Қазақстанда қалалардың қалыптасуы мен олардың орналасу ерекшеліктері

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1 ҚАЗАҚСТАНДА ҚАЛАЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ОЛАРДЫҢ ОРНАЛАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7
1.1 Қазақстан қалаларының теориялық сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 7
1.2 Кіші және орта қалалардың қалыптасу кезеңдері мен аймақтық орналасу ерекшеліктерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
13
1.3 Қазақстаннның кіші және орта қалаларының дамуының әлеуметтік.
экономикалық саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
19

2 ҚАЗАҚСТАННЫҢ КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

28
2.1. Қазақстанның кіші және орта қалаларының қазіргі даму жағдайы мен өндірістік инфрақұрылымына талдау жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.2 Арал қаласының әлеуметтік.экономикалық қалыптасуы мен даму жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
28
36
2.3 Арал қаласының әлеуметтік.экономикалық дамуын реттеудің қолданыстағы әдістерін талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
48

3 КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК.ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН РЕТТЕУ ӘДІСТЕРІН ДАМЫТУ МЕН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.1 Кіші,орта қалалардың дамуын жетілдірудің қолдаудың негізгіжолдары мен мақсаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
3.2 Кіші, орта қалалардың әлеуметтік.экономикалық дамуын реттеу әдістерін жетілдіру жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .


59

59

71
75
79
Қазіргі қазақстандық ғылымда Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық проблемаларына деген қызығушылық артып отыр. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық проблемаларын зерттеуге деген қызығушылықтың артуының себебі, қазіргі таңда Қазақстан осыларға ұқсас процесстерді бастан кешіруде. Ғасырлар тоғысында еліміз экономикалық, саяси және әлеуметтік өмірді жылдам қарқынмен реформалаудың жолына түсті, дамудың басты бағдары ретінде әлеуметтік нарықтық мемлекет, рухани қайта өрлеу мен белсенді шығармашылық тұлға таңдалды. Өткен ғасырдың соңғы он жылдығынан бері ел экономикасын бүгінгі заман талаптарына сәйкес дамыту шаралары жүргізіліп, нарықтық шаруашылықтың ұлттық жобасын құрудың белсенді ізденістері атқарылуда.
Қазақстандағы кіші және орта қалаларының дамуы республиканы социалистік жаңғырту және өндірістік салалардың негізгі қорын құру арқылы жүзеге асырылды.
Жалпы республика қалаларының географиялық жағдайлары олардың барлығының көліктік тораптар болып табылатынымен ерекшеленеді. 90 жылдарда Алексеевка, Ерейментау, Булаево, Есіл, Ақсай сияқты өндірістік-көліктік қалаларда пайдалы қазбаларды игеру мен өңдеу жұмыстарының қысқарылуына байланысты жұмыс күштерінің босатылуы орын тапты, ол өндіріс пен көлік салаларындағы қамтылу қатынасын кәдімгідей өзгертті. Егер 1980 жылдың мәліметтері бойынша бұл қалалар өндірістік-көліктік қалалар санына жатса, 90-шы жылдары олар жәй ғана көліктік қалалар болып қалған.
Қазақстандық қалалардың көбісінің ауыр индустрия орталықтары болып табылатындығын (көмір өндіру, таукен өндірісі, мұнайхимия, қара және түсті металлургия), әрі олардың өндірістік сипаттамасын ескере отырып, ауыр индустрия орталықтары болып табылатын қалалар тобын айырып бөлуге болады. Өйткені бұл қалалардың тұрғындарының қамтылуы құрылымында өндірістік өнеркәсібінде ауданды ұйымдастыру мәнін құрайтын жеңіл және тамақ өніркәсіптерінде, құрылыс заттарын өндіру өнеркәсіптерінде қамтылғандар бөлігі аздау.
Қазақстандағы жаңа қалалардың (оның басым бөлігі кіші қалалар) санының өсуі аумақта тың (ауылшаруашылық) және өндірістік игеру ісінің қарқындылығымен байланысты деп айтуға болады. Бұл қалалардың экономикасында Қазақстанның ауыр индустрия салаларының әсіресе қара және түрлі-түсті металлургия, отын, химия және мұнайхимиялық өндіріс, электрэнергетиканың үлес салмағы басым болды. Оның үстіне жеке қалалар немесе қалалар топтамасы бүкіл Қазақстанның белгілі бір өнімінің жартысынан көбін өндірді. Алайда, Кеңес Одағының күйреп, нарықтық қатынастарға көшу кезеңінде Қазақстанның кіші қалаларының экономикасы өзінің маңыздылығын төмендетіп, құлдырау жағдайына ие бола бастады.
1. Закон РК « О прожиточном минимуме» от 16 ноября 2005г.№ 474-1 ЗРК // Казахстанская Правда 19 ноябрь, 2005г.
2. Закон РК «О государственной адресной социальной помощи » от 17 июля 2001г. № 246-11 // Казахстанская Правда 10 август 2003г.
3. Правила определения совокупного годового дохода лица, претендующего на получение адресной социальной помощи, 2002г. 13 февраль, приказ № 31-П // Бюллетень Министерства труда и социальной защиты РК, 2002г. №6.
4. Назарбаев Н.А. Основные направления внутренней и внешней политики на 2006г. Послание Президента народу Казахстана 4 апреля 2006 года // Правительственный бюллетень 2006г., №2 .
5. Отчет о человеческом развитии 2000года РК // ПРООН – Алматы 1998г.
6. Уровень жизни населения в Казахстане / Под ред. А.А.Смаилова - Алматы 2007г. 188с.
7. Шокаманов Ю.К. Человеческое развитие в Казахстане: методология измерения и анализ / Шокаманов Ю.К. - Алматы 2003г. 372с.
8. Шокаманов Ю.К. Тенденции человеческого развития в Казахстане / Шокаманов Ю.К. - Алматы 2003г.348с.
9. Коргаспаев Ж.К. Казахстанское село: современные тенденции, проблемы развития / Коргаспаев Ж.К., Жарекешев Х.Б., Омаров Н.А. - Алматы 2006г. 230с.
10. Ахмамедов А.О. Проблемы и направления повышения уровня жизни сельского населения Туркменской ССР / Ахмамедов А.О. - Ленинград 2002г.
11. Нарибаев К.Н. Өтпелi кезеңдегi әлеуметтiк-экономикалық дамуды болжау мәселелерi / Нарибаев К.Н. – Алматы, Казақ Университетi 2001ж.
12. Симоненко В.Д. Семейная экономика / Симоненко В.Д. – Москва, Вита-Пресс 2002г. 192с.
13. Сүндет ұлы Ж. Әлеуметтiк –экономикалық дамуды болжау және жоспарлау / Сүндет ұлы Ж. – Алматы, Ғылым 2005ж. 104б.
14. Бекбенбетов Б. Социально-экономическое положение сельских жителей в пореформенный период / Бекбенбетов Б. – Тараз 2007г.
15. Абуов К.К. Системный анализ в экономике сельского хозяйства / Абуов К.К. – Ақмола 2007г. 103с.
16. Есиркепов Т. Государственное регулирование аграрного сектора в условиях перехода к рыночной экономике / Есиркепов Т., Зиябеков Б. – Алматы, Ғылым 2002г. 196с.
17. Есполов Т.И. Эффективность агропродовольственного косплекса Казахстана / Есполов Т.И. – Алматы – Ғылым 2002г. 448с.
19. Есентугелов А. Сельское хозяйство Казахстана: проблемы, пути их решения / Есентугелов А. – Алматы 2001г.
20. Әлiпбай С. Iрi ауылдар, жаны сiрi ауылдар / Әлiпбай С. Iрi ауылдар, жаны сiрi ауылдар// Егемен Қазақстан 22 қаңтар 2002ж.
21. Берешев С.,Можарова В., В.Пак.,А. Курасова Совершенствование анализа уровня жизни населения в казахстане / Берешев С.,Можарова В., В.Пак.,А. Курасова Совершенствование анализа уровня жизни населения в казахстане//Труд в Казахстане. 2002г.№3.
22. Искаков Н Индекс человеческого развития и система социальной защиты населения на региональном уровне / Искаков Н Индекс человеческого развития и система социальной защиты населения на региональном уровне//Аль-пари. 2005г. №4-5,175c.
23. Можарова В. Теоретические аспекты исследовании системы жизнеобеспечения в Казахстане /Можарова В Теоретические аспекты исследовании системы жизнеобеспечения в Казахстане //Труд в Казахстане 2006г.№11, 245с.
24. Нурланов А. Борьба с бедностью и безработицей: опыт, проблемы, пути решения / Нурланов А. Борьба с бедностью и безработицей: опыт, проблемы, пути решения // Труд в Казахстане 2007г.№6.
25. Савченко П. Уровень и качество жизни: понятия, индикаторы, современное состояние в России / Савченко П., Федорова М., Шелкова Е. Уровень и качество жизни: понятия, индикаторы, современное состояние в России // Российский экономический журнал 2000г.№7.
26. Берешев С. Районные коэффициенты: за и против / № Берешев С. Районные коэффициенты: за и против // Труд в Казахстане 2003г.№2,3,4.
27. Шокаманов Ю.К. Оценка бедности населения на районном уровне / Шокаманов Ю.К. Оценка бедности населения на районном уровне // Экономика и статистика 2001г.№1.
28. Кривко Н. Оценка уровня бедности в Республике Казахстан / Кривко Н. Оценка уровня бедности в Республике Казахстан// Экономика и статистика 2002г.№2.
31. Темирова Ж. Анализ и проблемы социальной защиты населения/ Темирова Ж. Анализ и проблемы социальной защиты населения // Транзитная экономика 2003г.№1.
29. Гайсина С. Социально-экономические проблемы становления среднего класса в Казахстане / Гайсина С. Социально-экономические проблемы становления среднего класса в Казахстане // Рынок труда 2003г, №9.
30. Касымбекова Н. Кедейшiлiктi жою дамуымыздың басты көрсеткiшi болмақ / Касымбекова Н. Кедейшiлiктi жою дамуымыздың басты көрсеткiшi болмақ// Түркiстан 2002ж. 17 қазан.
31 Қазақстан өңірлерінің демографиялық жылнамалығы. Статистикалық жинақ. Редакциясын басқарған Б.Сұлтанов / Алматы. 2006. - 548 бет.
32 Развитие и размещение промышленности в малых и средних городах Казахстана. – Алма – Ата : Наука. 1998. – 175 с. Ответ. Ред. У.Б.Баймуратов.
33 Государственная программа поддержки малых городов РК. 2003 г.
34 Юрицын В. Большие проблемы малых городов. Новости недели, № 22, 5-11 июня 2002 г.
35. Программа поддержки малых городов Жамбылской области. 2005 г.
36. Қарағанды облысы аймақтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайы: салыстырмалы талдау. 2005 ж.
37. www.oblstat.kz
38.Чуланова 3. Проблемы развития малых агропромышленных городов Казахстана. / Аль Пари, № 2-3, 2007. - С. 27.
39. Кириллова Т. Сопротивление материала. /Новости недели, № 2 15-21 января 2007 г.
40. Казахская краткая энциклопедия в 4-х т., Т.2. Алма-Ата: Гл. ред. Казах, энциклопедии, 2002. - 608 с.
41. Туркестан: решение социальных проблем // Казахстанская правда, 2007, 22 января.
42. Кайсарова В.П. Городское управление: Учебное пособие. – СП б.: ОЦЭ и М., 2003. – 112 с.
43.Статистический ежегодник Казахстана. 2008. - С. 68, 174.
44. Еңбекшіқазақ ауданының әлеуметтік – экономикалық дамуы. 2009 жылдың қаңтары.
45. Нургисаев С. У. «Экономическая безопасность депрессивного региона» // Алматы: НИЦ «Ғылым», 2003.
46. Баяндин М. «Проблемы упрвления социально – экономическим развитием регионов» // Поиск – 2005, № 4-5.
47. Дузбаева М. «Стратегия социально – экономического развитие региона» // Транзитная экономика – 2004, №6, 267с.
48. Смағұлова Г. С. «Аймақтық экономиканы басқару мәселелері» Оқу құралы // Алматы: Экономика, 2005.,169бет.
49. Реформирование экономики Казажстана: проблемы и их решения // Под ред. М.Б.Кенжегузина, Алматы, 1997.
50. Бурак П. Региональные программы социального развития в условиях формирования рынка.// Российский экономический журнал. 1996. №3.- С.18-25.
51. www.stat.kz-Қазақстан Республикасының статистика Агенттігі
        
        МАЗМҰНЫ
беттер
|КІРІСПЕ…................................................................|3 |
|............................................. | |
| | |
|1 ... ... ... МЕН ... ... | ... ... | ... Қазақстан қалаларының теориялық сипаттамасы |7 ... | ... Кіші және орта ... ... ... мен ... орналасу| |
|ерекшеліктерін |13 ... ... | ... ... кіші және орта ... ... ... | |
|экономикалық |19 ... ... | |
| | |
|2 ... КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ... ... | ... ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН | ... ... | ... ... кіші және орта ... ... даму жағдайы мен | |
|өндірістік инфрақұрылымына ... |28 ... |36 ... Арал ... ... ... мен даму жағдайын | |
|талдау..................................................................| ... | ... Арал ... әлеуметтік-экономикалық дамуын реттеудің қолданыстағы| |
|әдістерін |48 ... ... | |
| | |
|3 КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ... ... ... ... | |
|ӘДІСТЕРІН ДАМЫТУ МЕН ... | ... ... | ... ... ... дамуын жетілдірудің қолдаудың негізгіжолдары |59 |
|мен | ... ... |75 ... ... орта ... әлеуметтік-экономикалық дамуын реттеу |79 ... ... | ... ... | ... ... | ... | ... | ... қазақстандық ғылымда Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық
проблемаларына деген ... ... ... ... ... ... ... деген қызығушылықтың артуының себебі,
қазіргі таңда Қазақстан ... ... ... бастан кешіруде.
Ғасырлар тоғысында еліміз экономикалық, саяси және ... ... ... реформалаудың жолына түсті, ... ... ... ... ... ... рухани қайта өрлеу мен белсенді шығармашылық
тұлға таңдалды. Өткен ... ... он ... бері ел ... ... талаптарына сәйкес дамыту шаралары жүргізіліп, нарықтық
шаруашылықтың ұлттық жобасын құрудың белсенді ізденістері атқарылуда.
Қазақстандағы кіші және орта ... ... ... ... және ... ... ... қорын құру арқылы жүзеге
асырылды.
Жалпы республика қалаларының географиялық жағдайлары олардың ... ... ... ... ... 90 ... ... Булаево, Есіл, Ақсай сияқты ... ... ... ... мен өңдеу жұмыстарының қысқарылуына байланысты
жұмыс күштерінің босатылуы орын тапты, ол ... пен ... ... ... кәдімгідей өзгертті. Егер 1980 жылдың мәліметтері бойынша
бұл қалалар өндірістік-көліктік қалалар санына жатса, 90-шы ... ... ғана ... ... ... қалған.
Қазақстандық қалалардың көбісінің ауыр индустрия орталықтары болып
табылатындығын (көмір ... ... ... ... қара және түсті
металлургия), әрі олардың ... ... ... отырып, ауыр
индустрия орталықтары болып табылатын қалалар тобын айырып бөлуге болады.
Өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру мәнін құрайтын жеңіл және тамақ
өніркәсіптерінде, құрылыс ... ... ... қамтылғандар
бөлігі аздау.
Қазақстандағы жаңа қалалардың (оның басым бөлігі кіші ... ... ... тың (ауылшаруашылық) және өндірістік игеру ... ... деп ... болады. Бұл қалалардың экономикасында
Қазақстанның ауыр индустрия салаларының әсіресе қара және ... ... ... және ... ... ... ... басым болды. Оның үстіне жеке қалалар немесе қалалар ... ... ... бір ... жартысынан көбін өндірді. Алайда,
Кеңес Одағының күйреп, нарықтық қатынастарға көшу ... ... ... экономикасы өзінің маңыздылығын ... ... ие бола ... ... ... заңдылықтарды экологиялық ортаны және ... ... ... ... ... ... мен ... тиімді пайдалану мәселелері ... ... ... ... оның ... ерекше бола тұрғанына ... ... даму ... ... деп ... болады.
Қаланы бөлек құрылым ретінде қарастырсақ, оның өзіне тән ... бар ... және ... ... жүйе ... қажет. Бұл жерде біз қаланың жеке организм ... ... ... ... Бұл ... түрлі профильді әрі деңгейді өндірістер
шоғырланып, бір-бірімен қарым-қатынаста өмір сүріп жатыр, бұл жерде өзіндік
инфрақұрылымдық орта ... ... ... ... ... ... мен ... құрылған. Олай болса қала жекеменшіктің
дербес объектісі болып табылады .
Қалалық ... өмір сүру ... ... ... ... ... ... уақытын үнемдеу қажеттілігі ғылыми-
техникалық прогресстің әр еңбек адамына қойған шарттарымен белгіленеді.
Оған қоса бұл ... ... өзі ... ... ... ... – жаңа ақпаратты қабылдау реакциясының жылдамдығы, ... ең ... ... білу және т. б. ... жағдайдағы уақытты
үнемдеу өмір ... ... ... ... факторымен
байланысты - әлеуметтік-тұрмыстық ... ... ... ... ... ... даму деңгейінің жетілгендігі
азаматтардың күнделікті отбасылық-тұрмыстық шаруаны жеңілдете ... ... бос ... ... ... ... үнемдеу еңбек
өнімділігі базасының өсуінің арқасында жүзеге асырылады. Бұл ретте ... ... алып ... ірі ... ... өнімді еңбек
ондағы өндіріс пен қоныстанудың тым шоғырлануын шектеуді қамтамасыз етеді.
Шағын қалаларда бұл ... ... ... ... жағдай туғызады –
қамтылу мен өндіріс құрылымын кеңейту, әлеуметтік қызмет көрсету ... ... ... және ... ... Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өз жолдауында:
«Бүгінгі таңда тұтас алғанда еліміздегі ... ... ... ... ... ... ... экономикалық қызметін
жандандыруға, сондай-ақ өңірлердің ... ... ... ... осы ... даму стратегиясы қажет. Мұны бәрі де
Қазақстанның 2015 жылға дейінгі аумақтық даму ... ... - деп атап ... ... ... республиканың кіші қалаларына жаңа дем беру үшін ... ... ... және ... үшін арнайы мемлекеттік бағдарлама
қажет. Ал мұндай бағдарламаны жасау үшін ең ... кіші ... ... ... ... ... және
экономикалық аясының инфрақұрылымдық қалыптасу ерекшелігін жан-жақты
сараптау қажет. Бұндай жан-жақты ... ... он ... ... ... әлеуметтік-экономикалық және демографиялық жағдайдың
тамырын анықтау мүмкіндігін береді.
Бұл мәселені зерттеу маңыздылығы оған қоса кіші ... ... ... ... ... мәселелерін шешу мақсатында
сандық, әлеуметтік, ұлттық, білім құрылымдарының өткен ... ... ... ... ... ... ... мәселелердің бәрі диссертацияның ең ... және ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық, демографиялық және мәдени дамуын
зерттеу бүкіл Қазақстан экономикасының тұрақты өсу ... ... Сол ... кіші ... ... бүкіл мемлекеттің
әлеуметтік және экономикалық ... ауру ... деп айту ... және де ... дамуын зерттеусіз, әлеуметтік-экономикалық
мәселелерді сараптаусыз ... ... ... ... ... ... жоғарыда айтып кеткендерді қорытындылай келе, біз зерттелініп
отырған мәселенің ғылыми және тәжірибелік маңызының зор ... ... - ... ... өзекті екенін айта аламыз.
Мәселені зерттеудің қаншалықты пысықталғанын қарастырудан бұрын ... ... ... ... ... ... Демографтар мен экономистер
қалалар дамуы мен қалалық тұрғындар ... кең ... ... және ... даму ... ... қоныстау
жүйесіндегі рөлінің маңыздылығы жайлы кеңес ғалымдарының көптеген
жұмыстарында ... келе ... ... ... ... даму ... ... зерттеушілер кең зерттегенін
айтуға болады. Алайда бұған қатысты көп ... әлі ... ... шынайы
зерттеулерде тұжырымдық позицияға ие болмаған. Мысалға қазақстандық ... қана ... және ... ... ... Қазақстанның кіші
қалаларының әлеуметтік-экономикалық және демографиялық дамуының мәселелері
тіпті зерттелмеген. Дегенмен де, ... ... ... ... ... кіші ... қосатын үлесі мол. Сондықтан
бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі олардың даму ...... ... ... ... ... кіші және орта ... әлеуметтік-экономикалық даму
жағдайы мен оларды талдау мәселесін теориялық тұрғыдан зерттеп, оған әсер
ететін ... ... және ... ... ... ... негізгі
бағыттарын жетілдіру үшін ұсыныстар жасау – ... ... ... ... Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін мынадай міндеттер қойылды:
– Қазақстанда кіші және орта ... ... ... ... ... ... беру;
– Қазақстанда кіші және орта қалаларды қоныстандыру құрылымының
қалыптасу ... ... ... ... кіші және орта қалалардың экономикалық даму ерекшеліктері мен ... ... ... ... ... республикадағы кіші және орта қалаға тоқтала отырып, оның әлеуметтік
және экономикалық жағдайын талдау;
... ... ... Арал ... ... ала отырып,
кіші қаланың әлеуметтік-экономикалық дамытудың басты бағыттарын
негіздеу.
Зерттеудің теория-әдістемелік негізі ... осы ... ... ... орта қалалардың әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері мен ... ... ... ... ... және шет ... ғалымдардың
фундаменталды еңбектері танылады. Зерттеудің ақпараттық базасын ҚР
үкіметінің бағдарламалық ... ... және ... ... ҚР
статистика Агенттігінің кіші және орта ... ... ... ... да ... және нұсқаулық материалдар құрады.
Методологиялық аппарат келесі зерттеу әдістерін қосқан: ... ... ... ... ... ... салыстырмалық-тарихи және нақты-экономикалық.
Дипломдық жұмыс барысында ғылыми жаңалық ретінде мынадай нәтижелер
алынды:
... ... ... ... ... кіші және ... ... құрылымын айқындалды;
– әдістемелік ережелерді жинақтап, қорытындылау негізінде кіші қала
және орта ... ... ... рөлі мен ... ... ... ... талдау жасай отырып кіші және орта қалалардың
әлеуметтік-экономикалық дамуының тұжырымдамалық негізі мен ... және ... ... мен ... ... ... кіші және орта ... экономикалық және әлеуметтік
инфрақұрылымын дамыту динамикасына, ... және ... ... ... ... ... негізінде олардың даму
тенденциясы анықталды;
– Қызылорда облысы мен Арал ауданы, ... ... ... Арал қаласының әлеуметтік-экономикалық даму бағыттары
белгіленді.
1 ҚАЗАҚСТАНДА ҚАЛАЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ОЛАРДЫҢ ОРНАЛАСУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
1.1Қазақстан қалаларының ... ... ... және орта ... дамуы республиканы социалистік
жаңғырту және өндірістік салалардың негізгі қорын құру ... ... Оның ... ... бай табиғи қорларын игере жүріп,
тұрғындар саны 20 мыңға жуық шағын қалалардан тұратын, ... ... үлес ... 62,6% ... ... ... құрылымы
қалыптасты.
Әкімшілік сипаттағы республикадағы иерархиалық типтегі ... ... ... ... ... ... облыстық орталықтар, аудандық
орталықтар, басқа қалалар. Белгіленген иерархиалық түрлерді дәстүрлі
қалалардың ... ... ... ... ... ... Кесте – Қазақстан қалаларының әкімшілік дәрежесі мен ... ... ... ... ... ... | | ... ... | | |
| ... |аудандық |басқа | ... ... |- |- |16 |5 |21 ... |- |- |21 |8 |29 ... |- |1 |2 |9 |12 ... |- |9 |1 |2 |12 ... |- |7 |- |- |7 ... ... |1 |2 |- |- |2 ... |1 |18 |40 |24 |83 ... ... У.М. ... в системе расселения Казахстана: ... ... - ... ... 2006, 216 с. |
Берілген көрсеткіштер ... ... кіші ... ... ... ... ... атқаратынын, ал тұрғындар саны 100
мыңнан асатын 85% - ... ... ... ... ... ... сыныптамасынан көріп отырғанымыздай республикада ірілігі және
иерархиалық ... ... ... ... бір-бірінен айырмашылығы көп
қалалардың күрделі көп сатылы жүйесін құрайды. Б. С. ... ... және ... Ысқақов Қазақстанға қосымша орындап шыққан кезеңдер бойынша әдістемесіне
сәйкес Қазақстан қалаларының ... ... ... ... ... тұрпаттық халық ... ... ... ... ... ... – материалды өндіріс
(материалды ... ... және ... сала ... ... сала).
Атап өтілген көрсеткіштер негізінде қалалардың екі іріленген түрін
айрықша атап өтуімізге болады.
1) кешенді ... ... ... ... өндірістік емес материалды сала қатынасы 65-75 және 35-25% шектеуінде
орналасқан);
2) кешенді емес қалалар (материалды ... ... ... емес ... сала ... кешенді қалаларға қойылған
шектемелерден жоғары немесе төмен) [26].
Келтірілген салалар бойынша ... ... ... ескере
отырып, қаланың атқарымын анықтаудың шарты деп халықшаруашылығының ... ... ... ... болады. Бұл көрсеткіштерден өндірістік және
көліктік функциялары едәуір дамыған қалаларды бөлуге болады.
Қазақстандық қалалардың көбісінің ауыр ... ... ... (көмір өндіру, таукен өндірісі, мұнайхимия, қара және ... әрі ... ... ... ... отырып, ауыр
индустрия орталықтары болып табылатын қалалар тобын айырып бөлуге болады.
Өйткені бұл ... ... ... ... ... ауданды ұйымдастыру мәнін құрайтын жеңіл және ... ... ... ... ... ... аздау.
Материалдық өндіріс саласында, ... ... ... және ... да материалдық өндіріс ... ... ... ... ... тұрпаттық белгілері бойынша
Қазақстанда қалаларды келесі түрлерге біріктіруге болады [37].
1-і түр. Алматы – маңызды ... ... және ... түр. ... ... ... ... көпфункциялы орталықтар
(Көкшетау, Қостанай, Петропавл, Талдықорған, ... ... Бұл ... даму ... ... емес, тұрғындар саны 100-250 мың адам
құрайтын облыстық орталықтардың алтауы кірді.
3-і түр. ... ... ... ... ... – оған қоса ауыр ... машинақұрылысы, металөңдеу,
химиялық өндіріс сияқты салалары басым жетекші әкімшілік, экономикалық және
мәдени орталықтар. Бұл топ ірі ... ... ... саналатын
облыстық сегіз орталықты қамтиды (Арқалық, Ақтөбе, Жамбыл, Қарағанды,
Павлодар, Өскемен, ... ... түр. ... ... ... ... кешенді көпфункциялды
орталықтар. Бұл топ құрамы басқаларға қарағанда аз – ... ... ... ... ... ... ... олардың халық-шаруашылық
құрылымы ... ... ... ... өндірістік дамудың
деңгейінің төмендігімен ерекшеленеді.
5-і түр. ... ... ... ... – бұл ... ... негізге алып, кешенді даму жолымен келе жатқан қалалар. Бұл ... қала ... ... ... 5-і ... ... ... атқарса,
қалған 5-інің ресми әкімшілік дәрежесі болмаса да олар қосымша орталықтар
болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... топтың ең ірі әрі дамыған қалалары – ... ... ... тұрғындар саны 50-100 мың адам ауқымында.
6-ы түр. Агроөндірістік типтегі ... ... - ... ... ауылды аудандардың аудандық орталықтары. Аталмыш тұрпаттық топқа
аудандық орталық дәрежесі жоқ, алайда 90-шы ... ... ... ірі ауыл ... ... ... ... Қапшағай қаласы да
енді.
Келесі ... ... ... ... емес қалаларын
біріктіреді:
7-і түр. Индустриалды типтегі кешенді емес ... Бұл ... ... ... ... ... дамуға ие болған екі облыстық орталық кіріп
отыр. Қарапайым мысал – ... ... ... ... ... үлестік көрсеткіші 15 жылдың ішінде 19,8 ден 81,8%-ға көтеріліді,
ал бұл өз ... ... ... ... артта қалуына
әкеліп отыр.
8-і түр. ... емес ... ... – бұл ... ... болып
есептелетін және темір жолдар салу барысында пайда ... ... ... ... дейін) аудандық орталықтар (18 қаланың ... саны 50 ... ... және ... саны 50 мыңнан жоғары екі қала – Түркістан,
Щучинск). Бұл қалалардың ... ... ... ... ... ... ... табылады, оның нәтижесінде материалды өндіріс
салаларында қамтылған бөлік саны ... ... ... орташа
көрсеткіштен аз болып отыр. Бөлек ... (бес ... ... ... салаларында қамтылғандар саны республика бойынша орташа
көрсеткіштен едәуір жоғары болып тұр, оны ... ... ... (40-60%) ... ... ... аламыз.
Бұдан басқа атап өтілуге тиіс ... - ... ... ... ... ... ... басым болуы бұл ... ... ... түр. ... типтегі кешенді емес қалалар – барлығы 17. Көлікті
типтегі қалаларға қарағанда бұл ... ... ... ... жоқ (81%) ... ... яғни ... негізінен пайдалы қазбаларды
өндіру және өңдеумен байланысты ... ... ... ... мұнайхимия). Бұл топқа кірген қалалардың ... ... ... ... ... ... түр. ... емес ауылшаруашылық қалалар – жергілікті мәнділіктегі
әкімшілік-шаруашылық ... ... ... Олардың көбі ескі егіншілік
аудандарда орналасқан (Арал, Сарқанд); бұдан басқа бұған минералды-шикізат
қорлары таусылғанына ... ... ... ... ... ... ... т.б.) кіреді. Бұл тұрпаттағы ... ... - ... ... ... ... ... артуына
алып келеген материалды өндіріс салаларының даму деңгейінің төмендігі.
Бұл жерлерде негізінен ауыл ... ... ... ... саны ... ... ... сандарынан 20-30% жоғары болады), құрылыс өндірісі, сауда,
материалды-техникалық жабдықтау мен ... ... ... ... “тізбек” ретінде топтап, түрлі функционалды тұрпаттағы
қалаларды бөлуімізге болады.
1-ші топ. Экономиялық базалары негізінен ... ... ... ... түрдегі кешенді көпфункционалды орталықтар;
– кешендік агроөндірістік қалалар;
– жергілікті кешенді емес ауылшаруашылық ... ... ... ... ... ... салалардың мына
түрлеріне құрылыс индустриясы, саудаға маманданған. Аталмыш қалаларда жеңіл
және тамақ өнеркәсіптерінің өндірістері басым. ... ... ... ... даму ... әрі өндірілетін өнім көлемі әр түрлі
болып ... Дәл осы ... ... осы ... ... ... инфрақұрылымдарының дамуымен үйлестіре
келе гүлдендіруге бағытталған нақты қорытындылар ... ... ... ірілігін ақықтайтын демографиялық дамуындағы ... атап өту ... ... ... ... ... орталықтардан тұратын
кешенді агроөндірістік қалалар орналасқан. Бұл республика аудандарының ... ... ... ... 20-50 мың ... бар ... Кешенді агроөндірістік орталықтар негізінде ауыл шаруашылығының
жер суару және мал шаруашылығымен ... ... ... ... ... шоғырланған. Ауыл шаруашылық өнімдерін қарқындандырудың
арқасында соңғы он ... ... ... экономикалық базасын
дамытуда ауыз толтырарлық серпін орын тауып отыр.
Құрылыс пен ... ... ... ... өңдеу
өндірісінде қамтылу бөлігінің ұлғаюы аталмыш ... ... ... ... ... ... ... ұсынуға алып келді. Оған мысал ... ... ... оның ... негізінен түрлі-түсті металды өндіру және өңдеумен
айналысады. Бұндай қалалардың негізгі ... ... ... ... ал оның ... ... бай ... көлдер, өзендер) қорлармен ... ... ... ... ұдайы дамытуға үлкен мүмкіндіктер ашады, бүгінгі күндері
бұған Щучинск қаласы мысал бола ... ... ... ... ең ... ... емес ... ауылдық әкімшілік аудандар тұр. Бұл қалалардың
негізгі ... - ... ... ... Бұл ... ... ... бесеуі) 20 мың тұрғыннан тұрады.
2-ші топ. Көпфункциялы индустриалды орталықтар – ... ... ... ... облыстық орталықтар келесіні қамтиды:
- Индустриалды түрдегі кешенді көпфункциялы ... (8 ... ... ... ... емес көпфункциялы орталықтар [37].
Аталмыш қалалар түрлері арасындағы принціптік айырмашылық – ... ... емес ... орталықтардың әлеуметтік инфрақұрылымы
дамуының артта қалуы. Олар ... ғана ... ... ... ... орталықтарға айналған. Егер 1-ші топтағы қалалар ... ... ... ... және ... ... қалалар әлі
күнге дейін осы деңгей талабына сай емес. Аталмыш қалалардың ... ... ... ... ... кешенді емес қалалардағы өндірмейтін өндірістегі қамтылу бөлігі
басқа облыстық орталықтарға қарағанда өте төмен - 29%, ал ауыр ... ... ... өте ... – 75%. ... ... ... басқа облыстық орталықтарға қарағанда тұрғындар
санының аздығымен сипатталады (111-ден 190 мыға ... ... ... ... функцияларының дамуына тоқталу қажет, ... ... ... ірі және дамыған әкімшілік-саяси және ... ... ... ... ... ... қамтып отыр.
3-ші топ. Жоғарыда айтылып кеткендей Қазақстан қалаларының басым бөлігі
көліктік ... ... ... бұл ... ... ... Бұл жағдай түрлі иерархиялық деңгейдегі қалалардың
көпфункциялы облыстық қалалар мен түрлі көлемдегі аудандық ... ... ... ... ... ... ... 22-сінің
ішіндегі тек біреуінде ғана әкімшілік дәреже жоқ. Көліктік түрдегі қалалар
түріне мыналар жатады:
- көліктік тұрпаттағы кешенді көпфункионалды ... ... ... ... ... емес қалалар [37].
Көліктік түрдегі қалалар тұрпатындағы облыстық ... ең ... ... ... ... тежеп отырған өнеркәсіп өндірісінің
даму ... ... ... ... ... ... ... екі топтамаға бөлуге болады. Біріншісіне өндірістік инфрақұрылымы
(75% жоғары) және әлеуметтік инфрақұрылымы жеткілікті ... ... ... тоғыз қала: жеті аудандық орталық – кіші қалалар (Тұрғындар
саны 81 ... ... ... ... ... және ... жоқ екі ... қала (Арыс, Шу). Бұл қалалардың барлығы, оған
қоса аудандық орталық ... ... да ... және Шу ... ауыл ... ... оған қарасты ауылшаруашылық аймақта
ауданқұру және қызмет көрсету орталықтары ... ... ... ... емес ... ... ... айырмашылығы
олардағы өндірмейтін салалардың дамуының төмен дәрежеде ... ... ... 10 ... ... ... ... орталық дәрежесі жоқ,
алайда маңызды ауданқұру функцияларын ... ... ... ... ... ... ... болып табылады).7 мыңнан 50 мыңға
дейін тұрғын тұратын ірілігі жағынан әртүрлі болып ... бұл екі ... ... ... сипат олардағы өнеркәсіп өндірісінің ... ... ... ... емес төмен дамығандығында.
4-ші топ. Кешенді және кешенді емес ... ... ... ... қалалар атап өткен басқа топтағы қалалардан ауыр өндірісте қамтылған
тұрғын ... ... ... ... ... бұл орталықтар өзінің біркелкі мамандандырылуымен ерекшеленеді.
Өндірісті тұрпаттағы ... ... ... ... ... 37% ... ... тұрпаттағы кешенді қалалардың тең жартысы – аудан
орталықтары, ал өндірісті ... ... емес ... ... 18% құрайды, яғни өндірістік қалалардың ауданқұру ... ... ... және ... ... ... септігін тигізеді. Өндірістік тұрпаттағы 50 мың ... ... 30 мың) ... бар ... емес ... ... қарағанда
өндірістік тұрпаттағы кешенді емес қалалардың сиректерінде (17 қаланың 3-
і) – тұрғындар саны 30-40 мың ... ... ... ... қалаларда
өндірмейтін өндіріс салалары әлсіз дамыған, ал бұл осы ... ... ... ... ... ұйымы ретінде қалалардың экономикалық функциялары
тұрғындардың қалыптасуы мен өсуіне ... ... ... ... қарап,
экономикалық тұрпаттылыққа бөлу арқылы Қазақстанда тұрғындарды қалыптастыру
қалай өткенін аңғаруға болады. Қазақстан қалаларының өсуінің басты факторы
70-ші ... ... ... ... ... ... болып
табылады. 1970-1979 жылдар аралығының өзінде ... қала ... ...
олардың басым бөлігі өндірістік жаңа қоныстар.
Қарқынды өндірістік өсім ең алдымен Арқалық және ... ... ... ... ... алып ... Бұл қалалардың тұрғын саны 70-80-
ші жылдары 3 және 4 есеге ... Оған қоса ... және ... ... ... айтарлықтай өсті. Бастапқы кезеңде қалалардың
экономикалық дамуының маңызды шарты болып келген өнеркәсіптік ... ... ... ... ... кейіннен
индустриалды және өндірістік тұрпаттағы ... емес ... ... ... өсуін тежеген әлеуметтік, экономикалық,
демографиялық тепе-теңдік бұзылды. Әсіресе бұл ... ... ... ... ... ... тұрпаттағы ірі (тұрғындар саны 250 мың және одан ... ... ... ... Жамбыл, Шымкент, Павлодар,
Өскемен және ... ... ... ... санының (50%-дан да
жоғары) өсуі ... ... алып ... Ауыр
индустрияның дамуымен қатар бұл қалаларда әлеуметтік инфрақұрылым қарқынды
дамыды, бұның нәтижесінде ... ... ... ... ... едәуір қысқаруына алып келді.
Тұрғындар саны 20 мың адам ... ... өз ... ... ... ... ... Осы қалалардың басым бөлігі
ауылшаруашылық ... ... ... ... байланысты
өнеркәсіпті өндірісті дамыту ... ... ... ... ... ... назар аудару қажет [23].
Осылайша Қазақстан ... ... пен ... ... ... ... ... Алайда бұған қарамастан
олардың басым бөлігін өндірістік және аграрлық даму ... ... ... жылдары белсенді дами бастаған тұрғындар саны 50 мың адамнан
аспайтын кіші ... ... Дәл осы ... ... ... ... бірінші кезекте құлдырау жағдайына ұшырады. Бұл бөлімде біз
теоретикалық-әдістемелік талдаулар негізінде, ... ... ... ... ... Кіші және орта ... қалыптасу кезеңдері мен аймақтық орналасу
ерекшеліктерін талдау
Қала мен қала тұрғындарының пайда болуының тарихи шарттылығы қоғамдық
еңбектің ...... ... ... ... Еңбек
құралдарын арықарай жетілдіру базасында өнімді және күрделі қолөнер еңбегі
егіншілік еңбектен аймақтық бөлінуін ... ... ... өндірісі
айналасынан құрылған негізгі (шеберлер, көмекші шебер, оқушылар және т. б.)
және қызмет көрсету (тауар сатып алушы, ... және т. б.) ... ... ... ... ... ... қатынастар түріне қарағанда едәуір дамыған және көп түрлі
тұрпаттағы қалыптастырды, ол өмір сүрудің жаңа ... ... ... ... ... ... тұрғындарының бірлесуінің арқасында қала
тұрғындарының жаңа әлеуметтік ... ... ... ... ... ... мен ... тұрғындардың өмір сүру әдістері мен
мінездемесін саралау арқылы қалалардың ... ... ... ... пен еңбекті капиталистік қоғамдастыру үдерісінің
тереңдетілуі, өндірістік революцияның экономикалық және әлеуметтік салдары
қалалардағы өндіріс пен ... ... ... ... ... және ... аясындағы ең тиімді жағдай ірі көпфункциялы қалаларда
қалыптасты, оларда инфрақұрылым дамып, ... ... ... ... ... мен ... ... кездесе алды. Қала қуатты экономикалық
орталық қана емес, оған қоса өсіп бара ... ... ... ... қосалқы жүйе ретінде қалыптасты. Ірі машина
құрылысы ... ... ... ... ... ... ... отбасылық қарым-қатынаспен, рухани немесе материалды
қажеттіліктердің жоғарғы деңгейімен ерекшеленетін айрықша тап пайда ... ... ... қалалар қоғамның экономикалық, саяси және рухани өмірінің
орталығы әрі прогресстің басты ... ... ... ... ... ... ... қалалардың осы негізгі қасиеттері ... ... ... көріне білді. Сондықтан қаланың
жалпы дамуының заңдылықтарына мыналарды жатқызуға болады: ... ... ... нарықтық қарым-қатынастарды құру және жетілдіру ... ... ... ... өнім ... және өнім ... ... әлеуметтік қажеттіліктер мен тұтынулардың
жоғарғы ... және ... ... қалалардың жетекшілік рөлі, оның
ішінде ауылға ... ... ... ретінде қарастырсақ, оның өзіне тән қызығушылық
түрі бар ... және ... ... жүйе ... ... Бұл ... біз қаланың жеке организм екенін түсіну туралы
айтып отырмыз. Бұл организмде ... ... әрі ... ... бір-бірімен қарым-қатынаста өмір сүріп жатыр, бұл жерде өзіндік
инфрақұрылымдық орта қалыптасып, тұрғындардың өндіріс құрылымына ... ... мен ... ... Олай ... қала ... ... болып табылады [31,32].
Қалаланың және ауылды-қалалық ... ... ... ... ... асырылады. Кенттену процесінің кең ... ... ... демографиялық құрылымдарындағы өндірістік
күштерді орналастыру өзгерістерін қамтыған қалалардың ... ... ... ... процесі, тұрғындардың өмір салты, мәдениеті,
қоныстануы және т. б. кіреді.
Оның негізінде ... және оған ... ... ... ... ... ... шоғырлануының экономикалық
сипаттамадағы факторлары ... ... тек қана ... ... ғана емес оған қоса ауылдық
тұрпаттағы қалалық өндірістік қарым-қатынас және өмір сүру ... кең ... ... ... ... өзіндік
пішіні кіші қалалар дамитын агроөндірістік интеграция болып табылады. Егер
индустрияландыру ірі ... ... ... ... болып табылса,
агроөндірістік интеграция кіші қалалардың ең алдымен ... ... ... ... ... ... бөлу 2009 ... 1 қаңтарына сәйкес 14
облыс пен республикалық маңыздылығы бар екі ... ... (2 - ... ... 168 ... ... ... бар 39 қала, аудандық
мәні бар 45 ... 161 ... және 2336 ... ... 167 ... ауыл ... ... Кесте - 2010 жылдың 1 қаңтарына Қазақстан Республикасының әкімшілік-
аумақтық ... ... |
| ... ... ішінде |
| | ... ... ... ... бар ... |86* |39 |45 ... | | | ... |10 |2 |8 ... |8 |1 |7 ... |10 |3 |7 ... |2 |1 |1 ... ... |2 |1 |1 ... |4 |1 |3 ... |11 |9 |2 ... |5 |4 |1 ... |3 |1 |2 ... |3 |2 |1 ... ... |4 |4 ... |3 |3 |0 ... |5 |1 |4 ... | | | ... ... |10 |6 |4 ... қ.ә. |1 |0 |0 ... қ.ә. |1 |0 |0 ... 1 ... ... бар ... қоса ... 2 Қазақстан|
|өңірлерінің демографиялық жылнамалығы. Статистикалық жинақ.Редакциясын ... ... / ... 2008, 548 бет. ... негізінде |
|жасалды. ... ... 1 ... сәйкес қалалық тұрғындарының үлес салмағы ең көп
облыстар Қарағанды (облыс тұрғындарының жалпы ... 83,8 %), ... %) және ... (65,6%) болып табылды, ал керісінше ауылдық
тұрғындарының үлес салмағы ең көп ...... (70,2%), ... (63,4%) және ... (61,7%) облыстары [41]. Солтүстік-
Қазақстан (қалалық тұрғындар саны 2,3% ... және ... ... ... ... ... 2004 жылы қалалық
тұрғындардың өсуі бақыланды. Қалалық тұрғындардың ең көп ... ... ... ... – 3,7 % және 2,9 %, ... ... (3,3 %), Алматы
облысында (2,0%), Атырау облысында (1,8 %), Оңтүстік-Қазақстан облысында
(1,6%) және ... ... (1,5%) орын ... [41]. ... 84 ... ... саны 200 ... асатын, облыстық әкімшілік-шаруашылық
орталық функциясын атқаратын ірі 13 қалада қала тұрғындарының 50%-нан көбі
немесе республика тұрғындарының үштен бірі ... ... кету ... ... ... пен тұрғындарды қоныстандырудың әркелкілігіне,
әлеуметтік-аймақтық өмір сүру деңгейінің бір қалыпты емес болуына алып
келеді, оған қоса кіші ... ... ... ең көп ... ... ... рөлінің төмендеуі орын табады.
Кенттену әлеуметтік-экономикалық феномен ретінде ... ... ... болуына алып келгендігін айтпай кетуге ... ... ... ... өмір ... рөлін ауылды, ауылдық өмір салтын
біртіндеп ығыстыруға дейін ... және ... түбі ... ... деп ... ... келіспеуге болмайды [1,2,3].
Әрине де кенттенудің ықпалымен ауылды жерлерде де ілгерілеу байқалуда,
дәлірек ... ... ... ... және әлеуметтік қызмет көрсету
салаларының түр ... ... орын ... ... реттеудің екінші бағыты тұрғындар тығыздығының төмендігі мен
аймақтық қоныстану арасындағы ... ... ... ... байланысты. Нүктелік пішін мемлекеттің кең аймақтарына
қатысты, оның ішінде Қазақстанға да аталмыш ... ... ... жүйе ретіндегі функционалды мәнін күшейтеді. Егер агломерация
жағдайында бір қаланың қалақұру және ... ... ... кешенінің
жетіспейтін құрамдас бөлігі басқаның есебінен жүзеге асырылатын ... ... ... және қоныстық жағдай кезінде қаланың және
оның аймағындағы ... ... ... ... ... құру үшін ... ... жағдайлар мен факторлардың көпшілігін қамтуы тиіс [43].
Қазақстан өзінің қала аралық ... ... ... ... аумағында өндірістік игеру базасында бірнеше агломерациялар
қалыптасты. ... ... ... ... ... – Қарағанды (Қарағанды –
Теміртау, Абай, Шахтинск, Сарань); Солтүстікте – Павлодарлық (Павлодар ... ... ... (Қостанай – Рудный, Жетіқара, ... - ... ...... Зырьяновск, Серебрянск),
Оңтүстік аймақта – Жамбылдық (Тараз – Қаратау, Жаңатас), ... ...... ... Сарыағаш), Алматылық (Алматы –
Қапшағай, ... ... ... ... ... ... екеуі
өндірістік және агроөндірістік өнім шығару салаларының ... ... ... ... бөлігі оларда өндіріске қызмет көрсету,
әлеуметтік ... ... ... орналаспағандығынан
өздерінің негізгі функцияларын атқармайды, ал бұл бүкіл агломерацияланған
тұрғындардың өмір сүруін қамтамасыз ... ... ... ... тән ... ... ... пішіні қалалардың
көбінің әсіресе ауылды жерде орналасқан кіші қалалардың, бөлек жағдайларда
бір-бірінен агломерацияларының ... ... ... ... ... ... ... фактор аймақтық
территориялар бойынша тұрғындардың өмір деңгейінің ... ... ... ... Бұл ... әрі ... қызмет ететін көлік,
байланыс коммуникациялары жүйесін салу қажеттігін туғызады және де ... ... ... ... сферасына айналдыру қажет.
Осылайша қоғам өміріндегі қаланың функционалды рөлі келесі аспектілермен
берілуі мүмкін:
– кең ... қала ... ... жүйе ретінде
қарастырылады, онда дамыған ... және ... ... ... тапқан, ал бұл адамның жан-жақты дамуы үшін тиімді
жағдай жасап, көп ... ... ... ... қала ... ... ретінде қарастырылады, бұндай
жағдайда ол қала тұрғындарының ... ... мен ... ... өзін ... ... объектісі ретінде
толымды жүзеге асырады;
– қаланың және қалалық өмір салтының қазіргі кездегі дамуы ... ... және ... мен ... ... ... ... түрлі дәрежесін айырып бөлуді талап ететін
кенттену үдерісінің күшеюімен тығыз байланысты.
Қала зерттеу ... ... және ... ... қала ... ... анықтау мәселелері соңына дейін зерттелмеген. 60-шы
жылдарға қатысты Ф. М. Листенгурт, И. М. ... және В. Г. ... ... ... тұрғындар саны 20 мыңнан аспайтын қалалар
жатады деп ... ... Б. С. ... ... саны 20 ... ... ... өзіндік ерекшеліктерін мойындай отыр бұл ... ... ... ... ... [3]. Бұл ... ... КСРО Мемлекеттік
құрылым белгілеген қалаларды тұрғындар саны ... ... ... сәйкес келді. Белгіленген жоғарғы шекарадан едәуір тыс шығатын
көрсеткіштер ... ... жиі ... ... ... ... шартты сипаттамаға ие болуы керек, өйткені кіші
қалалар мәселелерінің өзектігі олардың әр қайсысындағы тұрғын ... ... Оған қоса бұл ... ... ... ... ... кенттену қажеттілігінің өсуімен, оның мазмұны ... ... ... ... ... ... ... бойынша қала дәрежесіне ие болатын қоныстардың тұрғындар санының
төменгі шекарасын ... ... әлі ... жоқ, ал бұл ... қалалардың халық шаруашылық және ... даму ... ... ... ... ... Ресейдегі қалалардың ең
аз дегендегі тұрғын саны 12 мың адам, Украина, ... ... және ... – 10 мың ... ... ... ... Эстонияда – 8 мың адам, Беларуссияда – 6 мың ... ... – 5 мың ... ... ... Литвадағы бұндай сандық шекара
белгіленбеген. ... ... ... ... ... саны ... ... талаптан төмен қалалар баршылық. Мысалға Қазақстанда
бұл Форт-Шевченко (Атырау ... ... ... ... ... жетекші мамандары қоныстанудың ... ... ... емес және адам ... қатынастың интенсивті пішіні бар қала болып
құрылуы үшін адам ... ... ... оның ... саны 20-25 ... болуы тиімді [23,51].
Бұдан басқа адамдардың индустриалды еңбек ... ... ... тым ... ... ... емес. Бұл жерде кіші қалалардың жүзеге
асуының экономикалық және аймақтық шарттарын ескеру қажет. Мысалға ... ... ... ... кіші ... ... бір көрсеткішке айналдыру қажет емес. Индустриалды еңбекпен
шұғылданатын тұрғындардың үлес салмағы көлікті ... ... ... ... ... ... индустриалды кіші қалаларда ... ... ... ... ... ... және өндірісті
қалыптастыру үдерісі қоғамдық ... бөлу ... ... бір ... ... ... республика) ретіндегі де, жалпы халықшаруашылық кешен
ретіндегі де олардың атқаратын функцияларымен шартталады. Бұл ... ... ... ... қалақұру базасын құратын экономикалық
мамандандыру пішінінде беріледі. Қалақұру базасы, әдетте бірнеше (кейде бір
өндірістен) ... ... ... олар ... құзырлы аймақта
өндірістің шешуші құралдарын жиып, еңбек ... ... ... ... тартады. Мамандану мазмұны ... ... ... ... жүйе ... кешенді дамуының мүдделерін жүзеге
асыратын қормен қамтамасыз ... ... ... ұсақ ... ... қала құру ... да
бар, оның экономикалық және еңбекқоры әлуеті қала құру саласына қарағанда
аз, ... ... ... ... ... айтарлықтай ықпал
етпейді. Осылайша, қарастырылып отырған қалалар деңгейі бұл ... ... бөлу ... ... ... көрініс
табатын өндірістік қарым-қатынастың ерекше пішіні болып табылады. Аздаған
маманданған өндірістер кіші қала ... ... ... ... ... ... монополияны иемденеді, сөйтіп олар
өзінің әлеуметтік құрылымының ... ... ... ... әлеуметтік даму қорларының ... ... ... жүйенің құрылуы мүмкін болады. Сондықтан кіші
қалалардағы ... ... ірі ... ... базасының
атқарылымына тәуелді екені белгілі болады [22].
Бірақ басқа жағынан кіші қала ірі ... ... ... Оларға мысалы мыналар жатады: қоршаған ... ... ... ... ... ... өмір ... бәсең екпіні;
жалпы пайдаланатын объектілер жаяу жүру ... ... ... ... үшін ... ... ... тұрғындардың өмір
салтының мазмұны ауылдық өмір салты элементтерімен органикалық толып,
байиды және ... кіші ... ... өндірістік және әлеуметтік қызмет
көрсетудің арқасында ауылды тұрғындардың қалалық өмір салтқа жақын болуына,
олардың қызметтерінің түрлі және мазмұнды ... алып ... ... ... мен ... өзі ... бөлігімен кіретін аймақтың
базалық салаларының шешуші ықпалымен жүргізіледі. Аймақтық әлеуметтік-
экономикалық жағдайлар мен ... оның ... ... белгілеп,
тұрғындар құрамының ... ... ... ... ... айтарлықтай ықпал етеді.
Әр аймақ өзінің табиғи-географиялық ортасымен, қалыптасқан ұлттық
дәстүрлер мен ... ... ... ... ... ... ... және т. б. ерекшеленеді, ал бұл ... ... ... ... ... және мазмұнының
өзгешелігін детерминациялайды. Үлкен емес ... ... ... аудандардың орталықтары функциясын атқаратынына, ал тұрғын саны
100 мыңнан асатын қалалардың 85% республиканың ... ... ... ... ... ... ішінде әкімшілік функцияларға қатысты
емес функцияларды атқаратын қалалар басым. Онымен бірге ... ... ... ... ... ұйымдастыру рөлді атқаратынын атап
өту керек (тұрғын саны 54 мың адамға тең Зыряновск, Лениногорск – ... – 61,4, ... – 62,6 мың адам және т. б.) ... ... кіші ... оның ... ... және агро-
индустриалдық игеру базасында құрылған. Сондықтан кіші ... ... ... ... ... ... индустриалды-аграрлық
мәнге ие.
1.3 Қазақстаннның кіші және орта қалаларының дамуының әлеуметтік-
экономикалық саясаты
Кіші және орта қалалар Қазақстанның экономикалық, әлеуметтiк және ... ... орын ... Олардың кейбiр бөлiгi қазақ мемлекетiнiң
тарихи тамыры, ұлттық мәдениетiнiң ... мен ... ... ... кіші және орта қалалар Қазақстанның үлкен аумағын
бiрiктiретiн негiзгi ... ... ... ... және ... мен ... ... етедi.
Бiрақта, олардың дамуы ұзақ мерзiмдi қиындықтарға тiрелдi, әсiресе бұл
қалалардың әлеуметтiк демографиялық және ... ... ... ... ... ... құру ... болды.
Елдiң кіші және орта ... ... ... бағытталған
мемлекеттiк деңгейдегi қаулылылар мен ... ... ...... ... iске ... ... олардың ауқымды
мiнезделуi мен бiр мезгiлде барлық мәселенi шешуге бағытталуы, ... ... ... 1996 жылы ... ... ... дамуының мемлекеттiк бағдарламасы» қабылданған, бiрақта айтылған
себептерге байланысты iс ... ... 2001 ... ... ... қалалардың архитектурасын дамыту мен сақтау (2002-2010 ... ... және тағы ... ... саны 50 ... аспайтын 60 кіші қалалар бар.
Олардың 41 кіші қаласы ... ... ... ... ... ол кіші ... 68%-ын және ауылдық аудандар санының 25%-ын
құрайды. 19 кіші қала ауылдық аудандардың ... ... ... ... Темiр, Ембi, Жем, Қапшағай, Текелi, Шар, ... Шу, ... ... ... Қаражал, Лисаковск, Арқалық,
Ақсу, Қазалы, Жаңаөзен. Олардың бiр бөлiгi облыстық ... қала ... ... ... ыдырауы салдарынан аудан орталығы мәртебесiнен
айрылды.
Елдiң аумағындағы кіші қалалар әркелкi орналасқан ... ... ... ... әр ... кіші ... сондай немесе сол
сияқты санын иемденедi. Осылайша бұл проблема жалпы республикалық ... ... ... ... ... демографиялық жағдайы,
әлеуметтiк-экономикалық көрсеткiштерiмен айтарлықтай ... ... ... ... ... ... ... оларды келесi 5 функционалды тұрпаттағы
қалаларға бөлуге мүмкiндiк бердi:
3 Кесте - ... ... кіші ... ... ... ... ... |Кіші қалалар саны |Тұрғындар саны, адам ... |9 ... ... |7 ... ... |9 ... ... |1 |47123 ... ... |7 ... ... |3 ... ... ... |1 |34040 ... |6 ... ... |3 ... ... |2 ... ... |2 ... ... |1 |38551 ... ... |4 ... ... ... |5 ... ... Кіші қалаларды 2004-2006 жылдары дамыту бағдарламасы мәліметтері |
|негізінде жасалды. |
1. ... ... ... ... ... ... қалалар – 14 қала:
– көмiр өндiрушi – Абай, Шахтинск;
– мұнай және газ ...... ... Ақсай;
– метал кендерiн өндiрушi – Зыряновск, Қаражал, Лисаковск, Арқалық,
Текелi, Хромтау;
– шикiзат ресурстарының басқа да ... ...... Қаратау,
Жетiқара.
1.2. Өңдеушi өнеркәсiптiң дамуымен ерекшеленетiн қалалар – 9 ... ... ...... ... Степногорск;
– металлургия өнеркәсiбi – Ақсу;
– машина жасау мен құрылыс, текстильдi және тамақ өнеркәсiбi – ... ... ... ... ... өңдеу салаларының дамуымен ... – 19 ... ... ... Атбасар, Есiл, Степняк, Сарқанд, Жаркент,
Қаскелең,Үштөбе, Есiк, Үшарал, ... ... ... ... ... ... Жетiсай.
1.4. Электроэнергия өнеркәсiбiнiң дамуымен ерекшеленетiн қалалар – Шардара,
Серебрянск.
2. Көлiк өнеркәсiбiнiң ... – 8 ... ... Ембi, ... Шар, Шу, Арыс, Қазалы.
3. Ғылыми эксперименталды ...... ... ... ... ... атқаратын қалалар – Сарыағаш,
Щучинск, Қарқаралы.
5. ... ... және ... емес ... ... келе ... қалалар – 4 қала: Жем, Темiр, ... ... кіші ... ... экономиканың белгiлi бiр салаларының
дамуымен байланысты болды, сондықтан сол ... ... ... ... ... тигiздi. Кіші қалалардың әлеуметтiк-экономикалық
дамуының өзгерiсiн мiнездейтiн статистикалық ... ... ... ... ... мен ... ... кәзiргi кездегi
деңгейi жоғары топтағы кіші қалаларды бөлiп көрсетуге ... ... ... Хромтау (Ақтөбе облысы), Құлсары (Атырау облысы), Текелi
(Алматы ... ... ... ... облысы), Ақсай (Батыс Қазақстан
облысы), Лисаковск (Қостанай облысы), Жаңаөзен (Маңғыстау облысы), Ақсу
(Павлодар облысы). Бұл қалалар ... ... ... және өндiрiстi
потенциалын иемденедi, тұрғындарының жоғарғы табысымен ерекшеленедi.
Сондай-ақ, сол ... кіші ... ... ... ... ... нашар көрсеткiштерiн иемденетiн кіші қалалар
өзгешелендi. Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2008 жылы 7 ... ... ... ... ... ... туралы»
қаулысына сәйкес ондай қалаларды анықтау үшiн кіші қалалардың дағдарысты
және олардың ең ... ... ... ... ... ... Жан ... шаққандығы өнеркәсiп өнiмдерiнiң өндiрiсi орташа
республикалық ... ... ... ... ... сарқылуы немесе болмауы;
3. Экономикалық қызмет орталықтарын атқаратын топтағы қалаларға қатысты
переферийлi жағдайы;
4. Қаланың ... ... ... ... ... ... үш ... жұмыссыздық деңгейiнiң орташа республикалық
деңгейiнен 50 немесе одан да жоғары пайыз болуы;
6. ... ... ... ... орташа жалақысы орташа
республикалықтан 1,5 есе төмен болуы;
7. Өндiрiстiк инфрақұрылымның ... ... ... жағдайы.
Осы мәлiметтер критерийлерiнiң жиынтығына байланысты ... кіші ... ... ... ... Степняк (Ақмола облысы) ;
– Алға, Шалқар (Ақтөбе ... ... ... ... ... Арқалық, Жетiқара (Қостанай облысы);
– Арал (Қызылорда облысы);
– Форт-Шевченко (Маңғыстау облысы).
Кіші қалалар дамуының көпшiлiгiндегi басты ... ... ... ... ... көлiк, құрылыс, агроөнеркәсіптік кешен, ғылым
және басқа объектiлердiң шаруашылық ерекшелiктерiмен ... ... ... жағдайы. Соңғы үш жылғы орташа есептеген
жұмыссыздық деңгейiнiң ... ... ... ... ... деңгейiнiң шамадан тыс жоғарылығына байланысты кіші
қалалардың келесiдей топтамасын бөлiп ... ... ... ...... Форт-Шевченко – 18,4%;
– Арқалық – 16,6%;
– Қарқаралы – 15,5%;
– Қаратау – 15,7%;
– Жетiқара – 12,5%.
Жұмыссыздар арасында 60-тан 80%-ға дейiн ... ... ... уақыт бойы (1 жылдан ... ... жоқ ... құрайды. Кіші
қалалардың еңбек нарығында жұмыс күшiне сұраныс пен ұсыныстың саны жағынан
да, сапалық тұрғыдан да ... ... ... ... мен
өнеркәсiптiң тұрақталуы кәсiпқой мамандардың бар болуын қажетсiндi, бiрiншi
кезекте, ... ... ал ... жаңа
технологияларды енгiзу ... ... ... ... алып ... Еңбек нарығында жұмыс күшi ретiнде негiзiнен ауыл
тұрғындары ұсынылады. Олардың тек ... бір ... ғана ... ... ... ... бар, ... ол кіші қалалардағы жұмыс iстеп тұрған
кәсiпорындардың қызметiне сай емес.
Осыдан шыға ... ... ... ... және ... дамуына байланысты кадрлық потенциалды жаңа сапалық деңгейде қайта
жасақтау қажеттiлiгi туындайды.
Кіші қалалар өмiр ... ... ... жан басына орташа
ақшалай табысы кіші қалаларда облыстық ... тек 30-80% ... ... табыстар тұрғындардың негiзiнен жеке шаруашылық есебiнен ... ... ... ... ... Сондай-ақ, Ақмола
облысында орташа облыстық деңгейге қатысты ... жан ... ... ... ... - 40%, ... - 48%, орташа облыстық
деңгейге қатысты Қызылорда облысындағы Арал қаласында - 43%.
Орташа республикалық деңгейден жалақы 53 кіші ... ... оның ... екi ... ... ... Тек жалақысы орташа республикалық
деңгейден 7 қалада: Курчатов пен ... – 1,2 есе, ...... ... – 1,6 есе, ... – 1,9, ... – 2,7, ... – 2,9 есе
жоғары.
Кіші қалалардағы тұрғындардың негiзгi табыс көзi ... ... ... ... ... мен ... (негiзiнен бюджеттiк) жалақылар,
зейнетақылар, шәкіртақылар, түрлi жәрдемақылар 20-30%-ға ... ... ... – 10-15%, ... ... мен ... ... қалалардағы өнеркәсiп өндiрiсi 1-2 салаға ғана ... ал ... ... ... ғана ... немесе өндiрiстiк
кәсiпорындар тiптi жоқ. Қалақұру кәсiпорындарындағы өндiрiстiң төмендеуi
немесе тоқтауы қаладағы әлеуметтiк-экономикалық жағдайдың жалпы ... ... жан ... ... ... ... ... мұнай,
газ және метал рудаларын өндiретiн кіші қалаларда (Ақсай, Ақсу, Қаражал,
Хромтау, Зыряновск, Құлсары) жоғары.
Көп ... ... ... ... мен ... өнеркәсiптiк орталықтары
орналасқан кіші қалалар (Хромтау, Зыряновск, Қаражал) өнеркәсiп өндiрiсiнiң
тұрақты көлемi мен өткiзу нарығына, тұрғындардың жоғарғы табысына ие.
Жан басына ... ... ... ... ... иемденетiн
қалалар ауылшаруашылық аудандарының орталықтары (Сарқанд, Үштөбе, Жаркент,
Степняк және т.б.).
Пайдалы қазбалар өндiретiн жерде ... кіші ... ... ... өмiрлiк циклiнiң ұзақтығына, қажеттiлiгi мен өнiмнiң сұраныс
деңгейiне байланысты болады.
Батыс Қазақстандағы жаңа мұнай және газ ... ... ... кіші ... ... ... ... Қандыағаш) өнеркәсiп
өндiрiсiнiң жоғарғы даму серпiнiне, инвестицияның үлкен көлемiне және
тұрғындардың ... ... ... сол ... ... ... ... сарқылуымен, өнiмге
сұраныстың төмендеуiмен байланысты өндiрiсi айтарлықтай ... ... кіші ... бар. Оларға жататындар:
– Арқалық қаласы (боксит қорының сарқылуы),
– Текелi қаласы (рудадағы ... ... ... деңгейi),
– Жетiқара қаласы (асбестке сұраныстың төмендеуi),
– Абай қаласы (тиiмдiлiгi төмен көмiр шахталарының ... ... ... кәсiпорындардың өндiрiсi шығаратын өнiмнiң
бәсекеге қабiлеттiлiгiнiң төмендiгi мен ... ... ... ... және ... ... ... тоқтап тұр
немесе бiр бөлiгi ғана жұмыс iстеуде. Олардың жағдайын ... және ... ... ... ... бiлiктi мамандарын
жоғалтуы күрделендiре түсуде.
Кіші қалалар арасында өнеркәсiп өндiрiсi тоқтаған ... ең ... ... ... ... – Степняк, Державинск, Қарқаралы, Темiр,
Қазалы, Жаңатас, Қаратау.
Экономикасы дағдарысты қалаларда кіші бизнестiң дамуына өндiрiстiң ... ... ... ... ... ... ... қоятын иелiгiнiң болмауы кедергi болуда.
Көлiк қатынасына байланысты кіші қалаларды екi топқа ... ... ... ... ... (51 ... темiр жолдан шалғай
орналасқан қалалар (9 қала).
Сонымен қатар бiрқатар кіші қалалар көлiк өнеркәсiптерiнiң орталықтары
болып табылады, олар – ... ... ... Шу, ... ... 60 кіші қаласының халықаралық маңыздағы автомобиль жолының
бойында орналасқан – 7 ... ... ... – 26, ... ... ... ... қанағатсыз жағдайы кіші қалалардың дамуына
кедергi болып тұрған басты проблемалардың бiрi.
Әсiресе, транспорттық қашықтық пен автомобиль ... күйi ... бiрi ... тұр. ... ... төмен техникалық деңгейi,
кейбiр көпiрлердiң тозғандығы көлiк жылдамдығының ... ... ... ... ... ... ұлғаюына, тасымалдауда
ауылшаруашылық өнiмдерiнiң бұзылуына әкелуде.
Қалалық агломерацияның үлкен өткiзу нарықтарынан қашықтығы, ... ... ... орталығынан – 390 км.), Арқалық (590 км.),
Қарқаралы (250 км) және басқа да қалалардың дамуын ... Олар ... ... ... ... ... ететiн автомобиль
жолдарымен байланысқан.
Республиканың кіші қалалар аумағында тұратын тұрғындар мен өнеркәсiптi
кәсiпорындарда ... су ... ... ... етiлген.
Әкiмшiлiктерiнiң мәлiметтерi бойынша Степняк ... ... ... ... - 65%, ... ... – 28%, Арал қаласы - 32%, Қарқара қаласы ... ... ауыз суға ... Бұл ... ... ашық су ... мен ... суларды қолданады. Кіші қалалардың маңызды
проблемасы өмiрдi қамтамасыз ... ... ... ... және су ... электроқамту, тұрғын үй қоры ... ... ... ... мен ... ... ... шегiне жетiп тұр. Кіші
қалалардың көпшiлiгiнде су құбырлары мен ... ... ... ... және ол ... ... ластануына, тұрғындардың
денсаулығына әсерiн тигiзуде.
Кіші қалалардың коммуналды кәсiпорындары негiзiнен ... ... Кіші ... ... ... ету үшiн ... ... газ сатып
алуға жыл сайын бюджеттен дотация бөлiнуiн қажет етедi.
Кіші қалалар азаматтардың ... және ... ... ... пайызын
иемденедi. Сондай тастанды үйдiң үлесi Жетiқара қаласында - 16% құрайды,
Абай қаласы мен Арқалықта ... ... ... бос ... ... ... кіші қалалардың әлеуметтiк инфрақұрылымы
қысқарды, алайда тұрғындардың мектеппен, ауруханалармен, ... ... ... ... ... ... Барлық кіші
қалаларды мәдениет, спорт мекемелерi жұмыс iстеуде. ... ... ... ... ... ... етуге, күрделi жөндеуде,
құралдарды жаңартуда қиындатуда.
Оңтүстiк аймақтарда кіші қалаларда тұрғындардың өсуі мен ... ... ... бiлiм беру ... мен ... ... қажеттiлiгi туындауда. Дәрiгерлердiң, мұғалiмдердiң, әлеуметтiк
қызметкерлердiң жетiспеушiлiгi бiлiнуде. Кіші қалалар ... ... ... ... ... ... және ол iс ... өзiн сарпыды.
Кіші қалалардың өнеркәсiптiк дамуының экологиялық салдары атмосфералық
ауаның ... ... ... ... тұщы су ... ... ... қоймаларындағы балық қорларының химиялық ... ... ... ... ... табылады.
Экологиялық зиянды көздерiне:
– күл қалдықтарының жиналуы;
– қоқыс орындарының ретсiздiгi;
... ... ... ... ... ... желi мен сүзгiлеу аумақтарының нашарлығы, оның қалаға
жақын орналасуы;
– тау-кен өндiрiсiндегi кәсiпорындардың ... мен ... ... ... ... ... ... көптеген кіші қазандықтардың ... ... ... ... мен ... ... ... талдау
негiзгi проблемаларды бөлiп көрсетуге мүмкiндiк бердi. Оларға жататындар:
– кіші қалалар дамуының тиiмдi стратегиялары мен ... ... ... ... ... тұрған бюджетке тәуелдiлiгi;
– өмiр сапасы мен деңгейiнiң төмендiгi;
– жұмыссыздық деңгейiнiң жоғарылығы;
– қалақұру кәсiпорындарына тәуелдiлiгi;
– өндiрiстiк және ... ... ... тозу үлесiнiң
жоғарылығы;
– экономиканың барлық салаларындағы мамандар мен бiлiктi ... көп ... ... ... қашықтығы мен көлiк
байланыстарының қанағатсыз деңгейi;
– экологиялық проблемалар.
Кіші қалалар дамуының ... ... ... ... ... жағдай жасау. Қойылған ... ... ... тапсырмалар келесi ... ... ... Кіші ... ... түрiне сәйкес негiзгi даму бағыттарын
анықтау;
2. Экономиканың ... ... ... мен ... жұмыспен
қамтылуын көтеруге бағытталған шараларды анықтау;
3. Өндiрiстiк және әлеуметтiк инфрақұрылымның дамуына бағытталған
шараларды анықтау;
4. Тиiмдi инвестицияларды ... ... ... ... ... шешу үшiн ... ... кең ауқымды
шараларды жасау мен iске асыруды қажет етедi. Кіші қалалар дамуының негiзгi
бағыттары мен бұл ... ... iске ... ... кіші ... ... мен республикалық және облыстық ... тиiс ... ... ... даму ... ... ... нақты шаралар кіші ... ... ... қарастырылуы тиiс.
Кіші қалалар дамуының негiзгi бағыттары:
– қалалардың мамандану қызметiнiң құрамын ... кіші ... ... ... ... ... ... тұрғындардың негiзгi қызмет түрлерiне қол жетiмдiлiгiн ... ... ... инфрақұрылымды ұйымдастыру;
– тұрғындар мен кадрлық потенциалды өндiрiске қамту;
– кіші кәсiпкерлiк объектiлерiн қолдаудың аумақтық инфрақұрылымдарын
ұйымдастыру.
Шаруашылық қызметiнiң ... ... ... ерекшелiктерi мен
қалақұру базасының дамуының проблемалары болып табылатындар:
– шаруашылықтың бiр ... тар ... ... ... тез байқалады;
– техникалық артта қалуы өндiрiстiк кәсiпорындардың ... ... ... ... ... айтарлықтай бөлiгi
алдыңғы қатарлы технологиялар мен соңғы үлгiдегi ... ... ... немесе енгiзу iс жүзiнде мүмкiн емес;
– еңбектiң өнiмдiлiк деңгейiнiң ... және қол ... ... қиын
және ыңғайсыз) үлесiнiң жоғарылығы және тағы басқа.
Көрсетiлген ерекшелiктер кеңестiк кезеңде де қалыпты және шешiлуi қиын
проблема ... ... ... ... ... әйелдер мен
еркектер арасындағы арақатынастың жыныстық құрылымының сақталмауы ерекше
болды және т.б.
Ең ... ... ... ... тар, бiр жақты монопрофильдi кіші
қалалардың 2/3 бөлiгiне қатысты болды. ... ... ... ... ... кәсiпорындарының тоқтауы спецификалық тiркеме
реакциясын тудырды, яғни жұмыссыздықтың тез өсуi, ... ... ... ... саласының ыдырауы, экологиялық проблемалардың
шешiлмеуi, моральды-психологиялық климаттың ... ... ... ... ... ... сәйкес айтылған проблемалар дер
кезiнде шешудi қажет етедi [44].
2 ҚАЗАҚСТАННЫҢ КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ
ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ТАЛДАУ
2.1 ... кіші және орта ... ... даму ... мен
өндірістік инфрақұрылымына талдау жасау
Бастапқыда айтып кеткеніміздей кіші ... ... ... ... бөлігін құрап, республиканың экономикалық дамуында
айтарлық рөл ... ... жаңа ... өсу ... ... және тың ... игеру екпіндерінің
интенсивті болуымен ... Осы ... ... кіші ... түрде екі негізгі түрге бөле аламыз – индустриалды және индустриалды-
аграрлық.
Бірінші ... ... ... ... функциясы болып табылатын
және оған қызмет көрсету үшін қаланың еңбекке ... ... ... (көп ... бір ... ірі өндірістік объектілердің
жұмыс істеуімен ерекшеленеді.
Екінші тұрпаттағы қалалар ұсақ және онша ... емес ... олар қала ... ... ... ... және іргелес
ауылды аудандарға әлеуметтік-тұрмыстық қызмет көрсетуге бағытталған.
Индустриалды тұрпаттағы қалалық тұрғындардың үштен ... ... ... ... ... ... ... қалалар және жұмысшы
ауылдар құрайды. Мысалға Солтүстік Қазақстанда ондай ... ... ... айтуға болады: теміррудалы өндіріс – ... ... ... ...... ... – Арқалық. Кенші жұмысшы
қыстақтарының ішінде алтын және ... ... ... ... ... Жолымбет, Майқайың, Ақбейіт және т. б.); оған қоса
тұзкәсіпшілігі ... ... ... және т. б. ... ... ... болу ... және даму екпіндері пайдалы қазбалардың
түрімен, қор ... ... ... мен ... тікелей байланысты
болды. Бір жағдайда бұл алтынкендері мен ... ... ... (2-3 мың ... бар) ... қыстақтары; екінші жағдайда - ірі
кендердегі үлкен қыстақтар (Ақсу – 20 ... жуық ... бар), ... бұл ... дамып жатқан күрделі функциялы қалалар. Олардың ішіндегі
болашағы зор ең ... ... ... ... ... және
электрқуатын өндіру бойынша бүкілодақтық маңыздылығы бар ірі орталық болып
санала бастаған Екібастұз ... ... ... ... ... ... Орал мен Қазақстанның ірі теміррудалы базасы – Рудный
қаласы.
Агломерация жағдайында кіші қалаларда ... бір ... екі ... ... Мысалы Қараганды қалалсының серіктес қалаларын Абай, Сарань
және Шахтинскіде көмір ... ... ... ... ... химиялық индустрияның дамуы жүрді, Павлодар агломерациясындағы
Ермакта ... және ... ... Нәтижесінде кіші қалалардың
инфрақұрылымы өзінің біркелкілі бағытымен ... ... ... ... ... ... ... кіші қалалардың бірінші және көпқұрамды тобын
дамуы Қазақстанның минералды ресурстарын ... ... ... ... ... ... пайда болуы әр түрлі жолдармен жүзеге ... ... ... ... орталықтарының дамуы оларда өңдеу
өнеркәсіптерінің көп ... ... ... ... оның нәтижесінде ондай
орталықтардың біразы кіші қалаларға ... ... ... ... ... ... белгілі бір рөл ойынады.
Алайда, Қазақстанның кіші қалаларының көбінде экономикалық ... ... қала ... ... ... қала құрудың басты шарты
өндіріс болса, ол жеткілікті дамымай немесе ... ... ие ... ... ... өте ширақ маманданған кіші қалалар әсіресе ... жиі ... олар – ... ... ... Алға,
Октябрь, Эмба, Шалқар, Темір. Осындай тұрпатты ... ...... және ... ... ... болады. Өндіріс
салаларының ширақтығы бұл қалалардың табиғи-экологиялық ... ... ... ... байланысты (табиғи
ахуалының қатаңдығы, ауыз су тапшылығы, мұнай газ кен ... бей ... ... ... ... ластануы, Арал теңізінің тартылуы және
т. б.) [45]. Сол себепті кіші қалаларды ... ең ... ... ... ... негізін қалау болып табылады, бірақ республика
түсінікті жағдайлардың салдарынан кіші қалалардың ... ... ... ... ... шеше ... қана кіші ... экономикасы ғана емес, бүкіл республиканың
экономикасы 90-шы жылдары күйреу жағдайына ұшырады, өндірістік өнім ... ... ... етек ... жұмыссыздық өсті. 2000 жылдың басына қарай
жағдай ... ... ... ... экономикасы құлдырау жағдайынан
шығып, алдағы жылдары ... ... және ... ... ... өндірістің өсуі байқалды.
2008 жылы Қазақстанның аймағының басым бөлігінде ... ... ... өсуі, мал басының және құстардың көбеюі,
малшаруашылық өнімдердің өсуі, ... ... ... ... ... үй ... ... артуы орын тапты.
Өндірістік өнеркәсіп өнімдерінің өсуі Қазақстанның 14 аймағында орын
тауып ... Ең көп өсім ... ... (44,8 %-ға ... ең аз өсім Жамбыл облысына тиесілі (1,6%) [41].
Өндірістік өнімнің орта республикалық деңгейі 11 аймақта асып ... ... ... ... ... ... да ... серпіліс көрініп отыр - өндірістік
өнім көлемі өсіп ... ... ... ... ... өсуде, көліктің
барлық түрі бойынша тасымал өсуде, жұмыссыздық деңгейі азаюда.
Алайда ... ... даму ... серпілісіне қарамастан кіші қалалардың экономикасы өкінішке орай
әлі де дағдарыс жағдайында болып отыр.
Реформалар жылдары барысында кіші ... ... ... саны ... Әсіресе өндіру тұрғысындағы қалаларда бұл ... ... ... ... ... сұраныстың азаюына байланысты
тап болды. Нәтижесінде кіші қалалардың жалпы санынан дағдарысты қалалар
бөлініп тұр, олар ... ... ең ... ие. Ондай қалаларға: Державинск, Степняк (Ақмола ... ... ... ... ... ... ... облысы), Арқалық,
Жетіқара (Қостанай облысы), Арал (Қызылорда облысы), ... ... ... ... ... ... жабдық, кәсіби жұмыс күшінің
бар болуына, ... ... ... күрделеніліп отыр. Бұған
байланысты өңдеу өнеркісібі бар кіші қалалардың әдетте ірі ... ... ... жоқ. ... ... детальді және
технологиялық маманданудың жоғары деңгейіндегің кішігірім өндірістерді
дамыту қажет. Бұндай өндірістерде стандартты ... мен ... ... ... ... ... шикізаттан жасалған құрылыс материалдары,
халық тұтынатын тауарлар шығаруға болады.
Кіші ... ... ... бір-екі салада маманданумен
сипатталады, олардағы басқа салалар ... ... ... ... жоқ. ... ... немесе қалақұру өндірістерінің тоқтап қалуы қаланың жалпы
әлеуметтік-экономикалық жағдайының ... алып ... ... ... ... өнім ... ... өндіру және металл
рудаларын өңдеу орталықтары болып табылатын кіші қалаларда (Ақсай, Ақсу,
Қаражал, Хромтау, Зыряновск, Құлсары) орта ... ... ... ... бойы ... ... өндіру және өңдеу орталықтары болып келген
кіші қалаларда өндірістік өнімнің бірқалыпты көлемі мен ... ... бар әрі ... ... ... ... ... [44].
Тұрғындар санына шаққандағы ең аз өндірістік ... ... ... орталықтары болып табылатын қалаларға тән
(Сарқанд, Үштөбе, Жаркент, Арал, Степняк және т. б.). ... ... ... ... кіші қалалардың дамуы кен ... ... және ... сұраныс дәрежесіне байланысты.
Батыс Қазақстандағы жаңа мұнай және газ кен орындарын игеру аймағында
орналасқан кіші қалалар (Ақсай, Жаңаөзен, ... ... ... ... ... серпілісіне, инвестицияның үлкен көлемдеріне және
тұрғындарының жоғары ... ие ... ... ... ... да ... нашарлаған бірқатар кіші
қалалар бар, олардағы бұл жағдай пайдалы қазбалалардың сарқылуы мен ... ... ... орын ... отыр. Бұндай қалаларға: Арқалық
(бокситтер қоры біртіндеп сарқылып бара ... ... ... пайдалы
заттардың мөлшері азаюына байланысты оларды өндіру тиімсіз ... ... ... ... ... ... Абай (тиімсіз ... ... ... қалалар жатады.
Кіші қалалардағы өңдеу өндірісінің өнеркәсіптері шығаратын өнімдерінің
бәсекелестігінің төмендігіне ... ол ... ... сату ... ... және тасымалдау үшін көлік
тарифтері жоғары болғандығынан тоқтап ... ... ... ... тұр. Оған
қоса олардағы жабдықтар ескіріп, өндірістер миграция ... ... ... қалалар арасынан өндірістік өнеркәсіптер тоқтатылған немесе ... ... ... ... ... айыруға болады, олар - Степняк,
Державинск, Қарқаралы, Жем, Темір, Қазалы.
Кіші қалалардағы кіші бизнесті ... ... және ... аздығы, кәсіпкерлердің ликвидтік кепілдік мүлкінің
жоқтығына байланысты қаржы-несиелік ... қол ... ... ... ... бойынша кіші қалаларды екі топқа бөлуге болады:
теміржол желісі бойындағы қалалар (51 қала), ... ... ... (9 ... [44].
Бұдан басқа кіші қалалардың бір қатары өнеркәсіптік-көліктік орталықтар
болып ...... ... ... ... Шу, Арыс, Қазалы.
Мемлекеттің 60 қаласының 7-і халықаралық мәні бар, 26-ы республикалық ... 27 ... мәні бар ... ... ... орналасқан.
Өндіру инфрақұрылымының қанағатсыз жағдайы кіші қалалардың дамуын тежеп
отырған негізгі ... бірі ... ... ... көліктік
алшақтық және автожолдардың жағдайының нашарлығы проблемасы өткір.
Автомобилді жолдардың техникалық деңгейінің төмендігі, белгілі ... ... ... ... ... мүмкіндіктерін азайтып,
тауарлар мен қызмет көрсетудің құрама бағасындағы көлік ... ... ... ... және ... барысында ауылшаруашылық
өнімдердің біразын жоғалтып алуға алып келеді.
Ірі сату нарықтарынан, қалалық агломерациялардан алшақ болу, мынандай
қалалардың дамуын ... ... ... ... ... 390 шақырым
жерде орналасқан), Арқалық (590 км), Қарқаралы (250 км) және т. б. ... ... ... ... арқылы байланысқан, ал ол жолдар
айтарлықтай сауықтыру талап етеді. Алшақтық пен ... ... тек қана ... ... сонымен қатар әлеуметтік салдарға да
апарады, мысалға жастардың кетуі, тұрғындардың мәдени деңгейінің төмендеуі.
Қаларды тоқыраудан шығару үшін 2003 жылы ... ... ... ... ... ... ... қабылданды. Сонымен қатар
кіші қалалардың әр қайсысы тіршіліктің өз ... ... ... ... шешу ... ... ... Жамбыл облысында Жанатас, Қаратау және Шу деген кіші қалалар
бар. Экономикалық реформалар ... ... ... Шу ... ... жағдайға байланысты киын-қыстау күндер туды. Өндіріс
саласының құлдырауы жұмыссыздықтың кең етек ... ... ... Бұл, ... тәжірибелі мамандардың ірі қалаларға қоныс аударуына ықпал етті.
Олардың орнына қала маңайындағы ауыл тұрғындары келді. Өндіріс ... ... соң ... ... ... ... ... жоғарғы
оқу орындарының түлектері қажетсіз қалғаны жұмыссыздықтың өсуіне әкеліп
соқты. Осы себептен, қала тұрғындары білім ... ... ... ... шығындарын әрең жабатын жергілікті бюджеттік қаржы коммуналды-
әлеуметтік саладағы нысандарға ... ... ... болды. Ал
мектепке дейінгі оқу орындары – жоқтың қасы.
Емдеу орталықтарының ... ... ... құрал-
жабдықтары ескіріп, қазіргі заманның талаптарына сәйкес ... ... ... ... ... жергілікті тұрғындар сапалы ауыз
суға ... ... Бұл өз ... ... ... ... науқастардың санын көбейтті.
Қылмыстық жағдай да оңалмай тұр. Қалаларда ... ... ... өте ... ... үйлердің де мәселесі шешілмей тұр. Оларды қайта іске ... ... салу үшін ... ... ... ... тұрғындарды сапалы
ауыз суымен қамтамасыз ету де арзан шаруа емес.
Қаланың болашақта дамуы фосфориттік кен қорына, оның өндеу ... ... да ... ... байланысты.
“Казфосфат” ЖШС - нің филиалы – “Қаратау” кен өндеу кешені сары фосфор
мен ... ... ... үшін ... ... ... ... тыңайтқыштарға сұраныс артуы және 2004-ші жылы “Актау-
LTD” ЖШС жаңа ... ... алуы ... ... ... ... мүмкіндік береді. Бұл өз кезегінде қосымша жұмыс ... ... ... ... нан зауытын қайта құру, кіші ет ... ас және ... тұз ... әк шығаратын зауыттардың құрылысы,
мәрмәр өндейтін ... ... ... ... бар. Бұл ... болашақта қала экономикасының өндіріс ... ... ... ... 15 ... ... және орта бизнестің серпінді дамуына жағдай жасалады. Әсіресе ... ... өнім ... ... ... ... газ кенін игеру жұмыстары екінші кезенге өтіп, жобаны
республикалық бюджет қаржыландыра бастағанда ұзындығы 85 ... ... газ ... ... ... ... салада бюджеттен бөлінентін қаржы мен жеке
табыстарының арқасында кіші ... ... ... су ... ... ... өткізіледі. Сондай-ақ құбырлар, қала моншасы
қалыпқа ... ... ... ... АТС ... ... ... 3000 нөмірді қамтитын сандық жүйеге көшіріледі.
Әлеуметтік салада денсаулық сақтау мекемелерінің материалды-техникалық
базасы жаңартылмақ, жаңа ... ... ... білім ошақтарын
күрделі жөндеуден өткізу және жаңа оқу ... ... ... жопарланып отыр.
Облыстық бюджеттен 30 млн. тенге көлемінде қаржы алып, тұрғын үйлерді
күрделі жөндеуден ... ... ... ... ... жайы ... ... барады, ал аудан мен қала бюджеті бұл мәселені шешуге қауқарсыз.
Жанатас қаласы – Сарысу ауданының әкімшілік орталығы, облыс орталығынан
180 шақырым ... ... Қала ... саны 23,4 мың. ... ... ғана ... тұрғыда белсенді [46].
Қала – фосфорит шикізатының бірегей қоры ... ... ... ... қорының 60 пайызы шоғырланған. Ең ірі өндіріс орыны
– “Казфосфат” ЖШС филиалы - “Қаратау” кен өндеу кешені. Мекемеде 2 мың ... ... ... ... ... төмендеуі жұмыс орындарының қысқарып
қалуына әкеліп соқты. Бұл тек қаланың емес бүкіл ауданның ... ... ... ...... ... әкімшілік орталығы, облыстық орталықтан
100 шақырым қашықтықта орналасқан. Қалада 26,9 мың ... бар. ... ... ғана экономикалық тұрғыдан белсенді. Соңғы 10 жылдың ішінде ... саны 35 ... ... ... ірі ... орыны – “Казфосфат” ЖШС филиалы - ... кен ... ... тұрғындардың 36 % енбек еткен еді. Өндіріс көлемінің
төмендеуі жұмыс орындарының қысқарып қалуына әкеліп ... ... ... Бұл тек ... емес ... ауданның әлеуметтік-экономикалық
жағдайын төмендетті.
Шу қаласы – ірі теміржол торабы, Шу ауданының әкімшілік орталығынан 8
шақырым, ал ... ... 263 ... ... орналасқан. 33,3 мың
тұрғыны бар қалада 22,6 мың азамат енбек етеді [46].
Қаланың экономикасы дамып, ... саны көп ... ... ... ... ... ... Шудағы ең ірі кәсіпорын – ... ... ... ... орынын қысқарғанын бұл ... ... Бұл ... ... ... ... көрсететін мекемелердің
құрылымы өзгеруі түрткі болды.
“Қазақстан темір жолы” ұлттық компаниясының Шудағы тепловоз ... ТЭ-10 ... ... ... ... ... ... шығарылатын дизельді-генераторлы қондырғылар ... ... ... ... цех ... ... жылы ... деп
белгіленген. Сондай-ақ Шудың кәсіпорындарында жаңа ... ... ... ... отыр.
Жоспарланған кезенде жобалардың ... ... ... ... ... өндіріс орынын және жүгері өндейтін кәсіпорын
құру шаралары қарастырылған.
Риддер қаласы 1934 жылы ... 2005 ... ... ... ... металлургия; машина жасау;·энергетика; орман өнеркәсібі;
тамақ өнеркәсібі. Ең ірі кәсіпорындары: - Лениногор ... ... ... ... ... "Казтюмень" ЖАҚ.
Теміртау. 2005-ші жылдың 1 желтоқсан көсеткіші бойынша ... 169,3 ... ... Қаланың экономикалық жағдайын сараптай келе оны ... ірі ... ... деуге болады. Теміртауда 1101 кәсіпорын
жұмыс істейді. Олардың 98 ... ... ... ... саны – 168, ... ... – 322, көлік және ... – 48 ... ... ... ... 465-і ... облысындағы жалпы өндіріс көлемінің 39,5 пайызы ... ... ... Шойын өндірісі мен темір, болат немесе
қортқы көмірден қақтау ... – 100%, ... ... – 100%, қара ... ... – 99,9%, ... – 100%. Теміртау қаласының өнеркәсіп
орындарының құрылымы металл өнеркәсібі мен ... ... ... ... және ұн тарту өнеркәсібі, электроэнергетика, металға жатпайтын басқа
да ... өнім ... және ... жасаудан тұрады. Қаламен Ақтау
кентіне экономикалық жағдайын ... ... ... «MITTAL ... АҚ, ХМЗ ... ЖАҚ, ... өндірістік шаруашылық «Техол» ... Asia Cement» ААҚ, ... ЖШС, ... ААҚ, ... [39].
Ақсай қаласы. Бөрілі ауданының орталығы болып табылады. Оның аумағы
5,3 мың шаршы шақырым. 2005 ... 1 ... ... ... бойынша, 34
мың халқы бар. Олардың ішінде экономикалық жағынан белсенді халықтың саны
24,8 мың. Оның ... 20,9 мың адам ... 84,3% ... тығыз
араласуда. 2,0 пайызының өз ісі бар. Қала өнеркәсібі Қарашығанақ мұнай
алқабындағы ... ... ... ... ... аймақпен негізделген. Қала дамуы барысында ... ... ... мәдени даму да алға қойылған. 2006-2008 жылдың
өндіріс өнімін, шығарылатын тауардың ... ... ... ... ... қоғамында МТУ-400-дің құрылысы жоспарланып отыр.
Онда факелді газ, дизель жағар майы мен ... ... ... ... ... ... ... өндірісі жылына 520 мың тоннаға ұлғаймақ
[48].
Арқалық қаласының халқы 42,5 мың ... ... ... пен ... елді мекендердің мүмкіндігін кеңейту мақсатында қаланың
әкімшілік-аймақтық шекарасы өзгертілді. Оның ... 13 ... 4 ... ... ... ... ... қарқынына қарамастан, Арқалық
қаласында қордаланған бірқатар экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... байланысты Торғай боксит кәсіпорнында өндіріс
көлемі төмендеді. Басқа кәсіпорындардың дамуы қала мен елді ... мен ... ... пайдалану сұранысын төмен деңгейде
ұстауда. Сонымен ... ... ... жол ... ... ... ... Жезқазған, Балқаш, Қазақстанның оңтүстігіндегі басқа
да өндірісті апарып тарату ісіне мүмкіндік бермейді. Елбасы мен ҚР үкіметі,
облыстық әкімшілік ... ... ауыр ... жағдайдан алып шығу
үшін жұмыс жасауда. Бұл шаралар қаланың инфрақұрылымын сақтап, коммуналды
жағдайды ... ... ... Қазіргі міндет қала ішіндегі
байланыстың экономикалық жағдайын жақсарту. Оның күш-қуаты 70 мың ... ... ... Ал ... ... ... 26 мың адам тұрады. “Жасұлан”
балалар орталығын аралаған Елбасы жасанды су ... ... ... ... ... ... жөндеуден өткізуге 300 млн. теңге бөлуге
уәде берді. Сонымен қатар Арқалықтағы ауданаралық перзентханаға да 150 ... ... ... [45].
Бүгін ТМД мемлекеттері және алыс шетел нарықтарында өнімдердің тек қана
жеке түрлері шығуда. Бірінші кезекте бұл бидай (солтүстік өңір ... ... ... ... (Арал қаласы.). Жеке жағдайда Мамлют ұн
комбинаты ... ... ... ... жабдықтарын қолдана күніне 250
т. ұн өндіреді, ол ұн тек қана ... ... ғана ... ... шетелдерде де сатылады [50].
Сыртқы сауда байланыстарын дамытуды тежеп отырған факторлардың бірі
көліктік шығын. ... ... ... өнімнің бәсекелестігінің
төмендігі.
Біздің ойымызша бұндай жағдайда ... ... ... ... жеке және ... инвестицияларын табу қажет. Алайда, тоқыраулы
(кедейшілік, тұрғындар білімінің төмендеуі, ... ... ... экология нашарлығы) кіші агроөндірістік қалалар ... үшін ... ... ... шешу ... ... ... және экономиканың
құрылымдық сәйкессіздігін жою үшін ... ... Ал ... ... және ... пен жұмыссыздыққа қарамастан қалыптасқан
жағдай ... ... ... ... ... ... ... сәйкес
келмейтін өнім бәсекелестікке шыдамайды.
Аймақтық кооперация жүйесінде шикізаттың негізгі көзі ... ... ... ... ету ... ауыл мүмкіндігін қайта
жандандыруға талпыныс қажет.
Бұл қалаларда өндіріс, ауылшаруашылығы шикізатын ... және ... ... көрсету кешендерін орналастыру қарастырылған:
ауылшаруашылығы техникасын ... ... ... ет пен сүтті, көкөністі,
балықты терең өңдеу өндірістері, ... өнім ... ... т.б. Ауылшаруашылығы өнімдерін өңдеу ... ... ... ... ... сәйкес жүргізіледі. Осының
нәтижесінде аймақтық деңгейде келесі шаралар жүзеге асырылады:
– бидайды ... ... ... ... ... ... немесе
құрғақ клей, глюкоза-фруктозалық сироп жасау өндірістерді ұйымдастыру
(Лисоковск, Ерментау, Державинск);
... ... ... ... ... таңғы астарын, сұлы,
арпа, бидай қауыздарынан тез ... ... ... ... құру ... Булаево, Тайынша, Шемонаиха);
– сүт негізінде балалар тағамдары, құрғақ сүт, ірімшік пен сары ... үшін ... салу ... Ақкөл, Сергеевка, Текелі);
– тез тоңазыған жемістер мен ... ... ... салу ... Шу, ... Зыряновск, Серебрянск);
– соя өңдеп соя майын, сүтін, ірімшігін, ал келешекте етті алмастыратын
тағам және де басқа өнімдер дайындау зауытын орналастыру ... ... ... ... ... ... шырын шығаруды ұйымдастыру
(Текелі, Сарыағаш, ... ... ... ... ... тері мен ... ... өңдеуді ұйымдастыру, жүн түту және ... ... ... Қарқаралы, Қаратау, Жаңатас);
– жүгері өңдеу өндірісін салу (Шу, Жаркент);
– қант зауыттарын сауықтыру (Шу, Үшарал);
– балық өсіру және ... ... ... ... ... ... ... Серебрянск) [44].
Осылайша кіші қалалардың экономикалық дамуын сараптау кенттенудің жоғарғы
серпілісі негізінен мемлекеттің табиғи ... ... ... ... ... Бұл тұрғыда өңдеу өндірістері, қалалардың әлеуметтік-
тұрмыстық және мәдени инфрақұрылымдары мүлдем елеусіз ... ... ... ... ... ... ... қамтылу саласының
күрделі проблемаларына әкелді. Бұл туралы келесі ... ... ... ... ... ... кіші ... ел
экономикасы құрылымында өз орнын тауып Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық
дамуында айтарлық маңыздықызмет атқаруы әбден мүмкін.
2.2 Арал қаласының әлеуметтік-экономикалық қалыптасуы мен ... ... ... ... ... ... өнім, халықтың жан басына
шаққандағы орташа кірісі, орташа кіріс пен ... ... ... адам ... индексі көрсеткіштеріне сәйкес экономикалық даму
деңгейін анықтау арқылы аймақтарды 3 топқа бөлуге болады. 2009 жылы ... ... ... ... ... (15,4 %), ... облысы (12%),
Қарағанды облысы (9,9 %) енген. Бұл аймақтарда ауыр өнеркәсіп пен ... ... ... Олардың үлесіне жалпы аймақтық өнімнің 37,3 %-і
тиеді.
Орта даму деңгейі өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығы дамыған елдерге ... ... ... (8,2 %), ... (6,0 %), ... ... (6,0),
Маңғыстау (5,9 %), Батыс Қазақстан (5,1 %), Алматы (5,0 %), Қостанай ... ... (4,8 %) ... және ... ... (4,7 %). ... жалпы
аймақтық өнім көлеміндегі үлесі – 50,7 %. ... даму ... ... (3,6 %), ... ... (3,3 %), ... (2,9 %),
Жамбыл (2,2 %) облыстары ... ... ... – 12 %. Жан ... шақандағы
жалпы өнім әрбір тұрғынның орташа кірісі мен шығынын ... ... ... болып табылады (кесте1). Қазақстан ТМД елдерінің
арасында бұл ... ... ... мен ... ... 3-орынды
иеленеді[22].
Арал ауданы 1929 жылы құрылған. Алғашқы кезде оның құрамына Қамыстыбас
және Арал болыстары ... 1938 ... 29 ... ... ... поселкесі
қалаға айналды, яғни Арал поселкасы Арал қаласы болып аталды. ... Арал ... ... 2010 ... 1 ... 72145 адам ... Оның
30622-сі Арал қаласының тұрғындары. Территориясы 52,2км2. ... ...... ... алсақ аудан Ақтөбе облысы ... ... ... ...... ... және шағыс пен оңтүстіктен
Қазалы ... мен ...... ... ... ... ... 1 қаңтарына этникалық құрамы: қазақтар – 93,8 %, орыстар – 4,5%,
басқа ...... ... тез континентальді, ауа температурасының маусымдық және
орташа жылдық өзгерісі үлкен ... ірі ... өзен ... Арал ...... құрғақ климатты
үстірт қыратқа орналасқан. Ол – ертедегі Сармат теңізінің бір ... 96 ... су, 4 ... жер құрайды. Арал жер шарының ... ... ... ... суы ... тілі ... ... солға
қарай оралып ағады. Кайназой дәуірінің орта шенінде, яғни бұдан 21 млн 1200
жыл бұрын, Арал ... ... ... ... Бұл ... 1573 ... ... Арал теңізі – Қазақстанның інжу-маржаны, шөл белде-міндегі
бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі ... ... км², ... – 30-60 ... тұздылығы – 10-12 % болған. Қойнауы
кәсіптік бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен ... ... еді. ... ... 50-150 мың ... ... теңіз жағасынан едәуір мөлшерде
бұлғын терісі игерілген. Арал өңірінің тұрғындары 1970 ... ... ... ... ... етілген тіршілік кешті.
Теңіз өңіріндегі елді ... 17 ... ... 10 ... ... ... 2 ... комбинаты тұрақты жұмыс істеген.Сонымен қатар, ... ... ... тас көмірдің кен орны және ... газ, ... ... ... ... қоры ... комплексті автомобиль қатынасы құрайды.
Аймақтың ортақ қолданыстағы автомобиль жолдарының жүйесі–502 км.
Автомобиль жолының қатты қабатты бөлігінің жалпы ... ... ... 63,7% ... ... 211 ... ... даму динамикасы нақты секторда да,
әлеуметтік салада және инфраструктура комплексінде де оң ... ... ... саны 50 мың адамнан аспайтын қалалар
жатқызылады. Қазіргі уақытта Қазақстанда ондай ... саны ... елді ... саны – 64, ал ... ... ... және
қа. Қалалық әкімдіктер саны – 24 (кесте 4).
4 Кесте - Арал ауданындағы ауылдық және кенттік округтер
|№ |Әкімшілік-аумақтық ... ... ... |Жылжымалы |
| |бөлініс | | | ... |
| | | | | ... |
| | | | | ... |
|1 ... қаласы |1 |7 |3 |6 |
|2 ... ... |- |1 |- |1 |
|3 ... кенті |- |3 |- |1 |
|4 ... а/о |- |1 |1 |- |
|5 ... а/о |- |1 |- |1 |
|6 ... а/о |- |2 |2 |- |
|7 ... а/о |- |1 |1 |- |
|8 ... а/о |- |2 |1 |- |
|9 ... а/о |- |1 |1 |- ... ... а/о |- |2 |1 |1 ... |Аманөткел а/о |- |1 |1 |1 ... ... а/о |- |2 |1 |- ... ... а/о |- |1 |1 |- ... ... а/о |- |1 |1 |- ... |Аралқұм а/о |  |2 |1 |  ... ... а/о |  |2 |- |  ... ... а/о |  |1 |  |  ... |Атанши а/о |  |1 |  |  ... ... а/о |  |1 |1 |  ... ... а/о |  |1 |1 |  ... ... а/о |  |2 |2 |  ... ... а/о |  |1 |1 |  ... ... а/о |  |1 |1 |  ... ... би а/о |  |1 |1 |  ... ... |1 |39 |23 |11 ... Арал ... ... сайты, статистика бөлімінің негізінде|
|жасалды. ...  2010 жылы ... ... ... өнім 1951 ... ... 2009 ... салыстырғанда 84,2 пайыз болды. Облыстың
өнеркәсіп саласында ауданның үлес салмағы 0,3 пайыз.
Ауыл ... Ауыл ... ... ... 1529,2  млн. ... ... 2009 ... 101,6 пайыз. Облыстың ауыл шаруашылығы саласындағы
ауданның үлес салмағы 4,6 пайыз.
Негізгі мал шаруашылығы өнімдері: ет 1,7 пайызға, сүт – 4,4 ... ... ... ірі қара – 0,5 ... қой мен ешкі - 0,2 ... - 0,7 ... түйе - 2,1 пайызға, құс - 5,1 пайызға өскен.
Негізгі капиталға инвестиция тарту (үстеме бағаны қоспағанда) 10139,3 млн.
теңгені ... бұл 2009 ... ... ... 56,6 ... үйді пайдалануға беру бойынша: ауданда 13780 ... метр ... ... пайдалануға беріліп, 2009 жылмен салыстырғанда 100,9 пайызды құрады.
Көлік. Аудан ... ... жүк ... 5938,7 мың тоннаны
құрап, 2009 жылдың осы ... ... 91,9 ... болды. Жүк
айналымы 783,2 млн. тонна шақырымды немесе 96,8 пайызды құрады.
3638,6 мың жолаушы тасымалданып, 2009 жылмен ... 2,2 ... ... ... 149,1 млн. ... ... ... 9,1 пайызға артты.
Әлеуметтік сала бойынша:  2009 жылы жергілікті бюджеттен аз қамтылған
416 отбасына 23,5 млн. теңге атаулы әлеуметтік көмек, 1934 ... ... ... ... үй ... ... Үйде тәрбиеленіп, оқитын  45 мүгедек
балаға 1,9 млн. теңге әлеуметтік көмек берілді.
2010 жылы ауданда жұмыссыздық деңгейі 0,5 ... ... ... ... ... ... басынан қажет мамандықтар бойынша  420 жұмыссыз кәсіби ... 811 ... ... ... ... бойынша 800 жаңа жұмыс орыны құрылды, бұл облыс көрсеткішінің  8,5 
пайызы.
Қаржылық жағдай. Арал ... ... ... 495,0 ... ... ... ... 571,6 млн.теңгеге немесе 115,5 пайызға артығымен
орындалды. Экономикалық өсу әлеуметтік инфрақұрылымның жеткілікті түрде
дамығандығымен де ... ... және ... ... ... ... ... қорғауды, жол салу және
басқа да коммуникациялық жүйелерді дамыту қоғамға ... ... ... өз кезегінде аталған іс- шаралармен жеткілікті түрде қамтамасыз
етуі қажет. ... ... ... инфрақұрылымды реттеуге
мемлекеттің араласуы әкімшілік- құқықтық әдістен экономикалық ... ... ... ... Арал ... қарыштап дамуына кедергі келтіретін жағдайлар
да жоқ емес. Оларды да қаланың ... даму ... ... ... ... деп ойлаймын. Атап айтқанда, экологиялық жағдайы,
сейсмиклық қауіпті ... ... ... сапасыз тауарлармен
толығуы; кіші қалалар мен олардағы кәсіпорындардың инвестиция тартудағы
жоғары бәсекелестіктері; жеке ... ... ... әлеуеттің
толық пайдаланылмауы; инфрақұрылымның ... ... ... ... сапасыздығы және жылу ... ... ... ... ... ... даму ... ... ... ... ... |
| ... ... адам  (2010ж. қаңтар-сәуір) |606 ... ... (2010ж. ... ... |196 ... ... мың адам ... |8,9 ... ... | ... оның ... ірі және орта ... |7,0 ... ... ... адам |249 ... ... ... %-бен |0,7 ... ... (2010ж ... |45654 ... ең төменгі деңгейінің шамасы, теңге (2010ж. мамыр)|12243 |
|Экономиканың нақты секторы ... |2009ж. ... |2010ж. ... ... |
| ... ... |
| ... | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | |
| | | ... |89,7 |109,2 ... ... |213,4 |7 ... ... | | ... ... |62,9 |70 ... ... ... |  |89,6 ... іске қосылғаны |58,2 | ... ... |92,1 |97,2 ... Арал ... ... сайты, статистика бөлімінің негізінде |
|жасалды. ... ... ... басты роль агроөнеркәсіп кешеніне
тиесілі. Оның дамуы аудандағы азық-түлік ... мен ... ... ... ... шешуші фактор.Аграрлық
сектордың үлесне ... ішкі ... ... ... ... ауыл шаруашылығы негізінен мал шаруашылығы, дамыған ... ... ... ... өнімінің 70 %-ын мал шаруашылығы
құрайды.
Ауданда етті ірі ... ... құс және ... шаруашылықтары
ойдағыдай дамуда. Мал шаруашылығының саласының ішінде жылқы шаруашылығы
қарқынды дамуда, ... үш ... осы ... өсу ... 23 %-ды ... ... төменгі өсім етті ірі қара мен қой ... ... үш ... ірі қара ... саны 4,7%, қой ... саны 4,2%
өскен.
Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің 30% өсімдік ... ... ... шаруашылығының өнімдері негізінен суармалы жерлерде
өндіріледі.
Шаруашылықтың барлық түрлеріндегі ауыл ... ... 29,5%-ы ... ... оның ... бидай дақылы 77,5 %, майлы
дақылдарға 26%-ы тиесілі. Қалған 23 % мал ... ... 11% ... 8%-ын ... бақша дақылдары құрайды.
Сурет 1–2008-2010 жылдардағы мал басының өсу қарқыны
Ескерту: Арал ауданы статистикалық ... ... ... ... ... ... ... дамыды. Соғы үш жылда
шаруашылықтың барлық ... ірі қара малы 4,7% ... 57,2 мың ... 4,2 %-ға ... 146,8 мың ... ... 23,8%-ға өсіп, 10,9 мың
басқа жетті (сурет 1 ).
Сурет 2–2008-2010 жылдардағы мал өнімдерінің өзгеру ... ... Арал ... ... орталық негізінде құрастырылған.
Мал шаруашылығы негізінен ұсақ шаруашылықтардан тұрады. Мал ... ... (93 %-ға ... ... үйі ... және ұсақ ... қожалықтарында шоғырланған. Алайда, асыл
тұқымды мал басының ... ... ... мал ... асыл тұқымды
малдарының үлесі өте төменгі деңгейде: ірі қара малы ... - 0,1%, ... 2% ... 2 ).
6 ... ... мал шаруашылығының ... ... ... ... ... |2008ж. |% өткен|2009ж. |% өткен|2010ж. |% |
| | ... | ... | ... | | | | | ... |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... басы (мың. бас): | | | | | | ... |54,6 |110,7 |57,0 |104,4 |57,3 |100,5 ... |146,8 |103,4 |146,8 |100,0 |147,5 |100,5 ... |9,7 |110,2 |10,8 |111,3 |11,3 |104,6 ... |0,19 |76,0 |0,2 |105,2 |0,21 |105,0 ... |28,6 |106,7 |28,9 |101,0 |32,6 |112,8 ... ... | | | | | | |
|1 ... сиырдан сауылған |1796 |93,1 |1802 |100,3 |1801 |99,3 ... кг | | | | | | |
|1 ... ... жүн, кг |3,1 |100,0 |3,1 |100,0 |3,2 |103,2 ... ... ... төл басы | | | | | | |
6 ... жалғасы
|1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 ... бас |72,0 |88,9 |85,0 |118,0 |86,0 |101,2 ... бас |98,0 |107,7 |98,0 |100,0 |100,0 |102,0 ... бас |83,0 |98,9 |86,0 |92,5 |85,0 |98,8 ... өндіру, мың. тонна | | | | | | ... тірі ... |9,3 |120,7 |9,9 |106,4 |10,0 |101,0 ... сойыс салмағында |4,9 |89,0 |5,3 |108,1 |5,3 |100,0 ... |36,2 |116 |36,3 |100,2 |36,9 |101,6 ... млн, дана |3,1 |106,8 |3,2 |103,2 |3,5 |109,3 ... ... |209 |105,0 |231 |110,5 |230 |100,0 ... Арал ауданының әкімдігі сайты, статистика бөлімінің негізінде |
|жасалды. ... ... мал ... ... ... жолмен
дамуда, былайша айтқанда мал басының өсуі арқылы өнімді ... ... мал ... қажеттілігі толық қамтамасыз етілген (кесте 6).
Мал шаруашылығы өнімдерінің өсуіне саланы қаржылай ... ... ... мал ... ... және асыл ... ... қажетті ірі сабақты және құрама жемдердің
дайындалуы әсер етті.
Ауданда мал дәрігерлік бөлім құрылып, ... ... 8 ... ... ... 9 мал ... мамандары бекітілген.
Сонымен бірге аудандағы ауыл шаруашылығы және ... ... ... ... ... «Арал аудандық ветеринария қызметі»
коммуналдық мемлекеттік кәсіпорны құрылған. Келісім –шарт ... ... ... ... атқаруда. Ауданда мал қораларын
заласыздандыруға арналған 1 автокөлік, 2 мал ... ... ... ... ... орындау мақсатында республикалық
бюджеттен эпизоотиялық шараларға жылына 37-39 млн. ... ... ... де ... ... мұл ... 6,5 млн.теңге қаралды.
Мал шаруашылығын қолдауға және дамытуға 2009 және 2010 ... ... 5,47 және 9,32 млн. ... ... ... ... ... бүгінгі күні ауданда 8 мал бордақылау
алаңдары жұмыс істеуде.
Ауданда 2 асыл тұқымды қой ... ... ... шаруашылығы жерлерінің жалпы көлемі-837,1 мың га ... ... 80,1% -ын ... ... жерлеріндегі айдалатын егістік жерлердің үлесі 34,5
мың га (4,1 %), көпжылдық шөптер 3,0 мың га (0,35 %), ... 53,8 ... (6,4 %), ... 747,9 мың га ... ... тауар өндірушілеріне барлығы 308,1 мың га, ... ... ... жер 24 мың га, ... 27,3 мың га, ... мың га ... берілген.
Ауыл шаруашылығы дақылдарының егіс құрылымындағы дәнді астықтың үлесі
29,5% болып, 2010 жылы 3,8 мың га ... ... ... ... ... ... дақылына тиесілі,
оның егіс көлемі 2,9 мың га болып, 76 %-ды құрады.
Күнбағыс егістігінің ... ... ... 3 ... ... 1,4 ... артты. Аудандағы ... ... ... ... күнбағыстың өнімділігі 6-11 ц/га құрайды (кесте
7).
7 Кесте–2008-2010 жылдардағы егіншіліктің ... ... ... ... |2008ж. |% өткен|2009ж. |% өткен |2010ж. |% өткен |
| | ... | ... | ... ... ... мың. |14,8 |94,2 |14,8 |100,0 |12,9 |87,1 ... | | | | | | ... ... ... |4,4 |93,6 |4,4 |100,0 |3,8 |86,3 ... ... ... |3,1 |93,9 |3,1 |100,0 |2,9 |93,5 ... подсолнечник |2,5 |108,6 |2,5 |100,0 |4,0 |160,0 ... мал ... |4,3 |86,0 |4,3 |100,0 | |51,1 ... | | | | |2,2 | ... ... |2,1 |95,4 |2,1 |100,0 |1,45 |69,0 ... көкөніс, бақша |0,8 |80,0 |0,8 |100,0 |0,7 |87,5 ... ... |14,8 |94,2 |14,8 |100,0 |12,9 |87,1 ... ішінде, |14,8 |94,2 |14,8 |100,0 |12,9 |87,1 ... ... | | | | | ... ... | | | | | | ... цен/га | | | | | | ... ... ... |17,1 |108,9 |17,1 |100,0 |15,7 |91,8 ... күнбағыс |9,9 |85,3 |9,9 |100,0 |8,1 |81,8 ... ... |107,1 |107,1 |107,1 |100,0 |101,0 |94,4 ... ... |154,4 |116,0 |154,4 |100,0 |124,4 |80,5 ... ... мың. | | | | | | ... | | | | | | ... ... |7,5 |101,3 |7,5 |100,0 |5,8 |77,3 ... |2,5 |92,5 |2,5 |100,0 |3,2 |128,0 ... |22,5 |103,6 |22,5 |100,0 |14,7 |65,0 ... |12,4 |91,1 |12,4 |100,0 |9,0 |72,5 ... |3,9 |82,0 |2,1 |55,1 |3,9 |180,5 ... ... |- |- |1 |- |1 |100 ... Арал ... әкімдігі сайты, статистика бөлімінің негізінде |
|жасалды. ... ... ... ... ... 2010 жылы 3,6 мың тонна болып,
2009 жылғы деңгейден 0,7 мың ... ... ... ... ... дәні аудан халқын өсімдік майына деген сұранысын толық қамтамасыз
етеді, басым бөлігі ауданнан тыс ... ... ... ... ... дақылын өсіруге төленетін субсидияның өсуіне байланысты,
егіс құрылымын ... шара ... Ауыл ... ... ... ... үлес салмағы 2009 жылы 41%,
2010 жылы 32% -ды құрап, ғылыми негізделген ауыспалы ... ... ... ... қатар, минералды тыңайтқыштармен өсімдік қорғау
құралдарын пайдалану жеткіліксіз.Осы факторлар жердің ... ... ... әкеп ... ... ... мал ... қамтамасыз ету мақсатында мал
азығындық дақылдардың егіс көлемі артуда.Сараптама жасап отырған мерзімде
ауданда мал ... ... ... 3,8 мың га құрады, егіс
құрылымдарындағы мал азығындық дақылдардың үлесі 18,7 % -ға ... ... 29,4 ... құрайды.
Өсімдік шаруашылығы саласын диверсификациялау басталды. Өндірісті
диферсификациялау нәтижесінде ... ... егіс ... ... 2010 ... дейін ауданда ауыл шаруашылығы дақылдарын ылғал сақтау
технологиясы бойынша егу пайдаланылмаса, 2010 жылдан бастап осы ... мың га ... ... ... 28,3 мың га суармалы егістік ... оның ... 19,6 мың га, оның ... 12-13 мың ... ... ... ... 6 ауылдық су пайдаланушылар кооперативтері
құрылды.
Бүгінгі күнге ... 6-6,5 мың га ... ... ... ... ... ... жағдайына байланысты 2 мың
га, қалған жерлер суару ... ... ... егіс және ... жиын-терін жұмыстарын оңтайлы мерзімде
аяқтауға аудан дихандарына 2010 жылы 16,4 млн. теңгенің субсидиясы бөлініп,
игерілді.
2010 жылғы ... ... және ауа ... ... ... ... шаруашылығы дақылдарынан мол өнім алуға ықпал етті. ... ... әр ... ... ... 16,2 картоптан-140, күнбағыстан - 8,1
центнерден өнім алныды. Бұл өз ... ... ауыл ... ... 6,1 мың ... ... ... 14,6 мың тонна картоп, 12,8 мың
тонна көкөніс, 3,8 мың тонна бақша, 3,6 мың ... ... ... ... ... әлеуметтік қорғау. Халықты әлеуметтік қорғау саласының ахуалын
талдау кезінде ауданда соңғы 3 жылда әлеуметтік қамсыздандыру сферасының
динамикасының ... ... ... ... ... ... ... бөлінген қаржының өсуі, аз қамтылғандардың саны 6,2%-ға
төмендеуі, жұмысқа орналастырылған жұмыссыздардың санының жыл сайын өсуі,
жұмыссыздардың үлес салмағының 0,4 % ... жылы ... ... ... саны 20686 ... ... жылмен салыстырғанда бұл көрсеткіш 860 адамға өсті.
Соңғы үш жылда еңбек нарығындағы ахуал төмендегі бағытта құрылды,
жұмыс ... ... ... ... ... қолына сұранысынан артық
болуы. Ауылдық жерде жұмыс күшіне сұранысы мен ... ... ... себебі, бос жұмыс орындарының жоқтығы болып табылады.
2010 жылы ... ... ... ішіндегі жұмысқа жарамды
азаматтардың үлес салмағы 2008 жылмен салыстырғанда 1,2 ... ... ... құрады.
Әлеуметтік көмектің төлем мөлшері 2010 жылы орта есеппен 2008 жылмен
салыстырғанда 878 теңгеден 1501 ... ... ... ... ... көрсету екі бөлімшеде 192 адамға көмек көрсетіледі,
оның ішінд 91 жалғыз ... қарт ... ... ... 101
балалар, олармен 37 әлеуметтік қызметкерлер жұмыс істейді.
Әлеуметтік көмек ... 2010 жылы 13306,0 мың ... ... ... ... ... ... шығын 29,6 мың теңге құрайды.
2010 жылы 38 мүгедекке 2086,1 мың ... ... ... ... 2008 жылы 28 ... ... құралдарды алуға 181
мың теңге жұмсалды. Гигиеналық құралдарды алушыладың саны 10 ... өсіп 35
% ... жылы ... ... мәселесі бойынша 647 адам ... ... ... 3 % ... (628 адам), жұмыспен -369 адам ... жылы 424). ... ... ... жұмыс іздеуші ретіндетірердің
ішінен 2007 жылы 67,5%, 2009 жылы -57% ... ... ... қаласының 2008-2010
жылдарда жұмыспен қамтылған халық саны
Ескерту: Арал ауданы статистикалық
орталық негізінде құрастырылған.
2010 жылдың 1 қаңтарына есепте ... ... саны 195 ... бұл 2008 ... басымен салыстырғанда 31,6% төмен. ... үлес ... ... белсенді халықтың ішінен 2007
жылмен салыстырғанда 0,4 % төмендеп 2010 жылдың аяғында 0,9 % ... және ... ... ... ... ... ішінде оралмандарды жұмыспен қамтудың негізгі бағыттары болып
табылады: еңбек ... ... ... ету, жұмысқа орналасуға
жәрдемдесу, ... ... ... ... өткізу, уақытша жұмыстар ұсыну:
ақылы қоғамдық жұмыстар, әлеуметтік ... ... және ... ... ... 2009 – 2010 ... ... ауданда демографиялық
жағдайда оң өзгерістер бар: халықтың туу деңгейі 1000 халық қа есептегенде
17,4-тен (2008 жылы) 18,4 –ке (2010ж.) ... өлім ... 1000 ... ... (2008 жылы) 7,6 –ға (2010ж.) төмендеді . Халықтың
табиғи өсу көрсеткіші 1000 адамға есептегенде 2008 жылы 8,6 ... ... ... көтерілді (4-сурет).
4 Сурет–Арал қаласының 2008-2010 жылыдардағы туу және өлім көрсеткішінің
деңгейі
Ескерту: Арал ... ... ... ... ... демографиялық жағдай позитивтік нысанда тұр: туу көрсеткіші
2010 ... ... 19,0, бұл ... ... ... (16,75), ал
өлім көрсеткіші 7,6, облыс көрсеткішінен төмен 11,72.
Қалада халықтың жас құрамы стационарлық типте, бірақ кері қарай ... ... ... ... - 22,2 %, 50 жас және одан ... тұрғындар 28,6%), сонымен қатар облыс халқы демографиялық тұрғыда
алғанда жастардың салмақ дәрежесі азайып бара жатқандығы есебінен, ... ... бара ... ... ... ... әйелдер мен ерлердің жас ұзақтығының деңгейіне де
әсер ... 2008 жылы жас ... -65,3 ... 2010 жыл. ... артты,
дегенмен облыстық көрсеткіштен төмен – 67,2.
Аймақтың экологиялық жағдайы халық денсаулығына кері әсерін тигізеді,
ауданның шекаралық аймақ ... ... – қону ... ... жүруі де
халық денсаулығына әсер етпей қоймайды.
Қалада бала табар жастағы әйелдер шамамен 22 пайызды ... ана ... ... ... төмен және өсіп - өну проблемасы болып табылады
(4 сурет).
2008 жылы 1 ана өлімі тіркелген, ал 2009 – 2010 ... ... ... ... ... өлімінің көрсеткіші тұрақты ... ... ... ... 1000 тірі ... ... шаққанда 2009 жылы
26,7-ден 2010 жылы 29,1 –ге өсіп отыр, бұл ... 2009 жылы ... және өлі ... ... ... ... сақтау объектілері: КДЕ, Орталық ... ... ... ... ... және Өкпе ... ... Перзентхана,
«Абай»,  «Байтұрсынов», «Арал» ЖДЕ, «Жансая», «Аралстомед» ЖШС.
2.3 Арал қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуын реттеудің ... ... Арал ... ... ... ... Арал қаласы ауылдық
аудан орталығы болғандықтан, өнеркәсіп өнімдерінің барлығы ... ... ... ... ... өнеркәсіп және шаруашылық
орындары төмендегідей:
- «Арал вагон құрастыру зауыты»;
- ««Аралтұз»» ... ... ЖШС ... ... ... - ... ... алғашқы кезеңінде
құрылымынөзгерткен нарық қарлығаштарының бірі. Елімізде ас ... ... ... ... ... ... де осы биікті ұстап тұруға, отандық
тұтынушыларға сапалы өнім ... ... ... ... ... жаңа технологиялар енгізіліп, байыту фабрикасы іске қосылып,
цехтарға заманауи жабдықтар мен ... ... ... ... тіршілігі осы өндіріспен сабақтас. Қоғам басшылығы
дағдарыс кезеңінде жұмысшыларға түсер әлеуметтік ... ... ... сақтауға көңіл бөліп отыр. Іргелі кәсіпорында көптен бері
қолға алынбаған тұз қазу жұмыстары қайта ... ... ... ... ... ... түсті. Өнім өңдеу жұмыстарының сапасы артып келеді.
Ас тұзының сан алуан ассортиментіне көңіл ... оны ... ... болу ... қарастырылуда. Осы мақсатта 250 грамнан бастап түрлі
салмақтағы қалталанған және қапталған ас тұзы ... ... ... әсем ... ... ... де ... бастады.
Қазіргі бәсекелестік артып тұрған кезде тұтыну рыногында өнім ... ... ... ... ... ... ... өнімдер де, арзанқол тұздар
да сауда орындарын жаулап ала бастады. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... көптеп жетіп отыр. Олардың озық
технологиясы мен кіші зауыттары арзан өнім шығарып, оны ... ... ... ... мүмкіндік береді. Соған қарамастан, «Аралтұздың»
жоғары сапалы өнімі тұтынушылар арасында өзінің үлкен сұранысқа ие ... ... ... үкімет тарапынан да жыл санап қолдау ... ... ... ... ... ... жолы үшін бұл аса маңызды
кәсіпорын, мұндай зауыт елімізде саусақпен ... ... ... қазір тапсырыс мәселесін шешуде, мұнда олардың басшылары да болып
кетті. Бірегей ... ... ... ... ... ... ... жұмыс орындарын ашуға болады. Бүгінгі таңда алғашқы тәжірибелік
платформалар жасалып, сынақтан өткізілуде.
Жанға - шипа, дертке - дауа ... ... ... сөз ... артық
болар. Соңғы жылдары біздің аймақта да ... ... ... ... ... жеткізу жұмыстары қолға алынып келеді.Теңіз
қойнауындағы «Құланды» ЖШС құтты ... төрт ... ... ... ... ... ... кезеңнен аман қалып, түлік ... ... ... ... ... жылы «Қалует» шұбат
өндіру зауыты іске қосылды. Кіші зауытқа шаруашылық 30 млн. ... ... ... ... ... ... ... Мұнда Израильден әкелінген
шетелдік жаңа технологиялық қондырғылар ... ... ... ... ... ... ... шығарылуда. Бағалы өнімді алты
айға дейін сақтауға болады, сапасын еш ... ... бір ... ... дейін қымыран өндіре алады. Серіктестік сүтті қожалықтар ... жеке ... ... ... ... ... Ақбасты, Қосаман елді мекендерінің тұрғындары сүт тапсыруға
ықыласты. Өнімдер Қызылорда, ... ... ... ... ... ... өнім ... проблемасы игілікті іске
қолбайлау болуда. Сондықтан серіктестік басшылары ... ... ... ... жеткізуге, техникамен көмектесуге қолдау
көрсетуді ... ... дәмі ... Теңіз қойнауының
ашқылтым да шүйгінді шөбі шұбаттың дәмін ... ... ... ... ... ... жете алмай отыр. Ал бізде қымыранға
зәру емдеу мен демалыс ... ... ... ... ... технологиямен қымыз өндіруді де қолға алмақ ойлары бар
екен. Қазір табындарда желіге ... ... бие сауу ... ... ... ... өнімдерін баптап, барды бағалап отырған шалғайдағы
малшы ауылдың көкейкесті мәселелері көлеңкеде қалмай, қолдау тапса ... ... ... ... ... ... бағалау есебімен
2010 жылы 2394,2 млн теңгені құрады, ... 2009 ... ... ... ал 2008 ... салыстырғанда бұл көрсеткіш 5 есеге ұлғайды (5-
сурет).
5 Сурет –Арал қаласының негізгі капиталға ... ... ... ... (млн. теңге)
Ескерту: Арал ауданы статистикалық орталық негізінде құрастырылған.
2010 жылы ... ... ... ... ... ... ... бюджеттің – 405,6 млн теңге немесе 17%, жергілікті
бюджеттің - 65,1 млн теңге немесе 3%, ... ... - 231,5 млн ... 10%, несие қаражаты - 1692,0 млн теңге немесе 70%-ын құрады.
Арал қаласы бойынша кіші және орта ... ... ... ... 2008 жылы 299,9 млн ... ал 2009 жылы ... теңге, оның ішінде 360,8 млн теңге меншік қаражаты, 178,2 млн теңге
несие қаражаты.
2010 жылы Арал ...... ... ... ... өнімдерін және кірпіш шығаратын ... ... ... ас су ... ... кәсіпкер А.Ахметжанованың «Рахат»
кондитерлік цехы ұлғайды, жеке кәсіпкер Р.Қадырхановтың ағаш өңдеу цехы, ... 1 ... май ... 1 ... үйі, 3 ... ... 1 ... шаштараз, 1 тойхана ашылды.
2010 жылы ауданның кіші және орта ... ... ... ... ... дамыту қоры» АҚ арқылы 12 кәсіпкер барлығы
64,0 млн. ... ... ... ... (5 ... ... кіші ... экономикалық сала ретінде
бағаланады. Кіші бизнес тұрғындардың басым ... ... ... ... түсімдерінің қомақты үлесін түсіріп, тауар және қызметтің
кең өрісін қалыптастырады. Кіші және орта кәсіпкерліктің даму ... ... ... осы саланың оң беталысының айғағы.
2010 жылдың 01 қаңтарына аудан бойынша 28 кіші ... ... оның ... ... істеп тұрғаны 26, бұл өткен
жылмен салыстырғанда 3,0%-ға артты (8 - ... ... ... саны – 84, ... ... салыстырғанда
100%-ды құрады.
Сектордағы жұмыс істейтін саны-2747 адам.
8 Кесте –Арал қаласында кіші ... ... ... ... ... динамикасы
|Көрсеткіш атауы |2007 жыл |2008 ... |2010 жыл |
| | | |жыл | |
| | | | | ... ... дана |18 |23 |26 |28 |
| | | | | ... ... ... |52 |68 |73 |79 ... саны | | | | |
| | | | | ... ... істеп тұрған |98 |33 |47 |48 ... саны | | | | ... ... ... |2023 |2193 |2647 |2747 ... | | | | |
| | | | | ... түсімдерінің сомасы, |62159 |95211 |119105 |101479 |
|мың теңге | | | | |
| | | | | ... өнім және |1306,3 |1741,3 |2176,3 |2112,1 ... ... ... | | | | ... ... | | | | ... Арал ... әкімдігі сайты, статистика бөлімінің ... ... ... ... ... ... бөлшек тауар айналымының көлемі
1257,9 млн теңгені құрап, 2008 жылдың деңгейімен салыстырғанда ... ... 1 ... Арал ... 31 ... ... ... атап айтқанда, 2 сауда үйі, 20 азық- түлік ... 7 ... ... 2 ... ... оның 1 ... Ауданда сауда
кәсіпорындарының саны өткен жылмен салыстырғанда 6,8%-ға артты.
Сауда көлемінің даму ... ... ... ... ... ... ... күні ауданда сауданың дамуында нақты бағыт байқалмаған, ішкі
сауда өз ретімен дамуда.
Шешілмеген мәселелер:
- сауда саласындағы қызметті ... ... ... ... нарығында көлеңкелі қаржы айналымының жоғары деңгейі;
- ішкі сауда инфраструктурасының дамуының жеткіліксіз деңгейі.
Қалада 30 ... ... және 49 ... ... ... бар, 2009 жылы 98,4 млн теңгенің қызметі көрсетіліп, ... ... 2,8 ... ... ... қызметтердің жалпы
көлемінде артық үлесін (71,3%) қоғамдық тамақтандыру кәсіпорындары алады
(6-сурет).
6 ... 6– Арал ... ... ... ... айналымының
көлемі (млн. теңге).
Ескерту: Арал ауданы статистикалық орталық негізінде құрастырылған.
2007-2009 ... ... ... негізгі тауарлы өнімдерді
өндірудің динамикасы төменде көрсетілген. (9-кестеде)
9 Кесте –Арал қаласының 2008-2010 ... ... ... ... ... өндірудің динамикасы
|Өнімнің атауы |Өлшем |Жылдар ... ... ... | | |
| | | ... |
| | | ... |
| | |2008 |2009 |2010 | |
|1 |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |657 |804 |805 |18,6 ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... |39 |12 |12 |0,01 ... майы | | | | | ... және ... |249 |372 |245,6 |4,7 ... су | | | | | ... ... | |152,9 |176,7 |2,9 ... | | | | | ... және ... |447 |207 |207 |0,01 ... ... ұны| | | | | ... дана|159,6 |163,2 |174,8 | ... ... | | | | | ... ... | | | | ... өнімдері |тонна |1,4 | |424 |0,1 ... | | | | ... ... | | | | | |
9 ... ... |2 |3 |4 |5 |6 ... ... |тонна |9052 |12774 |19523 |3,3 ... Арал ... ... ... ... ... ... |
|жасалды. ... ... ... кірпіштер өнімдері шығарады. 2010 жылы 424
тонна көлемінде өнімдер, 19,5 ... ... ... бұл 2008
жылдың көлемімен салыстырғанда 400 және 2 есе артық.
Тамақ өнімдерін өндіруде, оның ... ... жеке ... ... кіші ... ... жылы бұл салада 1378,5 млн теңгенің тауарлы өнімдері өндіріліп,
2009 жылдың деңгейінен 0,1%-ға төмен ... ... ... ... ... және қайта өңдеу өнеркәсібі саласында, негізінен ескі тозған
технологиялық құрал жабдықтармен ... ... кіші ... және ... өңдеу өнеркәсібінде өндіру процесінде механизация мен
автоматтандыру деңгейінің төмендігі негізгі шешімін таппаған мәселе болып
табылып, бәсекеге қабілетті ... ... және ... ... ... ... мекемелер мен кәсіпорындарда тауар сатып алу, жұмыс және
қызмет көрсетуде қазақстандық мазмұн үлесін арттыру мәселесіндегі ... ... 2009 ... бастап отандық өнім өндірушілермен
байланыс жасалып, ... ... ... ... алуда қазақстандық
мазмұн үлесін арттыру бойынша жұмыстар басталды.
Индустриалдық - инновациялық даму ... ... ... Балық» зауыты жұмыс істейді. 2009 жылы 643,6 млн.теңгенің балық
өнімдерін шығарылды.
«Бекзат» ЖШС 2008 жылы ... және ... ... ... ... 42,0 млн. теңгенің инвестициясын салып, іске ... ... жеке ... М.Ахметжанов жылына 20,8 мың кг. өнім ... ... ... іске қосты, салынған инвестиция көлемі 7,0 млн.
теңге.
Мәдениет. Арал ... ... және ... ... қызметі соңғы жылдары бір қарқынды оң бағытты сипат алып, бұл
мәдени қызметтің сапасының артуынан байқалады.
Қойылған мақсаттар ... ... және ... дамыту
ұйымдарының қызметі келесі бағыттарда жасалады:
-қаланың ... ... ... үшін ... ... ... мәдениетін қолдау, дамыту
-аудан, қала халқының мәдени құндылықтарға қол ... ... ... ... мәдениет саласының қызмет жасауына бөлінген қаржы көлемі
251759,0 мың. ... ... ... 2008ж- 54271,0 мың.тенге, ... ... , 2010ж- 131325,0 ... ... Мәдениет ұйымдары
жүйесі 21 нысаннан тұрады. 2008ж бері ... саны ... жоқ. ... ... ... 6 ... 1 ... 1 видеомобиль жұмыс атқарады. 2010ж
аудан кітапханаларында оқырмандар саны 8,4 мың адам , ... саны ... адам ... 48900 ... ... ... ... жүйесінің қоры 97,9
мың дананы құрады.
2010ж Арал қаласында мемлекеттік тілді білетін өзге ұлт ... ... ... атты ... Форумы, «Өз жұлдызыңды жақ»
облыстық байқауы, сонымен қатар 150 мың адамды қамтыған 1500 ... ... ... ... ... 2009ж 10 көрме ұйымдастырып,
2500 адам қызықтады, қалалықтарға 1500 адамды қамтыған 150 ... 2009ж ... ... қоры 500 ... ... қоры 5500 ... көбейді
Қаланың аумағында 36 тарихи мәдени ескерткіш тіркелді, оның ішінде 10ы-
археология ескерткіші, 26-сы архитектура ескерткіші. Арал ... ... ат. ... ... ... ... ... Толкын», «Үмітті
Арал», «Кіші Арал», «Арал ақиқаты» ... ... ... және ... Арал ... 18 ... ... секциялар
жұмыс істесе: оның жаздық түрі 13,қысқы спорт ... жылы Арал ... ... ... саны 67 ... ... ... мектептердің спорт залдарын қоса есептегенде), 45-і ауылдық жерде
орналасқан.
2008-2010 жылы барлық дене шынықтыру және ... ... ... ... 2296 ... ... ... қала халқы санының 8,2% құрап
отыр.
Қалада 1 стадион, 11 спорт зал, 5 ... ату ... 17 ... ... ... бар. ... ... 15 түрінен
секциялар жұмыс істесе, онда 2546 бала шұғылдануда. 2010 жылы балалар мен
жасөспірімдер ... ... 272 бала ... ... спорт клубында
61 бала шұғылданған.
2008 шылы шаңғы спортымен ... саны 60-ты ... 2009 ... ал ... ... саны 102-ге ... көбейді. Шаңғы спортымен
айланысушы топтар саны 2-ден 5 бірлікке жетті.
Қазақстанның кіші қалалар тұрғындары саны болса бұл ... ... ... ... ... ... рөл ... Индустриалды
қалалардың тұрғын өсіміндегі басты рөлді көші-қон ойнады, ал ... ... өсім ... жалпы республикалықтан төмен болды.
Қазақстан қалаларының негізгі өсу факторына сәйкес ... ... ... ... табылды. Қалалардың бастапқы кезеңінде
өсуінің маңызды факторы болып табылатын ірі өндірістік өнеркәсіптерді ... ... ... ... ... әлеуметтік, экономикалық және
демографиялық тепе-теңдіктердің бұзылуына соғылды, көрініс ... ... ... және өндірістік тұрпаттағы қалалардың тұрғын санының ... ... ... ол кіші ... ... ... тапты.
2010 жылдың 1 қаңтарына сәйкес Қазақстан Республикасының тұрғын санын
16 074,2 мың адам ... оның ... ... ... – 8 594,9 мың
адам (57,0%) [51].
10 Кесте – 2005-2010 жылдар аралығындағы қала ... ... ... ... ... ... ... тұрғындары |
|2005 |14283,2 |4026,8 ... |14813,5 |6512,2 ... |14988,3 |7855,2 ... |15199,1 |9132,1 ... |15953,1 |8376,8 ... |16074,2 |8594,9 ... ... ... ... Агенттігі мәліметтері |
|негізінде жасалды. ... ... ... ... көпфункциялы қалаларға қарағанда
тұрғындар саны баяу өсетін, бірақ та басқа ... ... ... қарағанда (ауданқұру және көлікті) жалпы өсім серпіні жоғары
өндірістік қалалар келеді. ... ... ... ... ... өсу серпіні бойынша тарпрофильді және кешенді даму
жолымен келе ... ... ... ... ... ... қалыпты серпіні сипатты. Өндірістік тұрпаттағы тарпрофильді
кешенді емес қалалар арасынан екі топ ... ... тұр: 50 мың ... ... бар және ... саны 50 мың ... 250 ... дейінгі
қалалар. Аталмыш топтардың тұрғындар серпіні ... ... ... ... көшкендегі жақын орналасқан топтар арасындағы
айырмашылықтың алшақтығында. Бұл ... ... кіші және ... қала құру ... ... ... ... байланысты
қысқаратын тарпрофильді өндіру қалалары (кенорындары және шахталар) болып
табылатындығынан. Ал эконолмикалық базалары өңдеуге ... 20-50 ... мың адам ... бар ... қайта қалыпты дамыған.
20 мыңға дейін тұрғыны бар қалалар ... ... ... ... ... ... отыр.
Агроөндірістік қалалардың келешектегі ... ... ... ... ... ... мүмкіндігі және еңбек
нарығының тарлығы тұрғындардың көшіп ... алып ... ең ... ... белсенді бөлігінің көшуіне алып келді. 2008 жылы ... саны ... он ... ... рет өсе ... (кесте). Алайда
облыс кесінділері бойынша өсім бір қалыпты болған жоқ.
11-кестеде Қазақстан ... кіші ... ... ... саны 2009 ... ... 2010 жылы 1,4 пайызға өсті. ... ... ... ... ең көп ... ... ... (15,4
пайыз), Маңғыстау облысында (13,4 пайыз), Оңтүстік Қазақстан ... ... ... Ақтөбе, Алматы облысында 3,6 пайызға, Батыс Қазақстан
облысында 2,3 пайызға, Ақмола облысында 1,4 ... ... Ал ... ның ... ... ... облысында (4,5%), Жамбыл (1,6%), Қарағанды
(2,7%), Қостанай (1,9%), ... (6,4%), ... (3,3%), ... (4,0%) ... орын ... ... -Қазақстан Республикасының облыстар бойынша кіші ... ... ... |2006ж. |2007ж. |2008ж. |2009ж. |2010ж. ... ... |1574862 |1589426 |1695728 ... |176668 |175461 |176934 |178465 |179182 ... |103404 |103559 |104536 |105740 |107140 ... |250862 |250817 |252391 |258642 |260013 ... |40833 |42112 |43588 |45244 |47123 ... |143237 |141465 |140693 |138479 |136897 ... |85495 |84195 |83134 |84014 |84160 ... |33263 |33855 |34083 |34034 |34040 ... |138139 |135359 |133466 |135809 |134506 ... |96652 |93790 |93619 |94480 |94846 ... |35760 |34992 |34230 |33684 |33499 ... |58782 |61469 |63321 |65015 |66667 ... |39855 |39342 |39031 |38770 |38551 ... |38665 |38197 |37610 |37655 ... | | | | | ... |136288 |137639 |139440 |141449 ... Қазақстан өңірлерінің демографиялық жылнамалығы. Статистикалық |
|жинақ. Алматы. 2010 жыл ... кіші ... ... ... өсуінде табиғи өсім
демографиялық құрылымды құруда айтарлықтай ... ... жоқ. ... ... санының өсуіне көші-қон әсер ... ал ... ... өсім ... ... ... төмен болды.
Кіші қалалардың маңызды әлеуметтік проблемаларының бірі тұрғындарының
жұмыспен қамтылуы. ... ... бос ... ... бар кіші ... ... одақтық министрліктер өздерінің тарведомстволық тәсілі
негізінде ... ... ... ... кадрлар дайындамау үшін
елемеген жағымсыз тәжірибе орын ... ол ... ірі ... керісінше
түрлі өндірістермен толды. Бұл кезеңде қалалық тұрғындарды қалыптастыру тек
қана демографиялық ... ғана ... ... Бұл ... ... ... ... экономикалық себептертерде болды, оның ішінен
құрылымдық саясатты, инвестицияларды, жаңа ... мен ... ... ... атап өту ... Бұл жылдары республикада
орын алған технократиялық дағбырт осы ... де ... ... ... дамуы әлеуметтік-экономикалық жағдайды, табиғи
және ... ... ... ... ол ... инфрақұрылымды және аймақтық кескіндегі ... ... ... алып келді.
Нәтижесінде өндірістік өнеркәсіптерді негізінде қазақ халқы тұратын
еңбек ресурстары тасып ... ... ... ... ресурстары бай
өңірлерге, немесе одақтық басқару ұйымдарының ... ... ... ... ... тепе-теңдікте сәйкеспеушілік пайда болды.
Мысалға 1980-ші ... ... ... ... ... ... 85,3%
облыстық және бұрыннан қалыптасқан индустриалды орталықтар алды, оның
ішінде Шымкент, Жезқазған, ... ... ... және ... 90% -дан 99,4%, ал ... облысында - 100% [51].
Өндірістік күштерді тепе-тең орналастырмау, экономиканың ... ... ... ... қала ... қамтылуының
деформациясына алып келді. Кейбір облыстарда өндіріс инфрақұрылымы небәрі
бір немесе екі салаға негізделген. ... ... ... ... ... алып ... ... дамыған экономика, негізінен ер азаматтар өндірісі, ... ... даму ... ... ерлер мен әйелдер еңбегін
пайдалануда тепе-теңсіздікке алып келді. Ауыр ... ... ... мен ... үшін ... орындары жетіспеді. 70-ші жылдары
Қарағанды, Теміртау, Жезқазған, Сарань, Абай, Шахтинск қалаларында ... ... 37,8 мың ... 94,1 ... әйелдер құрады.
Шығыс-Қазақстан облысында – 87,7%, Атырауда – 93,1 % [51].
Облыстық орталықтар мен ірі қалаларда бір ... ... ... салынды, ал осындай өндірістерді кіші қалаларда салу
туралы ұсыныстар ... ... ... қабылданбады.
Нәтижесінде кіші қалалардың тұрғындары бір ірі қала құру өндірісіне тәуелді
болды. Кіші қалалардағы жұмыспен қамтылудың ... ... ... ... немесе қала құру өндірісінің қажеттілігіне қызмет көрсетумен
байланысты болды.
Бұндай саясат жағымсыз салдарға ... ... ... ... ... ... бірінші кезектегі қажеттілігін қанағаттандырған
кеңестік министрліктер мен ведомстволар жергілікті тұрғындардың тұрмысын
жақсартуға мүлдем назар аудармады. Ал олар ... ... және ... күй кешіп, қажетті ... ... ... ... ... шынайы болуы үшін кеңестік дәуірде еңбектің
ресурстарды жоспарлауға нақты және ... ... ... тәсіл
қолданғанын айту қажет. Республиканың күтілген экономикалық өсуі еңбектік
ресурстардың қажеттілігінің есебі мен ... ... ... ... ... ... ... өсімі 44 кіші және орта қалалардың 37-
індегі және 49 қала ... ... ... ... және ... ... қосымша қажеттілікті
толығымен қамтамасыз ететінін көрсетті [51].
Қазақстанның кіші қалалар ... оның ... ... күшіне орай олардың өсуін тежеген фактор орын тапты. Оған
қоса Қазақстанда экономикалық ... ... ... ... ... кіші қалалардың экономикалық, әлеуметтік және
экологиялық проблемалары күрт ... ... ... жойылуына алып
келді.
Қарастырылып отырған кезеңде әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... мен тұрғындар санының өсуінің бір-бірімен байланыс және
бір-біріне шарттылық тенденциясы пайда болған. Дәл осы ... ... ... қоғамның әлеуметтік-экономикалық, мәдени және ғылыми
өмірінің орталықтары ретіндегі нақты функцияларын атқара ... деп ... ... бәрі өз ... қала тұрғындарына оның саны мен құрылымына
ықпал етті, оның ... және ... ... ... ... ... ... тіршілік қызметінің осы және басқа да аспекттері келесі бөлімде
қарастырылады.
Осылайша он ... ... ... ... және ... ... ... мәселелер жиналды, әсіресе кіші қалаларда. Олар
экономиканың құрылымдық деформациясымен, оны басқарудың шығындық ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік аспектілерін елемеуге байланысты. Сондықтан
кіші қалалардың жұмыспен қамтылу саясатында еңбек ... ... ... ... ескерілуі қажет, ал олардың ... ... ... прогрессивті технологиялы жұмыс
орындарында жұмыс істеуі үшін ... ... ... КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН РЕТТЕУ
ӘДІСТЕРІН ДАМЫТУ МЕН ЖЕТІЛДІРУ ЖОЛДАРЫ
3.1 Кіші, орта қалалардың дамуын қолдаудың негізгі жолдары мен ... ... ... Қазақстанның әлеуметтік қорғау жүйесі Кеңестер Одағының
дәстүріне негізделген. Бұл жүйенің нарықтық экономиканың шарттарына сәйкес
еместігіне байланысты 1998 жылы ... ... ... ... ... ... кең ауқымды көмек көрсетужүйесі сақталған,
бірақ бұл саясат ұзаққа бармады.
1998 ... ... ... ... ... ... ... жүйесіне көштік. Әлеуметтік сақтандыру қоры, зейнетақы
және жұмыспен қамту қорларының жабылуына байланысты әлеуметтік ... ... де ... ... әлеуметтік-экономикалық дамуындағы ерекшелік әлемдегі
көптеген елдерге тән. Көбіне ... ... өз ... салыстырмалы
түрде біркелкі дамуын қамтамасыз етуде қажетті ресурстардан шектелген.
Дағдарыстық аймақтарға әлеуметтік-экономикалық ... ... ... ... дәстүрлі әдісімен шешілмейтін және
мемлекеттің белсенді ... ... және ... ... қажет ететін
аумақтар жатады. 1990 жылдары Қазақстан экономикасындағы дағдарыс ... ... ... ... оның ... ... даму айырмашылықтарын туғызды. Жылдан жылға бұл
айырмашылық деңгейі бәсеңдегенімен республикамызда ... ... ... ... тарихта дағдарыстық аймақтардың болуы бұрыннан орын алып ... ... ... ... дәуірінде де шаруа халық дағдарысты
аймақтардан жаңа индустриалды қалаларға жаппай ... ... ... уақытта аумақтық диспропорцияны реттеуде мұндай әлеуметтік
мобильділіктің мәні ... ... ... ... ... жаңа ... аймақтарға көшуге мүмкіншілігі жоқ [43].
Ал АҚШ ... ... бір ...... ... ... тұрақтамай, экономикалық дамыған аймақтарға көшуге
бейімділігі. Айта кетсек, АҚШ-тың санақ ... ... ... ... өз ... ... ... алғанда 11 рет қоныс
ауыстырады екен. Көптеген жағдайларда осы әлеуметтік мобильділік ... ... ... ... кері ... төмендетеді [34].
Экономиканы реформалау және экономикалық дағдарыстан шығу – ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан үшін нарықтық ... ... ... ... ... ... ... ұласты.
Республиканың әр облысы жаңа жағдайларға бейімделіп, әлеуметтік мәселелерді
шешу және өндіріс құлдырауын ... үшін ... ... ... ... ... бұл мәселелер еліміздің дағдарыстық
аймақтарында өзекті болып табылады.
Жоғарыда ... ... ... - ... ... әлеуметтік-экономикалық және ... ... ... ... ұтымды емес дағдарыстық
аймақтар, сонымен қатар ... ... ... ... жатады.
Бұл аймақтарда жинақталған проблемалардан «арылу» үшін мемлекеттік
реттеудің нақты шаралары ... ... ... ... ... табылатындар:
– өндіріс қарқынының төмендеуі;
– халықтың өмір сүру деңгейінің ... (жан ... ... ... ... ... жағымсыз тенденциялардың ... ... ... демографиялық, экологиялық, әлеуметтік қызметтер көрсету саласындағы
проблемалардың күшеюі және т.б.
Аймақтардың ... ... ... ... ... ... ... салыстырмалы түрде өркендеген және артта қалған аймақтар бар – бұл
әлеуметтік-экономикалық, табиғи-климаттық, ... және ... ... ... ... аумақтық айырмашылықтар. Осы ... ... ... тыс жоғары аймақтық саралауға жол бермеу болып
табылады [47].
Өмір сүру деңгейі мен ... ... тыс ... ... ... ... табиғи-климаттық, ресурстық және
инфрақұрылымдық ерекшеліктерімен анықталады, сондай ақ олар ... ... ... үшін негіз болып табылады.Осы саясатты жүзеге
асырудың басқарушылық механизмінің негізгі міндеттерінің ... ... ... өмір сүру ... мен ... даму параметрлерін
ең болмағанда орташа деңгейге (осы параметрлер ... ... ... Бұл ... ... ... мемлекет тарапынан аймақтардың өзіндік
дамуын ынталандыру: халықтың әлеуметтік бейімділігін ... ... ... қонуға көмек көрсету), артта қалған аймақтарға капитал ... ... ... және т.б. ... табылады.
Өкінішке орай, қазіргі уақытта еліміздің көптеген аймақтарындағы кіші
қалаларда әр түрлі дағдарыстық жағдайда тұр. Сондықтан да бұл ... ... ... ... жақсарту үшін мемлекеттік қолдау
қажет, яғни аймақтың дағдарыстық ... ... ... ... ... шығу ... ... керек.
Осыған байланысты мемлекеттің жоспарлы шешіміне сәйкес дағдарыстан шығу
жолдарын ... ... ... ... кіші ... ... ... арнайы және
қосымша қолдау нысандарында ұстау;
– аймақтарға мемлекеттік арнайы және ... ... ... ... ... аймақтар мен қалаларға беру механизмі, экономикалық-әлеуметтік-
экологиялық жағдайы аса ... және ... мен ... жағдайға
келе алмайтын ерекше дағдарысты болуы мүмкін;
– мемлекеттік бюджеттен экономикалық-әлеуметтік-экологиялық сауықтыру
жұмысын жүргізуге арнайы және қосымша көмек алуға ... ... ... ... ... ... ... бюджеттен қаржыландыру басымдықтары
бар дағдарысқа ұшыраған нақты кіші қалаларды ... ... ... аймақтар мен қалаларды сауықтыруға арналған
мемлекеттік бағдарламаларға қойылатын талаптар жоспарлары.
Дағдарысқа ұшыраған кіші ... ... ... ... ... Олар ... үдерістердің себептерін жою немесе
әлсіретуді қамтамасыз ету, және де ... ... ... ... ... арқылы ұсыну, қойылған мақсаттарға алынған
нәтижелерді сатылап және қатаң бақылаумен жүргізу.
Дағдарысқа ұшыраған кіші ... ... ... шешу ... ену ... өзекті болып келеді.
Берілген жобаларға сай қалаларды мына категорияларды ескере отырып
жіктеуге болады:
Біріншіден, егер онда ... ... ... ... ... сүру деңгейінің төмендігі және экономикадағы ... да ... ... ... ... және ... ортақ мемлекеттік
және орташа топтағы ұқсас ... егер ... ... және ... ... даму ... ... яғни сәйкесінше арнайы аймақтар ... ... ... жоспарламай және арнаулы жоспарланған ... ... ... ... ... жағдайларды жақсартуда мемлекет қызығыушылықта
болуы қажеттілігінде еш күмән жоқ өйткені дағдарысқа ұшыраған жерлер ... кеш пе ... ... ... ... жағдайда дағдарысқа ұшыраған қалаларды толықтай сауықтыру
әрдайым бола бермейді. Кей ... ол үшін ... ... ... болып жатады. Кейбір қалалар дағдарысқа дейінгі роліне олардың
бұрынғы толық масштабтық қайта құруына талап болмай кетеді. ... ... тек ... ... ... яғни дағдарысқа ұшыраған кіші
қалаларды ... ... жаңа ... ... ... ... алып ... сауықтыру астарында әкімшілік-құқықтық, қаржылық және ... ... ... ... ... Бұл қандай да болмасын
аумақтардың, жұмыс орындардың, шаруашылық және әлеуметтік инфрақұрылымдағы
нысандардың тұрғын үй ... ... ... ... өлшемдерінің
сандық өзара сай келуін қамтиды .
Дағдарысқа ... деп - орта ... ... ... ... төмен жағдайдағы қаланы айтамыз. Еліміздің әрбір
аймағының ... ... ... ... ... ... ... көрсету
үшін қолданыстағы немесе қолдануға мүмкін жаңа индекстер пайдалануға
болады. ... ... ... ... жағдайды” көрсеткіштерін
жатқызуға болады. Бұған ... ... ... ... ... өнім. Бұндай
жағдайда „дағдарысқа ұшыраған кіші ... ел ... әр ... ең ... ... ... көрсететін аймақ жатқызылады. Басқа
көрсеткіштердің ішінен „қатысты артта қалу” көрсеткіштерін атап ... Бұл ... ... ... ... ... ... дағдарысқа ұшырағанын бір критерийді қолдану арқылы немесе
күштердің комбинациялары арқылы ... ... ... ... ... таңдауда әдістемелік тұрғыдан қарау жүйесі
жасалмаған. Сондай-ақ әр критерийге талдаудың еш бір әдістемесі жоқ болып
отыр.
Республикалық ... ... ... ... ... ... ... қарастырған жөн, ал мұндай бөліп қарастыру міндеті
туған ... ... ... ... аз ... ... мемлекет тарапынан қолдау мақсатында іріктеу арнайы ... 2-3 ... ... ... ... мемлекеттің субъектілеріне сияқты барынша жақын болғандығы
жөн.
Өкінішке орай, дағдарысқа ұшыраудың өзіндік мәнісіз дағдарысқа ... ... ... және осы негізде оларға мемлекеттік қолдау
көрсету жоғарыда айтылғандардың еш біреуі іске асырыла алмайды. Нысандардың
эволюциясын ... және ... ... ... көлемін басқа да
жақындастырудың әдістемесінің оның ішінде бюджет аралық қатынас ұйымдары
арқылы ... ... ... ... әдістеме әр уақытта қиындап
бара жатыр, шектеу шарттары баламаларының өсуі есепке енгізіліп отыр. ... ... ғана ... ... ... ... ... реттеудегі
бір жақты объект іскерлігінің көрсеткіші болып отыр.
Аймақтық дағдарысқа ... ... ... ... ... ... ... отырып негізгі белгілері бойынша көрсетіледі.
Теориялық тұрғыдан мұндай ... ... ... ... кең болуы
қажет. Дағдарыс жүйелі құбылыс болып табылады және ... ... ... ... ... ... Тәжірбиелі негізде сәйкесті
көрсеткіштердің жүйесін дағдарыстың нүктелерін анықтау мақсатында ... Біз ... ... ... ... ... және ... кедейлік деңгейін мемлекеттік аймақтардың шаралары үшін сылтау
ретінде көрсеткіміз келсе, сәйкесті ... ... ... ... ... ... ең төменгі көрсеткіші болуы қажет.
Бұндай байланыста мынадай ... ... ... ... ... деңгейі;
– дағдарыс аймағының мүмкіндік қорлары және мемлекеттік субъектілік
сәйкестігі;
– дағдарыстың нәрлігі.
Дағдарыстың қалыптағы деңгейі ... өмір сүру ... ... ... ... ... қажет (мысалға өміршеңдік
көрсетіліп жатқан әлеуметтік жәрдем жүйесінің көлемін) ... (ең ... ... және ... ... кіріс бөлімін
реттеу және жұмыспен қамтамасыз ету қатынасын қарастыру) және де ... ... ... өз ... шешудің мүмкіндіктері бюджеттік
қамсыздандыру мен көрсетілуі мүмкін, мемлекеттік көмек ... ... ... ... және базалардың бар брлуы (олар дағдарыс
жағдайынан шығу ... ... ... және ... ... ... көрсеткіштерімен және т.б. анықталуы мүмкін.
Дағдарыстың күштілігі, яғни ... ... ... ... ... ... ұшырап жатқан аймақтың
құлдырауының қарқыны мен және де бір текті басқа да ... ... ... ... ... ... мінездемелермен салыстыру
арқылы анықталады. Әрі қарай жағдайдың ... ... ... ... емес ... болуы шарт, ол дағдарыстық тенденция
деңгейінде негізделуге ... ... және де ең ... ... аймаққа мемлекеттік қолдау көрсету туралы шешім қабылданғанда, оны
осы жағдайдан шығару жоспарының болуы негізде ... ... ... ... ... ... бір ... толықтыру, тоқыраудың
негізін және оның салдарын жоя алмайды. Егер арнаулы жоспар жоқ ... ... да ... шарт [46].
Кіші қалалардың экономикасының өсу стратегиясы екі байланысты проблеманы
шешуді меңзейді; бір жағынан экономиканы бәсекеге ... бере ... ... ... ... жағынан әлеуметтік сфераның дамуындағы
айырмашылықтың төмендеуі, яғни халықтың өмір сүру деңгейін теңестіру.
Қазақстан Республикасының кіші ... ... ... ... ... ... ... экономикалық саясатының
негізінде анықталады. Олар берілген нақты бір аумақта адамның, ... ... тең ... және ... түрде өмір сүруін қамтамасыз ету
қажетінен туындап отырады.
Соған сәйкес кіші қалаларды дамытудың стратегиялық ... ... ... ... өмір сүру ... арттыру үшін қалаларды өсіру резервтерін
жұмылдыру;
– қалыптасып ... ... ... ... қалалық
шаруашылықты құрылымдық қайта құруды ... ... және ... ... өндірістерді құру;
– қалалардың ең ... қала ... ... болып табылатын
өнеркәсіптік өндірістік және қаржылық қызметтерін тұрақтандыру;
– жаңа ... ... ... кіші және орта ... ... ... үшін жаңа ... -
салықтық саясатты қалыптастыру;
– өндірістің экологиялануы, экологиялық мәселелерді ... ... және ... ... ... ... инвестициялық жағдай
жасау;
– қосымша жұмыс орындарын құру және халықтың табысын арттыру.
Әдетте кіші қалалардың аумағында болып ... ... ... және ... ... ... ... болып көрінетін.
Сондықтан дағдарысқа ұшыраған кіші қалалар өндіріс ... ... құру ... керек:
– ірі өнеркәсіп бірлестіктерін ... ... ... ... ... тез ... бере ... және анағұрлым
кіші мобильді бөлімшелерге сегментациялау;
– шығарылатын өнімнің құрылымын нарықтың талаптарына сай етіп жетілдіру
мақсатымен баламалы өндірістерді құру, ... ... ... халықтың тұрмысын жақсарту және жұмыспен қамтамасыз ету мақсатымен
кіші және орта бизнесті ... ... ... ... беру немесе шетелдік немесе отандық
фирмаларға белгілі мерзімге өзара тиімді шарттар бойынша басқаруға
жалға ... ... ... ... кіші ... аймақтық
саясаттың орындалуы мен жасалуы инвестициялық тапшылық ... ... ... ... бөлу ... және ... ... жеке капитал
есебінен жүзеге асырылуы қажет.
Сонымен қатар экономикалқы құлдырау жағдайында Қазақстанның минералды –
шикізат ресурстары оның экспорттық потенциалын ... ... ... ... ... жөн. Сондықтан шетелдік несиелер мен шетелдік
фирмалардың техникалық көмектерін қажетті ресурстық базасын ішкі ... ... ... ие ... кең көлемдегі базасын кеңейтуге
бағыттау ... ... ... ... кіші ... арнайы мамандану
мен ауыл шаруашылығы ... ... ... ... жақын
аумақтардағы ауыл шаруашылығы ресурстарына (шикізат базасы және ... ... ... көзі ретінде) бағытталуы қажет. Республикада кіші
қалалардың бұл тобының дамуы ... ... ... және ... азық ... толтыру», «Кіші ауылдың индустриясының дамуы» сияқты мемлекеттік
бағдарламаларға ... ... ... Бұл ... ... қалаларда инвестициялық белсенділікті күшейту, кіші және орта өңдеуші
кәсіпорындарды орналастыру үшін қолайлы ... ... ... объектілерін дамытуды қаржыландыру үшін ... ... ... инфрақұрылым объектілерін дамытуды қаржыландыру үшін
облыстық бюджеттен субвенциялар, ауылдық кәсіпкерлердің қражаттарын тарту
қажеттілігі ... ... ... Н.Ә.Назарбаевтың Отандық өндірісті
дамытуды ынталандыруға қойған ... ...... ... ет ... тері бояу және одан ... ... басқа
да халық тұтынатын тауарлар өндіретін, сондай – ақ аз ... ... ... ... өңдейтін кіші зауыттар мен цехтардың құрылысына
қажеттілік туындайды.
Ауыл шаруашылық өндірісін қайта құру және ... ... бұл ... мықты мемлекеттік қолдау болғанның өзінде ... ... ... апат ... орналасқан қалалар бойынша шұғыл шаралар
қолдану қажеттігі ... ... ... ... сауықтыруға Арал қаласын
жатқызуға болады. Қазалы мен Шалқар ... ең ... ... ... ауыз ... ... ету. Бұл ... денсаулық сақтауды
дамытуды жетілдіру керек және халықты ... таза ... ету ... ... қалаларда ауыл шаруашылық өнімдерін өңдейтін
кәсіпорындар өте аз. ... ... ... үшін ... ... жерлердегі
кәсіпорындарға жөнелтіледі.
Қалалардың мәселесінің шешімі – транспорттық техникалық ... ... емес ... ... кәсіпорындарының
дамуына, басқа салалар бойынша кіші және орта бизнестің есебінен жаңа жұмыс
орындарын құруға, халықтың өмір сүру ... ... ... ... сүйенетін қажеттілік болып табылады.
Кіші қалалардағы аймақтық саясат мемлекеттік және жергілікті биліктердің
әрекет ету жүйесі ... ... ... ... ...
инвестициялық, сыртқы экономикалқы саясаттардың шеңберінде құрылуы керек.
Оның кіші қалаларды шешудегі мақсаты олардың потенциалын ... ... ... ... мен ... қамтамасыз етуден құралады.
Қазақстандағы жаңа аймақтық саясат қазіргі аймақтардағы нақты жағдайға
сәйкес басынан бастап құруға тура келеді және ол бойынша:
... ... ... жағдайды, аумақтық ерекшеліктерді,
шаруашылық жүргізу субъектілерін қалыптастырудағы заңнамалық, құқықтық
және нормативтік негіздерді ескере ... ... және ... және ... ... органдарының өзара әрекет етуі;
– аймақтық саясаттың маңызды ережелерінің негізінде кіші ... ... ... ... және ... ... республика шаруашылығының келешектегі
макроэкономикалық және салалық даму басымдықтарын ... ... ... ... ... қала ... кепілденген өмір сүру
деңгейімен қамтамасыз ету;
– экологиялық апат аймағында ... кіші ... ... ... ... ... бағдарламаларының көмегімен шешу;
– республика үшін маңызды стратегиялық мәні бар кіші ... ... ... ... мен ведомстваларды статистикалық ақпараттармен және
кіші қалалардың әлеуметтік – экономикалық дамуы ... ... ... етіп ... бұл ... ұшыраған кіші қалаларды
қолдау жөніндегі іс – ... ... және ... ... ... ... ... мемлекеттік қолдауды қажет ететін дағдарысқа ұшыраған кіші қалаларды
индикативті жоспарлау мен ... ... ... шаралары
қарастырылады.
Қала мәртебесінің өзгеруі және оның қаланың ... ... ... оның ... ... ... өзгерісінің нарық жағдайындағы мүмкіндіктерін ескеру қажет.
Кіші қалалардың мәселелерін шешуде мемлекеттің қатысуын күшейту ... ... ... жеделдету үшін аймақаралық инфрақұрылым объектілерін
қаржыландыруға субвенцияларды облыстар арасында қайта бөліп, кіші ... ... ... үшін ... ... ... ... экономикалық дағдарысты жеңу мүмкіндіктеріне қарай
топтастыру ... бұл ... кіші ... дағдарыс жағдайды
жеңіудің ұсыныстарын жүзеге асыруға мүмкіндік береді, сонымен ... ... ... көмектің мөлшерін анықтауға болады.
Дамыған елдердің тәжірбиесі көрсеткендей кіші ... ... ... реттеушісі болып сараланған бюджет-салық саясаты
табылады. Олар өнеркәсіп кәсіпорындарының қалыптастыру тиімділігін арттыру,
нарықтық құрылым ... ... ... ... ... ... база
жасаулары тиіс.
Бюджеттің табыстық бөлігін арттыру мақсатымен өндірістердің қаржылық
және өндірістік қызметтерін тұрақтандырумен қатар, жеңілдетілген салық ... орын ... ... ... қажет ететін тоқырауға ұшыраған
қалалар үшін салықтардың барлық саласы қалалық бюджетке бекітілуі мүмкін.
Кез келген ... ... ... ... ... ... мәселенің
күрделігіне байланысты болады.
Аймақтық саясаттың нақты әрекет етуші үлгісінің қалыптасуы ... ... ... жүйе ... ... ... табыстардан
аударымдар арқылы анағұрлым тиімді бөлінуін жорамалдайды. ... мен ... ... ... оларды жер-жерлерде аумақтық
үстемелермен салықтық жеңілдіктер ... ... ... бюджеттерін жасағанда қажетті жәрдем ақы мөлшерін анықтау
үшін ... ... ... және ... ... есебін
жүргізу қажет.
Өнеркәсіптік қала мен ауыл шаруашылық аудандарының бюджетін ... ... ... ... теріс әсер етеді және ... тең емес ... ... ... қала мен ... бюджетін
олардың дамуына нақты талдау жасау үшін бөлген орынды, және бұл қалалардың
әкімшіліктеріне болжамдар жасауға үлкен ... ... ... ала ... ... ... құрылымын басқару
органдарының ролін, халыққа ... ... ... ... ... ... экономикадан бас тарту мақсатымен қалалық қаржыларды тиімді
реформалауға көңіл бөлінуде және ... ... ... ... ... ... баламалы мүмкіндіктерін қарау, ең
алдымен бұл қызметтерге ... ... ... қалалық бюджеттің
шығындар бөлімінің тиімді бөлінуін назарда ұстап, қосымша ... ... ... ... және ... ... құрылымын
жетілдіруі қажет.
Төлемдерді жергілікті ресурстарға, линцензиялауға, айыппұлдарға
жергілікті салықтарға ,демеу қаржыларға , ... ... және т.б. ... ... ... ... ... етеді.
Өте сирек кездесетін ресурстары (минералды-шикізат, жер, су) бар қалалар
үшін маңызды табыс көзі муниципалды облигациялар шығару ... ... ... ... жоба ... ... қаржыландыруға бағытталады, олардың
табыстарынан облигацияның құны қайтарылатын болады.
Зейнетақы мен әлеуметтік жәрдемақы төлеу жауапкершілігі республикалық
бюджетке жүктелді. Халықтың әр түрлі ... ... ... ... ... ... арнайы мемлекеттік жәрдемақылар
тағайындалып, әлеуметтік қажеттіліктерге ... ... ... мүмкіндік туғызып, бюджет ауртпашылығын екі ... ... ... ... ... төлеу халықтың кедей бөлігін
қлдауға бағытталмады. Нарықтық экономикаға көшумен байланысты туындаған
кірісті бөлудің теңсіздігі ... шешу ... алға ... ... ... ... кірісінің әртүрлілігін ескермей ... ... ... ... ... жанұяларға біргелкі жәрдемақы.
-әскер қатарындағылардың балаларына.
-СПИД-ке шалдыққан балаларға.
-мүгедек ... ... одан да көп ... ... істемейтін және жалғызбасты
аналарға.
1990 жылдың соңында Қазақ ССР-нің Министрлер Кеңесінің шешімімен 1,5-6
жас аралығындағы балаларға минималды жалақының 2 ... ... ... ... ... ... жалақының 50% мөлшерінде айлық
жәрдемақы ... ... ... ... ... ... көмек көрсетуде 2 еселік
есептік көрсеткіш қолданылған.
1999 жылдың соңында «Күнелту минимумы ... жаңа Заң ... ... 1 ... ... ... енді. Бұл заңда негізгі көрсеткіш
ретінде кедейшілік шегі қолданылған. Әлеуметтік ... ... ... әкімдеріне жүктелген. Күнелту минимумы -минималды тұтыну корзинасының
құнына тең бір адамға қажет ... ... ... шегі әлеуметтік көмекті көрсету негізі болып табылады. Ол
республикадағы экономикалық мүмкіндіктер шегінде белгіленген ... ... ... үшін ... ... ... шегі ... экономикалық мүмкіндіктері тұрғысынан
анықталғандықтан ол адамдардың минималды ... ... ... ... ... ... ... кедейлердің санын артырады,
екінші жағынан, бұл кедейшілікпен күрес саясатына ... ... ... бір бөлігінің біреудің асыраушылығында болуы арта түспек[1].
2007 жылдың 1 қаңтарында ... ... ... әлеуметтік
көмек туралы» ҚР Заңында жанұяның кірісін және ... ... ... ... ... мен ... берілген.
Атаулы әлеуметтік көмекті алуға мүдделі тұлғаның жиынтық кірісі
құжаттар негізінде есептеледі, жиынтық ... ... ... ... пен тұрғын үй көмегі енгізілмейді.
Жан басына шаққандағы орташа ... ... ... ... ... ... және 3 айға бөлу ... анықталады. Атаулы әлеуметтік
көмек орташа жан басына шаққандағы кіріс пен кедейшілік шегінің айырмасы
шегінде белгіленеді.
Ресми ... шегі ... ... 38%-і ... ... ... ... кедейшіліктің асқыну деңгейіне тәуелді, яғни
жанұя неғұрлым кедей болған сайын, соғұрлым көбірек әлеуметтік көмек алады.
Әлеуметтік көмектің ... ... ... ... ... ... әдісі
кедей халықтың жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді, ... ... ... ... тиіс ... ... ... қажет.
Қазіргі кезде атаулы ... ... ... ... ... жер ерекшеліктері, елді мекендердің өнеркәсіп
орталықтарынан шалғайлылығы, табиғи климаттық жағдайлар ескерілмейді.
Жылдық жиынтық кірісті ... ... ... жеткілікті, бұл әлеуметтік ... ... ... ... пен ... қорғау министрлігінің мәліметтері бойынша 2002
жылы сәуірде атаулы әлеуметтік көмек ... ... ... ... ... ... Ауыл ... үшін еңбек еткеннен гөрі атаулы
әлеуметтік ... алу ... ... ... ... ... ... неғұрлым маңызды
бағыты-жұмыспен қамтуды арттыру стратегиясын ... бұл ... күн ... арттырып қоймай, кәрілік шақта да қамтамасыз ... ... ... қорғау шаралары төмендегілерді қамтиды:
1. Халықтың өзін-өзі ... ... ...... ... үшін ... ... азайту, ұсақ
саудагерлердің салық төлемдерін жою, аз кірісті кәсіпкерлерген
салық жеңілдіктерін жасау.
2. Кіші және орта ... ... ... ... ... ... істейтін азаматтарды міндетті әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және дәрі-
дәрмектерге, табиғи монополия тауарларына бағаны реттеу.
5. Кіші және орта ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы.
Әлеуметтік саясаттың негізгі бағыттары: кірісті, жұмыспен қамтуды
реттеу, әлеуметтік қорғаудың тиімді жүйесін ... ... ... ... ... ... ... табылады. Елімізде әлеуметтік ... және ... ... министрлігі жүргізеді.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің ... ... ... ... ... ... оны тағайындау және төлеу ... ... ... ... дүниеге келуіне байланысты көмек,
жұмыссыздарға материалдық көмек жан басына шаққандағы айлық кіріс 2 ... ... ... ... ... ... әлеуметтік салықты енгізу сақтандыру
төлемдерін ... ... ... шет елдердегі сияқты әлеуметтік
қорғаудың негізі ретінде әлеуметтік сақтандырулар алынуы тиіс. Ол қаржылық
ресурстардың мақсатты жұмсалуын ... ... ... ... концепциясына» сәйкес «Міндетті әлеуметтік
сақтандыру» заң жобасы дайындалуда. Мұнда еңбек қабілеттілігі ... ... ... ... ... ... хұқықтық, экономикалық, ұйымдық жүйелері ... ... ... ... кірісінің 3%-ін құрайды және
оны ... ... ... Бұл ... ... - ... азамат өз
болашағы үшін жеке жауапкершілік алып, әлеуметтік сақтандыруға жұмылады.
Кедейшілік ... ... заң ... минималды қажеттіліктерге емес,
бюджеттің мүмкіншіліктеріне негізделген. Бұл – бюджет 0-ге ... ... де 0-ге ... тиіс ... ... ... корзинасына
20 түрлі азық-түлік тағамдары енеді, ал адамдардың ... ... ... ету үшін ... ... ассортименті 2 есе ... ... ... ... ... пен жалақыны өсіру қоғамдағы
шаруашылық және еңбектің мотивация ... ... ... ... ...... мінез-құлқын бағыттайтын ішкі
факторлар. Мотивтерді биологиялық және әлеуметтік деп бөлеміз. ... ... ... ... ... т.б. ... Әлеуметтік
мотивтер адам психологиясымен байланысты: қоғамдағы орны, сәттілік,
еркіндік, ... т.б. Сол ... ... ... тұрмыс деңгейі
макроэкономикалық конъюнктурамен ғана емес, оның таңдаған экономикалық
стратегиясымен, жеке шаруашылық мінез-құлқымен ... ... ... ... ... нақты айқындап, соған қол жеткізуге ұмтылуы тиіс.
Дамыған нарықтық экономикада әлеуметтік қорғау 2 бөлімнен тұрады:
1. Еңбек қабілеттілігін жоғалтуға байланысты төленетін ... ... ... ... ... ... ... қызметтердің кешені – дәрігерлік қызмет, демалыс,
жұмысқа орналастыру қызметі, кәрілерге қызмет ... ... ... әлеуметтік қорғауда әлеуметтік сақтандыру
және әлеуметтік көмек ажыратылады. Ұйымдардағы ... ... ... ... ... ... жүйесінің қатысушылары
болып табылады.
Алға қойған мақсаттар орындалуы ... яғни ... ... ... ... асыруүшін төмендегі міндеттер шешілуі тиіс:
- Әлеуметтік қорғаудың белсенді және белсенді емес шараларын жетілдіру
және дамыту;
- ... ... ... ... ... ете
отырып, кәсіпкерліктің дамуы үшін жағымды жағдай жасау;
- Білім беру, денсаулық ... ... ... ... ... ... ... жетуін қамтамасыз ету;
- Халық пен мемлекеттік емес секторды қатыстыра отырып мемлекеттік
басқарудың тиімділігін қамтамасыз ... ... ... шешу ... ... және жергілікті басқару
ұйымдарының бағалау ... ... ... ... негізгі мәселелерінің бірі - әлеуметтік әділеттілік пен
өндірістің экономикалық тиімділігін қаматамасыз ету. ... ... ... ... қайшы келеді, сол ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік қорғау мен
кедейшілікпен күрестің негізгі және маңызды жағдайы – экономиканың ... ... ... ЖҰӨ - нің 2,7% - ке артуы жұмыссыздықтың тұрақты
деңгейде сақатлуын қамтамасыз етсе, әрбір қосымша 2% - тік өсім ... 1% - ке ... ... ... ... халықтың өмір сапасын
жоғарылату тек мемлекеттің әлеуметтік көмек көрсетуі ... ... ... ... ол үшін ... экономикалық жағдай жақсарып, адамдардың еңбекке
деген мотивациясын қалыптастыру қажет.
3.2 Кіші, орта қалалардың әлеуметтік-экономикалық дамуын реттеу
әдістерін жетілдіру жолдары
Қазір ауыл ... алда ... ... ... бірі ... ... ірі ... өндіріске өз еркімен бірігудің жағдайын
шешу. Ел ... ... ... ... ... ... әлемде болмайды,
мысалы, Америкада халықтың 3%-і ғана ауыл шаруашылығымен айналысады.
2003-2005 жылдар ... ... ... ... ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаевтың белгілеген ұсыныстары
төмендегідей:
1) Мемлекеттің қаржы-экономикалық, соның ішінде әлеуметтік және ... ... ... бар аумақтарға мақсатты бағытталуы тиіс.
2) Ішкі көші-қонды тиімді ұйымдастыру.
3) Агроөнеркәсіп ... ... 3 ... бағдарламасын жасау,
несиелендіру, жерді жеке меншікке ... ауыл ... ... ... көңіл аудару.
4) Әлеуметтік салаға баса назар аудару, яғни ... ... ... ауылда білім беруді, денсаулық сақтауды, ауыз сумен қамтамасыз етуді
қаржыландыру көлемін 10 млрд теңгеге ұлғайту, ауыл ... ... ... ... 8-10 млрд ... бөлу.
Осы міндеттерге сәйкес Арал ауданында ауыл шаруашылық азық-түлік
бағдарламасы ... Оның ... ...... ... ... өзін-өзі қамтуды тиімді жүйе ... ... ... ... ... қатал дағдарысты бастан өткізіп, 1998 ... ғана ауыл ... ... ... ... ұлғая бастаған.
Ауданда ауыл шаруашылығы өндірісін дамыту арқылы жан басына шаққандағы
өнім көлемінің артуы нәтижесінде халықтың ... ... ... ... ¤ндіріс дамып, жаңа жұмыс орындары ашылған кезде ғана нақты ... ... ... ... ... ... ... себептері:
-ұлттық экономиканы дамытуда ауыл шаруашылығы стратегиясының дұрыс
құрылмауы.
-жаңа экономикалық жағдайға ауыл ... ... ... сәйкессіздігі.
-ішкі және сыртқы нарықтағы ауыл шаруашылық тауарларының сұранысы
талданбаған.
-ауыл ... ... ... мал ... жалпы
құлдырауы.
-ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын қайта құру, меншік формаларының
өзгеруі.
Халықтың тұрмыс ... ... үшін ... ... ... жағдайынан шығу үшін ауылда ауыл шаруашылық
өнімдерін өндіретін шаруа қожалықтарын ... ... да ... шаруашылық
бірлестіктерін құру қажет. Олар кем дегенде 15-20 үй шаруашылықтарын
біріктіру қажет. ... ... қолы 40-50 ... ... ... жанұя
мүшелерінің ешқайсысы жұмыс істемейтін үй шаруашылықтарын қамту керек.
Үй шаруашылықтарын шаруа қожалықтарына біріктіру тиімді, ... ... ... ... түсім халықтың қосымша кіріс алуына мүмкіндік
береді.
2) Кірістің тең үлестірілуін қамтамасыз ету үшін ... ... ... ... ... ... көрсету тәжірибелерін
қолдануымыз қажет. Мысалы, Канадада елдің солтүстігіне ... ... ... енгізілген, яғни мұнда аймақтың «солтүстіктілік»
дәрежесі жасалынып, ... ... ... ... ... ... байланыссыз түрде қосымша төлемдер жасалынады.
Экономикалық дамыған ... ... ... ... ... ... ... белгілеу жолымен
теңестіріледі. Мұндай тәжірибе АҚШ-та жасалынған, мұнда минималды жалақы
федералды деңгейде ... 5,15$ ... ... ... дейін
ауытқиды.
Қазақстан Республикасында ең жоғарғы ... ... ... ... ... ... ең төменгі жалақы АҚШ, Оңтүстік
Қазақстан, Жамбыл облыстарында дәстүрлі түрде көрініс ... ... ... ... ... енгізу сақтандыру төлемдерін жоққа
шығарды. Қазақстанда шет елдердегі ... ... ... негізі
ретінде әлеуметтік сақтандырулар алынуы ... Ол ... ... ... ... ... ... бойынша жалақы дифференциациясын қалыптастыру үшін
төмендегі шараларды жүзеге асыру ... ... ... ... қолайсыздығы бойынша
ғылыми негізделген топтама жасау. Бұл жұмыс ҚР ¦лттық ғылым ... ... ... ... ... ... мамандарымен әр түрлі табиғи-климаттық зоналар
үшін дифференциалданған тұтыну корзинасының жиынын жасау ... жер ... ... ... шығындарының қажет мөлшері
анықталды. Бірақ, азық-түлік емес ... ... ... ... ... ... ... сәйкес қиыншылықтар
туындайды.
-Аймақтық күнелту минимумының негізінде минималды ... ... ... шаралар мемлекеттің әлеуметтік және экономикалық саясатының
түбегейлі ... ... ... ... ... ... мен уақыт
факторлары да ... роль ... ... жоғары білім алуын қамтамасыз ету
4) Қазақстандағы орташа жас ұзақтығын ... ... ... ... ... ... өмір ... қамтамасыз ету, нашақорлықпен күрес
мақсатындағы ақпараттар ... ... ... ... ... жұқпалы және паразиттік аурулардан қорғаудың жүйелі шараларын
жүргізу.
-Туберкулезбен ауыратын адамдарды аурудың алдын алу мақсатында ... ... ... ісік ... ... ... экологиялық жобаларға
мемлекеттік инвестицияның ағымын реттеу.
-СПИД бойынша ұлттық стратегияға ... ... ... ... ... профилактикалық жұмыстарды дамыту.
5) Атаулы әлеуметтік көмекті тағайындауда үй ... ... ... ... жетілдіру. Жоғарыдағы талдаулар
нәтижесі көрсеткендей мал өнімдері нормативтік ережеде көрсетілгендей түсім
әкелмейді, соның ... ... ... ... мөлшері азаяды. Етті
бағыттағы ірі қара малдың жылдық түсімі 42785тг ... ... деп ... қамтылған халықтың кірісінің деңгейін кедейшілік шегіне дейін жеткізуге
мүмкіндік ... еді. ... ... көмек халықтың күнелту минимумының
38%-ін ғана ... ... 1975 ... ... бірінші реттік
қажеттіліктердің өзін қамтамасыз ете алмайды. Кедейшілік шегін жоғарылату,
екінші жағынан, ... ... ... ... Сол ... ... ... адамдар үшін атаулы әлеуметтік көмек ... ... ... ... бала ... ... жеке ... тағайындалуы қажет.
6) Жергілікті жердің табиғи-климаттық ерекшеліктеріне байланысты
тұтыну корзинасының ... ... ... тұтыну тауарларына
жұмсалатын шығындардың айырмасын ескеру ... ... ... ... денсаулығына климаттың кері әсерін, қыстың ұзаққа созылуына байланысты
жылумен қамтамасыз ету шығындарын есептеу керек. ... бұл өте ... ... ... ... ... Ол үшін әрбір аймақта осы жұмыстармен
айналысатын ... ... ... ... сонда ғана нақты тұрмыс деңгейін
бағалауға мүмкіндік туады. Сонымен қатар, тұтыну корзинасына енетін ... ... ... 2100 ккал, ал АҚШ-та 3000 ккал және азық-түлік
жиынының үлесі ... 70% ... ... 33 %, яғни ... ... 2 еседен
артық деңгейде қарастырылған. Әрине, дамыған ... ... ... ... ... ... ... тағайындауда да жергілікті коэффициенттерді
қолдану керек. Сонымен, ... ... ... климат
қолайсыздығы бойынша ғылыми негіздеп топтама жасау арқылы дифференциалды
тұтыну корзинасын жасау және минималды жалақыны дифференциалды ... ... ... әлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру саясаты
жүргізілуі тиіс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен жүз ... ... ... ... ... ... да ... орталығы қалаға ауысты. ... ... ... ... ... ... сан жағынан
көп болатын шағын ... ... ... ... ие болды. Оның
нәтижесінде Қазақстанның бай ... ... ... ... ... ... ... жуық шағын қалалардан тұратын, қалалардың тұрғын санының үлес
салмағы 62,6% құрайтын қалалық қоныстанулар ... ... Қала ... ... ... болуының тарихи шарттылығы қоғамдық ...... ... ... байланысты.
Еңбек құралдарын арықарай жетілдіру базасында өнімді және күрделі
қолөнер еңбегі егіншілік еңбектен аймақтық ... ... ... ... айналасынан құрылған негізгі (шеберлер, көмекші шебер, оқушылар
және т. б.) және ... ... ... ... ... саудагерлер және т. б.)
өндірушілер контингенттері біртіндеп бірлесіп, ... ... және ... ... ... қарағанда едәуір дамыған және
көп ... ... ... ол өмір ... жаңа ... орнықты
сипаттамаға ие болды. Бөлек қалалардың тұрғындарының бірлесуінің ... ... жаңа ... ... ... пайда болды. Осыған
орай дипломдық жұмыста кіші және орта ... ... ... ... ... ... қозғалып, келесідей
қорытындылар мен ұсыныстар жасалды:
1 БӨЛІМДЕ: «ҚАЗАҚСТАНДА ҚАЛАЛАРДЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ МЕН ... ... ... ... мәселелер қаралды:
1. Қала халқы санының қоныстандырудың неғұрлым дамушы түрі ретінде өсуі
көбінесе ... ... ... ... ... ... кіші және орта ... ірілендіру ерекшеліктерінің бірі
республикамыздың табиғи байлықтарын өндірістік игеру барысында ... ... кіші ... ... түрде салу болды. Қала ... ... тек ... қана ... ... салдар,
оның ішінде құрылымдық саясат, яғни инвестиция басты рөл ... ... ірі ... ... кіші ... ... аса қиын жағдайға
душар болды, әлеуметтік мәселелер өте шиеленісе ... Бұл ... бел алып ... кері ... әлеуметтік себептеріне
жүйелі түрде құрылымдық-функционалдық талдау жасаудың маңызы өте зор.
2. Қазіргі уақытта түрлі ... ... 60 кіші қала бар, ... ... ... ... өндірістік игеру орындарында, қайсы
бірі ірі көлік тораптарында, бұрынғы ... ... ... ... ... салынған болатын. Нәтижесінде
өндіріс орындарын орналастыру кезінде кереғарлық ... олар ... ... ... ... ... халқы тұратын аудандарда емес, шикізат
ресурстарына бай аймақтарға, я болмаса ... ... ... ... ... ... салынды. Мұндай саясаттың кері зардабы
болды, еңбек және ... ... ету ... ... ... әкеліп соқтырды. Кіші қалалардың ... ... ... құрылымдық күйреуінен, оны басқарудың
пайдасыз механизмінен, өндіріс орындарын салу кезінде халықты жаңғыртудың,
демек еңбек ресурстарының ... ... ... алмаудан, еңбекпен
қамтамасыз етуді, жағымсыз экологиялық зардаптарды ескермеуден туындап
отыр.
3. Өмірдің жаңа ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселе болып табылады. Жұмыс күші рыногы жөнінде кең
ауқымда және жақсылап жолға ... ... ... ұтымды жәрдем жүйесі,
жұмыспен қамтамасыз етуді тиімді жүргізу, бағдарламалар әзірлеу, жаңа жұмыс
орындарын ашу, жеке ... ... ... ... ... ... ете алар еді. ... да қазіргі уақытта кіші қалаларды
әлеуметтік-экономикалық дамытудың ... және ұзақ ... ... ... ... «ҚАЗАҚСТАННЫҢ КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ҚАЛАЛАРЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-
ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ЖАҒДАЙЫН ... ... ... ... ... Кіші және орта қалалардың өнеркәсібі өндірістің басқа салаларынан
қалыс қалып ... ... ... ... ғана ... ... ... кезекті мемлекеттік қолдауды қажет ететін кіші қалалар
жөніндегі үкімет тұжырымдамасын әзірлеу ... ... ... ... ... іріктеліп алынды. Сонымен қатар Арал қаласы
мысалында еліміздің кіші ... ... ... ... ... ... ... кіші қалалардың халық саны ... Бұл ... ... ... ішкі және ... қоныс
аудару үдерісі үлкен ықпал етті. «Жылжымалы ... ... яғни ... және тіркелу орындарын ауыстырмай, жұмыс іздеп ел ... кең ... ... ... ... ... ірі ... агломерациясына жақын
орналасқан кіші қалаларға тән. Жасы 60-тан асқан тұрғындар үлесі көбеюде.
Тұрғын халықтың ... ... ... ... мен ... 50-60 ... ... ақы, түрлі жәрдемақылардан – 20-30 %-ға дейін, көмекші
шаруашылықтан – 10-15 %, қалғандарын жақындары мен ... ... ... ... негізгі бөлігін азық-түлік және ... ... ... Тұрғылықты халық тұрмысының нашарлығы
тұрақты тұтыну қажеттілігінің қалыптасуына мүмкіндік бермейді.
3. Әлеуметтік сала нысандары да жіті көңіл ... ... ... ... ... ... жабылып қалды, қалғандары күрделі жөндеуді
қажет етеді. Жергілікті бюджеттің әлеуметтік инфрақұрылым ... ... ... ... ... ... ... ұстауға, сол сияқты қысқа отын сатып
алуға да қаражаттары жетпейді. Кіші қалалар ішінен мәселелерінің ... ... мен ... қалғандар ерекше көзге ... ... ... ... ... ... кіші қалалар жатады. Бұл қалаларда өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... кәсіпорындар жабылу сатысына жеткен. Бұған көлік ағындары өзгеріп, жүк
тасымалы ... ... ... өз ... ... бастаған
көлік тораптары да жатады.
3 БӨЛІМДЕ «КІШІ ЖӘНЕ ОРТА ҚАЛАЛАРДЫҢ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУЫН
РЕТТЕУ ӘДІСТЕРІН ДАМЫТУ МЕН ... ... ... ... ... ... барысында келесідей ұсыныстар жасалды :
1. Сарапшылардың пікірінше, дағдарыстағы кіші қалалардың тұрақты
экономикалық дамуы ... ... ... ... өткізудің жаңа рыноктарын
іздестіру, ... ... ... кіші ... ... ... ... етілуі мүмкін. Зерттеу барысында кіші
қалалардың өндірістік салаларын кластерлік қайта ұйымдастыру ... ... ... ... ... кіші қалаларын дағдарыс
жағдайынан шығару үлгілері ұсынылды. ... ... ...... ... үдеріс, яғни еңбекті аймақтық ерекшеліктеріне қарай
бөлуді қайта жаңғырту. Жүргізілген зерттеу жұмысына сәйкес ... ... ... ... ... отыр. Сонымен бірге ұсынылып отырған кіші
қалалардың дағдарыстан шығуын анықтайтын критерийлері, аймақтың ... ... ... ... ... кедейшілік деңгейі, сол сияқты
жұмыссыздық деңгейі де міндетті түрде қамтуы қажет.
2. Артта қалған ... ... ... ... ... ... әлеуметтік инфрақұрылымды құру және дамытуды, халыққа ... ... ... көші-қон және жергілікті еңбек рыногын реттеуді
қамтуы қажет.
Сонымен дипломдық жұмысты қортындылай келе мынандай тоқтамға ... ... ... ... ... тұрақты түрде өз
бетімен дамуын қамтамасыз ету ... ... ... ... ... кіші ... ... қолдау көрсету саясаты
қалалардың таңдалып алынған топтардың ерекшеліктеріне орай дербес жүзеге
асырылады. Бұл ... ... ... тар ... ... ... шектеулілігін айқын көрсетеді. Оларға көлік
торабын, телекоммуникация және байланыс, білім беру және денсаулық ... ... ... жєне ... ... ақпарттандыру
бағдарламаларын жүзеге асыру шараларын жатқызуға ... жеке ... ...... ... ... ... және тиімді тәсілі. Алайда тек қана жұмыс орындарын ашу үшін ... кез ... жеке ... ... қана қою ... Бұл ... жоғары дәрежеде мамандандырылған, ал олар өндірген ... ... ... ... ... және орта қалаларды дамытуды ынталандырудың экономикалық
механизмінде қаланың ... ... ... және жеке ... экономикалық базасын құруға баса назар аударылады. Өндірістік
инфрақұрылым және әлеуметтік саланы дамытудың ... ... ... инвестицияларды бөлу кезінде кіші ... ... ету ... отыр. Дағдарыстағы кіші қалалардың
саны мен мемлекеттік көмектің мөлшері дағдарыс күйінен шығу және ... қол ... ... ... орай ... ... және орта ... экономикасын жаңа, жоғарырақ деңгейге көтерудің
және дамытудың тиімділігі бойынша басым бағыттар ішінен құрылымдық қайта
құрулар анықталып ... ... ... РК « О ... ... от 16 ... ... 474-1 ЗРК
// Казахстанская Правда 19 ноябрь, ... ... РК «О ... ... ... ... » от ... 2001г. № 246-11 // Казахстанская Правда 10 август 2003г.
3. Правила определения совокупного годового дохода лица, ... ... ... ... ... 2002г. 13 ... ... № 31-П
// Бюллетень Министерства труда и социальной защиты РК, 2002г. №6.
4. Назарбаев Н.А. Основные направления ... и ... ... 2006г. ... ... ... ... 4 апреля 2006 года //
Правительственный бюллетень 2006г., №2 .
5. Отчет о человеческом развитии 2000года РК // ...... ... ... жизни населения в Казахстане / Под ред. А.А.Смаилова -
Алматы 2007г. 188с.
7. Шокаманов Ю.К. ... ... в ... ... и анализ / Шокаманов Ю.К. - Алматы 2003г. 372с.
8. ... Ю.К. ... ... ... в ... ... Ю.К. - Алматы 2003г.348с.
9. Коргаспаев Ж.К. Казахстанское село: современные тенденции, ... / ... Ж.К., ... Х.Б., Омаров Н.А. - Алматы ... ... А.О. ... и направления повышения уровня жизни
сельского населения Туркменской ССР / ... А.О. - ... ... Нарибаев К.Н. Өтпелi кезеңдегi әлеуметтiк-экономикалық дамуды
болжау ... / ... К.Н. – ... ... ... ... ... В.Д. Семейная экономика / Симоненко В.Д. – ... ... 2002г. ... Сүндет ұлы Ж. Әлеуметтiк –экономикалық дамуды болжау ... / ... ұлы Ж. – ... ... 2005ж. ... ... Б. ... положение сельских жителей
в пореформенный период / Бекбенбетов Б. – ... ... ... К.К. Системный анализ в экономике сельского хозяйства /
Абуов К.К. – Ақмола 2007г. 103с.
16. Есиркепов Т. ... ... ... сектора в
условиях перехода к рыночной ... / ... Т., ... Б. ... ... 2002г. 196с.
17. Есполов Т.И. Эффективность агропродовольственного косплекса
Казахстана / Есполов Т.И. – ...... 2002г. ... ... А. ... ... ... проблемы, пути их
решения / ... А. – ... ... ... С. Iрi ... жаны сiрi ... / Әлiпбай С. Iрi
ауылдар, жаны сiрi ауылдар// Егемен Қазақстан 22 ... ... ... ... В., ... ... Совершенствование
анализа уровня жизни населения в казахстане / Берешев С.,Можарова ... ... ... ... ... ... населения в
казахстане//Труд в Казахстане. 2002г.№3.
22. Искаков Н Индекс человеческого развития и ... ... ... на ... уровне / Искаков Н ... ... и ... ... ... ... на региональном уровне//Аль-
пари. 2005г. №4-5,175c.
23. Можарова В. Теоретические аспекты ... ... в ... ... В Теоретические аспекты
исследовании ... ... в ... ... в Казахстане
2006г.№11, 245с.
24. Нурланов А. Борьба с бедностью и ... ... ... ... / ... А. ... с ... и безработицей: опыт,
проблемы, пути решения // Труд в ... ... ... П. ... и ... жизни: понятия, индикаторы,
современное состояние в России / Савченко П., Федорова М., ... ... и ... ... понятия, индикаторы, современное состояние ... // ... ... ... ... ... С. Районные коэффициенты: за и против / № Берешев С.
Районные ... за и ... // Труд в ... ... ... Ю.К. ... ... населения на районном уровне ... Ю.К. ... ... ... на ... ... // ... и
статистика 2001г.№1.
28. Кривко Н. Оценка уровня бедности в Республике Казахстан / Кривко
Н. ... ... ... в ... Казахстан// Экономика и статистика
2002г.№2.
31. Темирова Ж. Анализ и ... ... ... ... Ж. ... и ... ... защиты населения // Транзитная
экономика 2003г.№1.
29. Гайсина С. ... ... ... среднего
класса в Казахстане / Гайсина С. ... ... ... ... в ... // Рынок труда 2003г, №9.
30. Касымбекова Н. Кедейшiлiктi жою ... ... ... / ... Н. ... жою дамуымыздың басты көрсеткiшi
болмақ// Түркiстан 2002ж. 17 қазан.
31 Қазақстан өңірлерінің ... ... ... ... ... Б.Сұлтанов / Алматы. 2006. - 548 бет.
32 Развитие и размещение промышленности в малых и средних ... – Алма – Ата : ... 1998. – 175 с. ... ... ... ... ... малых городов РК. 2003 г.
34 Юрицын В. Большие проблемы малых городов. Новости недели, № 22, 5-
11 июня 2002 ... ... ... ... ... ... ... 2005 г.
36. Қарағанды облысы аймақтарының әлеуметтік-экономикалық жағдайы:
салыстырмалы талдау. 2005 ... ... 3. ... ... ... ... городов
Казахстана. / Аль Пари, № 2-3, 2007. - С. 27.
39. Кириллова Т. Сопротивление материала. ... ... № 2 ... 2007 ... ... краткая энциклопедия в 4-х т., Т.2. Алма-Ата: Гл. ... ... 2002. - 608 ... ... ... ... ... // Казахстанская правда,
2007, 22 января.
42. Кайсарова В.П. ... ... ... ... – СП ... и М., 2003. – 112 с.
43.Статистический ежегодник Казахстана. 2008. - С. 68, 174.
44. Еңбекшіқазақ ... ...... ... ... ... Нургисаев С. У. «Экономическая безопасность депрессивного региона»
// Алматы: НИЦ «Ғылым», 2003.
46. Баяндин М. ... ... ...... ... // ... – 2005, № ... Дузбаева М. «Стратегия социально – экономического развитие
региона» // Транзитная экономика – 2004, №6, ... ... Г. С. ... ... ... ... Оқу
құралы // Алматы: Экономика, 2005.,169бет.
49. Реформирование экономики Казажстана: проблемы и их решения // Под
ред. М.Б.Кенжегузина, Алматы, 1997.
50. Бурак П. ... ... ... ... в условиях
формирования рынка.// Российский экономический журнал. 1996. №3.- С.18-25.
51. ... ... ... ... ... ... ж
І Қ
Қой
Жылқы
Құс
0
50
100
150
200
250
2007ж
2009 ж
2010 ж
тері
ет
сүт
жұмыртқа
млн. тенге
467,7
2394,2
2310,9
0
500
1000
1500
2000
2500
3000
2008ж
2009 ж
2010ж

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
«Семей қаласында орналасқан 5 қабатты тұрғын үйдің жобасы»70 бет
Алматы қаласы, Бостандық ауданында орналасқан автотұрағы бар 9 қабатты бизнес орталығының ғимараты14 бет
Алматы қаласының орналасуы мен климаты23 бет
Алматы қаласының орналасуы мен климаты туралы13 бет
Тараз қаласының физика-географиялық орналасуы67 бет
Шымкент қаласы самал мөлтек ауданындағы учаскелердің орналасуының электрондық картасы, жобасын құру21 бет
Шымкент қаласында gsm стандартты желісін орнату62 бет
Қалалардың орналасу факторы27 бет
Автономны энергияны үнемдеуші экоүй жобасы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь