ... ... мал-мүлкі талауға түседі, жесір, құл алынады. Ол – ортақ
олжа саналды. Сол себепті, Әбілқайырдың жеке басы да, ... да ... ... ... ... да – ... ... саясаткер, дипломат. 1648 жылы ол Иран
шахына елшілік аттандырады. Бірақ, ол ... ... ... ... одақ,
сауда-саттық, тату көршілік ... ... ... ... ... ... ол беттен болуы мүмкін қарсылықтың алдын ... еді [56, 59 ... ... ... «Көне түрік шежіресін», «Түрікмен шежіресін»
жазғанына қарап, ... ... ... ... ... ... досы, жанашыры деп санаған қате түсінік те шаң берді. Керісінше,
бұл елде ... ... ... ... көп ... ... ... атымен бағасын алған. Ал, Әбілқайыр болса, керісінше. Рас, оны да
орыс, қалмақ сияқты жаулары жек көрді. ... ... ... ... білді. Санасуға мәжбүр болды. Қанішер деп даттаған жоқ, ондай
жаманатқа ... хан да ... ... ... ... ... Шейх баба
есімді елшісін жіберген болып ... [57, 16 б.]. 1646 жылы ... ... ... ... ... жоқ. ... шығар қорытынды: Әбілғазы өз
қимылына қатаң есеп бере алатын, ... ... ... ... ... тез ... қорытынды шығаруға қабілетті, ілгеріден ... ... ... ... ... тар ... ... атағын
ілгері оздырып әкеткен фактор – ол ... ... ерте ... мемлекет болуы. Отырықшылық өркениетінің басымдылығы.
Әбілқайыр кезеңі қазақ халқы үшін, өте бір ... де ауыр ... ... ... ...... батыста – башқұрттар мен ... ... ... ... ... отыз ... жылының
жаугершілікпен өту себебі – осы.
Ол өз елінің бірлігін, дербестігін, тәуелсіздігін сақтап қалуды, ... ... ... қамтамасыз етуді ойлады. Бұл ретте ол –
Абылай ханның мүдделесі. Әбілқайыр ханның ... ...... ... ... ... ... Әбілқайырға – тек Абылай хан ғана ... ... ... ... ... ... та, ұлт та ... зерделеу арқылы
ғана айбын асырып, айдынын кеңге сала алады. Тарихымыздан берік орын ... екі ... ... ... ғана ... ... ... бастаған
қозғалыстың мәніне дұрыс ой бойлата аламыз. Сонда ... ... ... ... да ... түседі.
Романның соңында Әбілқайыр қайтар сапарында Дәурен биікке жеткенше
асықты. Мына ... бір ... ... бір ... ... ... Дәуренбиік «Үркерде» елшілік үстінен өтетін киелі мекен еді. Киесі –
кәрі бүркіт. Сонда оған мылтық кезенген ... орыс ... ... қамшысының ұшы мен жүзінің сұсы жасқаған. Бүркіт бұрынғыша бар екен.
Бірақ, бұл жолы, мына ... жер ... сан ... құтты тұғыры-үйіктен
баз кешкендей, тым аспандап кетіпті. Әбілқайыр енді бір ... ... ... ... ... ... түлкінің жонындай жылт-жылт етеді. Бұл ... І. ... ... романында Кенесарының түсі айтылатын. Ел
аузында ... ... деп ... ... әңгіме – белгілі тәмсіл.
Қаламгер Ә. Кекілбаев Әбілқайыр ... дәл ... ... сол түстегі
түлкіге теңеген. Дәуренбиік ұқтырған ... ... ... ... ... ханның түсі екендігін нақтылайды. Артта қалған Дәуренбиік
атының өзі айтып ... ... ... өзі. ... ... ... ... жалған» деп айқындаған. Бұл ғаріп бас пенде оның сондай
екенін басына күн ... ғана ... ... ... хан ... ... басы да – сол көп ... бірі. Тәңір алдында пенденің бәрі пенде.
Ендеше баяғы Мәті би ... ... ... ... ... де ... келешек көрсетер» [39, 407 б.]. Ал келешек қандай болмақ?
Келер күн не әкелмек? Әбілқайыр хан мұны ... ... таң алды ... ... ... ... хан ... соң тоғыз жылдан кейін, дәл осылай
Орынбордан қайтып келе жатқанда, шейіт өліммен өледі. Мына ... ... күн сол ... ... ... бірі, хабаршысы, жақындатушысы...
Дилогия әлі аяқталған жоқ. Жазушы отаршылдықтың зілі басым суреттелетін
осы Қызылүйікке қатысты ойларының көбін ... ... ... ... ... ... ... киген. Қаламгер оның трагедиясын да
көбірек қамтып жазған. «Ендігі кезек – қазақ елінікі болады» ... ... ... ... ... алдағы уақытта жазылатын сыңайлы.
Сондай ердің басы үш ғасырдай уақыт өтсе де, ... ... ... ... ... ... Бұл – елдігімізге сын емес пе?..
Ханның аты да бір деректерде – «Әбілхайыр», енді бірде – ... ... ... бір ізге түспей, әр қилы ... ... ... ... ... ... ... – Әбілқайыр.
Ханның атына таңылып, қурап қалған сүйекті босына кінәлап, ... ... ... ... ... ... ... – Әбілқайыр»,
немесе «хан – хан тағына отыра алмаған соң, ... ... ... ... ... ... ... өзі анықтады. Ол түсініктен таза арылу қажет.
Хан ... ... ... И. Ерофеева: «Әбілқайырдың – батысқа кетуі,
Сәмекенің – солтүстікке көшуі, сол ... ... ... ... жеке ... мінезінен болды. Ал, Сәмеке болса, Әбілқайыр
ханға қарсы ... ... ... ... ... ... бақталастық
туралы тарихи құжатта да, ел арасында кең ... ... де ... ... кейінгі қазақ хандықтарының арасындағы күреске соншама
айырықша көңіл бөліп, Әбілқайырдан көруге болмайды», – ... [58, ... ... осы пайымы да түйінді пікірін де дұрыс санап, осы пікірдің
тарихта орнығуын ... Хан ... ұзақ ... ... тарихи
деректерден оны жөнсіз күйдіретін де, ғайбаттайтын да ешқандай айғақ
таппаған.
Келешекте ... ... мен ... ... солай жазылып,
оқулықтарда мың сан шәкіртке дұрыс ұғындырылып, ... ... ... ... ... енді ... Отарлаудың трагедиясы –
Әбілқайырдың да трагедиясы. Ханды халықтан бөліп алуға болмайды.
Бопай ... ... ... қаламгердің айтпақ ойына сай ... ... ... ... образ.
Тәуелсіздікке қолымыз жетіп, ел егемендігін алғанымен, халық арасында
өзінің ақыл-парасатымен, қайраткерлігімен, елге істеген ... ... ... қыздары мен әйелдерінің тарихи өмір жолы ... ... ... ала ... келе ... ... әйелінің барлық
жақсы қасиетін бойына жинақтаған хас ару – ... ... ... белгілі
екі Бопайдың қазақ үшін – екеуі де жағымды.
Біріншісі – Кенесарының қарындасы, Қасымқызы – Бопай. Қилы кезеңде он
жылдың ... ... ... қатысып, арнайы жасағымен жорық жолында
болған, жауапты тапсырмаларды уақытында ... орыс ... ... ... – Бопай ханым. Ол – Әбілқайыр ханның екінші қосағы. «Бұдан
бұрын төре тұқымынан алған әйелі бала ... ... ... жылдай тұл
жүріпті... Содан барып, Бопайға үйленген», – деп келтіреді роман [47, ... ... де ... бұл ойын ... шығармайды.
Жоғарыда И. Ерофеева аталған еңбегінде: «Кіші жүз ханы Әбілқайыр да ... ... ... жоқ. ... ... діні ... дейінгі салты бойынша,
туған ағасы Тоқтамыс ... ... ... (ата ... бойынша)
әмеңгерлік жолмен інісі Әбілқайырға қосқан», – ... [58, 287 б.]. ... ... ... бірінші қосағын «бала үстінен өлді» деп, өлімінің
себебін келтірсе, ғалым – ханның ... ... ... ... жазған. Екі автордың дерегінде де Бопай – ханның екінші қосағы.
Бопай – қазақ ... ... ... орны бар ... Шын аты ... Кейбір зерттеушілер еңбектерінде Бопайша деп те беріліп ... ... ... өмір ... Ел ... ісіне араласқан
қайраткер, мәмілегер.
Тарихи деректер мен ... ... ... ... тегі әр ... жүр. ... Бопай – Кіші жүз сұлтаны Дербісәлінің қарындасы. Ал,
Т. Ахтановтың «Ант» драмасында оны: ... ... ... әрі ... отыз ұлының ішіндегі ай маңдайлы жалғыз қызы еді», – деп береді
[59, 445 б.]. Достанның кім екенін ... ... «Ә. ... ... ... ... ... мәңгүрттік аңызын осы батырдың
өмірінен алған. Кезінде өз өңірінде талай ... ... ... ... ... ... ... қанша қатын алса да, Бопай деген әйелі
Адай қызы, оның ішінде – Тобыш, одан – Ораз, одан – ... одан – ... ... ... ...... ... Бопай – сол Табылдының қызы»,
– делінген [60, 139-140 бб.]. Т. ... ... ... ... ... тың ... болатын. Шежіреде, батыр, хан, би туралы айтуға
тыйым салынғандықтан, қаламгер – ... ... шыға ... Ал, ... сол кезде-ақ оның бәрін аттап өтіп, тарихи деректер мен орыс
ғалымдарының зерттеулеріне сүйене, ... ... ... ел ... ... ... айтылатын аңыздардың мазмұнын ғылыми ... ... ... ... ... ... тарихи
тұлғаның арғы төркінін ашуға тырысты:
Бірінші. «Бөкей хандығындағы Тобыштар, негізінен, Табынайлар ... ... ... ... ... Алшын, Алқам қариялардың «Бопай
ханым Табынай ... ... бір ... Табылдының қызы еді» деп
жүргендерінің жаны бар боп шығады», – ... Ә. ... ... бұл
болжамы шежіремен үндеседі [61].
Екінші. Қаламгер «Үркер» романын жазғанда, Бопайды «Сүйіндік батырдың
қызы» деп жазғанын, өзін шатастырған – ... ... аты ... ... Жазушы романдағы жаңсақ кеткен тұстарын түзеп, былайша
нақтылайды: «Мен ... ... ... қызы деп ... мені
жаңылдырған – Сүйіндік батырдың аты болды. А. Тевкелев келген ... ... ... ... ... ғой... Ол Табылдының інісі Сатыбалдының қызы
екен. Өзі 105-ке келіп қайтыпты».
«Бопайдың зираты Соль-Илецк қаласынан 70-50 шақырымдай ... ... ... ... ... шекарадағы әскери полигонның жерінде.
Қасында «Бопай сайы» деген жылға бар. 2000 жылы барып көрдім. ... ... ... аз. Мен ... Ырғыз аймағын аралаған сапарымда оны
білетін ақсақалдар дүниеден өткен... Кейбір деректерді табуға Оралда ... ... ... ... ... ... ... (1995 жылы), Орынбордан келген
делегация «Бопайдың үйі» дейтін үй тігіп, мені қонаққа шақырды. Араларында
Қаратай сұлтанның ... да ... ... Адай қызы ... ... «Неплюев және Орынбор губерниясы» жайындағы монографиясында
анық ... ... мен ... ... ... Адай Мырзатай батыр
туралы өзге құжаттарында да көп жазылған».
Роман жазарда сол өңірді аралаған қаламгер ханның, ханымның басында ... ... ... ... ... да аты ... ... Дж. Кэстль,
И. Кириллов, В. Татищев жазбаларында, В. Витевскийдің монографиясында, А.
Бестужев-Рюминнің Арнайы хатында, ... ... ... ... ... І. ... «Көшпенділерінде» (Жанталаста»),
Ә. Кекілбаевтың «Үркер», «Елең-алаң» романдарында, Ә. ... Т. ... ... ... Б. ... ... тарихи деректі повесінде, С. Нұржанның «Хан ... ... ... ... ... ... жар, ... ақыл иесі, тарихи тұлға
ретінде ... С. ... ... ханымдары» кітапшасында,
С. Өтениязовтың «Әбілқайыр», ... атты ... ... ол ... тың ... да қамтылған.
Ел арасындағы деректерде Бопайдың өнер, ғылым жанашыры екендігі ... те ... Орыс ... ... ... ... ... олардың сұратуы бойынша Бопайдың қолдан соғылған әр түрлі зергерлік
бұйымдарды, құнды дүниелерді жіберіп ... ... ... жазылған
[62, 266 б.].
Бопай жөнінде айтылатын аңыздар да баршылық. Олардың мазмұнында да оның
сұлулығымен қатар, ақылдылығы, сынықшылық қасиет ерте ... ... ... баса ... романда да оған аруақтың оған тым жастай қонғаны баяндалады:
«Бопайдың бала кезінде құрыспасы ... ... алты ... ма, жеті
жасында ма, түйенің бақалшағын бөпе қып, ... ... ... ойнап
отырып, оң жақ аяғының сіңірі тартылып, бебеулетіп алып бара жатқан соң,
үйге сыймай, сыртқа атып ... ... ... атына қарғып мініп,
құла дүзге шаба жөнеліпті. «Ойбай, мынаған не болды? Бірдеңе қаққаннан ... – деп, ... ... ... құйғыта беріпті. Қашан ат өзі
тоқтағанша тізгінді ... ... ұлы ... ... жер ... ... ... асап, жылап жатқан ағасы Бөгілінің үстінен
шығыпты... Бөгілі қарындасын қасына жолатпапты.
«Көке, атқа мінгес. ... ... ... ... ... ... созып,
асылып мін», – депті. «Мына келіп тұрған не сайтан, не қызыр шығар, не ... ... ... ... да, ... ... ит жемеспен өлетін
болдым ғой», – деп, қыз баланың ... ... ... ... дәу ... ... арты осы тұс ... деп, қолын құлаштай қармап, орнынан ышқына
көтерілгенде, әлдене сарт ете қалыпты да, көз алды қара ... ... ... ... ... есін ... ... сол баяғы
қарындасы жер тізерлеп отыр ... [47, 122-123 ... ... ... ... тұста қаламгер қиялына ерік
беріп, ел аузында ... ... ... жиі айтылатын аңыз-
әңгімелерді негізгі ... ... Оның ... шыдатпай, алғаш рет ем-дом
жасағаны еңбекте осылайша нанымды берілген. Ойыншық жоқ кезде қыз ... ... ... ... ... ... да – шын ... балалықтың
бір елес-көрінісі. Бұл – жазушының бала ... ... ... ... ... ... ... де – кәдімгі шын өмірде бар
кездесетін естіп жүрген жағдай. ... ... олай ... да ... ... қиялы солай қисындаған.
«Мынадай қасиет мына пақырға қонғанша, аға-інілерінің біріне ... ...... ... ... ... ... сынық пен мертікке-ақ сайтаны
бар. Қолын тигізбей, бір қарағанының өзінде, шамалы мертік ... ... ... – деп ... ... ... бағына жақсы біреу жолығып,
пұшпағы қанаса, мұндай шамырықпа өз-өзінен ... ... пен ... ... ... ғой», – деп пыш-пыштады сақа әйелдер... Оның бар ... еді. ... ұн боп қап ... жатқандардың өздері: «Айналайын,
сенің қолың тигенде-ақ, көзіміз шайдай ... ... жай ... ... – дейтін [47, 134 б.].
Аңыздың арғы түбі – ... ... ... ... оған ... ... «Бағзы заман тақырыбына бауыр тартып кетуіме түрткі
болған кісі – екеу ...... ... болса – өзі, Алшекем еді десем,
шындықтан аулақ кете ... – деп, ... ... ... де ... ... ойнатқан, өлке мен ұлттың тарихынан мол
хабардар сұңғылалардан ... ... ... ... ... ... ... кеше де, бүгін де атағы жер жарған қасиет
иелері аз болмаған. Пір Бекет, Мыңкісі, ... ... атты ... Күні ... ... ... ... сынықшылар бар. Ел аузындағы
сынықшылыққа қатысты әңгімелер де жазушының Бопай бейнесін сомдауына негіз
болған. Аңыз ... сәл ... ... ... өз ... ... ... үндеспей ұғысатынды үрдіс тұтты. Ол үшін жанын қиып
беруге бар. Әрине, ханға ... болу ... ... ... ... Оған
қайтарар жауап түйіні романның өзінде тұр. Мысалы: «Ортадан шығар су төкпес
жорға ... кез ... ... ... ... Тізгін иесі еркектікі бір
жөн. ... әйел мен ... ... ... ... ... ... таудай
абыройын төгіп жатқанын қайтерсің! Бақ қонған кісінің өзі болғаннан гөрі ... болу көп ... [47, 111 б.]. ... ... ... ... жандар.
Қиялдың шарықтауымен тарихи ... ... ... ... Мұның арасында деректер де болмашы қылаң береді.
Автор ... ... ... ... ашу ... ... ... ішінде, әйелдеріне, балаларына да ... ... алға ... "Уыз ... ердің қасына қажатып, тайдай тулатып, атқа өңгеріп
әкелген етегі ашылмаған сұқсыр қызға – аттай он айда ... ұл ... ... ... ... бірге таласып еміп жүрген ерке күшік сол –
Шыңғыс. Жаудан түскен жәудір көз ... ... ... ... ... қажап
жатсын деп, басқа ат құрып қалғандай, Күңбике деп ататып еді. Шыңғыс туғалы
бұл өзі, ... ... ... да ... ... ... жер қылмаймын деп,
Күнбике деп айтқызып жүр» [47, 139 б.].
Тарихи дерекпен салыстырсақ, ханның қалмақтан қыз алғаны – шындық. Бұл
жай: Дж. ... А. ... ... естеліктерінде, ғалым
И. Ерофееваның және ... да ... ... ... бір ұл – Шыңғыс және үш қызы ... ... Сол ... ... өз ... да анық жазылыпты: ... ... ... ... ... ... Шыңғыс (Әбілқайырдың аяқ салған
қалмақ қызынан туған) – кенжем Әділмен бір емшекті тел ... – бәрі ... ... ... екі ... ал, Айшуағым өз ұлысыңызда, Орынборда
тұрып жатыр», – делінген [63, 18 б.]. ... ... ... ... өтпейтін
жазушы бұл тұста да өзінің сара бағытынан айнымаған.
Енді бір әйелі – ... қызы ... Одан ... ... ... ... ... күң деп қараған жоқ. Бұл Бопайдың ғана қолынан келетін
ақылдының ісі еді. «Хан ием, бұл қай ... – деп ... жоқ. ... ... ... өзі ... берді. Үйіндегі дүние-жиһаздың салихалы кісілерге
лайық сарала, қоңыраласын өз төрінде қалдырып, қызғалдақтай құлпырған жасқа
лайық қызылды-жасылдысын ... ... ... ... ... ... қып күлтелеп ұстап отыр». Бопай турасындағы бұл мәліметтерде –
тарихи дерек те, қияли ... да бар, аңыз ... де ... ... ... Ә. ... ... әйелдерін: Бопай, Күнбике, Зүбәржат ... ... ... ... Ә. Әлімжанов «Жаушысында» – тек Бопайды ғана
жағымды кейіпкер ретінде, онда да, ... ... І. ... ... ... ... Бапай, Нұрбике, Қарақыз,
Үкілімай деп жазған. Кей тұстарында Барақтың ат ойнатып келіп, Нұрбикемен
жарасуы ... ... Хан ... ... ... ... үш ... – деуінің арғы түбі де ... ... ... ... нақты
айғақты таба алмадық. Әбілқайыр өмірін зерттеген И. Ерофееваның пікірі
жазушы Ә. ... ... ... ... ... ... дерекке табан тіреуі керек. Тұлға тағдырын ... ... ... ... ... ... – олар үшін ... қиянат екенін
естен шығармаулары керек.
Романда: Бопайдың төркіні, бауырлары, ағайындары және бауырынан өрген
балалары әр түрлі ... ... ... ... сол жолы да ... ... ... ауылда жоғы есінде. Інісі Құрманқұлды қайта-қайта
сыртқа жүгіртіп: «Қарашы, ағаң аңнан қайтып келе ... жоқ па?» – ... ... Ол аңтарылып тұрғанда Мырзатай да жетті» [47,
125 б.]. Автор ... мен ... ... ... сәл ... Бұлардың үшеуі де – тарихи кейіпкерлер, кейбір әрекеттерін
өзгертпей, тарихта ... ... ... дәл ... ... ... ... де белгілі батырлар: Мырзатай, Құрмантай, Тұрмантай.
Ал, қыздары: Қанай мен ... ...... жаманадай тересіндегі
Құдайназар Бөгілиевтің бәйбішесі еді. Одан туған: Шақшақ, Қарпық ... ел ... ... ... ... ... ... деректерде, хан өлтірілгеннен кейін, Барақ тұқымынан
кек алуға белсене араласқаны айтылған. «Адай батыры Мырзатай Орынборға
жазған ... ... ... пен оның айналасындағылардың ит ... ... үшін ... И. Неплюевтің Әбілқайыр өлімін мұқият
ұйымдастырғанын ... басу үшін және ... да ... сондай трагедия
болуы мүмкіндігін қорқыту үшін жазатын еді... Нұралының сөзіне қарағанда,
Күшік, Барақ, Сырымбет ... ... ... тірі ... ... осы емес пе? ... ... қырғын кезінде Барақтың бір келіні мен
қызы ғана аман қалған деседі» [64]. Бұл ... ол хан ... оның ... ... қуушы. Ал, «Үркер», «Елең-алаң» ... ... ... ... ... ... ханға көмекші балдызы ретінде суреттелетін.
Бопай туыстарының ішінде романда басым суреттелгені де – Мырзатай. Ол
шығармада ақ ... ақ ... ... туыс ... ... Ал ... ... губернаторы мен хан арасында жүретін ең ... ... ... ... Жоғарыдағы хаттың мазмұны осыны дәлелдейді. Демек
Мырзатай да – ... ... ... ... Ә. Кекілбаев Бопайдың 1870 жылы,
31 мамырда 100-ден асып ... ... ... ... ... ... ғана ... «Елең-алаңда» оның бейнесі біршама ашылған.
Ол туралы бізге жеткен тарихи деректер көп ... Сол аз ... ... етіп ... ... ... қарым-қатынасы санаулы
адамдар арқылы ғана көрінеді. Жазушының бұлай суреттеуінде үлкен мән-мағына
бар.
Бопай – саясаткер. Оның бұл қырларын ... И. ... ... ... Бопайға әйел ретінде іш тартуы да байқалмай қалмайды. Бірақ қазақ
әйелінің ... ... ... ... А. ... ХІХ ... ... «Бопай.... өзінің ақылдылығы арқасында бүкіл кіші ... ... және ... ол ел ... ... үлкен ықпал етті», – деп
жазса [36, 21 б.], А. ... ... ... кейде асығыстық істеп,
ашуға салынып, кейбір мемлекеттік мәселелерді жеке шешуге баратынын байқап
отыратын. Ол ... іске өзі ... ... ... ... ... – дейді [34, 81 б.].
Орыс жазбаларында ханымның ... ... ... де ... Аңырақай шайқасы кезінде ол нөкерімен бірге қолбасшы Әбілқайыр жеңіс
қуанышын бөліскен. Ал 1742 жылы ... ... ... ... үшін орыс ... шабуыл жасағанда, қолына қару алып ...... ... де ... [ 58, 134 ... ... қатарын жағалай қарай ... Жас ... ... үні ... әрі әмірлі еді. Өзін ... ... ... ... аса сәнді, тік отыр. Ханша ғана емес, ... ... ... жұқа ... пен ... ... киіпті. Әрі жеңіл, әрі берік
қалқандары әсем өрнектелген ойыншық ... ...... сай, ... ... ... ... аңыз бекер тарамаған екен...», – дегенде,
автордың таза ел аузындағы ... мен ... ... ... ... [48, 193 б.]. Бұл – ... Ә. Әлімжановтың
бейнелеуі.
Мұнда Бұланты, Бөленті бойындағы ұрыстан кейінгі жеңісті сәт, ханшаның
жас кезі, сұлу ... ... ... ... алынған. «Жұқа сауыт пен
дулыға киіпті», «өрнектелген әрі жеңіл, әрі ... ... ... өзі оның таза ... ... ... «Ат ... сәнді
отыруы» атқа отырып шыныққандығынан хабар береді. Әмірлі болмаса, нөкер
ұстамас еді.
Ел арасында кең тараған ... бір ... ... Кіші ... ... ... ... Сол кезде Бопай 100-ге жуық найзаны ұзындығын
бірдей етіп жасатады. Сапқа тұрғанда, найза ханның көзіне бірден түсіп, ... кім ... ... ... иесі ... ... біледі… Жоғарыда
Ә. Әлімжанов келтірген дерек осы – ел ... бар осы ... ... І. ... ... бұл ... ... сөз етпеген, ханға жәрдемші, ақылшы, отбасылық қосақ, ана
ретінде ғана бейнелеген.
Ә. Кекілбаев елші А. Тевкелев пен ... ара ... да ... Бопай бәйбіше: – Елші мырза, барған жұрт сіздің ... ...... татып көрмеген тәтті тағамдар жедік, – ... ... ... ... ... де ... ісуі мүмкін-ау, деп
ойламадыңыз ба? – дейді Тевкелевке ақ сары жүзіне қан ... Әзіл ... ... ... мына ... елшінің жанына батайын деді.
– Ғапу етіңіз, ханым, сіздей аруға бойдақ солдаттардың ... дәм ... ... алам ба? – деп ... жүр ... Егер
өзіңіз қаласаңыз, сөз бар ма, ... ... ... ... мына
ауылдарыңыздағы түгел меймандарыңызбен ... ... ... ...... Хан, ханым, ханның балалары және ... ... бір топ ... ... ... түстік жейді. Шынында да, орыс
тағамы Бопай ханымға ... ... ... ... ду етіп бір қызарды да,
көп ... жоқ. Бір ... ... батқандай, еркектердің ду-ду әңгімесін
тыңдап, үнсіз отырды [39, 433 б.].
Осы оқиға тұсында жазушы А. Тевкелев күнделігіне ... ... ... ... адамгершілік болмысы, салиқалы сөзі, мінез-машығы, түр-түсі,
адамдармен қарым-қатынасы біршама ... ... ... сараңдығын
романның екі-үш жерінде байқатып кетеді. Сөзге сараңдық – ... ... ... деген ойына қарай, кейде сұсты да қылып көрсетеді: «Есіктен
кіріп ... ... ... ... ... еркек орындарынан ұшып-ұшып
тұрды. «Киелі қыз» ... ... ... ... ... ... бұрым қап салып, басына түлкі тымақ киіп, қолына дойыр қамшы
ұстаған сымбатты қыз тостағандай ала ... ... ... ... ... да, ... еді». Немесе: «Бопай бәйбіше күңдеріне қатал-тұғын. Қазан-
ошақ басында жырқылдап жүргеніңді көрсе, ... ... ... беретін.
Сондықтан да қарайған құл мен күң бір-біріне жуымай, алыстан ... ... ... ұшынан ғана басатын» [47, 502 б.]. Уақыт бедеріндегі бұрын
қолданылған «бұрым қап», «дойыр ... ... ... ... өткен заман
қалпымен бейнелесе, атқарған іс-әрекетіндегі: «қазақ-ошақ басы», «құл мен
күңнің ... ... ...... ... айнымас көріністері.
Дж. Кэстль де хан және ханыммен қарым-қатынасын өзінің жазбаларында
қалдырған. Ханның қалмақ әйелі орда ... бір ... ... ... онысы әшкереленіп қалады. Кінәлі жазаланылуы тиіс. Жігіт ақталанып
жіберіледі. Ол, ... ... ... ... Дж. ... бұл ... үй
арасының күбір-сыбыр өсегінен естімеген. Өзі куә болған істі жазған. ... жаза ... ... ... әйтеуір, ол өлімнен аман. Орданың
осындай ішкі темір тәртібін сақтаушы да, жоқшысы да – алдымен, ... ... өмір ... ... бір ... ... тыныштығы жоқ кез
еді. ХҮІІІ ғасыр құжаттарында, Әбілқайыр жазған хаттармен қоса, Бопай
жазған хаттар да ... ... ... ... – граф ... хат жазып, генерал-губернатормен тең адамдай сөйлесіп, ой-пікіріне
оларды сендіре білген.
Оның хат тексінен Ә. ... ... ... ... ... ... Ол Анна ... «Сіздің ұлы ... ... ... ... шарапатыңыздан мына біздерді,
өзіңіздің үмбеттеріңізді, ешқашан құр қалдыра ... ... ... ... ... ... ... Бірақ өзіңіздің ұлы императорлық
мархабатыңызға сеніп, олардан етіміз сескеніп отырған жоқ», – деп ...... ... Сол ... шындығынан сыр суыртпақтайтын
нағыз тарихи дерек көзі. Сонымен қатар, онда адамдар арасындағы байланыс,
қарым-қатынас, сыйластық жайлары, қоғамдық дәуірдің ... бір ... ... мүмкін. Соны естіген қызылкөз немелер: «Қап, жүзіқара,
сенің ол батырлығыңды ... ... ... ат құйрығына байлағанда
көреміз», – деп кіжінбейді дейсің бе?» [39, 432 ... хаты ... ... еді. ... екі ... ... ... амалдауға тікелей Бопай ханымның да араласы болғаны
даусыз деп түйеміз.
Әбілқайырдың мақсаты – ... мен Еділ ... ... еді. Оны ол ... ... болу ... шешкісі келді. Ол кез үшін ең
тиімді жол сол еді. Мұны ... ... ... түсіне білді. Сондықтан да
күйеуінің осы бағыттағы жұмыстарына түпкілікті ... ... ...... ... ... үшін ... Бопай бейнесін ашуға белгілі бір
дәрежеде дереккөз болды.
Біз Бопайдың тұлғалық болмысын Дж. ... ... ... арқылы
танимыз. Себебі Әбілқайыр хан, Бопай, ... ... ... ... ... Бұл ... суреттерге тарихшылар талдау-түсінік
бермеген. Суретте: ... ... орта ... алқымдаған бәйбіше, асқақ та
еркін. Артында еріп келе ... ... ... ... деп ... ... ... өзі де аңғартқандай. Басында – қалмақы ... ... келе ... – ұлы ... Жас шамасы кішкентай балаға саяды.
Жазушы қиялында осы сурет те романға бұлтартпас дереккөз болды деп
пайымдаймыз, себебі ... ... ... ... қалт ... өзінің
жазушылық өнерінде мұқият пайдаланады. Тарихи тұлғаны қиялында ойнатқанда,
бұл суретті аттап өтуі мүмкін ... ... ... ... ... ... кейпі, жас шамасы анық байқалады.
Бопай – ел анасы. Оның қай ұлы да осал ... ... ... ... аманатта да болған. Әрине, кез-келген адамды аманатқа алмайды.
Парасаты, байлығы бар, сырт көркі ... ... да ... ... патша үкіметі текедей таңдап ұстаған. Соның бірі – 4-5 жылдай
аманатта болған Ералы. Дж. Кэстль: «Ералының ... ... алып ... ... ұзақ қарап, көзіне жас алды. Ризашылықтың белгісі ретінде,
маған шымылдықтың астынан ... ...... ... бұл ... – таза Дж. ... ... шикізаты.
Ол балаларына орысқа сіңетіндей жағымды тәрбие дарытты. Баласын ұзақ
уақыт көрмей, сағынып-сарғаю – ана үшін ... ... Сол ... ... ақылды Бопай шыдамдылықпен жеңе білді. Бопай – бойында сан-сапат сыры
мен қыры шексіз тұлға.
Оның ... ... І. ... ... ... ... бірде көңілденіп отырып, бәйбішесі ақылды Бапайдан:
«Мен өлсем, қай ұлым хан болуға лайық?» – деп сұрағаны бар. ... ... ... қойсаң, ат үстінен тұрып сиерсің; Ералыны қойсаң – жауыңа
күнде тиерсің, Нұралыны қойсаң – ... ... ... – деп ... берген.
Расында, осы Бапайдың сөзі дұрыс-ау...» [50, 449 б.].
Бұл ... әр ... ... ... ... ... түйсік-танымы
да, сөзге шешендігі де анық көрінген. Оның пайымдауынша, Ералы ... ... ... ... ... ... – шеті жоқ дауға қалып,
ел ішінің, ру арасының тыныштығы ... ... ... ие ... халыққа жайлы, жағымды мінез – Нұралынікі болатынын күнілгері сезіп,
болжаған. Қазақтарды Жайықтың арғы бетіне шығарып, қоныс алып беруде ... ... ... Сол кез үшін ... арғы бетіне шығу деген оңай шаруа
емес еді. Саясатқа алғыр Бопай осының бәрін ... ... ... ... ... балаларының әрқайсысын сыннан өткізген.
«Қит етсе, алдында жатқан ақ ... ... бір ... ... шашып сап,
көл шетінде қармақ салып отырғандай мүлгіп, Әбілқайырдың отырысы ... ... ... ... ... ... Бопайдың отырысы – мынау. Ор бойына
аттанатын күн ... ... ... ақ орданың ішіндегі көлкөсір тұнық
ауа айрандай қойылып, ауыр ... ... Хан ... ... ханымды аяйды.
Ханымның не ойлап отырғаны белгісіз. Албыраған етжеңді ... жүзі ... ... ұшы ... кеткендей. Қожахметпен екеуі ... Оған ... ... ... ... де ... ... сөйлесетін – нағашысы Мырзатай», – дейді жазушы.
Аманат жайы уайым әкеліп, ... де ... ... ... ... «аманат» жайын естігенде, індегі бөлтіріктерін аяп, ... ... ... ... ... қаншық қасқырдай бұлқынғанымен, соңғы
суық сөзді суыт меймандардың мәжілісі-алаң көңілін ... ... ... ... – деп, ... күйзелген Бопай халін айнытпай
қиялымен түсірген [47, 186 б.]. Барлық ауыртпалықты ...... ... ... қазақтың қызы. Бойына, алдымен, қазақ әйелінде ... иба, ... ... де, ... атын ... ... құлшыныс, талап
– бәрін жинаған. Дилогияда оның осы қырлары, аз да болса, саз ... ... ... ... ... басып жіберетін өпірем, алды-
артын ойламай қалушылыққа да ... ... деп ... ... ... ... ... ақылман, сабыр иесі ретінде көрсетеді.
Шығыс әйелдерінің ішінде де ел ... көп. ... ... ... ... Бхутто – солардың дәлелі. Тіпті біздің арғы түбімізді
зерттеген ғалым Алма ... ... ... ... ... Зарина
сұлулар – тап осы Бопай ханымның ... ... ... ... ... әр ... ... әңгімеге
қиғанмен, ол – ақылды әйел болған. Цезарь, қанша сұңғыла, ... айта кету ... оның да ... сияқты туа бітті кеселі,
жазылмас ... ... ... болған. Саясатта аяғынан алдырған жері де
көп. Оның Клеопатраға үйленіп, одан туған баласын ... тақ ... ...... ішкі ... іріткі салатын қадамы. Соның арты өз
басын жұтты. Калпурния, әйелдік, күндестік қызғаныштан бұрын, ... ... ... ... Брут бастаған қандықолдар қасаптап өлтіретін Сенат
мәжілісіне жібергісі келмеуі – осы ... әйел ... ... ... оның ... ... шығып, сенат алдындағы алаңда кезінде
алып империяның әміршісі болған Ұлы Цезарьдың қан ... ... ... бойы ... ... ... ... Әбілқайыр өлімі де соған
ұқсас. Бір қиырда, алақырдың үстінде, Өлкейек өзеніне жақын жерде қаскөй
Барақ ... ... ... ... қала ... ... қылған Жозефина еді. Француз императорының көп
саясатына ықпал еткен, сара бағыт ... ... ... ... ... ... шығармайды. Наполеонның неміс ханшасына үйленуі – саясатқа
құрылған есеп-ті. Ол – ... ... ... ... ... ... ... бұрын, түбіне жететін қатерлі қадам деп ... ...... ... ... ... тапты. Ақыры, шексіз
билікқұмарлық, одан сақтандырған ... ... ... ... жетіп тынды. Отбасынан тыс, күй кешіп, Әулие Елена аралында өлім
құшты.
Бізге Әбілқайырдың өлімімен аяқталатын соңғы ... ... ... мәлім емес. Анық бір жай Бопай үнемі орыс жақтан қауіп күтумен ... жай ... да ... ... ... ... бәрі сақадай сай. Тек,
Бопайдың алаңдайтыны – екі тараптың екеуінен де ... ... ...... онда.
Бопайдың орыс билік иелеріне жазған 40-тай хаты ... ... ... ... қосу – ... ... ... мәнді ісі.
Бопай сонда таныла түседі. Ол хаттың көбі Әбілқайыр қазасынан соң жазылған.
Олар Бопайдың күйеуі өлген соң, хан ... ... ... ... ... әрекетінің айғақты құжаттары. Әкесінің ісін ары ... ... ... ... ... ... ... жазба
деректерінде келтірілген. Романдардағы оқиға желілері одан көп бергіні
қамтиды.
Орынбор облыстық мемлекеттік архивінде сақталған, ... ... тыс ... ғылыми айналысқа енбеген бір құжат ерекше ... Бұл 1748 ... 30 ... ... ... кеңсесінде
қағазға орыс тілінде түскен хаттама. Кеңсенің ... ... ... ... ... мағынасын түсінуге әбден болады. Белгілі болғаны
– Бопай ханым татар аудармашысы, тілмаш ... ... ... хат ... ... ... ... бір қадесін лайықты етіп
өткізу үшін, астық, әр түрлі мата ... А. ... ... ... жоқ екенін алға салып, сырғақтаған сыңайлы. Дегенмен, губернатор
кеңсесі ауыздарын қу шөппен ... ... сол ... ... ... дегеннен – пұтын 25 тиыннан 2 сомға – 4 пұт бидай ұнын, қазыналық
дүкеннен 2 пұт ... ... ... Вилтенин мен қытай Конфидің дүкенінен: 20
аршын қызыл, қара маталар мен 5 ... ... ... 17 күні ... ... ... 28 сом, 65 ... – губернатор кеңсесі жанындағы
Қырғыз-қайсақ ... ... ... ол туралы сыртқы істер
ведомствосына хабарлау қажеттілігі көрсетілген...
Хат басында қара тұту ... ... ... ... ... ... атты тұлдау деген түсіндірмесінің олақтау жазылып
енгізілгеніне ... бұл ... ... да, болмашы дерлік
қажетке жұмсалғаны күдік туғызбайды. Сол кезде осылардың хан ... ... ... ... ... лыпа мен ұнға қардерлік келетіндей ... ... ... Сөз жоқ, бұл кекті көкірегінде: губернаторға, аяр А.
Тевкелевке, патша әкімшілігіне қыжылы мол Бопай ханымның ... бір ... ... деп ... ... зираты Елекке құятын Жосалы өзенінің жоғарғы жағындағы қорымда
деседі. Ханның сол қаны төгілген жер Өлкейек ... ... ... ... ... атауы – «Хан моласы». ... «Бір ... ... ... ... Бұл да – трагедия. Шын ... ... орда ... отбасына жеткен сілемі. Бопай ханым ... ... ... ... толымды бір тарауы болмақ.
«Үркер» романында бірнеше батырдың бейнесі де ... Ел ... ... орны ... Туған жер төсінде ерлігімен аты ... ... ... ... елге ... ... шығармада есте
қалатындай суреттелген батырдың бірі – Есет Көкіұлы. Тарихта болған,
қазақтың аты ... ... ... Арғы ... да осал ... руы Тама бидің атымен аталған. Ол – ... хан ... ... ... ... хан сайлауында белсенділік көрсетіп, қолдау жасауы ... ... ... батыс жорықтарына қатысқандығына дәлел бола
алады», – ... Бұл ... Тама ... өз ... ... ... ... адам екені анық көрінеді. Ақтөбе уезі, Ойсылқара болысын
мекендейтін Тамалардың шежіресінде: Аташалдан тарайтын тармақта Көкінің аты
аталып, Бестамақ ... ... ... ... Есет ... ... ... Дәмді өзендерімен шектеседі», – делінген» [65, 146 б.].
Сондағы «Көкі» – Есеттің әкесі, ал ... ... деп ... – осы
батырдың атына қойылған мекен. Осы күні Елек өзенінің ... ... ... жер бар. Есет ... зираты Ақтөбе облысының Бестамақ жерінде.
Кесене ішіндегі құлпытаста: «Нұр ... Тама руы, Көкі ... ... Опат 1786 ... 99 ... Үшбу ... Көкі хатыны – Бибіш
Айдаралы» – деп жазылған.
Ал, «Қазақ Совет Энциклопедиясында» Есеттің өмір ... ... ... деп ... ... – «82 жас жасаған» деп берілген [66, 188 б.].
Сонда Ә. ... ... ... жыл ... ... ... батыр 100-ге
таяп қайтқан» деген болжамы дұрыстыққа саяды:
«Орынбор губернаторы Неплюевтің 1747 жылдың 8 ... ... ... ... ақпарында Есет тарханның жасы ... ... Ал 1750 ... 5 ... ... батыры Бәйімбеттің асына
қатысқанына қарағанда, жасы тоқсанды тақымдап барып қайтыс ... [61]. «Бұл ... ...... Есет ... ұзақ зерттеген
ғалым З. Байдосов [67, 24 б.].
Алдағы уақытта ... ... жазу ... қате дерек
түзетіліп, келер ұрпаққа солай табысталуы керек. Біз үшін ...... ... ... Көкіұлының жаудан сақтанып қаздырған орлары Ақтөбе облысы, Мәртөк
ауданында сақталған. Ел қорғаған есіл ер артына ... ... ... кетіпті.
Қазақстан тарихында «Тама Есет – ... тама ... ...... ... ... ... азаттық соғысын
ұйымдастырушылардың ... ... ... ... ... бүкіл
қазақ жасағының ірі бөлімшесін (4000-ға дейін ұланды) басқарған», – ... [68, 480 б.]. Бұл оның ... ... батыр, қолбасы болған адам
екенін айғақтайды.
Ел жадында ол туралы аңыздар да баршылық. Атақты Көтібар Бәсендеұлы
қалмақтарды қуып ... ... ... Есет ... ... ... Түсінде Есет батыр Көтібарға ақбоз ат мінгізіп, ол атпен батыр
көкке көтеріліпті. Ертеңінде түсін жақсылыққа жорыпты. ... ... ... ... ... ... әйелі босанып, ұл туыпты. Түсінде аян берген
Есет әулие-батырдың атын ... ... ... ... ... қалған – сол
Есет Көтібарұлы», – дейді автор [65, 162 б.].
Елінің азаттығы жолында күресін тоқтатпаған Есет ... оның ... де. ... ... ... ... бір тарауы («Қарадөң
балалары» топтамасы) Мұрын жыраудың айтуы бойынша былайша өрбиді: ... оның ...... одан – ... оның ... – ер ... ... ер Көгіс, оның баласы – Тама, одан – Тана туады. ... ... ... ... ... хан мен оның баласы Шора батыр ... жеке ... ... аузындағы шежіреде: Тамадан – Қарабура, Қарабурадан – ...... ...... ...... Атамшылдан –
Торым, Торымнан – Базарқұл, Базарқұлдан – Көкі, Көкіден – атақты Есет ... [67, 28 ... ... ... ... автор шежірені сыйымды, орнымен
пайдаланған. Батырды суреттеу барысында қаламгер Қожа Ахмет Ясауидің рухани
шәкірттерінің бірі Қарабураның осы ... ... сол ...... ... жатырған нәрінің де, Есеттің де тегін адам емес ... ... ... ... ... ... ... Автор
«Азаттықтың ақ таңы» еңбегінде: ... ... ... Көкі де
заманында аты шыққан батыр болғанын, жауға үнемі тайсалмай тура ... ... ... ... ат ... ... Тарихшылар: Салқам
Жәңгір жоңғардың батыр қонтайшысының 50 мыңдық әскеріне 600 ... ... ... жатқанда, 20 мың әскермен көмекке келетін Жалаңтөс
баһадүрдің ... ... осы Көкі ... да ... ... ... бұзып, үлкен ерлік көрсеткені туралы деректер бар» [69, 136 ...... ... ... ... ... ... себебі, біріншіден, қазақта шатастырылып жүрген Есет көп, соның
ішінде Әбілқайыр ханның оң қолы ... ... ұлын ... үшін ... ... ... дәріптеу болса, екіншіден, Есеттің ерлігі тегін
емес, арғы аталарынан келе ... сара ... ... ... ... ... таныстыру мақсаты да өткен тарихты терең білдіру ниеті де болған.
Қаламгер, одан әрі тәптіштей, оның ... ... таяу ... сары – ... би, ... ғана ... ... Әлімнің, бүкіл Әлімнің
ғана емес, бүкіл ... ... ... Жемді бойлап, сонау Алтайға дейін
шұбалып жатқан ақтылы жылқы – сонікі. Анау екі ... ... ... ... екі ақ сары ... – балалары. Әжібай мен Арал... Есеттің
қойнына жар салған – табын ... ... ... мал ... осы туған
нағашысы – Балпаш би», – деп, тапжылтпай таныстырады [47, 119 б.]. Солайша,
тарихи тұлғаларды даралай, ... ... ... ете ... ... қатынасын ашады.
Мұндағы Балпаш, Әжібай билер де – ... ... ... ... ... ... сараң ғана тоқталса, ... ... «Бұл ... ... ... ... Алтай, Керелбай, Серке,
Арал, Әжібай сынды шүйделілер жоқ...», – деп, сирек қана ... ... ... [47, 111 б.]. Екі ... бұл тарихи тұлғалардың аттары
оқиғалар барысында екі жерде ғана ... ... ... ... да аталы жерден екендігі белгілі болады.
Қызыл империяның кезінде ... ... ... ... салынған.
Шежіре – әдеби айналымға, зерттеу обьектісіне кештеу енді. ... де, ... ... ... бір ... осы болмақ. Романда дәл осы желіні
сақтай, жыр мен шежіредегі уақыт ... ... ... ой ... ... ... ... жасалады: «... Темір даласында тағы бір «Қалмақ
қырылған» жер аты қалды. Бұл ... ... ... ... Есет батыр
күркіреді. Мынау тақтайдай тегіс қара дөңде бір кезде арғы ... ... одан ... Жұбаныш, Сүйініш, Бегіс, Көгіс, Тамалар талай ... ... ... дәл осы ... ... бір өзі – мың қолмен
алысып, ... ... мен ... жыр ... ... келе ... бұл қоныста –
бала кезінде өздері де талай қыстап, талай ... Оның ... ... рет осы ұшан ... ... [39, 277 б.]. ... ... қырық батырындағы» жыр жолдары, тарихи құжаттар негізгі дереккөз
болған.
Қаламгер шежіре бойынша нақтылай ... ... ... ... ... хронологиялық мерзімін де сақтаған. Тарихи ... ... ... ... ... кей ... ... алып, Есетке
қатысты аңыздармен бірге өрген. ... ... ... мен Есет ... ... ... біріктіріп, бір жинақтық бейне жасапты. Есет батыр
да киелі кісі болыпты. «Бұл Есеттің киесі бар. Жаудың ... бір өзі ... ... көрінетін көрінеді» [39, 278 б.].
Ақтөбе облысының жергілікті халқы бұл аңызды жақсы біледі. Осы ...... ал ... ...... қатысты айтылады.
Мұның себептері:
1. Ақтөбе мен Маңғыстаудың ... да, ... де ... ... Кіші жүз ... ... ... ағайынгерлік
тығыз байланыста болуынан;
3. Төлеп батырдың алғашқы қалыңдығы, Беріш Табылдының қызы Іңкәрдің Жем
бойынан екендігі. Біз бұл ... ... ... ... екі ... ... ... айтылатын аңыздарды түйіншектеп, қосып,
бір жент жасаған және оны Есет ... ... ... ... ... әсірелей пайдаланған.
Төлеп Әнетұлы – адайдың айтулы батыры. Жеті рет жесір айырған. Атақты
Мәмбетнияз бидің әкесі. Ел аузындағы аңызда: Жем ... ... ... атты қалыңдығына ұрын барған күні жылқысына жау ... ... ... ... ... ... Жар төсегіндегі жалаңаш қалпы атқа қонады.
Жауға ұзамай жетеді. Ала көлеңкеде төсінің бәрі ... ... ... жатқан немені көргенде, жын екенін, адам екенін айыра ... ... ... ... ... «Байтаба шалбар – үстімді қышытады», – деп тыр ... ... ... Мына «жау ... ... ... есі ... кеткен
батыр атқа сол қалпы қонады. Арттарынан ақ боз ... қуып ... ... ... ... деп ... ... Әйтеуір, жасынан аты шығып
кеткен батыр: «Қарабура!», «Қарабура!» – деп айқай салғанда, ... да пысы ... ... сияқты. Әншейінде қаңқиып бос белбеу жүретін
ұзын кісі жауға шапқанда, екі көзі жанып, екі ... ... ... ... ... зымыраған жануардың желкілдеген кекілі желпіп келе ... [39, 278 ...... ... ақ ... ... соңғы сапарға шығарып
салған, «бүкіл түркі дүниесі пір ... Ол – ... ... ... атын ... ... ... «Ағатайлап», «Бекет!» деп
шабу – біз талдаған ... ... ... ... бар. ... аузындағы ұранының өзі – тарихи тұлғалар, ел өмірінде есімін
қалдырған ... да ... ... оның аузына «Қарабура» ұранын
бекер салмаған. Ұран-күш, ұран-рух.
Аңыз да – өмір ... ... ... ... ... ... оны ... кіріктіре-біріктіре отырып, тарихи тұлғаны суреттеуге
тірек еткен. Кейіпкер ... ... ... ... ... – Ә. ... дара ... кезең халықтар арасындағы жағдай тым ... ... кез ... оны ... ... ... ... Ақтабан-шұбырындыны жасайтын
Шона Добы жаңа қонтайшыдан қашып, Жоңғарды тастап, құба қалмақтың ... бас ... ... сыйғызбаса, қазақтың панасына жығылам»,
– деп, біраз игі-жақсының тұтқын қып, әкеткен балаларын ерте келіпті. ... ауыз ... бар ... Омбы ... іске ... ... Оның ... қашып-пысып жүрген Шона Добыға: ... ... ... ... ... Жоңғардың тағына өзіңді отырғызамыз», – деп,
Қытайдың жансыздары шұбырғыштай бастапты. ... арты ... ... кете ... ... ... ханы қонтайшының айтқанын тыңдап, Шона ... ... ... Ол ертіп әкелген қазақ балаларын да қырып салыпты.
– Іштерінде баяғы ... ... ... ... да бар ... ... Ол да өліпті. Бірақ одан: «тұқым аламыз», – деп қалмақ қатынға
үйлендірген ... ... ... екі бала ... [47, 311 ... ... үшін, қаламгер Ақмаңдай туралы аңызды сәтті пайдаланған.
Ұлының қазасы Есетті есеңгіретіп кетеді. Батырдың ... мен ... ... ... не ... екен?» – деп, ұзақ күтіп, ойланып едік.
Жазушы біраз үзілістен кейін, осындай деректі алға ... ... да ... бен ... ... қоса қамтылған.
Жаугершілік заманда бір топ баланы алып кетіп, қырып ... ... ... өмір бақи қор еткен, солардың кейбірінің қапысын
тауып, туған жеріне қашып келгені туралы да ... көп ... бір ... Хиуа ... «Адайдың қырық еркек баласын мылтыққа
айырбастап алып келуді» ... Сан ... ... ... ... мақсатына жетеді. Қырық баланы ханға алып барады. Сонда тұтқын болып
қалған оларға иттің күнін көрсетеді. Енді бір ... ... ... ... – деп, ... бірнеше ұрпақ берген соң, өздерін қырып
тастайды.
Ішін жегідей ... сол ... ... өмір ... ... ... ... қатын алсам да, Ақмаңдайдай ұл сүймеп ... ... ... ... де ... ат ... едім», – деген сөзді Есет сол шерменде
болған күндері айтыпты дейді [47, 278 б.]. ... ...... ... шегі.
Есетке қатысты тұтас аңыздың басын автор ... ... ... сай
«Үркер» романының 118-122 беттерінде, ал соңын «Елең-алаңда» 311-321
беттерінде екі бөліп ... ... ... ... қатысты:
жан тебіренісі, әкелік қайғыруы, орны толмас өкінішін жазушы бөліп-бөліп
жеткізген: «Өйтуге Ақмаңдай жанымның тірі ... көз ... өлі ... ... Жолдарыңды бөгемеймін. Ал бірақ өзім мына ... ... ... ... кері ... ат басын бұра алмаймын», – ... ... ... ... ызғындай елің, арыстандай
арпылдаған әкең қалғанда не көрдің? Сұраусыз кеткенің бе?» – деп, ... ... ... «...Ақмаңдай жанның кегі ... ... ... аты шығып тұрғанда да, сұрауы сұралмайтын ол кім еді?..» [39,
322 ... ... ... ... та қапысыз суреттелген. Бұл тек ер
Есеттің ғана қайғысы емес, бүкіл қазақ ... ... еді. ... ... ... ... ... болмас», – деп үнсіз қалуы –
соның дәлелі.
«Шақшақ Жәнібектің үлкен ұлы Түктібайды үйлендіріп, ұлан-асыр той жасау
сәтін пайдаланған торғауыттар Жем мен ... ... ... ауылдарын
шауып, қырғынға ұшыратқан. Сонда: Тама Есет, Шақшақ ... ... ... ... қуып ... ... ... жүргізген. Сол қанды
шайқастан белгі боп, Қандыағаш атанған жер аты ... Үш ... алға ... ... ... ... дейін қуып барып,
генерал-губернатор В. Татищевке өтініш ... ... ... ... бойы ... ... үшін, Ресей жерімен ішке өтуге рұқсат
сұраған. Бірақ губернатор қазақ батырларының ... ... ... ... ... ... Сол ... ұрысында қолға түскен
қалмақтардың әскербасы ... ... Есет ... адал ... ... ... ... кеткен ұлының орнына ұл ... ... ... Қандыағаш қаласы, Жұрын стансасы осы оқиғалардың куәсі іспетті»
[68, 480 б.].
Бұл тарихи ... ... үш ... тұлға өмірінің сабақтастығын
білдірсе, екінші жағынан, майдан даласында ... ... ... ел
тыныштығын, тәуелсіздігін, бірлігін қорғап, қызғыш ... ... ... береді. Осы жер-су атаулары Ақтөбе облысында күні ... ... ... та, ... та келеді. Бұл үзіндіден генерал-губернатордың
жоғарыдағы В. Татищевтің ... ... ... ... ... ... патша үкіметінің ызғыштырғыш ішкі саясаты да қылаң береді. Қалмақты
қазаққа, қазақты қалмаққа білдірмей, ... ... ... ...
оның басты ұстанған саясаты.
Жоғарыдағы автор қолданған деректе қонтайшы ... ... у ... және ол Есет ... ... ал, ... І. ... «Бұл Аңырақайдан кейінгі ең үлкен шайқас еді... Бөкенбай
мен Шоно Добы тағы да ... ... ... дәл ... ... ... ... мықтап қадады. Ноян ат жалын құшып қалды. ... иесінің
тізгінін босатып ... бір ... ... ... қара ... ... ... атқан Бадамға күмп берді. Қолтығынан шапшыған ... қаны ... ... Шоно Добо ... есін ... ... ... күтіп жағада тұрған
немере інісі Қалдан Серенді көрді. Қолында шойын басты шоқпары. ... қос ... жар ... зорға іліндіріп, арғы бетке шыға берді.
Қалдан Серен де ... ... Шоно ... дәл ... қос қолдап
келіп ұрды. Миы бұрқырап, басы күл ... боп ұшып ... ... ... ат
үстінен сырғып, сұрғылт толқынға күмп етті» [50, 383-384 бб.].
Әуелі Бөкенбай батыр Шоно ... ... ... көк ... мықтап қадап, артынан Қалдан Серен ... ... ... қақ ... ... ұрып ... ... таластың шегіне жеткен
сұмдық көрінісін автор ... ... ... Ал Ә. Әлімжановтың
«Жаушысында» Шона Добы авторлық ұзақ сипаттаулармен жау жағының айлалы ... ... ... ... ... Енді С. ... ... Добы Жомарт батырмен жекпе-жекте қазақ батырын «көп ... ... ... [49, 270 б.]. ... ... жазған қаламгерлердің
шығармасында Шоно Добы бейнесі сәтті шыққан.
Сөйтіп аса ... ... ... ... тарихи романдарда әр қилы
батырлармен шайқасып, бірінде жеңіп, бірінде жеңіліп, ... ... ... авторларының көркемдік шешімінде әр түрлі суреттелген. Тарихи
деректерден Шоно ... ... ... ... ... ... ... Бірақ айтулы Аңырақай шайқасында басты соғыс өртін
тұтандырушы – осы Шоно Добы ... ... ... ... ... жау ... ... қатысты суреттегенде, оның елінен
қашып, қалмақтар арасына келіп, саяси жағдайды ушықтырған ... ... ... ... жазған. Дәуір шындығын мезгіл жағдайына
лайықтап жазған ... ... осы Шона Добы ... Қалдан, Сыбан Раптан,
Сэнге, Батур, Хара-Хұла, Серен-Доржылардың басына жау жағының басым күшін
жинақтап көрсеткен. ... ... ... ... ... ... да осал емес. Бұлар да – өз ел-жұртының бетке ... ... ... ... ... Есеттің күреспен есейіп, ер жеткен
адам екені қапысыз. Ол ел қорғау жорығына ерте араласады. Жеке ... ... ... атанады. Тәуке ханның тұсындағы жеңісті ... ... ... Кіші ... ... ... Осындай шайқастардың бірінде
найзагерлігімен көзге түсіп, ерен ... ... ... риза ... ... шақырып алып: «Айбатың аса түссін, найзаң мұқалмасын, ел намысы –
тұздығың болсын», – деп бата ... ... ... ... ... да, ... – деп саспаған, қарсыласының құтын
қашырған сұсты ... боп ... Ол ... ... ... ... ... алғаш алапат соққы берген Бұланты шайқасына
қатысып, езілген елдің еңсесін көтерткен Ұлы жеңіске де өз ... ... ... ... жасаған Аңырақай соғысында ол Кіші жүз ... ... ... ... Есет ... мен Бөкенбай үнемі жұбы жазылмай, бірге жүреді. Оның
да өзіндік себептері бар екен: «Біреу-міреу ...... ... – деп тіл ...... Ен Таманың тәуекелін ұстап
тұрған атақты ... ... ... ... қып, ... ... қол баласындай
солаңдап соңынан қалмайтын». Халықтық салт-дәстүр, ырым-жоралғы, наным-
сенім де шебер ... ... ... характерін ашу ... ... ... беру мақсатында кірістірген.
Сыйластық, тату-тәтті қимастық та шежіремен астасып, жымдасып ... ... ... қара ... Қара ... қарындасы Құттыбикені беріп,
қолын ұзартса, бұл – одан ... ... ... ... ... ... Оның үстіне жау тиіссе: «Ал, қайтеміз?», – деп, елден бұрын
хабар жібереді. Енді мынадай ... ... ... ... оның ... ... өте ... Бөкенбайдың, өзін қойғанда, оның ықпалында: «сен тұр, мен
атайын» деп, ызғындай жеті ру ... ... ... ... тама Есеттің:
«Апамнан туған Арыстаным», – деп, асты-үстіне түсетін кетелер де – ... ... ... алдым деген сөз – Есеттің аузын алдым ... – деп, ... ... ... беру мақсатында туыстық қатысын да
ашып кетеді [39, 314 б.].
Хан қасында кез-келген адам жүрмейді. Күрмеуі қиын ... ... ... мен Есет батырды жұмсайды. Бұл тұстарды таза тарихи деректер
бойынша жазған. Батырлардың ... ... да ... хабардар.
Ойларымызды тарихи деректер арқылы дәлелдесек: «Есет батырдың кейінгі өмірі
Әбілқайыр ханның саясатымен тығыз байланысты. Ханның қасында ... ... ... хан мен ... ... түскен жарықшақты дәнекерлеп
бітірушісі болады. Әсіресе, орыс патшасының қол ... өтер ... ... ... ... ... ... ол сол кездің тарихи ірі тұлғалары:
Бөгенбай, Жәнібек батырлармен бірлесе отырып, оған үлкен көмек көрсетті.
Россиямен ... ... ... ... ... ... ... 1743 жылы «тархан» атағын береді».
Бұл суреттеулерде Есет батыр – өз ... ... да, ... да, ... өткізген беделді де сыйлы тұлға. Келелі кеңесін ... би, ... ... ... даяр ер. Хан ... ... беделді. «Қазақ
жазушыларының тарихи романдарындағы батырлар бейнесі, ... ... ... ... ... ... адами қасиеттері, хан-сұлтандармен қарым-
қатынасы, тағы басқа суреттеулер барлығы жиылып ... ... ... енді ... ... ... замандар елегінен өткен [38, 167
б.]. Ол өзінің атқарған ірі, кесек істерімен ел жадында ... ... ... жаугершілік заманда тиіскен жауды қуа-қуа Есеттің Маңғыстауға да
барғаны – ... ... ... ауанына қарағанда, өмірінің бір
сәттерін Маңғыстауда өткізген сыңайлы. Ол ... аңыз ... ... өңірінде осы Есет батырдың өліміне қатысты ... ... бар: ... жүз ... ... ... қазіргі Шетпе елді
мекенінің Бозашы бағытындағы «Иір» жерінде соғысады. ... ... ... ой ... бөгіпті-міс! Есет батыр ... ... ... ... ... ... Осы соғыстан кейін Есет батыр ауырады
да, өлетінін біліп, ... ... ... қосын артатын ақ атаны бар екен.
«Мен өлгесін сол атаныма артып, Жемнен ... ... Ақ ... жеріне жерлерсіңдер», – дейді. Осы қаралы керуенді Атағозы ... ... ...... аңыз ... ... ... батырды Жем
бойына жерлепті», – деген сөз де шындыққа жанасымды да зираты сол маңда.
Ал, орыс ... ... ... туралы баяндағанында
Ә. Кекілбаев Есет батырды ... ... ... деп ... еді [39, 38 б.]. Сонда, жоғарыдағы аңыз бен орыс зерттеушілерінің
еңбектерінде жазылған ... ... ... ... Оның Атағозы
батырмен дәуірлес, дос болуы, майдан даласында жауға қанаттас шабуы сөзсіз.
Атағозы да – әйгілі ... ... оны ... ... де
жазған. Ал «Айырақты» шығармада «Жаман Айырақты» деп аталған. Бір ... жер ... екі ... да ... ... ... және бір батыр Есеттің аты да аталады. Екеуінің де батырлығы
бір-бірінен кем ... ... ... ... ... бастаған Адай
қолы Жем мен Сағыздың бойындағы ауылдарын күнара қиқулатты да ... 279 ... ... де ... ... алып ... жоқ. «…ХVІІІ-
ғасырда Адай басқа да ... ... ... ... елді Арал ... батысына қоныстандырды. Ол кезде: Жем, Ойыл, Темір өзендерін
жағалай қалмақ ... ... Есет ... ... осы өлкені
қалмақ басқыншыларынан тазарту мақсатында халық күресін ұйымдастырып,
оларға қарсы соғыс ... ... ... ... ... соң, ... ... тарайтын тайпалармен қатар, басқа рулар: Жем, Ойыл, Темір
өзендерінің бойын мекендей бастады», – делінген.
Темір ... ... ... ... ... ... ... Бұл
Есеттің бір-екі тұста ғана аты аталады. Әкесі ... да – ... ... ... оның да аты жүр, ... жақ ... Есенқұл, Назар,
Сабытай бастаған адайды қойғаны» айтылады.
«Соған осы Жанарыс балаларының өзінің де күші ... ме?» – ... ... ... отырған баппен қимылдап, баппен сөйлейтін ... ... аты ... бәрі – ... ... ... ... тұлғалар
[39, 277 б.].
Осы батырлар жөнінде тың деректер айтқан зерттеушілер де бар. ... ... ... Есек батырын «Есет» деп, сәл өзгертіп алған. Халық
аузындағы әңгімеде оның аты ... ... ... оның ... қойылған «Есекжал» деген жер бар.
Есенқұл батыр аты тарихи деректерде жиі жазылыңқыраған, Ә. Хасенов
өзінің «Үш ... ... атты ... ... ... ... оған құрмет көрсетіп, есте қалдыру – бүгінгі ұрпақтың парызы», ... ... елі үшін ... ... ... ... Назар, Шотан,
Есенқұл, Есек, Сабытай сияқты тарихи тұлғалардың есімін ерекше ... ... ... ... іс ... ғана көрсетіп өтеді.
Ғылыми орта көп біліңкіремейтін Есенқұл, Есек те ... ... ... ... ... ... «түрікмен жақ қанатты соған ... да – ... ... жылы – Есек ... ... дәуірлеп тұрған кезі.
«Күлтөбенің басында ... ... ... әңгімелердің қалған тұсы еді. Еділ
қалмақтарының қазақтарды ... кезі ... Бұл да – ... батыр
тұқымы. Темір даласындағы шайқаста екі Есет бірдей шайқасқан.
Романда өзінің дара болмыс-бітімімен, саяси қайраткерлігі, батырлығымен
бөлектенетін айырықша тарихи тұлға – ... ... ... ... ... ... ... рет «Үркер» мен «Елең-алаңда» бас кейіпкердің
бірі ретінде шабытпен ... Оған ... ... сөз де, ... жыр да, саясатқа қатысты тарихи деректер де біршама ... ... олар ... ... ... бейнесін ашуға көмектескен. Атақты
жырау Тәтіқара:
«Қамыстың басы майда, түбі сайда,
Жәнібек Шақшақұлы – болат найза.
Алдыңнан-су, артыңнан-жау шапқанда,
Ер ... ... ... ... рухты ерлігін өлеңге қосып, келер ұрпаққа мықтап табыстап кеткен. Бұл
өлең сол ... ... ... ... [71, 70 б.]. ... майдан даласында жауынгерлерді жігерлендіруде мәні зор. Бұндай
өлеңдер ... рух ... ... ... ... ... ... сақталған. Бұл – баталды картинаның бір көрінісі.
Қазақтың рухани ұстазы А. Байтұрсынов Жәнібекті алғаш бала ... 126 ... ... ... ... «Қол ... жол алайын деп тұрған
ұл екенсің. Жолдастың мыңын ... ... ал. Мың ... бір кісі ... Олжаңды аямасаң, жолдасың қалмас жаныңнан», – деген сөзін
келтірген [72, 15 ... ... Б. ... Ә. ... М. Мағауин, Н. Төреқұлов,
С. Қондыбаев, Г. ... тағы ... ... ... ерлігі туралы
жақсы жазды. І. Есенберлиннің «Көшпенділерінде», С. ... ... ... ...... ... ретінде көрініп өтеді.
Шақшақ Жәнібек – қолбасшы, мемлекет қайраткері, дипломат, жоңғарларға
қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылардың бірі. Жоңғар батырларымен ... ... рет ... ... ... бір ... Б. Адамбаевтың «Шақшақ
Жәнібек батыр» атты көлемді зерттеу мақаласы. Бұл – 18-ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... – 1300 жолдай. Жырда
көптеген ерлердің аты аталып, олардың өшпес қаһармандығы мадақталады», ... Р. ... [73, 122 ... ... ... ... екі ... оқиға айтылады: біріншісі
– Аралбай есімді қалмақ ханының ... ... ... соғысқа қатысып,
дұшпан батырын жекпе-жекте жеңіп, асқан ерлік жасауы. Екіншісі – ... ... ... ... босататын жойқын ұрысқа қатысып,
теңдесі жоқ жүректілік көрсетуі [73, 123 б.].
Шақшақ Жәнібек атын көзі ... ... ... мықтап қалдырып
кеткен әйгілі батыр. Оның ерлігі тарихи жырларға да ... ... ... нығайтуды белсене жақтаған. Оның таңдауы және
батыл қолдауы бойынша Абылай сұлтан Орта жүздің ханы болды. ... ... ... ала отырып, еңбектерінде оны өз заманының ең беделді
адамы етіп бейнелеген.
Қазақ тарихында бірнеше Жәнібек ... Н. ... ... ... ... жазған. Ол Шақшақ жөнінде: «Алғашқы қадамынан-ақ
көзсіз ерлік танытып, жаудың бас батырын найзаға ... ...... ерекше құрметіне бөленеді. Бірте-бірте ол сол дәуірдің бас ... [72, 195 б.]. ... ... ... ... Аю – бәрі де
«Үркер» мен ... ... ... Олар ... да аңыздар
жетерлік.
Жәнібектің өз заманының жан-жақты, сегіз ... бір ... ... екені
романда бейнеленген.
Өз бойыңа сай болсын,
Сауыт-сайман – жарағың.
Тұлпар болсын – мінгенің,
Сұңқар болсын – ілгенің,
Сұлу болсын – ... ...... ... сөздер тек осы Жәнібекке қатысты айтылғандай. Мықты жараған ереуіл
ат, құрсанған сайлы қару-жарақ, киім, асыл жар – ... бәрі ... ... ... ... ұлы ... ... бастап, өз ... ... ... ... ... маңдайына батырлықты ғана
жазғандай. Шығармада да сол сарында беріліпті. Қаламгер: Көшей, ... ... ... Аю, ... ... ... ... аңыздарды
сөйлетеді. Батырлық дегеніңіз – әскери кәсіп. ... оны ... ... ... ... ... 15-16 ... аты шыққан. Жәнібек
те сол лектен. «Қырымның ... ... ... ... аз ... ... жыр ... бар [74, 232 б.]. Бұл сол әулеттен батырлық ... келе ... ... ...... ... арқылы
жалғасатын темір сақиналар. Бір тұқымдағы батырлық үрдіс те ... ... ойды ... Бұл ұғымда шынжыр – әрі беріктіктің,
батырлықтың, әрі ... ... ... ... Біз ... ... те, Есет те, Бөкенбай да сондай батырлар тұқымынан. ... ... ... ... ... ... көрсете алған.
«Тарқан» шені де Жәнібек атының шарықтап шығуына себепші болады.
Қазақта «тарқан» ... ... ... көп ... «Тарқан» сөзі
«Тоныкүк» ескерткіш жазуында, «Онга», «Суджа» ескерткіштерінде кездеседі
«Апа тарқан» үлкен деген мағынаны береді, ... баға ... адам ... – ең ... әскери атақ, ақсүйектік – феодалдық титул» [75, 47
б.]. Тарихта «тарқан» ... ие ... ... ... ... оларға бірталай жер иеліктері тиесілі болған, жеңілдік жасап,
оңайлату, босату орыс мемлекетінде де болған (ХҮ-ХҮІІ ғ). Ә. ... ... ... ... атақ ... деректер нанымды
баяндалған. Еңбекте қызыл империяның өзге халықтарды атақ беріп, ...... ... бір көрінісі осылай берілген.
...«Олар хан алдына кез-келген уақытта бара ... ... ... ... өзі иемденеді», – деп келтірілген деректердің арғы түбі
негізсіз емес [75, 47 б.]. ... ... ... ... екені
аңғарылады.
Ә. Кекілбаев «Елең-алаң» романында «тархан» ... ... ... ... ... бар, ... сөз ... оның: мәні-
мағынасы, қолданылысы, атқаратын ролі – үлкен ... сан ... ... ... ... қайтарып алуы романда кеңінен сөз болады. Бұл да –
отаршылдық саясаттың аярлығының, өз бодандарын бұғаулаудың бір көрінісі.
Қазақтың ... ... ... ... мен ... арақатынасы жақсы
болып келеді. Тіпті сеніміне керек ... олар үшін ... ... ... ... де жеке ... елдік мәселені жоғары қойған. Оған хандық
дәуірдегі жыраулар поэзиясы да анық дәлел бола алады. Әбілқайыр ... ... ... оның ... ... адам – ... Ол ... әр қырынан
көрінген. «Жәнібектің аты – Жәнібек болар ма еді? Өзі – қай ... ... кем?! ... ... ... жармасып жүрген жамандарың
түгілі, Әз ... өзі де ... ... ... ... тіл қататын», –
деп, бірінші кезекте оның ... ашып ... [47, 306 б.]. Ол – ... ... ... адам. Мұның мәнісі төмендегі ... ... ... қара да, төре де бәрі бір. ...... айдап әкелген елі, арқалап әкелген жері ... ...... бай, ... көп болса да мал мен жанды ұстауға
ақыл, билік және күш қатар ... Мен ... ... – осы ... ... ғана бар. Сондықтан да төренің де, қараның да күні Жәнібекке ...... [47, 196 ... енді ... ... ... ... батырдан Жәнібекті, биден
Қазыбекті, ақылгөйден Бұқарды ағалаған қараның да, ... де басы ... ... ... жетпеген қараңа да, төреңе де – ол үшеуі илікпейді. ...... ... әкелген елі, арқалап әкелген жері жоқ. Ел
де, жер де – бұлардікі. Қараға ...... бай, ... ... мал мен ... ұстап тұруға: ақыл, білік, күш керек. Үшеуі де ... ...... ісі түспесе, бұлардың – оған ісі ... сәл ашса да, дәл ... ... бір ... ... «Ағайынды
бездіргенің өзіңе абырой болса, жер түбіндегі нағашыларыма көшіп кетем», –
деп қорқытпақшы болған бір бопсашыл ағайынға:
«Шырағым, Жәнібектің ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Менің ығымнан асқан пана, сәлемімнен үлкен
абырой таба алсаң, бара ғой», – дейтіні де сондықтан [47, 306 б.]. ... төрт ... ... ханның да, елдің де сеніміне кірген адам
ретінде суреттелген.
Қазақ даудан көз аша алмай тұрып, биге ісі түспей, жаудан көз аша ... ... ісі ... тұра ... Ендеше, би мен батырдың алдынан –
есі бар төре мен қара ... өте ... ... Ел ... ... ... мәтінді өсіре отырып, көркемдеген жазушы Батыс өңірінің
аңыздарын да жетік білетіндігін байқатады. Әңгіменің кей Жәнібекке ... ел ... ... ... ... ... ... тұста қаламгер үшін аңыз – сөз мәйегі, бұлтартпас шикізат көзі. Өзінің
билігімен, сөз ... аты ... ... аузына қаратып, сөзін
тыңдата білген Жәнібекті автор: «Әрине, ... бәрі ... ... ... жақсы лебізін пайдаланып, күллі Орта жүздің бетін бері қаратып
алуға күш ... ... ... ... ... бір ауыз ... ... аттандырғанда, Барақтың хатына бір жыл бойы жауап бермей қойғаны –
сол ...... [47, 288 ... ... ... ... шешендік қыры, білгірлігі,
саяси қайраткерлігі, беделі де анық ... ... әзір ат ... бара ... – тек ... ... қана» Ендеше, алдымен, ақылды сол
Орта Жүзге салғаны жөн» [47, 293 б.]. ... және бір қыры – ... ... ... ... олжаның бастысы – хандікі, оның ... да өз ... ... батырлар жомарттық жасап жетім-жесірлерге
де олжадан үлестіретін болған. Бұл ... ... ... ... ... екенін байқаймыз.
І. Есенберлин «Көшпенділерінде» Жәнібек пен Әбілқайыр ... ... ... ... ... ... Әбілқайырға да тікелей қатысы
бар қазақ арасында қалыптасқан саяси жағдайды былайша өреді: «Үлкен ... ... – тек ... ... балалардың ғана хақы бар. Қазақ елі бұл
дәстүрді берік ұстап келген. Ал Әбілқайыр болса, ... ... ... ... ... ... Осы себепті жұрт Үлкен Орда ханы етіп,
Болаттың ... ие ... ... ... ... ... ... бар әскерімен майданнан кейін шегінді. Өзінің ордасын енді ол
Қазалы қаласынан ... ... ... ... бас батыры,
туған жездесі Шақшақтан шыққан Қошқар ұлы Жәнібектің жеріне іргелес – Ырғыз
өзенінің бойына әкеп тікті» [50, 376 ... ... ... де, ... де ... екенін автор анық
аңғартқан. «Үркерде» де автор «бұның әзір ат басын тіктеп, бара ... ... ... ... ... – деуі ... ойды ... түседі. Ал, С.
Сматаев «Елім-айында»: «Жәдік тұқымымен тайталасып, бой көрсетер мінезге
жеткен, ... ... ... ... ... ... ... сыйынады.
Айналасына: Есет, Бөкенбай, Жәнібек сияқты беделді батырларды топтастырып,
анау-мынаудан онша қысылып-қымтырыла қоймайтын білігі мен білегі ... ... ... үш ... Жәнібек жөніндегі ойлары бір ... ... [49, 45 ... ... айтқанда, біз оның батырлығы мен саясаткерлігін бір-
бірінен бөліп-жара алмаймыз. ... Н. ... ... ... ... ... ханның жеңімпаз, сенімді батырларының бірі. Кейін Орта жүз бен Кіші
жүз қазақтарының саяси өміріне ... ... ... мен ... ... ... қатысып, шешуші рөл атқарған. 1742 жылы
қазақ ... ... ... ... ... ... тархан атағын
алған. Патша әкімшілігі Жәнібек тарханға – Орынбор мен Орта Азия ... ... ... ... қауіпсіз болуын жүктеген. Ол бұл сенімді
мүлтіксіз ақтап отырған» [72, 197 б.].
Романда: «Дәл бүгін таңда Орта ... ел ... ... ... да – ... ... ... Сол Жәнібек, міне
Әбілқайырдың қасында. Олай етпеске – Жәнібектің жағдайы да ...... бар [47, 304 б.]. ... ... ... ... ... жөнінде тек
жағымды ғана сөз айтады.
Ғалым Ерофеева да өз шығармасында оған айырықша тоқталып өтеді. ... ... ... ... ... нөкерін ертіп, көрші өлкеге аттанады.
Бес күн жол жүрген топ түс ... ... ... өсіп ... ... ... ... ұйқы құшағында жатқан жас жігітті көреді.
Жігіттің келбетіне ерекше сүйсінген Жәнібек ... ... ... ... ... қуат ... ... ердің еріне бітер болар», – ... ...... екі ... ... ... жіберіп, «күллі дүниені құшағыма
қусырып аламын» дегендей, жатысына қараңдар! Осы жігітті ұлы болашақ күтіп
тұрғаны анық. Осы ... ... мен ... ... кетейін!».
Келтірілген абзацта Жәнібек – нағыз сыншы, «Мал аласы сыртында, адам аласы
ішінде» дегендей, жатқан жігіттің ... ... оның ... ... ел басын ұстар азаматтығын бағалап, дәл ... ел ... ... ... ... ... ... ұйқыдағы
жігітті найзасының ұшымен қолынан түртеді. Ол атып тұрып, оқтаулы садағын
Жәнібектің көкірегіне тақайды. «Тоқта, ақымақ! – ... ...... Мен – ... ... жау ... ... «Сен даңқты Жәнібек
болсаң да, жөнімен жатқан өзіңде шаруасы жоқ кісіге тиіспе!» – ... ... ... өзімді ат үстінде тұрып, найзамен түрткізбеймін. Мен ... ... ... Сен ... ... сол жаққа кет, мен –
Әбілқайыр сұлтан, оң ... ... Әй, ... ... ... ... сыйлаудан қалған?». Жәнібек атынан түсіп, қолын ұсыныпты. Сол
жолы достасқан екеудің содан соң жұбы жазылмапты [58, 64 ... ... ... қаламгердің романдарынан көп кейін шықты, бірақ
бұл ел аузында бар әңгіме. Аңыз Әбілқайыр ... ... ... ... екі тектінің достығы солай өмірлік болыпты.
Ал «Үркер» романында бұл аңызды автор, керісінше, Жәнібекке теліпті:
«Жылқы шетінде ... ... бір ... ... ... ... дейді.
Астына көк жона төсеніп, басына сүйек бас ер жастаныпты. Кәрі батырдың іші
бірдеңені ... ... ... ... хан ... да ... ... жүрген ханның қосына тартыпты... Мұны естіп-ап Әбілқайыр: «Дәу ... сол ... ... жүрмесін. Сәнқой неме еді. Айдалада астына көк
жона төсеніп, ... ... бас ер ... ... ол не ... – деп ... Сүйіндіктің айтқан жеріне қалың қолды тасаға қойып,
шағын топпен салып жетіп келсе, көлдеу ойды шүлпілдей ... көк ... ... Жылқы шетінде үстіне өңіріне күміс талшық зер жүгіртіп, боз
тайлақтың жүнінен құс таңдай қып ... боз ... ... астына су
жыландай сумаңдаған боз арғымақ мініп, ат жақты, ... ... ... ... сақал-мұрт қойған бір бейтаныс боз жігіт тұр» [39, 114
б.].
Қаламгер тұтас аңызды екі бөліп берген. ... аңыз ... ... ... ... хан ... алмастырылып, көркем
суреттеулермен айшықталған. Ерекшелігі автор тарапынан Жәнібектің байлығын
көрсету ... ... ... ... ... ... бас батырын
өлтірген, 24 жасында қол ... ... де ... Жәнібек осылай табысады
ханмен.
Қаламгердің публицистикалық ... да ... ... ... ... мен ... үшін ... етеді. Тарихты
тануға жаңа бағыт-бағдар береді, оны ... ... ... ... «Батыр болсын, басқа болсын, Жәнібек – ұлыс бегі.
Қазақтың ... бір ... ... ... ... ... ... Аса
ірі саяси тұлға. Есет пен Бөкенбай да сондай болған. Олардың ханмен тізелес
отырып жүруінің себебі де – осындай ... ...... [69, 347
б.].
Осындай деректерді саралай келіп, батырға қатысты мынадай тарихи-саяси
істердің басында ... және оны ... ... ... В. Урусов жүргізген келіссөзде (1738 жыл), Неплюевтің Орынбордағы
келіссөзінде (1742 жыл) ол Жәнібекті: «Екі ... да ... ... екі
орда да хандардан беделі артық, екі орда да хандармен бірдей тыныштық пен
тәртіпті қамтамасыз ете ... ... ... – деп ... ... ... ... (1747 жыл), Нұралыны хан ... ... ... ... (1749 жыл), осылардың барлығында да
Жәнібек аты ... ... ... ... жазушының: «Жәнібек
қашан көзі жұмылғанша, Әбілқайырдың қасында жүрді. Оның тірі ... ... ... ... ... аз. Бұл арада: «Ақылды, өзі ханнан кем емес
Жәнібек Әбілқайырдан неге безіп кетпейді?» – ... ... тууы ... ... ... үшін күрескен жоқ. Қазақтың мемлекеттілігі ...... сөзі тағы бар [69, 347 ... ... ... тарихи тұлғаның өміріне қатысты деректерді
нақтылап, оның ... ... ... ... үшін, міндетті түрде
романда қолданылған ... бере ... ... ... ... ... ... сыр тартып: «Ата, ерлігіңіз көп қой, бірақ соның зорын
айтыңызшы», – деп қолқалайды.
– Жауға ... қол ... ... ... шепті бұзғаным, ерлік емес,
заман жүктеген тірлік қана деп білемін. Менің өзіме-өзім риза ... ... деп, ... ... ... тың ... ... Қысқаша түйіндеп берсек:
– Өзі місе тұтқан ол ерліктердің бірі – Қабанбай батырдың тапсырмасымен
көрдің бет ағашын алуы; Екіншісі – ... ... ... ... кіре ... ... ... жыланның басын шайнап тастауы;
Үшіншісі – елуге тақаған жасында шешекке ұрынып, оның қышымасына шыдап
бағуы [47, 200 ... ... ... ... қолы ... күні ... далада
төмпештей төкпектеген қара жауынның астында қалыпты. Өліп-талып бір молаға
жетіпті. Қара жауын қарға ұласыпты. ... ... жұрт ... ық іздеп,
көне моланың ішіне ыққан ... ... ... ... ... тамдарға
кіріпті. Біреулер аузы ашылып қалған көрдің ішіне сүңгіпті. ... ... бірі ... ... батыр лахаттағы сүйекті әрі ысырып ... ... ... кеп ... ... ... тақтайдың қалдықтарын
сыдырып алып жатыр дейді. Қараңғы түн. ... көр. ... ... ... ма ... – деп, ... қабірді жапқан қалақ тақтайдың шетіне жабыса
кетіпті. – ... ... ... ... ... алып бара ... бұл қай
аруақ атқан! – деп, күркірей тіл қатыпты. Сонда әлгі ... – «Әй, ... ... өлген саған не ық, не пана керек?. Сен түгілі, мына ... ... ... ... ... деп отыр. Соған тамақ пісіріп ... ... Енді ... ... ... ... жат былшылдамай!» –
депті...
Енді екі Жәнібектің әңгімесінің жалғасын оқиық:
– Ендеше, өз сабырыңа өзің риза болған жерің бар ма, соны ... Екі ... риза ... Қай бір ... жұрт ешкі ... ... ... өздерін-өздері осқылап, үсті-бастарын жарақаттап,
дал-дұл қып ... Сол ... ұрын ... деп отырған жылым еді. – Бетім
қара қожалақтанып барсам, қайын жұртым үркіп кетіп, қыздарын бермей қояр, –
деп, қашан ... ... еш ... қол ... бір ... ... ... келе жатып, атыма азғантай от
шалдыртайын деп, сексеуілдің көлеңкесіне қисая ... ... ... ... ... жүре бергендей болды. Көзімді ашсам, бір ақ қара бас ... ... ... «ін ... деп, жылжып келіп қалыпты. Қимылдасам,
қорыққан жылан ... алуы ... ... ... ... жата ... ... сала бергенде, тісіммен қырқып алып, түкіріп тастадым [47, 262-263
бб.].
Жазушы бұл тұста аңыз ... ... ... ... ... ... ... айтылатын аңызды да, шешендік сөзді де
түп-түгелімен Айбастың Арыстанбайына теліпті. ... ... ... ... ... ... жоқ – Тайлақ батыр қосылыпты.
Мұндағы мақсат – жиынтық бейне жасау тәсілімен ... ... ... ... ... Арыстанбайдың ерлігін баса көрсету.
Арыстанбай Айбасұлы – тарихта болған адам. Ақтөбе, Орал, ... ... ... ... ... алдында аралаған қаламгер ол туралы
мәліметтерді де мұрағаттардан, ел арасынан ... ... оның ... ... ... Арыстанбайын бұрындары кім көзге іліп жатушы еді?
Көп көк ... бірі емес пе еді? Ал ...... мына ... ... ... ... – деп жағасын ұстапты. Автор осындай
сөйлемдермен ой-пікірін нақтылаған [47, 262-263 ... ой ... ... ... ... Арыстанбайға әдейі
көшірген. Арыстанбай – Әбілқайыр ханмен жақсы сыйлас, 1722-29 ... ерен ... ... ... ... ... өлтіретін
қақтығысында 40 сарбаздың бірі болып, ол да өледі. Қаламгер Арыстанбай
туралы «Дуадақ ... боз ... атты ... да ... ... ... қол ... қарап, сол кездегі қазақ қоғамында кімнің
кім болғанын айқын ажырата беруге болады. Олар: шекті ... ... ... ... ... ... Өтебай, Қаракөбек, Төлебай,
қаракесек Айдарбек, Қаражан, ... ... т.т.» [61]. ... ... ... адамдардың арасында Арыстанбай да бар ... ... ел ... үлкен бедел-абыройға ие, хан сеніміне ... ... ... ... сөз ... ... аңызы бірнеше қаламгердің еңбегіне негіз болған.
Соның бірі – Қ. Жұмаділовтің «Таңғажайып дүние» ғұмырнамалық ... ... ... ...... та, ... – Қабанбай. Бұл детальдар –
халық жадындағы «Абылай ... ... ... сынауы» деген аңыздан
алынған [76, 9-10 бб.]. ... ... осы ... бір ... ақын ... ... жазыпты. Оны осы зерттеудің ... атты ... ... ... – ақын ... ... хан мен Керей-Жәнібекке
қатысты аңыздайды. Шатастырылып ... ... де бар ... ... ...... Жәнібек. Тағы басқа аты аталған адамдар да ... ... бір ... ... Аңыз мазмұнында батырлардың
адамгершілік аясынан шығып ... ... да шаң ... басы алып қашып, енді бірде Маңғыстауда бертінде өмір сүрген Абыл
ақынның жолдасы, белгісіз бір ... ... да ... ... ... нұсқасында күйші Төремұраттың аты да кезігеді. Уақыт ... да ... ... ... бар. Мұны да ... қараңыз.
Осы жерде біздің қосарымыз: жазушы тек шешендік сөз ... ... ... ... ... негізінен, осылармен мазмұндас,
оқиғасының ауаны сәл бөлектеу айтылатын, жеке-жеке, дербес аңыздар да бар.
Оларды ... ... ... ... ... төкпелетіп, көркемдеп
жеткізуіне қарағанда, солар да әсер еткен.
Бірінші аңыз екі нұсқада айтылады: оның біріншісі – ақын әрі батыр ... ... ... – Ер ... ... Әр ... жүгіріп,
әр версияда, әр батырға телініп айтылған, басын әр бағытқа бұлталақтатқан
аңыздың құйрығы да ұзын. ... ... ... ... ... ... да ... Бұл аңыз дерегін С. Мұқанов өзінің ... ... ... ... ... ... бұрын жазды. Қысқасы, аңыздар ... ... ... кең жайылып, жалпылама сипат алған ерлік іздері.
Демек, жазушы, әуелі, шешендік сөзді жаңғырта, ... ... оның ... аңыздың ерлік тұсын баяндаған сәттерін, тұлғаның
батырлығын баса суреттеу үшін, ... ... ... өз өңірінде
айтылатын мазмұны ұқсас аңыздардың да бояуын қоса, байытып, өркештендіре,
төкпелете ... ... ... ... ... оны да місе тұтпай,
басқа бір батырлардың басында болған ұқсас ... ... ... ... ... ... ішкі ... тұтастығын сақтап жеткізген.
Мұндай сәттерде тарихи ... те ... ... ... кетіп
жатыр.
Ал Арыстанбай бейнесін сомдағанда, Адай Төлеп Әнетұлына байланысты
айтылатын батырлық аңыздарды іріктеп ... оның ... ... ... ғана ... Осы ... жазушы өзінің шабытына сыймай, төкпелете
енді ер Төлеп туралы және бір ... ... ... енгізбестен тұтасымен
пайдаланған.
Маңғыстау өлкесінде осындай геройкалық сипатта құбылып айтылатын
құнарлы аңыздарды әр ... ... ... ... ... ... ... әсерлі гипербола, литота – Арыстанбай ерлігін әсерлі
суреттеудің басты құралы.
Қаламгер бір тұста, Маңғыстау жерінде ... ... ... ... бір сөйлемін ғана алған: Жүргінші ... ... ... ... ...... ғой. Аяғы салақтап бұл неге келе жатыр? – деді
[47, 265 б.]. Дәл ... ... аңыз ... ... батырға қатысты
түйдектеліп айтылады. Сүйінғара кім?
Сүйінғара Үргенішбайұлы – 1756-1841 жылдар арасында өмір сүрген халық
батыры. Талай аңыз ... ... ... ... Ә. Кекілбаев: «Сүйінғара –
тарихи тұлға. Көп уақытқа дейін қазақ даласын қос өкпеден ... ... ... ... саясатынан тысқары қалып жүрген Маңғыстау мен Үстірттегі
ата қоныстарды қайтарып алып, батыс пен ... ... ... ... халық қайсарлығының сардары – Сүйінғара. Ол ... ... ... туған өлкесінің бүтіндігін көздің қарашығындай сақтай
білді. Сол жолда басын талай оққа ... аулы ... ... ... ... ... адам ... қиянат шекті.
Сонда да, дербестігі мен жер бүтіндігін қырағы қорғаған қаһарман тұлға
ұлан байтақ ... ... ... үшін ... ... ... да атсалысты. Сүйінғара – өз кезіндегі төрт тарапқа түгел
мәшһүр азамат. ... ол ... ... ... ... ... ... өміршең есім» [77]. Осы тарихи тұлғаның ... ... ... ... ... сәтіндегі Байқара басында болған
жайларға қатты ұқсайды. Өз ... ... ... ... ... ... ұзақ толғатып барып, Сүйінғара бейнесін жинақтық образға ... Г. ... де, ... біртуар ұлы Х. Досмұхаммедов тағы басқалар
өз ... оны ... ... ... ... ... атты ... «Жұлдыз» журналында жарияланған. А.
Құдайбергеновтің ... ... төрт ... ... ... – Сүйінғара. Батыр жайлы М. Тұрсынованың, ... ... ... Ә. ... Тілеповтің еңбектерінде, З. ... Р. ... ... т.б. ... ... ... мол
кездеседі. Әнуар Әлімжанов ... ... атты ... ... ... деп ... ... Сүйінғараға қатысты айтылатын аңыздарды – Арыстанбайдың
басына жинақтап берген. Қаламгер екі батырдың ... ... ... ... бір ... бейнеге топтастырған.
Мысалы, «Елең-алаң» романының 256-257 беттерінде аталмыш оқиға Байқара
мен Арыстанбайға, ... ... Ел ... ... ... ... мен ... арасында бітіспес дау болады.
Сүйінғараның адамдары Ботақараның екі үйір ... ... алып ... ... ... ... ... деп, тұтқын қылып
ұстайды. «Не – адамын әкетсін, не – ... ...... ... ... ... дейін жылқыны қайтармаса, Керекті өлтіретінін
ашып айтады. «Сүйінғараның інісін өлтіру қайда?!» – деп, бұл жақ ... ... ... ... ... ... ... әбден өлтіруге
айналғанда, Керек айтыпты дейді: ... де, бір ... ... ... ... ... – деп. ... сойып, әбден тойдырып болған
соң, бірдей ақ матамен ... ... ... жапқан бес кісі бес жағынан
қылышпен кескілеп өлтіреді. Кім екенін ... ... ... қауіп
төнетіндіктен, беттерін көрсетпеген, ел іші де дәл кімдер екенін ... ...... ... ... екі ... ... әбден берекесі кетіп, елші-
мәмілегер болуға ешкімнің жүрегі ... Бұл ... ... ... ... інісі Қуандық ... аңыз ... деп те ... 4-5 жылдан кейін Сүйінғараның аулына келеді.
Алыстан ербеңдеп келе ... ... есек ... ауыл ерсі көреді.
Жақындай келгенде байқайды, үстіндегі адамның ірілігінен мол денесі көміп,
ат – ... ... ... ... Атқа мінгенде, тізесі аттың басына
жетеді екен. Байбоз, Жамбоз – Адайда адамдарының ... аты ... ... ... жатқанда, қаралы үйдің балалары оны ... ... ... ... ... есіктің алдынан келді,
өлтірмеңдер!» – деп ... ... тіке ... ошақтан озбай түсетін мейман бейбіт, дос-жар
тілегін алға салған адам. Ішіне құлтасы жау адам ғана – ауыл ... ... ... ішіп ... ... ... ... дейді:
«Жеңгемізбен күнде жатып жүрсің ғой, төсекті екеумізге бөлек сал, ағамның
арқасын өзім қасып, ... ... – деп. Бір ... ... ... ... ... тіл қатпапты.
Романдағы берілісі: «Тап бұл ауылдың алдынан шығып, көтеріп түсіріп ала
қоймасын ... келе ... ... желкедегі жеке төбенің басында
тұрғандарды танып, солай бұрылды. Ат үстінде тұрып жағдай ... ... ... жатқан ыстық ықылас көре қоймаса, жөндеріне жүре беретін
көлденең көк атты емес, әдейі іздеп келе жатқанын ... деп, ... ... ... ... іліп, жаяу беттеді» [47, 266 б.].
Аңыз мазмұнына ... ... ғана ... ... ... Мұның да негізі бар. Жалпы Адай ... ... ... ... «үш ... ... Олар: Сүйінғара, Ботақара, Қаракісі.
Оқиғаның романдағы берілісі: «Бұл ... ... келе ... ... ... гөрі өзі кеп ... түскен көкжалды тап беріп, ... ... ... ... ... Бәби ... жұрт ... жөн
сұрамады. Қонақ өзі айтпады. Қолға су ... ... ... Бәби ... ... ... ... кең жатсын, төсегін
көлеңке бетке ... ...... ... іліп ... ... ... маған: «Сенің қолыңның уыты бөлек. Жотамды өзің ... ...... еді. ... ... бері ... ... Төсекті бірге салыңдар», – деді. Жақын маңдағы ... ... киіз ... бір ... ... екі еркектің ләмим тіл қатысқандарын
құлақтарын қанша түрсе де, ести алмады. Таңертең екі ... ... ... ... ... екен [47, 266 ... аңыздың бұл нұсқасында Керекті бес кісі кескілеп өлтірсе,
аңыздың екінші жосағында оны ... ... Ол ... Ә. ... ... былайша түйдектеледі: «...Бұл оқиға 1832 ... ... ... шауып кеткен соң болады. Қолдың көбі түрікмен
болғаннан кейін, Адайлар исі ... ... деп ... ... Хиуа ... ... еш қатысы жоқ. Ашу – ... ... қол ... ... ... ... ... Түрікмендерге
Бәйімбеттер ара түседі. Бұлардың басшысы – Меңдібай. Арашашы жағының қарасы
да мол. Екі жақ осы күнгі Ақшұқыр маңында ... ... Ел ... екі ... ... ...... Бірақ сарт-сұрт болуы – ақиқат. Сонда
қате тиді ме, әлде бата тиді ме, ... ... ... Екі елдің арасы
ушығады [78, 76-78 бб.]. ... екі ... ... ... ... ... ойына сай, романның осы тұсына дөп келтіріп, Арыстанбай мен Бәби ісі
етіп ... Бұл ... ... ... дереккөз – ел аузындағы аңыз бен
тарихи мәліметтер. Басым пайдаланылғаны – аңыз дерегі.
1832 жылғы оқиға – ... ... ... ... ... ... ... екі баласы мен інісі, екі ...... ... ... айырылады. Біреуі сонда тұрып қалады да, ... ... ... – деп қайтып келіпті-міс... Осылайша у ішіп
отырған ауылға шабуыл жасауға батылдары бармайды, бірақ ... ... ... ... Кек ... адамда тұрыс бола ма, бір күні ... ... ... ... ... ... ... Қалдыбайға
тапсырады. Екі ел бір-бірін алыстан бағып, тың тыңдайды.
«Құныкер ...... ... ... ... кім
болыпты, көтіне қарасын, – ... ... сөзі ... ... ... ... Қоректен, артық болмаса, кем емес, қанға – қан, өлтіріп
қанын ішем!- дейді. Ботағара Қорекке кесімді естіртеді. Сонда Қорек: – ... бар: бірі – ... ... еді, жас ... қуырдағына
тойғызыңдар... Екіншісі – тумалас едік, дау менімен бітсін, ... ... ... адам ... ... Бауыздағанда
бақайымды қақсам, мұсылман қауымына қоймаңдар!» – дейді...
Бақилық болғалы тұрған адамның аманат сөзі – орындалмақ ... ... ... Өз ... өзі ... ... қуырдақтың бір табағы келеді.
Қорек соны түгел тауысады да, батасын оқиды... Ажал қаруы ... ... ... ... жата беріпті. Адам қанын төгу оңай емес, ... мына ... ... болған бірер адам «бәлкім, ердің жанын қияр»
деген үмітпен, Ботағараның жүзіне қараған екен. Ол көк талақ ... ... ... тұрып, шалт қимылдап, ойға алған ісін тындыруға иек ... 78-79 ... ... – екі ... арасындағы жаулық. Қаламгер біз келтірген
аңыздың соңғы нұсқасын өзінің айтайын деген ойын дәл ... ... ... ... өзге ұлт – ... болса, мұнда – түрікмендер.
Жазушы оқиға ... ұзақ ... ... ой ... ... екі ұлт
арасындағы күрделі де қым-қиғаш оқиға ұқсастықтарын жинақтап, тұтастырып
алған. Романда Таймас тұтқын боп ұсталса, ... ... ... ... ... ... ... жақын. Әлгі қақтығыстан кейін, екі ру
бір-біріне қатынаудан тіпті қалады. Арада 4-5 жыл ... ... ... ... адам ... ... ауылына баратынын айтқанда, ауыл
адамдары түгел қарсы болады. Қуандық көнбей, ... ... ... ол – ... емес ... Мен ... бойы ұзын адам Матайдың
Қуандығы еді. Тізесі ... ... ... ... ... келе ... болмағай. Егер, бұл Қуандық болса, менің ыңғайымсыз тырп етпеңдер.
Бөтен сөз, ... ... ... қара ...... ... Жолаушы
– болжағандай Қуандық. Айтқандай, сирақтының ұзыны ... Ауыл ... ... ... ... ... ... қонақ кәдесін жасап
келсе, төсегі үй ... ... ... ... ... ... ... сен ағамның қасында күнде жатып жүрсің ғой, маған ... ... ... Көп ... ғой, ... ... ... Өзім
қасиын. Ат арытып келген негізгі шаруам сол еді, – дейді ... ... ... ... ... ... ... қасына салынады. Екеуі сол
жерде төс қағыстырып құшақтасып, арқа қасысып табысады...
Ертеңіне Сүйекең боз бие ... ... ... ... ... ... Өткенге – өреует айтылып, бітім болады. Келесі жазда екі ауыл:
бірі – Елеғажы, бірі – ... ... ... ... ... ... ағылшынның әскери тыңшысы бар Аллақұл керуенін қолды қылып, суыртпақ
жібіне де тиместен, Сүйекең ағасына әкеліп ... ... ... ... ... ... қонақ Қуандық келген сәтті күн кейіннен «Аға арқасы
қасылған күн» болып қалулы ел есінде [78, 81 б.].
Таймасқа қатысты ... ...... қасып» табысу жоқ. Автор
қолданған көркемдік шешімде ... ... мән, ... ... ... ... Қуандық осылай, құн дауынсыз елді бітістірулі. Бұл ... ... ... ел мен ... ұлт пен ... ... ұстауда әлі де мәнін жоймақ емес. ... ... ... да біз ... ... ... ағайындық, қандастық үрдіс,
дәстүр негізінде бейбіт, парасыз, адамгершілікке негізделген жоғарғы рухта
шешуіміз керек. ... ... үлгі ... ... еткен. Елді бітістіру
мәмілегерлік істерін суреттеуде оқиғаларда жазушы Қуандықтың ... ... ... ... ... ... кесу сәттерін де қосып
жіберген. Оқиғаны да солайша молайтқан. Ол романда түгелімен ... іс ... ... ... еркін шарықтауына да мүмкіндік туған.
Жазушы образ жасағанда, бірнеше оқиға иелерінің басындағы ... ... да ... шығармай, тұтастырып жіберген. Сол себептен Арыстанбай
бейнесі де ... ... ... ... адамдар өмірде болған.
Аңыздардағы кейіпкерлер Адай елі түгел білетін есімдер. ... ...... ... батыры Сүйінғараның атакүлдігі. Демек, жазушы
қолданған ... ... те ... ... ... Тарихи оқиғаның негізгі
шындығы романға көркем суреттеулермен түскен.
Екінші аңыз мазмұны қысқаша былай баяндалады. Ағайынды екі ру ... ... ... адам ... болып, үлкен дау туады. Сол дауда Сүйінғара
кесік айтып, елді бітістіреді: «Өлген ... ... ... ... ... да ... – дейді. Романда оның да элементтері бар.
Мысалы, Байқараның қатынының аузынан жоқтау болып айтылатын ... біз ... ... ... жағдайлар толық сәйкес келеді. Бұл тұста
суреткер ұқсас оқиғалардың бояуын қосып, қоюландырып, бір жент жасаған.
Сұмпайы ауыл – Тоқбура,
Сұраулы еді ... ... ... ... ... жоқсың ба?
Мәнісін білмес боқтың да,
Мәңгүрбас ауыл, Тоқбура,
Қарақұрт кірсе құтанға –
Қақшып сап, көзін ... қой ... ... ба? ... ... ... ... қатысты аңыз мазмұны толық сақталған
[47, 356 б.]. Жазушы бұл ... екі ... оның ... Сүйінғараға қатысты тұстарын ғана әңгімеледік. Енді
нақты тарихи деректі алға тартайық. Байқара Қожасұлы да – ... ... ...... ... отарлау саясатына қарсы күрестің алғашқы
құрбандарының бірі. Әбілқайыр ханның Ресей қол астына ену ... ... ... келіспей, хан ордасы мен А. Тевкелев бастаған Ресей
елшілігіне қарулы қарсылық көрсеткен. Баймұрат батыр бастаған қол 1731 ... ... ... пен хан ... ... 15 ... ... Сырлыбай
Қожасұлы бастаған топтың хан ордасына қарсы күресі бір жылдан астам уақытқа
созылды. Хан ордасы мен елшілік ... осы ... 1731 ... 3 ... қақтығысы кезінде Байқара оққа ұшқан. Оның қазасының арты үлкен дауға
айналып, қарсылық ... ... ... ... ... Атабай есімді
үш ұлы болған» [79, 52 б.].
Тарихи оқиға өзінің өткен уақытымен, сол ... ... ... ... дәл ... Бұл ... ... қаламгер екі бөліп:
біріншісін – «Үркер» романының 351-353 беттерінде, ...... ... 249-256 ... ... деген ойына қанаттастыра
қолданған.
«Үркер» романында: «...Кісендеулі екі жігітімді ат-шапан ... ... ... ... ... ...» деді. «Түн ортасы
енді ауа ... ... ... лақтырған қыл тұзақ А. Тевкелев
отырған үйді ... орап ап, ... ... ... еді, ... бір
адамы шауып келді.
– Тоқта, батыр, екі жігітің босатылды. Бір жолға ашуыңды қи! – деді.
– Пәлем, ... ма ... – деп ... ... ... қалың қол
қарқылдап күліп, дүсірлетіп шауып ала жөнелді. Ертеңіне таңертең ... тағы да он бес ... жоқ боп ... [39, 352 ... ... әрекеттер де барымталанған 15 жылқының саны да,
қатысқан адамдар есімдері де, сол ... ... ... батыр – Кіші
жүз Жаппас руының старшыны. Әбілқайыр ... ... ... қабылдау
саясатына қарсы болған. 1731 жылы 22 қазанда А. ... ... ... – тарихи ақиқат. Кейіннен ол бағытынан айнып, Әбілқайырмен бітісу
жолын ... Бұл ... ... ғасырдағы қазақ-орыс
қатынастарының» 229 ... ... Н.Г. ... ... ... ... осы деректі дәл суреттеген. Мұндағы қаламгердің
мақсаты – ... пен хан ... тым ауыр ... ... ... билердің түбірінен қарсы болғандығы – тарихи шындық. Қақтығыс бір
жылға созылған. Ол да жазушы назарынан қағыс ... үші күні тағы да бір топ адам ... таң ... ... ... ... тұрмай, оқ атып, елшілікке тігілген үйлердің үзіктерінің ... ... Енді ... елшілік қараптан-қарап жебе оғына жем болар
түрі бар. Тевкелев адамдары мылтық атуға мәжбүр болды. Сол-ақ екен, ... ... ... ... тұрған қазақтардың бірі ат ... ... ... ... Таң атып ... кез еді. Оққа ... ... алдарына
өңгеріп алған қазақтар: «Ойбай, бауырым!» – деп дауыс қылып, әлдеқайда ... ... ... ... ... ... он жеті ... үш түйені
алдарына сап қуа кетуді ұмытпапты» [47, 352-353 бб.].
Тілмен жеткізіп болмастай саяси ... орыс ... ... ... ... ... өткен күннің дәл жады, атыс-шабыс, адам өлімі,
тоқтаусыз барымта – бәрі де тарихи нақты деректер. А. ... ... ... шығудан да қалған.
Романда құн төлеуші – орыс жағы. Жазушы ел ... ... ... ... ел ... да, рубасыларын да күлбілтесіз көрсетеді.
Ырғыз бойындағы елші ордасынан ... ... ... ... ... ауылын алты Шекті түгел қаумалап алып еді... ... құны ... ауыл ... ... игі ... ... да
жатты. Солардың айтуымен – айдаладағы орыстан марқұмның құнын даулады.
Солардың айтуымен – қоярда ... ... ... алып тынды. Сол-ақ екен,
бұның аулы жынынан айырылған бақсыдай солбырайды да ... [47, 257 ... ... ... ... ойын ... ... дәл қабыстырған. Оқиғаның
желісі, мазмұны, уақыт мерзімі, олардың хан мен елшіге қарсылығы, уақиға
өткен мекен – ... ... ... ... ... мазмұны көркем
шығармаға таза А. Тевкелев күнделігінің ізімен түскен.
Тіпті, тарихи деректердегі Байқараның балаларының Жангелді есімдері де
дәл аталған. ... ... екі ... Әділ мен ... ... ... ... боп, жұлынып өсіп келеді», – деп, мәлімет берсе, енді ... ... ... ... ... ... ... жетпесінің қатпыш
боршасындай қара сұр қатыны да қақшаңдаған неме»,– деп келісті сурет салып
тарихи деректі жоқтау ... ... ... [47, 264 б.]. Әділ ... ... ... ... «орнын басатын ұрыншақ ұрпақ» өсіп келе
жатқанын да аңғартқан.
Жоғарыдағы тарихи оқиғаға ... ... ... бәрі де ... ... «әу баста осы қырсықтың бәрін бастаған дәукес Сырлыбайға
не жоқ десейші? Қит етсе, емпеңдеп хан ... ... ... көрінеді.
Баяғы, өңеші бір құлаш, қызыл Баймұрат та ... ... ... [47, 257 ... ... ... оның ішкі сезімімен қабыстыра
адамды тірілей таптап ... деп ... ... ... ... ... кәдімгі Қыз Жібек арудың әкесі екендігін кейіпкерге
қатысты бір ... ... де ... еді. ... ол жағымсыз бейнеде
суреттелген. Жырдағы ел жадында қалған жағымды мінезіне сай ... Ол ... ру ... ... ... «Дәу де ... ... Сырлыбайдың
жігіттері. Анадағы түнде атыста өлетін соның ... ... ғой. Бәрі ... Шектінің Тоқбурасынан. Бердіқұлдың төрт ұлының бел балалары. Кешегі
Таймасты ... өтеу қып ...... [47, 369 б.]. ... мен ... ... ... олардың туыстық қатысы нақ
солай «Тоқбура», –деп ... ... ... ... аңыз бен ... оқиғаны кең ауқымда қамтыған. ... ... ... ... ... ... ... та тарихта болған би-батырлығымен ел есінде
қалған адам. Ел аузындағы әңгімеде «Електің басы – Есенбай», – деп ... ... ... – осы ... ... «Ол – Әбілқайырдың орыс
еліне бодан болу әрекетіне қарсы шыққан адам. Өзінің жасағымен ... үйді ... Тек, А. ... ... ... сөйлесіп қана
көндіреді. Кейін хан кеңесінің мүшесі болған», – деп ... ... [79, 64-65 ... ... ... орыс ... бейбіт түрде шешкен. Бұл
оқиғадағы адамдардың – бәрі де ... ... ... тарихи тұлғалар.
Роман оқиғасы қоюланып, оны шын өмір дерегімен ... ... ... ... ... елшілік жіберуіндегі дәуірдің қыр-сырын жан-
жақты ашқан.
«Ситуациядан, ғұрыптан тысқары орындалатын аза өлеңдерінің мәні бөлек.
Яғни оның өлім ... ... ... ... ... мәні ... халықтың көзқарасын білдіріп, сол арқылы өмір тақырыбын ... ... ... ... ... ... дәл ... «Сүйікті адамына
арнаған жоқтауымен көңіліндегі күйіікті тарқатпақ болған» [80, 67 б.].
Кішкене ғана үзінді бүкіл ... ... ... ... хабар береді. Жоқтау намысына ... ... ... жыл ... ескі ... қайта қоздырады. Таң ертелете
ауылға тиісіп, 11 адамды ... ... ... ... да бар. ... келтірген дерек: «Қайтар жолдарында ... ... ... ... ... аман, ол жолаушылап кетіпті» [78, 72-
73 бб.].
Аңызда аты ... ... да, ... ... да ел ... ... жатыр. Ауызорпа мен Көшек – Бозашының оңтүстік шетінде, картада ... ... ... ... ... ... Аты анықталып, айшықталып,
дөп басып аталуына қарағанда, бәлелі оқиға осында өткен. Жазушы жоғарыда
біз талдаған ... екі ... ... ... ... ... ... үсті-үстіне төкпелете көркемдеп жазған.
М. Әуезовтің атақты «Абай ... ... ... ... ... сәтіндегі оқиға жадында, соған ұқсас. Бөжей ... ... сөз ... қаламгер ойынан еш қалыс қалуы мүмкін емес. Ол
да сөзсіз әсер ... ...... екі ... ... ... дауыс салып, сыртқа шығарады. Оқиғада барымта, адам өлімі, біз
келтірген оқиғаның ... де сөз ... ... әйел адамның аузынан
айтатын жерін дөп біліп, ... ... ... ... ... ... ... Үшеуіндегі оқиға да қою. Оқиғаны одан
әрмен әрлендірген ... бұл ... ... ... бекем
ұстанғандықтан, оқиға өте әсерлі, нанымды шыққан және ... өлең – ... ... ... ... ... ... Сүйінғараның қонысын жиі өзгерткені туралы да
айтылады:
«Елді бүлдіріп болдың, ... – деп ... ... ... ... ... көшіп кетеді. Артынан ақсақалдар ойлана келіп: «Өз тентегіміз
ғой, елде болсын», – деп екі адам ... ... ... ... ... ... теріс қарап жатып алыпты. Үшіншісінде Абыл ақын барып:
«Сен келмесең, болмайды. ... жары ... ... ...... ...... Оған арнаған Абыл ақынның: «Сен барда сүйеулі еді
арқам жарға» – деп келетін өлеңі де негізсіз ... ... осы аңыз ... ... оған енді ... ... де пайдаланған. «Бүкіл рулы елінен безініп, қайдағы бір Шүршіт
тақілет шүлдірлек төренің қолына шығам десін бе, ... ... ... – деп, сәл ... енді ... [47, 257 б.], «күні кеше қазақ
пен Бесқаланың арасына ат қатынатпай отырған қандыбалақ неме әбден қанасына
толып алыпты», – деп, ... ... ... басы ашық ... Сырлыбайға теліпті [47, 374 б.]. Қаламгердің ... ... ... ... ... ... елінде: «Сүйінғара сыбаға» деген сөз бар. Кезінде Сүйінғара батыр
Маңғыстау үстінен ... ... ... ... ...... ... Ол бүгінгі күннің түсінігімен айтқанда, кәдімгі кеден
салығы.
Сүйінғара ... ... ... біріктіріп, оған осыған ұқсас
Байқара туралы нақты тарихи деректі қосып, көркемдік бояуын қоюлатып, оған
қарама-қарсы ... ... аңыз ... да ... ... әрекетін
күрделендірген. Оны романда жартылай басқа кейіпкерге теліген. Оқиға ... ... ... ... – Ә. ... ... тән дара
қолтаңбасы. Оған да місе тұтпай, Төлеп ... ... ... ... ұқсас ойына дөп келетін біреуін және іле кетеді.
«Ел ... ... ... атқа ... кез-келген ат көтере алмайды
екен, оның баласы Мәмбетнияздың да сондай, үлкен қара атаны болыпты, соған
ғана ... ... Аяғы ұзын кісі атқа ... ебедейсіз, аяғы салақтап,
ат үстінде қалай ерлік жасайтынына жұрт таң қалады ... ... ... толық, екіншісінен тек бір сөйлемін ғана алып, үшіншісінен ойына дөп
келетінін ғана сұрыптап ... ... ... ... ... осылай істепті деген қауесетке дау айтушылар да ... ... ... ... ... айтысқан Арыстанбай емес, біздің
баяғыдағы пәленше ... ... ... ... сол жерден естігенін істеп жүр
ғой», – дейді.
Ол – әуелден ел аузындағы бар әңгіме. Аңыздың арғы ... ... ... ... ... тек тарихи өмір дерегін ғана
пайдаланған.
Жазушының «Жәнібек ... ... ... ... тарихи тұлға өмірінен
бірталай мағлұмат береді. Туған ... ...... ... ... ... сақтау, келешекке аманаттау Жәнібек ... ... іске ... ... ... яки, ... ... шығармада
суреттелер шындықтан шалғай жатқан оқыс нәрсе емес. Сол ... ... ... ... ... адам ... әрі жинақтау, әрі
даралау», – дейді қаламгер.
Жәнібек бейнесін жасауда өте ... ... ... Есет ... ... ... ... образы әлдеқайда көлемді,
ауқымды. Бірнеше тарихи дерек, ... ... оның ... архив
құжаттары, публицистикалық мақала, шежіре мазмұны үсті-үстіне қосылып
толықтырылған. Арыстанбай, Сүйінғара, ... ... ... ... тағы ... ... тұлғалар өміріндегі деректер Жәнібек образын
жасауға тірек болған.
Қаламгер шығармасында ... ... ... қатысты аңыздың басты
детальдарын қалдырмай өреді (қосымшадағы «Бақашы» аңызын қараңыз).
Оның бейітін біз әдейі ат ... ... ... ... ... ... – 18 ... солтүстік шығыста. Кете: Арал, Әжібай
билердің де бейіті бар. Ел аузындағы кең ... ... ... Әжібай –
алғаш Маңғыстауға қоныстануға жүргелі ... ... оң ... ... ... ... бұл аңыз дерегімен де жақсы таныс. Жазушының арғы атасы
Жаңай да осы мекенде ... ... ... тарихи шындықты жер тарихымен
қабаттастыра ... ... ... себебін ел аузында құбылып жеткен аңыз (екінші
нұсқада) ... да ... ... ... ел ... ... ... кемпір ғана қалып қойып, бақа жеп күнелтіпті. Кемпір Жем ... ... ... ... ... қарай бақаның даусы ұйықтатпайтын көрінеді.
Бақаға ашуланған кемпір өзеннен ... ... ... қақтап тауыспақшы
болыпты, сонымен бірге, азық та етіпті. Қақтаған бақалары тау ... ... ... ... да айтылатын уақыт – жаугершілік мезгіл. Жер аты ... ... ... ... сәл ... бар. ... айтайын
деген ойына сәйкес, аңыздың геройкалық бірінші нұсқасы керек болған. Күні
бүгінге дейін ... ... ... ... атты бейіттің бар екені
ақиқат.
Атақты топограф П.В. Алексеев өзінің ... ... ... ... ... ... ... Бақашы өзеніне тоқтап, көзімен
көргені, оның Жемге құйып жатқанын, бұл жерде Бақашы атты өзен мен ... сол ... ... батыры екенін (романда – Шөмекей батыры, ұлты –
қазақ), бірақ бұл молада қалмақ батыры жерленбегенін, тек, екі ... ... ... Осы ... П.В. ... 1852 жылы жүріп
өткен. Ол еңбегінде Бақашы моласының бұдан 30 жыл бұрын ... ... 180 б.]. ... мола шамамен, 1822 жылы салынған болып есептеледі. ... ... ... ... ... ... Себебі, топограф
дерек сұрағанда, жердің, елдің жағдайын жақсы білетін, оның тарихын ... ... ... ... ... ... ... көріп, аяғымен жүріп өткен
жолдарын ғана нақты жазып қалдырған. Мұнікі дәл, ... ... Оның ... өткен уақытқа дәуірі де жақын. Тіпті, оның Бақашыны көрген адаммен
сөйлесуі де ... ... ... қалай болғанда да, бұл ... ... кім ... ... ... атты ... ... сөзсіздігі. Себебі оның геройкалық аңызы, өзен, жер аты, мола ... де ... ... ... ... ... дәл тарихи дерек, аңыз, топономикалық атау және геройкалық
әңгіме кейіпкерінің өмір ... ... ... ... ... ... ... батыр бейнесі Есет пен Жәнібек ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер.
Ақпан – атақты батыр. Алакөл, Сарысу өзендерінің бойындағы ... Оның ... ... ... ... ... белгілі болған.
«Үркерде» аты осы Аңырақай шайқасына байланысты аталады. Жер бетінде қанды
жорықтарының куәсі болып: ... ... ... ... ... ... батыр бейнесін: Арыстанбай, Жәнібек, Есет, Бақашы сияқты әсерлендіріп
суреттемей, жай атап қана ... ... оның ... ... ... ... ... солай жасаған. Есесіне кейіннен ... ... ... ... боз ... мен «Шандоз» деректі-
тарихи баянында Ақпан өміріне қатысты тың ... ... ... Шотанның да аты екі жерде – Аңырақай шайқасына қатысқан қас
батырлармен бірге аталғанымен, туындыдағы үлкен оқиғаларға кірістірілмеген.
«Бір ... ... ... өре киіз ... ... ... ... Қабанбай, Тама Есет, Әлім Бақтыбай, Ошақты Саңырық,
Керейіт Тайлан, Шөмекей Киікбай, ... ... ... ... ... ... Адай Шотан, Атығай Құлсары...қарақұрым қол алдына
келіп, тістері ақсиып бірдеңе деді» [39, 214 б.].
Бұл ... ... бас ... етіп сайлау кезіндегі тарихи белгілі
дерек. Шотанның жоғарыдағы әйгілі батырлармен тізе қосып, шайқаста майдан
салуы да ... биік ... ... ... ол ... мол дереккөз тапқаны да сезіледі. Оның ... ... ... да ... «Дуадақ қонған боз төбе» атты ғылыми мақаласында тың
деректер де ... «Бір ... ... мен ... өз ... ... мәселелерге қандай белсенді араласса, Сүйінғара да өз ... дәл ... жан ... ... еді», – дейді. «Бүкіл қазақтық
мәселеге араласуының» өзі – олардың тарихи ... ... ... екенін
айғақтайды.
Шотан – Аңырақай шайқасында өз есімін әйгілеген батыр. Бұрын аты
елеусіздеу аталып, ... ... ... ... Өз ... ... аңыз
тудырған аруақты есім – осы Шотан батыр. Ұрпақтары ... ... ... ... ... ...... батыр», – делінеді.
Шығармада кейбір батырлардың бейнесі қосақталып, би-шешендерге ... ... ... «Үркерде» би-шешендер тобы өзгелерден оқшау
көрінген.
М. ... ... ... ... егес-тартысын
сипаттайтыны бар. Ә. Кекілбаев Мәті би сияқты халықтың ... ... ... ... қазақтың жезтаңдай үш биі: Төле,
Қазыбек, Әйтекелердің ... ... ... ел ... ... ... бұл сол ... кезеңмен дәл келеді. Бұрынғының
шешендерінің қалай сөйлегенін ... буын ... ... шешендік сөздер мен
осындай көркем шығармалардағы тағылымды эпизодтардан ... ... ... тарихи кезеңнің дүрбелеңді оқиғаларын сол дәуірде ғұмыр
кешкен тарихи тұлғалармен қатарластыра алған. Билер – ... ... ... ханның елді біріктіру ісінде, батырлардан гөрі, билерге көбірек ...... ... ... романда: «...Тәукеден кейінгі аруақты
адамдар солар болыпты. Ұлы жүздің тізгіні де, қамшысы да Үйсін Төле ... ... ... де қамшысы да Арғын Қазыбектің, Кіші жүздің тізгіні де,
қамшысы да Әлім Әйтекенің қолына ... Ол ... ... басы ... ... билер емес, орда басы билердің қатарынан табылғанға
төрелер масаттанып қалушы еді» [39, 80 б.]. ... ... ... ... ... би мен Орта ... аға биі Қазыбек Келдібекұлы,
Кіші жүздің аға биі Әйтеке Бәйбекұлы – бәрі Әз-Тәуке ханның бас ... ... Төле би ... ... ... орталық етіп, үш жүз
ұлыстарын бір орталыққа ... ... ... ... ... жоңғар-ойрат шапқыншылығына қарсы бауырлас: қазақ, қарақалпақ,
қырғыз, өзбек халықтарының жауынгерлік одағын құруға бағытталған шараларын
жүзеге асыруға ... [82, 244-245 ... ... ... ... ... ... төл заңы жазылғаны
белгілі. Хан ... ... ... ... ... ... ... қалған
асыл сөздің иелері арқылы халыққа ықпал етуді көздеді. Қаламгер бұл саяси
жайтты Ордабасыдағы басқосудың шағын ... ... ... көрсеткен.
Олардың ата-тегі жайындағы шежірелер мен тарихтық өмірбаяндар ... ... ... ... жақын: «Ұлы жүздің қамшысын ұстаған Төле
би қазақтың ең ірі арысы Үйсіннің, ... ең ірі ... ... ең ірі руы ... ең аз ... Қожамбердіден еді, Қожамбердінің
ішінде де Төлеге дейін аулынан он төбет қатар үріп шыққан бай да, ... ... ... би де ... ... ұлды қара ... атанған Құдайберді
әулетінен-тұғын. Құдайбердіге құдайдың беріп тұрғаны да осы аузын ашса
көмейінен серке сөз секіріп ... ... ... тұсы еді» [39, 82 ... «Төле би қазақ шежіресінде: Дулаттан Жаныс, одан Жарылқамыс,
Жарылқамыстан Жанту би, одан ... би, сол ... ... бірі ... би ... [47, 157 б.].
Шежіре де – тарих. Шежіре тарихынан ауытқымаған ... ... ... ... тегі ... толық түсінік берген. Ондағы мақсаты –
бұрын беймәлім болғандықтан, тұлға жөнінде оқырманға кеңірек түсінік беру.
Шежірені ... ... да өз ... сай, ... дәл ... Үйсіннің ең ірі тайпасы Дулаттың, Дулаттың ең аз тақтасы
Қожамбердіден шыққан» – деп, ... ... ілік ... ... ... ... меншікті білдіретін (матасу) сөйлемдермен
ықшамды, қысқа ғана қайырған. ... ... ... ... де ... берілген. Бұл – жазушының стиль даралығы.
Романның: «Әйтеке – жарып айтады, Қазыбек – қазып айтады, Төле – тауып
айтады», – дегені ... ... ұлы сөз еді. «Үш арыс ... ... ... ... ... арқардың сорпасын ішкендей бусанып, тал
бойы түгел еріп, балбырап отырар еді-ау!» [39, 82 б.]. Әділ ... ... ... ... айту – ... пен ... даналық пен
білімпаздықтан туады» [72, 157 б.]. Шешендік сөз бен ... ... көзі ... Оның ... ... ... ... қосылып, билер бейнесін сәтті шығаруға септігін тигізген.
«Үркерде» Ә. Кекілбаев үш биді ... пен ... ... еткен.
Әйтеке би жөнінде суреткердің ішкі ойлары да ... ... ... би» атты ... мақаласында билер жөнінде ... ... ... бір ... бір ... ... тізе ... бірге күрескен үш
сабаздың тағдыры үш қилы ... ... ... асарын асап, жасарын
жасап, ағайын ортасында, сонау бейіштей әсем ... ... ... ... ... ретінде сол араға қойылып, артынан Түркстандағы Әзірет
Сұлтанның киелі қорымына әкеліп ... ... төбе би ... қана қоймай,
өле-өлгенше бір ұлыстың төре билеушісі бола жүріп, қастандыққа ... ... де, исі ... байтағы Шаш шаһарының қақ ортасынан ... ... ... ... етер ... атанады.
Ал үшіншісі... Туған жылы – белгісіз. Өлген жылы – белгісіз. Жатқан
жері – белгісіз. Белгілісі: Алаш ... ... ... ...... ...... Төртқараның Қарашы, Қараштың Сейітқұлы» [39,
471 б.]. келер ұрпаққа: «бидің жоқтаушысы жоқ», – ... ой ... сол ойы ... болып, оны қуаттағандай, «Алтын орда»
газетінде орынды, елеулі мәселе көтеріліпті: «300 жылдан асса да, ... ... не ... ... «Қызылқұмның бір қойнауында, өзбек елінің
бір пұшпағында елеусіз жата беремін деп ойламаған шығар... Бабаның ... ... ... ... алып іздеген бір ұрпағы табылмағандығына кімге
кінә артасыз? Рухани мәңгүрттік деген осы шығар, сірә!» ... ... ... ... арнаған, қиын-қыстау кезде еліне ... ... ... әлі ... ... ... ... өзінің көркем
шығармасында айта алмаған ойларын – ... би» атты ... ... ... ... ... ... билігі – бітімгершілігінде. Романда билерге қатысты суреттелетін
оқиғаның барлығы да елді ... ... ... жұмылдырылған. Қалай
болғанда да, бітімге келу керек, дау аяғы – ... Ә. ... – сол ... ... ... ұстартуында. Шешендік
сөздер бізге сол күйінде жеткен жоқ. Олар өлең мен ... ... ... ... ... Ел ... сирек айтылатын сөздерді өз ... ... ... дәрежеге жеткізген. Сөздік қарымы ... биік ... ... та еді.
Шығармада бұлардан да басқа шешендердің аттары, билік сөздері берілген.
Олар жазушының мақсатына қарай, әр ... ... ... ... Олардың
бәрін тізбелеп жату мүмкін емес, бірақ аттарын атау ләзім. Солардың ішінде
дараланып суреттелгені – Мәті би. ... ... ... оны ... ...... шыққан сөздеріне қарағанда, «ойдан қосылған
кейіпкер» деп ойламайсыз.
Мәті би келіні Пәтшайым да шешен. Мәтінің шешендігі – ... ... ... ... ... тарихында
мұндай үй ішімен шешен болғандар баршылық. Мысалы: Жиренше мен ... би мен ... ... ... ... сөз ... халық дәстүріндегі
бұрыннан бар сара жолды таңдаған.
Хан Әбілқайыр қысылған сәттерінде сөз ... ... ... Алдағыны болжағыш би мен келіні бірінен-бірі өтетін. Мәті ... ... ... ... ... ... «Мәті би ойдан
шығарылған. ... ... ... ... арғы түбі Тайлақ батырдан
алынды. Бидің ... ... Әлім ... ... және ... ... сөзі пайдаланылды. Романдағы бірнеше билер, батырлар өз атақ-
жөндерімен алынды», – деген еді. Демек, Мәті би – ... ... ... барысында, Мәті бидің бейнесін жасауда жазушы, Мөңке биден
басқасын анық атын атамаса да, ... ... ... ... ... рулы ... ... жалғыз бала қалатын оқиғаны Мәті биге қатысты
кірістіргенін анықтадық: ... ... ... ... ... ... ел едік.
Жомарт деген батырымызды кешқұрым мезгілде ... жау ... ... ... ... Ауылды түгел қырды. Мына баланы ... ... аман алып ... Рулы ... ... ... жалғыз тұяққа батаңды
бер» [84, 356 б.].
Жоңғар салған ... ... ... ... ... шабудан
басталғаны – тарихи ақиқат. Осы оқиға тарихи романдардың ... ... ... ... ... әп ... Жомарт батырдың – жау
батырымен жойқын жекпе-жегінен басталған. Шығарманың үш тарауы: «Қысталаң»,
«Дүрбелең», «Елім-ай» шабылған елдің ауыр ... ... ... сюжет –
Жомарт, Бөрте батырлар аулының, Найман елінің шабылуы. Осы қаралы ... ... та ... 57-бетінде арнайы тоқтала сипаттаған.
Ал «Үркерде»: «Тайлан қараң қалған ... ... ... ... ... сенделіп кетті. Жер ошақтың басында Пәтшайым ұстаған көсеу аман
қалыпты. Пәтшайым жақында ғана ... ... ... аман ... Баласы
ойнап жүріп, осында әкеп тастаған болу керек. Қынаға салып бояған төрт-бес
асық жатыр. Тайланның кешегі ... ... ... бір ... ... [39, 259 ... әсерді күшейту үшін, шабылған елдің сүреңсіз сиқын беру үшін,
ошақ басының күлінен ... ... ... ... оқиғаны сатылай
өсіре: «Тайлан тәлтіректеп басып, алақандай егістікке беттеді. Сонда барып,
анадай жерде жайрап жатқан өліктерді ... ... ... ... барып еді,
төрт-бес жоңғар ұзыннан сұлап түсіпті. Құбыла бет шетіндегі ... Мәті би ... ... жауғырлар, жетпістен асқан кәрі шалды, ... ... ... шаншып өлтіріпті. Кәрі батыр өлер алдында біраз
жағаласты салса керек. Айналасы қорс болып қалыпты...
Тайлан әкесінің қасына барып, жер ... ... ... ... аударды. Сол баяғы Мәтекең. Жүзінде өкініш те, ашу да жоқ...
«Ә, келдіңдер ме?» – ... әлі ашық ... ... ала көздері
телміре қарайды. Ешкімге, ештеңеге реніші жоқ, жайбарақат жүз [39, 260 ... екі ... ...... ... Қайғылы да қасіретті
хал: шабылған, таланған батырлар ауылы, адам төзгісіз айуандық, ... ... ... Тек, ... әр ... ... келтірімде –
таланған, шабылған Садыр Жомарттың аулы. Екіншісінде – Мәтінің аулы. ... ... ... да – ... ...... ... көркем суретті баяндау
басым. Жазушы суреттеуінде: батыр жорықта жүргенде, елі шабылып, аман
қалатын еді, ... ... ... «Ошағың мен шаңырағыңды бақпай,
қайда жүрсің?» – ... ... ... тұр. Қазіргі шабуыл таңсәріде
болған. Ал, бұрынғысында – баланы қазан астына жасырып, амалдап қалған ... адам ... ... ... ... бәрі ... ... ойрандалған ошақ. Қаламгер салған баталистік картина әсері – осындай.
Ә. Әлімжановтың «Жаушысында» бұл оқиға тарихи ... ... «... Руым – ... Қаратаудың қасындағы Боралдай деген ... ...... ... ... бар. Осыдан екі айдың жүзі бұрын
жоңғарлар біздің елді ... ... ... ... ... [48, 139 б.].
Тарихи оқиғаның дәл осы жерде өтуі – ақиқат. Мұнда ... ... ... ... адам аты ... ру аты ғана аталған. Бұл оқиғаны ... ... ... ... бәрі айналып өте алмаған.
Ә. Кекілбаев мұнда, керісінше, бірнеше оқиғалар тізбегі өткеннен кейін,
өзінің шегініс ... ... ... ... ... ... қызы
еді», – деп анық жазған. «Пәтшайым бұл ауылға солай келген. Жомарт бұлардың
бұйымтайын айтқызбай ... ... ... ... ... ...... өзінің түп негізді қайдан алғанын емеуріндеп [39, 259 б.].
Қаламгер Садыр Жомартқа қатысты оқиғаларды ... ... ... ... ... да Мәті биге ... жасалған образ. Оқиғадағы Әбілқайыр
хан мен Тайлан ... аса бір ... ... үлгі ... ... аса бір қиын сәттерінде хан Әбілқайыр би Мәтіден ... ... 262 б. ... ... ... пірім – осы бір қайсар қара шал деп ойлаушы
еді. Енді жер бетінде ол да жоқ, ... ... ... ... халықтық
үрдісті хан әрқашан ұстанды, оған қатты сенді де. Би жоқ болса, көкірегінде
оның сара сөздері ... ... ... соны сөздерін медеу тұтады. Сенім-
арманы оны алға жетелейді.
Ақыл-кеңесін аямаған, арзан бопсаға көнбеген кәрі батыр, өліп жатып ... ... ел ... ... ой шырмауынан шыға алмай жатқандай.
Әбілқайыр хан Мәті биге барған кездерін көз алдынан ... ... ... ... ... ... ... көкірегінің көзі бар азаматының
қатарынан озбаққа ұмтылған жақсы. Ондай жігіт ... ... ... елінің де бағын байлайды. Ал, қолының ебі болғанмен, көкірегі соқыр
пысықайлардың төрге шапшығаны ... ... ... ... ... ...... жаманы – өлермен келеді, – деп еді. Оны енді
ұғып тұр. Сөйтсе, бұған айтқан бопсасы ... Жоқ, ... әрі ... ... не де ... ақыр түбі – бір ... шығар», – дейді [39, 262 б].
«Жалғыз пірінің» айтқан соңғы сөзі – көңіліне медеу. Соны үлгі тұтты.
Әр кез ... ... Мәті би – ... ... ... ... ... ұқтырары, өнегесі көп ақылман. Ол – келер ұрпаққа сонысымен
үлгі, сонысымен қымбат.
Екіншіден, Мәті бидің бейнесін жасауға Сейіт ... ... ... ... ...... ... жалғыз түйемен ел соңында
көшіп жүрдім, жарлылық – бұдан өтіп не болсын;
– Мырзалығымды ... – сол ... ... ... ... ел
көшкенде жұртта қалдым, мырзалық – бұдан өтіп не болсын;
– Батырлығымды сұрасаң, Есекмерген батырды жау қамағанда, ... ... ... ... Есекмергенді алып шықтым, батырлық – бұдан
өтіп не қылсын;
– Соғыста тұтқында жүріп, ... ... ... ... ... ... шешендік – бұдан өтіп не болсын [85, 14 б.]. ...... ... батырлығы, жарлылығы, шешендігі сөз болып, сол
сөздерді көркем бейнеге арқау ... Мәті би сөзі – ... қара ... ... ... «Жалғыз үй, жалғыз шал қаршадай қара бала ... ... ... қара бурамен қала беріпті. Қалың жауға талай жалғыз
шапқан Мәті би батырды білмейтін ... ... ... Салқам Жәңгірді
қамап тұрған қалың қолға бір өзі тиісіп, ... ... өзі ... ... кім ... ... мынадай төтен ерлігіне тәнті болып,
алдына шақыртып алған қонтайшының: – ... ең үш ... ... ... ... басыңа бостандық берем», – дегенінде: – «Ақ ... ... – не ... еді, ... ... ұлдан тәтті – не ... ... ... ... өлген ажалдан – тәтті не ... еді! Мен осы ...... де дәм таттым. Енді, өлтірсең де –өзің біл, босатсаң да
– өзің ... – деп, қас ... ... айып алып ... ... ... ... тілім мен сара көкірегімнің жолына – тұзақ болады, – ... – асыл ... ... – мал ... ...... жекжат
жолатпай, «қара қылды қақ жарған тура би» атанған Мәтіні кім білмесін!
Биліктен әлдеқашан қалған кезінде бір замандасының ... бата ...... ...... тәңір, жердегі жарылғаушы – жалғыз
– Мәті би, – деуші еді. – Мәті би ... рас ... ...... ... бір ... кемпірге астындағы тақым артар жалғыз көлігі,
шудасы жерге түскен қара бурасын түсіп беріп, жаяу кететін мәрт ... ... [39, 256 ... ... ... ... сақтап, сәл көркемдеген. Сейіт би –
Мәті бимен алмастырылған. Мәтінді сөзбе-сөз алмаған, шешендік ... ... ... ... ... ... үшін, адамгершілік асыл қасиетті
соның басына үйіп-төккен. ... ... ... ... де ... таймаған Мәтінің жомарттығы, қайырымдылығы кейінгі жастарға үлгі.
Тайланның ... ... ... ... болған – Тайлақ батыр. Ол
кім? Қазақ халқы ұлт ... ұзақ ... ... Тайлақ еркіндік
жолындағы күресте өзінің ерлігімен де, азаматтығымен де, ... ... ... ... перзенті екендігін дәлелдеп кеткен батыр.
Қожаберген жырау:
– Қатысып Кіші жүзден – Тайлақ мерген,
Құлатып көздегенін атқан жерден.
Бір мерген Саңырық атты жараланды ... ... боп ... ... ... жырлап, тарихи тұлғаның тәуелсіздік жолындағы күресте ерлігімен еліне
танылған, есімі алты алашқа жайылған жау жүрек батыр болғандығын ... ... ... ... И. ... Ш. ... М. Тынышбаевтың зерттеу
еңбектерінде ол ... ... І. ... ... Сматаевтың «Елім-ай», Ә. Әлімжановтың «Жаушы», ... ... ... оның ... ... Көрнекті фольклоршы,
этнограф Ә. Диваев біздің заманымызға талай тарихи аңыздарды жеткізді. Ол:
«Кіші жүздің үш руы Орта ... бір ... ... ... ... ... ... Ұрыстарда атақты мергендер Тайлақ (Кіші
ордадан) пен оның жиені Саңырық (Ұлы орда, ... ... руы) ... Жоңғар езгісінен арылуға шақырған жалынды ұранға – барлық қазақтар
үн қосты», – ... [86, 142 ... ... ... мен ... ... туыс екені, қай жүзден
шыққандары жазылған. Атағы сол ... ... хас ... ... айтудай-ақ шайқасқан. Оған дәлел – тарихи деректер менен ... ... І. ... ... ... ... ... қазақ елі тек екі жыл өткен соң барып есін жиып, басқыншыларға
қарсы тұруға жарады. Ең алғашқы ... Кіші ... ... ... мен ... ... ... шыққан Саңырық батыр әкелді...
Бұлар Бұланты-Бөленті өзендерінің ортасындағы «Қарасиыр» деген жерде
Жоңғардың қалың қолын бетпе-бет айқаста ойсыратып ... ... ... ... қаза тапты. Жоңғар мен қалмақты бір деп ... ... енді ... ... деп ... Бұл жеңіс қазақ рухын
көтереді, қанды кекке шақырады» [50, 79-81 бб.]. Дәл осы жер ... ... да ... батырдың жоңғарларға қарсы көрсеткен
алғашқы ерлігі дәріптеледі.
«Үш алаштың туын тағы да азуы алты ... ... ... ... ... тұрып, күні кешегі кірме Табындардың көсемі Қараұлы Бөкенбай ұстады.
Ортаға шығып, қолына құран ұстап: – ... ... ... қалдырсам,
тұқым-теберіммен, әулет-зәузатыммен құрып кетейін. Арым – алашқа, қаным –
қазаққа! – деп ант-су ішті. Одан соң, ортаға Ұлы жүз ... бас ... ... орта жүз ... бас ... тағы да кірме Керейіт Тайлан
батыр шығып, құран ұстап, ант берісті» [39, 281 б.].
Шығармадағы бұл деректің де ... ... бар оған ... ... ... Ә. ... шығармасында Тайлақ – Тайлан ... ... ... ... Саңырық, Малайсары, Кенже
батырлардың ерлігіне ерекше орын берілген. Саңырақ ... ... ... ... 1740 жылдарда өмірден өткен. Әкесі Тоқтыбай да
батыр ... ... өте ... ... «Ошақтының бір ауқатты адамы той
жасап, мергендер жарысын ... Бас ... ... алтын-күміспен
әшекейленген садақты 16 жасар бозбала ... ... ... ... сарнауығы» деп аталып кеткен осы ... ... ... ... бас ... ... Аңырақай шайқасында садақшыларға
жетекшілік еткен» [48, 165 б.].
Ол жоғарыда жазылғандай, Тайлақ батырмен ... ... ... ... ... орыс ... де ... жиі аталады,
М.П. Вяткин: «Орасан көп адаммен малдан айырылу қазақтарды ... ... ... ... алғашқы соққыны сұлтандардың
басшылығымен емес, қайта, Кіші жүзден –Тайлақ, Орта ...... ... жүздің ошақты ұрпағынан Саңырық батырлардың бастауымен жасағанын атап
өту назар аударарлық. Бұл қақтығыстың зор маңызы ... Ол ... үш ... күшін жаппай ұйымдастыруды бастап берді», – дейді [87, 5 б.].
Тарихшы М. Тынышбаев: «Күш ... ... ғана ... ... ... өзі ... жазған. Ұрпақтан-ұрпаққа мұра болып
жеткен шежіре дерегінде оның ата-тегі былай беріліпті: Қосмамбет – ... Көн – ... ... – Тағыберді (Тәңірберген) – Дүбір (Тобыр) – Мәті ... ... ...... «Үркер» романында да жоғарыда келтірілген үш ата ... ... ... ... ғой. Тұяқ қой. ... ... өзі кесіп,
атын өздері қойған. Сол күнгі Мәтінің ... да көз ... ... бұл ... ... қалай жарылып еді» [39, 555 б.]. Демек Мәті би,
Тайлан бейнелерін ... ... ... ... ... мен ... болған.
Хан мен Тайлан – құрдас, тату, сыйлас адамдар. Ал Мәті би – ... ... ... ... ... биге ... ... нанымды бейнеленген. Жазушы Тайлақ атын сәл өзгертіп Тайлан деп
алған. Тайлан да – ер ... ... ... ... ... ... «Қыз Жібек» жырындағы басты кейіпкер Бекежанның ... ... ... ... жыр жолдарында жырланғандағыдай, қарақшы емес.
Қайырымды, ... ... кісі ... Шежіреде ол – бір мың алты жүз
алпыс жетінші жылы ... бір мың жеті жүз ... ... пайғамбар
жасында дүниеден өткен. Бекежанның әйелі – естек қызы ... Ол ... ... ... ... қызы. Бекежан мен Салиха некесінен ... ... ... ... бір қыз – Нұргүл туады. 1729 жылы Аңырақайда
қалмақтардың тұқымын қалдырмай ... ұлы ... ... осы үш ... ... ... ... ойдан қосылған Мәті би де батыр ретінде суреттелген. ... тау ... ... ... ... ... ... Тайлан
(Тайлақ) – әкесі Мәтіге тартқан көзсіз батыр болып шықты. Бірақ, ... ... ... ... ... ... ... көзін алартып,
сыздап, үндемей, діңкеңді құртатын біртоға жігіттің айқайлап жауға тигенде,
қимылына көз ілеспейді. ... бір ... ... ... ... ... аруақтанып алады. Тауда туып, таста өскен неме, әсіресе,
ұрымталды білгіш. ... ... ... ылғи сол ... ... да болар,
екі жылдың ішінде «Тайлан» аты ұмытылып, «Таутайлақ» атанып кетті» [39, 139
б.].
Тайланның жайбарақат кезін және ұрыс ... ... ... ... «Көзсіз батыр» – әкесі де, баласы да – хас батырлар. ... ... ...... әскери жаттығуда шыныққан, «сүзетін бұқадай
көзін алартып, сыздап, үндемей діңкеңді ... ... ... ... тұнған сабыр иесі дегені. Керісінше, сұрапыл шайқаста «жанары жалт-
жұлт ... ...... «аруақтанып алады».
«Тауда туып, таста өскен, неме, әсіресе, ұрымталды білгіш», – ... ... ... ... ... ұрымтал тұсынан әлденеше
рет жер ... ... ... ... ... ... тиісер
қиындарда ылғи – сол жүргені» де – ақиқат.
«Жаушыда»: «Таң білінді. Әр ... ... ... ... ... ... ... жүзбасылар қарсы шығып отырды». ... ... ... ... ... ... ... барды. Арғы жағаға өткен соң,
тал арасымен жүріп кеп, кең алаңқайда тыныстап ... ... ...... Бұл – ... ... қырағы баққан сәті [48,
139 б.].
«Оң жақ қанатындағы батырлар бастаған бес мың ... ... ... ... ... ... Тайлақ батыр еді»... «Жоңғар тобы Тайлақтың бес
мың сарбазын темір құрсаудай қысып алды» ... «Енді бір ышқынған ... ... ... ... ... ...... оқиғалардың нақты тарихи
деректер ізімен түскені даусыз [88, 60 б.]. Ұрыстың ... ... ... ... ... ең ауыр ... осы батырға
жүктегені нанымды жазылған.
Осындай қырағы батырлардың арқасында хан да, ел де ... ... ...... туын ... ... ер. Оның бейнесі – ... ... ... ... не бір ... тарихи тұлғасын
жасаған. Олар – сол бір жаугершілік жылдарда ... ... ары ... ... ... ... Аталықұлы, Бәби, Дәуімбай,
Баусау, Балпаш, Әжібай, Баймұрат, Базарбай, Моллақара, Жантума, Шәмамбет,
Тәңірберді, Жалтыр, ... Адай ... ... ... Еспенбет, Қара,
Бәйімбет, Түркі, Асан, Қонысбай, Балтабек, Малынбай, Өтеғұл, Майлыбай, т.б.
Кейде ... ... ... ... ... ... ... аты-жөнін
атамай, олардың ісін топтап, жалпылап та жібереді. Мысалы, «Жеті башқұрттың
биін ертіп, хан ордаға беттеді» [47, 442 ... ... ... ... ... ... сәт ... оқиғалардың
үстінде көрінеді. Дүбірлі оқиғалар кезінде билерді қызметіне ... бір топ биді ... ... кектеген іс-әрекет үстінде
көрсетеді. Мұндағы мақсат – сол кезде қалыптасқан саяси қиындықты, ... ... ... ... ... ... ... барлық
рубасыларын жинап, Тұрымтай мәслихат өткізді... Қақаған қыста ... ... үйге ... ... көп би Бәбиді ортаға алды... Жиынның бас
жағында атасы Әлімнің жуан ... ... ... сөз бермесе, арт жағында
кіші ата балалары қайыртпай кетті. Басы ... мен ... ... ... ... ... кіші ата ... жанына шоқ тастай сөйлеген-ді»
[47, 461 б.].
«Әйтеке балалары билікке араласыпты», – ... ... ... ... ... ... ... оның ұрпақтары да анау-мынау болмаған, елді
аузына қаратқан шешендер екен. Тұрымтай ... ... ... ... заманында Құрылтай өткізілсе, енді бұл тұста уақыт ... ... кез ... ... ... – құс. «Балапан – басына, тұрымтай
– тұсына» деген осы. ... ... ... ... ... бара
жатқанын байқатады. Тұрымтай – кіші жиын.
Мысалы, Ә. ... ... ... ... бір ... үш
жүздің хандары бас қосқан Тұрымтай-кеңес өтіп жатқанын хабарлаған. Олар –
үш жүздің төбе билері. Орта ...... Кіші ...... ...... ... бойынша жиналыпты. Қарасиыр жазығындағы
сарбаздардың жеңісі туралы ... ... ... халық атынан хандарға уәж
қойыпты» [47, 153 б.].
Қайта-қайта халықты жауды жеңу ... күш ... ... мен ... ... ... ... болған билердің істері де
ерлікпен пара-пар.
Ә. Кекілбаев романында үш топ би ... ... ... ... ... да ... осал ... «кішісі қайыртпай
кетті», – дейді. Бұл – билік те, шешендік те ... ... ... сөз.
Қашаған ақын: «Мен – қайыртпай кеткен ақынмын», – ... сөз ... да, ... де қақынан шықты деген мағынада айтқан [89, 44
б.]. Сосын биліктің арғы түбінің не болғанын ... ... ... ... көп ауыл бұл екеуі аунап кеткен жаққа – аунап ... ... ... Асан ... Тоқбикеден туған бес ардасынан емес,
Қалдыбикеден туған бес томарбасынан. ... арқа ... де – ... ... өз ағайындарына есесі кетіп жүргендерден-тұғын. Бұлар
тартынса, хан соңындағы қара-құраңнан талай көткеншек табылары даусыз. ... соны ... ... өз ... өз білектерімен қатарға қосылған атақты би
мен атақты батырдың жанын әдейі қинап отыр. «Сүйегіңе тартасың ба, ... ... ... ... еді деп, ... тартасың ба? Мынау үнсіз,
сұқты көздердің шыңырау түкпірлерінде жатқан жымысқы сауал – әлгі» [47, 463
б.].
Мұндағы билер ... ... үш ... бидің ел кеңесінің алдында
ашық сөйлеген сөзіндей емес. Бұл ... ... ... биге сөз бермеген.
Бар ауыртпалықты қаламгер – авторлық ... өзі ... ... ... ... ... Осы ... абзацтағы түпсіз қастандықты бір-ақ
сөйлем айқындап тұр. «Үнсіз, сұқты көздердің ... ... ... ... ... Бұл – қолтығына ... ... ... саяси
қастықтың белгісі. «Шыңырауды» көргенбіз, «шыңырау түкпірін» көргеніміз
жоқ. Автор ... ... ... адамдардың ішкі зындан, арам пиғылын танытып
отыр.
«Арда төсін арда ему» – ар ... ана ... ...... ... сөз. Махамбет осы ... ... Адай ... кең ... ... ... томарбас» деген
сөз бар. Тоқалдың баласының кемшіліктері көбейіп кетсе, нағыз «тоқалдан
туған ... ... ... жан-жақты ашуға тырысқан
жазушы отбасылық иеархияны да білдірмей, ... ... ... ... ... ... сөздер арқылы жазушы оқырман ойын
ұстартады, ойлау қабілетін жетілдіреді. Жалпы Ә. Кекілбаевтың шешендік
сөздері, ... ...... ... ғылым. Қаламгер күрделі
шығармасында бір-біріне ұқсамайтын шешендердің тұлғасын жасап ... ... тағы бір ... тұлға – Барақ сұлтан. Орыс
халқының көптеген тарихи деректерінде, ... ... ... ... де қайшылығы көп тұлға. Тарихи дерекке жүгінейік:
«Барақ хан (Барақ сұлтан) Қазақ хандығының іргесін қалаған әйгілі Әз
Жәнібек ... ... ... ... өз ... ... кезінде Орта жүздің
ханы болып, Ықан, Отырар ... ... 1749 жылы ... бір ... ... ... ханды баласымен бірге у беріп өлтіргені деректерден
белгілі» [45, 169 ... өз ... ... сұлтанның шығу тегін қызметімен қоса
таныстырып та жібереді. Романда: «Бүгінде қалың ... ... ... ... пен ... ... да, бір кезде ұлы жүздің ноқтасын өз
қолдарында ұстаған: Тұрсын, Құдайменді, Көжектер де – Ондан ... ... ... ... ... ... ханымның етегінен өрбігендер», – деп,
кейіпкердің ата-тегі тереңнен таныстырылыпты [39, 163 б.]. Автордың ... беру де ... ... ... ... ... әулетінен екенін
аңдату оған Әбілқайыр ханның шығу тегін салыстырып, таққа өз жетістігімен
қолы ... ... ... үлгі ету де ... хан ... ... ... мәліметтер оның аса күшті ... ... Оның ... ... тарихи себептер кездейсоқ
киліккен. Бұған арғы атасынан келе жатқан хандық мұра да әсер ... ... ... ... Барақ сұлтанның характерін әр қилы
береді. Тарихи романдарда портреттің түрлері: Живопистік, статистикалық,
психологиялық түрлері ... ... ... ... қатысты осы үш
портреттің үшеуін де жасаған. Жиі қолданғаны – ... ... ... тұлғаның ішкі дүниесін ашу мүмкін емес. Оған кей тұста статистикалық
портретті қосқан:
«Барақ көкжал деген сайын, күнге қақыратындай ... ... ... ... тізесіне төгілтіп, қара ат мініп, үстіне жалтыраған қара ... қара ... ... ... ... тарап, соңына бірінен-бірі өткен
қара сүлік тазы ертіп, қара жалдың басына қара ... ... ... шыға ... қазақ ұлыстарының, ең кемі бір жыл, үзігін тулатар
қара дауыл көтерілгендей ... еді» [39, 140 ... ... бәрі бар, сән-салтанаты асқан адам. «Ылғи жалын тізесіне
төгілтіп, астына қара ат мінуі», ... қара ... ... ... жалтырата тарауы», «бірінен-бірі өткен қара сүлік тазы ертуінен-ақ»
– серілігі сезіледі. Екінші жағынан, бұл – өткен дәуірдің, Барақ ... ... ... ... ... сақалды жалтырата тарап» деуіне қарағанда,
Барақты жеке ... ... ... ел аузындағы аңыз-әңгімелерге
мықтап сүйенген. ... ел ... ... жаза ретінде – оның сақалының
күзелгені туралы аңыз-әңгімелер сақталған. Онымен де суреткер жақсы ... ... ... ... ... ... ... – ел аузындағы аңыз.
Нөкерімен жүргенде, айбынды, айдынды, ... ... ... иесі.
Қасындағылардан Барақты ерекшелеп, бөлектеп, дара портрет жасаған. Мұнда
жалаң баяндау жоқ, тек, ... ... ... суреттеу бар. «Күнге
қақыратындай» деуіне қарағанда, бұтқа толған өте өркөкірек, менмен ... да, ... де, ... ... аты да, ... ... да, шыққан жалы да
бірыңғай қара. Бұлай суреттелуі де тегін емес, келер күнге баратын оқиға
бірте-бірте ... ... ... ... ... ... жеке
өз болмысы ғана суреттелген.
Кеңестік идеологиядағы нақты портрет жасау кезінде жазушының ... ... ... ... ... ... ... тұқымы
әуелден де алдына жан салмайтын. Тексізден шығып, бағы оза ... ... ... ... құйын соққан үйдің туырлығындай
желпілдеп ала жөнелетін. Ондай әңгімені ... ... ...... ... өз ... сөз ... қоспаса да, Барақтың әңгімесіне кеңк-
кеңк күліп, бір жасап қалатын көрінеді.
Құдай Бараққа біраз нәрсені берудей-ақ берген. Ер десе – ер, ... ... ... ... десе – айлакер, мақтанды да, даңғойлықты да, арамзалықты
да, ... де ... ... кетсе – соған ... деп, ... – деп ... [39, 140 ... ... ...... қырлы, бір сырлы, ақылды адам. Оның
ақылдылығы – айлакерлілігінде. Ол ақылды болмаса, ел ... ... ... еді. Өзі ... де ер. ... оның басына бақ та берген. ... ... ... ... ... ... сөз қай жерде де
қалған ба? Бағы оза ... бара ... ... көре ... күндейтін де
– Барақ.
Ғалым Т. Сыдықов: ... – осал жау ... ... өмір ... састырып, сескендіре келіп, ақыры, ажалы боп, қапылыста соғатын...
Дұшпанының әр қимылын ... ... ... азуы ... ... Барақ
бақталасын жер қаптыру операциясын өмір бойы тоқтатпаған», – деп, Барақ
бітімін нақты танып, ... [54, 107 ...... тақ ... тән. ... ... ... бес хан
ауысып, өз тұқымын қолымен жерлегендер тарихта жетіп-артылады. ... ... ... Бұл – тақ ... ... Барақ: «Біздің тұқым Шығай ханнан
тараған. Ал ... ... ... тарайды. Оның тұқымынан хан
болмаған. Біз – ақсүйек тұқымынанбыз. Біздер көппіз», – ... Бұл ... ... ... ... ... деген еңбегінде
берілген. Ол: «екі ... ... ......... ... ... бб.].
Қасындағының бәрін Әбілқайырға қарсы айдап салады және қалай айдап
салудың жолын да ... мен ... ру мен ... ұлыс пен ... ... қоюға одан
епті ешкім жоқ. Ол өсекті өзгелер сияқты пыш-пыштап, ... ... ... шығып ап, сары аласы мен қоңыр аласы аралас бас табақты ... ... ... ... ... сампылдай сөйлеп отырып айтады.
Талай төрде, талай бағланның басын мұжып отырып, бұны жеті атасынан бермен
қарай жерден ... ... ...... біздің жақсыларымыз да
қартайып келеді ғой. ... ... ... ... ... ... ілікті
екен деп, үш арыстың айбынды туын тегінде теке атпаған, теке атпаса да, екі
атпаған Әбілқайырға ұстатар ма! Жол – ана азуы алты ... ... ... ... емес пе, ... мың жылқы біткен Сәмекенікі емес пе! –
деп те талай шалқақтапты. Қайып пен ... ... бұра ... ... ... ... ... түрлері бар», – дейді.
Барақ күрес үстінде жаулығын дамыта ... ... ... ... ... ... Бұл ... баяндаулардан – соны аңғарамыз. Ондай сұлтандарды
Ә. Әлімжанов та «Жаушыда» сондай қасиетімен берген: ... шын ... емес – ... ... ... деп, халық атап кеткен. ... ... ол да – ... ... ұрпақтарының бірі, таққа отыруды ... ... ... ... ... Ал Сәмекенің көксегені – Болат
ханның тағы» [48, 194 б.].
Мұнда да ... ... ... анық ... Осы романдарды
талдау үстінде ғалым Т. Сыдықов Әбілмәмбеттің де, Сәмекенің де ... дәл ... ... Ол Ә. ... ... мен ... ... отырып, мынадай пікір айтқан: «Сәмеке мен Әбілмәмбетке 75000
жылқы біткенмен, ақыл мен ... ... ... хан ... де, халық
көзімен де танитын сара көкірек бітпеген. ... ... ... ... ол тар ... қолтығынан демеп, алдына мал салып,
қолына билік берген, тізгінін еркін жіберген Әбілмәмбетке опасыздық ... ... ... ... ... елді ... ... жауға
қарсы жорыққа ұйымдастырды», – деп, ... ... ... ... үлгі етеді [54, 105 б.].
Талай шапқыншылықты, қиын сәттерде Әбілқайыр мәртебесінің үстем болғаны
да рас. Елді ұйымдастыра білетін, көпке басы сыйлы еді. Соны ... ... ... мен білігінен ғана дәметіп қоймай, ертең ереуілдеп шыға ... ... ... ... алдындағы өтімділігінен дәмететін шығар», –
деген сөзі тегін емес [39, 98 б.]. Әбілқайыр басының ... ... ... оны осы ... ... бағалаған. Ал, бұл: Барақ, Сәмеке, Қайыптарға
жақпады. Сол тұқымнан шыққан Қайып та, Болат та ел ... ... ... – тек шыққан тұқымын алға тартқан. Қаламгер: «Әбілқайыр – ...... өз ... ашық ... ... ... таққа отырған
Болат халық аузына ілігердей ештеңе бітірген жоқ. Ол да жүк астына ... ... ... неме. Оның үстіне, пәлен жыл жоңғардың ... ... деп, ... ... [39, 103 б.]. Нағыз тақ иесі – ... ... ... ... ... ... пікірін келтірсек: «Дәл осы сәтте хан
тағына лайық адам соғыс тәжірибесі мол, ... да, ... да зор, ... ... Әбілқайыр», – еді дейді ғалым Ж. Қасымбаев.
Қаламгер М. Мағауин: «Үш жүздің әскерлерінің бас қолбасшысы сайланып,
өзінің ұйымдастырушылық дарын, ... жеке ... ... аты ... үстіне, тәжірибесі мол Әбілқайырдың хандықтан үміт етуіне негіз бар»,
– десе [91, 94 б.], М. ... «Сол бір ... төре ...
Әбілқайырдан басқа жан жоқты. ... бақ, тақ ... ... ... бұл ... іске аспады. Әбілқайыр хан халық бірлігін, ... ... ... ... ... – деп, хан басын қадірлей және
сол кездегі хан тағына ... ... ... ... анық жазған [92, 368 б.].
Жазушы шығармасында да солай дәріптелген. Ол ... ... ... ... ... ... ... қарсы тұрып, өз
ойын қаймықпай, ашық айтқан.
Заманында Әбілқайыр мұндай ... ... ... ешкімге
ештеңе деп тіс жармаған... Тарихи ... ... ол, ең ... ... тапты...
«Қалың Найманды билейтін Күшік ханмен де құдандалдығы бар. Ол – Нұралы
ханның ... ... ... ... оның інісі Барақпен де құдандал
болғаны», – дейді жазушы [39, 415 б.].
Бірақ ... ... ... ... ... да, ...... қарсы әрекет етеді, себебі оған деген ... тар. ... ... «Барақтың жүндес қабағының астына біреу кеп, әп-сәтте
шақшақайдың жұмыртқасын ... ... ... ... қарайтын
қысыңқы көз аяқ астынан алайып шыға келді. Ол – ... ... ма? – ... ма, жоқ, ...... ме, ... бері ... тіктемей, сұлқ
отырған Болат – Бараққа жүзін бұрып:
– Сонда қайтпек керек дейсің? – деп сұрады.
– Қайтпек керек ... мен ... ... ... ... ел ... тәсіл қолданып, шайқаспақ болған бас сардардың өзі білмесе...» [39,
291 б.].
Шағын абзацтағы психологиялық портрет ... ... хан ... қалт ... бағып, аңдысып отырған ел билеушілерінің бір-біріне
деген ... анық ... ... ... ... ... түрлі жағдай, қым-қуыт оқиғалар үстінде күрделене түсетіні белгілі.
«Алайып шыға ... – ішкі ... ... ... ... ... ... осылайша ішкі және сыртқы жағдайдағы таусылмас
тартыстармен шебер ұштастыра отырып жасаған.
«Барақтың қитықтанып ... ... ... ... тас ... тұншығып шықты. Сыңарезу Барақты сирақтан шалу үшін де, біраз ... ... мына ... ... ... ... ... айтпай
ма! Әлде, әлгінің сөзіне қыстығып қалып отыр ма ... – деді [39, 291 ... әр ойы мен ... ... дұшпандық жататынын хан жақсы білетін.
Барақтың мықты, оңайлықпен ... адам ... де ... ханы ... ... ... деген «қара қазандай өкпесі»
көптен белгілі болғанымен, оны ... ... ... ... қойған-ды... Барақтың мына ... ... ұзақ ... ... ... ... ... Әбілмәмбеттің көзі май
аңдыған тышқандай жылт-жылт сығалап тыным табар емес, ... ... ... ... ... ... иығын қомдай көтеріліп, сыртқа барып, таңқ
еткізіп бір сіңбірініп, қайтып ... ... ... ... кербез
Барақ біреуге ренжісе болды, өстіп аузы-мұрнымен жағаласып кетеді» [35, 291
б.].
Жаулықтың қоздырушысы – ... ... ... ... ... ... ... алмай, қызынуы – Барақтың психологиялық арпалысы.
«Әркімнің бет-аузын тінткілеп, май ... ... ... отырған»
Әбілмәмбет те Барақтан қалыспайды. Ел билеушілердің ... ... ... торы ... байқалады. Барақ, Күшік, Сәмеке, Әбілмәмбеттерді
ағайындық, туыстық, құдандалдықтан гөрі ... ... ... ... ... табыстырған. Олардың мүддесі – «түпсіз саясаткер, әрі қабылан,
әрі түлкі» Әбілқайыр ханды саяси аренадан тайдыру. Қаламгер оларды ... ... осы ... ... ... ... сырын ұғу да оңай емес. Роман оқиғалары ширыққан сайын,
Барақ образы да ... ... ... ... хабардар тек
Барақ екеуі ғана. Барақты бұрын арам ... ... ... ... ... ... ... қулығы жоқ, қырық қалта қырқылжыңның нағыз
өзі екен. Батыр сұлтанның шалғайына қолым тиді ме, тимеді ме? – ... ... ... жүрген де – өзі. Оны да, төбеден түскендей ... ... ... жеткізді.
– Өзіңді де, балаңды да – Өсеке тұқымына кіндіктен байлап, тәуелді қып
қоямысың? «Жігіттің жеті мүшесіне – жеті әйел» – ... ... ... де ... төс жегіз. Өсеке балалары – ... ... ... алар екен!..
Барақтың бұл сөзі де көңіліне бірден қонды. Құшақтасып, ... да, ... қаша ... рай ... еді, екі арыс ел ... құдандалдығынан құлақтанып үлгерді. Құлақтандырып жатқан да бұл
емес, еріні епсекті Барақтың төңірегі..
– Алдыңғы абзацта Барақтың ... ғана ... ... ... ... аузы мұрнымен жағаласып кетеді», «өткен-кеткеннің тізгініне
оратылады», ... ... ... өзі» ... ... ... ... күшін талай жерге апарғандай. Барақ араға ши жүгірткіш. Ел
жақсыларының одан сырт айналып кетуі де – ... ... ішкі ... оқиға үстінде ашу мүмкін болмағандықтан, қаламгер әр әрекет тұсында ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі әңгімеге
азғырушы да – Барақ. Мақсаты – Қайыпты да Әбілқайырға қарсы қою. ... ... ... дайындық әрекеттер де бірте-бірте ұлғайып, күшейіп
келеді. Тақырыпқа тереңдей түсу ... ... ... тарихи дерекпен
салыстырайық:
Қаламгер «Үркерде» қарақалпақпен арада қақтығыс болғанын авторлық
баяндаумен берген. ... өз ... бұл ... да ... ете кетеді. Көп
ұзамай Әбілқайыр хан араласып, арты тынышталды. Ханның бұл да – ... ... ... ... дипломатиялық, көрегендік ісі.
Қарақалпақ ұлты – өзінің тарихында көп қорлық ... ... ... ... мәз ... ... ретінде жойылып кету қаупінде тұр.
В. Витевскийдің «И. Неплюев және Орынбор өлкесі» кітабының 157-бетінде
жоғарыдағы деректердің анық ізі ... ... ... ... І. ... де ... ... «Ақыры көңілінің кірі қалыңдап, кегі асқынған Барақ
жауынан кек алып, мұқатудың жолы қолынан шыға ...... ... ... ... ... ... Әбілқайырды жер соқтырар күшті енді
жауынан тіленген. Дүние кезек. Еліне опасыздық жасап, қойнына ... ... ... өзін ... ... ... ... жұтар, абыройын
айрандай ақтарар аса қауіпті дұшпан екенін долылық буып, көзіне қан ... ... ... ... ... қалған, мойындамаған» [50, 107 б.].
Екі автор да таза ... ... ... ... ... ... ... нанымды шығарған. Тарихилық принципке де өте берік
болып, оны қатаң сақтаған. Шығармада Әбілқайыр ... ... ... ... Барақтың бейнесін жасауға қаламгер үлкен дайындықпен барып,
толыққанды ... ... ... ... ... ... ... хан бейнесі
ашылмаған болар еді.
Қаламгер Әбілқайыр ханның Барақ қолынан ажал құшатын ... әлі ... ... тек ... ... ғана ... жоқ, оның ... қазақ
мемлекеттігі үшін күрескен бірталай жақсылардың да ... ... ... ... ... ... қара ... қамы. Әбілқайырдікі одан
бөлектеу, биіктеу жатыр», – деуі – Барақ тағдырының шындығы [54, 107 ... ... ... Шоно Добы ... «Абылай хан» драмасындағы
Әмірсана бейнелері ... ... Осы ... образы арқылы қаламгердің
таққа таластың шегіне жеткен ... ... ... болған. «Абылай хан»
драмасындағы Әмірсана – арпалысып-арпалысып, соңында барар жері, басар тауы
қалмай, іздеушісі де, ... да жоқ, ... ... тозып, қаңғып
өлген.
Шығармада осының ізін басқан бір ... – Шоно Добы ... Ол ... ... ... ... ... мұнда да тағдыры талайсыз болып, ит жемеде
қалған. Үшіншісі – Барақ сұлтан. «Өз ... ірі ... ... ... соңы кісі ... болмады». Таққа таласты суреттеу –
романдағы негізгі желінің бірі. Оның қалай тарқатылатыны – ... білу қай адам үшін де, қай ұлт үшін де ... ... ... ... – деп ... тегін айтпаған.
Романның айырықша көркемдік ерекшелігінің, жаңалығының бірі – ... ... ... хандар тағы басқа тұлғалар бейнесін жасауда олар
да өзіндік қызмет атқарған.
Шығармасында бір-біріне ... ... ... ... ... ... Ақпан, Қара, Арыстанбай, Жәнібек (кіші), Есет,
Тайлан, Тайлақ, Бақа, Мойнақ, Бақашы, ... ... ... ... ... ... ... Оразақ, Тәшім, Қабай, Сары, Сартай,
Бақтыбай тағы басқа қазақ батырларының ... ... Жау ... ... ... ... әдебиетінде қаһармандық тақырыпта батырлардың ғана ерлік істерін
суреттеп, жас ұрпаққа үлгі етіп қалдырған ... ... ... ... ... С. ... Ә. ... Д. Досжанов, Х. Әдібаев,
Т. Әлімқұлов, Ә. ... С. ... Ж. ... ... М. ... ... ... бейнесі сәтті
шыққан. Ал Ә. ... осы ... ... ... кең ... Қазақ әдебиетінде алғаш батырлардың үлкен тарихи галереясын
жасаған – І. ... ... ... өзге ұлт ... ... ... ... Соның бірі – башқұрт Алдарбай. Башқұрт көтерілісіне «Елең-алаң»
романында едәуір орын ... ... ... ... ... ... барғаны баяндалып, біраз үзіліс, уақыттан кейін, автор
ұмыттырып жіберіп, ... ... ... ... ... көтерілісі тұсында бұнымен екі ортада жүріп, талай рет ереуілшілер
мінетін ат айдап әкеткен. Талай рет ... ... ... Бөкенбай екеуіне
келіп көмек алған. Көтеріліс жеңілгеннен кейін, біраз ереуілшілерді ... ... құба ... пен қара ... ... шұбырып жататын
керуендерді тонатқаны бар. Олардың ақтығы кейін қарақалпақ арасына сіңіп,
бұдан көз жазып ... [47, 327 ... ... кезінде патша үкіметінің жазалауынан кейін, көптеген
башқұрттар қазақ даласына, басқа өлкеге ауды, ... ... ... ... қайта кетті. Оқиғада сол жылдар дүрбелеңі суреттелген, қамтылған
оқиғалар тарихи қисынды.
Өмірдегі ... ... ... башқұрт көтерілісі болған.
Патша өкіметі Солтүстік ... ... жабу ... ... халқына
салықтың жаңа түрін енгізуі әрі Ресей армиясының ... ... ... алуы ... ... ... ... – Алдар Исекеев пен Күшек
Түлекеев болды. Башқұрт қоғамының Қазан, Тобыл шенеуніктеріне ... Ол ... ... ... Ресей самодержавиесінің
отаршылдық саясатына қарсы жаңа қарулы көтерілісіне ұштасты. Бұл көтеріліс
тарихқа бурдян руы ... ең ... ең ... ... ... ... Есенгелдиннің атымен «Алдар көтерілісі» деген атпен енді» [45,
115 б.].
Бұл деректен көтерілісті басқарған Алдар екені, оның башқұрт халқының
ең ... ең ... адам ... ... ... кейін жазаланып,
қуғындалған. Келтірілген деректерде хан мен Алдарбайдың біраз ... ... келе ... ... ... ... арасындағы әңгімеден
байқалады.
Арасында айырма шамалы. Башқұрт ... ... рет ... ... ... Патша үкіметі дала халқын қанаудың оңай жолын тауып, сауда
керуендерін жүргізгені сол ... ... мол ... ... ... ... қарсы болып, оны тонап тынған, қарулы ... ... ... оған ... керуенінің тоналуы, кетіп бара
жатқан керуендегі Аюке ханның қызын қолды етуі, ... ... ... ... ... ... ... қоюы, тағы тағылар.
«1707-1709 Ресейге қарсы көтерілістерінің ... ... ... 3000 әскермен келді. Сонда башқұрт халқының күресі
көп ... ... ... ... ... – деп, шын ... жалынған
еді [89]. Бұл тарихи деректер бір-бірін дәлелдей түседі.
«Баяғыда бұның елшілігін екі рет Петербургке апарып қайтқан да ... Жер ... ... ... ... сұм еді. ... да ... қақпан қарап қайтып келе жатқан аңшыдай қурап ... ... ... күйеудей аяғын арқайын көсілмей, сызылып отырғанмен, көкейінде талай
қызыл құрттың басы шошайып жататын. Бұл жолы да ... ... ... ... ... сағалап келгеніне қарағанда, анада Нияз екеуі барғанда,
бұлармен сөйлескен болды...» [39, 327-328 бб.].
Шығармада екі рет ... ... ... ... ... иесі екені
жазылыпты. Басында Әбілқайыр мен патша үкіметі арасындағы елшілікті бастап
апарған. Айлакерлігі Әбілқайырға кейде ... ... ... ... кезде мұның ойын аңғарды. Тарихи деректерде Мырзатай хан
мен губернатордың арасында жүрген ең ... ... ... сол ... ... ... оқиғағаны баяндаушы ретінде кіргізген. Ал тарихи
деректе:
Кейін Ресей империясына көрсеткен қызметтері үшін, беделді ... ... ... ... оған ... ... ... Кейін
қайтып алынады. Тевкелев елшілігі құрамында ... жылы ... ... орыс ... өтуіне үгіт жүргізді. Тевкелевтің жақын
көмекшісі, әрі ақылшысы болды. ... ... және 1740 ... халқының көтерілістеріне тікелей араласа қоймағанына ... ... ... ... орыс халқының бұл жылдардағы тарихи жағдайымен
жақсы таныс. «Ноғай, башқұрт тарихының ... ... адам көп ...... ... ... танысқан. Тарихи дерек пен
романдағы ... ... ... ... жақын. Алдарбай ханмен
әңгімесінде сол кездегі біраз жағдайдың бетін ашқан.
Башқұрттарды адам ... ... ... тіліне дейін кесіп
алып қорлаған. «Үркердегі» анау үндемес шал – соның дәлелі. «Саны 160 адам
болатын Саянтөс қонысының ... ... ... қуып ... ... ... – деп ... тарихи деректерде [39, 164 б.].
«Оңаша қалғасын Есекей ... ... ... ... Анадағы Нияз бен
Мырзатайдың айтқандары рас екен. Ел екі жарылған. Біріне-бірі оқ ... ... түрі бар. Ара ... ... ... бітісе қояр түрі жоқ.
Алдарды жіберіп отырған ереуілшілерге бас болғандардан әзір ... ... ... ... ... ... ... Жақып Қосаш баласы, ... ... ... Өтеп ... Жолай Сарболат баласы секілді билер
көрінеді.
Әбілқайырға: – «Қазір мұсылман ... одан ... ... жоқ.
Қырылып жатқан қарындас халыққа ара тұрмай ма? Ақ патша оның сөзін жерге
тастамайды. Өзі ... ... ... ... ... – депті.
«Әбілқайыр бас ... ... ... жоқ, ... ат ... мәжбүр
боламыз», – депті. «Оны да башқұрттың бір топ биі жіберіпті. ... ... ... – Көсемше, Абазын баласы – Абадай. Күлтешек баласы
– Шима, Малақай ...... ... ...... Бұл ... да
жақсы таниды. Алдарды жібергендерді сонау Сейіт заманынан білсе, бұларды
сонау Ырғыз ... ... ... ... ... ... ... Сондағы
біраз билер бүгінде басқа тарапқа шығып кеткен. Тонтай баласы – Бекшора,
Есекей баласы Алдарлар ақ патшамен ат ... ... – аты ... бәрі – сол ... ... қатысқандар [47, 330 б.]. Көтеріліс
кезінде бірі патша жағына шығып, бірі ... ... ... екі ... мұсылман балаларына қол ұшын берер, қарындасқа қайырылар ... ... ... – күш ... ... енді ел еш шара таба алмай, ... ... ... орыс ... ... қыстақтарды өртеп, бекіністерді
қиратқан. Олар Кіші жүз ханы Әбілқайырдың ел ... ... ... бөлініп шығуды армандаған. Көтеріліс басшысы Қарасақал Минмулла
Юлаев, Ханға өздерінің тілегін жеткізіп:
– «Хан ием, сізге тізгінімізді ғана ... ... ... ... ниет
қосысып, туыс та болғымыз келеді. Хан өзіңіз болғанда, ханшамыздың бірі
біздің бауырымыз ... ... ... ... болмаса, біздің
қалауымыз – еліміздің ең қадірлі азаматтарының бірі Алдарбай Есеке ...... Ата ... ана ...... бала. Сүйегіңізге дақ
түсірмейді деп, алтын тәжді қосағына лайық адал жар ... деп ... ... ел ... ... – дейді [47, 351 б.].
Башқұрт билері Әбілқайыр ханға өздерінің ... ... ... Бұл – ... ел ... ... өмірінде, ел арасындағы саяси
дәстүрде – ... бар жай. ... – біз ... ... – Алдарбайдың
қызы. Хан Әбілқайырдың төрт әйелінің бірі – ... ... енді бірі ... ... ел аузындағы әңгіме де, жазба ... де ... ... ...... ... Абылай сұлтандарымен, кейбір башқұрт
тархандарымен қыз алысып, қыз берісіп, құдандалы болды», – ... ... б.]. ... ... ... ... сол ... түскен.
Енді дерекке кезек берейік:
«Бастапқыда хан қиянат жасап, «зұлымдарға» қарсы жазалау акцияларына,
қатысқан, бақытсыз тұрғындарды тонаған. Көтеріліс басшылары ... өз ... ... ... хан тағын ұсынған. ... ... ... алу» ... оны жас ... ... ... Бұл
мәліметтерді В.Татищевке жергілікті старшындар Қарабай мен Юнус тархан
хабарлаған». Қаламгер сол ... ... ... ең ... ... – осы ... ... екенін жазған. Аңырақай шайқасынан кейін,
ойраттар әлсіреп, артынан бейбіт келісім ... ... ара ... үкіметі біресе башқұртты, біресе қазақтарды бір-біріне ... ... ... мықтап ену саясатын қойды. Үсті-үстіне тоқпақ көріп
отырған башқұртқа да сенімді, күшті одақтас керек еді. Оған ... ...... хан еді. Осы ... ... де өз мүддесін мықтап көздеп,
башқұртпен араға салатын жалғыз адам хан ... ... ... ... ойы да – осы ... ... қызына үйленгені туралы шығармада 4-5-ақ сөйлем бар.
«Әбілқайыр жаңа қайын жұртының көңілін ... ... ... ... ... Аңға шықты. Башқұрт сабаздарының өнерімен танысты. Бір ай ... ... ... ... Мына ... ол тарапқа әзір жете
қоймапты... Шамасы, бұл – орыс ... үшін де, ... игі ... үшін
де құлақ елең етердей тосын хабар ... тұр. Хан ... ... бір ай ... – елге ... ... Жаңа ... әкетуге Арыстанбай келер», – деген жауаппен аттарына қондырды [47,
352 б.].
Роман оқиғасы мен тарихи деректер ... бір ... ... іргелес
отырған халықтардың қиын тағдырын бір-бірімен ... ... ...... басты жаңалығы. Ә. Кекілбаев романдарында лирикалық,
интимдік жайлар өте ... сөз ... ... ... мен ... ... бір-екі абзац болмаса, сезім мәселесіне байланысты суреттеулер
ұшыраспайды. Бұл да – ... ... ... ... екі халық ортақ хан етті. Ондағы мақсаты – отаршыл
Ресейден қорғану, ... ... ... Бұл ... ... соңғы амалы еді. «Орыс ұлықтары үшін де құлақ елең етердей
тосын ... ... ......... ... «Әбілқайыр хан
башқұрттармен жақындасып кете ме»? – деп қатты ... бұл ... ... ... де – осы еді. «Бұл маңайдағы мұсылман баласында оның құрығы
жетпей жүрген – тек осы ... ... ... [47, 340 б.]. Бұл хан үшін ... сәт ... ... казачьи отрядтар башқұрт ауылын шабады, кісілерін өлтіреді
және малын айдап кетеді де, ... ... ... ... ... ... ... Қысқасын айтқанда, 1730 жылға дейін қазақ
пен башқұрттың арасындағы достық бұзылған еді. Әбілқайырдың жанына батқаны
да – сол еді. – Ал, енді осы ... ... ... ... ... ағзамға
хат жазу керек, – деп башқұрт Алдарбай айтып келгенде, Әбілқайыр ... Бұл 1730 ... ... ... айы. ... керегі де сол еді.
«Хат жазған» деген факті бар, Әбілқайыр ... соң, ... ... ... ... ... оның ... да, талай
қазақ төресін де алдауға болады» [93].
Әбілқайыр ... ... ... жалғастыра берді. 1736 жылы
башқұрт көтерілісі бұрқ ... ...... ... ... ... және бір рет жауластырмақшы болып, көп ақша бөлді. 1738 жылдың
ақпан айында В. ... ... ... ... ... ... 60
рубльден ақша беріледі. Кек алатын және байып ... ... ... ... ... ... жар салды. Кейбір қылмысты істерді башқұрттан көріп жүрген
қазақтар осыны пайдаланып кек алмақшы және ақша таппақшы болған еді. Бірақ,
олардың ... ... ... ... ол ... башқұрт
халқына көмек берді [94, 210-211 бб.].
Алдар бейнесі тарихи деректегі түптұлғасынан ауытқып тұрған жоқ. ... ... ... ... ... ғана бар. ... сияқты төкпелетіп көркемдеу аз. Мұнда таза тарихи ... ... ... тарихи тұлғаларды кірістіргенде, жазушы тарапынан
тарихқа қиянат жасалмайды. Көркемдік шешім синтез-қорытындыға ... ... ... ... ... ... бақты.
Жоғарыдағы Алдарбай да, үндемес шал да ... ... ... – дербес «Елшілік» атты тарау беріліп, ... ... ... ... тақырып – елшілік жайы. Барақ пен Әбілмәмбет қонтайшыға
аманатқа ... ... орыс ... ... Әбілқайыр
жоғарыда біз әңгімелеген балаларын бірінен соң бірін орысқа аманатқа
жөнелтсе, қонтайшыға елші ... Ал, ... ......... ... Осы романдағы Тәуке мен Қайыптың Қазан мен
Тобылға елші шаптырғаны да – тарихи ақиқат. ... ... ... ... тікелей А. Тевкелевтің елшілігіне байланысты, сонымен қатар Дж. Кэстль
елшілігінің келуін де қаламгер аса ... ... ...... тың тақырып. Елшіліктің келгені
туралы ... ... ... ... ... сөз
етілмеген. М. Мағауин бұл тақырыпты «Аласапыранда» біршама сөз еткен. Ат
басын тіктеп, сол тақырыпқа ... ... ... рет ... ... ... отарлау тарихын, елшіліктің жай-жапсарын ашқан – Ә. Кекілбаев.
Сол заманда ... ... ... байланысты: орыс, қалмақ,
қарақалпақ, ноғай, қазақ елшіліктері мен елшілері ... ... ... ... ... ... және халықтар арасындағы саяси жағдайды
суреттеу үшін, бірнеше елшілік ... ... ... да ... Ресейдің, башқұрттың, қалмақтың, қытайдың, жоңғардың саяси
ахуалын ашу мүмкін ... Бұл – ... ... да әсер ... ... ... іс-әрекеті, болмыс-бітімі мен қызметі осы
елшілікке байланысты сөз ... ... ... ... ... – Құттымбет, Сейітқұл, Ералы, Қожахмет, Қабай, Бөлек, Болатбек,
орыс ... А.И. ... С. ... ... ... ... ... Скибин, Федор Жилин, қалмақтар: Аюкенің елшісі – Саған Мәнжі, Меңлі
Қасқа, қызылбас Ғаділбек, ... Дж. ... тағы ... хан ... ... ... ... бастап суреттейді.
Романда: «...Тәуке бас-аяғы жеті жылдың ішінде Сібірге бес рет ... ... ... ... ... ... ... патша сарайына
арналған сый-сияпат апарып: «өткенге ереуіл, қалғанға салауат деп, бұрынғы
уақытта арамызда болған қателіктің ... ... ... ... ... іс ... – деп шұрқырасып жатқанда, Сары батыр мен ... ... ... ... орыс ... ... ... мен қазақтардың
арасындағы сауда-саттықты күшейту жөнінде мәміле жүргізіп бақты». ... ... келе ... ... да ... «Ертістің сахара бетіне шығып
ап, тұз қазып жатқан қара шекпендерді быт-шыт қып ... ... ... 158 ... тұз ... жатқан орыс мұжықтарын тонауы тарих ақиқатында
Жәміш бекінісінің салыну уақыты – 1715 жыл. ... ... ... ... жүз қазақтары көшіп жүретін жерде азық-түлік және ақша әкеле жатқан
керуенді тұтқындауы ... ...... жай осы кез еді. ... ... И.Д. ... ... ішкерілей енуі Сыбан Раптанды
да ашуландырды, жерді иеленуіне де, бекініс салынуына да күшті ... И.Д. ... ... ... көрсетуі оны есеңгіретіп
тастағаны, кейіннен экспедиция жұмысының сәтсіз аяқталғаны – бәрі ... ... ... ... тек осы ... ғана ... ... Саяси
аренада жанталасып жатқан Ресей ... ... ... бәрі ... қараған.
...Мұндай жағдайда мәміле оңа ма? Сары мен Келдей Орыс әкімінің ала
шатырында ұзақ ... ... Арты да көп ... ... ... бір ... ... қылып, құдай жолды елшіні ұстап қалу
деген дүние жаралып, су аққалы естімеген нәрсеміз, ... ... бұл ... – деп, Петр ... хат ... ... – елшілік келеді.
Елшілік сары ала қағазға қызыл ... ... ... ... ... Онда: – Тентек-телімді тиям деп уәде бер, – деп ... ... ... ... Керуенді ұстап қалмай, кері жөнелтеді» [39, 158 б.]. Екі
ел ... ... ... ... Бұл кез ... ... ... орай, екіге бөлінбей, тіпті, үшке бөлініп жатқан кезі еді. ... екі ... ... ... ... «Абақтыда жатқан
қазақ-елшісіне жүгіреді. Сары әрі ішқұса, әрі сүзек шығып, дүние салған-ды»
[39, 154 ... ... ... ... Жыл ... ... ... жатып қалғаны да
қайын атасы Түркі бидің ... ... ... ... орыс ... үсті-
үстіне шабуылын күшейтті. Бірнеше адам да жіберіледі. ... ... ... арты ... ... ... Петр ... – Тәуке хан елші
жіберуге рұқсат алды... Тәуке Тобылға, қасына Түркістанда ... ... орыс ... ... ... ... пен ... Жолай
Шаманаевты ертіп, Тайқұмыр би Аталықұлын жөнелтіп еді. ...... ... орыс ... ... та ... Бұл ... ат-құйрығын біржолата үзісеміз, – деп қатаң тапсырылды ... ... ... казактары Федор Скибин мен Матвей Трошин деген екі елші
Түркстанға барған кезде қайтарылатын болды» [39, 155 б.]. ... ... ... ... ... елші қазалы жағдайға душар болды! «Шілде
басталғанда, екі жыл бойы абақтыда отырып, сары ... ... ... өне ... бәрі ... боп іріп кеткен Андрей Неприпасов одан
арыға шыдай алмай, жат қалада жан ... [39, 157 б.]. Сары ... ... қаза ... ... ... А. ... қайтыс болған. Екі
ортада шыбын өледінің кебі. Пұшайман болған – Тәуке хан айлаға көшті. Бұл
оқиғаларды ... ... ... ... де, ұлттар арасындағы саяси
ахуалдың да, ел ... де ... ... ... көрсеткен.
Керекті жерінде – батыл қимылдап, керексіз жерінде – сүйкей ... ... ... ... ... осылай пұшайман күйде ұстайтын. Сары,
да ... та – осы ... ... ... ... ... арты ... тартар», – деген – осы.
«Сосын-ақ Ресеймен екі ортада аяқ-із атымен суынған-ды. Бұрынғы
бұрынғы ма, ... ... ... ... ...... қабырғасы
қақырып, сөгіле бастады. Әсіресе, Талас пен Шу бойындағы ... ... ... жасап қырып, айдарлы мен тұлымдыны он ... ... ... ... ... ... тентек жағына да ес кірейін деді. Патшамен
келіссөзді қайта бастасақ қайтеді? – деп ... ... ... ... ... Солай жүріп-жүріп барып, біраздан соң Тобылға ... еді, – ... орта ... ... қолды болып кетті» [39,
157 б.].
Бұдан соң, екі жақ та бірталай ... ... ... ... ... би – ... ... 1730 жылы Петербургке жіберген
елшісі еді. Елшілік орыс патшасы А. Иоановнаға Әбіл бастаған Кіші ... ... ... ... Бұл ... ... ... қатар,
көршілес башқұрттар тарапынан да шапқыншылыққа ұшырай бастаған. Елшілік өз
қарауына алатын болса, жасақ беруге әзір ... ... ... ... ... ... 1731 жылы 19 ақпанда – Кіші жүзді Ресейдің қол
астына алатындығы жөнінде ... ... ... ... [95, 5 ... ... да ... тәртібі мен талабы бар екенін біз ... ... ... сияқты күшті мемлекет қана аманат ала алады;
ә) Аманатқа кез келген адамды алмайды тек ... ... ет ... ... ... тұрқы, денсаулығы мықтылары ғана текедей
таңдалынып алынады.
б) Кедейден – аманат алынбайды;
в) Өркениетті елдерде ... ... ...... ... ... бір мысалын – ағылшын суретшісі Дж. Кэстльдің хан аулына
келуінен, артына қалдырып кеткен ... ... ... әлемдік ауқымға танылған шығармасы – «Аңыздың ақыры»
(«Махаббат ... ... ... – тек ... ғана құрылып қоймаған.
Оның бір бастауы – жазба деректерде жатыр. Басты кейіпкері – Әмірші (Ақсақ
Темір). Ол туралы ... үш ... ... бірі – ... мақтауға құрылған
сарай жылнамашысының жазғаны; Екіншісі, керісінше, авторы ... ... ... болуы себепті, Темірді қанішер қылып көрсеткен адамның
жазғаны. Ал, үшінші ...... ... ... ордасына
барған елші – Рио де Гонсалес Квалихонікі. Өзінің елшілік мәртебесін ғана
білетін ... ... ... ... оның ... сыртқы саясатында
шаруасы жоқ еді. Өзінің ішкі ойы – ... Тек ...... ... ... ... қонақ қабылдау салтанатын ... – осы елші Р.Г. ... ... ... ... деректермен жұмыс жасау машығы әбден қалыптасқан жазушы
романдарында: А. Тевкелевтің күнделігін, ... елші Дж. ... ... ... ... ... сапары туралы кітабындағы мәліметтерді
басшылыққа алады. ... ... ... ... ... ... Кейбір оқиғалар, айы-күніне дейін, дәлдікпен өрілген. Мысалы,
«Бесінші октябрь күні ... ... ... ... ... ... ... Сол күні хан ордасына жақындап қалғанын көріп, Әбілқайыр хан оны
екі шақырымдай жерден алдынан шығып, қарсы ... ... ... бұл – А. ... ... ... түскен ойлар. Бұны
Сыртқы істер коллегиясына тапсырылуға тиіс жазбаша есеп қой – бұл. ... ... ... ... ... автор жазбасын бірден осылай есеп ретінде
түзеді.А. Тевкелев – ғалым, зерттеуші, бірақ, саяхатшы ... ... ... ...... солақай саясаттың қолшоқпары. Сондықтан
оның есебін кеңсенің ... ... ... ... тыңшылық мәлімдеме деуге
болады. Елші оны құлыпты сандығының ішінде кілттеп ұстаған. Оған ... ... ... бұл жағы да ... Сол бойынша А. Тевкелев
қазақ ... бара ... та ... ... жанқалтасынан тастамауға міндетті.
Көрген-білгендерін былайғы кісілерге көрсетпей, түгел жазып отырған.
«Әсіресе, ... ... ... онда ... табиғи және қазба
байлықтары бар екеніне, қай ұлыстың қайда орналасқанына, жаудан қорғанатын
қалалары мен ... ... ... өзендері мен өткелдеріне, хан мен
ру басыларының қайсысында қанша мал, қанша өріс бар ... ... ... ... қайсысының бағынбайтынына, ханның сайланып
қойылатынына, әлде мұрагерлік жолмен тағайындалатынына, өз бағыныштыларынан
қандай алым-салық жинап тұратындығына, ... ... ... ... қалай қарайтындарына, қандай кәсіппен шұғылданатындарына, қару-
жарақты қалай ... ... ... ... ... жоқ, ... ... алатынына, егер, сатып алса – қандай
нәрсеге айырбастайтынына, қандай елдермен шектесетіндіктеріне, ... ... ... ... тағы-тағыларға назар аударады»
[39, 168 ... ... А. ...... ... ... ... Бұған қарағанда, елшіліктің басты бір мақсаты – әскери барлау
болған. Осы мақсатпен екі геодезист ... ... ... ... ... ... ... алмайтындай құпия жүргізілуі керек»
болған [39, 169 ... ең бір ... ...... ... әдет-ғұрыптарын зерттеу
қажеттілігі ерін-емеурінмен «керек тастың – ауырлығы жоқ» ... ... ... ... ... ... міндеттерді орындау қауіпсіздігін
қамтамасыз ету үшін, елші қасына көп әскер ... ... дені – ... ... ... ... – бүк, ... – шік түсіп тұрған башқұрттардан
болған. Романда: А. ... ... ... ... хат ... ... 5 дворянға қосып, 100 башқұрт жіберілуін ... ... ... аз емес ... ... қазақтардың – бірден қарулы қол болып келген елшіліктен
секем алып, іш ... ... ... Меймандос түздіктер ұғымында
елдестіретін елші дос құшағын аша ... ... ... ... ... ... ... тастауға тырысуы, ханның елшімен ұрланып
кездесуге мәжбүр болуы – дала ... ... еді. ... ел
тізгінін ұстаған би-батырлардың өз жұртына ықпалының зорлығын ... ... ... ел ... ісі де – осылай бағытталуға тиісті.
Бір ел басшысының екінші ел басшысымен не ... ... ... ... оңаша кездесіп, дидарласуы – барлық уақытта бола беретін
мәмілегерлік үрдіс. Хан мен А. Тевкелевтің де солай ... ...... жоқ. Гәп – ол ... ... ... ... ерсі жағдайда болуы.
Әбілқайырдың ондағы мүддесі – Қазақстан орыс ... ... ... ... ... ... ... соң белгілі болды! Патшасының,
А.Тевкелев арқылы Әбілқайыр ханға арнайы нұсқаулары бар екі ... екі ... ... ... хан ... ... жасаған құйтырқылықтарының арты қайтып кетеді деп қауіптенгенінен.
Мынау жасап отырғандары – сол қауіптің алдын алған сақтығы.
Егер қазақтар түпнұсқасында ... ... хан хаты мен ... ... әрекетті біліп қалған жағдайда А. Тевкелев ... ...... ... ... құшқан болар еді. Артынша
башқұрттармен жаңа ... ... еді. ... орыс ... ... ... тұтандырушы болып шығар еді. Бәлкім, сұңғыла Әбілқайыр өз хатына
байланысты ... бұл ... ... ... ... ... ... мүмкін ғой! Ол сезігін жарияласа, жағдай ушығып сала ... ... ... анық ... ... да ... хан оған ... емес.
Желкеден – Жоңғар төніп тұрғанда, бір қиырыңда – Жоңғармен қандас, қолдас
қалмақ қылышын ... ... ...... қырылыса кетіп, қашан
қармағымды қабады», – деп, Хиуа ... ... ... ... ... арқа
сүйеген башқұрттармен соғыса кету – басты ... ... ... тігу ... хан осы ... жол ... да! Сөзі ... рулар мен олардың
басшылары, сірә, өз жағында. Қарсыластардың пысын басудың да жолын ... ... ... жері – хан ... қонақасында «табағыма у
салып беріп, өлтіреді»! – деп қорқуы. Мәрт қазақ Орта Азия ... ... ол ... ада. ... ... ... қиянат жасамайды.
Жасау былай тұрсын, оның бас амандығын қорғап бағады. «Үркердің» соңында
елші А. ... салт ат ... ... жылы ... кісі ... түскен күйін ұмытып, күйі есіл-дерті орыс шебіне қалай да аман-
есен жету ... түн ... ... бара жатады. Іргелі ел елшілігінің
дала дипломатиясы алдында, оның қарапайым адамгершілікке негізделіп, Құран
өсиеттерімен ... ... ... беті ... ... табуы...
«Кэстль неміс тілінде жазылған қалың күнделігін көрсетті. Кириллов:
Көруге бола ма? – деп ... ... ... ... ... Мазмұнымен танысып шыққан соң, өзіңе қайтарармын, – деді. Сапарының
әлгіндей ... ... өте ... әрі ... ... өкімет
орындарына хабарлауға уәде берді. Енді қандай жоспарларыңыз бар? – ... ... ... ... ... Жылына сегіз жүз сом жалақы
береміз.
– Басқа бір кісі іздегеніңіз дұрыс болар. Елшілік маған қол емес ... ... ... ... ... ... ... Сосын, Петербургке,
компанияма, қайтамын, – деді... [35, 235 б.].
– Кішкене ғана абзацтан – елшіліктің біраз ... ... ... көп орын алмағанмен, атқарған қызметі, қалдырған еңбектерімен жағымды
есте қалған елші – осы Дж. ... Бір ... ... ... енді ... беттемей қалған. Диалог арқылы сол заманның шындығын: «Елшілік
маған қол емес екен», – деген бір-ақ ... ... ... ... ... ол ... іргелі елдермен қатар өмір
сүру онша оңай болмаған. Екі жақты қыспақ көріп, ... ... ... ... ... ... ... жолы – сол елшілік, ... (шын аты – ... ... 1720 жылы ... 1794 ... болған, Әбілқайыр ханның бес ұлының ... ... ... ... ... – аманатқа берілген. Тәжірибелі дипломат. ... орыс ... ... ... жайында – біраз мәлімет ... ... ... ... ... ... ... кейіпкер жасаған.
Дж. Кэстль, А. Тевкелев – екеуі де ... ... ... ... біз
Бопайдың, орыс елінде аманат атқарған Ералының кескін-кейпі қандай адам
болғандығын ағылшын ... Дж. ... ... ... ... ... берілген абзацтардың арғы төркіні шын тарихи деректен
алынған.
«Күн ... ... ... арасындағы дөңгелек алаңқайға жиналған билер
ақ патшаның елшісінің алдына – ақ ... ... ақ ... ... ... ақ жол ... ... мырзаның қасына қазақ жұртының
елшілері болып: он екі жасар ... ... Нияз ... Кіші ... Шәдік
би, Құдайназар мырза, Бөкенбай батырдың немере ... ... ... ... би, Орта ...... ... Байкенже батырлар,
бірсыпыра қызметші жігіттер еретін болды» [39, 577 б.]. Тарихи деректердегі
адам ... ... дәл ... ... ... ... ... мінген жандай күй кешті», – деп суреттейді.
Романдағы осы оқиғаны тарихи дерекпен ... ... ... ... ... ... Нияз сұлтанмен бірге Санкт-Петербургте қалады.
Олар бірте-бірте ... ... ... ... шын ... ... қайтуға асығып, әкесінен аманаттыққа басқа бір баласын жіберуді
ұсынады» [47, 187 б.].
«Үркер» ... ... ... ... ... ... бара жатқан жас
бала Ералы, «Елең-алаңдағы» оқиғаның басталуындағы сол ... ... ... ... ... суреттейтін жеріне осы тарихи дерек
негіз болған. Қаламгер баланың кескінін былайша береді: «Жұлдыздай ақ ... ... ... үстінде құлағы қалқиып ырғай мойын ақ сұр бала ... ... түсе ... ... ... ... ... жоғары көтеріп,
жаутаң-жаутаң әкесіне қарап қояды.
– Ал, балам, қадамыңа гүл ... – деді ... ... ... ... ... қорамсағындағы жалғыз тал ... ... ... Ол Ералының ханзада екенінің белгісі еді. Бала ... ... [39, 579 ... ... пен ... сәт қосылып, баланың киген ықшам киімі,
ханзадалық белгісіне ... ... ... ... ... ... елінен жыраққа аттанып бара жатқан жап-жас баланың еріксіз
кейпі көз алдыңа келеді. Сонымен ... ... ... ... да ... ер екендігі осы сәтте анық бейнеленген. ... ... ... хан ... ... ... ... тұра, халқы үшін соған амалсыздан
көнді. Оның ел мүддесіне орай ... ... ... ... ... ең ... бірі – осы. Бұл Әбілқайыр ханның көрегендігі,
қайраткерлік жолының бір үлгі аларлық тұсы ... тағы бір ... ... деп, ... ... ... да – қиын
мәселеге басын тіккендігі еді. Қатерлі аманатқа адам ... ... ... ... де ... ... ... патшайым алдындағы бала кейпі: «Ералы жалма-
жан жер тізерлеп, маңдайын үш рет ... ... ... нөкері де соның
істегенін істеп, жер ұшық жасағандай, тұқшыңдаса ... ... ... ... ... ... Уфадан шыққалы Мәмбет мырза құлағына құйып
келген жаттанды сөздерді, сүре оқып тұрғандай, үйреншікті мақамға ... ... – Уа, нұр ... асыл ... ... ... ... тақсыр! Әкем Әбілқайыр, өзінің тілегі бойынша әм өзіңіздің алдиярлық
шарапатыңыздың арқасында ... ... ... ... ... ... біржола мойынсұнып, Сіздің ұлы алдиярлық қамқорлығыңызға ие болып
отыр. Өзіңіздің алдыңыздағы ... ... адал ... ... мені мынау алдиярлық ақ адал құтхана ордаңызға ... ... ... ... ... ... ... жығылып, осыншалық рақымыңызға
шын жүректен рақмет айтып, бізді өзіңіздің ... ... ... ... ала ... деген үмбеттік тілегімізді білдіруге
келдім» [47, 7 ... ... ... ... ... ... ... біраз
мәселені түсіндіре алған. Ол өзге ұлттың ордасына тап болып, міндетін өз
деңгейінде алып шығып, өзін де, ... да, ... де ... ... ... ... бұл тұста бала тәлімінде – ... мен ... ... де анық ... тарихи құжаттарда Ералының пысықтығы, алғырлығы жазылған. Ол
да жазушы қаламынан ... ... ... бала ... ... өзге ... адамдарға сіңіп кетуі Ералы ханзаданың батыл да
шалымдылығын байқатады. ... ... ... ... құлағы,
шіңкілдей шыққанмен, асықпай баппен сөйлеген дауысы... бәрі есінде екен.
Қимыл-қозғалысы, сөз ...... ... ... Сол балаға
қарап отырып, көшпенділердің де төрт ... ... ... ... ... да ... нәрседен хабары барын сезген сияқты еді»
[47, 14 б.].
Ералы ... ... ... ... ... ... – Дж. ... суреті мен естелігі, орыс жазбалары. Обер-секретарь И. Кирилловтың
жазбаларында бұл – тарихи жағдай былайша ... «Аты жиі ... хан – ... хандарының ең атақтысы және ақылдысы. Әйелі –
біреу. Одан бес ұлы бар. Оның ...... ... – дегенде – осы
Ералыны айтып отыр. Әлгіндей, жабайы десе де, ... ... ... ... жүріп-ақ, ұлы императрица алдиярдың қарауына өз еркімен
өтіп, тек өзі мен өз төңірегіндегілерді ғана ... ... ... да,
қарауындағы жұртымен, бізге бағынуға көндірді. Үлкен орда да ... ... ... отыр [47, 14 б.]. К. ... бұл ...... ... себебі, ол – Әбілқайыр маңайымен – тікелей істес болған.
Автор бұл тұстардағы деректерді – орыс ... ... ... ... ... ... ойына сәйкес келетіндерін ғана сұрыптаған:
«Ал, Бопай жөнді ... ... ... ... Жарайды. Ералыжанды көрдің бе?
– Көрдім. Соқталдай жігіт болыпты!
– Жағдайы қандай екен?
– Жаман емес секілді. «Сен ... едің ғой, ... ашып ... ... ... ботқа мен нанды тыққыштап бақты.
Ханым көзіне жас алды.
– Не ... Не ... ... – ай! Биыл ... қарқ ...... Алла, жарығым – ай! Сен не дедің?
– Не дейін, «Иә, ханзада, сүт пен ... ... ... ... ... ... таптыра бермейді», – дедім [47, 141 б.].
Шағын диалогта елші, елшілік жайы, Ералының аманат – ... ... ... қинала жымсиды», – деп, қаламгер Бопайдың аналық сағынышын
да ... ... ... ... ұзақ ... мәлім. Онда да, ол Қожахметпен
алмастырылып барып қайтарылады. Бұлар да – ... ... ... ... Әбілқайырдың Тевкелевпен келіссөзге үлкен үміт
артқаны сонша – Қожахметтің орнына, қалмақ ... ... ... ... туған Айшуақты ертіп апарды. Оның үстіне, патша сарайының аманаты
бүгінгі саяси кепілдік қана деп ... ... ... ... ықпал етудің
құралы деп санайтынын аңғарып, ондай айла-шарғыға, аурушаң ... ... ... ... ... ... ... деп ұйғарса
керек. Бірақ Неплюевпен, расында да, бітіспей, араз болып ... ... ... ... де келмей, А.Тевкелевпен Орынборда емес, Ор бекінісінде
кездесті», – дейді [77] ... осы ойын ...... «И. ... ... ... ... жөнелтіп, сосын Қазанға көшіріп,
әйтеуір қазақ ... аяғы жете ... ... ... ... 89 ... ... хан Қожахметті босатпаған соң, әскер жиып, шабуылға
шықпақшы ... да ... ... ... ... ... ... жайының тым жақсы бола қоймағанын, хан мен ... ... өте ... ... ... ... бұл ... бекінісінде әкесінің аманаты ретінде ... ... ... ... ... ... ... 1747 жылы Қожахмет,
Ералының араласуымен, әкесіне қайтарылғанымен, көп кешікпей дүние салды», –
деп берілген [15, 244-245 ... ... өте ... ... өмір ... трагедиялық тұлға
екені де байқалады. Суреткердің ... ... ...... ... ... үшін ... туғызады. Көптеген жайлар:
«Азаттықтың ақ таңы», «Шандоз», «Дуадақ қонған боз ... ... ... ... ... ... Қаламгердің аманат жайын суреттеуі
тарихи дерекпен дәл қабысады. Ата-бабаларымыздың саясатшыл ісі, тереңнен
тамыр тартқан сол ... ... ... ... ... ... ... жерді ебін тауып, саясатшылдығының арқасында
сақтап қала алды. Патша сарайы ... ... ... былай өз
балаларында қалдыру жөніндегі ұсынысына келісім берді.
Бұл екі романда Ералы өмірінің тек елшілікке ... ... ... Оның өмірінің соңғы белестеріне жазушы әлі жете қойған жоқ.
Сол кездерде патшайымның оған қандай сый-сияпат жасағаны да ... ... ... ол тұсы да тыс ... ... ... құдды
бір бәрі өз қалтасынан шыққандай, Ералыға қандай сый-сияпат берілгенін
жақсы біледі: ... ... ... қамқа, күмістелген садақ, қара түлкінің
терісі, аты ойылып жазылған күміс мөр, күмістелген ... ... 47, 383 б.]. Хан ... ... де оған патша тарапынан талай
марапаттау болған.
Ресейдің атақты басылымы «Родина» ... ...... қызғылықты фактілерге қанықтығымен белгілі. Сексенінші
жылдардың аяғында шығып, кейіннен таралуға тыйым ... ... ... ... ... соң ғана ашылды. Журнал біздің елге де жетті.
Соның Қазан қаласының ... мың ... ... ... ... «Ресейдегі жеке адамдарды суық қарумен ... ... ... ... ... назарымызды бірден ... өзі ... ... бір ... Ералы сұлтанына тарту
етілген суреті. Бір ...... ... ... – араб ... ... бар. ... жазу мәтіні төмендегідей: «Б.М. мы Елизавета ... В. ... сынь ... ... своего Киргиз –Кайсацкого Ерали
Солтана за его верную ... в ... 1759 г» [97]. ... ... ... ордасының сұлтаны астанаға ... ... ... ат ... тірегенде, осы қылышпен марапатталды»,– ... ... ... ешкім де емес, Әбілқайыр ханның Нұралыдан кейінгі екінші ұлы.
Әбілқайыр 1731 жылы Ресейге бодан болуға ант ... соң, оның ... ... ... белгілі, сонда ол біраз жыл тұрады, өзі
сияқты аманат-ақсүйек балаларымен бірге оқып, тәрбиеленеді.
Ондағы өмірін Джон ... мына ... де ... түседі: «Мен
көптен бері осында аманат ретінде қалдырылған ханның ұлы Ералы ... ... жуық ... ... шын ... қолдан келген әр қилы
қызметімді ... оны ... ... ... ... жүрдім,
сондықтан ол қасымнан шықпайтын болып алды».
Джон Кэстль «1736 жылы Кіші жүз ханы ... ... ... ... ... өзіне ұнаған, қатты толғандырып, ерекше әсер еткен
жайларды суретке салған. Олар: ... ... ... ... ... ... қабылдауында», «Ералы сұлтан», «Қазақ
әйелдері» тағы басқалар. Оған Ералы сұлтан жас та ... ... ... ... ... ... байқағандарын, ойға түйгенін, сол
халықтың әдет-ғұрпын, ... ... ... Дж. ... ... хан хатында: «Кіші жүздің біраз халқы – башқұрт көтерілісіне
қосылып кететін түрі бар. Осы ... ... ...... бір ... жіберсеңдер екен, сонда халықтың толқуы басылар еді», – депті.
Ералы сұлтан ... елші ... Дж. ... ... ... Ералы сұлтанның өтінішін орындайды. Қолында Ералы сұлтанның: ... ...... әкесіне жазған хаты бар», – дейді [39, 12 ... сөз ... ... біз ... ... ... суретшісімен
қоян-қолтық араласып, қарым-қатынаста болғанын, оның сеніміне ... ... ... Тарихи кейіпкер Дж. Кэстль – мәдениетті, кішіпейіл, өз
ісіне қайда да тиянақты адам ... ... ... ... ... ... ... мемлекет қарамағындағы бодан ел
әміршісінің соңыра антынан тайып, өзіне қарсы болмасы ... бір ... ... ... ... ... ... бас тартса, аманат басына
қара бұлт төнеді. Көбіне өлтіріледі. ... ... ... ... ... ... сондай есепке құрылған саясаты астындағы мейманы
болып, ер жетіп, түбітиек бозбала шағында ғана елге ... Онда ... ... ... тағы бір ... ... баласы Қожахметке
ауыстырылады. Әбілқайырдың ұлы Ералыны Хиуа ханы ... ... ... да ... ... жақсы сақталған. Ә. Кекілбаевтың
«Шандоз» Деректі тарихи баян кітабында да Ералы туралы тың ... ... ... соң, тақ ... ... Нұралыны 1749 жылы, Ералыны
– 1791 жылдың 29 қаңтарында хан тағайындайды. 31 тамызда – салт бойынша ... ... ... хан ... ... ... журналында 1792 жылы қазақ даласына, Кіші жүз ханы
Ералыға жіберілген тағы бір ... ... ... Мұны ... хандық
мәртебесіне орайлығымен түсіндіруге тиіспіз. Орысша мәтіні: «Божнею
личностию Екатерина ... ... и ... Все ... сею ... поданного своего Эралия ханы Киргиз-Кайсацкой меньшой
орды при утверждений его в сне достойнство. Месяца января 19 дня ... ұзақ ... хан ... ... ... ... «хан тағында – тақымы тұрақтады»
делінетіндер: Нұралы мен Бөкей. ... ... ... ... ... ... төрінде тұруы тиіс. Бұл ... ... ...... ... Эрмитаждағы қазанды қайтарып
алғанда, сондағы бір кезде Қ. Сәтбаев Ұлытаудан табатын Ақсақ Темірдің жай
тасын ұмыт ... ... ... ... ... ... мәселесінде қалғып қалмай, оларды заңды мұрагері ... ... ... ... орыс халқынан Кенесарының басы ... ... ... ... алуы ... ... та – ... айғақ,
тарихи материал. Ондай марапат иелері: қазақтың хан, сұлтандары, бір сөзбен
айтқанда, қазақ халқы [98, 46 ...... ... бағдарламасы қатты ескерсе. Қос романда қалмақпен
арадағы қалыптасқан тарихи ... ... ... ... ... ... ... берілген. Олар: Аюке хан, Қалдан Серен, ... ... ... Лекбай тайшы, Назардың Доржысы, Дөнжін, Шырындөндік, ... ... ... Саған Мәнжі, Меңлі Қасқа, Қалдан Бесоқты т.б. ... ... ... ... үшін ... ... жылы ... қонтайшысы Сыбан Раптан өліп, оның ... ... ... ... Бір ... күш жинап, 1740 жылы қазақ жеріне бірнеше
рет шапқыншылық жорық жасады. ... ... бір ... Есіл, Ырғыз, Елек
өзендерін бұзып-жарып кіреді» [99, 15 б.]. Бұл ... ... ... шабуылдың үздіксіз болғанын айдан анық аңғартады.
«Жоңғарлар қазақ даласына, ірі-ірі жеті сына сияқты қозғалып, 70 ... ... ... шабуыл жасады. Мәселен, Сыбан Раптан баласы Қалдан
Серен 10 мың әскермен – Балқашқа, одан әрі – ... ... ... ... Құлан-Батур – Алтайға және Көктал өзенінің ... ... ... ... жасағы – Нұра өзені алабына бағыт
алды. Қалдан Сереннің баласы Сыбан Доржы – Шелек өзенінің аңғарына ... ... ... баласы – Лама Доржы Ыстықкөлге бағыт ұстады. ... ... – Шу ... ... ... ... Раптанның өзі – Іледен өтіп,
Жетісудың оңтүстігіне ... ... ... ... ... ... ... ағасы Шона Добы жүзеге асырды» [100, 275 б.].
Сол дәуірде жоңғар – өте күшті мемлекет болды. Қазақ ... ... ... бас ... ... бұл ... романда: «Өз жолындағыны
жыланша жалап, қынадай қырды», – делінген. ... ... ... ... ... ... – тек «ит аяқ қана аман ...
делінген. Бұл саяси ахуалдың өте ауырлығын ... [39, 63 ... ... ... Түркістанды өз билігіне бағындырып, Тибетке басып
кірді. 1713 жылдың өзінде-ақ жоңғар әскерлері жаңадан шабуыл ... «Сол ... ... ... – деп ... И.К. ... келісімге келген болса, – қалмақтарды жеңе алатын еді. Ал оларда ... ... ... да басқалары қалып қояды. ... ... ... ... [51, 127 б.]. ... қонтайшыларының негізгі
мақсаты – қазақ елінің тәуелсіздігін жойып, өзіне бағындыру еді. ... дәл ... ... арасында байланыс, ауызбірлік болмады.
Аягөз шайқасында Әбілқайыр мен ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезде алауыздықты жойып,
күш ... ... еді. Оны ... өзі ... халық жасақтары
бірікті. Ол кейіннен Әбілқайыр хан – ... өз ... ... ... ... – көрнекті мемлекет қайраткері, дипломат және қолбасшы
болатын. Қазақ халқының ауыр қысым көріп, ... ... ... есімімен
байланысты. Ол жиырма жыл бұрын Маньчжур әулетінің билеушілерімен, Циндік
Қытаймен қақтығыстардан сәтін ... ... ... Ол ... ... тез
арада нығайтып алып, өзінің күш ... ... ... ... ... ... ... Саян, Алтай және Барабин даласын
қоныстанған халықтарды жаулап алуға бағыттады», – деп ... ... [45, 122 ... тез ... күш ... ... да «сәтін тауып, жалтара білуі»
– қолбасшының өте ақылды, айлакер, мықты саясаткер адам ... ... ... күшпен басып кіріп, қазақтарды есеңгіретіп тастағаны да ... ... – осал ... ... Ол ... ... ... қаталдық
көрсетті. Сондықтан да Шоқан: «ХVІІІ ғасырдың алғашқы он жылдығының – қазақ
халқы өміріндегі қияметі терең болды. ... Еділ ... ... башқұрттар ұлыстарды талқандап, малдарын ... ... алып ... – деп ... Тарихи дерек шындығы көркемдеп
баяндалғаны болмаса, романдарға сол күйінде түскен.
«Мәртөбеден мәжілісті аударып, қазақтардың күнін Күлтөбеге ... ... ... ... ... еді. ... Раптанның тұсында қазақтың арқасына
аяз шындап ... ... Бір сәт ауыл ... ... ... ... сөз бола ... – дейді Ә.Кекілбаев тағы да... [39, 80 б.].
Сыбан Раптан қысқа мерзімде Жоңғар хандығының бұрынғы ... ... ... Орталық Азиядағы өз билігіне қарайтын аумақты
кеңейтіп алды. «Күн асты империясы» жөніндегі сақ ... ... ... жыл бойы ... ... ... ... бар уақытын
Жоңғарияның солтүстік батысындағы ... ... және ... ... күш жинау үшін пайдалануына мүмкіндік береді», – деп
жазылған «Қазақстан ... ... ... Ресей үшін де, Жоңғар үшін
де тиімді «қақпа», «кілт» болғаны сөзсіз.
Жоңғар хандарының ... ... Азия ... ... ... және Сыр ... аймағын жаулап алу ойрат билеушілеріне
жаңа алымдардың түсуімен қатар, Жоңғарияны Еуропалық Ресеймен және ... ... ... аса маңызды қиылыстарының ... ... ... ... ... өңір ... ... еді [99,
15 б.].
Бұл тұстағы Қалдан, ... ... ... де өз өмір ... ... ... деректерді сол уақыт ... ... ... ... тағы бір ... тұлға – Аюке хан.
Ол – Еділ қалмақтарының ханы, Моншақтың ұлы. 1669 жылы ... ... жылы ... ... ... ... 1673 жылы ... Ресей патшасының қол
астына кіргендігі жөнінде ант береді. Аюкенің атты әскері Қырым соғысында
орыстар жағында болған. 1681 жылы орыс ... оған ... ... 1682-83 жылдары Аюкенің әскері Ресей үстемдігіне қарсы көтерілген
башқұрт көтерілісшілерін қырғынға ұшыратқан. Орыс ... арқа ... ... ... ... ... Қазақ, Түрікмен, Хиуа
хандықтарына қарсы жорықтар жасады». ... ... хан ... [82, 593 ... ғасырдың алғашқы он жылдығында Аюкенің беделі Ресей империясының
ішінде де нығая ... ... ... және ... атты ... шайқастарда көзге түскен ... ... ... Аюке ... ... кіріп, олардың арасында тығыз қатынастар
орнады» [99, 15 б.].
Аюке Оңтүстік Орал мен Еділ бойы ... ... ... өз күшін Ресей бодандығына кірмеген: Кубань, қазақ және Хиуа
билеушілеріне қарсы күреске ... ... ... мен ... ... нәтижесінде Аюке хан XVIII ғасырдың басында қалмақ
хандығының жағдайын едәуір нығайтып, көрші аймақтарға өз ... ... ... ... ... ... ... ақ патшаның досы, бір
жағынан қонтайшының туған құдасы боп, Еділ мен ... ... ... ... ең ... ... мен болатын шығармын», – деген есірік қиял
[39, 275 б.].
Әбілқайыр қалмақ хандарымен татулықты ... ... ... бол!» –
дейді. Әбілқайыр: «Қақпанға түсетін кезің келер!» – деп кіжінетін. ... енді ... ... ... ... күні ... ... атқа қонып,
қазақ пен қарақалпақтан жиылған жиырма мың әскермен Темір өзенінің теріскей
бетіндегі қара сұр ... ... ... тігіп жатып алды» [39, 275 ... ...... ханы мен ... бірігуіне жол бермеу еді.
Екі үлкен ел басшыларының саясатта бір-бірін ала ... ... Аюке хан ... ... ... ... тоғайыңқы. Қалмақ пен
ойрат – туыс, діндес, ағайындас – халық. Темір өзенінің бойындағы соғыс ... ... ... ... ауыз ... ... ... хан 1718 жылы шабуыл жасап, бір ай бойы ала алмай, ... ... ... ... ... ... ... де бірнеше рет ... ... ... Ол өз ... 1724 ... ... ... үшін өмір бойы ат үстінде арпалысқан бірден-бір қолбасшы. Қаламгер
осы тарихи шындықты ... ала ... ... ханның қолбасшылық
дарыны, ұрыс тактикасын шебер меңгеруі осы кезеңде қалыптасқанын нанымды
суреттей алған.
Мұның алдында Аюке хан ... ... ... ... ... елшісі
қазақтар мен қарақалпақтардың жоңғармен соғысып жатқанын ... Аюке хан ... ... ... оң жақ ... болған.
Енді осы оқиғаны тарихта болған нақты дерекпен салыстырсақ:
«1723 жылғы қыркүйектің басында ... 20 мың ... ... қалмақ
тайшыларына аттанды. Олар Жем бойымен барып, Жайықтан өтті. Қалмақтар қиын
жағдайда қалды. Қазақтар Доржы Назаровтың 5 мың ... ... ... қашуға мәжбүр етті. Көп кешікпей, ... мен Тама ... ... ... екі мың ... ... ... талқандап, көп
мөлшерде мал мен тұтқын алды», – делінген [47, 135 ... ... ... ісінген қалмақтар есіріп, қазақ еліне
ішкерілеп ене бергісі келді. Әуелден өзге ... ... ... батып, өзі бұғып қалатын Ресейдің қитұрқы саясаты да білінбей
қалмайды: «Осы ... мен ... ... ... ... өз
мүддесін көздеп, бір ... ... ... ... ... ... ал өз адамдарын мұндай жағдайларда сақтау» үшін пайдаланбақшы
болып ... – деп, ... ... ... анық ... Қазақ
тарихындағы дерек пен романда суреттелген оқиға қабысқан. Салыстырсақ:
«Астрахандағы губернаторға кісі ... ... ... Оның ... отырған қазақ қолы: «Әзірге бізге Жайықтың бергі беті де
жарайды», – деп, Жем ... ... ... ... ... кері қайтты...»
[39, 277 б.].
Бұл келтірілген деректерде Аюке ... ... ... ... бүркіп, дем беріп отырған патша үкіметінің қитұрқылығы, зорлық-зомбылығы
көрінбей қалмайды. Жазушы суреттеуінде хан бұл мезгілде жасы ... ... ... ... Аюке 1724 жылы өлген. Сондығына қарамай, арпалысуда.
Қалмақ ішіндегі өзара ... те ... тұр. ... қарама-қарсы
суреттелген қазақ ханы айласын асырып, арадағы жансыздың хабары бойынша
күні бұрын ... ... ... ... ... елші арқылы Аюкеге айтқан сәлемі де тым қаһарлы еді: «Егер құзғын
басын қазақтардың да, анау Алтайдан ... келе ... ... ... ... аман алып қалғысы келсе, Жайық пен Жемнің бойын босатсын!
Бабасы Хо-Өрліктің Тарбағатайдан тайлаққа артып ... ... мен ... ... да ... ... ... келді», – деген [39, 277 б.]. Ханның
сөзі мығым, әмірлі, ел мүддесінде батыл, тәуекелшіл, нақты ... ... ... ... ... ... жауабынан белгілі болды.
Бірде ұтылып, бірде жеңіп, теке тіреспен өткен шайқасты күндер өтіп
жатты. Келтірілген деректерде адам аттары, ... ... жыл, ... ... жер-су аттары сол күйінде алынған. Екі жақтың ханы да өз
мүдделері үшін ... ... ... ... жоқ, ... Жазушы позициясы айқын.
Романда олардың әйелінің атына дейін анық ... ... ... ханы Аюке ... қызы ... жоңғар билеушісіне әйелдікке
беріп, ал өзі оның туысқаны Дармабалаға үйленді», – ... [47, 404 ... С. ... ... бұл ... ... ... қар суымен
жорықты бастаймын. Сол кезде Аюке хан батыстан: Жем, Елек, ... ... ... қос қыспаққа алайық. Сөзіме кепіл ретінде, ... да ... екі ... екі немере қызын сұраймын. Тойды, жеңіс туын
желбіретіп отырып, Жайық бойында жасаймыз» [49, 244 б.]. ... ... ... ... ... ... ... жайы сөз болған. Оқиға
мазмұны – бір, жеңістен дәмелі.
І. ... ... ... ... басқыншы ретінде
бейнеленген. Қаламгер оны ерекше шабытпен ... ғана ... ... ... ... ... күшсіздің жерін, малын тартып алып,
әлсіздің ар-намысын ... ... ... ... етеді. Сол үшін Сыбан
Раптан жорыққа шықты, сол үшін ... ... ... ... ... де, шамасы жеткенше, қазақ елін қойдай ... ... ... ... – деп, ... ... арлан қасқырға теңеп, айшықтап
берген. Сонымен ... оның ... Шоно Добы ... қарай қашқанда, әлсіреп
келе жатқан туысын құтқарудың ... ... ... ұрып ... ... суға ... жібергені, таққа таласта ... ... де ... ... Бұл ... ... ... Раптан
аяусыз, жауыз қанішер ретінде көрінген.
Ә. Әлімжановтың «Жаушы» романында оны: «...Шона Добының атақты әкесі,
жеңімпаз Сыбан Раптан ... ... ... ... Оны орыс ... ... «ол – ... дана, әрі мырза... Ол патша ағзам Петрмен ... ... ... – деп, ... ... ... Оңтүстік
Жайық казактарымен ауыз жаласқан, соларды қолдаған Еділ ... хан ... ... ... ... Жер ... білуі, оны адаспай
таңдауы, алдын-ала хабарлануы – Әбілқайыр ханның шебер тактикалық шешімі
ретінде ... ... ... ... Раптан мен Аюке бейнесі басқыншы жаудың
басшысы ретінде жағымсыз ... ... ... да өз ... ... ... шүбәсіз.
Жазушы романында сұлтандар бейнесі де жасалған, олар: Барақ, ... ... ... Абдолла т.б. Сол кезде ... ... ... ... ел ... хан, ... ... қатты ықпал етті. Мысалы:
«Хан атағын алған адамдармен қатар, ХҮІІІ ғасырдың 20 ... Орта ... Кіші ... ... ... да дала ... зор саяси ықпалы
болды... Тұрсын ханның екінші баласы, Найман руларының ... ... ... бір ... ... Барақ сұлтанды, Уәли сұлтанның ұлы,
Арғындар құрылымындағы үлкен Атығай руын басқарған Абылайды; Қайып ... ... ... ... ... Батыр сұлтанды жатқызу керек» [47,
10 б.].
Өз дәуірінде Бұл ... ... да, ... де ... ... болғаны анық. Олар хан ... ... ел ... ... ... көмекшісі болған.
Сұлтандардың ішінде ерекше бейнеленген тарихи тұлға – Батыр сұлтан.
«Үркерде» оның Әбілқайыр ханға ... ... да ... ... ... Орта ... ... Орта жүз – сан жағынан
да, дәулеті жағынан да қазақтың ең мол ... Оны: ... ... деген екі
хан, Барақ, Әбілмәмбет деген екі сұлтан билейді. Мынау Кіші ... ... ... отырған Барақ сұлтан да – сол Жәдік тұқымынан. Ол – Әбілқайырдың
немере қарындасы, Нияз сұлтанның қарындасын алып ... [39, 413 б.]. ... ... алға ... ... елші А. ... бәрін баяндайды.
Қазақ ішінің жағдайын, ханның кіммен туыстық қатынасы барын бәрін біліп
алғысы келетін. Оған ... ... ... Бұл – сонымен бірге,
қаламгердің оқырманды таныстыруы Бөкенбайдың салғырт сөйлеп отырғанын сезіп
қойған айлакер елші оны ашық ... ... ... Уфаға жазған хатында Батыр сұлтанды күйеу балам, Хиуа ханы
Жолбарысты – інім, – деп еді. ... ... ... ... ілік-шатыс
қой деймін.
– Батырдың немере қарындасын алып отырған күйеу баласы екені рас. Оның
үстіне, сұлтанның Қайып деген ... ... ... ... ... сүйек жаңғыртпақ. Хиуаны билеп отырған Жолбарыс, ... ... ... қызы – ... ... ... ... қалыңдығы. Ұлы
жүзді билеп отырған Абдолла баласы Жолбарыстың – ... ... ... ... айттым. Қалың Найманды билейтін Күшік ханмен де құдандалдығы бар.
Ол – Нұралы ханның қайыны. Күшікпен құдандал болса, оның ... ... ... ... [39, 415 ... ... ... туыстық қатысы, тегі – әлі ... тың ... ... І. ... шығармасында қаймықпастан
хандар тегін, кімнің-кімнен тарайтынын бере ... ... ... ... және ... ... ... Қаламгер тарихи
тұлғалардың арғы тамырын білдіруді, әрі ... ... ... мақсат
санаған. Онсыз биліктің әлеуметтік жағы толық күйінде ашылмас еді.
«Үркер», ... ... ... ... ... бір ерекшелігі
– шежіре тармақтарын жіті таныстырып отыратыны.
Басында тосырқап, ашылмай отырған Бөкенбай қазақ арасының туыстық жайын
әңгімелейді. ... бәрі ... ... ... ... ... танып
отырған Бөкенбай өзінің де ханмен нағашылы-жиендігі бар ... ... ... «Үш ... бас ... Баса ... тұрған озбыр дұшпанның
алдында намысымызды қолдан бермейміз, табан тіресіп шайқасамыз», – ... ... мен ... ... ... – деді. Үш арыстың құран ұстап
сайлаған, тізгін ұстаған азаматтары ақ боз бие ... жас ... ... ... ... әрі ... Ол – қыздан, бұл – ұлдан ... ... ... қара найза Қара батырға – қарындасы Құттыбикені беріп қолын
ұзартса, бұл – одан туған Бөкенбайға нағашылығын ... ... ... – деп, ... ... ... ... да анықтап ашып кетеді.
Тарихта, Қанжығалы Бөкенбай әйгілі болғанмен, ... ... жұрт ... Қаламгердің – батырды бөлектеп, анықтап таныстыру мақсаты да
болғаны байқалады. Сол ... ... ... ... Қара ... ... ... ханның ең сенімді батырларының бірі ... ... ... ... бір ... ... ... екінші жағынан, өз
оқырмандары үшін де қажет болып отыр. Тарихи деректерде кейбір зерттеушілер
тарапынан шатастырылып жүрген екі ... да атын ... ... ... ... 60 ... бар, А. Тевкелев бастаған елшілік 1731 жылы
желтоқсан айында ... хан ... ... ... ант береміз»! –
деген халықты қатты түршіктіреді. Бұл жайдан қазақ билері мен шонжарлары
хабарсыз еді. ... ... ... айырылуы», – деп білген Кіші ... ... мен Орта ... ... сұлтаны бастаған қазақтар – ... ... ... ... орыстардың келгенін көргенде, ызаға булығып:
«Ел- ... ... ... өз ... ... істейтін не қақың бар?» –
деп, ... ... Олар орыс ... А. ... және ... ... тастамақ болды. Бұл тартыс әлденеше күнге созылды. Сол кезде
Әбілқайырдың ордасына келген Волга бойындағы ... ... ... де ... бастықтарын А. Тевкелевтің көзін жоюға, патшаның ... ... бас ... ... [100, 275 б.].
Ғалым С. Өтениязовтың келтірген деректеріне қарағанда, Әбілқайырдың
сыртынан тон пішіп, жазылған текстің мазмұнын өзгертіп, өтірік ... ... – А. ... ... ... өкіметінің жүргізген екіжүзді саясаты
қазақ елін өзіне бағындырмай қоймайтын. Батыр – сұлтан ... ... ауыз ... ... ... ... Ол – ішін бермейтін қу
еді. Ханның ел алдында беделі өсіп бара жатқанынан қорықты да, қызғанды да.
Енді осы деректің ... ... ... «Түн бойы ... ... сөйлесіп шықты... Әбілқайыр төңірегінің қазір бүйтіп
селдіреп қалуы – ... емес ... ... ... ... ... ... үлкен абыройға ие болып жүрген бұл ханға қазақ сұлтандарының
«атарға оқтары жоқ» ... ... ... ... ... ... екен. Олар Әбілқайыр ұлысында отырған Батыр сұлтанды да өз жақтарына
шығарып алуға жанталасып ... ... [35, 406 ... ... ... ... тұра ма? Хан Кіші жүз ... толқудың
ініне су құйғысы келді. Ол үшін Батырды пайдаланар тұс осы еді. ... ... ... ... мен Нұралыны жұмсады. Батыр аяғынан
елшіге келді. Оның келген тұстағы кескіні де қорқынышты еді: ... торы ... дөң ... жалтырап қоя берді. Бірақ бет -аузы белдей
неме алақандай ала көзін ... ... ... ... ... ... ... жасырып, томсырайып отырып алды» [39, 400 б.].
Психологиялық портретте Батырдың тек бет-аузы ... ... ... Мінезінің бәрін сыз қабағы сездіріп, «белдей бет-ауыз» да тап
шамалыға ұяла қоймайтын ... ... ... ... ... дүрліктіріп-
дүрліктіріп, ант беруге аяғынан өзі келіп, жұрт алдында күлкіге қалғаны да
бар. Ел оны неге ұмытсын! Ел арасында ... ... ... шетін хан қалмақ
елшісінен де естіп қалады. Сөйтіп, Батыр өз торына өзі ... Оны елші ... бері мына ... ... жұрт ол ... екен деп жалтақтап
қарап отырған бір адамы Батыр орыс елшісіне өз аяғынан барып ант ... ... тек кіші ... ғана ... ... ... ... кетеді. Күні кеше
ақ патшаның елшісіне илікпестей болып отырған ... ру ... ой ... [47, 402 б.]. Оның арты ... дауға айналғанын
Байғараға қатысты талдауларымызда жазғандықтан тоқталмаймыз.
«Тарихи құжат деп ... ... ... ... ... материалдық-мәдени ескерткіштерді, сәулеттік
ғимараттарды немесе олардың қалдықтарын, сақталған ... ...... А. ... ... ... жазба деректердің орнын
лайықты бағалап [100, 12 б.]. «Тарихи факт – бұл біздің ... ... және ... тек оған ғана ... ... ... ... – бұл тіркелінген шындық», – дейді ғалым [101, 12 б.].
Ә. Кекілбаевтың құжатпен ... ... ... ... ... ... отырады. Бұл сәтте қаламгер тек құжатпен шектелмей, қияли
көркемдеуге де ерік берген. Батырдың ... ... басы ... хан ... ... да ... ... болған. Ойын іске
асыра алмаған берекетсіз сұлтандар қылығын да әшкерелеген. «Еруліге –
қарулы» ... ... да бұл ... айласын асырып кеткенін байқатқан.
Сұлтандар ... ... ... ... ... ... ... уақыт салып барып, ағайынды екі сұлтанның ел арасына ... ... мен ... ... ... ... «... Біреуі он
мың үй Найманды ұстап, Сарысуда, біреуі отыз мың үй ... ... ... ... ... екі ... ... бел байлап, баяғыда
қорлығы әбден өткен Мәмбет мырзаға жалынып- ... хат ... ... ... ... жұлдызын жандырып жүрген – сол
мырза. Ол неменің ... ... ала ...... неге ... да, күлбілтелеп жатпай: Баяғыдағы Әбілқайырға жіберілген
елшіліктей елшілікті бізге де ... – деп ... ... Найманның
қалың жақсылары мен жайсаңдарын жинап, оған ... ... ... ... ... ... кетіп, енді істеп отырғандары – мынау. Патша
бұлардың қылығын неге ұмытсын! Жәнібектің аузынан ... ...... ... ... ... бір жыл бойы жауап бермей жатып ... сол ... ... ... не бір ... ғайбат сөздерді де боратты.
«Сәмекеге – Әбілқайыр астыртын адам жіберіп, у ... ... ... де ... ... ... – деген қаңқу сөздерді де таратқан солар
[39, 284 б.].
Жаулары – ханды ... ... ... ... ... ... ... шалып, небір түрлі ... ... ... сол ... кең етек ... у ... ... тілге тиек етіп, өмірде
мұндай жағдайдың болғанынан да ... ... ... ... пен ... ... ... толықтырады.
«Барақ болса, алда-жалда айдалаға жалғыз түнеп, аузы-мұрнын ... ... тап ... ... ... ... Бел ... бесті биенің өзін
жерге сіңіріп жібере жаздайтын, түкті қошқардың анау-мынау құдыққа қауға
қып ... да олқы ... ... ... күйе сақалын көсей тастап,
бір шалғысын шаңыраққа іліп қойсаң да, ... ... ... ... ... ... ... тосылмайтын кісі жоқ», – бетінің бәрін
сақал-мұрт басқан ... ... көз ... ... Бұлай
суреттеуіне қарағанда, жазушының Барақ сақалының күзелгені ... ... ... да ... ... суреттегендей, Барақ –
сөйлегенде дес бермейтін шешен кісі.
Автордың бейнелеуінде, Күшік бейнесі де келіспеген. ... ... ... ... аты ... ... ... мінезі де сондай
жараспайды-ақ. Дегенмен, ата-анасы, обалдары не керек, әулие жарықтықтар
екен. Сөз сөйлегені – ... ... ... ... ... ... жаншытып алған ұрғашы қыл дәреттідей қыңсылап қоя бергенде. Төбе
шашыңыз тік тұрады... Қорыққаннан ... ... Үн ... өң ... мұндай да адам болады екен?» [39, 286 б.]. ... да, ... ... ... ... ... ... үні жағымсыз.
Күшік – бұл бейнелеуде ұрғашы күшікше ... ... ... тән ... жоқ. Үні де ... өзі де ыңылдап, ісі де ыңылдап
отырған неме. Шығармада: «Қыл дәретті» сөзі бірнеше рет ... ... ...... ой айтылған.
Жазушы қысастық жасаушы сұлтандар әрекетін ... ... «Қыл ... ... ... жетік ата-аналары – аттарын
әуелден ... ... ... Барақ, әлгіндей Күшікке әлгіндей деп
шағынғанда, ... ... ... көзге елестетіп жатуға көп ақылдың
керегі де шамалы шығар? Шағынбақ түгілі, көз ... көл ... ... ... бәрі бір, ... емес пе: ... барақтығын істеп – төне сөйлейді,
Күшік күшіктігін істеп – көне сөйлейді» [47, 286 б.]. ... ... ... ... ... ... ... – әркімнің жетегіндегі шешімсіз
әрекет иесінің мінезі.
Сөйткен сұлтандардың хан Әбілқайырға тор құрып, оны ... ... ... Романда бірнеше орыс оқымыстыларының бейнесі де көркем
сомдалған. Олар да өмірде ... ... ... ... ... ...... отарлау саясаты да анық ашылмайды. Соның бірі
– В.Н. Татищев. Өзге ... ... ... ... ... ... да бар. ... сол дәуірдің тарихы да айқын ашылмақ
емес.
«Псков жеріндегі әлдеқашан тұлдыр кедейленген ... ... ... жеті ... ... ... Федоровна патша ханымның столъниктер
санатына іліккен-ді. ... ... ... – Петр Алексеевичтің туған
ағасы Иван Алексеевичтің әйелі болса, осы күнгі нұр сипатты ... ...... ... ... кім ... – дейді. Сонда, ғұлама
В.Н. Татищев – Анна Иоановнаға шешесі жағынан туыс болады да. ... ... ... шежіре бойынша таратып, ... ... ... ... адамдарының да шыққан тегін, балалық шақтарынан бастап, өз
оқырмандарына ... ... ... жаңа ... өз ... ... ... қояды дейсің бе?», – деген сөйлемдер –
соның айғағы [39, 362-363 бб.].
Оның ... ... ... да ... ... да дәл ... Жылы-жұмсаққа – ағайындық арқасында қолы жеткенін де жасырмаған.
Таланты мен ғұламалығын да мойындап, өмірінің беймәлім сәттерінен деректер
берген. В.Н. ... ... ... ... ... ... географ, тарихшы. Алғашқы орыс географиялық сөздігінің – «К» әрпіне
дейінгі ... Бұл ... ... ... ... және азаматтық
лексикон» деген атпен, В.Н. Татищев өлген соң, 1792 жылы жарық көрді. В.Н.
Татищев – П.И. Рычковтың ... әрі ... ... ... болды. Онымен
үнемі хат жазысып тұрды [35, 391 б.]. «І ... Орыс ... ... ... оның ішінде, Полтава
шайқасына қатысушы. Москваға жақын маңдағы Рождествино, ... ... ... ... ата тек зиратына жерленген. Кеңес кезінде ол – алғашқы
орыс тарихын жазушы ретінде дәріптелген. Моласы күтімге алынған» [102].
Қаламгер орыс ... ойып ... ... ... да ... ... Петрді таңдантқан оқымысты, талантты ... тап ... ... жоқ. ... бағасы кетсе, өмірді
әділетсіздік, надандық жайлайды. Ол ...... ... ... ... негізгі түйткілді ой бүгін де өз мәнін жойған жоқ...
В.Н. Татищев – жазушы суреттеуінде, сол ... «сүт ... ... Орыс ... И. ... В. ... сияқты зиялылардың арқасында
қыруар іс тындырған. Қай-қайсысын алсаң да, бір мігірі жоқ, ... ... ... ... ... ісі ... ... шексіз берілген өз
ісінің жетік мамандары болып келеді.
І737 жылдың сәуірінде И. Кириллов қайтыс болып, Орынбор ... ... В.Н. ... ... Оның бастамасымен Орынбор
қаласы Ор өзенінің сағасынан – Красногор бекінісі орналасқан басқа ... Кіші жүз бен Орта ... ... ... ұрпақтарының бодандығын
нығайту – оның ең басты ... ... ... ... ... оны ... ... оқиғалар ауқымында бейнелеген.
Патша өкіметі Әбілқайырдан – қайталап ант алуға ұйғарды. 3 тамызда оның
В.Н. Татищевпен кезекті кездесуі болып, онда хан – ... ... ... ... және «құлдық ұрып бағынатынын» білдірді. Ал, жауап
сөзінде В.Н. ... ... «дос және ... деп ... «оны ... да
сақтауды тіледі». Әбілқайыр ханның В.Н. Татищевпен қарым-қатынасы жаман
болған жоқ еді.
В.Н. Татищев – өз ... ... ... Өмір бойы орыс ... ... ... шетелдіктердің ықпалына қарсы бітіспес күрес
жүргізді.
Еліне адал берілген қызметкер, сұңғыла адам ... ... ... ... ... кезде күллі Европаның оқымысты қауымын елеңдеткен
Татищев – бүгінде мынау қиян ... кіл ... ... жүрер ме еді?..
Бір кезде ұлы Петрдің өзін сүйсінткен сорлы басы бүгінде, аттаған ... ... ... пұшайман болып отырар ма еді?
Қазіргі билеушілер: оның жұрт оқымағанды оқып, жұрт білмегенді біліп,
жұрт ойламағанды ойлап, бас қатырып ... не ... ... бір кітаптың
бетін ашпай, дүмбілез көкіректері не айтса, соны соға салатын дүмбас
дөкейлерге – ... ... ... өзінен ғана мыңнан астам кітап жиып,
бабаларымыздың сонау абыройын ашып-шашып ... ... ... ... деп, бір-біріне илікпей отырған кездеріне дейінгі бүге-шігені
түгел білетін ғұлама Татищев та бір, бүгін пара әкеліп берген кісінің ... ... ... ... ... де бір» [47, 367 ... өкіметі қазақ даласына бекініс, қала, қамалдар салды. Соның бірі
– романда ... сөз ... Ор ... ... қала салу ісі. ... ... ... алмастың жүзімен сөйлессе, шығыстағы
көршілерінің жүрегіне жол ... ... ... ... ... рас еді. ...... қолына енді түсіп тұр. Ол – мынау ... ... ... ... А. Тевкелевтің төбесін көкке тигізіп, екі езуін екі ... ... де – сол. И.К. ... ... ... ... да –
сол. Енді тарихи ... ... ... ... ... ... аса мәртебелі алдиярлық
тарапымыздан мақұлдау ... ол ... ... ... ... ... ... өзенінің сағасына қала салынып, оған бұдан былай ... ... Бұл қала үшін ... жеңілдіктер мен артықшылықтар белгіленіп,
біздің бекітуімізге ұсынылсын;
3) Бұл қаланы салып, онда қызмет атқару үшін қанша кісі ... ... ... мен ... ... ... ... ұстау үшін, бастапқы кезеңде мына гарнизондардан:
Уфадан – ... ... ... – бір ... екі полк сонда көшірілсін;
5) Жоғарыда айтылған шараларды іске асыру – обер-секретарь ... ... оған ...... ... ... ... осыннан және Москвадан тауып берілсін. Қолдарына біздің
нұсқауымыз бен пәрменіміз табыс етіліп, ... әлгі ... ... ... ... бізге хабарланатын болсын. Анна».
Қазақ елін отарлаудың бастамасы ... осы ...... ең ... ... дерегі. Тарихи романның өмірлік материалы тарихи құжаттар
болғанымен, сол ... ... ... жасырынған сол заманның шындықтары
– қаламгер қиялы арқылы қорытылатыны.
Ресей патшайымы А. ... 1734 ... ... ... осы ... қойғаны белгілі. Сол кездегі саяси жағдайдың шиеленісіп кетуіне
байланысты Орынбор экспедициясының жұмысы өз ... ... жете ... жылы Ор ... ... Ор ... негізі қаланып, Орынбор шекарасы
комиссиясының төрағасы И.Неплюев Орск қалашығын 1743 жылы ғана жаңа ... Бұл ... ... деп аталғаны тарихтан мәлім.
Патшайымның нұсқауы – 41 баптан тұратын еді. Экспедиция бастығы болып,
И. ... оның ... А.И. ... ...... ... ... 30 жылдарында Ресей қазақтың Кіші жүз, Орта жүз
хандарымен сыртқы достық, көршілік ... ... ... ... ... ... ... да реттеп алуды және шығыс саясатын
бастауы үшін, осы ... ... де ... болды. Кириллов өзінің
жағымды еңбегімен, ... ... ұлы Петр ...... ... ... ... іліккен-ді. Әр түрлі жағдайда өзінің көп
қырлылығымен ұлы мәртебелі ... ... ... да ... ... рет ... ... жинап, сенат жанындағы
геодезистер арқылы Россия империясының атласы мен ... бас ... ... ... Сонысы үшін, Басқарушы сенаттағы өзге де лайықты
еңбектері үшін, Екатерина Алексеевна ... ... ... кезінде
сенаттың бас хатшылығына өткізілген. Ал, 1734 жылы Анна ... ... ол өзі ... ... ... ... ... кеңесші болды. Оның қызметі жайында ... ... де ... «Әр ... кемшіліктері мен қателіктері бола ... ... ... ... зиян шеге жүріп, сол арқылы әр түрлі
жаманатқа да ... ... ... ақиқат шынайы бағасын беру керек. Ол –
мемлекет пайдасына бола көп еңбек ... ... аяп ... ... ... өз мүддесінен жоғары оздырып, өмірінің ақырына дейін
мігір тапқан жоқ. Жаңа Орынбор желісін жасақтап, ... ... ... ... ... ... ... бөлігін түз халықтарынан қорғауды
қамтамасыз етті. Ол – солай алғашқы ... ... – деп ... [35, 28-29 ... осы ... ... да ... ауытқусыз берілген. Жазушы оның
кім екенін, қоғамдық қызметін, ... ... ... ... ... ... ... қатал шараларын да қапысыз түсіріпті. Орыс
жазбаларында да бұл адам ... ... ... ... ... ... ... бір басында төрт баспанасы бар.
Біреуі – Самарада. Үй – іші де сонда. ... онда әлі ... бір ай ... ... Ылғи ... жол үсті жортуылда жүргенде, қатын – баласының
қасында қызара бөртіп шай ішіп отыруға жағдай ...... ... – сонда тоқтағасын, бұл да ... ұзап кете ... ... – осы. ... – Ор бойында. Көзіне
ең ыстық көрінетін де осы – ... үйі. ... ең ... ең ... осында өткен». П.И. Рычковтың: «Жағымды жағы қамқорланды» – деп
отырғаны – осы ... Бұл ... ... бәріне де патша кесе-көлденең
тұрмаған сияқты. Оның еңбекке деген ынтасына – сөз ... оның ... осы ... жұмысбасты кезін: «Кеңседегі барлық
қағазды осында көшіртіп алды. ... ... ... ... ... ... мен ... жиналған таңсық бұйымдар – бәр-
бәріне орын табылмай ыбырсып кетті. ... де ... ... ... сонда жатып оқиды. ... ... ... ... да шетіне микстура тамып, сартаңдақтанып қалған. Сәл ... ... ... ... ... ... Өңшең бір бастаған да бітпеген
нәрселер.
«Күллі Россия мемлекетінің гүл жайнаған дәуірі» атты еңбегін қайта
жазып ... ... ... ... ... ... жаңа әсер, қанша жаңа ойлар
туды десеңші! «Россияның ежелгі тарихының тигізер ... ... ... ... ... ... ... екеуі бірігіп жазып шыққан
«Сібір, башқұрт, қазақ хандарының ата-тегі мен башқұрт руларының шежіресі»
... үшін де, ... бұл ... ... ... дұрыс билеу үшін де
таптырмайтын құнды дүние. Әттең, соны ... ... ... ... ... ... ... тұр. «Теріскей соғысының тарихы» –
атымен қол тигізусіз, жабулы күйінде жатыр. Ең болмаса, мынау «Гүл ... бір ... ... ... жарар еді-ау!
Сол есіне түскенде, ұйқысынан шырт оянады. Кейінгі ... ... ... ... атасы Петр Иванович Дьяковқа тапсырып, өзі осы
қолжазбаларын реттеуге шықты», – деп берілген [39, 219 ... ... ... ... ... ... өмір сүрген. 1729
жылғы Ресей империясының Сенатының хатшысы. Астроном, топограф, картограф
жұмыстарымен шұғылданды. ... ... ... ... ... атласын», «Бүкілресей мемлекетінің гүлдену
жағдайы» еңбектерін жазған. Ресей империясына ... ... ... ... ... ... жетекшілік етті.
«Қырғыз-қайсақ және қарақалпақ ... ... ... 1733 жылы Ресейге тәуелділігін мойындағанын, ал, ... ... ... ... өтініш білдіргенін жазған. Орынбор
экспедициясына жүктелген тапсырма – ... ... ... ... ... ... экономикалық жағдайының, жергілікті халқының
күнделікті тұрмыс-тіршілігімен танысуды экспедицияның жұмыс-жоспарына
енгізуді ұсынды. Экспедициялар жұмысына ... Джон ... ... И.Г.
Гейнсельман қатысты» [103, 576-577 бб.].
Ғалымдығының үстіне, ол – нағыз өз еліне берілген патриот, бойындағы
күш-жігер, қайрат, ... ... өз ... ... берген, қасықтай қаны,
шыбындай жаны қалғанша күресіп, еңбек еткен бөлекше жан. Жазушы оны: «Қан
құсып ... те ... ... – деп ... ... ... ... – осындай іскер адамдардың арқасында іске асқан.
Кириллов ... ...... ... да. ... ... ... айырықша суреттелген. Қатал шешім де қолданған:
«Қарақшыларды тырп еткібей, ... ... ... ... ... ... мал-мүліктерімен шашау шығармай, түп-түгел қамауға алу ... – сол ... ... ... ... қатысқандардың еркек жағы
дарға асылады. Сібірге жер аударылды. Әйелдері, балалары, қыздары – ішкі
қалаларда ... ...... жалшылыққа таратылып беріледі.
Сөйтіп, бұзақы жұрт тұқым-теберімен түгел құртылып жіберіледі».
Осылайша Кирилловтың іс-әрекеті, ой-пікірлері, көзқарастары ... ... ... ХҮІІІ ғасырда жүргізген ішкі-сыртқы ... ... ... мемлекеттік аппараттың әр түрлі
тегершіктерінің қозғалысқа түсу құпияларымен жан-жақты ... ... б.]. ... ғасырда қазақ даласында қалыптасқан саяси әлеуметтік өмірді
суреттеу, ... ... басу ... ... ... ... Оның және бір ұққаны башқұрттар бұл ... ... ... ... Бұл дәл А.И. ... барып, қайта жолығатын күні –
Саянтөс қыстағына келіп қонған А. Тевкелев ... түн ... ... ... ... Үй – үйге ... ... солдаттардың бірқатары
тәтті ұйқының құшағында жатқан күйлері шейіт боп ... Дер ... ... ... ... қағылмағанда, ол баяғы ... ... ... кие ... ... ... ... кеп, көгенделген қозыдай тізіліп, біреуі сыртқы
киімін киіп, біреуі төсектегі күйі сыртқа атып шығып, енді дірдек ... ... ... шырқ айналдыра отын үйілді. Биылғы ... ... ... ... ... ... тұрғындары – Жайықты
жақпарлай біткен арша мен қарағайды аямай-ақ отап ... ... ... міне,
сол еңбектерінің әжетке асқан жері осы болмақшы.
Кириллов жұрт қимылын қалт жібермей бақылап тұр. Олар сол ... ... ... ... да ... ... күйбең-күйбең
солдаттардың не істеп, не қойып жатқанында.
Оларды шырқ айналдыра қоршап тұрған қарулы ... ... ... ... ... он бес қадамдай кейінде бұл тұр. Қасында – Дьяков.
Кириллов ештеңе деп тіл қатпастан, ... ... ... ... ... ... көк сүңгілі қара мылтықты кезене ұстаған қарулы саптың
қоршауында тұрғандар азан-қазан шулап қоя ... Өзен ... ... ... лап ете ... [47, 262 б.].
Бұл оқиға да – шын өмірде болған нақты ... ... Аз ... ... түсіреді. Башқұрттарды да енді қайтып бас көтермейтіндей
етіп талқандап, өз ... өзі ... ... ... Тарихи оқиғаның
қорытындысында: «И.К. Кирилловтың үкімі бойынша, саны 160 адам болатын
Саянтөс ... ...... ... қуылып тығылып, тірідей
өртеп жіберілген» [45, 164 б.]. ... ең бір ... ... ... ... шал шығармада – «үндемес шал» аталған. «Зорлық ... салу – ... ... ... ... ... Дербес үстемдік жүргізу, планетаның қай түкпірінде болсын, баянды
қалып ала алмайды», – демекші, ... ... ... ... ... ғана халық башқұрттарды дегеніне көндіре алмады [45, 86 б.].
Ғалым адамның осыншама қатыгез болғаны ... ... ... Бұл –
әрі жаулаушы, әрі ғылым өкілі, іскерлігі де тасада ... ... ... ... әдебиетте көп ұшыраса ... ... ...... үшін ... ... Ол – ... үшін отаршыл бейне, ал өз ...... ... ... белсенді жүзеге асырған нағыз тарихи
тұлғасы. Мұндай бейне жасауы – Ә. ... ... ... және ... Ә. ... – суреткерлік ұстанымға тазалықпен қарайтын жазушы.
Ештеңені боямаламай, болғанды болған ... ... ... ... да қарағыштамайды. Кириллов бейнесін сомдағанда да сол қалпынан
ауытқымаған.
В. Татищевті шақырып алып, оларды өлім жазасына кесуге тапсырма ... – осы – И.К. ... ... ... ... ... әлсіз халықтарды
осылайша жаныштады. «Түс қайта Кирилов ... ... ... ... картаға
еңкейді. Румянцевтың шабарманы әкелген картамен сәйкестендіріліп белгілер
соғылды. Романда: «Ол ... бір ... ... алып ... ... ... ... картаның тап бәлендей ұқыпты жасалмағанын автор
көзқарасы анық аңғартады.
Екі отряд екі маршрутпен ел ішін тазалап ... ... ... ... ... бойында тоғыспақшы. Қайсысы бұрын жетсе, сол арада лагерь тігіп
тосып отырады. Одан арғы әрекет сол арада ақылдасылады.
Румянцевтың шабарманы ... ... ... ... ... картасын штаб бастығы планшетіне салып штабқа әкетті. Дәу ... ... ... ... жатқан башқұрт шалға бұл
– Шаршаған шығарсың, штабқа барып ұйықтап ал. Мындағы шаруаларды ... та ...... Әуре ... жүргенде қайдағы карта?
Үсті-үстіне И.К. Кирилловтың қаталдығын байқату үшін, әр кездегі
қылығын әр қилы қылып ... ... ... күш – ... ... ... бекер алмаған,
патша үкіметінің басты қолшоқпары – ... тобы ... ... «Суыт
жүрген Кириллов қолы әлгі қарғыс атқыр Қара сайға да ... Көз ... бәрі – ... Ат тұяғынан ұшқан шаң да ... ... ... ... түсе ... қаһарлы қол баяғы арамза бұлақтың басына
кеп ошарылды. Марқұмдардың мүрдесі әлі ... ... ... бұлқына, екі білегін арқан қиып, ақсиып сүйегі көрінеді. Ол
жарасына қара ... ... ... Полк священигі сол масқара ... ... жан ... Нәлет атқыр, бүлікшілер екі ... полк туын ... екі жақ ... екі ... қара ... мықтап бастырып
кетіпті», – деп суреттеген.
Буырқанған халық кегі, толқынысы қойсын ба?! Қару көтергеніне – қоймай,
өршелене түсті. ... ... аз ... ... ... алмады. Сөйтіп
тарихта «Башқұрт көтерілісі» деп аталған оқиға тарих ... ... ... Сол ... ... да ... қапысыз суреттепті.
Мұндағы мақсаты – отаршылдықтың улы ... ... ... ... ... Кириллов, ғұлама Кириллов, ғылым дүниесіндегі ... ... ... ісі ... – деп ... ... – өмірдің шындығы.
Автор тарапынан ащы сарказммен берілген. Ол – өз қызметінде әккі қу да. ... ... В. ... ... арасындағы әңгімеде ашылған. Жазушы
аталған шығармаларында, ... ... ... ... ... ... ... аса тәптіштеп тоқталады. Соның біразы – Сібірге қатысты.
Витус Беринг – ... ... ... «Беринг» бұғазының аты соның
құрметіне қойылған. Себебі бұғаз арқылы алғашқы жүзіп өткен орыс ... – сол. ... ... ... Жат жерде өлді. Тегі – жат
жұрттық еді. Өз құнын білетін, өр, тәкәппар, кәсіби харекетіне ... ... ... ... ... ... Ол – бұл орта ... адам. Сол тоң мойын орта қолы қысқа теңізшіні – жоқтық, жетпестік
тұйығына қамап, ақыры, ... ... оны ... ... жүгінсек: «Бірінші дәрежелі капитан – Россияға жалданып
келген дат теңізшісі. Жиырма жыл жан ... ... ... ... ... ... құлағы жастыққа тимей жүргенде, ... ... ... аса алмай қойғасын, қолды бір-ақ сілтеп отставкаға шықты. Бірақ,
еліне кетпей, Выборгке барып, ... ... ... ... ... берілмеген бірінші дәрежелі капитан лауазымы – отставкіге шыққасын
берілген. Өзін жұрт басынан сөз асырмайтын шамшыл, кіді, ... ... ... ... ... ... деп естідім. Рас па?
– Рас.
– Ендеше, соған сұрансам, мені жіберер ме екен? Ол жақта аң ... ... әрі көп деп еді. ... ... ... ... ырзық айырмасам,
ыңыршағымыз айналуға қалды. Ақыл сұрай келдім» [47, 29 б.].
Шағын ғана ...... қиын ... аңғарылады.
Отаршылдықтың –оқымыстыларды олқысынған, шетқақпай ұстаған жымысқы әрекеті
де байқалмай қалмайды. Оны ... мық ... ... ... ... ... дес беріліп көріп еді», – деген бір-ақ сөйлеммен аңғартқан.
Бұл деректің де нақты тарихи негізі бар. 1725 жылы Қиыр ... ... үшін – І Петр ... ... ... жөнінде бұйрық
берген. Азия Америкамен жалғаса ма, жоқ па? Соны да байқау керек ... ... ойы – ... ... жолы ... ... ... сауда жасау. Ол экспедицияға капитан басшылық жасайтын болып,
1728 жылы ғана Төменгі Камчатка ... ... ... ... ... ... ... тоқтамы бойынша: «В. Берингтің
экспедициясына тең ... ... ... жоқ. ... 600 ... 13 ... ... бұғы, ат, ит жегіп, жол ... ... В. ... ... сақталатындай еңбек сіңірді», – дейді [104, 30-31 бб.].
Ресей саясаты, Петрдің тоқтамсыз бұйрықтары арқылы ... ... ... ауқымды болғанын В. Берингтің жорығы ... ... ашып ... ... ... ... ... өктем әмір
иелері күшті пайдаланған. Өлім ертелі-кеш келеді. «Ыңыршағымыз ...... ... ... ... ... жағдайының қандай екендігін
анықтап тұр. Мұндағы саяхатшы өмірінің тәрбиелік тағылымы – «ғалымның хаты
өлмейтіндігінде». В. Берингтің ашқан жаңалығы ... ... ... көре ... да ... ... «Дегеніне жетіп, екі езуі екі
құлағында тұрған теңізшіні ... ... ... ... – деп
түйіндегені тегін емес [47, 367 б.]. ... ... ... үшін тап онша қам ... яғни орыс ... ... ... алдына келетін «әр түрлі аң терісінен тігілген ішікті,
торсыққа ... ... ... ашытқан арағы қойнында, сөзі түйеден түскендей,
қимылы арсы-гүрсі» орыстың кәсіпқой мұжығы, нағыз орыстың бітім-болмысы,
қимыл-әрекеті – осы. Бай ... бай ... қолы ... ... енді ... ... ... қалайды. Бірақ оның мемлекет ... ... қалу ... ... ... ... ... жайбасар,
оралымсыздығына жаны күйген соң келген беті еді.
Құрттай ғана эпизод. Бірақ көп жүк ... тұр. Бұл – ... әлгі ... ... енді ... маңызға айналуының
өліарасындағы жағдайдың бір ғана сәті. Орыс жағы асықпаса, Сібірдің басқа
алпауыт елдердің отары бола кету ... шаң ... де – осы кез. ... ... ... ... Жан ... – Англия каролі Яков І-ге орыс
Сібірін оккупациялау жоспарын ... те ... ... ... батыл
қадамға Англия – ол кезде дайын емес еді. Сол себепті де Орал ... ... келе ... орыс ... – бұл ... ... болған жоқ.
Көшім ханды жеңген атаман Ермак 1583 жылы өз басын жалмаған соң, оның ... ... ... ... мен ... ... ... қалады.
Жолшыбай ханти-манти сияқты аз халықтарды қан жоса ... қыра ... ... Енисейге жетті. 1604 жылы – Томск қамалы салынды. 1628 жылы воевода
Яков Дубенский Красноярскінің іргетасын ... ... орыс ... қарсылық көрсеткен қырғыздар жеңіліс тауып, ... ... ... ... ... ... ... соларға сіңіп кетті. 1661 жылы –
Иркутск бой ... 1643 жылы ... ... Поярков Амурды бойлап жүзіп
өтсе, 1648 жылы ... ... ... Чукотканы ашып, Беринг
бұғазына жетті.
1662 ... ... ... ... ... орыс қоныс аударушыларының
саны – 70 мың, оның