Ұйым сипаттамасы және табыстар есебі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1 ҰЙЫМ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ТАБЫСТАР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7

1.1 Табыстар түсінігі, танылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7
1.2 Ұйымның есеп саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .13
1.3 Ұйымның технико . экономикалық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

2 ТАБЫСТЫЛЫҚТЫ ҚҰРАСТЫРУШЫ ЭЛЕМЕНТТЕР ЕСЕБІ ЖӘНЕ ҚАРЖЫЛЫҚ НӘТИЖЕНІ АНЫҚТАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..27

2.1 Табыстар есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27
2.2 Шығыстар есебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
2.3 «ӨЭМ» ұйымының табыстары мен шығыстарының есебі ... ... ... ... ... ..42

3 «ӨЭМ» СІРЕКТЕСТІГІНІҢ ТАБЫСТЫЛЫҚ КӨРСЕТКІШТЕРІН ТАЛДАУ ЖӘНЕ ОНЫ АРТТЫРУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .47

3.1 Абсолютті табыстылықтың көрсетіштерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ..47
3.2 Қатысты табыстылықтың көрсеткіштерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ...58
3.3 Табыстылықты арттыру жолдарын анықтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 73

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..77

ГЛОССАРИЙ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..79

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...80

ҚОСЫМША БЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .81
Нарықтық қатынас жағдайында экономикалық қызметтің ортасы – бүкіл экономиканың негізі болып келетін ұйымға аударылды. Нарықтық қатынасқа көшу, жекешелендіру үрдісі, экономиканы басқару құрылымының өзгеруі салалық министрліктердің жойылуы және осыған қатысты бақылау жүйесі ұйымының тәуелсіз өркендеуіне, дамуына үлкен септігін тигізді. Нарықтық жағдайда және нақты бәсекелестікте мемлекеттік органдардың, ұйымның қаржылық жағдайына араласуы шектеулі болып келеді. Ұйымның шаруашылық субъект ретінде статусының күшеюі, ұйымға көптеген қаржылық және өндірістік сұрақтарды өздігінен шешуге мүмкіндік береді. Бұл мәселелерді шешу көбінесе бухгалтерлік есеп пен экономикалық ақпарат негізінде құрылған. Ол міндетті түрде нақты, шынайы болу қажет. Осы ақпарат капитал нарығының жұмысының тиімділігін арттырып, қолданған экономикалық шешімдердің нәтижелерін болжауға мүмкіндік береді. Бухгалтерлік есептің жақсы жүргізілуінің яғни материалдарды ұқыпты жұмсалуы, өндіріс қалдықтарын азайту, ысырапты жою, өзінің өндіріп (дайындап,жасап) шығаратын өнімін халықаралық рыноктағы бәсекелестікке жарамды етіп шығару, өндірісін ұлғайту, өндіретін өнімнің өзіндік құнын төмендетудің негізгі, түпкі мақсаты – табыс табу болып келеді. Нарықтық экономика жағдайында тек нарықтық сұраныстарын нақты және дұрыс анықтап, сұранысқа сай өнімді шығара алатын ұйым ғана жетістікке яғни табысқа жетеді.
Әрбір ұйым өзінің ісі үшін өзі жауап беріп, өзі болашақ даму жөнінде шешім қабылдайды. Ал нарықтық экономикада кім экономикалық қызметтің негізгі мәселелерін шеше отырып, максималды көлемде табыс алу мақсатында өзіндегі ресурстарды тиімді қолданған ғана нарықтық экономика жағдайларында өз қызметін жалғастыра алады.
Нарықтық қатынастар жағдайында әрбір шаруашылық субъектінің яғни ұйымның негізгі мақсаты – пайда табу болып келеді. Сонымен бүкіл дүние жүзінде әрбір ұйымның қызметінің негізгі көрсеткіші – табыс болып есептеледі. Сәйкесінше ұйымның осы көрсеткіш негізінде өндіріс көлемін ұлғайту немесе азайту жөніндегі, осы өнімнің не қызметтің халыққа керектігі жөніндегі шешім қабылданады. Үлкен көлемде табыс алғанда, тек ұйым ғана емес, сонымен қатар халық, бүкіл мемлекет байып, дамиды.
Мемлекеттің экономикасы нарық шаруашылығы негізіне көшу негізінде табыстың көп аспектілі мағынасы күшейе түседі. Ұйымның акционерлік, жалдық, жеке және тағы басқа меншік түрі қаржылық тәуелсіздікті алғаннан кейін, бюджетке салықты және тағы басқа міндетті төлемдерді төлегеннен кейін қалған табысты қандай мақсаттарға және қандай көлемде жұмсау жөнінде шешімді өзі шешуге құқылы. Қазіргі жағдайларда табыс тұтынуға емес, ұйымның экономикалық өсімі мен бәсекелестікті қамтамасыз ететін инвестициялық, инновациялық мақсаттарға жұмсалады.
1. Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі, алматы, 2007ж.
2. « Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» 2007-жылдың 28-ші ақпандағы Қазақстан Республикасының Заңы
3. Қазақстан Республикасының « Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Салық кодексі (01.01.2008 жылға өзгерістер мен толықтырулар)
4. «Типтік шоттар жоспары:шоттар коррепонденциясын құрастыру жөнінде әдістемелік нұсқаулар» Алматы, 2007ж.
5. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары, алматы, 2006ж.
6. Ұлттық қаржылық есептілік стандарттары, Алматы, 2007ж.
7. Дүйсенбаев К.Ш., Төлегенов Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау / Оқу құралы. – Алматы: Экономика. 2001 ж.
8. Шеремет А.Д., Сайфулин Р.С. Методика финансового анализа. - М.: ИНФРАМ, 1995.
9. «Финансовый учёт и отчетность в соотоветствии с МСФО» Тулешова Г.А. Алматы-2000
10. Кеулімжаев К.К. Бухгалтерлік есеп теориясы және негіздері. Алматы, 2006ж.
11. «Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» Радостовец В.К, Габдуллин Т.Ғ. Радостовец В.В. Шмидт О.И.., Қазақстан-орталық аудиті тәуелсіз аудиторлық компаниясы. Алматы – 2003
12. «Аудит и анализ финансовой отчетности» Дюсембаев К.Ш. Егембердиев С.К., Дюсембаев З.К., Алматы 1998. Қаржы-қаражат.
13. «Анализ хозяйственной деятельности предприятия » Ковалев В.В. Волкова О.Н., Москва, Сервис. 2000 жылы
14. «Бухгалтерлік есеп» Баймуханова Алматы- 2005
15. «Бухгалтерский учет в организациях» Козлова Г.Н., Москва,2006
16. Бернстайн Л.А. Анализ финансовой отчетнсоти: теория, практика интерпретация:Пер. с англ. М.:2001.-624с.
17. «Қаржылық есеп» Рахимбекова Алматы-2005
18. Назарова В.Л. Шаруашылық субъектілеріндегі бухгалтерлік есеп. Алматы, 2005ж
19. Сейдахметова Ф.С. Қазіргі замандағы бухгалтерлік есеп. Алматы, 2008.-500б.
20. Б. Нидлз, Х.Андерсон, Д. Колдуэлл Принципы бухгалтерского учета.М.:Финансы и статистика,2002.-496с.
21. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятий АПК:учебник.Минск:Новое знание,2004.-736с.
22. Дюсембаев К.Ш. Анализ финансовой отчетности. Алматы:Экономика, 2009.
        
        Мазмұны:
КІРІСПЕ.....................................................................
...............................................3
1 ҰЙЫМ ... ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ...... ... ҚҰРАСТЫРУШЫ ЭЛЕМЕНТТЕР ЕСЕБІ ЖӘНЕ ҚАРЖЫЛЫҚ ... ... ... «ӨЭМ» ұйымының табыстары мен ... ... ... ... ... ТАЛДАУ ЖӘНЕ ОНЫ АРТТЫРУ
ЖОЛДАРЫ.................................................................47
1. ... ... ... ... табыстылықтың ... ... ... ... ... ... ... экономикалық қызметтің ортасы – бүкіл
экономиканың ... ... ... ... ... Нарықтық қатынасқа
көшу, жекешелендіру үрдісі, экономиканы басқару құрылымының өзгеруі салалық
министрліктердің жойылуы және ... ... ... ... ... ... ... үлкен септігін тигізді. Нарықтық ... ... ... ... ... ... ... араласуы шектеулі болып ... ... ... ... статусының күшеюі, ұйымға көптеген қаржылық және өндірістік
сұрақтарды өздігінен шешуге ... ... Бұл ... шешу ... есеп пен ... ... ... құрылған. Ол міндетті
түрде нақты, шынайы болу қажет. Осы ақпарат капитал нарығының жұмысының
тиімділігін ... ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бухгалтерлік есептің жақсы жүргізілуінің яғни
материалдарды ұқыпты жұмсалуы, өндіріс ... ... ... ... ... ... шығаратын өнімін халықаралық рыноктағы
бәсекелестікке жарамды етіп шығару, өндірісін ұлғайту, өндіретін ... ... ... ... ... мақсаты – табыс табу болып
келеді. Нарықтық ... ... тек ... сұраныстарын нақты және
дұрыс анықтап, сұранысқа сай өнімді шығара алатын ұйым ғана ... ... ... ұйым ... ісі үшін өзі жауап беріп, өзі болашақ даму жөнінде
шешім қабылдайды. Ал нарықтық ... кім ... ... ... шеше отырып, максималды көлемде табыс алу мақсатында
өзіндегі ресурстарды тиімді қолданған ғана нарықтық экономика ... ... ... алады.
Нарықтық қатынастар жағдайында әрбір шаруашылық ... ... ... ...... табу ... ... Сонымен бүкіл дүние
жүзінде әрбір ... ... ... ...... ... ... ұйымның осы көрсеткіш негізінде өндіріс көлемін
ұлғайту немесе азайту жөніндегі, осы ... не ... ... ... шешім қабылданады. Үлкен көлемде табыс алғанда, тек ұйым ғана
емес, сонымен қатар халық, ... ... ... ... ... ... шаруашылығы негізіне көшу негізінде
табыстың көп аспектілі мағынасы күшейе түседі. Ұйымның ... ... және тағы ... ... түрі ... ... ... кейін,
бюджетке салықты және тағы ... ... ... ... ... ... ... мақсаттарға және қандай көлемде жұмсау жөнінде
шешімді өзі шешуге құқылы. Қазіргі ... ... ... емес, ұйымның
экономикалық өсімі мен бәсекелестікті қамтамасыз ететін инвестициялық,
инновациялық мақсаттарға жұмсалады.
Табыстың көлемі ұйымның ... ... ... ... ... ... ... жаңа жағдайларда, ұйымның өндірістік
экономикадан нарықтық ... ... ... ... ... ... яғни шаруашылықтың тиімділігін жалпылайтын ...... ... ... – бүкіл ұйымның өндірістік-шаруашылық қызметін сипаттайтын яғни
ұйымның экономикалық даму ... ... ... ... Табыстың өсуі –
ұйым қызметін өзін қаржыландыру негізін қалап, өндірісті ұлғайту негізін
қалап, өндірісті ұлғайту ... ... ... әдебиеттерде "табыстар" ұғымы келесідей ... ... ... - ... ... немесе активтер құнының
өсуі, не ... ... ... ... ... ... ... ұлғаюы болып табылады, бүл акционерлер салымдарының есебінен
өсуден басқа жағдайдағы капиталдың ... ... ... ... ... 2007 жылы 28 ақпандағы "Бухгалтерлік есеп туралы" заң күші бар ... 243 ... ... ... 13-бабында былай
делінген: "Табыстар – бұл есептік ... ... ... немесе
міндеттемелердің азаюы". Белгілі бір шығындар шығармай әдетте қажетті
табыстарды алу мүмкін емес. Өз ... ... ... ... дамуын
жүзеге асыру және әлеуметтік мәселелерді шешу ... ... табу ... ... ... ... нақты
ұйымдастыруға, ресурстарды үнемдеу саясатының жүргізілуіне одан ары ... ... ... ... экономика жағдайында қызмет етуінің
экономикалық пайдалылығы табыс табумен анықталатыны белгілі. Кәсіпорынның
табыстылығы абсолюттік және ... ... ... ... ... – бұл табыстар немесе пайдалардың
сомасы. Табыстылықтың көрсеткіштер жүйесі ең ... ... ... ... ... ... өнімді (жұмыс, қызметті) өткізуден
алынатын табыс; жалпы ... ... ... ... табыс; салық
салынғанға дейінгі дағдылы қызметтен алынатын табыс; салық ... ... ... ... ... ... ... алынған
табыс; кәсіпорын қызметінің соңғы қаржылық нәтижесі болып табылатын ... ... ... ... ... ... ... және
затқа айналған еңбектің өнімділігін көрсетеді. Оны кейбір экономистер
экономикалық тиімділік көрсеткіштері қатарына жатқызса, енді ... ... ... тиімділігіне жатқызады. Біздің ойымызша, алғашқылардың
айтқаны дұрыс, өйткені табыстың абсолютті ... ... ... ... ... ... бермейді.
Нарық жағдайында табыстың ролі айтарлықтай артты. Өзіміз білетіндей
жоспарлы-директивті экономика жағдайында оның ролі ... ... ... табу кез ... ... ... ... (қызметі)
ретінде төмендетілді. Нарықтық экономикаға көшумен табыс (пайда) оның, яғни
кәсіпорынның қозғаушы күшіне айналды. Тек табыс қана өзара ... ... ... ... ... ... және кім үшін ... керек? Табыс
табу кез келген кәсіпорынның қызмет етуінің мақсаты болып қалыптасты, ... ... ... ... ... және ... ... болып табылады. Бұл ... ... ... шығындардың толық
ақталуын және кәсіпорынның ендірістік-техникалық базасының кеңеюіне
негізделеді. Бұл әр ... ... ... және ... шығындарын
өзінің меншікті қаржы көздерінен жабатындығын білдіреді. Уақытша қаржы
тапшылығы ... ... ... ... егер бүл ... ... олар банктің қысқа мерзімді ... және ... ... ... ... салымдары банктің ұзақ мерзімдік
несиелерімен жабылуы мүмкін.
Табыс есебінен, сондай-ақ ... ... ... ... ... да кәсіпорындар, ұйым-дар алдындағы міндеттемелері ... ... ... ... және қаржылық қызме-тін бағалаудағы
негізгі көрсеткіші болып табылады.
Табыстың өсу есебінен ... ... ... және тағы ... ... ұйым ... міндеттерін орындайды. Осының негізінде
табыс ұйымның өндірістік және ... ... ... өте ... ... ... объектісі ретінде АҚ Бұрғылау Өңдеу (БӨ) «ҚазМұнайГаз»
«ӨзенМұнайГаз» филиалы ЖШС ... ... ... Оның негізгі қызметі
мұнайды бұрғылау және өндеу, мұнай – газ өңдіру ... ... ... ... ... құрал жабдықтарды жасау, энергиямен қамтамасыз ету және
жабдықтаумен айналысу болып табылады.
Жұмыстың теориялық бөлімі ... ... ... сұрақтарын ашуға
негізделген. Бұл бөлім өзіне табыстың түсінігі, танылуы, бухгалтер қаржылық
нәтиже қалыптастырудың әр түрлі ... ... ... қабылданған
қаржылық стратегияны іс жүзіне асыруды камтамасыз ететін есеп саясаты,
ұйымның технико – ... ... ... ... ... талдау
туралы ақпараттарды біріктіреді.
Жұмыстың тәжірибелік бөлігі ЖШС «Өзен Энергия Мұнай» компаниясының
табыстылығын талдауға және оның ... ... ... ... ... ... қаржылық жағдайын жақсарту бойынша іс-шаралар
ұсынуға негізделген.
Табыс – өндірістің тиімділігін шығарылған ... ... ... еңбек өнімділігі жағдайын, өзіндік құн деңгейін толық көрсететін
көрсеткіш болып есептеледі.
Осы дипломдық жұмыстың ...... ... ... ... көрсеткіштерін талдаудың теориялық және тәжірибелік
аспектілерін зерттеу. Осының негізінде ... ... ... ... ... ... табыстар мен шығыстар түсінігі, ... Есеп ... ... ... ... ... қаралуы;
3. Негізгі табыс: ұйымның өнімді сатумен байланысты есебі;
4. Қызмет көрсетумен байланысты табыстар есебі;
5. Шығыстар есебінің жүргізілуі;
6. Абсолютті және қатысты табыстылық ... ... ... ... ... ... қарастыру.
Жұмысты орындау барысында Қазақстан Республикасының заң актілері,
отандық және шет ... ... ... оқу ... және ... ... ЖШС-і компаниясының қаржылық есептілігі пайдаланылды.
1 ҰЙЫМ СИПАТТАМАСЫ ЖӘНЕ ТАБЫСТАР ЕСЕБІНІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
1.1 Табыстар түсінігі, танылуы
Табыс дегеніміз – ... ... ... нәтижесінде жеке меншік
капиталдың жеке меншіктердің есебінен капиталдың өсуін айтамыз.
Қаржы есептілігін дайындау және таныстыру принциптерінде акционерлердің
салымдарымен қатысы жоқ ... ... ... ... ... ішінде активтердің көбеюі немесе міндеттемелердің азаюы нысанында
табыс экономикалық пайданың ұлғаюы ретінде танылады. ... ... да, ... ... да кіреді. Компанияның табысы – олар қызметтің
әдеттегі түрлерінен келіп түскен қаражаттың түсуі, олар әр ... ... ... ... ... ... ... және лицензиялық төлемдер.
Табысты есепке алу кезіндегі басты мәселе оны тану кезеңін анықтаудан
тұрады. Табыс ... ... ... ... ... пайданы алу
мүмкіндігі болған жағдайда танылады.
Табыс келесі операциялар және жағдайлардан пайда болады:
➢ тауарларды сатудан;
➢ қызметтерді көрсетулерден;
➢ пайыз, ... ... және ... әкелетін
компания активтерін басқа жақтарымен пайдаланудан.
Табысқа сонымен ... ... ... ... өнімдерді сатудан түсетін
(тауар, қызмет көрсетуден) пайда кіреді. Дайын ... ... ... ... ( ... ... ... көрсету) – акционерлердің үлесі
есебінен ... ... яғни ... ... ... ... ... тиімділіктен түскен пайда.
Табыс бухгалтерлік есептілікте мойындалып, қаржылық ... ... ... көрсетіледі. Тауарды сатудан түскен табыс 11 – ... ... № 18 ... ... ... ... ... талаптары, тауарды сатудан түскен ... ... ... туралы есеп беруде көрсетіледі, тек қана ... ... ... ... өндіріс сатып алушыға тауардың жеке меншіктілігімен ... ... ... итермелесе; өндіріс тауардың
жекеменшілігіне ... ... жоқ, ... ... ... ... ақшасы сенімді түрде бағаланса;
➢ операциямен байланысты келген немесе болады деп күтілген ... ... ... стандартта қаржылық есеп беруде заңдық форманың үстінен
қарайтын экономикалық мазмұндағы үстемдік принціпі бар ... ... ... ... ... келісіп алу керек.[5]
Басқа да табысқа басқа баптар бейнелейтін ұйымның жұмыс істеу кезіндегі
табыстың анықтамасына сай ... ... ...... бизнесінің құрамдас бөлігі, ұйымның
жұмысымен байланысты оның жалғасы болып ... және ... ... бар ... ... деп ... ... танылады, егер активі ұлғайып немесе
міндеттеме ... ... ... сату ... ... көрсету кезінде
қарызды төлеуден бас тартқан ... ... таза ... ... ... ... пен ... нетто негізге әсерін
тигізеді (мысалы мемлекеттік сатып алу және мемлекеттік шығынды толтыру
жұмыстарының ... ұйым ... ... ... ... ... анық көзі ... жағдайда, ол сатудан түсетін табыс деп танылады.
Табыс келісім – шарт аяқталу кезеңіне байланысты экономикалық жағынан
тиімді болып, бағаланған ... ... деп ... ...... аяқталуы әр түрлі әдістермен анықталаныды:
➢ Белгілеген күн бойынша есеп беру қызмет көрсету бағасы келісім –
шарт ... ... ... ... ... ... Белгіленген күн бойынша берілген есеп беру қызметінің ... ... ... көрсетілген жалпы жұмыс көлеміне пайыздың дұрыс
көрсетілсе;
➢ Көрсетілген қызметтің яғни орындалған жұмыстың талдауы.
Есеп беру ... ... ... ... көп түрі ...... ... әсер еткен бір әдіс анықталмаған жағдайда,
сызықтық бір әдіс ... ... деп ... ... ... ... – шарт нәтижесінде сенімді түрде
бағаланбаса, сонымен қатар, шыққан шығынның жабылмайтынына ... ... ... жоқ, ал ... шығын шығын ретінде танылады.
Осындай жолмен шыққан шығын ... ... ... ... – шарт сенімді түрде ... ... егер ... орындалса:
1. Табыстан түскен ақшаның бағасы сенімді түрде бағаланса;
2. Келісім – шарттан түскен экономикалық табыс ұйымға түсуі ... ... ... – шарттың нәтижесі бағаланбай, бірақ ұйымның шығыны толық
өтелмейтініне көзі жетіп тұрған жағдайда, сол ... ... ... ... болды деп есептелінеді.
Басқа да табыстар табыс деп мына төмендегідей жағдайда танылады:
❖ Келісіммен ... ... ... ... түсу ... жағдайда;
❖ Табыстың ақшасы сенімді түрде бағаланған кезде;
Келісім – шарт бойынша жалға беруден түскен табысты тану (беруден) –
табыстың ... ... ... ... тигізетін жалға берушінің әлі өтеп
болмаған таза инвестицияның ... ... ... ... ... беруден түскен табыс бүкіл жалға берген ... ... ... ... ... ... ... да табысты тану базасы:
➢ Қызмет көрсетуден түскен табыс мынандай жағдайда ... ... ...... ... ... ... әдісі
арқылы төленген лицензиялық төлемдер.
➢ Айыппұл, өсімпұл, келісім – шарт ... ... ... ... ... ... есеп беру ... ұйымға шығын
келтіріп, сол шығынды өндіру жөнінде ... ... деп сот ... ... ... және ... қарыздың ақшасы, заң бойынша
белгіленген уақыт әлдеқашан өтіп кетсе, егер ... ... ... – өтіп ... егер ... белгіленген уақыттан
бұрын есептен шығарылған болса, бұндай қарызды есептен ... ... ... әсерін тигізген жағдайда, (басшылық
бұйрығы негізінде);
... есеп беру ... ... өз ... шығынды
толтыру жөніндегі өтінішінің көрсетілген уақытына немесе шығында
өндіру жөніндегі ... ... ... уақытына
байланысты;
➢ Тағы да осындай жайттардың белгілі болуы;
Қаржылық табыстарды тану базасы;
... ... ... ... ... отырып, ақшалай
марапаттау және басқа да қаржылық табыс ретінде танылады;
− Хабарландыру ... ... ... ... ... ... – дивиденд болып табылады. Дивидендтің үлестік қатысуы
консолидировалық есептеленетін ... ... ... ... және ... ... құралдарды
пайдаланбас бұрын есептелінеді, келесі пайыздарды алу төмендегідей
екі кезеңге бөлінеді:
1) Алдыңғы пайыздар және ... ... ... ... ... ... ... уақыт ішіндегі пайыздар мен
дивиденттер.
Осыларды алуға кеткен уақыт қаржылық инвестицияның ... ... ... бір ... ғана ... ретінде танылады.
Сатудан түскен табыс алынған немесе алынуға тиіс заттың әділ бағасымен
өлшенуге тиіс. Сатудан түскен табыс ұйым мен ... ... ... арасындағы келісім – шартпен ұйымның берген жеңілдіктерін
ескере отырып анықталады.
Егер ақша немесе оның эквиваленті 1 жылға ... ... оны ... әділ ... ... аз ... мүмкін. Мысалы, ұйым сатып
алушыға пайызсыз қарыз ... ... одан ... ... ... ... пайызбен бергенде, бұндай жағдайда оның қайтарылуы
нарықтық қойылымның пайызының ... ... ... анықталады.
Табыстар бөлімі табыстарды есепке алу үшін қажет. Бұл ... ... ...... өнім мен ... ... түскен табыс;
6200 – тағы басқа табыстар;
6300 – үлес әдісі бойынша ұйымның табыс үлесі.
Есепті кезең соңында бұл бөлім ... «5610 ... ... пайдасы
немесе зияны» атты шотымен жабылады. Халықаралық бухгалтерлік стандарттарға
сәйкес табыс – капиталдың ... алып ... ... ... ... азаюы түріндегі есепті кезең ішіндегі экономикалық
пайданың ұлғаюы. Субъектінің ... ... ... емес ... ... оның ... ... құрайды.[4]
Тауарды сатудан, қызмет көрсетуден табыс субъектілер арасындағы келісім
... сату ... ... анықталады. Табыс халықаралық стандарттарға
сәйкес 2 ... ... ... және ... да ... ... түрлерінен түскен табысқа өнім мен тауарды сатудан
түскен ақша және жұмыстың орындалуы мен ... ... ... ... ... ... ... пайдалануға берілген төлемақы
(уақытша иелік ету және пайдалану) осы қызмет түрінен (жалға беру ... ақша ... ... ... ... жарғылық капиталына қатысу және
осы қызметке байланысты ... ақша ... ... ... үшін төленген төлемақы, патенттің
өнертапқыштығының, өндірісті үлгілер және меншіктің басқа түрлерінен, ... ... ... қатысқанда, бұл ұйымның қызметіне қатысы
жоқ болса, операциялық кіріске жатады.
Бұдан түскен ақша бухгалтерлік есепке кіреді егер ... ... ... ... ... болса.
Егер түскен қаржы түсуге тиіс қаржының бір ... ғана ... ... ... ... қарыз ретінде кіреді ... бір ... ... ... қаржының көлемі және дебиторлық қарыздың көлемі ұйым ... ... ... ... ... ұйым белсенділерін пайдалану
арасындағы келісім – шартпен ... Егер ... ...... ... онда ... қаржы дебиторлық қарыздың бағасын әдетте ұйым
салыстырмалы жағдайларда аналогтық өнімдер ... ... ... ... ... ... белсенділердің уақытша пайдаланғанын көрсету
арқылы анықталады.
Тауар мен ... сату ... ... кредит жағдайында қызмет
көрсетілсе, түрі одан түскен қаржы ... ... ... ... ... кіреді. Келісім – шарттарға сәйкес ақша ... ... ... мен ... ... ... есепте
ұйыммен қабылданған немесе қабылданатын тауарлардың (құндылықтардың) ... ... Ұйым ... ... ... тиіс тауар құнын
салыстырмалы жағдайда ... ... ... ... ... Ұйым ... тауарлардың (құндылықтардың) құнын анықтай
алмаған жағдайда, табыс көлемі мен дебиторлық қарыз көлемі ... ... ... ... тауар, өнім құнымен бағаланады.
Келісім – шартқа сәйкес міндеттемелер ... ... ... ... ... ұйыммен қабылдануы тиіс актив құны бойынша түзетіледі.
Салыстырмалы жағдайда ұйыммен қабылдануы тиіс ... құны ... ... ... ... ... баға ... анықталады.
Барлық түскен табыстар және дебиторлық қарыздар ұйым ұсынған барлық
жеңілдіктерді ... ... ... есеп ережелеріне сәйкес күмәнді талаптар қорлары пайда
болуынан табыс көлемі өзгерілмейді.
Операциондық табыстар келесілер болып келеді.
➢ ұйымның активтерін ... ... ... табыстар;
➢ өнертапқышқа берілетін патенттерінен, ... ... ... ... ... ... ... пайда болатын құқық
үшін төлемдер;
➢ тағы басқа ұйымдардың жарғылық капиталына ... ... ... ... бойынша пайыздар тағы басқа табыстар);
➢ ұйымның ортақ қызметі нәтижесінде түскен ... ... ... бойынша);
➢ ұйымның ақша – қаражаттарын қолдану үшін ... ... ... ... ... ұйымның ақша – қаражаттарын банк ұстаған үшін
банкпен ... ... ... тыс ... ...... ... үшін салынатын айыппұлдар, өсімпұлдар;
➢ қайтарымсыз берілген активтер ( сыйға ... ... ... ... келтірілген заладарды өтеу үшін түскен табыстар;
➢ есепті кезең ... ... ... ... ... арыздану уақыты өтіп кеткен ... және ... ... ... айырмалар;
➢ активті қайта бағалау сомасы;
➢ тағы басқа табыстар.
Төтенше жағдайлардағы ... ...... ... ... ... ... болатын табыстар жатады, (өрт,
ұлтсыздану, апаттық жағдайлар) сақтандыру табысы, енді қолдануға келмейтін,
есептен шығаруға ... ... ... ... және тағы ... ... ... түскен табыстар,
(тауарды сатудан түскен табыс сомасын басқа жарғылық ... ... ... ... мен ақша ... ... қолдануға бергеннен
түсен табысты есептемегенде) берілген стандарттың ХҚЕС 16 бөліміне ... – шарт ... ... үшін ... тиіс айыппұлдар,
өсімпұлдар және тағы басқа ұйым залалын өтейтін ... ... ... сот ... бойынша немесе қарыз деп танылған сома
бойынша анықталады. Өтеусіз келіп ... ... ... ... баға ... көрсетіледі. Өтеусіз келіп түскен активтің нарықтық
құнын бухгалтерлік есепке қабылданғандағы активтің бұл ... ... ... ... ... ... ... уақытында баға
бойынша ақпарат талдаудан өтізіліп, құжат түрінде ... ... ... өтіп ... ... ... ұйым ... құрамына
ұйымның бухгалтерлік есетілігінде көрсетілген сома бойынша кірістіріледі.
Активті қайта бағалау сомасы активті қайта бағалау ... ... ... ... ... және ... ... (бухгалтерлік есепте басқа ережелер тәртібі қабылданған
жағдайда).
Нағыз есептік ... ... беру ... активтерінің төмендегі барлық
түріне қолдануға тиіс, негзгі құралдар нысанында, ... ... ... ... принципте, қабылдауға ыңғайлы болу үшін, есептік
принциптер ... ... ... ... беру үлгісін есептік беру
принципінде қарастыралады.
Жалға беру – бұл келісім – шарт жалға берушінің жалға ... ... ... келісілген уақыт кезеңіндегі активтерді пайдалану құқығы
және төлемдер сериясы құқығын беруі.
Жалға беру негізгі үш типке ... ... ( ... ... Операциялық ( ағымдағы) жал;
➢ Керісінше жалға беру мен ... бұл ... ... ... ... ... ... бағамен актив сатып алу құқығына ие болса,
бұл құқықты пайдалану мүмкін болса, ... ... ... ... ... бұл ... пайдаланатынына аз мөлшердегі жалға беру төлемдері
аз төлемдерден тұратынына, жалға беру мен оның төлемдерінің төлеу ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда
белгіленген күнгі әділ бағасынан әлдеқайда төмен болады. ... ... ... ... және қарсы жақпен кепілдендірілген немесе кез
келген тәуелсіз ... ... ... қатынас жағынан кепілдік бойынша
жауап беретіндей болса, жалға беруші ең аз ... ... ... құралдар қалған құнын қосып есептейді.
Ең аз мөлшердегі жалға есебінен шығарып ... ... ... ... қызмет көрсету және жалға берушінің шығынын ... үшін ... ... алынбайды.
Шартты жалға беру төлемі дегеніміз – бұл әлі ақшасы әлі белгіленбеген
және ... ең ... ... сату ... ... ... ... пайыздың нарықтық бағасы) қамтитын жалға беру төлемдерінің
бір бөлігі.
Әлі түспеген қаржылық табыc;
➢ Жал ... ... ... ... ... оның кез
келген кепілдендірілмеген жойылу құнының қаржылық жалға берудегі
ең аз ... ... ... ... ... ... ... жалға беру келісім –
шартында ... ... ... ... ... ... (қаржыландырылған) жалға берудегі орналасқан негізгі құрал
объектілері жалға алушының қаржылық ... ... ... ... ... ... ... алынған негізгі құралды активті есебінде және сонымен
бірге міндеттемелер есебінде көрсетуі тиіс.
Операциялық (ағымдағы) жалға беруден ... ... ... ... мен шығыстар есебінде жалға беру уақытының ішінде табыстар
құрамында ... ... ... керек. Жалға беру келісімдерінің
орындалу үрдісінде жалға ... ... ... ... ... мүмкін,
жалға беруші оны алдағы уақытының шығындары есбіне капиталдап және ... ... ... ... ... ... керек. Негізгі
құралдар есебі принциптері, операциялық ( ағымдағы) ... беру ... ... берілген, «Негізгі құралдар» тарауларында сипаттағандай,
негізгі құрал есебінің жалпы принциптерімен сәйкес келеді.
1.2 Ұйымның есеп ... ... – бұл ... ... ... есеп жолдары мен
тәсілдері, бірінші жағынан, кәсіпорын қызметінің ерекшеліктерін ескеретін,
екіншіден, есептің тәжірибелік ережесінің кіріспесі.[19]
Өзіндік түрлі ... ... ... және ... да
жағдайлар халықаралық тәжірибедегі секілді, субьектіге өз бетінше ... ... мен ... ... ... ... Бұдан “жорамал”
түсінігі батыс елдеріндегі “бухгалтерлік принципке негіз ... ... ... және ... бастауға, есеп беруді дайындауға белгілі – ... ... есеп ... ... ... түрлі жақтарын игереді,
келесілерді қоса:
1) Методолгиялық (тәсілдік) – яғни, басты ережелер, есеп жүйесінің
жағдайы және тәртіп, ... ... ... бағалау
тәсілдері және міндеттемелер, есеп ерекшеліктері және НҚ, ТМҚ,
НА бағалау, НҚ түрлеріне амортизация есептеуге тәсіл ... ... ... тәсілдері және т.б.
2) Техникалық – есепті жасау формаларын таңдау және жеке жұмыс ... ... есеп ... олардың құрылуы, жүйелік және
техникалық жазбаларды, олардың өзара байланысы, сонымен қатар,
алдын ала, ағымдағы және ... ... ... жүйесі.
3) Ұйымдық – бухгалтерлік қызметкерлер субьект регламентіне
қажетті құқықты анықтау және бухгалтерлік ... ... ... ... қызметтерінің таралуын және басқа да
сұрақтарын анықтайды. Басқаша айтқанда, есеп саясатының ұйымдық
аспектісінің ... ... есеп ... ... бөлу
шекарасын қою болып табылады.
Қазіргі уақытта көптеген ірі және орташа шаруашылық субьектісін мынадай
үш ... ... ... ... ... есеп ... бөлім атауларына сәйкес
ұйымды ескеретін: еңбекақы ... ... ... төлем және өткізу, жалпы және т.б. Бұндай ағымдық
есепті ... ... ... алған сәттен бастап, оның
өңделуі, сәйкес есеп регистріне енгізу (кітаптар, ведомостьтер
және т.б.) экономикалық біртектіліктен шыға ... ... тобы ... есеп ... құруға дейінгі). Бухгалтер нақты
есеп объектісіне жақын болғандықтан, осы ... ... ... ... жоғары;
ә) функционалды нұсқау әр орын жеке ... ... ... ... заман талабына сай есеп ұйымы үшін сипатталады. Ол есеп
ақпараттарын құру технологиялық үрдіс ... ... есеп ... ... бір жұмысшы немесе топпен орындалатын белгілі – ... ... ... ... ... ... бір жұмыстан
екінші жұмысты атқаруға өту кезінде өндірістік операцияға ... ... ... ... ... ... кәсіпорынның құрылымдық бөлімшесі (участкесі,
өндіріс цехы) үшін еңбек бөлінісі анағұрлым типті. Мұнда есеп үрдісі ... есеп ... ... ... және ... есеп тобына жатқызылады.
Субъектіге аталып кеткен нұсқаулардың түрлі бірлестігі мен ... ... ... ... ... есеп ... бөлімшелерін қолдану құқығы берілген. Сонымен ... ... ... әр жеке ... арнайы жауапкершілігі аса
маңызды орын алады. [10]
Есеп саясатына әсер ететін факторларды және олардың әсер ету ... ... ... ... ... ... саясатына әсер ететін негізгі факторлар*
|Факторлар ... ... ... ... ... жеке) ... және ...... ... ... ... ...... ... ... ... |Қызметтің түрі және саласы (сауда, өнеркәсіп, құрылыс, ... ... және т.б.) |
| ... (қызмет масштабы, қызметші санағы, сату |
| ... және т.б.) ... және ... ... ресурстарды тарту ... ... ... бағдарламаларды жүзеге асыру |
|мақсаттар ... ... ... және т.б. ... |Өндірістік (технологиялық құрылым, қолданыстағы ... ... ... ... және ... ұйымы, |
| ... ... және ... ... ... өзара |
| ... ... ... және |
| ... да қаржылық институттармен өзара байланыс, салық |
| ... |
| ... ... меншіктен тәуелсіздік, олардың |
| ... есеп ... ... ... ету |
| ... ... ... компьютерлік техникамен) |
|Кадрмен ... ... ... ... ... |
|қамтамасыз ету |міндеттер және проблемалар алдында түсінік деңгейі, |
| ... шешу ... ... ... ... ... ... және |
| ... ... ... ... |
| ... климаттың қолайлылығы және т.б. |
|*Кеулімжаев К.К. Бухгалтерлік есеп ... және ... ... ... ... есеп ... ... – басқарушылық құжаттарға
сәйкес дайындау қажет (бұйрықтармен, жарлықтармен және т.б.). ... ... ... ... ... ... есеп ... кіретін түсінік беру жазбасы жатады.
Есеп саясатының элементтері:
– Жұмыс шот жоспары, есеп және есеп ... ... ... талабына сәйкес бухгалтерлік есепті жүргізуге қажетті
синтетикалық және аналитикалық шоттар жатады;
– Алғашқы есеп құжаттарының формалары, ... ... ... ішкі бухгалтерлік есеп беру құжаттарының формасы (алғашқы
құжаттар, құрама құжаттар, регистрлер) қарастырылмаған ... ... ... үшін ... ... ... тәртібі. Шаруашылық субъектілерінің
активтерінің және міндеттемелерінің инвентаризацияларын жүргізу
тәртібі;
– Активтер, міндеттемелер және ... ... ... ... ... ... тәртібі. Есеп ұйымы үшін ... ... және ... да ... ... асыру тәртібі.
– Құжатты өңдеу ережесі және есеп ақпараттарын өңдеу ... ... ... ... шаруашылық қызмет фактілерін
топтау мен бағалау әдістері, активтердің құнын есептеу, ... ... ... ... ... ... қолдану әдістері, бухгалтерлік есептің тіркелім ... ... мен ... да ... ... мен амалдар кіреді.
Ұйымның өзінің есеп ... ... ... мен қажеттілігі
бухгалтарлік есеп пен басқа екінші деңгейлі ... ... ... ... ... бухгалтерлік есептің кез келген
мәселелерін шешудің көп түрлілігімен ... ... есеп ... есеп беру ... ... Республикасының заңы мен Бухгалтарлік
есеп принциптерінде кәсіпорын өзінің есеп ... ... ... ... ... ... қажетті құжаттар тізімін бекітуі керек екендігі
көрсетілген. Бұл бекітілетін құжаттардың қатарына ... ... ... ... ... және есеп ... ... тиісті
талаптарына сәйкес жүргізілуі;
➢ Бухгалтерлік есеп жұмысын жүргізуде ... ... ... шоттарының жұмысын жоспары;
➢ Алғашқы есеп құжаттарының типтік нысандары;
➢ Ұйымның ішкі ... ... есеп ... құжат нысандары;
➢ Актив пен міндеттемелерді бағалау әдістері;
... пен ... ... ... өткізу тәртібі
(реті)
➢ Құжат айналымы ережелері мен есеп ... ... ... Шаруашылық операциялары бақылау тәртібі;
➢ Бухгалтерлік есепті ұйымдастыруға қажетті басқа шешімдер.
Кәсіпорының ... есеп ... сол ... ... ... мәселелерінің бірі.
Ұйымның есеп саясатын таңдауы мен негіздеуіне келесі негізгі факторлар
әсер етеді.
❖ меншік ... ... ... шектеулі серіктестік, ашық акционерлік қоғам,
жабық акционерлік қоғам, өндірістік кооператив және тағы басқа);
... ... түрі ... ... ... ... ауыл
шаруашылығы және тағы басқа);
❖ Қызметінің көлемі, жұмысшылары мен ... ... саны және тағы ... ... салу жүйесімен арақатынасы (әр түрлі салық түрлері ... ... ... ... ... салық мөлшері және тағы
басқа);
❖ қаржы-шаруашылық қызметін дамыту стратегиясы ... ... ұзақ ... перспективасының мақсаттары
мен міндеттері, инвестициялардың жұмсалу бағыты, келешектегі
(перспективалық) мәселелерді шешудің ... ... ... ... ... ... (оның тиімді әрекетіне
қажетті барлық бағыттары ... ... ... – бұл активтің немесе міндеттемелердің
баланстық ... ... ... ... тұтынуда активтердің және
міндеттемелердің ағымдағы жай-күйін бағалау салдарынан ... ... ... ... ... ... мен ... байланысты
өлшемін түзету. Бухгалтерлік есеп бағалауларындағы өзгерістер жаңа ақпарат
алу ... жаңа ... ... ... ... табылады және
тиісінше қателерді түзету болып табылмайды.
Есеп саясаты қаржы ... ... ... ... ... ... мен шарттар жөнінде маңызды және сенімді ақпарат
беруде ... Егер бұл ... ... ... болмаса, онда
оны қолданудың қажеті жоқ. Дегенмен, ұйымның қаржы жағдай жөнінде белгілі
бір есептілік тапсыруы үшін ХҚЕС-тан ... ... ... ... ... ... ... қою дұрыс болып табылмайды.
Операцияларға, басқа оқиғаларға немесе жағдайларға нақты ... ХҚЕС (IFRS) ... ... ... ... ... ... әкеп соғатын есеп саясатын жасау және қолдану үшін ... ... ... ... ... ... кезде пайдаланушылардың
қажеттілігі тұрғысынан алғанда маңызды;
✓ қаржы есептілігінің ұйымның қаржылық жай-күйін, ... ... және ақша ... ... шынайы
беретіні;
✓ операциялардың, басқа оқиғалардың және жағдайлардың тек заңды
нысанын ғана емес, экономикалық ... ... ... яғни ... ... тиянақты болуы және барлық ... ... ... ... ... есеп саясатын ХҚЕС басқа есеп саясаты қолданылу ... ... ... ... ... немесе рұқсат еткен жағдайларды
қоспағанда, ұқсас операциялар, басқа оқиғалар және ... үшін ... және ... міндетті. Егер ХҚЕС баптарын осылай ... ... ... рұқсат етсе, тиісті есеп саясаты міндетті ... ... ... ... таңдалуы және қолданылуы тиіс.
Ұйым өзінің есеп саясатын ХҚЕС ... есеп ... ... ... санаттауды нақты талап еткен немесе рұқсат ... ... ... ... ... ... және ... үшін жүйелі
таңдауға және қолдануға міндетті. Егер ХҚЕС баптарын осылай категориялау
талап етілсе немесе ... ... ... есеп ... ... түрде әрбір
санатқа қатысты жүйелі таңдалуы және қолданылуы тиіс.
Ұйым өзінің есеп ... ... ... ... ... қаржы
есептілігі операцияның, басқа оқиғалардың немесе жағдайлардың ұйымның
қаржылық жай-күйіне, оның ... ... ... ... ... қозғалысына әсер етуі туралы сенімді және ... ... ... әкеп соғатын болса ғана өзгертуге міндетті.
Қаржы есептілігін пайдаланушыларда ... ... ... ... ... және ақша ... қозғалысындағы
үрдістерді айқындау үшін белгілі бір уақыт кезеңінде ... ... ... ... ... ... Осылайша, әрбір кезеңде және
бір кезеңнен келесі кезеңге дейін есеп саясатындағы өзгеріс бірдей ... ... ... есеп ... ... ... табылмайды:
➢ есеп саясатын бұрын болғандардан мәні бойынша ... ... ... ... ... ... қолдану;
➢ жаңа есеп саясатын ... ... ... ... ... ... оқиғаларға немесе жағдайларға қолдану.
Ұйым есеп саясатындағы қандай да ... ХҚЕС есеп ... ... бар ... сәйкес алғашқы қолдану салдарынан болған өзгерісті, осы
ХҚЕС-тың өзінде ... ... және ұйым осы ... ... ... ... жоқ ... да болмасын ХҚЕС алғашқы қолданған ... ... ... ... ол есеп саясатын ауыстырған кезде ол осы
өзгерісті ... ... ... ... саясатындағы өзгерістің есептілікте бір немесе одан көп ... ... ... ... ... ... ... қатысты әсер
ету аспектілерін айқындауға шын мәнінде мүмкін болмаған ... ұйым ... ... ... қолдануға мүмкін болып табылатын, ағымдағы
кезең болуы мүмкін ең ерте ... ... ... ... активтер мен
міндеттемелердің баланстық құнына қолдануға ... және осы ... ... ... ... құрамдас бөлігінің кіріс сальдосына
тиісті түзету жүргізуге міндетті. Ағымдағы кезеңнің басында жаңа ... ... ... өткен кезеңге қолданудың кумулятивтік әсер ... шын ... ... болмағанда, ұйым тиісті салыстыру ақпаратын
жаңа есеп саясатын неғұрлым ерте шын мәніндегі ықтимал күнмен перспективалы
түрде қолдану үшін ... ... Ұйым жаңа есеп ... ... ... ... ол осы жаңа ... ... ... ... уақыт бойынша арттағы алыс өткен кезеңдердің
салыстырмалы ақпаратына ... ... да ... ... ... ... қолдану, егер осы кезеңнің кіріс және сол сияқты
шығыс балансындағы сомасына тиісті ... әсер ... ... шын ... жүзеге асырылмайтын болып ... ... ... өткен болып табылатын кезеңге қатысты жиынтық
түзетудің ... ең ерте ... ... ... капиталының
қозғалған әрбір құрамдас бөлігінің ... ... ... ... ... ... ... түзетіледі. Сонымен қатар, осы түзету
меншікті капиталдың өзге құрамдас бөлігіне қатысты да ... ... да ... ХҚЕС ... ... ... Өткен кезеңдер туралы,
қаржы көрсеткіштерінің тарихи ... ... кез ... өзге ... ... қаншалықты нақты жүзеге асырылатындай тым арттағы уақыт бойынша
алыс түзетіледі.
Ұйым үшін қандай да болмасын жаңа есеп ... ол осы ... ... ... ... тиісті кумулятивтік әсер етуін айқындай
алмағандықтан, ретроспективалық түрде қолдануға шын мәнінде мүмкін болмаған
кезде, жаңа ... ол үшін ... ... ... ең ерте кезеңнің
басынан бері перспективалық түрде қолданады. Осылайша, ол осы күнге ... ... ... ... және ... ... түзетудің тиісті бөлігін негізге алады. Есеп саясатына ... ... егер осы ... шын ... перспективалық түрде қандай да
болмасын өткен кезеңге қолдануға мүмкін болмаса да, рұқсат етіледі.
Есеп ... ... ... ... ... кезеңге немесе қандай да
болмасын өткен кезеңге әсер еткен не ... ... ... ... шын
мәнінде мүмкін болмағанды қоспағанда, осындай әсер еткен не ... әсер ете ... ... ұйым ... ... ашып көрсетуі
міндетті:
❖ есеп саясатының өзгеру сипаты;
❖ осы жаңа есеп саясатын қолдану ... және ... ... беретін себептер;
❖ ағымдағы кезең және есептілікте берілген әрбір өткен кезең
бойынша нақты ... ... ... ... – тиісті
түзетулердің сомасын;
❖ қаржылық есепте берілген алдыңғы кезеңдерге ... ... ...... нақты мүмкін болған дәрежеге дейін;
❖ егер ретроспективалық қолдану қандай да ... ... ... ... ... ... салыстырғанда неғұрлым ерте
кезеңдер бойынша шын мәнінде мүмкін болмаса – осы жағдайдың
болуына әкеп ... ... және осы ... есеп ... ... және қай уақыттан бері қолданылғанын сипаттау.
Кәсіпкерлік қызметке тән айқындалмау нәтижесінде қаржы есептілігінің
көптеген ... дәл ... тек ... ғана ... ... ... қол жеткізілетін, сенімді ақпаратқа негізделген пайымдауды білдіреді.
Мысалы, мыналарды бағалау ... ... ... ... борыштарды;
➢ босалқылардың ескіруін;
➢ қаржы активтерінің немесе қаржы міндеттемелерінің әділ ... ... ... ету мерзімдерін немесе ... ... ... ... ... ... нұақасын;
➢ кепілдік берілген міндеттемелерді.
Негізделген есептік ... ... ... есептілігін
дайындаудың маңызды бөлігі ... ... және оны ... ... бағалау, егер ол негізделген жағдай өзгерсе немесе жаңа ақпараттың
пайда болуы немесе ... ... ... ... ... ... қайта қарау өз табиғатында өткен кезеңдерге жатпайды және
түзетілген қателер болып ... ... ... негізіндегі
өзгеріс – есептік бағалаудағы өзгеріс емес, есеп саясатындағы өзгеріс. Есеп
саясатының ... ... ... ... ... қиын болған
кезде, бұл өзгеріс есептік бағалаудың ... ... ... ... ... ... және міндеттемелердің өзгеруін
туғызғанға дейінгі дәрежеде немесе меншікті капиталдың ... ... ол ... ... осы өзгеріс кезеңіндегі ... ... ... ... ... ... баланстық құнын түзету
арқылы танылуы тиіс. Есептік бағалау өзгерісінің әсер етуін перспективалық
тану осы ... ... ... ... және ... бағалаудағы өзгеріс болған күннен бастап қолданылатынын ... ... ... ... ... пайдасына немесе шығынына
ғана не ағымдағы және сол сияқты ... ... ... ... әсер етуі ... ... ... борыштардың сомаларын есептік
бағалаудағы өзгеріс ағымдағы кезеңнің пайдасына немесе шығынына ғана ... және ... ... ... ... ... пайдалы қызмет
етудің бағаланған мерзімінің немесе ... ... ... ... ... ... өзгерісі ағымдағы кезеңде және активтің
пайдалы қызмет етуінің қалған ... ... ... ... ... әсер ... Екі ... да ағымдағы кезеңге
қатысты өзгерістердің әсер етуі ағымдағы ... ... ... ... ... Болашақ кезеңдерге тиісті әсер ету, егер ол болса, осы болашақ
кезеңдердегі табыс немесе шығыс ретінде танылады.
Берілген есеп ... есеп ... ... АҚ ... (БӨ) «ҚазМұнайГаз» «ӨзенМұнайГаз» филиалы ЖШС ... ... ... ... үшін және барлық ... түрі үшін ... ... ... Негізгі есеп саясаты Қазақстан ... ... ... ЖШС ... ... ... ішкі құжаттарға
сәйкес жасалған.
Есеп саясатының негізінде БӨ құрамына кіретін әрбір кәсіпорын қызмет
аясының ерекшелігіне байланысты ... есеп ... ... ... БӨ
құрамына кіретін әрбір кәсіпорынның есеп саясаттары шынайы есеп саясатында
қарастырған есеп принциптеріне сәйкес ... ... ... есеп ... ... және ... ... есептің
мынадай принциптерін сақтау керек:
➢ есептеу принципі – кәсіпорынның кірістері мен шығыстары олардың
келіп түсуіне ... ... ... ... және бухгалтерлік
есепте көрсетіледі.
➢ Қызметтің үздіксіздігі, яғни объектілер үздіксіз әрекет ететін,
болашақта да жұмыс жасайтын ... ... Оның ... ... ... ... қысқартуға ешқандай ниеті де,
мұқтаждығы да жоқ деп болжамдалады.
... есеп ... ... ... Түсініктілік принципі – қаржы есептемелеріндегі ... ... ... ... тиіс.
➢ Қаржылық есеп берудегі ақпарат орынды болуы керек.
➢ Сенімділік және объективтілік, қаржылық есеп берудегі ... ... ... ... – қаржылық ақпарат бұрынғы есеп ... ... ... тиіс.
➢ Шындық, ақпаратта қателік немесе жалғандық жоқ болса, ол рас
болып табылады және оған пайдаланушылар сене ... ... есеп беру ... ... ... есеп ... ... қызметтің міндеті болып БӨ
құрамына кіретін, оперативті басқаруға қажетті, сонымен қатар инвесторлар,
жеткізушілер мен ... ... ... ... ... ... т.б. ... үшін ХҚЕС сәйкес қаржылық жағдайы туралы сенімді ... ... ... ... ... ... ... мен өзгерістер туралы ақпарат беру қажет.
Жалпы есеп принциптері бөлімінде негізгі ... ...... ... ... ... емес активтерді, қаржылық
инвестициялар, қорлар есебі, алдағы ... ... ... және
кредиторлармен есеп айырсу, ақша қаражаттары және оның эквиваленттері,
капитал, ... ... ... есебі, салық бойынша есеп ... ... есеп ... табыс кәсіпорынның тиімділігін бағалау үшін
немесе ... ... ... ... ... түскен пайда сияқты
көрсеткіштер үшін есептеу негізінде қолданылады. Пайда өлшеумен ... ... және ... ... табылады. ЖШС “ӨЭМ” есеп саясатында
оларға төмендегідей анықтама берілген.
Табыс – ... ... ... ... көбететін немесе
міндеттемелерді азайтатын формада есеп беру кезіндегі экономикалық ...... ... ... ... ... немесе
міндеттемелерді көбейтетін формада есеп беру кезіндегі экономикалық ... ... ... ... технико-экономикалық сипаттамасын көрсететеін көрсеткіштерді
анықтау үшін ... ... ... ... ... ... сипаттайтын нақты бір
сандарды алу қаржылық талдаудың ең негізгі мақсаты болып табылады.[8]
Қаржылық талдаудың мақсаты:
- кәсіпорынның қаржылық жағдайын ... ... бір ... ... ... ... өзгеруін анықтау;
- қаржылық жағдайда өзгерістер туғызатын негізгі факторларды анықтау;
- қаржылық ... ... ... ... мақсат келесідей аналитикалық міндеттерді орындағаннан кейін
жүзеге асады:
- бухгалтерлік есептің алдын –ала ... ... ... ... қаржылық тұрақтылықтың бағасы
- жеке меншік пен қарыздық қорларының пайда болу ... ... мен ... ... ... ... ... қызметін жақсарту жолдарының
шараларын ұйымдастыру.
Ұйымдастырушылық, техникалық және әдістемелік ... ... ... ... ... мақсатын анықтайды. Көлем мен
аналитикалық ақпараттың сапасы қорытынды есеп берудің негізгі ... ... ... ... ... ... ... кесте
2 түрінде көрсетуге болады. (Қосымша А және Б түрінде ... ... ... ... ... ЖШС-і мысалында технико-экономикалық көрсеткіштер*
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | |2008 жыл |2008 жыл |+, - |% |
|1 ... ... ... ... |1298532 |1236229 |-62303 |-4,8 |
| ... | | | | |
|2 ... ... орташа |1548169 |1449386 ... |-6,38 |
| ... ... ... | | | | |
|3 ... ... құны, теңге |2171261 |2590641 |419380 ... ... ... активтер, теңге |527015 |1078270 |+551255 |25,38 |
|6 |Қор ... 1ж:2ж, ... |0,84 |0,86 |+0,02 |+2,38 |
|5 |Қор ... 2ж:1ж, ... |1,19 |1,17 |-0,02 |-1,68 |
|6 ... ... ... |-140762 |807036 |+947798 ... ... ... ... |89621 |163830 |+74209 ... ... салғанға дейінгі табыс |-223356 |-933075 |-709719 ... | | | | |6 |
|9 ... ... теңге |-223356 |-937962 |-714606 ... | | | | |4 ... ... ... |191645 |120693 ... |−3,267|
|11 |Ағымдағы активтердің |2,47 |1,15 |-1,32 ... ... | | | | ... ... ... % |-0,11 |0,66 |+0,77 ... |Активтердің рентабельділігі, % |-0,11 |-0,37 |-0,26 ... ... ... айналымдылығы |6,78 |10,25 |+3,5 ... ... ... ... ... есептілік нысандары негізінде
құрастырылған
Кесте 2 мәліметтері бойынша ұйымның өндірістік жағдайының ... ... ... қор қайтымдылығы коэффициенті өте төмен, 2008
жылы 0,84, ал 2009 жылы 0,86-ғ атең ... ... қор ... өте жоғары ол өткен жылы 1,19, ал есепті жылы 1,17-ге ... ... ... ... оның мәні өте жоғары. ... ... ... ... ... көрсеткіштері тиімсіз.
Сонымен қатар, табыстылықты сипаттайтын, айналымдылықты сипаттайтын
көрсеткіштердің барлығы теріс мәнді өзгеріс әкелген, яғни ұйымның ... ... ... де жақсы емес дегенді көрсетеді.
Серіктестік өзінің қаржылық-шаруашылық ... ... ... ... ... ... шараларын жүзеге асыруы қажет.
Ендігі кезекте ЖШС “ӨЭМ” мысалында ұйымның ... ... ... ... Ол үшін келесідей аналитикалық кестелерді
құрастырамыз.
Кесте 3
ЖШС “ӨЭМ” ... ... ... мен ... ... |Жыл басы |Жыл соңы ... ... | | | |
| ... |% ... |% ... |% ... |2171261 |100 |2590641 |100 |+419380 |+19,32 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |2,894 |668612 |25,808 |605762 |27,89 ... мерзімді |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |191645 |8,826 |120693 |4,658 ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... |12532 |0,577 |29204 |1,127 |16672 |0,767 ... салық |191187 |8,805 |246136 |9,5 |54949 |2,53 ... | | | | | | ... ... |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... активтер |3390010 |3,168 |13626 |0,525 |−55175 ... ... ... |527015 |24,27 |1078270 |41,621 |+551255 |+25,38 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... мерзімді |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... ... мерзімді |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... қосу |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... |1548169 |71,302 |1449386 |55,94 ... ... |
|жабдықтар | | | | | | ... |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... және |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |4,424 |62985 |2,431 ... |−1,524 |
|активтер | | | | | | ... |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... ... | | | | | | ... ұзақ |0 |0 |0 |0 |0 |0 ... | | | | | | ... | | | | | | ... ... |1644246 |75,72 |1512371 |58,37 ... ... ... | | | | | | ... | | | | | | ... көзі: «ӨЭМ» ЖШС-і қаржылық есептілік нысандары негізінде
құрастырылған
Кесте 3 мәліметтері бойынша ... ... 419380 ... 19,32% ... көріп отырмыз. Мұндай өзгеріс қысқа мерзімді
активтердің 25,38%-ға артуымен байланысты орын ... Ұзақ ... ... керісінше кеміген.
Ал енді екі жылдағы қысқа және ұзақ мерзімді активтер құрамындағы үлес
сомаларын қарайтын болсақ, онда ұзақ ... ... ... ... да, жыл ... да өте ... жыл басында 75,72% болса, жыл
соңында 58,37%-ға дейін кемігенімен бұл қалыпты мөлшерде.
Ендігі кезекте ұйымның ... ... ... мен құрылымын
қарастыру үшін келесідей ... ... ... ... 4
ЖШС “ӨЭМ” ұйымының қаржылық жағдайын тігінен талдау*
| |Жыл басы |Жыл соңы ... ... | | ... |
| ... |% ... |% | ... |2171261 |100 |2590642 |100 |− ... ... ... | | | | | ... | | | | | ... ... қаржы |0 |− |0 |− | − ... | | | | | ... ... ... бойынша |7837 |0,36 |70105 |0,309 ... ... | | | | | ... ... және |350 |0,016 |5924 |0,288 |0,212 ... төлемдер | | | | | ... ... | | | | | ... ... |175045 |8,061 |408558 |15,77 |7,709 ... берешектер| | | | | ... ... ... |0,772 |25438 |0,981 |0,209 ... | | | | | ... ... ... |4678 |0,215 |50968 |1,967 |1,752 ... | | | | | ... ... |204680 |9,426 |498903 |19,257 |9,831 ... ... | | | | ... Ұзақ ... | | | | | ... | | | | | ... ... қаржы |0 |− |0 |− |− ... | | | | | ... ... |0 |− |0 |− |− ... ... | | | | ... ... ... |60810 |2,8 |44891 |1,732 ... ... | | | | | ... ... |0 |− |0 |− |− ... ... | | | | | ... ұзақ ... |0 |− |0 |− |− ... | | | | | ... ... |60810 |2,8 |44891 |1,732 ... ... ... | | | | | ... ... |1905771 |87,78 |2046848 |79,01 |-8,77 ... ... |2150021 |99,021 |3229060 |124,64 |25,622 ... ... |0 |− |0 |− |− ... ... ... |− |0 |− |− ... ... | | | | | ... |0 |− |0 |− |− ... ... ... |−11,24 |−1182212 |−45,63 |−34,384 |
|(жабылмаған ... | | | | | ... ... ... ... қаржылық есептілік нысандары негізінде
құрастырылған
Кесте 4 мәліметтерінің негізінде ұйымның меншікті ... ... ... ... ... ... Ол ... жылы 87,78%, ал есепті ... ... ... және ұзақ ... ... қарастыра отырып,
ұзақ мерзімді міндеттемелердің мөлшері өте аз және ол бағаланып анықталатын
міндеттемелер ... ... ... байланысты пайда болғандығын
көруге болады. Өткен жылғы қысқа ... ... ... жылы баланс валютасындағы олардың мөлшерінің артқанын көріп отырмыз.
Меншікті капитал мөлшерінің жоғары ... ... ... ... ... әкледі. Тәуелсіздік коэффициенті аванстық
капитал ... ... ... үлесін көрсетеді. Тәуелсіздік
коэффициенті өткен жылы 0,87, ал есепті жылы ... тең. ... ... ... барлық қызметтерін қаржыландыруға жеткілікті.
2 ТАБЫСТЫЛЫҚТЫ ҚҰРАСТЫРУШЫ ЭЛЕМЕНТТЕР ЕСЕБІ ЖӘНЕ ҚАРЖЫЛЫҚ НӘТИЖЕНІ
АНЫҚТАУ
2.1 ... ... ... ... ... мақсаты – өнім бойынша мойындаудың
бірыңғай түрі және қаржылық есеп беру көрсеткішінің негізгі бағасын ... және ... ... ... ... жекелеген баптары
бойынша көрсетіліп, қаржылық есеп беру құрылымы ... ... ... ... ... табыс есебінің тәртібін айқындаудан
тұрады. ... ... ... ... оны мойындау сәтін айқындаудан
тұрады. ... ... ... ... ең маңызды табыстың
бағасы және оны мойындау болып табылады. Мойындау дегеніміз – ... ... ... ... ... есеп ... ... мен шығысына
негіздеп кіргізу. Қаржылық есеп берудің халықаралық стандарты «Табыс» 18
табыс деп ... және ... ... есеп ... ... пен ... ... сәтті айқындау мақсатымен құрылған. Оның екінші
міндеті, сөз жоқ, кіріс пен ... ... есеп ... ... тапқан
табыстың анық бағасы. Қаржылық есеп берудің «Табыс» 18 халықаралық
стандарты ішкі ... ... ... ... тапқан
табысты мойындаудың шартын айқындау.
Табыс (сатудан түскен ...... ... ... тиімділіктен жеке капиталдың көлемінің ... ... ... бірақ бұл капиталдың ... ... ... ... ... табыс алынған эквивалент бойынша немесе алуға тиіс деп күтіліп
отырған ақша қаржысының ... ... ... да ... орнын
толтыратын басқа бұл істен жақсы ... және ... ... бар ... ... ... ... Ақшалай емес басқа да айырбастаулардан
түскен табыс сол айырбастап алған тауар мен оған көрсетілген қызметтің ... ... ... ... экономикалық мазмұндағы үстемдігі бар
болғандықтан және олардың заңдық ... ... ... ... ... ... көзқарасы тұрғысынан стандарттағы
көрсету шартын мойындауды талап етеді.
Табысты мойындаудың ... ...... ... ... ... айтарлықтай тәуекелге баруы және тиімділігі.
Экономикалық мазмұндағы көзқарас тұрғысынан сатылған тауарлар тауардағы
экономикалық тиімділік сатып алушының атына ... ... ... ... байланысты тәуекелге бару да сатып алушыға ауысады.
Бірінші ... ... ... ... ... ... заңды түрдегі
формасының экономикалық мазмұны айқындалады. Экономикалық ... ... ... ... деп ... жағдайда мойындалады, егер
актив сатушының активінен сатып алушының активіне ауысса, яғни активте
бекітілген ... ... ... ... ... ... ауысқан жағдайда. Бұл құқық «Табыс 18» активтерге кірістірілген
экономикалық тиімділікті басқарудағы бақылау ... ... Ал ... ... ... критериі болып танылады.
Өндіріс – сатушы бұл активтерді басқаруға араласпай және ... ... ... ... сатылды деп танылады.
Активтің анықтамасын еске түсірейік. Халықаралық стандарт бойынша,
актив дегеніміз – өнеркәсіптің ... ... ... ... нәтижесінде болашақта экономикалық түсім күтіп отырған
ресурстар. ... ... ... өндірісі сатып алушының өндірісіне
өткізіп берген активтер заң жүзінде ғана ... ... ... да
сатылған тауарлар деп танылады.[18]
Тауар сатып алушының өндірісінің активті болып танысу үшін, сатушының
бақылауындағы келешекте ... ... ... ... ... ... ... экономикалық ресурс болу керек. Соған сәйкес активке
кірістірілген бүкіл экономикалық пайда және соған ... ... ... ... ... ... ... Активке кірістірілген
экономикалық пайда өндіріске түсу мүмкіндігі болу керек.
Бұл – табысты мойындаудың негізгі талаптарының бірі.
Бұл дегеніміз, ... ... ... ... түскен табыс деп
танылады, егер сатушыға айтарлықтай меншіктілік ... ... бару мен ... ... болса.
Егер өндіріс меншіктілікке байланысты, тәуекелге бару қауіпі сақталса,
одан түскен табыс табыс деп танылмайды.
Егер өндіріс, ... ... ... экономикалық пайда көрсе, табыс
бар деп танылады. Бір келісім бойынша түскен табыс пен келген шығын ... ... ... ... ... ... бағасы есеп беретін күнгі
операцияның аяқталу кезеңін анықтау жолымен танылуға тиіс.
Төмендегідей шарттарды орындағанда ғана операция ... ... ... ... ақшасы сенімді түрде бағалану мүмкін болған жағдайда;
➢ Операциямен байланысты өндіріс орны ... ... ... ... ... ... кезеңі есеп беретін күнгесенімді түрде бағаланса;
➢ Сатудың аяқталуы үшін қажет болған сату опрециясы ... ... ... ... ... ... ... табыс пен шығынның көрініс табуы есеп
беру кезеңдерінде осы аталған операциялардың ... ... ... ... ... ... байланысты.
«Табыстар бөлімінің шоттары табысты есепке алу үшін қажет». Берілген
бөлім келесі бөлімшелерден тұрады.
✓ 6000 «Сатылған өнім мен көрсетілген ... ... ... 6100 ... түскен табыс»
✓ 6200 «Тағы басқа табыстар»
✓ 6300 ... ... ... табыстар»
✓ 6400 «Үлестік қатысу әдісімен есепке ... ұйым ... ... ... ... бөлімнің шоттары 5610 «Есепті жылдың
табысы (шығыны)» деген шотпен жабылады.
6000 бөлім «Сатылған өнім мен көрсетілген қызметтен түскен ... ... өнім мен ... ... ... табысты есепке алу үшін
арналған. Бұл бөлім келесі шоттар тобынан тұрады:
❖ 6010 ... өнім мен ... ... ... ... шоты
операциялар мен көрсетілген қызметті көрсетуге арналған.
❖ 6020 «Сатылған ... ... ... сатылған өнімді
қайтарумен байланысты операциялар көрсетіледі.
❖ 6030 «Баға мен сатылым ... ... баға мен ... ... беру ... бейнеленеді.
Кесте 5
Негізгі қызметтер бойынша алынған табыстың есепте көрсетілуі*
|№ ... ... ... ... ... | | |
| | ... |Кредит |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... өнім мен ... ... |1010, 1030 | |
| ... |1210, 1240 |6010 |
| | |2110, 2140 | |
|2 ... ... ... ... |3520 |6010 |
| ... ... ... сомаларын |4420 | |
| ... | | |
|3 ... ... ... 6010 ... |6010 |5610 |
| ... мен ... ... ... | | |
| ... ... жабу | | |
|4 ... ... мен ... |6020 |1210 |
| ... ... ... | |1240 |
| ... қайтару | |2110 |
| | | |2140 |
|5 ... ... мен ... |6030 |3320 |
| ... ... немесе берілген | |3340 |
| ... – ала ... ... | | |
| ... ... | | |
|6 ... мен ... ... жеңілдік беру|6030 |3320 |
| | | |3340 |
|7 ... ... ... 6020 «Сатылған |5610 |6020 |
| ... ... және 6030 ... мен | |6030 |
| ... ... ... ... | | ... ... ... шоттар жоспары бойынша шоттар корреспонденциясын
құрастыру әдістемесі негізінде құрастырылған
Қызмет ... ... ... ... яғни ... ... түскен табысқа 6110 бөлім «Қаржыландырудан түскен табыс» жатады.
6100 «Қаржыландырудан түскен ... ... ... ... ... алу үшін қажет. Бұл бөлім келесі шоттар тобынан тұрады:
➢ 6110 ... ... ... ... ... ... ... табысты
алу операциялары көрсетіледі. Мысалы депозит, берілген қарыз бойынша.
➢ 6120 ... ... ... – бағалы қағаз бойынша алынған
дивидендке ... ... алу ... ... 6130 ... жал ... ... шотында активтерді қаржылық жалға
берумен қатысты табыс алумен байланысты ... ... 6140 ... ... ... ... ... түскен
табыс» шотында жал келісімшарты бойынша иесі мен жалға алушының
қолындағы жылжымайтын мүліктен ... ... ... ... Бұл операцияның мақсаты – жал төлемдері мен капитал
құнының өсуінен түскен табысты алу.
➢ 6150 ... ... әділ ... ... түскен табыс» –
әділ құны бойынша бағаланып, қаржылық актив пен міндеттемелердің әділ
құнының өзгеруінен түскен табыстарға ... ... ... 6160 ... ... ... жоғарыда көрсетілген
қаржыландырудан түскен табыстарға қатысты операциялар ... ... ... ... бөлімі тағы басқа табыстарды есепке алу үшін
қажет.
6210 «Активтердің кетуінен түскен табыс» ... ... ... ... қатысты операциялар бейнеленеді. Мысалы: негізгі құралдарды,
материалды емес активтерді, қаржылық активтерді сатқанда.
Кесте 6
6100 «Қаржыландырудан түскен табыс» ... ... ... ... корреспонденциясы*
|№ |Операциялардың құрылымы ... ... ... | | |
| | | | |
| | ... ... |
|1 ... ... ... мен |1270 |6110 |
| ... ... ... қарыз бойынша|2170 |6160 |
| ... ... | | |
|2 ... ... және құндық әдісі |1270 |6120 |
| ... ... ... инвестициялар | | |
| ... ... ... | | |
|3 ... ... берілген активтер бойынша|1270 |6130 |
| ... ... | | |
| ... ... ... |
|4 ... қайта бағалау нәтижесінде |2310 |6140 |
| ... ... ... |6140 |2320 |
| ... ... өсуі | | |
| |– ... ... | | |
| |– ... ... | | |
|5 ... ... ... |1260 |6140 |
| ... ... ... табысты|2160 | |
| ... ... ... ... ... | |
| ... жалға беруден түскен | | |
| |жал ... | | |
|6 ... ... әділ ... |1120, 1130 |6150 |
| ... ... ... есептеу |1140, 1150 | |
|7 ... ... ... ұзақ ... |2030 |6150 |
| ... ... ... |2040 | |
| ... ... | | |
|8 ... ұлғаюында ұзақ мерзімді қаржылық|2030 |6150 |
| ... ... ... |2040 | |
| ... ... ... шығару | | |
|9 ... және ... ... ақша - |1050 |6110 |
| ... ... мақсатында сыйақы | | |
| ... ... | | ... ... ... бір топтан |1120, 1140 |6150 |
| ... ... ... баланстық |1150, 2030 | |
| ... әділ ... өсу ... |2040 | ... ... және біріккен активтерді |2210 |6150 |
| ... ... ... ... | ... |
| ... құны үлестік қатысу сомасына | |6410 |
| ... | | ... ... құны ... ... |1150 |6160 |
| ... ... ... | | ... |6110 ... ... табыс» |6110 |5610 |
| ... ... ... ... соңында |6160 | |
| ... | | ... ... ... ... жоспары бойынша шоттар корреспонденциясын
құрастыру әдістемесі негізінде құрастырылған
6220 «Қайта қайтарылмайтын активтерді алудан ... ... ... ... активтерді алумен ... ... ... көрсетіледі.
6230 «Мемлекеттік субсидиядан түскен табыс» – ... ... ... ... ... ... ... түскен зиянды жабудан түскен табыс» шоты – Қаржылық
есептілік стандартының талаптарына сай, ... және ... ... ... ... ... ... түскен зиянды жабудан
түскен табыс ... ... ... ... ... ... шотында есептіліктерде шетел
валютасының бірліктерін бірдей көлемде көрсету нәтижесінде ... ... ... ... ... ... көрініс табады.
6260 «Операциондық жал бойынша табыстар» шотында операциондық жалға
берілген активтер бойынша табыс алу операциялары бейнеленеді.
6270 ... ... әділ ... ... ... ... ... активтердің әділ құнының өзгеруінен түскен ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілмеген тағы басқа табыстарды
алумен байланысты операциялар ... ... ... ... ... ... бұзу үшін ... санкциялардан
түскен табыс. Заңға сәйкес, ... беру ... өтіп ... ... ... ... қалпына келтірілген бағалық міндеттемелер сомасы
– қызметкерлерге сыйақыны берудің актуарлық ... ... ... тағы ... табыстар.
Негізгі емес тағы да басқа қызметтер нәтижесінде алынған табыстар
есебі шоттарда келесідей шоттарда ... Оны 6 ... ... ... «Тағы басқа табыстар» бөлімінің типтік операциялардың шоттар
корреспонденциясы*
|№ ... ... ... ... ... |
| | ... ... |
|1 |Материалдық құндылықтарды, материалдық емес |1010 |6210 |
| ... ... ... ... және |1210 | |
| ... басқа активтерді сатып алушыларға, тапсырыс|1220 | |
| ... ... ... ... |1230 | |
| ... сатудан түскен табыс. |1240 | |
|2 ... және жеке ... ... ... |2410 |6220 |
| ... ... түскенде | | |
|3 ... ... ... банктік шотқа |1030 |6230 |
| ... | | |
|4 ... ... ұзақ ... ... |1510 |6240 |
| ... түскен зиянды жабу |1520 | |
|5 ... ... ... ... ... |1110 |6250 |
| ... ... ... қысқа мерзімді |1150 | |
| ... ... ... ... оң | | |
| ... айырма | | |
|6 ... жал ... жал ... есептеу |1260 |6260 |
|7 ... ... ... ... |2510 |6270 |
| ... ... бастапқы құнының ұлғаюы |2520 | |
|8 ... жал ... ... тиіс ... |1260 |6280 |
| ... | | |
|9 |6200 ... ... ... ... шоттарын |6210- 6280 |5610 |
| |есепті кезең соңында жабылуы | | ... ... ... ... ... ... ... |
|құрастырылған ... ... ... ... ... ... – тоқтатылған
қызметпен байланысты табыстар операцияларын ... ... ... ... байланысты табыстар» шотында тоқтатылған
қызметпен байланысты сатылған активтер немесе ... ... ... операциялары бейнеленеді.
6300 «Тоқтатылған қызметпен байланысты табыстар»
Кесте 8
«Тоқтатылған қызметпен байланысты табыстар» бөлімі бойынша типтік
операциялардың шоттар корреспонденциясы*
|№ |Операциялардың құрылымы ... ... ... | |
| | ... ... |
|1 |2 |3 |4 |
|1 ... қызметпен байланысты |1010 |6310 |
| ... ... ... ... ... | |
| | |1280 | |
|2 ... ... соңында 6310 «Тоқтатылған|6310 |5610 |
| ... ... ... ... | |
| ... | | ... ... Типтік шоттар жоспары бойынша шоттар корреспонденциясын
құрастыру әдістемесі негізінде құрастырылған
6400 бөлім «Үлестік қатысу ... ... ... ұйым ... – үлестік қатысу әдісімен ескерілген ұйымның табыс үлесін көрсетуге
арналған. Бұл ... ... ... ... ... «Ассоцияциялық ұйымның табыс үлесі» шотында үлестік ... ... ... ... ... ... ... «Біріккен ұйымның табыс үесі» шотында үлестік қатысу әдісімен
ескерілген, біріккен ұйымның табыс үлесі ... ... ... ... ... ... ... үлесі» бөлімінің
типтік операциялардың шоттар корреспонденциясы*
|№ |Операциялардың құрылымы ... ... ... | |
| | ... ... |
|1 ... ... ... ... |2210 |6410 |
| ... ... ... ... |2210 |6420 |
| ... ... ... | | |
| ... ... ... | | |
|2 ... ... ... 6410 және 6420 |6410 |5610 |
| ... ... |6420 | ... ... ... ... ... бойынша шоттар корреспонденциясын
құрастыру әдістемесі негізінде ... да айта ... жайт ... есеп шот жоспарында көрсетілген
төтенше жағдайлардан түскен табыстар қазіргі ... тағы ... ... ... ХҚЕС стандарттарына сәйкес жасалған шоттар бойынша
барлық төтенше жағдайлар бойынша табыстар 6280 тағы ... ... ... ... ... ... шешіміне байланыссыз және субъекті
әдеттегі қызметіне тән емес, өте сирек кездесетін операциялар мен ... ... өте ... болатындығына қарамастан, ауытқу (аномалдық)
сипатына ие, сондықтан ол ... ... ... ... ... әсер етуі мүмкін.
Кей жағдайда төтенше жағдайды әдеттегі жағдайдан ажырату өте қиынға
түседі, ... бір ... ол ... ... ... болып көрінсе, ал
екіншісіне ол дәстүрлі жағдай болып табылуы мүмкін.
Егер оның келесі сипаттамасы бар болса, операция немесе ... ... ... ... өте сирек болса;
– жай немесе әдеттегі қызметтің бір бөлігі болып табылмаса.
Енді біз ... ... екі ... ... көрейік.
Бірінші мысал: астықтың басым бөлігін шегіртке жойып жіберген. Бұл
құбылысты төтенше жағдай деуге болады.
Екінші ... ... ... ... ... ... ... қалған. Осының салдарынан кәсіпорын күткен табысының орнына зиян
шеккен. Дегенмен де, бұл құбылыс төтенше жағдай ретінде ... ... ... ... ... ... ... болмайды, атап
айтсақ:
– валюта бағамының ауытқуы;
– келісім – шартта көрсетілген ... ... ... ... құрал-жабдықтарды, инвестицияны сатудан немесе есептен
шығарған кездегі алынатын табысты немесе зиянды;
– салық жеңілдіктерін алып ... ... ... ... төмендеуі т.б.
Тоқталылған операциялардан және төтенше ахуалдан алынған зиян ... ... мына ... жүреді:
«Табиғат апаттарынан болған өтелмейтін зияндар» шоты қазіргі ... ... ... ... ... апаттарынан болған өтелмейтін зияндар
мүмкіндігінше сақтандыруды қажет етеді, ол үшін ... ... ... ... Бұл ... яғни резервтік қорлар
жасалмаса, олар сақтандырушы ұйымдарынан өтем ақысын ала алмайды, ... ... ... ... ... шоты қазіргі 6280 шотында
көрсетілген. Бұл ... ... ... ... зиян есепке алынады, ал ол
кәсіпорын өз мүліктерін ... ... ... ... тәуекелділіктің де есекерілмегендігінен пайда болады.
Кей жағдайда бұл сақтандырушының (кәсіпкердің) саналы ... ... ... ... ... ... ... – материалдық қорлар, ақша
қаражаттар шоттарымен корреспонденцияланып, ... ... ... Кей ... ... табиғат апатының нәтижесінде табыс ... ... ... ұйым ... мүліктің толығымен қалдық құнын
өтеп берсе, ал кәсіпорын сол жойылған мүліктен запас бөлшектер алып, оны
іске жаратса ... ... онда ... аз да болса табыс табуы мүмкін.
Табиғат ... ... ... ... да ... ... т.б.) тап ... жолмен есептен шығарады.
2. Шығыстар есебі
Тауарларды, жұмыстарды және қызметтерді сатуға байланысты жұмсалған
шығындарды есепке алуға 7110 “өнімдерді сату және ... ... ... шоты арналған.
Бұл шотта сату бойынша жұмсалған шығыстардың мынадай түрлері көрініс
табады: кәсіпорын қоймаларындағы өнім ыдыстарына және ... ... ... ... және буып – түйілмей босатылуы да мүмкін, ... ... ... ... құнының құрамында ыдыс құнының
енгізілуі де ... Егер ... ... салу ... ... ... ... технологиясына сәйкес жүзеге асырылса, ... ... ... ... ... ... ... жөнелтетін айлаққа тасымалдау,
оны көлік құралдарына арту бойынша ... ... ... алымдар
немесе жасасқан шарттар бойынша өткізуші ұйымдарға өнімді өткізгені үшін
төленетін шығындар; өнімді өткізетін жерлерде ... ... ... ... сатушылардың және басқа да қызметкерлердің еңбекақысы мен
аударымдары; өнімді сақтау және тасымалдау кезінде ... ... ... және ... сату үшін ... ... байланысты шығындары;
өткізушіге және басқа ... ... ... ... алымдар
(аударымдар); өнімді сатуға байланысты басқа да шығындары ... ... ... шығындар т.б.) жатады.
Сатылатын өнімнің шығындары сатып алушының есебінен өтелетін болса,
онда бұндай шығындар 7110 ... ... тек қана ... және ... өндірістер мен шаруашылықтардың қызметтері ретінде есепке
алынады.
Өнімнің өзіндік құнының калькуляциясын жасағанда сату ... ... тек ... ... ... ... ... және өнімді, жұмыстарды
және қызметтерді сатуға байланысты нәтижелерін (табысты немесе зиянды)
есептеп шығарған кезде ғана оған ... ... ... ... ... жұмсалған шығындардың баптары бойынша талдау есебі өнімді
сатуға жұмсалған шығындар есебінің тізімдемесінде, яғни ... ... ... ... жүргізеді.
Төменде 7110 “өнімдерді сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар”
шоты бойынша жасалған ... ... ... ... ... сату және қызметтер көрсету бойынша шығыстар” шоты
бойынша жасалған шоттардың корреспонденциясы*
|№ | ... |
| ... ... мазмұны |корреспонденциясы |
| | ... ... ... ... ... байланысты еңбеккерлерге, |7110 |3350 |
| ... – ақ ... ... ... ... | | |
| ... көрсеткендергеесептелген жалақы | | ... ... ... ... міндетті зенеткерлік|3350 |3210 |
| |жарнасы ... ... | | ... ... сомасынан тиісті қорларға аударымдар |7110 |3220 |
| ... | | ... ... ... қойманы күзету, | | |
| ... және ... да ... үшін | | |
| ... шот – фактурасы қабылданды: | | |
| ... ... ... үшін |7110 |1420 |
| |ҚҚС ... |1420 |1420 ... |Қойманы жалға бергені үшін, жалға сомасы | | |
| ... |7110 |3390 |
| ... ... үшін |1420 |3390 |
| |ҚҚС ... | | ... ... ... ... ... ... мен|7110 |2740 |
| ... емес ... ... ... | |2420 |
| ... | | ... ... дәлелденген, тауарды сатумен |7110 |1230, 1010 |
| ... ... да ... өтелді | | ... ... ... соңында есепке алынған |5610 |7110 |
| ... ... ... ... ... | | |
| ... | | ... көзі – ... В.К., ... В.В., ... Т.Ғ., ... ... ... есеп”.
Жоғарыда келтірілген жазбалардың нәтижесі бойынша 7110 шоты жабылады.
7110 шотында жарнама шығыстары, материалдар болуы мүмкін ... ... ... ... және т.б.) ... ... және ... (радио, телевизор арқылы немесе баспа – газет, ... ... ... ... 2 АЕК ... онда ... ҚҚС ... кәсіпорын 2009 жылдың ... ... ... мақсатында кәсіпорын бейнеленген доп ойындарын тартқан, оның бір
бөлігі 2500 теңге тұрған және кәсіпорын ... ... бар жыл ... ал оның бір ... 200 теңге тұрған.
Сатылған тауарлардың, жұмыстардың және қызметтердің өзіндік құнын
есепке ... ... ... (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік
құны” деп аталатын синтетикалық шот 7010 жатады:
7010 – “сатылған ... ... ... ... құны”
шоты. Бұл шоты өнім өндіретін, жұмыстар істейтін және қызметтер көрсететін
материалдық өндіріс салаларында қолданылады және ... ... ... ... көрсетілген қызметтердің нақты өзіндік
құнын есепке алуға арналған.
7010 шотқа ... ... өнім түрі ... ... ашылуы
мүмкін,бірақ бұндай шешімдер есеп саясатында көрініс табуы тиіс.
Төменде 7010 “сатылған тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік
құны” шоты ... ... ... ... ... ... 11
7010 “сатылған тауарлардың (жұмыстардың, қызметтердің) өзіндік құны”
шоты бойынша жасалатын шоттардың корреспонденциясы*
|№ |Шаруашылық операциялардың мазмұны ... ... |
| | ... |кредит ... ...... ... ... |1320 |
| ... ... құны бойынша босатылған дайын | | |
| ... ... | | ... ... ... орындалған жұмыстар мен |7010 |8110,8310 |
| ... ... ... ... | | ... |Босатылған тауарларға, орындалған жұмыстарға | | |
| ... ... ... ... | | |
| ... шот – ... және есеп айырсу – | | |
| ... ... ... ... ... | | |
| ... бағалар бойынша | |7010 |
| | |1210 | |
| |ҚҚС ... 16% |1210 |3130 ... көзі – ... В.К., Радостовец В.В., Ғабдуллин Т.Ғ., Шмидт
О.И. “Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп”.
7010 – ... ... ... ... ... ... өзіндік құны есепке алынады да, ал есепті кезеңнің аяғында осы
шоттың кредитінен 5610 “жиынтық табыс (залал)” шотының дебетіне ... ... ... 7010 – шоты ... ... үшін тізімдемелер (ведомостар) пайдаланылады, оларда ай
ішіндегі және жыл ... бері ... ... ... ... және ... саны мен ... құны корсетілуі тиіс.
7010 шоты бойынша ... ... ... сатылған бұйымдардың
(тауарлардың), жұмыстардың және қызметтердің атаулары, не түрлері (топтары)
бойынша ұйымда стырылады, ал бұл сату ... ... үшін ... ... үшін тізімдемелер (ведомостар) пайдаланылады, оларда ай ішіндегі және
жыл басынан бері сатылған (жөнелтілген, ... ... ... ... саны мен ... құны ... тиіс.
Негізгі емес кызметтердің шығысын есептеу үшін 7400 ... ... ... шығысы" деп аталатын бөлімше шоттары арналған.
Бұл бөлімшенің шоттары өткізілген активтердің барлық түрлерінің өзіндік
кұны, ... ... ... ... ... туралы ақпаратты
жинақтауға арналған.
7410 – "Материалдық емес активтерді сату бойынша ... ... ... емес ... құны ... ... ... шоты бойынша жасалған шоттардың корреспонденциясы төменде
келтірілген (қысқартылып ... ... шоты ... ... ... ... |Шаруашылық операцияларының мазмұны ... ... |
| | ... ... ... |Сатылған материалдық емес активтер, өздерінің| | |
| ... ... ... ... | | |
| ... емес ... өз сатушысында |2730 |2730 |
| ... ... оны ... ... | | |
| ... тозу сомасына | | |
| ... ... емес ... ... |7410 |2730 |
| ... (тозу сомасы бастапқы құнынан алынып | | |
| ... | | ... ... емес ... ... байланысты|5610 |7410 |
| ... ... жыл ... ... ... | | |
| ... шотына көшіріліп жазылады. | | ... көзі – ... В.К., ... В.В., ... Т.Ғ., ... ... ... есеп”
Жыл аяғында шығындардың барлығы табыс (зиян) шотына көшірілгеннен
кейін, 7410 шоты жабылуы тиіс.
7420 ... ... сату ... ... шоты – бұл шот ... құралдардың (ұзақ мерзімді жалға берілген негізгі ... құны ... ... ... үшін ... ... ... құралдарды сату бойынша шығысы" ... ... ... ... ... ... |
| | ... |кредит ... ... ... ... ... | | |
| ... ... шығарылады: | | |
| ... ... ... ... ... |2420 |2410 |
| ... оны ... ... ... | | |
| ... сомасына | | |
| ... ... ... ... ... |7420 |2410 |
| ... ... тасталынады) | | ... ... ... ... ... ... |5610 |7420 |
| ... жыл ... ... табыс (зиян) | | |
| ... ... ... | | ... көзі – ... В.К., ... В.В., ... Т.Ғ., Шмидт
О.И. “Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп”
Жоғарыда келтірілген шоттар және осы бөлімшеге ... ... 5610 ... пайда (зиян)» шотмен ... ... ... ... кеткен шығыстардан кезеңдік шығыстар болады және олар
өндіріс көлеміне ... ... ... ... ие, ... ... қызметтің нақты бір түрімен байланысты ... ... ... еш ... ... де, белгілі бір кезеңдердің барысында
кезең шығыстарын жасайды.
Кезең шығыстарына мыналар жатады:
➢ жалпы және әкімшілік шығыстар;
➢ пайыз бойынша ... ...... запастарды сату бойынша шығыстар.
Бұл шығыстар тауарлы – материалдық запастардың қалдығына жатқызылмайды,
олар өзі орын ... ... ... ... ... ... есептен
шығарылады. Олар сатылмаған өнімнің және аяқталмаған ... ... бұл ... ... және ...... қызметін
басқаруға байланысты кезеңдік шығыстар жатады. Бұл ... ... ... және әкімшілік шығыстары" деп аталатын активтік шотта жүргізіледі.
Жалпы және әкімшілік ... ... ... ... шығыс
баптарының типтік номенклатурасы бойынша жүргізіледі.
Кесте 14
Жалпы және әкімшілік шығыстарының ... ... ... ... ... ... ... жататын, қызметкерлердің еңбек ақысы ... ... және ... көрсетумен айналысатын қызметкерлердің еңбек |
| |ақысы ... ... ... ... ... ... көрсететін құрылымдық |
| |бөлімшелерін, материалдық – техникалық және транспорттық қызмет |
| ... ... Оның ... қызмет бабында пайдаланатын жеңіл |
| ... ... ... және ... бабы үшін жеке ... |
| |транспортын пайдалану шығысын компенсациялау ... ... ... ... қағу құралдары, есептеу орталықтары және басқа |
| |да ... ... ... құралдары (жалпы шаруашылыққа |
| |арналған негізгі құралдардың тозуы; ғимараттарды ... ... және |
| ... кеткен шығыстары және жалпы шаруашылыққа арналған инвентары) |
|5. |Қазба саласындағы дайындық ... ... ... егер олар |
| ... шығындарға жатпайтын болса (яғни негізгі қор ретінде |
| ... ... ... ... ... жатқан объектісін басқаруға кеткен шығыны, егерде |
| |олар болмаса, онда оның орнын ... ... ... |
| |сондай – ақ ... ... ... пайдалауға кеткен шығындары ... ... және ҚМЖ (СМР) ... ... ... ... |
| ... сондай – ақ бақылау жүргізумен байланысты шығындары және |
| |басқа да ... ... ... ... ... және ... жетілдірумен байланысты |
| ... ... ... ... ... төлеу ... ... ... ... ... ... ... асыруға көрсеткен |
| |қызметі үшін төлем жасау, егерде кәсіпорында ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... іссапар шығыстары ... ... ... почта – телеграфтық және телефондық шығыстары |
|13. |Өкілеттік шығыстары ... ... ... ... пен ... ... ... шығыстары |
|15. |Жұмыс күшін қабылдауды ұйымдастыруға, мамандарды оқытуға, |
| ... ... ... ... ... ... ... шаруашылыққа арналымындағы негізгі құралдарды жалға беру бойынша |
| |шығыстары ... ... ... ... ... қызмет, қызметкерлердің еңбегін қорғау, субъектіні қорғау, |
| |өртке қарсы ... ... ... ... ... кеңесіне|
| |кеткен шығыстар және басқа да жалпы шаруашылық сипаттағы шығыстары ... ...... ... ... кем ... ... келтіру |
| |шығындары, нормадан тыс жоғалтулар және басқа да өндірістік шығыстары ... ... ... ... ... ... жарамсыздығына жәрдем ақы |
| |төлеу ... ... ... ... ... төлеу, яғни бір жолғы марапаттау |
| ... ... ... ... және ... ... қызметті төлеу ... ... ... ... мектеп жасына дейінгі ұйымдарды, |
| ... ... ... үй ... ... шығыстары ... ... ... ... ... ... қысқарған |
| ... ... ... ... азаматтарға төлем жасау ... |Сот ... |
| | ... ... ... ... ... мен өсімақылар ... ... ... ... ... ... ... табылмаған |
| |немесе дәлелденбеген жағдайда, оларды қалпына келтіруге кеткен |
| ... және т.б. ... көзі – ... В.К., ... В.В., Ғабдуллин Т.Ғ., Шмидт
О.И. “Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп”
Қажет болған жағдайда кәсіпорын осы келтірілген типтік номенклатураны
толықтыра ... ... ... ... әрбір экономика саласының
ерекшеліктерне ... ... да, ... де құкы бар. ... ... ... 7210 шотта көрініс табады, ал онымен ... ... ... ... ... ... және әкімшілік шығыстар бойынша ... ... ... ... операциялардың мазмұны |Шоттар корреспонденциясы |
| | ... ... ... ... емес ... ... ... |2740 |
| ... | | ... ... салуға байланысты, бірақ оның |7210 |2930 |
| ... ... ... ... ... | | |
| ... (кадрларды даярлау, | | |
| ... ... | | |
| ... ... ... ... | | |
| ... шығындар т.б.) | | ... ... ... ... ... |7210 |2420 |
| ... ... ... есептелінді | | ... ... және ... қажеттілігі үшін |7210 |1310 |
| ... мен ... ... | | ... ... ... үшін пайдаланған дайын |7210 |1320 |
| ... ... ... және т.б.) | | ... ... ... ... резерв жасалынды |7210 |1290 ... ... ... тиісті адамдардың іс – сапарға |7210 |1250 |
| ... ... ... ... ... | |
| ... | | ... ... ... ... осы ... |7210 |1260 |
| ... ... ... ... ... | | ... ... және ... ... |7210 |3350 |
| ... ... ... ... | | ... ... және әкімшілік персоналдарының еңбек |7210 |3210 |
| ... ... ... ... ... | |
| ... (21%) | | ... ... ... және ... |7210 |14200 |
| ... ... жылу, газ және | | |
| ... құны ... | | ... ... ... табылатын басқа да |7210 |3350 |
| ... ... ... | | ... ... ... ... ақысынан |7210 |3120 |
| ... ... ... ... | | |
| ... (21%) | | ... ... құралдарды жөндеуге резервтер құрылды|7210 |5440 ... ... жал ... ... есептелінді |7210 ... ... ... жұмыстар мен көрсетілген қызметтер | | |
| ... | | |
| ... ... ... |7210 |8110 |
| ... ... ... |7210 |8310 |
| ... сала ... ... кір|7210 |8410 |
| ... ... ... үй және ... | | |
| ... т.б.) | | ... |Бютжетке төлеуге жататын, салықтар |7210 ... |
| ... ... ... ... | | |
| ... салығы, жер салығы және т.б.) | | ... ... ... ... ... шығыстары|7210 |1010,1250 |
| |төленді (есептелінді) | | |
| | ... ... ... ... байланысты |7210 |1260 |
| ... ... | | ... ... ... өсімдері есептелінді |7210 |1250 |
| ... | | ... ... ... ... ... және әкімшілік |5610 |7210 |
| ... ... ...... | | |
| ... ... ... табысты | | |
| ... ... ... | | ... көзі – ... В.К., ... В.В., ... Т.Ғ., Шмидт
О.И. “Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп”
Жалпы және әкімшілік шығыстары жиынтық табысқа есептен шығарылғаннан
кейін, 7210 шоты ... ... ... ... ... – банк несиесі және
жабдықтаушылардың берген несиесі ... ... ... беру бойынша
төленетін пайыздар (проценттер) жатады.
Пайыздар ...... ... ақша ... ... ... несие берушіге төленетін табыстың бір бөлігі. Пайызды ... ... ... ... процесінен туындайтын құн болып габылады
Пайыздар бойынша шығатын шығындардың есебі 7310 – "Пайыздар бойынша
шығындар" деп ... ... ... Бұл – ... ... шот.
Пайыздар бойынша шығыңдардың талдамалық есебі проценттердің түрлері бойынша
ведомоста жүргізіледі.
Пайыздардың барлық түрлерін есептегенде 7310 – шоты ... ...... ... ... шоты ... ... түрлерінің төлемі 3380 – шотының дебеті және:
➢ пайыздар нақты акшалай төленгенде 1010 – шотының кредиті ... ... ... аяғында 7310 – шотта ... ... ... осы ... ... 5610 ... ... жазылады. Бұл жазбадан кейін 7310 – шоты жабылуы тиіс.
2.3 «ӨЭМ» ұйымының табыстары мен шығыстарының есебі
Табыстың нарықтық экономика ... рөлі оны ... ... ТМД елдерінің арнайы ... ... ... мәселе бойынша бір ортақ пікір жоқ, ... ... 2 ден 6 ... ... бар. ... ... ол екі ... мемлекеттік бюджеттін табыс көзі, ұйымдардың әлеуметтік дамуы.
Олардың тәуелсіздігіне байланысты функциялардың бірлігі табысты
шаруашылық қызметінің ... етіп ... ... ... ... ... проблемаларының маңыздылығы түсінікті, яғни бұл мәселенің жешілуі
шаруашылық қызмет ... ... ... және ... қалатын табыстан
қажетті тәуелсіздігін қамтамасыз етеді.
Табыс өз функциясын тиімді орындауы үшін келесі негізгі шарттар ... Өнім ... ... бір ... ... ... ... білдіру қажет және де еңбек өнімділігінің үздікссіз ұлғаюы
мен өзіндік құнның төмендеуін ескеру қажет.
2. Өнімді калькуляциялау жүйесі және өнім ... ... ... ... ... ... бөлу ... ынталандыру рөлін атқаруы қажет және ... ... ... ... ... ... етуі барлық қаржылық қуралдардың
(амортизациалық аударым, қаржылық ... ... ... ... ... дивиденттер, пайыздық қойылым, арнайы тағайындалған
қорлар, жарналар, пайлық салымдар, инвестициялар, есептеу формалар,
несие ... ... ... ... ... ... және басқалары).
Қаржылық есептілік ұйымның есепті кезеңдегі жұмыс жағдайы мен
нәтижелерін ... ... ... ... ... ... әрі мәнді болуы тиіс, себеі олар пайдалушылардың шешім қабылдауына
негіз ... ... ... ... ... формасы Қазақстандық
бухгалтерлік есеп ... ... ... және зиян ... деп, ал ... қаржылық есептілік стандарттары бойынша
«Пайда және зиян жөніндегі» есептілік деп аталады.[12]
«Пайда және зиян ... ... ұйым ... есепті кезеңдегі
табыстылығын сипаттайтын есеп беру формасы болып табылады. Инвесторлар ... да ... осы ... ... ... ... ... ұйымның несие қабілеттілігі бағаланып, болашақ
ақша ағымына ... ... ... ... ... болашақ ақша ағымын бірнеше
тәсілдер арқылы болжауға мүмкіндік ... ... ... мен
кредиторлар осы есептілікті ұйымның өткен кезеңдегі қызмтеіне баға ... ... ... нәтиже болашаққа деген сенімділікті
туғызбайды, бірақ көптеген болжамдар өткен ... ... ... ... осы ... ... ақша ағымына қол жетпей
қалу ... ... ... ... ... ... табыс алудың негізгі көзі операциялық қызмет
екенін көруге болады. Таза табыс сомасына ұйымда қабылданған есеп ... әсер ... Таза ... ... есепті кезеңдегі барлық табыстар мен
шығындар бойынша анықталады.
«Пайда және зиян ... ... ... ... құрастырғанда онда келесі баптар ескерілуі керек:
- Өнімдер, жұмыстар, қызметтерді сатудан алынған табыстар. Бұл бап
бойынша негізгі қызмет ... ... ... табыстар сомалары,
оның ішінде, пайыз, дивиденд, рента, т.б. ... да ... ... ... ... ... өзіндік құны. Бұл бап
тікелей негізгі табыс сомасын алуға байланысты жұмсалынған шығындар
ескеріледі.
- Жиынтық табыс. ... ... ... ... ... көрсетеді. Сатудан алынған табыстан олардың өзіндік құнын
шегеру арқылы анықталады.
- Кезең ... ... ... ... байланысты,
тауарларды сатумен байланысты жалпылама шығындар жатады. Кезең
шығындары өнімнің өзіндік құнына қосылмайды.
- ... ... ... ... ... Осы бап ... ... қаржылық нәтижесі жиынтық табыс пен кезең шығындарының
айырмасы ретінде анықталып көрсетіледі.
- Негізгі емес ... ... ... (зиян). Негізгі емес қызметтен
алынған қаржылық нәтиже көрсетіледі. Негізгі емес ... ... тыс ... ... ... бағалы қағаздарды қайта
бағалаудан және т.б. көздерден алынған табыстар мен ... ... ... ... салғанға дейінгі негізгі қызметтен алынған табыстар (зиян).
Бұл алдыңғы екі көрсеткіштердің ... ... ... Табыс салығы. Салықтық заңға сәйкес анықталған табыс ... ... ... ... ... ... негізгі қызметтен алынаған ... ... ... екі ... ... ретінде
анықталады.
- Төтенше оқиғалардан алынған табыс (зиян). ... ... ... ... өзгеше, сирек кездесетін жағдайлар.
- Таза табыс (зиян). Жоғырыдағы соңғы екі көрсеткіштердің ... ... ... ... ... ... ... есептілік стандарттары бойынша «Пайда және зиян
жөніндегі» есептілікті құрастырғаннан кейін ұйымдар оған қосымша ... ... ... ... ... екі әдіс ... жасалынады.
Бірінші әдіс шығындар сипаты әдісі деп аталынады. ... ... ... қарай топтастырылып көрсетіледі және ұйымның ішіндегі
құрылымдық бөлімшелер арасында бөлініп-таратылмайды. Бұл әдіс ... ... ... ... ... ... қолданылады.
Екінші әдіс шығындар функциясы әдісі деп аталады. Бұл әдіс бойынша
шығындар өзіндік құнның, бөлініп таратылатын ... ... ... бір ... ретінде атқаратын қызметіне қарай жіктеледі. Осы әдіс
арқылы пайдаланушыларға өте ... ... ... ... ... ЖШС-і мысалында «Пайда және зиян ... оның ... ... ауытқуы мен құрылымдық үлесін
анықтаймыз. Осы мақсатта келесідей ... ... ... ... ... ... және зиян туралы» есептілікті талдау*
|Көрсеткіштер |2008 жыл |2009 жыл ... |
| | | ... тг ... % ... ... |1298532 |1236229 |−62303 |−4,8 ... ... | | | | ... ... |1439294 |2043265 |+603971 |+41,97 ... құны | | | | ... ... ... |807036 |+947798 |+673,3 ... да ... |7027 |15360 |+8333 |+118,59 ... ... |89621 |163830 |+74209 |+82,81 ... да ... | |10149 | | ... ... | |7309 | | ... шығыстар | | | | ... да ... | |2840 | | ... қызметтегі |−223356 |−933075 |−709719 ... ... және зиян | | | | ... салынуға |−223356 |−933075 |−709719 ... ... ... | | | | ... ... ... |4887 | | ... ... ... ... |−714606 |−319,94 |
|*Дерек көзі: «ӨЭМ» ЖШС-і ... ... ... 16 ... ... есептілік көрсеткіштерінің сатудан алынған
табыстың 62303 теңгеге, 4,8%-ға азайғанын көреміз. Ал сату ... құны ... ... ... ... ... да 947798 ... осы есепті кезеңдердегі әкімшілік шығыстар мөлшерінің өте көп
болғанын көріп отырмыз. Осы ... ... ... ... не себепті
арқанын, оған қандай баптардың кіргендігін көру мақсатында келесі кестені
құрастырамыз.
Кесте ... ... ... ... шығындар құрамын талдау*
|Көрсеткіштер |2008 жыл |2009 жыл ... |
| ... ... ... ... ... ... %|
| |тг |% |тг |% |тг | ... ... |100% |2043265 |100% |+603971 |+41,97% ... құны | | | | | | ... ... |183539 |12,76% |203551 |9,97% ... |+10,91% |
|Әлеуметтік төлемдер | | |6137 |0,3% | | ... ... ... ақы | | |14443 |0,71% | | ... ... |29949 |2,08% |23606 |1,16% |−32203 |−21,18% ... ... ... |0,8751 |6,87% |75067 |3,68% ... ... |
|МЕА амортизациясы |5082 |0,36% |5912 |0,29% |+8300 |+16,34% ... ... ... |395065 |27,45% |615225 |30,1% |+220160 |+55,73% ... құны |651049 |45,24% |906334 |44,36% |+255285 |+39,22% ... ... ... |650 |0,01% |243 |0,01% |−407 ... ... ... ... |18697 |1,3% |27774 |1,36% ... |48,55% ... қорғау |7174 |0,5% |15150 |0,75% |+7976 ... ... | | | | | | ... пен НҚ |1821 |0,12% |316 |0,02% |−1505 ... ... ... | | | | | | ... шығындар |47517 |3,31% |149508 |7,29% |101991 | ... ... ... ... ... ... ... 17 мәліметтері бойынша еңбекті қорғау шығындарының өте үлкен
мөлшерде артқанын ... Ал әр ... ... ... олардың
ішіндегі сатылып алынатын шикізаттың құны мен негізгі өндіріс құралдарын
күту және ұстау ... өте ... ... байқауға болады.
Шикізаттарды сатып алумен байланысты шығындар өткен жылы 45,24%. есепті
жылы 44,36%, ал ... ... күту және ... ... ... ... ал ... жылы 30,1%. Яғни, осы мәліметтер ... ... ... күту және ... шығындарын азайтумен байланысты шараларды
қарастырулары қажеттігі анықталды.
2. ... ... ... КӨРСЕТКІШТЕРІН ТАЛДАУ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... ... ... экономика жағдайында қызмет етуінің экономикалық
пайдалылығы табыс табумен анықталады. ... ... ... ... ... сипатталады. Табыстылықтың абсолютті
көрсеткіші – бұл табыстар немесе пайдалардың ... ... ... ... ... ... түрде анықталады:
“Табыстар дегеніміз – қаржының келуі немесе активтер құнының ... ... ... ... ... ... кезеңдегі экономикалық пайданың
ұлғаюы болып табылады, бұл акционерлер салымдарының есебінен өсуден ... ... ... ... көрсеткіштер жүйесі ең алдымен қаржылық нәтижелердің
абсолютті көрсеткіштерінен тұрады, олар: өнімді ... ... ... табыс; жалпы табыс; негізгі ... ... ... ... ... ... қызметтен алынатын табыс; салық салынғанға
кейінгі ... ... ... ... төтенше жағдайлардан алынған
табыс; кәсіпорын ... ... ... нәтижесі болып табылатын таза
табыс.
Табыс жинақталған түрде шаруашылық жүргізудің нәтижесін, жанды және
затқа ... ... ... ... Оны ... экономистер
экономикалық тиімділік көрсеткіштері қатарына жатқызса, енді біреулері оны
кәсіпорын жұмысының тиімділігіне ... ... ... ... ... ... табыстың абсолютті сомасы салынған қаржылардың
қайтарымдылығы туралы болжауға мүмкіндік ... ... ... ролі ... ... ... ... экономика жағдайында оның ролі төмендетілген болатын.
Табыс (пайда) табу кез ... ... ... функциясы (қызметі)
ретінде төмендетілді. Нарықтық экономикаға көшумен табыс (пайда) оның, ... ... ... айналды. Тек табыс қана өзара байланысқан үш
мәселенің шешімін анықтайды: нені, қалай және кім үшін ... ... ... кез ... ... қызмет етуінің мақсаты болып қалыптасты, ... ... ... ... ... және әлеуметтік дамуының
көзі болып табылады. Бұл принцип өнімді өндірудегі шығындардың толық
ақталуын және ... ... ... ... Бұл әр ... өзінің ағымдағы және күрделі шығындарын
өзінің меншікті қаржы ... ... ... Уақытша қаржы
тапшылығы кезінде, оларға деген қажеттілік, егер бұл ағымдағы шығындар
болса, лоар ... ... ... ... және ... ... қатар капитал салымдары банктің ұзақ мерзімдік
несиелерімен жабылуы мүмкін.
Табыс есебінен, сондай-ақ кәсіпорынның ... ... ... ... да кәсіпорындар, ұйымдар алдындағы міндеттемелері орындалады.
Сонымен, табыс кәсіпорынның өндірістік және ... ... ... ... ... табылады.
Ол оның іскерлік белсенділігі мен қаржылық ... ... ... ... ... ... ... мен осы
кәсіпорынның активтеріне салынған салымдардың табыстылығы анықталады.
Нарықтық экономика жағдайында табыстың ролі ол ... ... ТМД ... ... ... ... қызметі туралы мәселе
жөнінде бірыңғай пікір жоқ. Оған 2-ден 6-ға дейін қызметті ... ... ол тек екі ... ... ... бюджет табысының көзі;
2) Кәсіпорын мен бірлестіктердің өндірістік және әлеуметтік даму
көзі.
Функциялардың және олардың ... ... ... ... жүргізуші қоғамның, кәсіпорын ұжымының және әр жұмысшының
экономикалық мүдделері ... ... ... ... Осыдан
табысты құру және бөлу (тарату) мәселелерінің маңыздылығы көрінеді, ... ... ... ... ... тиімділігінің
алынған және оның иелігінде қалатын табыс көлеміне қажетті ... ... өз ... ... орындай алуы үшін келесідей негізгі шарттар
қажет болады:
1. Жуықтаудың белгілі бір дәрежесінде, өнім бағасы еңбектің қоғамдық
қажетті шығындарын ... тиіс және ол ... ... ... өсуі мен ... ... ... қажет.
2. Бұйымдарды калькулциялау және ... ... ... ... ғылыми негізделген болуы керек.
3. Табысты бөлу (тарату) механизмі ... роль ... ... және
өндірістің дамуы мен оның тиімділігін арттыруда ынталандырушы
фактор болуы тиіс.
4. Табысты тиімді пайдалану тек қалған ... ... ... ... аударымдар, қаржылық санкциялар, салық
салу, акциздер, жал төлемі, ... ... ... қорлар, салымдар, пай (жарна) төлемдері, инвестициялар,
есеп айырсу нысандары, несие түрлері, ... және ... ... және т.б.) ғана ... ... ... мөлшері кәсіпорынның қаржы – шаруашылық
қызметінің ... ... ... ... ... 500 мың теңгелік табыс кәсіпорынның салынған капиталының ... ... ... ... әр түрлі көлемінің табысы болуы мүмкін.
Сәйкесінше бұл соманың салыстырмалы деңгейі ... ... ... ... да алынатын табысты нақты бағалау үшін кәсіпорын
қызметінің ... ... және ... ... ... әр ... ... жататын табыстылықтың салыстырмалы
көрсеткіштері қолданылады.
Кәсіпорынның табыстылық көрсеткіштерінің өсуіне шаруашылықты жүргізуші
субьектінің өзі де, мемлекет те ... ... әр ... ... және қатысты көрсеткіштеріне жүйелі түрде талдау
жасау қажет.[13]
Табыстылық ... ... ... ... ... ... ... көрсеткіштерінің жоспарының орындалуын
бағалау;
• Таза табыстың қалыптасуының құрамдас элементтерін зерттеу;
• Табысқа әсер ететін факторлардың ... ... және ... Табысты бөлу бағыттарын, пропорцияларын және тенденцияларын
зерттеу;
• Табыстың өсу резервтерін анықтау;
• Кәсіпорынның даму перспективасын ... ... ... ... ... ... жасау;
• Табыстылықтың (рентабельділіктің) әр түрлі коэффициенттерін және
олардың деңгейлеріне әсер ... ... ... ... жағдайында кәсіпорынның шаруашылық қызметінің
негізгі және түпкі мақсаты ... алу ... ... ... ... ... ... керек.
Табыстылықтың бірінші абсолютті көрсеткіші өнімді ... ... ... ... ... ... Ол қаржы – шаруашылық ... ... ... ... құн ... ... және ... салықтар
мен міндетті төлемдер, сондай-ақ ... ... ... ... және баға ... ... ... көрсетіледі.
Қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижесі туралы есептің осы бабы ... ... ... ... ... ... ең үлкен үлес ... ... мен ... түсетін табыс алады, оның мөлшері өнім өндіру деңгейімен, оның
сапасымен және төменде қарастырылатын ... да ... ... ... ... табыс сомасына қоймадағы өтпеген бұйымдар
қалдықтарының және сатып алушының жауапты ... ... ... ... белгілі бір әсер етеді. Тауарлы – ... ... ... ... өсуі ... жағдайда өткізуден
түсетін табыс сомасының өсуіне, екіншіде – азаюына әсер етеді.
Кәсіпорында өнімді ... ... ... ... тауар
өндірісінен және бұйымдардың (дайын өнімдер, сатып ... ... ... ... ... қалдықтарының өзгерісінен шығуы
керек. Бірақ ... ... ... ... ... ... ... тауарлы – материалдық қорлардың тым артуы есебінен болатын
жағдайлар да кездеседі.
Кесте 18-де ... ... ... ... алу ... ... ... мәліметтер келтірілген.
Кесте 18
Өнімді өткізуден түскен табыс жоспарының негізделуін ... ... ... бағасы |
| | ... тг. ... ... ... ... ... жыл басындағы |12532 |
| ... ... | ... |Тауарлы өнім шығару |1236229 ... ... ... жыл ... ... |29204 ... |Өнімді өткізуден алынуы мүмкін табыс |1219557 |
| |(1 ... + 2 ... – 3 ... | ... |Жоспар бойынша өнімді өткізуден алынатын табыс |1341512 ... ... (4 ... – 5 ... ... ... ... «ӨЭМ» ЖШС-і негізінде құрастырылған
Кестеде кәсіпорынның өнімді өткізуден түсетін табыс көлемін –121955 мың
теңгеге төмендеткені көрінеді. ... ... ... жыл соңындағы өтпеген
өнімнің шамадан тыс ... ... ... ... ... ... ... 1341512 мың теңгені емес, –121955 мың теңгеге аз, яғни
1219557 мың ... ... ... еді. Басқаша айтқанда, жоспарды артық
орындаған жоқ.
Өтпеген өнімнің қалдықтары келесі себептерге байланысты құралады. Дайын
өнімнің бір ... ... ... ... тиеуге дайындау, ... ... ... есеп ... құжаттарын жазу үшін заңды түрде
қоймада жиналып қалады. Осы жерде дайын өнімнің қалдықтарының нормадан тыс
мөлшерде өсуіне кәсіпорынның қаржы ... ... ... қажет. Өнім
шаруашылық байланыстарының үзілуіне байланысты өткізілмей ... ... ... ... ... ие ... ... Бұндай жағдай
нақты – заттық нысандағы өнімдер өндіруші ... орын ... ... мен ... қызметтер тауар ретіндегі өзінің өзгеше
нысанына байланысты қоймадағы өнім қалдықтары бола алмайды. Бұл ... ... ... ... ... көлік, байланыс
салаларына да қатысты.
Көп жағдайда ... ... ... жауапты сақтауында болады, яғни
өнім тиеліп жіберіліп сатып алушыға келіп түседі, бірақ сатып алушы ... оны ... бас ... Төлеуден бас ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Есептеу әдісіне көшу өнімді өткізуден түсетін табыс оған келіп түскен
төлем ... ... ... ... оның ... ... көлемімен
анықталуына әкеледі. Бұл талдаушылар тиелген тауарлар үшін ... ... ... ... тиіс ... сөз ... ... тауарлардың бір бөлігін
сатып алушылардың уақытында төлемейтіні белгілі. Бұл жағдайда ақшалардың
түспеуі жабдықтаушыға ... ... ... орай бұл ... ... Төлемеушілік көлемі азайған жоқ, алайда кәсіпорынға ақша ... ... ... ... Ол үшін сатып алушыға тауарды тиеп беруді
тоқтату, оны есеп айырысудың аккредитивті нысанына ... ... алу ... банкке талап қою, коммерциялық несиені толтыру қажет.
Нарық жағдайында ... ... ... үшін есеп ... ... төлеу нысаны да қолданылады. Алдын ала төлем ... ... ... ... тауарлардың қалдығын болдырмайды. Тиелген өнімдер үшін есеп
айырысудың бұл ... ... ... ... ... ... де бар:
• Біріншіден, бұл нысан жабдықтаушылар үшін тиімді;
• Екіншіден, белгілі бір ... ... өнім ... ... ... егер ... ... мен қызмет көрсетулер нарығында монополиялық орын
алатын болса;
• Үшіншіден, ... ... ... ... тауарды қажетті
санына аз болуы ... ... ... және ... шикізаттар мен материалдар сатып алу жүргізілген
уақытта).
Табыстылықтың екінші абсолютті көрсеткіші жалпы ... Ол ... ... ... ... және ... қызмет нәтижесінде
өнімді өткізуден түскен табыс пен өткізілген өнімнің ... ... ... ... ... ... ... әсер ететін маңызды фактор өндірістік өзіндік құн,
сондықтан оның төмендеуі оның көлеміне көп ... ... ... ... ... ... ... талдаумен
айналысатын, оны төмендету жолдарын іздестіретін экономикалық қызметтің
бөлімшелері болады. Бірақ белгілі бір ... бұл ... ... және ... пен отын – ... ресурстарында бағаның өсуімен
өзінің маңызын төмендетеді. Бағаның күрт өсуі және ... ... ... жетіспеуі жағдайында өзіндік құнның төмендеуі
нәтижесінде табыстың өсімі мүмкін емес.
Шаруашылық жүргізудің ... ... ... ... ... ... жолы ... шығындар бөлігінде өзіндік құнды төмендету.
Бұл, әсіресе шикізат құнының үлес салмағы өнімнің өзіндік ... ... ... ... ... және ... өңдеу салаларында (машина жасау және
металл өңдеу, металлургия, мұнай – ... ... ... және т.б.) ... ... үшін өте ... ... табиғи себептерге байланысты табыс өсімін ... ... ... ... төмендету нәтижесінде қамтамасыз ету өте
қиын. Бұл негізінде шығару көлемін өсіру арқылы болуы ... ... ... ... сұраныс, өзіндік құн деңгейімен
анықталатын өндіріс және өнімді өткізу көлемі шешуші мәнділікке ие болады.
Заттай түрде өнімді өткізу ... өсуі ... ... ... ие ... ... ... көлеміне күрделі салымдар көмегімен
қол жеткізуге болады, бұл табыстың ... ... ... ... жаңа ... игеруге, өндірісті кеңейтуге бағытталуын талап
етеді. Бұл жол, ... ... ... ... ... бағаның
өсуі және ұзақ мерзімді несиелерге қол жетіспеушілігіне байланысты қиын
немесе мүлде мүмкін емес. Күрделі ... ... ... қаржылары
мен мүмкіндіктері бар ... егер ... ... ... жоғары ұстаса, онда бұл кәсіпорын өз табысын нақты
өсіре алады.
Өндіріс және өнім ... ... ... ... ... айналымдығын жылдамдату күрделі шығындарды талап етпейді.
Инфляция ... ... өте тез ... ... пен отын – ... ... ... алуына олардың көп бөлігі
бағытталады. Сатып алушылардың төлемеушілігі және де талап етілетін алдын
ала ... ... ... ... көп ... айналымнан тыс
әкетеді. Төлем жүргізбеудің себептері тек айналым қаражаттарының ... ... ... ... ... қаржылық есептік тәртіп, баға жүйесі
жұмысындағы кемшіліктер және де ... ... ... да ... табысы бағаның өсуі есебінен жоғары қарқынмен өседі. Бағаның
өсуі өзінше теріс фактор болып табылмайды. Егер өнімге ... ... мен ... өнімнің техника – экономикалық параметрлердің және
тұтынушылық қасиетінің жақсаруымен ... ... онда ол ... ... ... факторлардың жалпы табысқа әсерін анықтау үшін
қаржы – шаруашылық қызметінің нәтижелері туралы есептің ... ... ... ... ... ... 19
“ӨЭМ” ЖШС – нің жалпы табысы (теңге)*
|№ |Көрсеткіштер ... ... ... |
| | | ... ... | |
| | | ... | ... |Өнімді (жұмыс, қызмет) |1341512 |1112607 |1236229 |
| ... ... ... | | | ... ... ... |2247591 |1838939 |2043265 |
| ... ... құны| | | ... ... ... |–906079 ... ... ... ... ... ... негізінде құрастырылған
Жалпы табыстың нақты көлемі жоспарланған көлемінен 99043 мың теңгеге
көп.
Бұл ауытқуға келесі факторлар әсер ... ... ... ... ... құны;
2) Өнім бірлігінің бағасы;
3) Өткізілген өнім көлемі ... ... өнім ... құрылымдық өзгерістер.
Жоғарыда аталған факторлардың осы ... ... ... ... есебі келесі түрде жүргізіледі.
1) Өнімнің өндірістік өзіндік құнының өзгерісінің әсері, өткізілген
өнімнің нақты өзіндік құнынан өткізілген өнімнің ... ... ... құнын алып тастау жолымен мына формула арқылы
табылады:
Пs = Σ QHi SHi – Σ QHi ...... ... ... көлемі;
SHi – өнім бірлігінің нақты өзіндік құны;
SЖi – өнім бірлігінің жоспарлы ... ... ... ... ... ... ... сатып алынған
жартылай фабрикаттар, энергия тарифі бағаларының жоспармен салыстырғандығы
өзгерістері бар. Бұл фактор кәсіпорыннан ... ... ішкі ... оны ... ... ретінде көрсету дұрыс.
Өткізілген өнімнің өндірістік өзіндік құнының жоспармен ... ... өсуі ... ... ... сәйкесінше өседі немесе азаяды.
Біздің ... ... ... ... бұл жалпы табыс көлемін 204326 мың
теңгеге төмендетті (2043265 – 1838939).
2) Жалпы табыстың нақты көлемінің ... ... ... ... әсері келесі формула бойынша есептеледі:
Пц = Σ QHi PHi – Σ QHi PЖі
(2)
Мұндағы: PHi және PЖі – өнім ... ... ... ... ... айтқанда, бұл фактордың әсерінің мөлшері өнім өткізуден түскен
нақты түсімнен жоспарланған мөлшерді алып тастау жолымен ... ... ... табыс баға факторы есебінен 123622 теңгеге
(1236229 – 1112607) өсті.
3) Өткізу көлемінің өзгерісінің жалпы ... ... ... ... алдымен өткізу көлемі бойынша жоспардың орындалу дәрежесін
анықтау керек. ... ... осы ... ... ... ... ... табысты өткізу көлемі бойынша
орындалу пайызына көбейту керек.
Арнайы әдебиеттерде оқып – зерттеу, тауар өнімдерін ... ... ... ... құрылымдық өзгерістер сияқты факторлардың табысқа
тигізетін әсерін талдау тұрғысында, онда пікір ... ... үшін ... ... көлемін әр түрлі бағалау ұсынылады:
қолданыстағы өткізу бағасымен өндірістік өзіндік құны бойынша. ... ... ... ... ... ... есептеу кезінде әр қалай
бағалау, пайдаға әсерін анықтау кезінде айтарлықтай ауытқуларға ... әдіс ... ... ... ... ... ... өзгеруі өткізудің физикалық көлеміне ғана емес, сондай-ақ
құрылымындағы өзгерістерге байланысты ... ... ... әсер ... Қазіргі кезде бағалар күнделікті күрделі өзгерістерді бастан
кешіруде, сондықтан біздің көзқарасымыз бойынша өткізу көлемін ... құн ... ... әлдеқайда дәлелді болып табылады.
Жалпы табысқа тауарлы өнімдерді өткізу көлемінің өзгерісінің әсері
келесі есеп ... ... NCЖ – ... ... құны бойынша өткізу көлемі
жоспарының орындалу ... SЖ – ... ... ... ... және ... ... құны.
(4)
Мұндағы: ПП – тауарлы өнімді өткізу көлемінің табысқа тигізетін әсері;
ПЖ – жоспарлы ... ... ... ... кәсіпорын тауарлы өнімді өткізу бойынша жоспарды
–9,09%-ға төмен ... ... ... жалпы табыстан 812390 ... кем ... ... ... мен тәжірибесінде, ... ... ... ... ... ... әсерін есептеудің екі
тәсілі бар:
1) “өткізілген өнімнің нақты ... ... ... ... ... жалпы табыс сомасын өткізу көлемі бойынша жоспардың
орындалу коэффициентіне түзілген жалпы табыстың жоспарлы мөлшерімен
салыстыру арқылы;
2) “өткізу көлемінің өзгеруі” ... әсер ету ... ... ... көлемінің жоспар бойынша” есептелінген және алынуға
тиісті табысының ... ... ... шегеру арқылы
(қалдық тәсілі).
Тәжірибеде екінші тәсіл жиі қолданылады, өйткені бұл фактордың әсер ... ... ... ... ... ... ... анықтайды.
“Өткізілген өнімнің нақты көлемінің жоспар бойынша” есептелінген, ... ... ... ... осы екі ... ... әсерін сипттайтын
болғандықтан, бұл сомадан өткізу көлемін ... ... ... ... өнім құрамындағы құрылымдық өзгерістерінің пайдаға ... ... ... ... ... ... –726332+906079 = 179747
2) 179747+812390= 992137
Құрылымдық өзгерістер нәтижесінде жоспармен салыстырғанда жалпы табыс
992137 теңгеге артық алынған.
Біздің ойымызша, бұл фактордың әсерін ... ... ... ... ... ... табысты, есепті жылы өнімді өткізу көлемі ... ... ... ... ... құрылым жағдайында алынған
табыспен салыстыру арқылы, ... ... ... ... мұндай әдісі әлдеқайда ыңғайлы әрі дәл болып табылады.
Есептеулер келесідей болады:
–726332 – ... × 90,91 ÷ 100) = ... + 823716 = ... ... ... ... ... табыстың ауытқуына теріс
әсерін тигізеді, яғни оның мөлшері 97384 теңгеге ... ... ... ... ... ... 20
Жалпы табыстың ауытқуына негізгі факторлардың әсері*
|№ |Көрсеткіштер ... мың тг. ... |
| | | ... %-бен ... ... ... өзіндік құнының |–204326 |22,55 |
| ... | | ... ... ... ... өсуі |+123622 ... ... |Өнімді өткізу көлемінің артуы |+812390 ... ... ... өнім ... |+97384 | – 10,74 |
| ... ... | | |
| ... |+829070 |–91,5 ... ... ... ЖШС-і негізінде құрастырылған
Жоспардан тыс жалпы табыс келісім бағалары мен өнімді өткізу көлемінің
өсуі нәтижесінде ... ... Егер ... ... ... құнының өсуіне
жол бермеген болса және де ... ... ... ... ... ... өзгерістер болмаған жағдайда жалпы табыс
106942 теңгеге (204326–97384) өсетін еді. ... ... ... ... өсуі ... ...... жұмысындағы жағымсыз құбылыс
ретінде сипаттауға болдады. Елеулі кемшіліктерге талданып ... ... ... ... ... ... өзгерістер
жатады. Сондықтан талдаушы, шығарылатын өнім сұрыпталымы мен ... ... ... ... ... ... ... басты назар аударуы қажет. Егер әрине нарықта оларға деген сұраныс
болса, кәсіпорынға өнімнің жоғары рентабельді ... ... мен ... болады. Өткен жылмен салыстырғандағы жалпы ... ... ... кезінде, В.А.Маличет ұсынған талдау әдістемесін
қолдануға болады. Нарықтық экономика жағдайында, ... ... ... ... кезде және де олардың деңгейі нарық жағдайымен ... осы ... ... туралы ақпараттар алу қажеттігі пайда болады.
Кәсіпорын өнім есебін екі түрлі бағамен, яғни ... ... және ... ... ... жүргізбейді. Осының бәрі экономиканы басқару және
бақылау мақсатында ... ... ... ... тек ... қана ... ... одан да қысқа мерзім аралықтарына, яғни ай, тоқсан, жарты
жылдағы индекстері туралы мәліметтердің болу ... ... ... ең ... кәсіпкерлерге, салық инспекцияларына және әр түрлі
деңгейлердегі экономиканы басқару ... ... ... ... ... өткен жылмен салыстырғанда баға индексі 1,05-ті
құрайды. Бағаның өсуі жалпы табысқа әсер етуі тиіс.
Жалпы ... ... әсер ... ... ... ... ... Өткізілген өнімдердің бағасының өзгеруі;
2) Өнімді өткізуден түскен табыстың өзгеруі;
3) Өткізілген өнімнің 1 теңгеге шаққандағы шығындарының өзгерісі.
Олардың есепті жылы ... ... ... ... ... ауытқуына тигізетін әсерін анықтау ... ... 20 ... құрайық.
Кесте 21
Жалпы табыстың өткен жылдағыдан ауытқуына факторлардың тигізетін әсерін
анықтау үшін қажетті алғашқы мәліметтер*
|№ |Көрсеткіштер ... жылы ... жылы ... ... ... ... |1298532 |1236229 |
| ... ... | | ... ... ... ... |1439294 |2043265 |
| ... ... ... ... | ... ... ... (1 қатар – 2 қатар)|–140762 |–807036 ... ... ... |1,00 |1,05 ... ... ... (жұмыс, |1298532 |1177360 |
| ... ... ... | | |
| ... бағамен | | ... ... ... ЖШС-і негізінде құрастырылған
Осы мәліметтерге сүйене отырып, жоғарыда көрсетілген факторлардың жалпы
табыстың өзгеруіне тигізген әсерін ... ... өсуі ... ... әсер ... анықтау үшін,
есепті жылы өнімді өткізуден түскен табысты өткен ... ... ... (ҚҚС және ... ... есептеп,
содан кейін оны есепті жылдың еркін сату бағасымен (ҚҚС
және акцизсіз) есептелген өнімді өткізуден түскен ... ... ... ... ... ... сомаға
өзгергендігін (өскенін немесе ... ... ... да ... ... ... өнімді өткізуден түскен табыс өткен жылғы бағамен:
1236229 ÷ 1,05 ... ... және оның ... табысқа әсері:
1236229 – 1177360 = 58869 мың ... ... ... сату ... өсуі ... ... ... жылдағы
қосымша табыс 58869 мың теңгені құрайды.
2. Өткізуден түскен табыстың әсерін келесі жолмен ... ... ... өнімнің 1 теңгесіне шаққандағы табысының деңгейі
тұрғысынан алатын болсақ, онда оның абсолютті сомадағы өсімі ... ... ... ... ... өсуі немесе азаюына пропорционалды түрде
боуы ... ... ... ... салыстырғанда өнімді өткізуден түскен
табыс 9,4%-ға (1177360 ÷ 1298532 × 100 = 90,6); 100 – 90,6 = 9,4 ... ... ... ... табыстың кемуі есебінен жалпы табыстың
көбеюі 13231 мың ... ... × (–9,4) ÷ 100] ... ... ... сатудан түскен табыстың 1 теңгесіне шаққандағы ... ... ... ... табыстың артуы немесе кемуіне көбейту арқылы
жүргізуге болады:
[–140762 ÷ 1298532 × (1177360 – 1298532)] = –0,1084 × (–121172) = 13231
мың ... ... ... ... ... 1 ... ... деңгейінің ықпалы, есепті жылы өткізілген өнімнен
түскен табыстың 1 ... ... ... нақты
деңгейі мен өткен жылғы шығындар деңгейі ... ... ... және бұл ... ... ... бағамен есептегендегі өнімді
өткізуден алынатын нақты табысқа көбейтеді. ... ... ... ... кему есебінен жалпы табыс
көлемінің қаншалықты өзгергенін көрсетеді. Есептеу:
[(2043265 ÷ 1177360) – 1439294 ÷ ... × 1177360 = (1,7354 ... × 1177360 = 0,627 × 1177360 = 738204 мың ... ... ... ... 1 теңгесіне шаққандағы шығындардың көбеюі нәтижесінде
жалпы табыс 738204 мың теңгеге өсті. Жалпы табысқа ... ... дәл осы ... ... ... нақты шығындардың өнімді
өткізуден алынған табыстың өсу (кему) индексіне қайта ... ... ... ... ... ... алуға болады:
Өнімнің өзіндік құны осы сомаға кеміген және ... бұл ... ... ... ... ... ... жалпы табыс 1929855 мың теңгеге
(1177360+13231+739264=1929855) өсті.
Табыстылықтың келесі абсолютті ... ... ... ... ... Ол ... ... нәтижені білдіреді және жалпы
табыс пен кезең шығындары арасындағы айырма ... мына ... ... = ДЖ – РК ... ДН – ... ... алынған табыс;
ДЖ – жалпы табыс;
РК – кезең шығындары.
Жалпы табыс көлемі қаншалықты көп және өткізілген өнімнің өндірістік
өзіндік ... ... ... ... білдіретін кезең шығындары
қаншалықты аз болса, негізгі қызметтен алынатын табыс соншалықты ... ... да ... қызметтен алынатын табысқа жүргізілетін
талдауды жоғарыда аталған көрсеткіштермен үздіксіз ... ... ... ... ... ... қатысты көрсеткіштеріне нарықтық экономика жағдайындағы
кәсіпорынның қаржылық қызмет жасау, қаржыландыру көздерін ынталандыру және
оларды тиімді пайдалану ... ... ... осы ... ... ... ... жатады. Олар кәсіпорын
қызметін ... ... ... және олар ... ... мүдделеріне сай топтастырылады. Табыстылық коэффициенттері
қатысты ... мен ... ... ... ... міндетті
элементтері болып табылады, өйткені олар кәсіпорын табысын қалыптастырудың
факторлық ортасын сипаттайтын маңызды көрсеткіштер.[21]
Табыстылық көрсеткіштері 3 топқа бөлінеді:
а) ... ... ... жиынтық капитал) және олардың жекелеген
элементтері;
ә) өнімдір;
б) ақша қаражаттарының таза ағымы (немесе түсімі) негізінде есептелетін
табыстылық ... ... ... ... ... берілген кәсіпорынға
қаражаттар салудың дұрыстығы туралы шешімдер қабылдауда қажетті әрі маңызды
белгілердің бірі болып саналады.
Кәсіпорын ... ... ... ... ... ... әрі кең ... қорытындылаушы көрсеткіштерінің бірі –
табыстылық коэффициенті, ол таза ... ... ... (авансталған
капиталға) қатынасын көрсетеді. Активтердің табыстылық деңгейін капиталды
пайдаланудың ... ... ... ... алған табысымен
салыстырған жөн.
Табыстылық коэффициентіне ... ... ... ... көрсеткіштері;
• Кәсіпорынның инвестициялау мақсатында қажетті табысты жеткілікті
түрде ала алу қабілетін көрсететін өлшеуіш;
• Табысты болжау ... ... ... және ... ... ... пайдаланады.
Басқару тиімділігінің көрсеткіші ретінде, авансталған капиталдың
табыстылық деңгейі оның сапасының индикаторы болып ... ... ... ... ... көлемде алу мүмкіндігін
білдіретін ... ... ... ... ... табыстылық
деңгейі кәсіпорынның ұзақ мерзімді қаржылық тұрақтылығының сенімді
көрсеткіші болып ... ... ... ол, ... мен ... несиелер, заем берушілердің үлкен назарына ие болады.
Бұл көрсеткішті табысты (пайданы) болжау мақсатында ... ... ол ... ... ... ... ... капитал) байланыстыруға мүмкіндік береді. Бұл болжаудың нақтылығын
жоғарлатады.
Активтердің тиімділік деңгейі, кәсіпорындарда инвестициялық шешімдер
қабылдауда, ... ... ... ... ... оның ... бақылау мен бағалауда маңызды роль ... ... ... ... ... оның әрбір орталықтары
бойынша қатаң түрде бақылап отырады және сәйкесінше осы нәтижелер негізінде
бөлімше басшыларына сыйақылар беріледі. Активтерге ... ... ... ... салу ... бағалаған кезде, олардан алынатын табыс
есептеледі және бұл есептер, шешімдер қабылдауда ... ... ... ... ... деңгейі (авансталған, жиынтық капитал)
мына формула бойынша есептеледі:
Да = ... ... ... ... ... ... ... табыстылық коэффициенті, 21 – кестеде берілген мәліметтермен
сипатталады.
Кесте 22
Жалпы капиталдың табыстылығын анықтау*
|№ ... ... жыл ... жыл ... ... ... ... мың теңге |–223356 |–937962 ... ... ... ... |2171261 |2590642 |419381 |
| ... жиынтық | | | |
| ... = ... ... | | ... ... ... |–10,28 |–36,2 ... |
| ... ... | | | |
| ... капитал), % | | | ... ... ... ... негізінде құрастырылған
Жалпы активтердің табыстылық деңгейі (авансталған капитал) өткен жылмен
салыстырғанда –25,92 ... ... және –36,2% ... ... ... деңгейін білу жеткіліксіз. Оның қандай факторлардың есебінен
құрылғанын және активтердің табыстылық деңгейін өсіру және сақтау үшін ... ... ... ... ... ... табылады.
Арнайы оқулықтарда бұл көрсеткіш деңгейінің өзгеруіне әсер етуші
факторларға және ... ... ... екі ... ... кездеседі.
Факторларды сандық және сапалық етіп бөлу және активтерді есептеу, дәстүрлі
көзқарас ... ... ... ... ... бойынша жыл басына және ... ... ... ... активтердің орташа жылдық құны жатады, ал
сапалық факторға кәсіпорынның таза табысы жатқызылады.[13]
Бұл екі ... ... ... ... бойынша алынған ауытқуға
(–25,92) ықпалын анықтау үшін, өткен жылғы табыс және есепті жылға ... ... ... ... ... ... ... бұл менің мысалымда –8,62 құрайды. Одан өткен жылғы
табыстылық коэффициентін алып тастау арқылы, жалпы ... ... ету ... ... Бұл ... ... ... көрсеткішке
кері әсері 1,66 пунктті (–8,62+10,28) құрайды. Таза табыстың –714606 мың
теңгеге азаюы, зерттеліп ... ... –27,58 ... ... Бұл екі ... жиынтық әсері, өткен жылғы мәнімен салыстырғанда
жалпы активтердің табыстылық ... оң ... ... ... ... айта ... жөн, ... әсерін бұл әдістеме бойынша өлшеу
біршама қате, себебі оны ... ... ... ... ... ... ... қарамастан, ол көрсеткіштің экономикалық
мазмұнына жауап бермейді. Таза табыс бойынша барлық ... ...... тарту көздеріне тәуелсіз) активтер құнының бірлігінен
(1 теңге) табыстың қанша ақшалай бірлігі алынатынын ... ... ... ... ... ... және оның ... өскен сайын, соғұрлым активтер тиімділігі төмен болады.
Керісінше, авансталған ... ... ... ... ... ... ... болуы тиіс. Осы түсініктерді қарастыра келе,
біз екінші көзқарас әлдеқайда ғылыми негізделген және ... деп ... оның ... ... ... әдебиеттерде кең таралуы кездейсоқ емес.
Таза табысты қалыптастыру барысында, іскерлік белсенділігі көрсеткіштерінің
бірі болып саналатын өнімді өткізуден ... ... ... роль ... да екі ... ... ... мамандар, жалпы активтердің
табыстылық деңгейінің өзгерісі келесі бірінші қатарлы факторлардың әсерінен
болады деп есептейді:
1) Кәсіпорын табыстылығының ... ... бірі ... ... табыстылық деңгейі;
2) Жалпы активтердің айналымдылығы.
Бұл көрсеткіштердің арасында өзара байланысты ... ... ... ... табыстылық деңгейі = өткізілген ... ... × ... айналымдылығы.
(7)
Басқаша айтқанда, кәсіпорынның активтерге салынған қаражаттарының әрбір
теңгесінен алынған таза табысы, өнімді өткізу табыстылығына ... ... ... ... ... ... болады.
Формула жалпы активтердің табыстылық деңгейін жоғарылату ... сату ... ... ... ... мен оның оның
элементтерінің айналымын жылдамдатуға ұмтылу керек және ... ... ... ... ... ... төмен іскерлік
белсенділігі, өнімді ... ... ... ... өнім бағасын өсіру,
яғни сату ... ... ... ... ... ... ... (жалпы активтердің) табыстылық ... ... ... ... ... ... ... үшін келесі
аналитикалық суретні құрамыз.
Кесте 23
Авансталған капиталдың табыстылық деңгейіне факторлар ықпалы*
| | | | ... ... ... ... |Есепті |Өткен жылға|өзгерісі есебінен |
| ... ... ... |
| | | ... | |
| | | |(+,–) | |
| | | | ... ... |
| | | | ... |
|А |1 |2 |3 |4 |5 ... ... мың ... |–223356 |–714606 |x |x ... | | | | | ... ... |1236229 ... |x |x ... мың ... | | | | ... |2171261 |2590642 |419381 |x |x ... | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... |–10,2 |–36,2 ... |x |x ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... % | | | | | ... |17,2 ... |1146,9 |x |x ... | | | | | ... | | | | | ... % | | | | | ... |0,59 |0,47 |–0,14 |x |x ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... ЖШС-і негізінде құрастырылған
Бірінші қатардағы факторлар тізбектеп ауыстыру әдісімен ... ... ... ... ... коэффициенті мен сату
табыстылығының коэффициенті бойынша шартты көрсеткіші ретінде активтердің
табыстылық деңгейін (Ду) аламыз.
Ду = 17,2 × 0,47 = ... ... және ... ... ... және ... жылғы
активтер табыстылығы деңгейінің көрсеткішін (авансталған капитал) пайдалана
отырып, бірінші қатарлы факторлардың ықпал ету деңгейін есептейміз. Менің
мысалымда ол ... ... ... Өткізілген өнімнің табыстылық коэффициентінің өзгерісі: –36,2 –
8,084 = –44,28;
2) Жалпы активтердің айналымдылық ... ... 8,084 ... = ... ... жалпы активтердің табыстылық деңгейінің артуына
өткізілген ... ... ... теріс әсерін тигізіп отыр, ал
активтердің айналымдылығы шапшаңдауы, оның баяу ... ... ...... ... ... ... (коэффициент)
тәсілімен жүргізіледі. Ол үшін үлестік қатысу коэффициенттері, ... ... ... ету ... ... қатарлы факторлар
өзгерісінің абсолютті сомасына қатынасы ретінде есептеледі.[22]
Осылайша ... ... ... ... (авансталған капитал)
немесе қызметтің барлық түрлерінің табыстылық ... ... ... өз қызметін қаншалықты ... және ... ... ағымдағы активтердің табыстылығы деп аталатын көрсеткіш
кеңінен қолданылады. Ол ағымдағы активтерге салған бір ... ... ... ... ...
(8)
Мұнда: ТА –
ДТ.А =
Акционерлік компания құқығында жұмыс істеуші кәсіпорын үшін салынған
капиталдың табыстылық ... ... яғни ... ... ... ... ... болып, кәсіпорынның таза табысының
оның меншікті капиталына пайыздың қатынасы ... Бұл ... ... ... ... ... немесе мөлшерлемесі деп
аталады. Ол мына формуламен анықталады:
(9)
Мұнда: ДСК – ... ... ... – таза ... – меншікті капитал.
Ол экономикалық және ... ... ... ... болып
табылады. Жак Ришар: “бұл көрсеткішті жеке кәсіпорынның қызметін талдаудың
түрлі жақтарын үйлестіруші, ... ... деп ... да ...... Дәл осы ... биржада акционерлік компаниялардың акцияларына
баға белгілеуді бағалау барысында ... роль ... ... ... ... және ... ... кәсіпорындардың тиімділігі,
бәсекелестігі және табыстылығы ... ... дәл осы ... ... ... коэффициенті (мөлшерлемесі) бұл өнімді
(жұмыс, қызмет) өткізуден түскен табыстың меншікті капиталдың айналымдылық
көрсеткішіне көбейтіндісінің ... Ол ... ... ... ДN – ... ... қызмет) өткізуден түскен табыс (түсім).
Шетелдік арнайы әдебиетте меншікті капиталдың табыстылық ... әсер ... ... ... ... ... ұсынылған.
Жак Ришар келесі формуланы ұсынады:
(11)
Оның ішінде: ЖТ (жалпы ... ДВ – ... ... жалпы табыс (таза табыс + кредиторларға
төленген пайыздар); А – ... құны ... ... ... ... ... меншікті капиталдың табыстылық )
сату көлемінің табыстылығын ( барлық активтердің айналымдылығына
( (жиынтық, ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы үлесіне ( және қаржылық құрылым
көрсеткіштеріне көбейткенге тең.
Бұл формула ... ... ... ... ... ... үйлеседі. Ол жеке компанияның қаржылық есебін талдау барысында
қолданылатын, табыс көрсеткішін акцияларға қарапайым аналитикалық ... ... ДСК – ... ... ... – таза ... – өнімді өткізуден алынған табыс;
А – активтер құны;
СК – меншікті (акционерлік) капитал.
Дюпон формуласындағы көбейткіштердің әрқайсысы ... ... ... Осы ... ... ... ... жүргізуші, тізбекке
қосылған факторлардың қайсысы ... ... ... ... ... дәрежеде ықпал еткенін айта алады: ... ... ... ... таза ... алу, активтерді әлдеқайда тиімдірек пайдалану
немесе кәсіпорынның ... ... ... капиталының құрылымдық
өзгерісі.
Осындай тәуелділіктерді зерттеу, қызмет нәтижесін жақсарту үшін
кәсіпорынның қаржы ... ... ... және оның қаржылық
жағдайын бағалауда үлкен ... ... ие ... ... басқа да
осындай жағдайларда, акционерлік капиталдың ... ... ... ... ... ... көбейген кезде өседі.
Меншікті капитал мен барлық ... ... ... ... ... ... қаржыландыру көздерін
ынталандырумен байланысты. Егер қарыз қаражаттары осы ... ... ... қарағанда көбірек табыс әкелсе, онда айырма меншікті
капиталдың қайтарымдылығын арттыру үшін қолданылуы ... Бұл ... ... ... ... ... коэффициентін (ставкасын)
өсіру мақсатында, әрине қарыздарға (несиеге) ... ... ... мұны ... ... деп ... ... кәсіпорын иесінің іс – ... екі ... ... ... ... – бұл ... салынғаннан кейінгі өндіріс табыстылығының
(рентабельділігінің) нормасына ... ... ... пайыздың
мөлшерлемесінің салыстырмалы деңгейі.
Қарыз капиталының табыстылық мөлшерлемесі, кредиторлар табысының қарыз
капиталына қатынасы ретінде, келесі формула бойынша анықталады:
(13)
Кәсіпорынның ... ... ... ... ... (салық төленгеннен кейін) активтердің жалпы массасына ... ... ДА – ... табыстылығы (инвестицияланған капитал);
ДЧ – таза табыс;
СН – салық мөлшерлемесі;
А – активтер;
1 – СН – ... ... ... ... ... ... жаңа қарыздары болмаған ... ... ... ... ... 15% - ға тең ... ... болады, бұл кезде нарықтағы пайыздық мөлшерлеме 10% -
ға тең. ... ... ... құны төмен ақшаларды іске қосу арқылы
меншікті капиталдың табыстылық мөлшерлемесін ... ... ... мен тартылған капитал құнының арасындағы айырманы алуға тырысады.
Кәсіпкер бұл жағдайға назар аударуы мүмкін, себебі қаржылық шығындар ... ... ... ... ... бойынша пайыз мөлшерлемесі
келісім – шарт нормасы ... ... ... ... 10%), себебі
берілген норма салықтық үнем үлесіне ... егер ... ... 50%-ға тең ... онда ... ... шарт мөлшерлемесіне сәйкес келетін нақты мөлшерлеме 5%-ға тең, яғни қарыз
капиталының нақты мөлшерлемесі:
10% × (1 – 0,5) = 5%-ға ... ... ... ... ... ... мен
нақты пайыздық мөлщерлеме арасындағы бұндай арақатынас негізінде, қарыз
көбейген сайын қарыз міндеттемелерінің ... ... ... арта ... деп ... ... айтылғандай тетік нәтижесі ... ... ... оның жеңілдетілген нұсқасы келесідей түрде болады:
(15)
Мұнда: ДА – активтер (капитал) ...... ... ... мен ... ... – ссудалар бойынша келісім – шартта көрсетілген жылдық пайыз
мөлшерлемесі;
СН – салық салу мөлшерлемесі;
Д – қарыз міндеттемелері;
СК – инвестицияланған меншікті капитал.
Екінші ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Берілген формула бойынша егер ... ... ... ... ... ... коэффициенті мен
салық төленгеннен кейін пайыз мөлшерлемесі ... ... оң ... ... ... де оң болады. Егер активтердің табыстылық деңгейі ... ... ... ... аз ... болса, онда қарыз
қаражаттары кәсіпорын қызметіне кері әсер ... деп ... ... ... ... үшін, қарыз капиталын пайдаланудың дұрыстығы
жөніндегі сұрақтарды шешуге мүмкіндік беретін “тетік нәтижесінің” ... ... ... ... Талдау жүргізуші түрлі көрсеткіштерді
пайдалана отырып ... ... ... ... ... ... ... табыстылық факторларын ашып көрсететін Жак ... ... ... ... ... онда олар онша дұрыс емес, себебі
активтер құнының меншікті капиталға қатынасымен () анықталатын ... ... ... ... ... ... сипттамайды, ол
жиынтық капиталдың меншікті капиталдан қанша есеге көп екенін көрсетеді.
Бұл формулалардан меншікті табыстылық ... осы ... ... ... ... ... ол ... жоғары болса,
меншікті капиталдың табыстылық мөлшерлемесі солғұрлым көп ... ... және ... капиталдың арақатынасы ... ... ... ... ... ... оның мөлшері 0,5 –
тен кем болмауы тиіс. Олай ... ... ... ... ... ... алуы мүмкін. Біздің ойымызша, меншікті капиталдың
табыстылық деңгейінің өзгеруіне әсер етуші факторларды талдау үшін ... ... ... ... мөлшерлемесінің формуласы (),
сондай – ақ “тетік нәтижесінің” формуласы жеткілікті болады. Біз жиынтық
капиталдың ... ... ... коэффициенті мен меншікті
капиталдың табыстылық ... ... ... ... қажет деп
ойлаймыз. Осы мақсатпен қаржылық талдау тәжірибесінде ... ... ... - ... ... құрылымын сипаттайды, оның мөлшері
1 – ге тең, ал - ... ... ... ... коэффициентінің деңгейін көрсетеді. ... ... – бұл ... ... алынған табыстылық пен () меншікті
капиталдың айналымдылық коэффициентінің () ... ... ... тәуелсіздік коэффициенті болып табылады. Тәуелсіздік
коэффициенті неғұрлым жоғары болса, активтердің ... ... ... көп ... ... ... капиталдың қаржылық құрылымына
тура пропорционалды тәуелді.
Табыстылықтың маңызды салыстырмалы көрсеткішінің бірі бұл ... ... ... болып табылады. Ол таза табыстың материалдық
айналым қаражаттарының ... мен ... ... ... ... ... ... шығарылады. Сонымен, өндірістік қорлар құны,
сәйкесінше жыл басына және жыл ... ... ... қаражаттары және
негізгі құралдар құндарын қосып, 2 – ге бөлу арқылы анықтайды. Өндірістік
қорлардың ... ... ... ... А.Д. ... ... ... әдістемесі, көрсеткіштің алғашқы формуласын, табыстылық
деңгейін қалыптастырушы, шаруашылық ... ... ... ... интенсивтендірудің барлық сапалы сипаттамасы бойынша жіктеуді
қарастырады. Деңгейді талдаудың факторлық үлгісі ... ... ...... ... ... сыйымдылығы;
– өткізілген өнімнің материал сыйымдылығы;
– өткізілген өнімнің амортизация ... ... ... ... ... ... қор
сыйымдылығы;
– айналым қаражаттары бойынша өнімнің қор сыйымдылығы
(айналым қаражаттарының бекіту коэффициенті);
– таза табыс;
F – ... ... ... ...... ... ... орташа қалдықтары;
– өткізілген өнімнің (сатудың) табыстылық деңгейі;
– толық өзіндік құн бойынша өткізілген өнімнен ... ... ... ... ... неғұрлым жоғары болса негізгі қорлардың ... мен ... ... айналым жылдамдығы неғұрлым жоғары
болса, өнімнің 1 ... ... ... мен ... ... ... ... еңбек материалдары) үлестік шығындары неғұрлым
төмен болса), өндірістік құралдардың табыстылық деңгейі де соғұрлым жоғары
болады. ... ... ... ... табыстылық деңгейіне
тигізетін ықпалының сандық бағасы тізбектеп ауыстыру ... ... ... ... ... әсер ... факторлар*
|№ |Көрсеткіштер ... ... жылы ... жылы ... ... ... мың тг. | ... ... ... ... ... табыс | |1298532 |1236229 |
| ... ... және ... | | | |
| |құн ... мың тг. | | | ... ... қорлардың жылдық |F |1548169 |1449386 |
| ... ... мың тг. | | | ... ... ... |E |261525 |534477 |
| ... ... жылдық| | | |
| ... мың тг. | | | ... ... қорлардың жылдық |F + E |1809694 |1983863 |
| ... ... мың тг. | | | ... ... қор ... | |1,1922 |1,1724 |
| ... | | | ... |Айналым қаражаттарын бекіту | |0,2014 |0,4323 |
| ... | | | ... ... ... 1 | |0,172 |0,758 |
| ... ... ... –| | | |
| ... ... | | | |
| ... ... тг.| | | ... ... ... | |12,34 |47,27 |
| ... ... % | | | ... ... «ӨЭМ» ЖШС-і негізінде құрастырылған
Өндірістік қорлардың табыстылық деңгейі есепті жылы – 47,27% - ... ал ... жылы – 12,34% ... яғни оның ... – 34,93 (– 47,27 ... ... қорлардың табыстылық деңгейінің (рентабельділігі) өзгеруіне
ықпал етуші факторлардың ... ... ... ... ... ауыстыру
әдісімен анықталады:
1) Өткізілген өнімнің 1 теңгесіне шаққандағы таза ... ... ... –42,05 ... ... әкеледі.
(–54,39+12,34=–42,05), мұнда –54,39=–0,758÷(1,1922+0,2014)×100;
2) Қор сыйымдылығының төмендеуі, яғни негізгі өндірістік ... ... өсуі ... ... ... –0,7854
пунктке (–55,17+54,39) төмендеуіне әкелді, мұндағы –55,17=
–0,758÷(1,1724+0,2014)×100;
3) Материалдық айналым қаражаттарын ... ... ... ... ... ... ... қорлардың
табыстылық деңгейінің 7,9 пунктке (–47,27+55,17) өсуіне ... ... ... ... ... ... жалпы өсімі –0,3646 ... ... ол ... ... мәліметтермен (–47,27+12,34)
салыстырғанда бұл көрсеткіш деңгейінің жалпы өзгерісіне сәйкес
келеді.
Тәжірибеде қаржылық салымдардың табыстылығы деп аталатын көрсеткіш те
қолданылады, ол ... ... ... ... және құнды
қағаздар бойынша алынатын табыстардың, қаржылық салымдардың орташа құнына
қатынасы ... ... ... ... ... кәсіпорынның инвестициялық
қызметті қаншалықты тиімді жүргізетінін көрсетеді.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде бұл көрсеткішпен қатар басқа ... ... ол ... ... ... ... және бұл ... басқару “шеберлігін”
сипаттайды. Көрсеткіш келесі формула бойынша есептеледі:
(19)
Мұнда: – инвестиция табыстылығы;
... ... ... ... ұзақ ... міндеттемелердің орташа мөлшері.
Бұл көрсеткіш кейбір жағдайда, таза табыс пен ... ... ... ұзақ ... ... мен ... капитал сомасына бөлу
арқылы келесі формула бойынша анықталады:
(20)
Мұнда: – ... ... ... ... ... ... бойынша инвестициялардың тиімділігін ... ... ... тек ... ... есебінен ғана емес, сонымен бірге
қарыздар берген инвестор – кредиторлар есебінен де ... ... ... да таза ... ... ... ... төленетін
пайыздар сомасы да енгізіледі.
Нарықтық жағдайдағы маңызды көрсеткіш – бұл негізгі қызметтен алынатын
табыс, ол келесі формула бойынша ...... ... ... ... ... өнімнің өндірістік өзіндік құны;
– кезең шығындары.
Мына бөлшектің бөлімі өткізілген ... ... ... ... ... көрсеткіш тек қана кәсіпорынның шаруашылық қызметінің тиімділігін
ғана ... ... ... ... ... ... ... Оны өткізілген өнімнің жалпы көлемі бойынша да және оның ... ... да ... ... ... ... ... табыстылығы, сату бағасы мен өнімнің (бұйымның) өзіндік
құнының арасындағы айырманың ... ... ... ... ... ... ... бойынша анықталады:
(22)
Мұнда: – жекелеген өнімдердің табыстылығы;
Р – өнім бірлігінің бағасы;
S – өнім бірлігінің толық ... ... ... табыстылығы, жекелеген өнімдерді өндіру мен өткізудің,
өтізілген өнімдердің қалыптасқан құрылымы жағдайында жалпы табыстылыққа
тигізетін ықпалын ... ... – ақ сату ... ... ... ... Бұл көрсеткіш коммерциялық құпия болып табылады
және де ол, басқарушылық талдауды жүргізу барысында ... ... ... ... ... тағы бір көрсеткіші – бұл
өткізілген өнімнің табыстылығы. Бұл көрсеткіш өткізілген өнімнің ... ... таза ... ... көрсетеді. Ол келесі формула
бойынша анықталады:
(23)
Мұнда: – өнімді (жұмыс, қызмет) өткізуден алынатын табыс.
Жалпы өнімнің, бұйым топтары мен оның ... ... ... сол ... ... ... ... табыстылығын (зияндылығын)
салыстырмалы талдауда, әсіресе өнімдердің өте көлемді ... ... өте ... ... ... ... табыстылығының модификацияланған көрсеткіші – бұл сату
көлемінің табыстылығы, ол мына формула бойынша ... – сату ... ... ... ... өнімді (жұмыс, қызметті) өткізуден алынған табыс
(түсім).
Сату көлемінің табыстылық ... ... ... ... ... ... және өнімді сату бағаларының өзгерісі ықпал жасайды.
Сату көлемінің ... ... ... әсер ... ... қажетті бастапқы ақпараттар төмендегі кестеде келтіріледі.
Кесте 25
Сату көлемінің табыстылық деңгейінің өзгерісіне әсер етуші ... ... ... ... әсер |
| ... |–ген |өнімнің |етуші факторлар |
| ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | ... |құны, |% | |
| | ... |мың тг.| | |
| | |мың тг. | | | |
| | | | | ... ... ... |
| | | | | ... ... |
| | | | | |ы | ... ... ... ... |1341512 ... |Ж |Ж |Ж ... ... ... |1112607 ... |Н |Ж |Ж |
| ... ... | | | | | | |
| ... құрылымына| | | | | | ... ... ... |1101480 ... |Н |Н |Ж |
| ... | | | | | | ... ... |1236229 |2043265|–65,28 |Н |Н |Н |
| ... | | | | | | |
| ... | | | | | | ... ... ... ... негізінде құрастырылған
Сату көлемінің табыстылық деңгейінің өзгеру факторларының ... 26 ... ... ... ... ... деңгейінің өзгеру факторларының жинақталуы*
|№ |Табыстылық өзгерісінің ... ... ... ... |
| |факторлары ... | ... ... ... ... |+2,26 ... |Өнімнің өзіндік құны ... |0 ... ... сату ... ... |–65,28+65,28 |0 ... ... ... |+2,26 ... ... ... ... негізінде құрастырылған ... ... ... ... ... ... ... 2,26 пунктке өсуі үш фактордың әсерінен болып отыр. Өнімнің
өзіндік ... ... мен сату ... өсуіне байланысты табыстылық
деңгейі өзгерген жоқ. Өткізілген өнімнің құрылымының өзгерісі ... ... ... ... ... ие ... өнім түрлерінің үлес
салмағы өсті) оның табыстылық деңгейі жоспармен салыстырғанда 2,26 ... ... ... сату ... ... ... ету бағасын, Новосибирск Мемлекеттік экономика және ... ... ... ... әдістемесін қолдану арқылы
белгілеуге болады, ол бойынша талдау келесі жүйеде жүргізіледі:
1) Жалпы өткізу ... ... өнім ... үлес ... ... ... түрлерінің табыстылығының жеке көрсеткіштері
есептеледі;
3) Жеке бұйымдар табыстылығының, оның орташа ... ... ... ... үшін, жеке табыстылықты жалпы өткізу
көлеміндегі бұйымдардың үлесіне ... ... ... ... бұйымның жеке табыстылығының өзгеруімен байланысты
ықпал, есепті кезең табыстылығы мен базистік ... ... ... ... кезеңдегі бұйым үлесіне көбейту
арқылы анықталады;
5) Құрылымдық фактордың тигізетін ықпалы, ... ... ... ... мен базистік кезеңдегі бұйымдардың
үлес салмақтарының ... ... ... ... ... негізгі ақпарат базасы – бухгалтерлік есептің
мәліметтері болғандықтан, талдаудың бұл түрі тек өнім ... ... ... ... ... барысында ғана мүмкін болады.
Мұндай талдау өткізілген өнімдердің қалыптасқан ... ... ... жекелеген өнімдерді өндіру мен стаудың тигізетін ... ... – ақ сату ... ... ... мүмкіндік
береді.
Жекелеген бұйымдардың табыстылығының (рентабельділігінің) өзгеруіне
өзіндік құн деңгейі мен сату ... әсер ... Бұл ... әсері
тізбектеп ауыстыру әдісімен есептеледі.
Жеке бұйымның табыстылығын арттырудың негізгі фактор оны шығарудың
өзіндік ... ... ... оның ... ... ... ... талдауға басты назар аударылуы тиіс, сонымен бірге ... ... ... де ... ... ... ... тобы ақша қаражаттарының таза
ағымының құрылуы негізінде есептеледі. Мысалы,
Осылайша, мен ... ... ... салыстырмалы
көрсеткіштерін қарастырып, олардың деңгейінің әсер етуші факторларды талдап
шықтым. Жоғарыда айтылған көрсеткіштер кәсіпорын ... ... оның ... ... сипаттайды.
3. Табыстылықты арттыру жолдарын анықтау
Табыс сомасыны арттыру резерві әр тауарлы өнімнің түрі ... ... ... ... көзі ... ... көлемінің өсуі,
өнімнің өзіндік құнын төмендету, ... өнім ... ... ... ... шығару т.б. болып табылады.
ттт
Сурет 1. Өнімді өткізуден түскен табысты арттырудың қайнар көзі
Табысты ... ... ... ... көзі бойынша анықтау үшін алдын
ала анықталған өнімдерді сату көлемін арттыру резервін сәйкес ... ... ... керек:
(25)
Қызметтің және тауарлы өнімнің өзіндік құнын төмендету ... ... ... ... ... ... іске асырылады: алдын ала
анықталған өнімнің әр түрінің өзіндік құнын ... ... оның ... ... ... ... көлеміне көбейтіледі:
(26)
Табысты арттырудың маңызды резерві қызмет ... ... ... ... Ол ... ... ... әр сорттың ерекше салмақ
өзгерісі сәйкес ... ... ... ... ... ... анықталған орта баға өзгерісі өнім шығарудың мүмкін көлеміне
көбейтіледі:
(27)
Табыстылықты арттыру ... ... ... өзгерісі арқылы үйлес
есептеледі. Талдаудың қорытындысында барлық анықталған табыстылықты арттыру
резервін талдап қорыту ... ... ... ... ... ... қайнар
көзі өнімді өткізуден түскен табыс сомасы ( және тауарлы өнімнің
өзіндік ... ... ( ... ... ... есептеу үшін
келесі формула қолданылады:
(28)
– рентабельділікті арттыру ... ... ... ... ... ... сомасы; қызмет
көрсетуден түскен табыстылықты арттыру резерві; қызмет ... ... және ... ... ... ... өнімнің
өзіндік құнының мүмкін деңгейі і – анықталған төмендету резерві есебіндегі
қызмет түрлері; көрсетілген қызмет бойынша ... ... ... ... ... ... резерві келесі формуламен
есептеледі:
(29)
Мұнда БП – ... ... ... табыстылықтың теңгерім
сомасын арттыру резерві; негізгі және ... ... ... ... ... ... айналымдылық жылдамдығы есебіндегі капитал
сомасының қысқартылу резерві; табыстылықты арттыру резервін құру үшін
қажет негізгі және ... ... ... сомасы.
Қаржылық нәтижесін талдаудың қорытындысында анықталған резервті игеру
және мониторинг жүйесін жүзеге асыру бойынша нақты ... ... ... ... ... ... бар ... қуатымен табыстылықты
арттыру резервін игеру, сәйкесінше тұрақты шығындардың ... ... ... ... және ... ... қорына
мүмкіндік береді.
Өнім өндірудің қандай көлемінде, өткізуден түскен табыс өнімнің толық
өзіндік құнына тең ... және ... та, ... да ... өткізудің
қауіпті көлеміне қалай қол жеткізеді деген ... ... Егер ... ... ... ... оның толық өзіндік құнынан жоғары болса,
онда кәсіпорын ұшрайды. Сондықтан кәсіпорын қызметінің тиімділігін ... ... ... ... ... ... атпен
белгілі әдіс қолданылады. Бұл іс-шараны жүргізу біздің кәсіпорын ... ... ... анықтауға және өткізудің қаупті бағасын есептеуге
өте қажетті болып табылады.
Сурет 2. Табыстылықты арттыру ... ... ... ... ... үшін ең бірінші табыс табуы және
оны арттыруға тырысуы қажет. ... ... ... ... үшін ... ... алуы үшін бөлшектеп сату желісіне көп көңіл бөлген жөн.
Сонымен қатар кәсіпорын:
➢ өнімнің ... ... ... ... ... ... себептерін анықтап, оларды азайту жолдарын іздеу қажет.
➢ баға саясатын өзгертуі ... яғни өнім ... ... ... ... арттыру.
Өнімнің өзіндік құны кәсіпорын қызметінің маңызды көрсеткіші болып
табылады.
Соңғы жылдары өнімді өндіру мен сату ... өсуі ... ... ... ... материалдардың, көлік қызметтеріне
тарифтердің қымбаттауы алып келеді. Қайта бағалаумен ... ... ... ... ... артуы, жалақы бойынша
шығындардың артуы жалпы ... ... ... ... ... қызметінің тиімділігін арттырудың ең бір маңызды жолы -
өзіндік құнды азайту болып ... ... ... ... ... бір жолы – ... ... көлемін арттыру болып табылады,
өйткені бұл жағдайда өнім бірлігіне ... ... ... ... өндірудің қандай көлемінде, өткізуден түскен табыс өнімнің толық
өзіндік құнына тең болатын және табыс та, шығын да ... ... ... ... қол ... ... ... туады. Егер өнімді
өткізуден алынған нақты табыс, оның толық ... ... ... ... ... ... Сондықтан кәсіпорын қызметінің тиімділігін арттыру
мақсатында көптеген ... ... ... ... ... әдіс қолданылады.
Оның негізгі мақсаттары:
➢ Өндірістің қаупі көлемін анықтау;
➢ Өнім өткізуден түскен ... ... ... ... ... ... ... деңгейін есептеу;
➢ Өткізудің қаупті бағасын есептеу болып табылады.
“Рентабельділік шегі” – кәсіпорынның қаржылық жағдайын оңтайландырудың
маңызды ... бірі ... ... ... ... оны ... ассортиментін қалыптастыруда, баға белгілеуде және тиімді ... ... ... болады.
Осылайша, бұл іс-шараны жүргізу біздің кәсіпорын үшін өндірістің қаупті
көлемін анықтауға және өткізудің ... ... ... өте ... ... келгенде, әрбір ұйымның жиынтық көрсеткіші табыс түсімі болып
табылады яғни өндірістің және айналымның қаржылық ... ... ... нәтижелі көрсеткіші. Сонымен табыс дегеніміз – өнім сатудан
және ... ... ... ақша кіріс, ал оның өндіруге және сатуға
жұмсалған шығындардың айырмасы таза табысты ... ... ... ұйымның бюджет алдындағы, банктер мен басқа
да ұйымдар ... ... ... ... табыс ұйымның
өндірістік және қаржылық қызметін бағалаудағы ... ... ... Ол оның ... ... мен ... ... сипаттайды.
Табыс бойынша авансталған қаржылардың қайтарымдылық деңгейі мен осы ... ... ... ... ... Экономикалық
категория ретінде табыстылық ұйымның тек қана ... ... ... сатумен қызметі үшін ақшалай өндіріп алынған қаржымен
өтеу қабілеттілігін ғана ... ... ... ... ұлғайтуға және
дамытуға, жұмысшылардың мәдени-тұрмыстық дәрежесін арттыруға қажетті пайда
алатындығын да ... ... ... ... ... ... мақсаты-
максималды түрде табыс табу болып келеді. Осы ... ... ... ... ... (БӨ) «ҚазМұнайГаз» «ӨзенМұнайГаз» филиалы ЖШС «ӨЭМ»
компаниясының табысының есебімен таныстық және ... Бұл ... ... ... ... көзі – мұнайды бұрғылауға және
өндеуге, мұнай – газ өңдіру ... ... және іске ... ... жабдықтарды жасауға қажетті энергиямен қамтамасыз ету және
жабдықтаумен айналысу болып табылады.
Үшінші бөлімде АҚ ... ... (БӨ) ... ... ЖШС ... ... абсолютті және ... ... ... ... және ... арттыру жолдары
қарастырылып кетті. Яғни кәсіпорынның өнімді өткізуден түскен ... ... оның ... ... ... әсері, авансталған капиталдың
табыстылық деңгейдегі болған ауытқуға, активтер айналымдылығы мен қызмет
көрсету ... ... ... ... ... ... ... деңгеінің өзгеру факторларының есебі, жекелеген
факторлардың өндірістік қорлардың табыстылық деңгейіне ... ... ... тізбектеп ауыстыру әдісі талданды. ... ... ... ... ... ... ... табыс көлемін –121955 теңгеге
төмендеткені көрінеді. Өнімді өткізуден түсетін табыс 1341512 теңгені емес,
–121955 теңгеге аз, яғни 1219557 ... ... ... еді. Бұл ... ... 204326 ... ... Дегенмен кәсіпорынның қаржылық жағдаы
жаман емес. Қаржылық тұрақтығы жағынан кәсіпорын сыртқы ... ... Оған ұзақ ... ... ... ... бола ... тағы бір негізгі проблемаларының бірі – ... ... ... ... түскен түсім артқанына
қарамастан кәсіпорын шығын шегуде. ... ... ... өндіріс
рентабельділігінің төмендегенімен және соған қатысты шығындардың өсуімен
түсіндіріледі.
Сонымен қатар кәсіпорынның ... ... ... ... ... ... қаржылық жақсарту бойынша іс-шаралар негізгі үш
проблеманы шешуге бағытталады: кәсіпорын қызмет көлемін ... ... ... қызмет көрсету сапасын жақсарту ... ... ... ... ... ... ... шешкен жағдайда оның табыстылығы
арта кететіні анық.
ГЛОССАРИЙ
Табыс – ... ... ... ... ... ... ... даму негізін құрайтын қаржылық нәтиже.
Табыстың өсуі – ұйым ... өзін ... ... ... ... ... қалап, өндірісті ұлғайту негізін қалыптастырады.
Есеп саясаты – бұл нормативті актілермен бақыланатын есеп жолдары ... ... ... ... қызметінің ерекшеліктерін ескеретін,
екіншіден, есептің тәжірибелік ережесінің кіріспесі.
Шығыс – есепті кезеңдегі активтердің есептен шығарылуы және ... ... ... ... ... ... капиталдың кемуіне
әкелетін міндеттемелердің көбеюі.
Актив дегеніміз – өнеркәсіптің бақылауындағы ... ... ... ... болашақта экономикалық түсім күтіп отырған
ресурстар.
Пайыздар (марапаттау) – несие алушынын ақша капиталын ... ... ... ... ... ... бір ... жағдайлардағы түскен табыстар – шаруашылық қызметтегі апаттық
жағдайлар нәтижесінде пайда ... ... ...... ... ... ... тапқан
табыс есеп беруде кірісі мен шығысына негіздеп кіргізу.
Табыстылықтың абсолютті көрсеткіші – бұл ... ... ... шегі – ... қаржылық жағдайын оңтайландырудың
маңызды бағыттарының бірі болып табылады.
Тану – элементтердің бірінің анықтамасына сәйкес келетін және ... тану ... ... ... бапты балансқа немесе пайда және
зиян жөніндегі есептілікке қосу үрдісі ... ... ...... ... ... ... болуы мен
оларға қарсы қойылған бүкіл капитал.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... Кодексі, алматы, 2007ж.
2. « Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» 2007-жылдың ... ... ... ... Қазақстан Республикасының « Салық және бюджетке төленетін басқа да
міндетті төлемдер туралы» Салық кодексі (01.01.2008 жылға өзгерістер мен
толықтырулар)
4. «Типтік ... ... ... ... ... ... Алматы, 2007ж.
5. Халықаралық қаржылық есептілік стандарттары, алматы, 2006ж.
6. Ұлттық ... ... ... ... ... ... К.Ш., ... Э.Т., Жұмағалиева Ж.Г. Кәсіпорынның қаржылық
жағдайын талдау / Оқу құралы. – ... ... 2001 ... ... А.Д., ... Р.С. ... финансового анализа. - М.: ИНФРАМ,
1995.
9. «Финансовый учёт и отчетность в соотоветствии с МСФО» Тулешова ... ... К.К. ... есеп ... және ... ... ... бухгалтерлік есеп» Радостовец В.К, Габдуллин Т.Ғ.
Радостовец В.В. Шмидт О.И.., Қазақстан-орталық аудиті тәуелсіз аудиторлық
компаниясы. Алматы – 2003
12. «Аудит и ... ... ... ... К.Ш. ... ... З.К., Алматы 1998. Қаржы-қаражат.
13. «Анализ хозяйственной ... ... » ... В.В. ... ... ... 2000 ... «Бухгалтерлік есеп» Баймуханова Алматы- 2005
15. «Бухгалтерский учет в ... ... Г.Н., ... ... Л.А. Анализ финансовой отчетнсоти: теория, ... с ... ... ... ... ... ... Назарова В.Л. Шаруашылық субъектілеріндегі бухгалтерлік есеп. Алматы,
2005ж
19. Сейдахметова Ф.С. Қазіргі замандағы ... ... ... ... Б. ... Х.Андерсон, Д. Колдуэлл Принципы бухгалтерского
учета.М.:Финансы и статистика,2002.-496с.
21. Савицкая Г.В. Анализ хозяйственной деятельности предприятий
АПК:учебник.Минск:Новое знание,2004.-736с.
22. ... К.Ш. ... ... отчетности. Алматы:Экономика, 2009.
-----------------------
Қызмет көрсету көлемін арттыру арқылы табыстылықты арттыру резервтері
Өзіндік құнды төмендету арқылы табыстылық сомасын арттыру резервтері
Қызмет көрсету сапасын жақсарту ... ... ... ... ... ... ... шығару көлемін арттыру
Өнімнің өзіндік құнын төмендету
Бағасын өсіру
Тауарлы өнім сапасын арттыру
Табысты саудаға шығару
Қолайлы мерзімде ... ... ... резерві

Пән: Бухгалтерлік іс
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Банктің қызметіндегі табыстар мен шығындардың сипаттамасы20 бет
Ақсуатқа ТОБЖ өңдеу62 бет
Күрішім- Зайсан-Аксуат аймағына ТОБЖ өңдеу71 бет
Қазақстан Республикасындағы аудиттің қалыптасуы70 бет
Қаржылық есептілікті талдау74 бет
Ұйымның табыстарының есебі мен аудиті74 бет
"Қазақстан Республикасында жеке табыс салығын құру және алу қағидалары"48 бет
: резидент еместердің табыстарының салық есебі3 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Семей жолдары» ЖШС-тың жылдық жиынтық табысы30 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь