Ы.Т. Дүйсенбаевтың ғылыми мұрасы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

1 <!..[endif]..>Ысқақ Дүйсенбаевтың фольклортану саласындағы
еңбектері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 9

1.1 <!..[endif]..>Ғалымның алғашқы зерттеулері және сол тұстағы қоғам.
дық.саяси жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9

1.2 <!..[endif]..>Ысқақ Дүйсенбаев еңбектерінде эпос жанрының зерт.
телуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 26

1.2.1 <!..[endif]..>Ысқақ Дүйсенбаев .фольклор мәтінін жариялаушы ...26

1.2.2 <!..[endif]..>Лиро.эпос саласындағы зерттеулері. ... ... ... ... ... ..35

1.2.3 <!..[endif]..>Қозы Көрпеш.Баян Сұлу жыры ... ... ... ... ... ... ... .41

1.2.2.3 Қыз Жібек пен Айман.Шолпан жырлары ... ... ... ...60

2 <!..[endif]..>Ы.Т.Дүйсенбаев . әдебиет тарихын зерттеуші ... ... ... 76

2.1 <!..[endif]..>Әдебиет тарихын дәуірлеу мәселесі Ы. Дүйсенбаев еңбектерінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...76

2.2 <!..[endif]..>ХVIII. ХIХ ғ.ғ. әдебиеті туралы зерттеулер ... ... ... ... ... .81

2.3 <!..[endif]..>ХХ ғасырдағы әдебиет жайлы зерттеулер ... ... ... ... .. ..107

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .131

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ..136
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Көркем әдебиетті, оның мән-маңызы мен өзіне тән ерекшеліктерін, шығу тегін, қоғамдық қызметі мен әдеби-тарихи процестің заңдылықтарын зерттеуде жетпіс жылдық тарихы бар кеңес заманында қазақ әдебиеттанушылары, әдебиет тарихы мен әдеби сынға байланысты іргелі ғылыми еңбектер жазып, ұлттық әдебиеттану ғылымын дамытып өркендетуге үлкен еңбек сіңірді.
Қазақ әдебиеттану ғылымының ХХ ғасырдағы ең ірі жетістігі – алты кітаптан тұратын үш томдық "Қазақ әдебиетінің тарихында" (1960-1967) [1], [2], [3], [4], [5], [6] халық ауыз әдебиетінен бастап, жаңа сипат пен жаңа мазмұндағы қазақ кеңес әдебиетіне дейінгі кезеңдер социалистік әдістемелік принцип тұрғысынан жан-жақты зерттелді. 1968-1979 жылдар аралығында қазақ әдебиеттанушы-ғалымдарының алдыңғы, кейінгі талантты буын өкілдері бір кісідей атсалысқан осы ұжымдық іргелі ғылыми еңбек негізінде қазақ әдебиеті тарихының үш томы орыс тілінде жарық көруі республиканың ғылыми, мәдени өміріндегі елеулі оқиға болды. [7], [8], [9] . Себебі, қажырлы еңбек нәтижесінде қазақ әдебиетінің бірнеше ғасырды қамтыған тарихы сол кездегі алып империя – Кеңес Одағы құрамындағы он бес одақтас республикаға, қазіргі он бес тәуелсіз мемлекетке танылып, миллиондаған оқырман қолына тиді.
1960-1970 жылдары қазақ әдебиеті тарихының жеке кезеңдері мен көкейкесті мәселелеріне, проза мен поэзияның көрнекті өкілдерінің шығармашылығына байланысты тыңнан жазылған әдебиеттанушылық еңбектер жарық көрді. Осы кезеңде академик-жазушы М.Әуезов қалаған абайтану ілімі ұлттық әдебиеттану ғылымының жетекші саласы ретінде орнығып, Абайдың ақындық шеберлігі мен талант қырларын тереңдеп ашқан көптеген тың ғылыми зерттеулер жазылды. 1970 жылдары әуезовтану ғылымы да қалыптасып, өзіндік өрнегімен дами бастады.
Кеңестік кезеңде қазақ әдебиеттану ғылымымен бір қанатта ұлттық фольклортану ғылымы да қарыштап дамыды. Қазақ халық ауыз әдебиеті туралы, оның түрлі жанрлары туралы ғылыми-типологиялық, текстологиялық тұрғыдағы іргелі зерттеу еңбектер жарияланды.
Ұлттық әдебиеттану мен фольклортану ғылымының одақтық және әлемдік деңгейде танылуына көрнекті ғалым, Қазақстан ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, филология ғылымының докторы, профессор Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев (1910-1976) қомақты үлес қосты.Ол өзінің бүкіл саналы өмірін туған әдебиетіміздің тарихын зерттеуге арнап, оның ғасырлар бойғы даму, қалыптасу, кемелдену кезеңдерін ашып зерделеуге айтарлықтай үлес қосты. Бұл игі істе ол әдебиетіміздің ірі тұлғалары М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев, М.Қаратаев, М.Базарбаев, Н.Смирнова секілді зерттеушілермен бірге жемісті еңбек етті. Алайда ғалымның сан салалы ғылыми еңбектері әлі күнге дейін арнайы зерттеліп өз бағасын ала қойған жоқ.
<!--[if !supportLists]-->1 <!--[endif]-->Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. Жалпы редакциясын басқарған М.Әуезов. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1960. – 740 б.
<!--[if !supportLists]-->2 <!--[endif]-->Қазақ әдебиетінің тарихы.Т.1. 2-кітап. Қазақ халқының ауыз әдебиеті: Совет дәуірі. Жалпы редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1964. – 695 б.
<!--[if !supportLists]-->3 <!--[endif]-->Қазақ әдебиетінің тарихы.Т.2. 1-кітап. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. Жалпы редакциясын басқарған Қ.Жұмалиев. – Алматы: Қазақ ССР Ғылымакадбас, 1961. – 581 б.
<!--[if !supportLists]-->4 <!--[endif]-->Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.2. 2-кітап. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. Жалпы редакциясын басқарған Т.Дүйсенбаев. – Алматы: Ғылым, 1965. – 523 б.
<!--[if !supportLists]-->5 <!--[endif]-->Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.3. 1-кітап. Қазақ совет әдебиетінің тарихы. Жалпы редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1967. – 643 б.
<!--[if !supportLists]-->6 <!--[endif]-->Қазақ әдебиетінің тарихы. 3 томдық. Т.3. 2-кітап. Қазақ совет әдебиетінің тарихы. Жалпы редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1967. – 663 б.
<!--[if !supportLists]-->7 <!--[endif]-->История казахской литературы в 3-х томах. Т.1. Казахский фольклор. Под ред. Н.С.Смирновой. – Алматы: Наука, 1968. – 450 с.
<!--[if !supportLists]-->8 <!--[endif]-->История казахской литературы в 3-х томах. Т.2. Дореволюционная казахская литература. Под ред. И.Т.Дюсембаева. – Алматы: Наука, 1979. – 338 с.
<!--[if !supportLists]-->9 <!--[endif]-->История казахской литературы в 3-х томах. Т.3. Казахская советская литература. Под ред. М.Каратаева. – Алматы: Наука, 1971. – 798 с.
<!--[if !supportLists]-->10 <!--[endif]-->Мұқатаева Қ.Ы.Дүйсенбаев – әдебиет тарихшысы //Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 2003. №6. – Б.96-100
<!--[if !supportLists]-->11 <!--[endif]-->Мұқатаева Қ.Ы.Дүйсенбаев – лиро-эпосты зерттеуші //Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі мен Ұлттық ғылым академиясының Хабаралары.2004. №3. – Б.104-108.
<!--[if !supportLists]-->12 <!--[endif]-->Мұқатаева Қ.Ы.Дүйсенбаев – текстолог-ғалым //Есмағанбет Ысмайылов және қазақ әдебиеттану ғылымы: Республикалық ғылыми конференция материалдары және мақалалар мен естеліктер. – Алматы, 2004. Б.65-68
<!--[if !supportLists]-->13 <!--[endif]-->Мұқатаева Қ.Ы.Дүйсенбаев – М.Әуезов мұрасын насихаттаушы //II Әуезов оқулары: Жас ғалымдардың II халықаралық ғылыми-теориялық конференциясының материалдары. – Алматы, 2004. – Б.70-74
<!--[if !supportLists]-->14 <!--[endif]-->Мұқатаева Қ.Абай шығармаларының мәтіні туралы (Ы.Дүйсенбаев зерттеулері) //Қазақ тілі мен әдебиеті. 2004. Б.68-74
<!--[if !supportLists]-->15 <!--[endif]-->Мұқатаева Қ.Ы. Дүйсенбаев – Абай мәтінін зерттеуші //Қазақтың бас ақыны: Халықаралық ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Дәуір, 2004. – Б.90-97
<!--[if !supportLists]-->16 <!--[endif]-->Базарбаев М., Нарымбетов Ә. Ұлы Отан соғысы кезіндегі қазақ әдебиеті / Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. ІІІ том. 1-кітап. – Алматы, 1967. – 235 б.
<!--[if !supportLists]-->17 <!--[endif]--> Жабаев Ж. Шығармаларының толық жинағы. – Алматы, 1946. – 737 б.
<!--[if !supportLists]-->18 <!--[endif]-->Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел қателіктер //Әдебиет және искусство, 1947. № 2-83 б.
<!--[if !supportLists]-->19 <!--[endif]-->Қирабаев С. 41-56 жылдардағы қазақ әдебиеті /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Т.8. – Алматы, 2004-520 б..
<!--[if !supportLists]-->20 <!--[endif]-->Қазақ ауыз әдебиеті және халық ойындарындағы театр – драмалық элементтер //Известия Академии наук Казахской ССР. Серия искусствования. 1950. Вып.1. С. 89.
<!--[if !supportLists]-->21 <!--[endif]-->Қазақ театр көркемөнері тууының алғашқы қадамдары // Қазақ ССР ҒА Хабарлары.,1950.Вып.1.89 б. – Б. 40-50
<!--[if !supportLists]-->22 <!--[endif]-->Дюсенбаев И.Т. Социально-бытовой эпос казахского народа. Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Алма-Ата, 1955. – 200 с.
<!--[if !supportLists]-->23 <!--[endif]-->Әуезов М. Жалпы театр өнері мен қазақ театры /Кітапта: Әуезов М. Уақыт және әдебиет. – Алматы, 1962. – 428 б.
<!--[if !supportLists]-->24 <!--[endif]-->Муканов С. Истоки казахского народного театра (перевод с казахского М.Ивановича) //Литература и искусство Казахстана. 1941. № 1. –с.111
<!--[if !supportLists]-->25 <!--[endif]-->Жұбанов А. Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен /Кітапта: Жұбанов А. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1966. – Б.307-321
<!--[if !supportLists]-->26 <!--[endif]-->Әуезов М. Қазақ халқының эпосы мен фольклоры /Кітапта: М.Әуезов. Уақыт және әдебиет. – Алматы, 1962. – 428 б.
<!--[if !supportLists]-->27 <!--[endif]-->Қазақ театрының тарихы.-Алматы,Ғылым,1975. Т.1. -398 б.
<!--[if !supportLists]-->28 <!--[endif]-->Қазақ театрының тарихы.-Алматы,Ғылым,1975. Т.2. -431 б.
<!--[if !supportLists]-->29 <!--[endif]-->Дюсенбаев И.Т. О социально-бытовом эпосе (варианты "Козы Корпеш-Баян Сулу" /В кн. Труды отдела народного творчества.-Алма-Ата,1955.Вып. 1.-С.43-60.
<!--[if !supportLists]-->30 <!--[endif]-->Әуезов М. Қозы Көрпеш – Баян Сұлу / Кітапта:. Әр жылдар ойлары. – Алматы, 1959. – 555 б.
<!--[if !supportLists]-->31 <!--[endif]-->Әуезов М. Ертегілер. – Алматы, 1957.-79 б.
<!--[if !supportLists]-->32 <!--[endif]-->Әуезов М. Ертегілер. /Кітапта: Әр жылдар ойлары.-Алматы,1959.-555 б.
<!--[if !supportLists]-->33 <!--[endif]-->Ғұмарова М. Ш.Ш.Уәлиханов жинаған “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” нұсқасының тексті жайлы /Кітапта: Қазақ фольклоры мен әдебиет шығармаларының текстологиялық зерттелуі. – Алматы, 1983. – Б.113-128
<!--[if !supportLists]-->34 <!--[endif]-->“Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”. (Жолдасбеков М., Қасқабасов С.) – Астана: Фолиант, 2002. – 692 б.
<!--[if !supportLists]-->35 <!--[endif]-->Қазақ халқының әдеби-поэзиялық және музыка мұрасын зерттеудің, сын тұрғысынан қарап пайдаланудың жайы және оларды жақсарту шаралары //Қазақ әдебиеті. 1957, 26 июль. /30 (34)
<!--[if !supportLists]-->36 <!--[endif]-->Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. Баспаға дайындаған, соңғы сөзі мен түсініктерін жазған филол.ғ.к. Ы.Т.Дүйсенбаев. – Алматы, 1957. – 138 б.
<!--[if !supportLists]-->37 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы.Т. "Айман-Шолпан" жыры жайында. - Айман-Шолпан. – Алматы, 1957. – 45 б.
<!--[if !supportLists]-->38 <!--[endif]-->Қозы Көрпеш – Баян Сұлу. Құрастырған, кіріспе мақала мен түсініктерден жазған филология ғылымдарының кандидаты. Ы.Дүйсенбаев – Алматы, 1959. – 354 б.
<!--[if !supportLists]-->39 <!--[endif]-->Смирнова Н. Основные проблемы изучения фольклора /Кітапта: Әдеби мұра және оны зерттеу. – Алматы, 1961.-376 б.
<!--[if !supportLists]-->40 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы.Т. Лиро-эпос жайында., Айман-Шолпан /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. Қазақ халқының ауыз әдебиеті. – Алматы, 1960. – 740 б.
<!--[if !supportLists]-->41 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы.Т. Қазақтың лиро-эпосы. – Алматы, 1973.-150 б.
<!--[if !supportLists]-->42 <!--[endif]-->Қасқабасов С., Әзібаева Б. Қазақ дастандары /Кітапта: Бабалар сөзі. Жүз томдық. Т.1. – Астана, 2004. –448 б.
<!--[if !supportLists]-->43 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы.Т. Эпос және ақындар мұрасы. – Алматы, 1987.-344 б.
<!--[if !supportLists]-->44 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы.Т. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу жырының нұсқалары туралы //Кітапта: Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. – Алматы, 1959. –352 б.
<!--[if !supportLists]-->45 <!--[endif]-->Қасқабасов С.Қазақтың халық прозасы. – Алматы, 1984.-272 б.
<!--[if !supportLists]-->46 <!--[endif]-->Ғұмарова М. Ш.Уалиханов жинаған Қозы Көрпеш-Баян Сұлу жыры нұсқасының тексті жайлы /Кітапта: Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. – Астана: Фолиант, 2002. –692 б.
<!--[if !supportLists]-->47 <!--[endif]-->Каскабасов С. Колыбель искусства. – Алматы, 1992.-С.365
<!--[if !supportLists]-->48 <!--[endif]-->Әуезов М. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. /Кітапта: Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т.17. – Алматы, 1985-352 б..
<!--[if !supportLists]-->49 <!--[endif]-->Қозы Көрпеш-Баян қыз /Кітапта: Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина. – Алма-Ата, 1972.-382 с.
<!--[if !supportLists]-->50 <!--[endif]-->Жалын журналы, 1976, №. 7. Ә.Марғұлан. Ежелгі жыр, аңыздар. – Алматы, 1985.-368 б.
<!--[if !supportLists]-->51 <!--[endif]-->Дюсенбаев И.Т. Социально-бытовой эпос казахского народа (очерк) Автореферат дисс. на соиск. ученой степени кандидата филол. наук. – Алма-Ата, 1955. –200 с.
<!--[if !supportLists]-->52 <!--[endif]-->Қасқабасов С. Жаназық. – Астана: Аударма. 2002. – 580 б.
<!--[if !supportLists]-->53 <!--[endif]-->Әуезов М. Қозы Көрпеш-Баян Сұлу /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. Бірінші кітап. – Алматы, 1960-737 б.
<!--[if !supportLists]-->54 <!--[endif]-->Әуезов М. Қыз Жібек /Әдебиет тарихы. Екінші басылуы. – Алматы, 1991.
<!--[if !supportLists]-->55 <!--[endif]-->Әуезов М. Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебитінің тарихы. Т.1. Фольклор. – Алматы, 1948. –439 б.
<!--[if !supportLists]-->56 <!--[endif]-->Қыз Жібек. Редакциясын басқарғандар М.О.Әуезов және Н.С.Смирнова Алматы, 1963.-337 б.
<!--[if !supportLists]-->57 <!--[endif]-->Әуезов М. Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. – Алматы, 1960.- 740 б.
<!--[if !supportLists]-->58 <!--[endif]-->Қоңыратбаев Ә. Айман-Шолпан /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы.Т.1 – Алматы, 1948. –440 с.
<!--[if !supportLists]-->59 <!--[endif]-->Айман-Шолпан. Баспаға даярлаған және мақаланы жазған Ы.Т.Дүйсенбаев. – Алматы, 1957.-45 б.
<!--[if !supportLists]-->60 <!--[endif]-->Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасы. Т.2. Ғашықтық жырлар. – Алматы, 1979.-255 б.
<!--[if !supportLists]-->61 <!--[endif]-->Сейтжанұлы З. Тарихи эпос. – Алматы, 1997.
<!--[if !supportLists]-->62 <!--[endif]-->История казахской литературы в 3-х томах. Т.1. Казахский фольклор. – Алма-Ата, 1968.-.452 б..
<!--[if !supportLists]-->63 <!--[endif]-->Кәкішев Т. 1920 жылдардағы әдеби сын. /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.7. – Алматы, 2004. – 462 б.
<!--[if !supportLists]-->64 <!--[endif]-->Ысқақов Д. 1930 жылдардағы әдеби сын /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.7. – Алматы, 2004.-462 б.
<!--[if !supportLists]-->65 <!--[endif]-->Сейфуллин С. Шығармалар. Т.6. – Алматы, 1964. – 455 б.
<!--[if !supportLists]-->66 <!--[endif]-->Кәкішев Т. Халық қазынасы./ Қазақ әдебиеті . Т.6. - 455 б.
<!--[if !supportLists]-->67 <!--[endif]-->Мұқанов С. Қазақтың XVІІІ-XІX ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер. – Алматы, 1942.-245 б.
<!--[if !supportLists]-->68 <!--[endif]-->Жұмалиев Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері. – Алматы, 1958.-Т.1.-402 б.
<!--[if !supportLists]-->69 <!--[endif]-->Кенжебаев Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы, 1973.-167 б.
<!--[if !supportLists]-->70 <!--[endif]-->Кенжебаев Б. Қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу /Кітапта: Бейсенбай Кенжебаев. Әдебиет белестері. Зерттеулер. Мақалалар. – Алматы, 1986-400 б.
<!--[if !supportLists]-->71 <!--[endif]-->Әдеби мұра және оны зерттеу. Қазақ әдебиетінің негізгі проблемаларына арналған ғылыми-теориялық конференцияның материалдары. – Алматы, 1959.- 374 б .15-19 июнь.
<!--[if !supportLists]-->72 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы. Мұхтар Әуезов. Мақалалар, естелікткер. – Алматы: Қазақ ССР Ғылым баспасы, 1974. –219 б.
<!--[if !supportLists]-->73 <!--[endif]-->XVІІІ-XІX ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары. Жалпы редакциясын басқарған Ы.Т.Дүйсенбаев. – Алматы, 1962. – 421 б.
<!--[if !supportLists]-->74 <!--[endif]-->Үш ғасыр жырлайды. Құрастырған және сөзін жазған филология ғылымының кандидаты Ысқақ Дүйсенбаев. – Алматы, 1965. – 678 б.
<!--[if !supportLists]-->75 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы. Ғасырлар сыры. – Алматы, 1970 – 191 б.
<!--[if !supportLists]-->76 <!--[endif]-->ХIХ ғасырдың орта және аяқ шеніндегі қазақ әдебиеті /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.2. 1-кітап. XVІІІ-XІX ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы, 1961.-581 б.
<!--[if !supportLists]-->77 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы.Т. Революцияға дейінгі қазақ әдебиеті тарихын зерттеу мәселелері. Филология докторы атағын алу үшін ұсынылған диссертация. А., 1965.- 522 б.
<!--[if !supportLists]-->78 <!--[endif]-->Дүйсенбаев И.Т. Проблемы изучения истории казахской литературы дореволюционного периода (XVІІІ, XІX и начало ХХ вв.). Автореф. Диссертации, представленной на соискание ученой степени доктора филол. наук. – Алма-Ата, 1966. – 65 с.
<!--[if !supportLists]-->79 <!--[endif]-->Жұмалиев Қ. Қазақ әдебиеті. Орта мектептің 8 классына арналған оқу құралы І-бөлім. – Алматы, 1950. –228 б.
<!--[if !supportLists]-->80 <!--[endif]-->Сүйіншәлиев Х. Қазақ әдебиетінің қалыптасу кезеңдері. – Алматы, 1967.-384 б.
<!--[if !supportLists]-->81 <!--[endif]-->Өміралиев Қ. XV-XІX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. – Алматы, 1976.-270 б.
<!--[if !supportLists]-->82 <!--[endif]-->Бес ғасыр жырлайды. 2 томдық. Т.1.Құрастырған М.Мағауин – Алматы, 1989. –384 б.
<!--[if !supportLists]-->83 <!--[endif]-->Ахметов З., Раев Қ. Жырын тыңда Дулаттың /Кітапта: Дулат Бабатайұлы. – Алматы, 2002.
<!--[if !supportLists]-->84 <!--[endif]-->Жармұхамедұлы М. Дулат Бабатайұлы /Кітапта: Дулат Бабатайұлы. Шығармалары мен тағылымы. 2-кітап. – Алматы, 2003.-288 б.
<!--[if !supportLists]-->85 <!--[endif]-->Раев Қ. Ұлағат. Мақалалар, зерттеулер, эсселер. – Алматы, 2001. –
<!--[if !supportLists]-->86 <!--[endif]-->Дулат Бабатайұлы /Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Т.4. ХІХ ғ. бірініш жартысы (1800-1850) – Алматы, 2005. – Б.202-229
<!--[if !supportLists]-->87 <!--[endif]-->Омарұлы Б. Зар заман поэзисы. – Алматы, 2000-368 б..
<!--[if !supportLists]-->88 <!--[endif]-->Шортанбай Қанайұлы. Қайран халқым. (Құрастырған К.Жүністегі). – Алматы, 2002.-216 б.
<!--[if !supportLists]-->89 <!--[endif]-->Жармұхамедұлы М. Шортанбай Қанайұлы /Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Т.4. ХІХ ғ. бірініш жартысы (1800-1850) – Алматы, 2005. – Б.315-330
<!--[if !supportLists]-->90 <!--[endif]-->Ахметов З. Абайдың ақындық әлемі. – Алматы, 1995. – 260 б.
<!--[if !supportLists]-->91 <!--[endif]-->Абай (Ибраһим) Құнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Т.1. – Алматы, 1977. –454 б. Т.2.309 б.
<!--[if !supportLists]-->92 <!--[endif]-->Мұқаметханов Қ. Абай шығармаларының текстологиясы жайында. – Алматы, 1959. – 143 б.
<!--[if !supportLists]-->93 <!--[endif]-->Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы қазақтың демократ ақын-жазушылары. – Алматы, 1958 .- 306 б.
<!--[if !supportLists]-->94 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы. Кіріспе /Кітапта: ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының шығармалары. – Алматы, 1963. – 365 б.
<!--[if !supportLists]-->95 <!--[endif]-->Дербісәлин Ә. Қазақтың октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті. – Алматы, 1966 –312 б.
<!--[if !supportLists]-->96 <!--[endif]-->Қирабаев С. Спандияр Көбеев. – Алматы, 1958.-160 б.
<!--[if !supportLists]-->97 <!--[endif]-->Ақмұқанова Б. Ғасыр басында /Кітапта: ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындары. – Алматы, 1983-128 б.
<!--[if !supportLists]-->98 <!--[endif]-->Есназаров Д. ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиеті (Б.Кенжебаевпен бірге). – Алматы, 1966.-300 б.
<!--[if !supportLists]-->99 <!--[endif]-->Бисенғалиев З. ХХ ғасыр басындағы қазақ прозасы. – Алматы, 1989. –136 б.
<!--[if !supportLists]-->100 <!--[endif]-->ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының шығармалары. – Алматы, 1963.-367 б.
<!--[if !supportLists]-->101 <!--[endif]-->Қазақ әдебиетінің тарихы. ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. Т.2. 2-кітап. – Алматы, 1965.-523 б.
<!--[if !supportLists]-->102 <!--[endif]-->ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындары. – Алматы, 1982. –128 б,
<!--[if !supportLists]-->103 <!--[endif]-->Қазақ поэзиясының антологиясы. – Алматы, 1993.-488 б.
<!--[if !supportLists]-->104 <!--[endif]-->ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы, 1994.-350 б.
<!--[if !supportLists]-->105 <!--[endif]-->Торайғыров С. Шығармалар.Екі томдық.– Алматы, 1967.–Т.1.-315 б.Т.2.317 б.
<!--[if !supportLists]-->106 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ы. Сұлтанмахмұт Торайғыров. – Алматы, 1967. – 114 б.
<!--[if !supportLists]-->107 <!--[endif]-->Дербісәлин Ә. Ысқақ Дүйсенбаев //Қазақ ССР ҒА Хабарлары. 1980. №4.71 б. – Б.62-64
<!--[if !supportLists]-->108 <!--[endif]-->Жұмабаев М. Бернияз Күлеев /Кітапта: Мағжан Жұмабаев. Таңдамалы. – Алматы, 1992. – 250 б.
<!--[if !supportLists]-->109 <!--[endif]-->Күлеев Б. Айтшы, ақ қайың (Құрастырғандар; М.Бегімбетова., К.Шәменов. Жалпы редакциясын басқарған Ы.Т.Дүйсенбаев. -Алматы, Жазушы, 1969. -323 б
<!--[if !supportLists]-->110 <!--[endif]-->Дүйсенбаев Ысқақ Тәкімұлы. Библиография. Құрастырған Қ.Мұқатаева. – Алматы, 2005. – 72 б.
<!--[if !supportLists]-->111 <!--[endif]-->Сыдықов Т. Өнегелі өріс, сөнбейтін жұлдыздар. – Алматы, 2002. – 114 б.
<!--[if !supportLists]-->112 <!--[endif]-->Әуезов М. Октябрь өркені /Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т.19. – Алматы, 1985. –495 б.
        
           М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты
ӘОЖ    82-13:398.22
(574)                                                    Қолжазба құқығында
                                  
                                  
              ... ... ... Ы.Т.Дүйсенбаевтың ғылыми  мұрасы
                                 10.01.02-Қазақ әдебиеті
                                 10.01.09 - ... ... ... ... ... алу үшін дайындалған диссертация
                                                                            
 
    
                                                                            
Ғылыми жетекші
                                                                            
     Қазақстан Республикасы
                                                            
                   Ұлттық ғылым академиясының 
                                                                            
     ... ... ... Қазақстан Республикасы          
                                               Алматы,2007
                                           Мазмүны
 Кіріспе………………………………………………………..3
1       Ысқақ Дүйсенбаевтың
фольклортану саласындағы
еңбектері…………………………………………………  9
1.1   Ғалымның алғашқы зерттеулері
және сол тұстағы қоғам-
дық-саяси жағдай …………………………………………9
1.2   Ысқақ  Дүйсенбаев еңбектерінде
эпос жанрының ... ... ... ... Ысқақ Дүйсенбаев
-фольклор мәтінін жариялаушы …26
1.2.2      Лиро-эпос  саласындағы
зерттеулері. ………………….35
1.2.3      Қозы Көрпеш-Баян Сұлу
жыры ... Қыз ... пен ... ... ... ... - әдебиет
тарихын зерттеуші …………76
2.1   Әдебиет тарихын дәуірлеу
мәселесі  Ы. Дүйсенбаев  еңбектерінде………………………….……………………….76
2.2   ХVIII- ХIХ ғ.ғ. әдебиеті
туралы зерттеулер…………………81
2.3   ХХ ... ... ... ... ... ... .131
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі…………………………….136
             
                  
                                            КІРІСПЕ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Көркем әдебиетті, оның мән-маңызы
мен өзіне тән ... шығу ... ... ... мен ... заңдылықтарын зерттеуде жетпіс жылдық тарихы бар кеңес ... ... ... ... мен әдеби сынға байланысты іргелі
ғылыми еңбектер жазып, ұлттық әдебиеттану ... ... ... ... сіңірді.
Қазақ әдебиеттану ғылымының ХХ ғасырдағы ең ірі ...... ... үш ... ... ... тарихында" (1960-1967) [1],
[2], [3], [4], [5], [6] халық ауыз әдебиетінен бастап, жаңа сипат пен жаңа
мазмұндағы ... ... ... ... кезеңдер социалистік әдістемелік
принцип тұрғысынан жан-жақты зерттелді. 1968-1979 жылдар аралығында қазақ
әдебиеттанушы-ғалымдарының ... ... ... буын ... бір
кісідей атсалысқан осы ұжымдық іргелі ғылыми еңбек негізінде қазақ әдебиеті
тарихының үш томы орыс тілінде ... ... ... ғылыми, мәдени
өміріндегі елеулі оқиға болды. [7], [8], [9] . Себебі, ... ... ... ... ... ғасырды қамтыған тарихы сол кездегі
алып империя – ... ... ... он бес ... ... ... бес тәуелсіз мемлекетке танылып, миллиондаған оқырман қолына тиді.
1960-1970 жылдары қазақ әдебиеті тарихының жеке ... ... ... ... мен ... көрнекті өкілдерінің
шығармашылығына байланысты тыңнан ... ... ... ... Осы ... академик-жазушы М.Әуезов қалаған абайтану ілімі ұлттық
әдебиеттану ғылымының жетекші саласы ретінде ... ... ... мен ... ... тереңдеп ашқан көптеген тың ғылыми зерттеулер
жазылды. 1970 жылдары әуезовтану ғылымы да ... ... ... ... ... ... әдебиеттану ғылымымен бір қанатта ұлттық
фольклортану ғылымы да қарыштап дамыды. Қазақ халық ауыз ... ... ... ... ... ... текстологиялық тұрғыдағы
іргелі зерттеу еңбектер жарияланды.
Ұлттық әдебиеттану мен ... ... ... және әлемдік
деңгейде танылуына ... ... ... ... ... ... ғылымының докторы, профессор Ысқақ Тәкімұлы
Дүйсенбаев (1910-1976) қомақты үлес ... ... ... ... өмірін
туған әдебиетіміздің тарихын зерттеуге арнап, оның ғасырлар ... ... ... ... ашып ... айтарлықтай үлес қосты. Бұл
игі істе ол әдебиетіміздің ірі тұлғалары М.Әуезов, ... ... ... ... ... ... бірге жемісті
еңбек етті. Алайда ғалымның сан салалы ғылыми еңбектері әлі ... ... ... өз ... ала қойған жоқ. Сол себепті ғалымның  өмірі мен
шығармашылығы арнайы зерттеудің мәні ... ... ең ... оның өскен
ортасы мен оқып білім, тәлім-тәрбие алған өмір ... зер ... ... 1910 жылдың 14 қазанында Ресей Федерациясына қарасты Омбы
облысының Таврия ауданындағы "Қаушапқан" ауылында ... ... ... ... оқып сауатын ашады. Ол 1926 жыл мен 1939 жыл ... ... ... ... институтында, кейін Омбы қаласындағы
рабфактың дайындық бөлімінде, Қазақтың Мемлекеттік университетінің дайындық
курсында, Москваның геология-барлау ... ... 1939 жылы ... ... ... ... атындағы) Әдебиет институтын бітіріп,
1942 жылға дейін Қазақтың Мемлекеттік Әдебиет баспасында ... ... ... ... ... филиалында кіші, аға ғылыми қызметкер,
сектор меңгерушісі болып жұмыс істейді. 1942-1946 жылдары Армия ... ... ... ... "Ұлы Отан ... ... және
медальдармен марапатталады. 1946 жыл мен 1976 ... ... ... ССР ... ... ... атындағы Әдебиет және ... ... ... бөлімінің меңгерушісі болып істеді. 1955 жылы
"Қазақ ... ... ... ... ... ... жетекшісі
Н.С.Смирнова) кандидаттық диссертация, ал 1967 жылы ... ... ... ... ... (XVІІІ-XІX-XХ ғасыр басындағы)
зерттеудің мәселелері" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 1971
жылы Қазақ ССР ... ... 25 ... тойына орай Ы.Т. Дүйсенбаевқа
"Қазақ ССР-нің ғылымына еңбегі сіңген қайраткер" деген ... ... ... өмірін туған халқының фальклоры мен әдебиетін зерттеуге
арнаған Ы.Т.Дүйсенбаев "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу" ... сөзі мен ... ... ... (22,75 б.т. 1959ж.) "Сұлтанмахмұт Торайғыров" (4,1 б.т.
1967), "Ғасырлар сыры" (11,3 б.т. ... ... ... (8,5 б.т.
1973 ж.), "Мұхтар Әуезов" (9,1 б.т. 1974 ж.), ... ... (2,5 ... ж., ... ... ... және ақындар мұрасы” (16 б.т. 1987
ж.) атты ... ... тыс, ... ... ... ... ... орысша) жеке тараулар жазды. Сол дәуір әдебиетіне
арналған хрестоматиялар мен ... ... әр ... ... жариялады. Сондай-ақ сан түрлі газет-журналдарда да әдебиет
тарихы мәселеріне арнап бас-аяғы 60-қа тарта зерттеу ... ... ... ... тыс ол ұлы ... сондай-ақ С.Торайғыровтың
шығармалар жинағын (1967, 1977) дайындауға басшылық жасап, көлемді де ... ... ... "Айман-Шолпан", "Қозы Көрпеш – Баян Сұлу" (1957 ж.)
жинақтарына алғы сөз жазып, ... ... пен ... ... басшылық етті.Зерттеушінің әр кездегі конференциялар мен әдебиет
тарихына арналған алқалы мәжілістерде жасаған ғылыми баяндамаларының өзі
сан ... ... ... ... ... ... "Қыз Жібек"
ғашықтық жырлары мен басқа да эпос ... ... ... ... ... ғылымында өзіндік орнын қалдырды.
Әдебиет тарихын зерттеуге де белсене қатысып,  үш ... ... ... ... авторларының бірі болды. Жаңа қалыптасқан абайтану
ғылымына да үлесін ... ... ... ... ... ... досы М.Әуезов туралы да ... ... ... ... түсті.
 Диссертация Ы.Дүйсенбаевтың әдебиеттанушылық,  фольклортанушылдық
еңбектерін, Абай мен Мұхтар Әуезов шығармашылығы ... ... ... ... ... негізделеді.Себебі, осыған дейін басқа ... ... ... ... ... ... әлі жеке ... нысаны ретінде, арнайы қарастырылған емес.
 Тақырыптың өзектілігі. Қазақ фольклоры, ... ... ... Қ.Жұмалиев, Б.Кенжебаев сынды ғалымдармен  қатар өзі қатарлы
әдебиет ... ... бір ... дамытуға қалам қайратымен
қатысқан Ы.Т.Дүйсенбаевтың артында қалған ғылыми мұрасын ... ... ... зор. ... ... ұзақ жыл тер төккен
қажырлы еңбегі нәтижесінде жарық көрген үш ... ... ... ... ... ... ... Ы.Т.Дүйсенбаевтың тікелей
басшылығымен дайындалды, өзі де осы ... жеке ... ... ... ... ХVІІІ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың бас кезі аралығындағы
күрделі дәуіріне ғылыми ... ... ... осы ... өмір ... ... ... әділ бағалауға көп күш-жігерін жұмсады.
"Кертартпа зар заман" ақындары ... бір ... ... ... ... ... ... ірі өкілдері шығармларының көркемдік
ерекшеліктері мен халықтық сипатына ... ... ... ... олардың көркем сөз тарихында алар  орнын анықтауға күш салды.
Білгір ғалым Ы.Дүйсенбаев талантты фольклортанушы ретінде де ... ... ... ... ... ғылыми басылымын дайындап, алғы
сөзі мен түсініктерін жазды, қыруар текстологиялық ... ... ... бірге Абай, Сұлтанмахмұт, Бернияз ақындардың шығармаларын жариялап
зерттеу ісінде ерекше көңіл бөліп, акдемиялық басылымдарының сапалы ... ... ... ... және ... ... соңында қалған
ғылыми еңбектерін қазіргі тәуелсіздік талаптары биігінен қарап бағалаудың
мезгілі жетті. Қазақ әдебиетін ... қай ... ... ... ... ... ... бүгінгі әдебиеттану ғылымы үшін ғибраты мол.
Сол себепті Ы.Дүйсенбаевтың әдебиет тарихы мен ... ... ... ... ... ... жеке ... еңбек жазу
тақырыптың өзектілігін аңғартады.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Диссертация нысаны болып отырған әдебиет
тарихын, фольклор, текстология ... ... ... ... ... әдебиеттану, фольклортану ғылымдарымен тығыз байланыста
қарастырудың қажеттілігі бүгінгі таңда күмән туғызбайды. ... ... ... ... сияқты әдебиет зерттеушілерінің
ертеректе жазылған мақалалары мен оның ... ... ... ... ... ... толық әрі әділ бағалау үшін,
қазіргі ғылым талабына сәйкес талдау үшін жеткіліксіз.Рас,әдебиет тарихы,
фольклор, абайтану мен әуезовтануға ... және ... ... мен ... ... есімі аталып, оның еңбектеріне сілтеме
жасалады, кейде Ы.Дүйсенбаевтың салиқалы пікіріне ... ... ... да бар. [10], ... ... Ы.Т.Дүйсенбаев
туралы арнайы монографиялық түрде жазылған ... жоқ, оның ... ... ... ... ... емес. Сондықтан ғалымның
әдебиеттанушылық және ... ... ... рет ... ... отырғандығын баса айту қажет.
Зерттеудің  мақсаты мен міндеттері. Зерттеудің мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... мен фольклоры тарихына байланысты ... ... ... және ... негізінде оның осы ... ... ... ... ... мен ... ... әдебиеттану үшін маңызын анықтау.
Осы мақсаттан туындаған міндеттер төмендегідей:
–        ... ... ... ... шығармаларды зерттеу әдістерін ашып көрсету.,
– Ы.Т.Дүйсенбаевтың әдебиет тарихын зерттеудегі ғылыми ұстанымдарының
эволюциясын ашу.,
– Ғалымның ... ... ... мен ... принциптерін талдау.,
          -- Әдебиет тарихы туралы еңбектерінің кеңес дәуірінің шындығымен
және сол тұрғыдағы шығармашылық ортамен байланысын ... ... ... тарихын дәуірлерге бөлу принциптерінің себеп-салдарын айқындау.,
– Ғалымның текстологиялық ізденістерін қазіргі ғылым биігінен    
пайымдау.
     
Зерттеудің ... ... ... ... еңбектері мен зерттеулері, "Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев" атты
биобиблографиялық көрсеткіш пен Қазақстан Республикасы орталық мемлекеттік
архивінің ... ... ... ... және ... ... ғылыми кітапханасының әдеби, қолжазба материалдары
пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Осыған дейін арнайы зерттеу нысаны
болмаған әдебиеттанушы-ғылым ... ... ... алғаш рет
монографиялық тұрғында қарастырылып, ... ... Бұл ... ... тарихын зерттеуге қосқан үлесі, әдебиет тарихын дәуірлеу
принциптерін, ... ... ... ... ... ... ... поэзиясы мен М.Әуезовтің зерттеушілік еңбегі туралы
пайымдаулары, текстологиялық ізденістері алғаш рет ... ... ... ... және ... ... Диссертацияда қазақ
фольклоры мен әдебиет тарихын зерттеуші ғалымдардың теориялық, әдіснамалық
еңбектері пайдаланылды.Диссертация жазу барысында ... ... ... ... ... мәселелеріне байланысты іргелі зерттеу еңбектері
башылыққа алынды. ... ... ... ... ... ... ... Ш.Сәтбаева,
Х.Сүйіншалиев, М.Бөжеев, С.Қирабаев, ... ... ... және т.б. ... ... ... ... туралы ой-пікірлері мен тұжырымдары еңбекке негіз болды.
 Зерттеудің  нысаны және ... ... ... ... ... тарихы, ғашықтық жырлар мен XІX – XX
ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... ғылыми басылымдарда жарияланған ... ... ... мен түсініктемелер диссертацияның зерттеу нысаны
ретінде алынады.
Зерттеу әдістері. ... ... мен ... ... ... мақсаты мен міндеттеріне байланысты айқындалды. Ы.Т.Дүйсенбаевтың
ғылыми мұрасын зерттеу барысында жүйелі-кешенді, нақты талдау, ... ... ... ... ... ... ... және практикалық маңызы. Қазақ
әдебиетінің тарихы мен лиро-эпос туралы іргелі зерттеулер ... ... ... ... және мәтінтану салалары бойынша
ой-тұжырымдарын, ғалым туралы диссертацияның зерттеу қорытындыларын жалпы
білім ... ... ... оқу ... ... және арнаулы курстарды оқыту барысында пайдалануға болады.
    Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар. ... өз ... ... ежелгі түрлерінен бастап кейінгі ... ... ... ... ... ... ұлттық
фольклордың негізгі жанрларына сипаттама жасады;
-                      -                      ... ... ... Көрпеш-Баян Сұлу" эпосын жан-жақты зерттеп, ... ... ... ... ... ... -                      ... ... ... ... және ... ғылымының өсіп өркендеуіне елеулі үлес қосқан
көрнекті ғалым Ы.Дүйсенбаевтың ғылыми мұрасы еліміздің рухани игілігі болып
табылады.
       Зерттеу жұмысының ... өтуі және ... ... ... және ғылым министірлігі М.О.Әуезов ... және өнер ... ... бөлімінде талқылаудан өтіп,---------
--------------------------------------------------------Зерттеу тақырыбы
бойынша 9 мақала, ... ... ... атты ... және осы аттас "Қазақ әдебиеттану  тарихына" мақала берілді.Төрт
мақала Қазақстан ... ... және ... саласындағы қадағалау және
аттестаттау комитеті бекіткен ғылыми басылымдарда жарияланған. Жұмыстың
түйінді мәселелері мен ... ... 4 ... ... ... ... ретінде тыңдалып, талқыланды.
       Диссертацияның құрылымы. Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және
қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланған ... ... ... ... ... ... саласындаҒы еҢбектері
        1.1 Ғалымның алғашқы зерттеулері және сол тұстағы қоғамдық-саяси
жағдай
Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаевтың үлкен ғылымға ... шағы – 1950 ... еді. Бұл ... ... ... ... өте күрделі де қайшылықты
ахуал қалыптасқан ... Отан ... ... жою ... ... шаруашылығын қалпына келтіру, қираған қалаларды қайта
тұрғызу- халық ... ... ... түсірді. Осындай экономикалық,
материалдық қиындықтардың үстіне саяси да проблемалар ... ... ... ... ... біршама тұсау болды.
Ұлы Отан соғысының қиын-қыстау кезеңдерінде ... ... ... ... ... қан ... ... жатқан
жауынгерлердің рухын көтеру үшін бірінші кезекте орыс халқының бұрынғы
заманда өткен Невский, Суворов, Кутузов, ... ... ... ... ... ... Попович, Никитич тәрізді батырларын еске
алып, майдангерлерді солардан үлгі алуға шақырды, солардың рухы ... Осы ... ... ... ... да қолданып, өз
халықтарының ертеде жасаған қаһармандарын еске алып, солар туралы ... ... ... жерлестеріне хат жаздырды. Ел де бұл ... ... ... ақындары, жазушылар, ғалымдар болып, өз батырларын үлгі
етіп, солардың аруағы қолдасын деп ... ... ... ... қазақ ақын-жазушылары, зиялылары Едігені, Абылайды, Кенесарыны т.б.
елін, ... ... ұлы ... ... ... ... қаһармандық
істерін өлең-жырға қосып жатты, олар қазақтың ғана емес, басқа халықтардың
да ерлерін мысалға келтіріп, ... да ... ... ... жауға
қарсы қорықпай соғысуға шақырды [16, 235 б.]. ... бір ғана ... хат", ... хат", ... ... ... ... атауға
болады. Шындығында да, ... да, ... да ... ... ... ... игі ... жасап, олар өздерінің
жаумен аянбай шайқасып жатқанын, қалай ... ... ... тылға
хат жазғаны белгілі. Әйгілі "Атамыз ... ... атты ... 1943 ... хаты - ... айқын дәлелі [17, Б.497-501].
Алайда, бұрынғы өткен батырлар мен қайраткерлерді дәріптеу ... ... ... ... әсіресе, жеңіспен аяқталғаннан кейін ресми
саясат пен ... ... ... ... ... Ұлы ... ... соғыстың ең үлкен ауыртпалығын ұлы орыс халқы көтерді деп ... ... ... Кеңес Одағында ұлт саясаты мүлде өзгерді, орыстану
ісі қолға ... Ол ... орыс ... ... шовинизмді күшейту арқылы,
содан соң басқа ұлттарды кемсіту арқылы іске аса ... Бұл ... ... ... татар обкомы туралы 1944 жылғы қаулысында нақты
болды. Онда "Едукей-Мурай" ... ... ... ұшырап, Алтын Орда
мемлекеті дәріптелген, сөйтіп советтік патриотизм мен интернационализмге,
халықтар достығына өте зиянды деп ... Бұл сол ... ... бағытының, яғни, "ұлтшылдық"  деген айыптау арқылы ... ... ... жою тәсілінің қолданылуы еді. Бұл бағыттың мақсаты –
орыстан басқа ұлттың қоғамдық ойын шектеу, сөйтіп оларды ... ... ... ... космополитизмге қарсы күресу болатын. "Звезда", "Ленинград"
журналдары туралы қаулы қабылданып, Ахметова, Зощенколар сынға ... ... ... ... руханиятты пайдалану керек деушілерге соққы
берілді.
Қазақ халқы үшін ең ауыр тигені- "ұлтшылдармен" күресу науқаны еді.
Соғыс ... соң ... ... ... ... ... ... ұлтшылдар" деп кінәлады, оларды саяси тұрғыдан
айыптап, қуғынға салды. ... ... ... негізінде
республикаларда да қаулылар дүниеге келді. Сөйтіп, 1947 жылы 21 ... КП(б) ... ... ... ССР ... ... Тіл ... институтының жұмысындағы саяси өрескел қателіктер" деген атышулы
қаулы қабылданды. Ол ... ... ... ... ... ... ... қазіргі тақырыптағы жұмыс шын мәнінде жүргізілмей келді.
Институттың өткен заман мәселелеріне ... ... ... ... қателерге, ұлтшылдық бұрмалаушылықтарға жол
берілді" [18, Б.1-4] - деген айыптаулар тағылып, содан кейін фольклор ... ... ... ... тарихи тақырыпқа жазған ақын-жазушылар,
тарихшылар қудалауға ұшырады. Соның салдарынан ... ... ... ... сияқты тарихшы мен әдебиетші
ғалымдар жау есебінде ұсталып, ... ... ... ... ... Ә.Марғұлан, Б.Кенжебаев, Ә.Қоңыратбаев, Т.Нұртазин,
Ә.Мәметова қызметтерінен қуылды [19, 13 ... ... ... ... Е. ... ... ... шығарылды, кейін тұтқынға алынды. Мәдени мұраға сын көзімен
қарамағаны, Шортанбай, ... ... ... ... ... ... "алашордашыл" ақындарды мадақтағаны үшін ... мен ... ... ұшырады. Бұл жағдай "Правда" газетінің
"Қазақстан тарихының мәселері маркстік-лениндік тұрғыда ... ... ... ... Онда Кенесары қозғалысын ұлт-азаттық қозғалыс деп
бағалаған тарихшы ... ... ... ... ... ... өз ... үшін күрескен монархистік қозғалыс деп
жарияланды. Тарихшыларға қоса ... ... ... ... кінә артылды. Абай мектебі "буржуазиялық ғылым" есебінде
жоққа ... ... ... ... туралы, Қазақстан
Жазушылар одағындағы ұлтшылдық қателіктер ... ... ... ... нәтижесінде қазақтың ауыз әдебиеті тарихының көп
шығармалары ескішіл деп жарияланып, оларды ... ... ... ... эпос ... ... тегіне қарай жіктелді. Қобыланды, Алпамыс-
байдың балалары, байларды ... ... ... бай ... Қыз ... хан қызы ретінде бағаланды. Қазақтың бай эпосынан ... ... ... ... мен ... бала жайлы ертегілер ғана халықтық деп танылды. Осы
саладағы асыра сілтеудің нәтижесінде ... ... ... ... әдебиет зерттеушілер Қ.Жұмалиев, Қ.Мұхаметқанов
тұтқынға алынып, ұзақ мерзімге сотталды. Қ.Сәтбаев Ғылым ... ... ... ... ... ... алынып,
Қызылордаға жер аударылды. М. Әуезов Ғылым академиясы мен университеттегі
профессорлық қызметінен қуылып, бой ... ... ... ... ... ... Б.Кенжебаев, Т.Нұртазин, Ә.Мәметова, Ә.Қоңыратбаев
жұмыстарынан босап қалды. Жазушылар одағы жүйесіндегі "ұлтшылдық қателері"
үшін одақтың төрағасы С.Мұқанов ... ... ... ... ... ... ... жазаға тартылды. Осындай жағдайда
әдебиет сыны мен әдебиетті зерттеу саласынан ... ... ... өзі ... еді. ... ... ... сынау мен әшкерелеу сарынына
құрылды. Олар көрнекті қаламгерлер мен ұлттық мұраға қарсы қоғамдық ... [19, ... ... ... Ысқақ Дүйсенбаев қорықпай, қаймықпай
қазақтың рухани мұрасын зерттеуге ... Ол 1950 жылы ... ... ... екі мақала жазады: бірі – "Қазақ ауыз әдебиеті
және халық ойындарындағы театр – драмалық элементтер" [20], ал ... ... ... ... тууының алғашқы қадамдары" [21]. Сол кезде Ысқақ
Тәкімұлы "Қозы Көрпеш-Баян ... ... ... бастайды да, 1955 жылы
"Социально-бытовой эпос казахского народа" атты ... ... ... Дүйсенбаевтың бұл еңбектері сол бір елді дүрліктірген дүрбелең
заманда сәл де болса жұрт ... үміт ... ... ұлт ... болатынына сенім ұялатқан еді. Әсіресе, алғашқы мақала өзінің
аспектісімен ерекшеленіп, қазақтың дәстүрлі фольклорын, ... ... ... қарастырған бірден-бір еңбек есебінде көзге түсті. Рас, ұлттық
флоьклорымыз бен ойын-сауықтарымызды театр бастаулары деп 1926 жылы ... [23], 1941 жылы С. ... ... ... [24, Б.89-91]. Мұхтар
Омарханұлы өз мақаласында 20-жылдарда қазақ жұртына театр керек пе, керек
болса, ол ... ... ... ... ... ... өз ой-тұжырымын айтқан.
Ол кісі ... ... ... ... ... ... халық ойын-
сауықтары, діни мерекелері негізінде пайда болғанын айта келіп, оларға шолу
жасайды және қазақ театры да өзіміздің ұлттық ... арқа ... ... идея ... Осы ... ... ... қазақ театры қандай
болуы қажет ... ... ... кеткен жөн сияқты. "Егер қазақтың өзіне
арналған жаңа театры салынатын болса, менің ойымша, ... ... ... гөрі ... ... ... ел ... алған пьесаларымыздың барлығындағы оқиға жерде
отырып ойналады. Орыс сахнасында жерде отырған артист артта отырған халыққа
көрінбейді. Сондықтан ... ... ... ұзын кісі болмаса, қысқа мойынды
кісі сорлы болады. Ойынның қызу жерінде түрегеп кету, я болмаса орындыққа
шығып алу, ... бұзу – ... да ... ... кемшілігінен туады.
Тағы бір ескертетін нәрсе – біздің театрдың декорациясы. Жаңа ... ... ... бай болу ... ... суретін алғанда :
алыстағы тау, дала, жайылып жатқан мал, алыста отырған ауыл, ... ... бара ... қой ... болу ... ... киіз ... жер үйлердің де көп суреті болу керек. Тоғай суреті болса, қалың
жиын ... ... ... ... өзен ... ... тал керек. Сахнада
төбешік, дөң жасаудың айласын табу керек" [23, Б.32-33],- деп ... ... ... қазіргі қазақ театры ұлы жазушы ойларына сәйкес келе бермеуі
де мүмкін, дей тұрғанмен Мұхтар ... ... мен ... ... декорацияға белгілі дәрежеде мән берілетіні анық.
Егер Мұхтар Әуезов өз мақаласын қоғамның ... ... ... ... театр өнерін қалыптастыру талабына жауап ретінде
жазған болса, Сәбит Мұқанов 40-жылдары қалыптасып болған, ... ... ... ... ... ... қазақ театрының қайнар
бастауын қарастырып, халықтың бұрынғы той-томалақ, ас беру сияқты ... ... ... пен ... ... халық театры деп
таниды. Мәселен, қыз-ойнақ, жар-жар (ау-жар), ... ... ... -
міне, Сәбит Мұқанов осылардағы драмалық яки күлкілік жағдайларды театр
өнерінің белгілері деп ... ... да, ... ... өздерінің
пьесаларында оларды орынды пайдаланып, режиссерлер қойылымды ... ... ... ... ... өзінің топырағында туған рухани дүниеге
негізделді.
Әділін ... осы ... ... мақаласынан кейін фольклор мен
халық ойындарын өнер есебінде талдаған ... ... – осы ... ... ... жазған жұмысы болды. Олар Батыс Еуропа мен Ресей
елдердің театрлары халықтық әдет-ғұрпы, салтындағы ойын-сауықтың негізінде
пайда болғанын еске ... ... да ... келе ... ... ... ... сипатқа ие екенін айтады, содан соң оларды жіктеп,
саралап талдайды. ... деп ... ... ел болып басы
құрылғаннан ... ... ... мал ... ... ... егін
шаруашылығымен айналысу, онымен бірге қолөнер кәсібі, мәселен киіз ... ... ... ... тері ... ... ағаштан – кереге, уық, ... ... ... ... ... ... ... тағысын
тағылар.
Шаруашылықтың осы айтылған негізінен туған қазақтың әдет-ғұрып
жораларына байланысты эпикалық жырлар, ... ... ... ... ... ... ... түрде ойналатын халық ойындары көшпелі
халықтың дала табиғатына сай, сан ... ... ... көреміз. Осылардың
қай-қайсысын болса да қазақ халқы өзіне рухани азық ете білді...
Театры жоқ елдің театр орнына көретін ...... ... ... ас ... қыз ұзату сияқты ойын-тойларының өзекті арқауы ән мен ... ... ... ... ... ... болғаны да даусыз. Бұл
жөнде халық жасаған әдебиет, мәдениет мұраларын, сол халықтың экономикалық
қарым-қатынасы мен әдет-ғұрып ... ... алып ... болмайды" [20,
15 б.].
Осы тұжырымды тұғыр етіп алып, Ы.Дүйсенбаев пен ... ... ... ... ... рет ... салалап талдайды. Сол кездегі
методологиялық ұстаным бойынша олар ең бірінші кезекте еңбекке ... ... ... ... ... кейін әдет-ғұрып
ойындарын бөліп алады. Үшінші топқа халық шығармашылығын, яғни ... ... топ ... айтысты жеке алып қарайды. Сонымен,
авторлар ... ... ... болсақ, мынадай ... ... ... ... Бұл топ ... үш ... ... Наурыз көже мерекесі; Қымыз
мұрындық мейрамы; Күзем алу мерекесі. ... осы ... жеке ... ... ... және ойындық белгілерін
анықтаған. Сөйтіп олардан ... ... ... ... Наурыз
мейрамында не істелетінін айта келіп, Ш.Хұсайынов пен Ы.Дүйсенбаев былай
дейді:
"Орыс, Батыс ... ... май ... ... ойындары тәрізді
("Майские игры") жаңа жылды қарсы алудағы қазақтың әдет ойындарында да қыз
бен жігіттің айтысы арқылы қыс пен ... ... ... болған.
"Қалтырауық қамыр кемпір", "Ақ боран" деп аталатын ойындар "Наурыз көжеде"
екі жақтың тартысы арқылы ... ... ... ... бейнелейтін
болуға тиісті [20, 16 б.].
"Наурыз көже" мерекесі көктемде болса, "Күзем алу" ... ... ... Ол екі түрде өтетін болған: "Үлкен күзем" және "Кіші
күзем". ... де ... ... ... ... ... ... мерекелер мен ойын-сауықтар ел
тұрмысымен тікелей байланысты. ... ... мал ... ... ... ... күзде – күзеуге, қыста - қыстауға көшіп
отырған, ... ... ... әдет-ғұрыптар, ойын-сауықтар өткізіп
отырған. Ғылымда мұндай кезде орындалатын ән-жырды, ... ... деп атау ... ... ... пен ... еңбек
мерекелерімен байланысты талдап отырған ойындар мен ән-өлеңдер осы
маусымдық ... ... ... бір ... іс пен ... ... ... қатар жүруі.
2.                   Әдет-ғұрып
ойындары. Бұларды да зерттеушілер бірнеше топқа бөледі: жар-жар, қынаменде
(немесе "қыз ... ... қыз ... келін түсіруден бастап марқұмға ас
беру сияқты үлкен жиындар мен тойларда ... ... жеке түр ... "ақ ... "айгөлек", "аларман", "тоқтышақ" деген ойындар ... ... қоса ... "естірту", "жоқтау", "көңіл айту" өлеңдері де
айтылады.
Осы жіктеу мен саралаудың мәнді ... айта ... ... ... пен ... ... өнерге жатқызуы  күмәнді және топтаудың
өзі айтарлықтай жүйелі емес. Ең ... ... ... авторлар объекті
алған материалдарын тым майдалап жіберген. Мысалы, жар-жар, қыз ... қыз ... ... түсіру сияқты ғұрыптарды "үйлену салтына
байланысты ойын-сауық түрлері" деп, ал ... ... ... ... ... тәрізді ғұрыптарды "жерлеу рәсіміне қатысты драмалық
элементтер" деп жүйелеу керек еді деп ... ... ... ... ... деу ... ... жөнелтуге байланысты ырымдар мен
жоралғыларда ешбір ойындық белгі де, сауық та жоқ. Мұнда ... мен ... ... ... ... ... ... дәрежеде шарттылық бар.
Айталық, естіртуші мен тыңдаушының рөлі, жоқтаушының сөзі мен әуені  ... ... ... ... тән рөл атқарып отыратындығы – ... ... ... ... ... ... ішінде театрлық сипаты айқын көрінетін
ойындар деп құда түсу кезіндегі әр түрлі ырым-кәделерді, жастардың ... ... ... ... сияқты ойындарын сипаттап, олардың қалай
орындалатынын айтуы - сол ... ... үшін ... ... ... ... ... - деп жазады олар, - ... ... ... қарама-қарсы кезекпен айтылатын екі жақтың өлең жарысы
арқылы ойналады. Екі жақтың да ... ... ... Бір ... ... адамдарын әзіл өлеңмен шақырып, ойынға ән ілеседі. ... ... ... ... ... Ойын ақыры бірін-бірі ұтумен
аяқталады [20, 18 б.].
Осы ойындардағы ... ... ...... ... тууы мүмкін.
Авторлар да оны нақтылап көрсетпейді. Біздің ойымызша, олар оны ... ... ... нәрсе деп ойлаған секілді. Анығында, мұнда
театр өнеріне тән диалог пен ... ... ... бар. ... екі
топқа бөлінуі, екі жақтың кезектесіп өлең айтуы, бір-бірімен жауаптасуы,
өлең түрінде айтып, әрқайсысы өз рөлін ...... бәрі ... халықтық театрға тән белгілер.
3.                   Халық
творчествосының әлеуметтік аңызы. Ш.Хұсайынов пен ... бұл ... жыры мен ... ... ... ... Осы қатарда олар
жыршылық өнерді де қамтыған. ... ... екі ... ... ... ... аясында анықтама берген, бірақ батырлар жыры мен ғашықтық жырларды
сөз өнері ретінде талдай ... Оның ... ... ... ... мен ... өнерін жақсы баяндаған, ... ... ... ... ... ... ақындар мен
жыршылар батырлар жырын немесе ғашықтар туралы ... ... ... ... ... ... сарын қолданатыны жайында айта келіп [20, 19 б.], ... ... ... ... үшін ... мысал келтіреді де олардың
шеберлігін ашады:
"Қозы Көрпеш – Баян Сұлу" поэмасындағы (ол кезде эпосты ... ... - ... іс ... М.Қ.) ... әні ... ән сол ... айтуынан қалған болуға тиісті. Қарабай, Сарыбайдың сарыны, Қозы,
Қодар, ... ... ... ... сарындар халық аузында бертінге
дейін ...... ... ... ... ... ұзақ айтатын
жырларында ондаған сарынды қолданады. ... ... ... ... ... ... мен ... баласынан қауіп
күткендегі зары” деп, әр сарынның өзіне айдар тағып, ат қойып ... ... ... ... ... болмаса, әр кейіпкердің әрекетіне, мінез-
құлқына қарай ән қолданып, мадақтап ... айту не ... ... ... ... салма, ақпар ақындарында да болды. Ал, сол ақындар мен
жыршылар, сахнада ойнайтын ... ... ... ... ... мінез-
құлқын, іс-әрекетін, жағымды-жағымсыздығын бейнелегенде, оның ... ... ... ... хал, мұң, наз, ер ... түгел көрініп
отырады” [20, 19]. ... осы ... ... ... ... ... ... кеңейтіле қарастырғаны
белгілі.                              
   4. Халық творчествосының айтыс түрі. Жалпы айтыстың билер ... ... ... екенін фольклор мен ... ... ... ... ... ... ... алғашқылары болып, М.Әуезов
пен С.Мұқановтан кейін Ш.Хұсайынов пен ... ... айту ... өз ... ... сахналық өнер екенін біршама толық әрі дәл
айта алған. ... ауыз ... деп ... зерттеушілер,-
драмалық театр жанрына қатты ұқсайтын түрдің бірі – ақындардың айтысы...
.... Мұндағы драмалық элементтер ... ... ... ... ... драмалық шығармаларды, кейіпкерлердің диалогі, монологі
тәрізді келіп отыруында. Айнала тыңдап отырған жұрттың театрдың залында
отырған ... ... ... ... ... елігіп, ақынмен бірге
жасауында” [20, 21 ... ... ... нәрсе – Ш.Хұсайынов пен Ы.Дүйсенбаев бұдан әрі
қарай ақындардың ... ... ... ... ... мен ... сарыны тыңдаушыларға үлкен әсер ететінін ... ... ... ... ... біресе уайымдап, ақынмен ... ... ... әр ... күй ... баян ... ... ынтасын
аудару үшін ақындар әр қилы әдіс-тәсіл ... ... ... ... ... ... ... қыза-қыза келе ақындардың бір
орында ... ... ... ... ... ... ... сырғанайтынын,
сондай-ақ олардың өз кейіпкерлерінің кейпіне еніп, нағыз артистік қабілет
көрсететінін жақсы ... ... ... ... ... өнерлік
қасиетін, оны өнерге айналдыратын ақындардың талантын ... аша ... ... ... ... жеткен.
Ш.Хұсайынов пен Ы.Дүйсенбаев айтыстың түрлеріне де көңіл бөліп,олардың
өнерлік белгілерін анықтауға ... Осы ... ... ... ... бен жігіт айтысы)”, “тұрмыс-салт айтысы” дегендерге ... ... ... қысқаша сипаттама береді және айтыстың Кеңес дәуіріндегі
сипатын да айтып кетеді. ... ... ... ... мән ... ... бірлігі, оқиғаның тұтастық бірлігі сақталған ән-күйлі
драмалық ... деп ... ... ... ... ән-күйдің орны. Ән менен күй - өзі де өнер,
олардың ... ... ... ... бір жағынан, орындаушылардың
шеберлігі, диапазоны, екінші жағынан, тыңдаушылардың қабылдауы, үшінші
жағынан, - ... бәрі осы ... ... түрлерден біршама оқшаулап тұратыны
белгілі. Сонымен бірге автордың болуы және ән мен ... ... ... ... - ... өнерге тән функция. Бұл жерде олардың театрлық өнерге
жақындығы ... ... ... ескерген Шахмет Хұсайынов пен Ысқақ
Дүйсенбаев ән менен күйді ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, жаңалық еді. Оларға дейінгі авторлар ән мен
күйді бұл ... сөз ... ... [25], [26]. Ән мен ... де ... ... идея, шиеленісу, өрістеу болатынын байқаған олар әсіресе, күйдің
табиғатына, өнерлік қасиетіне айрықша көңіл ... ... ... ... ... ... үлкен рөл атқаратынын да айтады және күй
аңызының орындаушы үшін де, ... үшін де өте ... ... ... ... жұбатып көңіл айту, күй арқылы ерлік, жорық ... ... ... күймен сырласу қазақтың әдет-ғұрып, салтында
үлкен орын алады,- дей ... [20, 23 б.], ... ... бір ... ... ... ... баяндау ертеден келе жатқан ... ... ... ... ... Жошы ... ... сары өзені”, “Тарғыл
бұқа” күйлерін келтіреді. Ендігі бір топ күйлерді халық ... мен ... ... деп ... да, оларға “Боз інген”, “Нар інген”, ... ... ... ... ... ... “Кер толғау” деген күйлерді
жатқызады және ... ... ... ... ... бар ... де, оларды “музыкалық поэма” деп атайды.
Бұдан әрі қарай Ш.Хұсайынов пен ... ... ... ... ... ... халық мәдениетінде алатын орны мен ... ХІХ ... ... ... мен мазмұнының кеңейгені жөнінде,
Исатай, Кенесары, Наурызбай есімдерімен байланысты күйлердің ... ... ... Соған қоса Құрманғазының өмірінен шағын мәлімет береді
де, оның күй өнеріне қосқан жаңалығы жайлы, оның өз ... ... ... сөз ... ... күй ... ... ХІХ
ғасырда кең жайылғанын, Батыс Қазақстанда ... ... ... ... ... ... Дайрабай, Тоқа, Қыздарбек, Сыр бойында
Ықылас тәрізді атақты күйшілер болғанын, олар күй ... ... ... ... баяндайды, олардың өнері халықтың рухани азығы болғанын
қуаттайды. “Жапан түзде ... ... мен ... ... ... ұзақ ... алданышы, сусындар қорегі - сол халық
композиторларының шығармалары болды,- деп жазады да зерттеушілер ойын ... ... ... ... тәрізді күй шығарушы композиторлардың күй тарту
шеберлігін сынасатын өнер ... да ... ... ... ... ... жыршыдай, ай жатып тартқанда таусылмайтын күйшілердің аты, олардың
асқан ұсталық шеберлігі, қазақ ішінде бүгінге дейін сақталған... Әр ... бір ... ... ... ақырына дейін бір саздан аумай тарту,
болмаса ондаған күйшілер бірінен-бірі асыру, бәсеке, жарыспен тарту, ... ... ... ... ... я болмаса сыбызғы, домбыра үшеуін
жарыстыра тарту, ... ... ... ... ... күйшілерді ертіп,
есік, терезені жауып, қараңғы үйде тіл қатпастан алма-кезек тарту әдетке
айналып, халық ... ... ... орын ... [20, 25 ... ... пен Ы.Дүйсенбаев күйшілік өнердің ерекше дамығанын,
күйшілердің шеберлігі қалай ұшталатынын, күй тартысының қандай ... және ... ... мен әдіс-тәсілдерінің мол ... ... ... күй тыңдаушылардың топтасып, бас қосып, өнер
жарыстыратын салты болғанын дәләлді ... ... өнер ... ... ХІХ ... мен ХХ ... ... өте кең жайылып, дәстүрге айналады. Бұл тұста күйшілер
ғана емес, әнші-ақындар, сал-серілер ... ... ... пен ... ... ... бұл мектептің басында
Біржан сал тұр деп есептейді. Осы ... әрі ... Ақан ... Балуан-Шолақ, т.б. жалғастырып, дамытып, елге кеңінен жаяды.
Мақала авторлары Біржан сал мен Ақан ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты екенін айтады. ... ән ... ғана ... оның ... салдық, халық өнеріне
кіргізетін жаңалығын да қолданады. Қасындағы жолдастарына бір өңкей түстен
ат мінгізіп, ... бір ... ... ... ... патсайы-шайлан
кигізіп, бастарына кәмшат бөрік, қолдарына үкілі домбыра ұстатап, ел
қыдырып ойын-сауыққа қатынасуы, ... ... ... ... ... ойын ... халық өнерпаздарынан құралған, өз алдына
ансамбль ... ... ... ... ... ... театры жоқ, көруші
зрителі әр шоқының бауырында, әр төбенің астында көшіп-қонып ... ... пен ... ... дәуірдің артистік кәсібі сияқты болды. Өйткені
Ақандай әрі әнші, әрі ақын сері ән мен күйдің, ... туын ... ... ... ... ... ... туын да биік
ұстады [20, 26 б.].
Зерттеушілер ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қазақ ... ... ... ... ... ... мен ... өтетін ойын-сауықтардың айтарлықтай театрланғанын, оларда
көрсетілетін өнер ... ... ... әр ... талант иесі
болғанын, олардың өнері біршама кәсіби сипатқа көше ... ... ... ... ... ... деп жазады авторлар,- қуақы тақпақшылар мен
күлдіргіш қулар, ойынпаз шеберлердің бұрын үй ... ... ... ойындарын базар маңына шығартады. Базардың саудасымен байланысты
ірі байлар халық өнерпаздарын жүйрік аты тәрізді, өзінің ... ... ... ... ... ... жері, базар алаңдарында оларға
ойын жасатқызады” [20, 27 б.].
Осы орайда  мақала авторлары Шашубайдың көп қырлы өнерін сипаттайды,
Қалибектің ... ... т.б. ... істеген әрекеттерін
айтады. Мысалы, Шашубайдың әр өлкеде өткен жәрмеңкелерде ақын ... та, әнші ... та ән ... ... ... өнер ... ... көпшіліктің алдында аттың үстінде ... тік ... ... ... ... ... ... сипат бар, бірақ таза театр
емес. Өйткені ... ... өз ... ... емес, рөл ойнау емес,
сауық құру, елді көңілдендіру. Мұнда цирк өнері көрініс береді.
Шашубайға қарағанда ... ... ... өнерге бір табан
жақын. Ол өзінің орындаған әзіл-сықақ әңгімелерінде кейіпкерлердің ... ... ... жүрісін, сөйлеу машығын, сыртқы пішінін дәл салып,
көрермендерін күлкіге қарқ қылады. ... ... ... ... Қара Омар, атақты Зәрубай сияқты өнерпаздарды да ... олар ... ... ... ауысып отыратын жартылай кәсіби өнерпаздар екенін
байқатады мақаланың авторлары. Осындай кәсіби өнерпаздардың пайда ... ... ... ... даласында қала өміріне
жақындауынан, екіншіден, соның нәтижесінен туған орыс мәдениетінің ... ... ... ... пен Ы.Дүйсенбаев өздері баяндап отырған
Шашубай, Қалибектердің өнері театрға тән ... ... ... әлі ... театр өнері емес екенін былай
қорытады:
“Театр ... ... ... бір ... ... ... ішкі психологиялық жан толқынын ашу, жеке образдар жасау,
кейіпкерлерді барлық ... ... ... ... көркемөнер дәрежесіне
жеткен жоқ” [20, 28 б.].
Авторлардың бұл тұжырымы орынды екенін айту қажет. ... ... ... орасан талантты ғана емес, үздіксіз ізденісті, оқуды ... ... ... ... ... ғана ол өз ... жан-жақты бейнелей
алады. Сонымен ... ... ... режиссерлік ұсталықты, талғампаз
көрерменді, ең бастысы ... ... ... ... ... қажет
етеді. Мұның бәрі қазақ театрына кейін келді. Ал, осыған жету жолында театр
халықтың көп ... ... ... ... ... ... ... осы жағдайды Ш.Хұсайынов пен
Ы.Дүйсенбаев 1940-50 жылдардағы екінші репрессия жүріп ... ... ... ... мұрамыздың мән-маңызына көңіл аударды, одан үркудің жөні ... ... ... жоқ ... ... ... жасайтын ойын-сауықтарының
толып жатқан түрлерін көрдік. Солардың барлығы да ғасырлар бойы жасаған
халықтың рухани байлығы ... ... Сол ... ... ... ... қазақ халқы көркемөнерінің мол қазынасы, таусылмас қоры ... ... ... ... және драма театрларының алғашқы кезеңдеріндегі
репертуарлары халық творчествосы негізінде жасалып, халықтың бай ... ... ... ... ... ... орын ... фольклорлық
тақырыпта драмалық шығармалар жазылса, ... ... ... ... ... азық ... Соның арқасында халық музыкасынан
құрастырылған “Айман-Шолпан”, “Қыз Жібек”, “Ер ... ... ... дей ... [20], ... Хұсайынов пен Ысқақ Дүйсенбаев сол бір
қиын заманда ұлттық мұрамызға ара ... ... бұл ... ... ... да ... болды. Шолу түрінде
жазылса да ... ... ... ... ... еңбектерінде,
екі томдық “Қазақ театрының тарихында” [27], [28] өз ... ... олар ... көп ... еш ... ... аксиомаға айналды
десек болады.
Аса көңіл аударып айтатын бір нәрсе – осы ... ... ... ... ... зерттеуші мамандар ретінде көрсете алуы.
Олар тек ойын-сауық тектес, театр сипатты ... сөз ... ... ... ... фольклорының негізгі-негізгі жанрларын сипаттаған
және сол жанрлардың ежелгі ... ... ... заманда туғандарын да
қарастырған, яғни, фольклор жанрларының эволюциялық ... ... ... еткен. Айталық, ерте заман ... тән ... және ... ... ... ішкі ... ... үйлену салты мен жерлеу
рәсіміне қатысты фольклорды жіктеп, сипаттауы, орта ғасырлардағы эпостың
батырлық пен ғашықтық ... ... ... ... ... мен
айырмашылықтарын көрсетуі, эпикалық дәстүрді сақтап, дамытудағы ... ... ... ... ... ... мәнері туралы жазуы, эпикалық
образдарды қарастыруы (Баян, Қарабай, Сарыбайлар), ... ... ... - міне, осылардың бәрі фольклортану ғылымының негізі
аспектілері мен мәселелері. Әлбетте, мақала авторларының ... ... таза ... тұрғыда жүргізілмеген. Зерттеушілер ондай
мақсат ... ... де ... ... деп атаған. Сол себепті
фольклортану ғылымының терминдері мен жанрлық ... ... ... ... ... ... поэма, фольклорды – ауыз
әдебиеті, халық шығармашылығын-творчество, ән ... - ән ... ... сөз жоқ, сол ... ... ... туған. Бұған
қарамастан мақала- өз уақыты үшін аса маңызды еңбек болып шыққаны күмәнсіз.
Фольклористік ... ... ... ... Тәкімұлы 1955 жылы “Қозы
Көрпеш-Баян Сұлу” туралы орыс тілінде ... ... [29], ... ... ... атты ... диссертация қорғайды [22]. Бүгінгі
талап ... ... бұл ... кейбір тұжырымдары ескіргені
даусыз, бірақ соған қарамастан оның сол кезеңдегі ғылым үшін ... ... ... ... ... үшін Мұхтар Әуезовтің мына сөзін
келтіруге болады:
“Қозы Көрпеш” жыры туралы Ұлы Октябрь революциясынан бері қарай қазақ
тілінде жазылған түсініктер, мақалалар, оқу ... ... де ... жоқ. Бұл ... ғылымдық диссертациялар да болды. Соңғы үш-төрт жыл
ішінде сондай боп қорғалған арнаулы ... ... ... Ол ... ... ... бар варианттарын түгел тізіп,
толық талдап, шолып өткен.
Бұрынғы белгілі, жоғарыда саналған “Қозы ... ... ... тағы екі ... ... ... ... атап, талдап
өтеді. Оның бірі – Фролов варианты. Екіншісі – Дербісалиннің ... ... ... [30, 274 б.],- деп ... ... ... өзінің “Қозы Көрпеш-
Баян Сұлу” атты еңбегінде.
Енді диссертацияның ... ... ... ... арқылы дұрыс, әлі маңызын жоя қоймаған тұстары мен кемшіліктерін
баян етейік. Ең әуелі жұмыстың жалпы концепциялық ... 1950 ... ... пен ... ... ... ... тиіспіз. Кеңес кезіндегі
міндетті әдет бойынша, автор ... ... ... ... ... ... ... сөздерін басшылыққа
алады, сөйтіп ресми идеологияның ауанына сәйкес қазақ халқы көп уақытқа
дейін жазу-сызуды ... ... оның бай ... ... ... ішінде
тұрмыс-салт жырларының әлеуметтік, рухани маңызы зор болғанын ... тағы бір ... ұрып ... ... ... халықтық және
халыққа жат деп, бұқаралық және бай-феодалдық топтардың туындысы деп, сол
шақтағы Компартияның ... ... ... ... ... ... да салқыны байқалады, яғни қазақ тарихын, рухани мұрасын
Ресей тарихымен міндетті түрде байланыстыру мұнда да ... ... ... ... ... даму ... ... Ресейге
қосылғанға дейін, одан кейінгі деп бөлуін айтуға болады. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... ... тарихты, рухани
мәдениетті зерттеген адамдардың бәрі осылай жазуға ... ... ... ... ... 1957 жылы “Ертегілер” деген зерттеуінде қазақ ертегілерінің
даму тарихын осылай дәуірлеген болатын [31, ... [32].  ... ...... ... ... ... жазба әдебиет
талаптарын ұстанатындығы. Бұл тәсіл қазақ, тіпті кеңес фольклортануына тән
болатын, сондықтан оны бір ғана Ы.Дүйсенбаевтың кемшілігі деу ... ... енді ... ... келер болсақ, ол кіріспеден, үш
тараудан және қорытындыдан тұрады.
Кіріспесі үлкен жүк көтеріп тұр. ... екі ... ... қамтылған,
бірі - қолда бар мәтіндерді сипаттау да, ...... ... Сұлу”
туралы жазылған зерттеулерге историографиялық шолу жасау.
Мәтіндік ... ... екі ... ... а) мерзімді баспасөзде
және жеке кітап болып басылған версиялар; б) ... ... әр ... ... ... Екі топтағы мәтіндерді сипаттай отырып,
В.Радлов, И.Березин, Н.Ильминский жариялаған жырларды өте ... ... ... деп ... Ал, ... ... ... бетін көрген текстер – толық
күйіндегі жырдың өздері ... ... қара сөз ... ... екенін
анықтаған.
Жырдың зерттелу тарихына шолу ... ... ... ... ... пікіріне тоқтап, М.Әуезовтің
зерттеуін ерекше ... ... ... ... ... жарыққа шығарғаны, жыр
жайында айтқан үлкенді-кішілі ойлары жүйелі ... ... Шолу ... ... 1953 жылғы қазақ эпосы туралы дискуссияға қатысты жасалған
М.Ақынжановтың “Проблемы народности казахских социально-бытовых поэм” атты
баяндамасын сынға ... ... ... ... ашық ... ... тарауында екі мәселе зерттелген: Қазақстанның
Ресейге ... ... ... уақытта хатқа түскен “Қозы Көрпеш” жырының
нұсқалары және жырдың басқа түркі ... ... Осы ... бұл ... ең ерте қағаз бетіне ... ... ... деп ... де, 1812 жылы ... ... ... Курпяч” атты
шығарманы талдап, оның өзіндік белгілерін ... ... ... ... ... және ... елінің рулық өмірі мен тұрмысы жақсы ... ... Бұл ... тағы бір ... атап ... ... ... да өмірі бейнеленеді, кейіпкерлердің ішінде қазақтар да жүреді,
олар башқұрттармен аралас, құдандалы ... ... ... әрі қарай “Қозы Көрпеш” жырының ұйғыр, татар, алтай
халықтарындағы варианттарын сипаттап, ... жеке ... Осы ... ... айтып жүрген ұйғыр версиясы деген нұсқаны “Қозы Көрпештің”
варианты емес екенін дәлелдеп, ол тек “Бозы Көрпеш” деп ... ... ... ... пен ... мәтіндері бір түбірден тараған шығар деген
болжам ұсынады. Қалай болғанда да Ы.Дүйсенбаев “Қозы Көрпеш” атты ... ...... ... тілге тиек етіп, жалпы бұл
эпостың ертеректе қағаз бетіне түскен нұсқа деп қарастыруы ... ... ... ... ... ... деп ... жыры қазақтың
“Қозы Көрпешіне” өте жақын екенін анықтап, оны біздің эпостың варианты деп
қарастырады. ... ... ... бола ... ... ... ... вариантында аңшылық кәсіп көбірек көрініс тапқан. ... ... ... ... ... көп ... ... аңшылық өмір
салтын ұстанғандықтан іздеген.
Ал, алтайлықтардың “Қозан Эркеш” жыры – нағыз қазақ эпосының варианты.
Сюжет біреу, бірақ ... ... екі ... ... ... ...
тұрмыстық жыр болса, алтайлықтарда “Қозан Эркеш” батырлық ... ... ... ... ... мол көрініс тапқан, айталық
аңшылықтың әдет-ғұрыптары, ұлттық ойындар, неше түрлі күш сынасу, ... осы ... ... кең ... ... ... өз ... Олардың ішіндегі ең ерте хатқа түскені – ... бірі – 1834 жылы ... ... ... ... да, екіншісі  -
А.Фролов 1841 жылы көшіріп алған ... ... 1951 жылы ... ... ... Ы.Дүйсенбаевтың өзі тапқан, ал екіншісін
сол архивтен белгілі түрколог-тілші А.К.Боровков тапқан болатын.
Жұмыста осы екі вариантқа кең орын ... ... екі ... алып, оларды көп жағдайда әлеуметтік, таптық, ... ... ... ... ... ... екі нұсқасынан ... ... тән ... ... тауып, жырдың
мағынасын ру мен отбасылық ... ... да, ... ... ... ... ... олардың жағымды жақтарын жақсы әрі дәлелді
ашқан. Бұл ... ... ... басымдық түрде баяндалған.
Мысалға бір-екі үзінді келтірейік.
“Оба варианта, ... ... ... в ... от поздних,
менее засорены феодально-клерикальными наслоениями. В обоих вариантах ясно
выражен характерный для ... масс ... ... ХІХ ... ... на ... человека, хотя и ограниченного “обычным
правом” к своему счастью оба версии эпоса ... тему и ... ... в них ... не по его ... ... а по
поступкам, по своей деятельности. Положительные герои показаны деятельными,
пользующимися любовью окружающих людей” [22, ... бір ... ... и ... ... ... тем в пределах аульного быта и семейных отношений...
Положительные образы эпоса Козы Корпеша и Баян Сулу в этих ... ... ... идеалов поведения человека в семье и в роде; с ними
народ-поэт связывал свои ... ... явно ... ... ... ... ... эпохи. Отсюда резкое
противопоставление в эпосе положительных образов Козы и Баян ... ... и ... [22, 7 ... ... варианттардың көркемдік қасиеттерін де
қарастырған. Оларда баяндау – негізгі ... ... ... контраст
тәсілінің өте ұтымды қолданылатынын, жыр көбінесе он бір буынды өлеңмен
баяндалатынын, мәтіннің ара-арасында ... ... ... ... ... ... көрсеткен. Рас, кей тұстарда ол әдеби шығарма
сияқты талдап, кейіпкерлер мен олардың ... ... ... ... ашылмаған және біржақты, тек жағымды ... ... ... деп, ... ... ... ... іздейді.
Ақиқатында, бұл заңды еді. Өйткені, фольклор шығармаларын жазба ... ... ... - әлі ... дейін орын алып келе жатқаны
белгілі.
Енді диссертацияның келесі тарауына көшейік. ... ... ... ... ... кезеңде хатқа түскен және ... ... ... мен ... Жібек” жырларының варианттары, сондай-ақ “Айман-
Шолпан” жыры қаралады. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... та, тағы да сол кезеңнің  идеологиялық сарыны,
әсіресе орыс жұртының мәдениеті   озық болды, өмірі, тұрмыс тіршілігі ... олар ... ... ... ... ... да игі әсер етті ... тараудың  бетаршар бөлімінде біршама айтылған. Бірақ соған қарамастан
ХІХ ... ... ... қазақ эпосы, дәлірек айтқанда ғашықтық 
жырлар қалай жиналды, жарияланды және ... ... ... өз ... тыңғылықты шешілген. Бұл ретте Ы.Дүйсенбаев “Қозы Көрпеш – Баян ... ... эпос ... ... мен ел ... кең ... Жанақ пен Шөже ақындар айрықша үлес қосты, сондықтан олар жырлаған
мәтіндерде дәл өз тұсындағы, яғни 1861 ... ... ... ... ... ... деп санайды.  Бұл ойдың дұрыс та, бұрыс та
жері бар. Дұрысы - ... ... пен Шөже ... өз ... ... ... ... мал бағу, құда түсу, той жасау – бәрі
олардың күнде көріп жүрген нәрселері, ... ... ... ... ... ... ... пен Шөже өз нұсқаларында ХІХ ғасырдағы қазақ
шындығын бейнелеген. Ал, ... ... ... – орыс ... бостандық
берген реформаның қазақ жұртына не қатысы бар? Ресей мемлекеті үшін маңызды
болғанмен  ол реформа Қазақстанға пәлендей бір ықпал етуі ... ... бұл ... ... ... ... мына жәйтті де ескеру керек. ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... ... жоқ. Қанша дегенмен де
өзгерістер болып жатты: тұрмыста, санада деген сияқты. Бұл ... ... ... жоқ. ... ... ... ... Махамбет, Дулат,
Шортанбай, Сүйінбай, Мұрат секілді ақындар, тағы басқа орысша, ... ... ... ... бір ... әсер ... сөзсіз.  
Олардың ықпалы Жанақ, Шөже,  Мұсабай, Марабай тәрізді жыршыларға болмады
деп айта аламыз ба? Жоқ, ... ... ... ... там-тұмдап
болса да фольклорға еніп жатты деп ойлаймыз. Міне, осы ... ... ... ... ... ... ... (бірақ оны
тағы да, өкінішке қарай, реформадан кейінгі дәуірмен байланыстырған). 
Алайда объективті ... ... ... ХІХ  ғасырда, нақтылап айтсақ
70-90 жылдарда  қағаз бетіне ... ... ... ... ... ... дәл көре ... Мәселен, бұл кездегі ғашықтық
жырларда отбасындағы патриархалдық ... ... ... ... ... ... яғни ... әкенің айтқанына
көне бермей, өзінің еркіндігін сақтауға ұмтылу жырланатынын тілге ... ... қоса ... ... жырларында образдар жүйесінің
күрделене түскенін,  басты ... ... тегі мен ... ... ... шыншылдығы артқанын және эпос тілінің сол
шақтағы ұғым-түсініктермен байи түскенін жіті ... ... аша ... бұл  ... мен ... 1876 жылы ... ... Көрпеш – Баян Сұлу”  мәтіні мен “Қыз Жібек”, “Айман-
Шолпан” ... ... ... ... ... Осы ... ол өте
маңызды пікірлер айтып, жаңа бір зерттеудің бағытын ... ... ... мен Фролов жазбасын салыстыра келіп, автор  ол екеуінің
мазмұны бірдей екендігін анықтаған және ... ... ... ... бір түп ... дәлірек айтқанда Шоқан Уәлиханов ... ... ... ... болу ... деген болжам айтады. ... бұл ... ... ... ... ... ... – сол Шоқан жазып алған қолжазбаның бір көшірмесі деп танылды [33],
[34].
     ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... қазақ қоғамындағы өзгерістер көрініс тапқанын  Ысқақ Дүйсенбаев
“Қыз Жібек” пен “Айман-Шолпан” жырларын зерттеу ... ... ... сол ... ... деп түсінеді зерттеуші. Оның айтуынша,
Төлеген – ... ... құлы ... өз ... өмір ... ... ... шығуы, өзінің сүйіктісі үшін жолға ... ... ... емес, өз сезімімен жар іздеуі – қазақ жастарының санасындағы
үлкен бетбұрысты көрсетеді, - деп жазады Ы.Дүйсенбаев. ... ... ... орын таппаған,  қоғамда жалғызсырап жүрген адам деп мінездейді.
Ал “Айман-Шолпан” жырын Ы.Дүйсенбаев ХІХ ғасырда ... ... ... ... ... ... ... болмысы суреттелген деп тұжырымдайды.
Ойының бір дәлелі ретінде  жырда Көтібар, Арыстан ... ... ... ... ... дұрыс айтады: Көтібар мен
Арыстанның образы - өздерінің прототиптерінен мүлде алшақ. ... ... ... ... ... тарихи адамдарды бейнелеу емес, сол дәуірдегі
рулардың алауыздығын,  ... ... ... ... деп
түсіндіреді. Сол себепті де Көтібар мен Маман күлкілі жағдайда көрсетіледі
де, оларға Айман, ... ... жаңа ... ... ретінде қарсы
қойылады. Осы кейіпкерлердің іс-әрекеті ескі мен ... ... ... ... өзі ... ... жырының жаңа бағытқа, жаңа өреге
көтерілгенінің ... деп ... ... Және мұнда әдебиетке жақындық
байқалады деп қорытады ол ойын.
Тұрмыс-салт жырының Кеңес ... ... ... ... соңғы тарауында сөз болады. Әділін айтқанда, бұл
тараудың концептуалдық тұғыры да, зерттеудің объектісі де ... тыс. ... ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың 70-80 жылдарына дейін өмір сүріп келді. Ол
концепция ... ... ... тұсында фольклор бұрынғыша туып, дамып
келеді деп саналды да, орыстарда сказительдер ескі былинаға ұқсатып ... ... ... ... ... туғызып, баспасөз бен радио арқылы
елге таратылды.
Дәл осындай ... ... де ... ... ... мен ... ... жасау керек деген тапсырыс беріліп, олар ... ... ... ... жөнінде ескі эпос дәстүрінде жырлар шығарды. Бұлардың
бәрі фольклор деп ... ... ... ... ... ... әдістерімен жүргізілді. Сөйтіп, олар Кеңес  дәуіріндегі халықтың
шығармашылық мүмкіндіктерін паш еткен үлгілер ретінде ... ... ... жұмысы да, нақтылап айтқанда, үшінші тарауы
осы арнада жазылған. Ол зерттеу нысанасы етіп   Жамбылдың ... ... ж.), ... Байғаниннің “Нарқыз”, “Ақ Кенже” (1940 ж.), Қуат
Терібаевтың “Айжан-Жанша”, Иса Байзақовтың “Ақбөпе” ... ... ... ... ескі ... ... түрі деп есептейді және оларды
әдебиеттану, яғни жазба ... ... ... ... Әрине, біз
Ы.Дүйсенбаевтың еңбегін мансұқтаудан аулақпыз.
Мәселен, оның ... эпос ... ... ... әдеби өңделіп,
біршама өзгеріске түскен деген ойын дұрыс деп санаймыз және ғалымның орыс
ақыны Г.Н.Тверитин ... ... ... ... ... – Баян ... жырын
мысал ретінде талдағанын құптаймыз. Г.Тверитиннің  өңдеуін зерттеуші нағыз
жазба әдебиеттің үлгісі екенін мойындай отырып, орыс ақыны ... ... сақ ... ... Сюжетке мынадай өзгеріс енгізгенін де көрсетеді:
бақсының болжауы,  сиқыршы әйелдің жасаған қастандықтары, тазшаның зары,
Қозыға ас ... ... бұл ...... жаңалықтары емес,
олар “Қозы Көрпеш” жырының әр вариантында кездеседі.  Орыс ақыны олардың
тек бір ... ... ... қоюлатқан. Жалпылап айтқанда, Тверитин
жырдың мазмұнынан еш ауытқымаған. Рас, ол кең дала ... ... ... ... ... кейіпкерлерді сәл басқаша бейнелеп, өз
трактовкасын ұсынады, мысалы – Қарабай мен Қодарды ... ... ... ... эпостың жазба әдебиетте пайдаланылуы да ... Бұл ... ... ... ... ... ... Ғ.Мүсіреповтың 
қаламынан туған осы аттас ... ... Ол ... ... ... ... ... жүйеленіп, реалистік сипат
алғанына, қосымша кейіпкерлердің атқаратын рөліне, пьесадағы тартыстың
күрделенгеніне, тағы ... ... ... ... ... сөйтіп,
дәстүрлі халық жыры мүлде жаңа, классикалық шығармаға айналғанын нанымды
дәлелдеген.
Сонымен, ойымызды ... ... ... Тәкімұлы Дүйсенбаев  ғылымға
қазақтың рухани мұрасын ... ... ... болып енді. Ол сол тұстағы
қоғамда орын алған саяси,  идеологиялық қыспақтарға  қарамастан халықтың 
ежелден келе ... ... ... зерделеп, оларды
ескіліктің қалдығы ... ... ... ... профессионалды
театрымыздың бастауы, қайнар көзі әрі таусылмас қазынасы екенін ғылыми
түрде ... ... ... ... ... мен ғұрыптарындағы театрлық
белгілер мен сахналық элементтерді дәл басып, оларды салалап ... ... даму ... да ... елді ... ... сол бір жылдары Ысқақ Тәкімұлы мұнымен
шектеліп ... ... ... ... пен ... қыр ... жауһар жыры “Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... жыр ... үлкен білгірлікпен зерттеп шықты. ... ... ... ... мен ... ... жүйесі мен көркемдігі жағынан
қай дәуірде қалай ... ... ... ... ... мен халық тұрмысын поэзиялық тілмен бейнелегенін жан-жақты
қарастырады. Әр жырдың хатқа түскен уақытын, ... ... ... ... кім ... түгел баяндап,  мәтіндерді салыстыра талдады 
және басқа халықтардың ... де ... ... ... ... өзін ... ... ретінде де көрсете алды. Ол ... таба ... ... ... де айғақтады. Жалпы алғанда, Ысқақ
Тәкімұлы Дүйсенбаев ... ... ... зерттеулері арқылы қазақ
филологиясына  білімді де орнықты зерттеуші келгенін паш етті. Осы ... ... ... ... ... жарқын көрсетті және әдебиеттану
мен фольклортануға айтарлықтай үлес қосты.
                                                                       
  
1.2 Ысқақ Дүйсенбаев еңбектерінде эпос жанрының зерттелуі
1.2.1 Ысқақ Дүйсенбаев - фольклор ... ... ... ... ... ... ... 1956 жылы өткен
коммунистік партияның ХХ съезімен басталып, бүкіл ... ... ... ... И.В.Сталиннің жеке басына табынушылық сыналып, ... жою ... ... ... пен идеологияда біраз жұмсару орын
алып, атақты  “жылымық” жылдары туған еді. Енді ... ... ... неше ... ... ... жөндеу қолға алынған
болатын. 1937-1940 жылдары ... ... ... ... ... бен ... ... олардың көркем, ғылыми
шығармашылығы жарық көре бастады. 1947  жылғы қаулы да қайта қаралып, ... 28 ... күні ... ... Орталық Комитетінің “Қазақ
халқының әдеби-поэзиялық және музыка ... ... сын ... ... жайы және ... жақсарту шаралары” деген ... [35]. Бұл ... ... өзінің қателіктерін мойындаған жоқ,
керісінше халық мұрасы мен ... ... ... ... ... жапты, оның үстіне, бұл құжатта көтерілген
мәселелердің өзі де жартылай, жартыкеш түрде айтылып, мұра мен ... ... сын ... ... ... әр ұлттағы екі мәдениет туралы деген қағидасы
бойынша зерттеу қажеттілігі талап етілді де осы ... ... ... ... тарих, археология және этнография институттарына, өнерді
зерттеу секторына, Қазақтың мемлекеттік әдебиет ... ... ... Атап ... олар ... ... 1957 жылы “Қамбар батыр”, “Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу”, “Ер Тарғын”,
“Алпамыс”, “Қобыланды”, “Қыз Жібек”, “Айман-Шолпан” эпикалық ... ... және ... ... ... ал ... қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне дейін орыс тілінде басып
шығару;
2) 1957-1958 жылы қазақ және орыс ... ... ... ... ... түсіндірулерімен берілген айтыстар, мақалдар мен мәтелдер
жинақтарын ... ... ... ... 1957 ... ... ... арналған Қазақ әдебиеті тарихының
бірінші томын қайта жасауды және баспаға әзірлеуді аяқтау [35].
Қаулыда ... ... да, ... әдебиет тарихына,  халық
композиторларының мұрасына қатысты ... Сөз реті ... ... Осы ... ... ... мұра да, әдебиет ... ... ... ... ... 1947 жылғы қаулыда айтылған “Едіге”, “Ер
Сайын”, “Кенесары, Наурызбай” сияқты  шығармалар туралы мүлде сөз жоқ. Тағы
да сол ... ... ... ... ... қалды. Аталған жыр-
дастандар тек Тәуелсіздік алған соң ғана ... ... ... ... ... ... ... саясат пен идеология ... ... ... айғақтайды.
Сонымен, 1957 жылдан бастап аз ... ... ... да ... ... ... мүмкіндік туды. Міне, осы тұста Ысқақ
Тәкімұлы ұлттық рухани байлығымызды ... ... ... араласты.
Жаңағы қаулыдан кейін іле-шала ол “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” [36, 138 б.] ... [37, 45 б.] ... ... жеке ... етіп ... ... да басылуы – ғылыми-көпшілік. Кітапты шығарушылардың өзі де ... ... емес ... ескертеді. “Алдағы уақытта ... ... ... түрлерін жинап, бұл жырлардың ғылыми баспасын шығармақ”, -
деп ... ... ... осы кітапшаларға тоқталайық.
“Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” кітапшасына жырдың екі нұсқасы енген. Бірі  -
И.Березиннің 1876 ж. жариялаған  мәтіні.  Ол – ... ... ... ... ... – Шөже ақын жырлаған вариант. Оның қолжазбасы ... ... ... филиалының архивінен табылған. И.Березин
жариялаған мәтін о баста Шоқан жазып алған болу керек деген ... ... бұл ... сол ... жинағындағы ескі араб әрпімен басылған
тексін кириллицаға тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... қиын ... сондай- ақ араб, парсы лексикасын 
және мағынасы ескірген,  я ұмытылған байырғы ... ... ... ... кітап соңында сөздік етіп беріп отырған. Кей жерлерде жекелеген
сөздерді Березин ... ... ... ... алып, мәтінге енгізіп
отырған. Сонымен бірге қазіргі тілде кездеспейтін ескі ... ... де сол ... ... ... осы ескі  қолданыстағы сөз формаларын мысалға келтірейік.
Жігіттер,  кісіге сөзді кеп етелік,
Жер ортасын жігінде белгі етелік.
Жақсының ... ... ... ... ... ... көпірден адамдар жүрер еміс,
Әмме жанды сиратқа айдар еміс.
Тыңдай тұрған ерікпей ... ... ... бір екі бай бар ... ... зайыбы күмәнді екен,
Ғайып жерден алдынан аң қашыпты.
Міне осы мысалдағы асты сызылған сөздер,  біріншіден, формасы ... ... ... ... да ... тіліміздің элементтері болса
керек. Айталық, қазіргі тілімізде “етелік”, “тербетелік” деп қолдану өте
сирек. Ал ... ... ... ... ... де, ... да жоқ.
“Күмәнді” сөзіне Ы.Дүйсенбаев “екі қабат”, “жүкті” деген түсінік берген.
Ойнайды екен мұнда құл ... ... ... сеніңменен – деген жолдардағы асты сызылған
сөздер де – ескі ... ... ... ... ... ... ... сол күйінде беріп, олардың ғылым үшін маңызды
екенін білген, ... ... ...... ескерткіш деп түсінген.  Сол
себепті де ол тексте  оқылмаған сөздерді  ашық көрсетіп, олардың орнына
лайықты-ау деген ... ... қоя ... ... өте ... ... Ал, бұл – ... басылымның басты шарты. Сөзімізді ... ... қой ... ... ... қалдың – деген шумақта алғашқы жол оқылмады
деп сілтемеде жазған. Сондай-ақ “Баян Сұлу ... пе, ... ...... “шынамыр” деген сөздің мағынасы "айырылады” - деп ... ... ... ... ... ... Ысқақ Тәкімұлы кей
тұстарда оқылмаған, я болмаса түсіп қалған сөздің орынан Фролов ... ... ... Мәселен, “Енді сенің, аһ байғұс (мысың) құрды” -
деген ... ... ... жақшаға алып, сілтеме жасап, “Фролов нұсқасынан
алынды” - деп ... ... ... ... ғылымда кездеседі.
Егер бір мәтіннің екі варианты болса, онда бірінде жоқ ... ... ... ... ... ... ... зерттелетін, яки
болмаса жарияланатын текске қосуға болады.  ... ... осы ... ... ... Және оның  тәжірибесі жарыққа шығарып отырған
мәтінге еш нұқсан ... ... жыр ... ... аша түсуге,
ұғынуға тиімді, пайдалы болып шыққан. Мысалы, мына екі ... ... ... ... құл отыр екі ... ... ... әлін шақтап.
Жүгіре шығып Қозыкем кеткен екен,
Бірін-бірі қалыпты (құл ) пышақтап.
Жүгіріп атқа Қозыкем барды дейді,
Үзеңгіге аяғын салды дейді.
(Хафияда) түгел жұрт ... ... ... ... дейді.
Осындағы Фролов нұсқасынан алынған құл, хафияда ... ... ... ... жоқ. ... олар ... ... жәйтті
анығырақ түсінуге жәрдем етіп тұр. Мұндай мысалдар бұл ... ... ... Неге ... ... ... ... осы жариялап отырған
мәтінге берген түсініктемесінде бүкіл текст бойында түсіндіріп отырған ... мен ... ... ... ... ... ... 8 түсінік
берген. Рас, түсініктері нақты, дәл әрі жинақы.  ... ... – о ... діни ... Осы сөзден мәңгілік деген мағынада ақыреттік деп
қолданылған”. Тағы да: ... ...... ... ... эпосының
көптеген варианттарында кездесіп отырады. Көбінесе “Шоқ терек” Қозының
соңғы паналаған жері болып, бірсыпыра версияларында осы Шоқ ... ... ... қаза ... ... ... ... болмауы да мүмкін,
бірақ аңыз бойынша  халық арасына тарап кеткен” [36, 136 б.].  Сипаты ... ... бұл  ...... ... мақсаты мен
шартына сай екені күмәнсіз.
Осы принципті Ы.Дүйсенбаев екінші мәтінге де қолданған. Бұл – Шөже
ақынның ... Егер ... ...... ... ... ... берілсе, мына мәтін қолжазбадан алынған. Оны 1951 жылы ... ... ... ... архивінен тауып, алғаш рет
ғылымға енгізген.
Бұл қолжазбада да танылмаған ... сөз ... ... ... көрсетіп отырған. Ал, алғашқы мәтіндегідей сөз орнына ... ... дәл ... ... ... мәтінді қамтымаған. Бұл
жұмысты Ы.Дүйсенбаев кейін, 1959  жылғы жинақта жүзеге ... Ол ... жеке сөз ... жылы ... ... даярлап, жарыққа шығарған екінші кітапша –
“Айман-Шолпан” жыры. Алайда, бұл кітап – тек көпшілік сипатты ... ... ... ... ... берілмеген, тек жекелеген сөздерге ғана
текст ... ... ... ... бар. Рас, ... ... жолы
өзгертілгенін ғалым анық көрсеткен. Бірінші жол былай жазылған: Кезі еді
күні өткен ... ... ... ... ... ... ... сілтеме-түсінік жазған:
“Мұнда қай соғыстың айтылып отырғаны белгісіз, тегі Исатай бастаған
халық көтерілісін айтып отыруы мүмкін. ... бұл жол ... ... әкім ... ... ... деп ... еді [37, 7 б.].
Осы орайда мынандай сұрақ туады: Ысқақ Тәкімұлы не ... ... ... ... Бұл ... тағы да ... өкіметі кезіндегі
саясаттың салқыны әсер еткені аңғарылады. Ескі ... ... ... ... қатысты айтылған сөздің бәрі өзгертілгені белгілі.
Ысқақ ... ... де ... ... алып ... еді. Оның ... басылым көпшілікке арналғанын да ескерген болу керек, сол себепті де
кітапқа ... ғана ... ... Осы ... ... ... күйінде сақталмағаны, бірден баспа жүзін көргені және бірнеше ... ... ... (1896, 1898, 1901, 1906, 1910 ... сондықтан оның
ел арасына кең тарағаны және басқа варианттарының жоқтығы айтылған. Осындай
текст ... ... ғана ... ... де ... ... ... орындалғанын айтып, ондағы кейіпкерлерді шолу түрінде сипаттайды.
Басқа ... ... және ... ... ... ... ... Тәкімұлы Дүйсенбаев өзінің өте ұқыпты да білімді текстолог-маман
екенін қолжазбаларды архивтен іздеп табуы мен оларды текстологиялық зерттеу
арқылы ... ... ... ... ... ... ... ол
қолжазбадағы мәтіндердің мазмұндық жағынан бір-бірімен қаншалықты жақын яки
алшақ екенін айқындауы арқылы, ол ... ... ... ... арқылы
өте дәлелді түрде айғақтап берді. Мұның ... ... 1959 ... ... ... Көрпеш - Баян Сұлу” атты жинақтан табасыз [38, 354
б.]. Бұл ғылыми басылымның жалпы ... ... ... ... ... басқарды. Құрастырушы жинақтың “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”
жырының нұсқалары" атты ... ... ... (3-35 ... ... ... ... бар 16 нұсқаның негізгісі саналатын 6 ... ... ... ... ... ... айырма, өзгешеліктері мен
өзара ортақ тұстарын ашып, талдап сөз етеді. Бір бөліп көрсететін жәйт: бұл
жинаққа сол аталған ... ... бар 16 ... ... болып табылатын 6
нұсқаны енгізуі ғылыми жағынан ұтымды болған деп ойлаймыз. Сөйтіп, ... – Баян ... ... бұл ... алғаш рет Ғ.Дербісалиннің,
И.Березиннің, И.Ильминскийдің, ақын ... ... ... ақынның
нұсқалары енгізіліп, олардың мазмұндық, мәтіндік ерекшеліктері салыстырмалы
түрде сарапталып, әр қырынан ашылып, зерттелген.
Ы.Дүйсенбаев құрастырған бұл жинақтың ғылыми құндылығы неде ... ... сол 6 ... жан-жақты жасаған мәтіндік, яғни текстологиялық
жұмысында дер едік.
Ы.Дүйсенбаев “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” ... әр ... ... ерекшеліктері мен олардың бір-бірінен дараланатын ... ... ... ... ... сол өзі негізге алған алты нұсқаның
мәтіндік сипаттарына да байыпты дәйектеме, түсініктер жасаған. Мұның бәрі
өзі ... ... ... ... ... атты ... жинақтың 77
бетін алып жатыр. Зерттеуші аталған жырдың ... ... 15 ... ... ... ... ғылыми паспортын жасаған. Ғылыми мәні ерекше деп
саналатын И.Березин мен А.Фролов нұсқаларындағы айырмашылықтарды ... ... ... ... Осы ... ... осы екі
нұсқадағы 601 өлең жолының мәтіндік өзгерістерін ашып, өзара ... үшін ... ... мәні дәл ... ... үшін аса ... ... салыстыру арқылы айналымға қайта қосу да ... ... ... ... ... ... ... мен сипаты сараланып ашыла
түседі. Осындай ... ... ... ... ... игі ... мына бір
жолдардан көре аламыз. Айталық, А.Фролов нұсқасында бар төменгі жолдар
И.Березинде ... ... ... ... келе,
Сарсаң қылды-ау тазша мұнша неге?
Сарсаң қылмай айтсаң расыңды,
Алтын сақам берейін сүйіншіге.
Сол екі бай ... ... ... ... ... ... еді.
Есті болсаң онда ойлап білмес пе едің,
Әкең жасын біреуге тосып еді.
Қайтейін алашта енді ... ... ... сана ... ... ... ... қосқан қосағым қайда жүрген?
Сарыбай ғаламнан артып еді,
Қозы Көрпеш құдайға нетіп еді.
Жетім ұлға қызымды бермеймін де,
Көше қашып ... ... еді ... [38, 280 ... енді И.Н.Березин нұсқасында бар мына бір төмендегі мәнді жолдар
А.Фроловта түсіп қалған:
Жасағанның ісіне жоқтыр шараң,
Мен қайтейін, оңдасын ... соң ... сөз ... ... дей көр, ... екен ... ... дейді,
Енді қайтып көрмен де үйді дейді.
Бір тоқтыны сол жерде соя салып,
Жұмыршағын басына киді ... [38, 289 ... ... ... екі ... әр ... сөз, ... салыстыра отырып, талдап көрсетсе де, солардың қайсысы
дұрыс, қайсысы бұрыс екенін ашып айтпайды. ... ... ... өйткені
текстологиялық ғылымда әр нұсқаның  өз болмыс-бітімімен өмір сүруге хақысы
бар деп саналады, себебі бұл ғылым үшін де аса ... Тек бір ... ... ... ... сөз ... ... жол, шумақ мағынасыз
болса, не оқып ұғуға мүмкін болмаған ... ... ... ... вариантқа қарап сол сөз, сөйлемдерді қалпына келтіруге мүмкіндік
туады. Осыларды ескере отырып, автор ауызекі "қалай ... ... ... ... жазу" принципін ұстанған, бұл фольклортану үшін де, текстология
үшін де ең басты шарт боп есептелетіні белгілі.
Ғалым әрбір нұсқаның ... мен ... ... ... ... ... кім, ... ерекшеліктері неде секілді ғылым үшін аса
қажетті деректерді ұқыптылықпен нақты көрсетіп отырған. Дәлел үшін ... ... ... табылатын деректерді де жұртшылық назарына қатар
ұсынуды жөн санаймыз. Ең ... ... ... ... ... ғылыми дұрыс бағыт ұстанып, сол жырдың ... ... ... ... ... көңіл бөледі. Оқып көрелік:
"Бұл нұсқаның бұрын ... ... ... СССР Ғылым
академиясы Шығыстану институтының ... ... ... ... ... 5, ... 2/267). Қолжазбаның көлемі үлкен форматты
12 бет, брінші ... ... ... жоғалып қалған. Тек 3-бетінен
былай қарай ғана ... ... ... ... ... .... ... арабша,
ескі емлемен жазылған, тілі таза, араб-парсы сөздері сирек ... ... ... Омбы ... махкамасының письмоводителі
Ғабдулхайыр Дербісалин, 20 сентябрь 1834 жыл” делінген. Бұл ... ... ... ... ... ... ... туралы да Ы.Дүйсенбаев жаңа ... ... ... ... ... ... ... тұңғыш рет 1876 жылы
И.Н.Березиннің “Турецкая ... атты ... ... басылды.
Әйтсе де, бұл вариантты “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жырының ең ерте ... ... бірі деп айта ... ... 1841 жылы ... ... қолжазбасы осы И.Н.Березин бастырған нұсқамен көп жерлерінде
сөзбе-сөз дәл түсіп отырады, ... ... бір ... деп санауға әбден
болады. Сонан соң біздің жобалауымызша, бұл ... ... ... ауыз ... ... ... Жанақ ақынның айтуынша
жазып алғанға ұқсайды” [38, 275 б.] - деп ... әрі ... ... мен ... ... ... ... салыстырып, нақты саралауға ауысады. Екі мәтінді
салыстыру ... ол ... ой ... “Бұл екі нұсқаны тура
мағынасында бірімен-бірі дәл түсіп отырады деуге болмайды, өйткені ... ... ... ... ... жолдарды, шумақтарды
ұштастырып отырамыз. Әйтсе де бұл екі ... түбі бір ... ... ... ... ... ... көбі дерлік дәлме-дәл түсіп
отырады. Сондықтан текстері жанасып жақын келген жерлердегі кейбір елеулі 
айырмашылықтарды көрсетуді ... деп ... Ең ... И.Н.Березин
нұсқасындағы “Жүк артынан ... сары ... деп ... 24 ... ... ... жоқ, ... ұқсастығы тек: “Мекен іздеп,
жігіттер, кел кетелік” деген ... ... ... ғана ... ... өзінде кейінгі беттерде түсіп қалған, бірінде болса, екіншісінде ... ... ... [38, 276 ... ... ... жұмыстар бізде ең алғашқы рет ғылыми тұрғыда
салыстырылып, аталған жырдың саны мен сапасы, мәтіндік ерекшеліктері ... ... ... ... Дәл осы пікірді ... ... ... ... ... ... тұжырымдары да айқын
дәлелдейді. Аталған нұсқаны 1860 жылы ... ... ... ... 1894, 1899, 1909 ... ... ... Қазан қаласындағы 
Татарстан Республикасының Орталық мемлекеттік архивінде ... ... ... 1, Ед.хр.61). Бұл басылым туралы зерттеуші: “Тегі бұл нұсқа толық
жазылмаған тәрізді, жалпы мазмұнын ... ... ... ... болады. Бұл жинаққа Н.Ильминскийдің қолжазбасы бойынша берілді” [38,
33 б.] – деп ... ... ... ... 1860 ... ... мен 1878
жылғы бірінші басылымды бір-бірімен салыстырып, сондағы 142 жол өлеңдегі
өзгешелік-айырмашылықтарын атап-атап көрсетеді.
Келесі бір ... де мәні зор ... ... ... ... ... дер едік. “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жырының бұл нұсқасы
ел ішінде кең таралып, бұған ... ... ... Шөже үлкен үлес қосады.
Шоқан Уәлиханов қазақ өлеңі туралы жазған зерттеуінде атақты Шөже ... ... Бұл ... ... Ы.Дүйсенбаев мынадай қызықты деректер
келтіреді: ... ... ... ... бұл ... ... еш жерде
басылмаған, оның ... ... ... ... Қолжазбаның
бірінші бетінде: “Жыр Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” өлеңші Шөженің ... ... орта ... ... ... деп ... ... сөзді
өшіріп тастаған. Дәптердің сол жақ бұрышында орыс ... ... ... Сол ... ақырғы бетінде: “Жазылды 1864 жылда, 5 мартта,
бейсенбі күні кешке таман” деп жазып, кейін ... ... ... ... [38, 314 б.]. ... кейін ол 1864 жылы жазылған Шөже ... мен ... және ... ... ... ... ... жолына текстологиялық сипаттама жасайды.
Сонымен, зерттеуші қолда бар “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жырының негізі
болып табылатын ... ... ... ... ... 1717 өлең ... ... Сол арқылы осы негізгі нұсқалардың тұңғыш рет ... ... жол ... бір ... мәселе: әр алуан мәтіндерде ұшырасатын көне сөздер
мен жер-су, кісі атауларына ... ... ... дер ... ... жырда кездесетін кейбір ұғымдарға түсінік ... ... ... ... ашуға ерекше мән беріп отырады. Сөзіміз дәлелдірек болу
үшін бірнеше мысал келтірелік. ... ... ... сөзге орай ол:
“Жамбыл облысындағы өзен аты, ... ... ... жағында" десе,
“емік” ұғымын “емізік” деген мағынада қолданылатын “ем” деген сөзден ... ... ... ... - деп ... Ал енді ... ... деген дәстүрлі ұғымды зерттеуші: “Күншығыс халықтарының әдебиетінде
Ләйлі мен Мәжнүн, Фархат пен ... ... пен ... ... пен
Бәдіғұлжамал, Таһир мен Зуһра және тағы басқаларының есімдеріне байланысты
дастандар бар. Бұл жерде Қозы ... ... да ... қатарына
қосып, жеті ғашықтың бірі санап отыр” - деп баяндайды [38, Б. 314, ... ... ... ... ... ... байланысты ашып: “ескі дәстүр
бойынша құдалық және басқа жағдайларда алынатын мал, қаражат” [38, 348 б.]
– деп байлам ... ... ... ... “Шымылдық кәдесі”, “Тауап қылу”,
“Намазшам-Ақшам”, “Күйеу кәде”, “Жаһаннам”, “Жұпардың ... ... ... ... “Ықылым”, “Мыржық”, “Сілікпе”, “Шырыш”, “Мәрғау”,
“Махшар”, “Су аяғы құрдым”, “Қодық”, ... ... ... ... ... қызы”, “Сойқан” секілді ұғымдарға да дәлелді
түсініктер берілген.
Ең соңында Ы.Дүйсенбаев “Қозы ... ... ... ... он бес нұсқасының тізімін беріп, ... ... ... қай ... ... ... ашып нақтылай түскен. Мұнда ол
Жанақ ақын ... ... ... ... (1936) деп ... Ысқақ Дүйсенбаевтың бұл жинағы – Қазақстанда халықтың рухани
мұрасын нақты ғылыми жолмен ... басы ... ... ... бұл ... тағы бір ... жаңалығы - жарияланып отырған ... ... ... ... және сол ... мен сол ... ертеде
басылған (кітаби) текстіні сөзбе-сөз, жолма-жол зерттеуінде екенін айту
керек. Мұны біз Н.Ильминскийдің 1860 жылы ... ... ... қолжазбасын
тауып алып, оны 1878 және 1894 ... ... ... ... ... ... ... қолжазба мен кітаптағы
мәтіндерде 150-ден астам жолда өзгешелік бар ... ... ... бірақ кітаптарда қосылған шумақтар көрсетілген. Мәселен, мына төрт жол
қолжазбада жоқ болып шыққан:
Төбе жүнін жұлғанда торғай өлген,
Баянға жақ кісі жоқ бір ... ... ... ... ... ... ... келген [38, 300 б.].
Жинақта бұрын қолданылмай жүрген жаңа бір тәсіл бар. Ол - әлі ... ... ... мәтіндерді салыстыру. Ысқақ Тәкімұлы ... ... ... Шөже ... 1864 жылы ... ... вариантының,
Қазақстандағы Ш.Абдрахимов пен Мәшһүр-Жүсіптің ... ... ... ... мен өзгешеліктерін бірінші ... және ... ... ... ... өзі үлкен томның 42 бетін
құрайды. Бұл салыстырудан байқалатыны – ... ... ... ... да ... ... да байи түскен сияқты.
Айтылмыш жинақтың тағы бір жаңалығы – мәтіннің ішінде  ... Рас, нота ... ... қамтымайды, ол – Баянның зарын баяндайтын 
эпизодқа ... және ... ... ... ... қоштасуына
арналған. Осы екі жердегі, яғни қайғылы көңілді ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Нотаның берілуі – жырдың
қандай әуенмен орындалатынын көрсетіп, жырдың эмоциялық ... ... ... ... мен оның тыңдаушыға әсерін байқатады.
"Қозы Көрпеш-Баян Сұлу" жырының бұл қомақты басылымына ... ... ... баға ... ... ... негізгі проблемаларына арналып
1959 жылы маусымда Алматыда өткізілген "Әдеби мұра және оны ... ... ... ... ... және ... фольклорын
зерттеудің негізгі проблемалары” ... ... ... ... ... ... ... дайындау принциптері туралы
сөз қозғай келіп, мұндай басылымның жарқын ... ... ... ... ... ... ... келтіреді: “Примеры подобных
изданий уже имеются в нашей практике. Сборник “Козы Корпеш”, составленный
И.Дюсенбаевым содержит шесть ... ... ... и ... ... ... в ... от публикуемых
вариантах” - деп атап өтеді [39, 79 с.].
1.2.2 Лиро-эпос саласындағы зерттеулері
1960 жылдардан бастап қазақ ... ... ... ... ... жандана түсті. Әсіресе, академик Мұхтар Әуезовтің редакторлық
басқаруымен 1960 жылы жарыққа шыққан “Қазақ ... ... атты ... ... ... ... ғылымға үлкен үлес болды және
фольклортанудың әрі қарай ... ... ... ... [40]. Осы ... ... Дүйсенбаев та қатысып,  бірінші томның “Лиро-эпос ... [40, ... және ... [40, Б. 568-578] ... жазды. Бұл жұмыстарын
кейін, 1973 жылы, кеңейте өңдей түсіп,  ол ... ... ... ... ... [41, 150 б.]. Ендігі жерде  біз, негізінен,
ғалымның ... ... ... де, ... “Әдебиет тарихына”
жазған тарауларын да қамтимыз, өйткені кей ... ... жоқ ... ... ... алдымен айтатын жәйт, Ы.Дүйсенбаев 1950 жылдары “Тұрмыс-салт эпосы”
деген атауды қолданса, 10 ... соң ... ... ... біраз жыл бұрын,-деп жазады ол өзі – лиро-эпос деп атаудың орнына 
ғашықтық ... ... жыры ... ... жиірек қолданылып
жүрді. Бұл аталған екі термин тегі лиро-эпос ұғымын ... ... ... керек, қалайда соңғы кезде ғылыми жұртшылық ескі түсінікке қайта
оралып, соған енді берік тоқтаған секілді. ... біз де осы ... ... терминін негізге алуды жөн көрдік” [41, 5 б.]. Бұл ... ... 1960 ... ... тарихына арналған тарауда қолданғанымен 
оған ешқандай түсінік бермеген. Сол себепті біз 1973 ... ... ... ... өйткені ол кісі мұнда  неліктен осы терминді негізге алғанын
түсіндіреді. Рас, қазіргі ... ... ... ... ... ал қазақ тіліндегі зерттеулерде байырғы “ғашықтық ... ... ... ... ... болады.
Ысқақ Тәкімұлы сол 1960 жылғы еңбегінде лиро-эпосқа жататын
шығармаларды үш ... ... ... – ел ... көп тараған, ерте
кезде қағаз ... ... ... ... жүзін көрген шығармалар,
екіншісі – ... ... ... ... тараса да, баспа жүзін көре алмаған
нұсқалар, үшіншісі – Шығыс әдебиетінен келген қиссалар [40, 501 б.]. ... ... ... ... ... я ... ... көреміз.
Әрине, бұл жерде жанрдың белгілеріне сүйенбегені көрініп тұр. ... ... де ... ... ... ... қиссалар” деп, өзіміздің төл
туындымыздан бөлек шығармалар бар екенін дұрыс көрсеткен. Сондай-ақ Ысқақ
Тәкімұлының “баспа ... көре ... ... ... тобы ... дастан жанрына жатқызылып жүр. Мәселен, “Бабалар
сөзі” топтамасының бірінші томына жазылған “Қазақ ... ... ... пен ... ... деп ... “Шығыстық
сюжеттегі дастандармен қатарласа ... ... ... ертегілік дастандары жеке бір топ құрайды. Олар өзіміздегі ... ... ... ... қатар өмірде болған
оқиғаларды да ... ... ... ғасырларда қазақ даласының әр
түпкірінде орын алған тарихи ... мен ... ... ... ... да, ... шығармаларда махаббат қана
емес, тарихи және әлеуметтік сарындар ... ... ... дастандардың
қатарына “Қалқаман-Мамыр”, “Еңлік-Кебек”, “Айман-Шолпан”, “Ақбөпе-Сауытбек”
сияқты шығармаларды жатқызуға болады. Бұлардың біразының авторы ... сол ... ... ел арасына тарап, бірте-бірте фольклорлық сипат
қабылдаған. Соның нәтижесінде олардың халықтық  варианттары пайда болған.
Сондай ... ... ... елге кең ...... мен ... пен Күлше”, “Талайлы мен Айымқыз” сияқтылар. Бұл дастандарда ... ... ... мазмұнда баяндалады” [42, Б.18-19].
Міне осы шығармаларды Ысқақ Тәкімұлы ... ... ... тарихына”
енгізіп, оларды қысқаша түрде мазмұндап шыққан, сөйтіп архив қойнауында
жатқан дастандардың ... қолы ... ... ... ... ... ... Бұл реттегі қарастырылған шығармалар – “Күлше ... 448 жол), ... мен ... ... 1543 жол), “Мақпал қыз” (көлемі 742
жол), “Есім-Зылиха” ( ... 942 жол). ... ... ... ... ... ... деп дұрыс атаған. Алайда, 1973 жылғы кітабында оларды
“жыр” деп қарастырған. Оның есесіне, бұл кітапта ол шығармаларды мазмұндап
қана ... ... ... ... ... болғандағы негізіне, ауызекі
ғұмыр кешкеніне байланысты ... ... ... ... түп негізі,
- деп жазады Ы.Дүйсенбаев, - ... ... ... тірелсе де,
кейбіреулерінің авторлары да белгілі, шамасы ел арасында есімдері ... сол ... жете ... сюжетті қайтадан жырлап өңдеген, толықтырған
болу керек. Демек, осы аталған нұсқалардың қай-қайсысын ... та, ... ... ... ... әсері тисе, сонымен бірге ... де ... ... ... ... қиын емес” [41, 10 б.].
Жоғарыда аталған төрт дастанды жеке-жеке әңгімелеп, әрқайсысы ... ой ... ... ... ... ... туралы қорытындысы: сюжеттің
негізгі оқиғасы ноғайлы жұртында, Орманбет ханның тұсында өтеді. Жекелеген
мотивтер мен ... ... ... ... ... ата-ана,
олардың басқа жаққа ауа көшуі,  ежеқабылмен құда түсуі, қыз әкесінің антты
бұзуы, т.б. Бірақ ... ... ... жоқ, ... екі ... ... қыз ... рұқсатымен Назымбек пен Күлше қыз отау тігеді. 
Жырдың бұлай ...... ... ... деп ... ... ... баға бергенде Ысқақ Тәкімұлы көркем әдебиет тұрғысынан
келетін сияқты. Әсіресе, оқиғаның өрістеуі мен кейіпкерлердің ... ... ... бар, ... ... ... ... олардың
арасындағы тартыс шарықтау шегіне жетпей, келте қайырылады, кейіпкерлер
онша ... - деп ... ол ... ... ғалым “Есім-Зылиха”, “Құл мен қыз”, “Мақпал қыз”
дастандарын бірсыпырғы талдап шығады. Мысалы, “Есім-Зылиха” ... ... ... ... ... ... ... елеулі ерекшелік, поэманың оқиғасы
едәуір қою, көркемдігі де әжептәуір.  Рас, ... сөз ... өлең ... ... ... отырады. Әрине, бұл сыртқы
көрініс. Дастанның өзіне келсек, мұндағы негізгі арқау, яғни ... ... ... шал және оның жиені Есімнің баяндаулары арқылы берілген.
Басты кейіпкердің біреуі Зылиханың рөлі де оншалық көрінбей, тым ... ... Есім сері мен ... ... сүйіспеншілік те әрекет
үстінде  бейнеленбей, көмескі түрде беріліп, қалтарыста қалып қойған ... ... ... ... мен ... ... да ... содан соң оған
қысқаша тоқталады. Ол аталмыш шығарма – авторлық дүние екенін және екі ... ... ... ... ... оны ... ... деп
біледі әрі оны екі вариантты деп есептейді. Шағын ... ... ... бұл ... жазба әдебиетінің әсері мол тигенін,
мазмұны жағынан құлдық өмірді айтса да ... ... ... ... ... ... Оның желісі қарапайым болса да,
сюжетте  шытырман оқиға, шиеленіс жоқ болса да, тілі ... ... ... ... шыққанына мән береді. Кемшілігі есебінде бір жайдың,
бір суреттің бірнеше рет қайтаналуын танйды.
Жоғарыда сөз болған дастандардан сәл ... ... ... ... ... ... Ол ... ғалым біраз мәлімет бар деп ескертеді де,
“бұл шығарма ХVІІ ғасырдан бері қарай халық ... ... ... ... ... бір нұсқасы Сәрсенбай жыраудың орындауында,
көбінесе, Сыр ... ... Сары Арқа мен ... жақтарында да “Мақпал
қыздың” бірнеше версиясы тараған” [41, 19 б.], - деп, ... ... да ... ... кіріспе бөлімі түсіп қалғанын айтады.
Аталған төрт шығарма туралы Ы.Дүйсенбаев 1960 жылы ... ... ... ... жоғарыда айтқан болатынбыз. Сондағы және
кейінгі, 1973 ... ... ... мен ... салыстырып
қарасақ, ғалымның кейбір дастан туралы айтқандары өзгергенін байқаймыз.
Айталық, “Есім-Зылиха” туралы 1960 жылы ... деп ... ... жағы ... ... шұбалаңқы, ұры жігіттің басынан кешіргенін
суреттегені ... ... ... жоқ, ... ... ... ... берудің қажеті шамалы тәрізді” [40, 508 б.]. 1973 жылы  ... ... ... ... ... елеулі ерекшелік, поэманың оқиғасы
едәуір қою, көркемдігі де әжептәуір”.
Ақын ескі ... ... ... ... өз ... біраз
жаңалықтар енгізген. Солардың бірі – кейіпкерлердің ... ... өмір ... өзінше баға беру, ара-тұра ... ... ... қолдану,  тағысын тағылар” [41, Б. 16-17].  Немесе тағы
бір мысал: “Мақпал қыз” туралы 1960 жылы:
“Бұл дастанның өте кейін шыққандығын оқиға ... ғана ... ... тіл ... де ... ... болады. Көркемдік жағы
әлсіздеу, сюжет құрылысы да көмескі шыққан” [40, 507 б.], - делінсе, ... ... ... ... ... ... аяқталуындағы
аздаған көмескілік демесек, бұл шығарма бірсыдырғы сәтті ... ... ... аз, өлең құрылысындағы олқылықтары да сирек
ұшырасады” [41, 21 б.], - деп ... ... ... ... ... 1960 ... кітап
жазылу кезінде авторлар 1957 жылғы қаулының  ауанына шыға ... ... ... сын тұрғысынан келгенін көрсетпек болған. Ал, 1973 жылы ... ... ... ... ... біршама объективті
түрде бағалауға мүмкіндік берген еді.
Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев – ... ... ... ... ... ... жіктеген, әрі кешенді түрде зерттеген ғалым. Ол 1960 ... ... ... 1 томның бірінші кітабында “Лиро-эпос” деп
аталатын бүкіл VІ бөлімге ... ... ... ... ... 1-
тарауды жазды. Сол еңбегінде, кейін  1973 жылғы монографиясында көп уақытқа
дейін “жабық” болып келген мәселеге ... яғни ... ... ... ... зерттеді. Ендігі сөзді ғалымның өзіне берейік.
“Ал енді соңғы (үшінші) топқа жататын ... ... - деп ... - ... ... әдебиетіне шығыс елдерінен келген мол сала, сөйтсе де,
қазақ мәдениетіндегі шығыс әсері әлі күнге дейін ... ... ... жүр. ... біз бұл ... ... мән бермей, көбінше сыңар
жақ қарап келдік.  Шығыс деген сөзден ат-тонымызды ала ... сол ... ... ... мол да асыл ... ... мән ... беталды
безген шағымыз да болған еді. Ал, мұның өзі мәдениетіміз кенжелігінің бір
белгісі ... ... ... де күдік келтірмесе керек” [41, 21 ... ... ... ... ... ... ... “Мұхамбет пайғамбардың миғражға шыққаны”, “Мұхамметханафия”,
“Мәлікаждар” сияқты ислам ... ... ... ... қисса-дастандар бар
екенін айта келіп, ғалым ... ... ... ... ... ... болған және лиро-эпос жанрына жанасымы бар, ел арасына кең
тараған туындыларды қарастырған.Атап айтақнда, олар – ... ... ... ... ... ... ... талдаған.
Бірінші кезекте “Бозжігіт” объектіге алынған. Зерттеуші қазақ арасында
“Бозжігіттің” үш нұсқасы бар ... ... ... ... сипаттайды.
Бірінші нұсқа – В.Радловтың 1842 жылғы жинағында жарияланған текст.
Екіншісі – 1869 жылы ... ... жеке ... ... ... ... мәтін.
Ысқақ Тәкімұлы бұл дастанды ең ... ... деп ... да оның
жөнделіп, тілінің араб, парсы, татар сөздерінен ... 1910 ... ... ...... ... деп санайды. Өңдеп, кітап етіп
шығарған – Ақылбек Сабалұлы екенін айтып, ... үш ... ... ... үш ... (1842, 1869, 1910) ... жағынан бірін-бірі мөлшерлі
түрде қайталаса да, сөз ... ... ... өз ара ... ... емес. Бұлардың ішінен біз ең ... және ... ... 1842 ... ... ... өтуді мақұл таптық” [41, 22 б.].
Бұдан әрі қарай Ы.Дүйсенбаев өзінің тәсілі бойынша ... ... ... ... ... соң ... пен Қарашаштың образдарына
тоқталады, Бозжігіттің жан жолдасы мен бас ... ... да өз ойын ... пен Қарашаштың бейнеленуін Ысқақ Тәкімұлы ерекше атап, олар
екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... өте сәтті шыққан. Бозжігітті алғаш түсінде ... ал өз ... үшін ... күреседі,  бұл жолдағы барша
қиыншылықтарға қарсы тұрып, қажымайды да, ... ... ... ... ... өзі ... ... кейін сол ғашық жарын талай қауіп-
қатерден құтқарады, әрдайым оның ақылшысы және жебеушісі ... ... ... ... да ... сұлу ... ... сөздерін айтып, тек
сүйгенінің қамын ... оның ... ... там ... да,  ... ... шын ғашықтар дәстүрін бұзбай  өзін-өзі өлтіру арқылы ... ... ... ғана қосылады” [41, 28 б.].
Қарап отырсақ, бұл шығыстық үлгідегі дастанда дәстүрлі қазақ эпосының
әсерін байқауға  болады. Әсіресе, ... ... ... өзін ... – Баян Сұлуды еске түсіреді. Тіпті өлген Бозжігіттің бейітіне ... да, оның ... ... де, ... ... де – Баян ... іс-
әрекеті. Демек, Ысқақ Тәкімұлы айтқандай, бұл шығарма ... ... ... ... Рас, ... гөрі ... ... Шығыс
дастандарындағы кейіпкерлердің кейбір белгілері бар. ... оның ... ... қызының алдында көрген қиыншылықтарын ... ... ... Мұны ... ... да ... ... кейде, "сезімге
беріліп бейғамдау, самарқау көрінеді", - дей отырып, зерттеуші Бозжігіт "ер
жүрек, батыр адам" деп ... Осы ... ... қаһармандық эпостың
батырларына ұқсайтынын айту керек. Ол қалың жау әскерін бір өзі ... “Ең ... ол ... ажал ... ... ... іздеп
тайқасымайды, қорқып жалбарынбайды, жендеттеріне өз қылышын ұсынуға дейін
барады” [41]. Өз қылышынан ұсыну ...... ... ... оның ... сондықтан Бозжігіт тек өз қылышының ғана өтетінін ... ... ... ... ақыл ... Міне, қаһармандық эпосқа тән мотив: “атса
– мылтық өтпейтін, шапса – қылыш өтпейтін” батыр туралы ... және ... ... фольклорында баяндалатыны белгілі.
Ысқақ Дүйсенбаетың тағы бір кеңірек қарастырған дастаны – “Қисса
Сейфүлмәлік”. Оның екі нұсқасы бар ... айта ... ол кісі ... ... ... жарияланған (2364 жол), ал екіншісі – 1909 жылы ... ... ... ... ... деп ... ... осы
екінші нұсқаны талдайды. Алдымен дастанның мазмұнын баян етеді, содан соң
оның сюжетін, кейіпкерлерін, ... ... ... ... ... ... бір ... алынғанын ескертеді де, оның айырықша
көркем түрде поэзиялық шығармаға ... ... ойын ... ... ... ... дәлелдейді. Сөзді оқымыстының өзіне
берейік.
“Ең алдымен, - деп жазады ол, - бұл ... ... ... ... ... ... ... ... жұмыр жердің бетін місе тұтпай,
кейіпкерлеріне ... ... ... Бірақ онысы құрғақ қиялдың жемісі
емес, реалистік болмыстарды арқау еткен шынайы құбылыстар.
Оның ... бір ... ... ... ақын қазақ ауыз әдебиетінің
көркемдік ерекшеліктерін  жете меңгере отырып, шығыс ... ... өте ... пайдалана берген.
Үшінші жаңалық ақын  жай баяндау тәсілін қанағат етпей, ара-арасында
сырттай суреттеумен қатар кейіпкерлерінің ішкі тербеністерін беруге ... ... ... қиын ... Бұл да “Сейфүлмәлік” жырындағы тың табыс,
ұтымды ерекшелік.
Төртінші қасиеті дастанның тілі таза, ұғымды, өрнекті, айшықты сөздер
мен сөйлемдер жиі ... ... ... көп ... ... ... жоқтың қасы” [41, 33 б.].
Осы ойларын дәлелдеу үшін Ысқақ Тәкімұлы мәтіннен өте ... ... Ол ... ... ... ... әдебиетінің де әсері бар
екенін жасырмайды. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... сұрауы, Аллаға жалынуы сияқты амалдар
жиі кездеседі. Мұны осы дастанда да ұшыратамыз. Зерттеуші мұны  кейіпкердің
ішкі монологі ... ... осы ... ... қозғап отырған маңызды
бір мәселесі – дастанның авторы туралы. “Жалпы ... - ... ол, ... ... дәл ... айту өте ... Бұған бірнеше
себептер бар. Мәселен, автордың аты-жөні сол қиссаның бетінде ... ... Оның бер ... бұрын біреу жазған хикая-дастанға
кейінірек екінші кісі иемденіп ... ... да ... ... ... Ал, ... ... да тап осындай жағдай бар” [41, 36 б.].
Осы тұрғыдан келіп, ... ... ... ... ... ... Ақыт ... - деп дәлелдейді. Бұл ойын ол 1870 жылғы В.Радлов жариялаған
нұсқа мен 1909 жылы жеке ... ... ... ... ... ... бола ... да мынаны айтуға тиіспіз. “Сейфүлмәлік” дастаны тұңғыш рет
1807 жылы жарық көрген. Көлемі 115 бет. Ал, Ақыт ... ... ... ... жерінде дүниеге келген. Демек, ол “Сейфүлмәлік” дастанының
тұңғыш авторы бола алмайды. Оның үстіне ... 1870 ... ... ... ... жоқ және ... жазылып алынғаны көрсетілмеген. ... ... Ақыт ... 2-ақ ... 1895 жылы бұл ... ... ... шығады. Көлемі – 75 бет. Ол тағы да 1897 жылы, 1902 ... ... ... атаумен шығарады. 1903 жылы “Қисса-и Сейфіл-
Мәлік-Бәдигүл-Жамал” деген кітап ... ... ... ... – 49 бет. 1904 жылы тағы да ... ... шығады. Ақыт Үлімжіұлы
Қарымсақов өзінің 1909 жылы шыққан “Әбият Ғаңдия” атты ... ... ... ... ... ... жеті кітап жібергенін,
алайда олар шықпады, тек екі ... қана ... ... ... келді басылып,
Жиһаншаһ тамуз қиссасы.
Ғабдүлмәлік боп келді,
Сейфүлмәлік нұсқасы.
Ақыт атым орнына,
Сейдгерей қойыпты
Ортада жазған ұстасы ... [41, 37 ... ... ... ... ... ... “Сейфүлмәліктің” авторы –
Ақыт деген қорытындыға келеді. Біздің ойымызша, Ақыт – жырлаушылардың ... ... ... қарағанда, жалпы фольклорлық  шығармалардың
авторлығы деген мәселеге  өте сақ болу керек сияқты. Байқап отырсақ, ... үш ... ... ... Ы.Дүйсенбаевтың келесі бір тоқтаған дастаны – “Таһир-Зуһра”.
Ақиқатын айтқанда, ол бұл дастанға шолу ғана ... ... ... дастанның авторы – Ақылбек Сабалұлы дейді де, шығарма едәуір сәтті
шыққан, тілі жатық, таза ... және ... ... деп ... пен ... ... ... сезіледі, кейбір эпизодтар
түгелдей дерлік ... және ... ... де ұқсастық
бар деп түйіндейді. Осы тұста айта кететін бір жәйт сол – ... ... ... ... ... Молланспес ақыны жазған “Зуһра-Таһир”
шығармасына жүгінеді. Ал, шындығында “Таһир-Зуһра” ... ... ... халықтарында бар, айталық, өзбек, түрікмен, ұйғыр, татар,
т.б. халықтарда. Бірақ Ы.Дүйсенбаев оларды салыстыруды мақсат тұтпаған.
1.2.3 ... ... – Баян ... ... ... Көрпеш – Баян Сұлу” жырын бірнеше аспектіде алып
қарастырған. Ең алдымен, шығуы мен ... ... ... ... бұған
жыршылардың қосқан үлесі, жырдың ... ... ... мен ... жолдарына да арнайы тоқталады. Енді осы аталған жағдайларға
кеңінен тоқталайық.
Ы.Дүйсенбаев “Қозы ... – Баян ... ... ... ... ... бұл ... орыс ғалымдарының, сондай-ақ, қазақ даласына
келген өзге жұрт саяхатшыларының кезінде жазып алып, ара-тұра ... ... ... орыс ... оның ... орыс тіліне
аударып, Россия жұртшылығына таныс етіп отырғанын сөз етеді. Осы тұста ол
аталған ... ... ... ... әйгілі ғалымы ... тыс ... ... ... И.Березин, Е.З.Баранов,
Е.А.Кастанье секілді оқымыстылардың үлес қосқанын атап көрсетеді. Бұлардан
басқа аталған жырдың ... ... ... бірер нұсқасының Омбы мен
Ленинград архивтерінде ... ... де ... Ал, ... ... ... ... зерттеуші Г.Тверитин, М.Әуезов (Жанақ
нұсқасы), В.Радлов, Ш.Әбенов жариялаған ... ... ... ... сөз ... ... жырдың зерттелуіне орай М.Әуезов, Қ.Жұмалиев,
М.Ғабдуллин, ... ... ... еңбектеріне тоқталады.
“Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырының әр алуан ... сөз ... оның тек ... ... ғана емес, Кеңестер одағын мекендеген
кейбір халықтар арасында да мол тарағанын айтады. ... ... ... мен ... жырдың ұқсастықтары мен өзгешеліктерін қарастырып, бұл
екеуінің түп негізі бір ... ... ... да, ... мен түрі жағынан
зор айырмасы бар екенін ашып көрсетеді. Башқұрт нұсқасы түгелге жуық ... ... ... ... ... ... соған орай
мұнда жағымды, жағымсыз кейіпкерлерге жіктелу жоқ, тіпті, солардың әрекет,
қарым-қатынасындағы даму да тым үстірт, жөнді өрістей ... ... ... ... сипатқа орай Ы.Т.Дүйсенбаев: “Ілгеріректе
айтқанымыздай, Қозы мен Баян ... ... ... ... ... ... ... әр елдің тарихи дамуына байланысты сол белгілі
арна өзгере отырып, қай ... ... өз ... ... төл ... ... есте тұту шарт. Оның бер жағында, ұқсастық дегеніміз кейде
тіпті шартты түрде алынып жүреді де, ... ... ... ... ... ... ... бола бермейді” [43, 26 б.] – деп,  ескертеді. Бұл
тұста автор В.В.Радловтың “Образцы народной литературы…” атты ... ... ... ... ... Көрпеш” атты ертегісінің ... тек ... ... ... өзге ... жоқ екенін
анықтаған.
Ал енді, барабин татарларының “Қозы Корпец” атты шағын ертегісін
біздегі ... ... ... ... ... ... отырып, сондағы
мазмұндық ұқсастықтарды саралап көрсетіп, сол ... ... ... ... ... Осы тұста автор мынадай  ... ... пен ... ... ... ... ... тіршілігі мен тұрмысындағы біркелкілік қана емес, екі елдің
тарихында орын тепкен бір ... ... да ... ... ... 8 б.] – деп ... Алтай нұсқаларына тоқталғанда, алтайлықтардың “Қозюке –
Баян” атты бір үлгісін қазақ жырының тікелей әсерінен пайда ... ... ... атты ... ... – сол елдің төл тумасы деп ... да ... ... ... ... ... тыс, ... оқиға желісіндегі жалпылама сарын мен қайталаушылықтар бар, және
алтайлықтар нұсқасында мифологиялық сипат өте мол. ... ... ... ашып ... ... ... қазақ және
алтайлық нұсқалардың түр жағынан екі ... ... жыр ... ал, алтайлық нұсқаның батырлық эпос болып табылатынын нақты
мысалдар арқылы ... ... ... ... халықтардағы “Қозы
Көрпештің” варианттарын салыстыра сипаттағаннан кейін Ысқақ Тәкімұлы қазақ
нұсқаларын өзара ... ... ... және ... тән
өзіндік ерекшеліктеріне тоқталады.
Атап айтар болсақ, мына нұсқалар ... әрі ... ... ... – Баян ... 1834 ж. хатқа түскен ... ... ... Ысқақ Тәкімұлының өзі Лининградтағы Шығыстану
инситутының архивінен тапқан;
2. 1841 жылы ... ... ... ... Оның қолжазбасын 1950
жылдары Ленинградтан атақты ...... ... ... ... 1876 жылы ... шыққан жыр. Бұл – белгілі ... ... ... ... 1860 жылы жазылып алынып, кейін бірнеше рет ... ... ... ... ... ... ... Жырдың Шөже ақын жырлаған нұсқасы;
6. 1870 жылы В.В. Радлов ... ... 1936 жылы ... жарияланған нұсқа;
8. Омбы архивінен Ә.Марғұлан тапқан жыр. Оны ... ... деп ... Орыс ақыны Г.Н.Тверитин өзінше поэма етіп жазған ... Ақын ... ... ... Бұл – ... ... деп ... әдебиленген эпос деуге болады.
Жырдың бүкіл 10 нұсқасын Ысқақ Дүйсенбаев 1973 жылы ... ... ... атты монографиясында кең түрде талдап, олардың
ерекшеліктерін нақтылап ашқан. Біз ғалымның 1955 жылы ... ... ... автор соңғы монографиясына көп жаңалық
енгізгеніне және өзінің кейбір ... ... ... ... ақ
“Қозы Көрпештің” кейінгі жылдары табылған нұсқаларын да зерттегеніне ... ... біз ... ... ... ... сол 1973 ... бойынша жұмыс істейміз және оқымыстының ой барысы мен ... ... үшін әрі әр ... ... оның ... ... ... бағалау мақсатында біз де Ысқақ Тәкімұлының ізімен жырдың әр
нұсқасын жеке қарастырамыз.
Зерттеушінің алғашқы ... - 1834 жылы ... ... ... ... ... ... Н.Березиннің
архивінен табылған. Ы.Дүйсенбаев бұл мәтінді 1959 ... ... ... ... ... ... ... жақсы сақталмаған, оның
бірінші парағы жартылай жыртылған. Кадимше араб ... ... ... ... оқу, ... ... ... Мұндай жерлерін
Ысқақ Тәкімұлы көрсетіп отырған.
Ғалым жазғандай, жалпы жырдың мазмұны ... ... ... ол ... ... Жыр Қозының Қодар қолынан ... ... ... ... ... ... ... өлуімен аяқталады.
Бұл мәтіннің тілі жатық, араб-парсы сөздері сирек ... ... және ... ... ... ... Жырда тұрмыстық жағдай басым, әсірелеу,
немесе жоғары романтикалық шарықтау жоқ. Күнделікті еңбек, шаруа. ... мен ... ... ... өзі ... жай ғана ... ... тілінің қарабайырлығына және айтарлықтай шұбарланбағанына әрі хатқа
түскен мерзіміне қарай Ысқақ Дүйсенбаев бұл ...... ...... ... ең алғаш қағаз бетіне түскен мәтіні деп есептейді.
Профессор Ы.Дүйсенбаев 1841 жылы Аягөзде хатқа түскен А.Фролов нұсқасы
туралы мынадай ой ... ... ... ... жазып алған версиясы.
Мұның екеуі де көп жайда ... ... тек ... ... ... татаршаланып кеткен. Тегі сол бір кездегі сәлем хаттың өзінің
“Ғиззатлу уа құрматту бек ... ... деп ... ... ... сарқыншақ болса керек. Жырдың тағы бір айырмасы, аяқталуы
басқаша: Қозы ... ... үшін жеті ай ... ... ... жер
жүзінің төрт бұрышын кезеді бірақ бұл тірілуіне  құдайдың немесе ... ... ... ... ... [41, 49 ... ... Тәкімұлы өз кезіндегі жағдайға байланысты айтқан болу
керек. ... ол кісі ... ... Мысалы,  екі нәрсені айту керек.
Біріншіден, бұл текісттің ... ... көп ... қайта ескі, орта
ғасырлық түркидің көріністері бар. Айталық, жырдың басталуының өзінде ескі
форма кездеседі.
       ... ... ... кел ... Ортасында Көктөбе белгі етелі.
      Азаматым, ерінбей тыңласаңыз,
       Қозы ... ... ... [34, 29 б.]
Осындағы кетелі, етелі, тербетелі, дегендер – байырғы ... ... Мына ... да көңіл бөлерлік.
Қыл көпірден адамды айдар еміс,
Қылмысшылды тамұққа айдар ... ... ... ... болса,
Ерте заман бір екі бай бар еміс [34, 29 б.]
                                      
                Тағы бір мысал:
      Қодареке, осы ... ... ... ... бойыңа пішелілі.
      Айдалада қаңғырып шөлдеп өлдім,
Су алып бұл құдықтан ішелілі – дейді Баян Қодарға [34, 61 б.]
Бұл сияқты ... ... ... эпос тілінде белгілі ... ... бар ... көрсетеді. Оларды “татаршаланған” деуге болмас. Ысқақ
Тәкімұлының ... Қозы ... ... ... ... ... бір
құдіретті күштің қатысы жоқ – деген байламы шындыққа сәйкес келмейді. Жырда
өліп қалған ... ... үшін Баян ... ... атты ... ... Құдайдан сүйгеніне жан беруін өтінеді.
Қозыекеме тұлдайды қара көкті,
Әулиеге сиынып, көп түнепті.
Астындағы Ақбоз атты айтып сойып,
Құдайынан сол жерде жан ... ... ... ... ... ... байғұсты әуре етіп.
Тізесінен басына қан жүгіртіп,
Бабай түкті шашты Әзіз келді жетіп…
                 - Салғанына Алланың көндің, ... ... ... ... ол болса, жаным, бәндем,
Ал, жеті ай өмір ... ... ... [34, 64 ... ... ... әсіресе батырлық эпоста жиі ұшырасатын Баба
түкті шашты Әзіз Құдайдың әмірімен Баянға көмекке келеді. Баян сұраған жеті
ай ... ... ... ... емес пе? Баба ... ... Әзіз ... батырларының пірі, ол тіпті батырдың дүниеге келуінен бастап өле-
өлгенше оған жәрдем етіп,  желеп-жебеп жүреді. Осы ... ол бұл ... ... ... тағы да бір ... - ... сарын бар: қайта
тірілген Қозы жер жүзін аралап шыққан соң, ... ... күн ... ... Екеуі “Ақ жұмыртқа болысып, жерден ... жер ... ... Ал, осы ... ... құл ... болып” екі Ақ жұмыртқаның
арасында жүреді. Осындағы екі ... Ақ ... ... ... болып кетуі – ежелгі мифтік ұғымды еске түсірмей ме?
Бұған қоса тағы бір ... ұғым ізі ... ... ... рет ... балдызы Айғыз тездетіп көру үшін тұра жүгіреді. Алайда, ... Қозы тағы өліп ... ... осы ... естіген Айғыз сынтасқа 
айналып, қатып қалады. Мұндай құбылушылық – архаикалық мифке тән ... ... ... ... ... ... классикалық эпоста жиі
кездесетін тағы бір мотив бар екенін де айту керек. ... екі ... екі гүл, ... екі ағаш өсіп ... да, екі ... ... қас жауы тікен болып шығады. Жырдың бұл ... ... ... алды қара су түбі ... ... ... ... айырып екеуін көмген екен,
Екі жерден бәйтерек болып біткен…
Қозыекемді өлтірген сол Қодар құл,
Тікен болып бітіпті ... [34, 66 ... ... ойымызша, Андрей Фролов нұсқасы – "Қозы Көрпеш- Баян
Сұлу" жырының ең бір әдемі ... ... ... ... ...... көне ... көшірмесі болуы мүмкін. ... ... осы ... ... ... ... ... жазып
алған жырдың өзі яки бір көшірмесі болар деген де жорамал ... ... ... текстолог М.Ғұмарова былай деп жазады:
“Жиналған жыр үлгілерін бағдарлап, барлай қарағанда 1841 ... ... ... өзі Шоқанның жинаған тексі екендігі ешқандай
дау ... Және де ... ... со слов ... ... қрағанда 1841 жылы жазылған қазақ сөздерінен тұратын ... ... ... өзім ... деп ... жоқ. ... ... алған текст әр қилы ... ... ... ... ... ... ... қолына түскен. А.Фролов содан көшірген. Сөйтіп
А.Фролов нұсқасы деп келген текст ... ... ... ... деп ... әбден болады” [46, Б.625-626].
Ысқақ Дүйсенбаевта осыған жуық пікір айтады. Ол кісінің ... ... ... есіміне байланысты варианттан көшірілген болу керек” [41, 57
б.].
Осы айтылғандарды еске алып және ... ... ... ... ... төрт  жолы А.Фролов көшіріп алған мәтінде де сол қалпы ... ... ... ... ... пен ... та ... бұл
вариантын Шоқан нұсқасы деп, 2002 жылы жарыққа шығарған ғылыми жинаққа
енгізген [34, Б.29-67]. ... осы ... ... ... ... ... ... жариялаған нұсқа дегеніміз енді қайта қарауды ... ... ... Шынында да, Шоқан жазып алған жырдың нұсқасы  сол ... ... ел ... ... өз айтуында, я болмаса ... ... ... ... кең ... ... ... Сондай
көшірменің бір нұсқасын А.Фроловта көшіріп алуы мүмкін. Олай ... ... ... ... өз ... ... те, оның ... шығармасының бір көшірмесі деуге болатын шығар.
Ы.Дүйсенбаев ең ерте хатқа түскен екі нұсқадағы Қозы мен Баян бейнесін
сөз еткенде, олардың бір-біріне ... ... ... оларды
күні бұрын атастырғандықтан болды деп, яғни олар ... ... ... деп ... Біздіңше, тек қана олай емес. Жырдан ... ... ... бір ... айқын аңғарылса, екіншіден, ескі салт-
сананың құрбаны болған ... ... ... аза ... ... де орын ... Ал, жағымсыз бейнелерді сипаттағанда, әсіресе,
Қодарды суреттегенде, қара бояуды аямай ... ... ... ... ... ... жыр ... кейде үстірт сипаттау, жалпылама
бейнелеу тәсілдеріне де жол ... ... ... ... көтеріле
алмай қалатыны да бар. Автор жырдың бұл екі варианты ... өз ... ... ... ең ... жағы неде деген сұраққа сол
дәуірдегі халық ... ... ... ... ескі ... ... салт-санасын сипаттаумен бірге, бұқара көпшіліктің көксеген
арманын, феодалдық-патриархалдық санадан туып, ... бойы келе ... ... екі ... қарсы тұрып, еркіндікке құлаш сермеулерін жыр
етуінде деген болар ... ... [41, 55 ... бұл ... ... ... ... саяси ұстанымдарға
сәйкес айтылғаны күмәнсіз. Ол тұста қазақтың ... ... ... деп ... Қозы мен ... тумай жатып атастырылуын
керітартпа салттың ... деп ... ... сол – ... мен 
Баянның махаббатын, өз бақыты үшін күресін де сол ежеқабылды жүзеге асыру
мақсатында істелген әрекеттер деп те ... ... ... бүгінгі заманда
ешкім ежеқабылды құптай қоймас, бірақ "Қозы Көрпеш" ... ... ... ұғымды сол дәуірдің ерекшелігімен түсіндірмей,
қазіргі яғни ХХ ғасырдың пайымымен ...... емес қой. Рас, ... Баян ... ... ... жырда қалай пайдаланылғаны туралы
соңғы зерттеулерде ... да ... бар. ... ... екі ... бір-
біріне  деген махаббатын, сол сүйіспеншілігі үшін күресін ашық ... ... Әрі ол ... батырлықты жырлайтын. Міне, осыларды және сол мезгілдегі
қоғамдық ұғым мен тыңдаушылардың түсінік-пайымын, ... ... ... жырды тудырған авторлар, екі жастың бір-біріне ... ... ашық ... ... үшін қазақтың ежеқабыл салтын жырға енгізген.
Сөйтіп, Қозы мен Баян өз ... ... ... жүрген жоқ, олар екі
әкелерінің антын орындау үшін алысып жүрген адамдар болып көрсетілген” ... ... де ... осы. 
Ы.Дүйсенбаевтың келесі арнайы тоқталғаны И.Березиннің ... (1876 ж.) ... ... ... ... – Баян ... тағы бір нұсқасы. Мұның жариялануы кешірек болғанмен, қағаз бетіне
түсуі едәуір ерте деп есептеледі. ... ... ... ... аталған
нұсқаның 1841 жылы жазылып алынған А.Фролов вариантымен көп жағдайда бірдей
болып ... ... ... жолма-жол қайталап, дәлме-дәл ... деп ... ... ол ... пікірін негізге ала отырып,
И.Березиннің ұзақ жылдар Н.Костылецкиймен байланыс жасап келгенін, ... ... да өз ... ... ... үзілмегенін айтып, Шоқан
ел ішінен жазып алатын нұсқаның ... ... ... көрген
вариантпен бірлігі бар деген жорамал жасайды да, екі нұсқадағы ... ... ... түсіп отыратынын дәлел ретінде айтады. Осы
ерекшелік туралы ... ... ... ... тілмашы болып тұрған
кезінде 1841 жылы ... ... ... ... нұсқа жоғарыда Шоқан келтірген
шумақпен басталады. ... ... ... бұл ... ... ... варианттан көшірілген болу керек. Ендеше, Жанақ ... осы ... ... ... бір ... шығады. Себебі,
Фролов пен Березин варианттарының арасында оншалық айырма жоқ, көп ... ... ... ... ... ... [41, 57 ... жоғарыда айтқанымыздай, Ы.Дүйсенбаевтың  шығыстанушы Березин
жариялаған ... ... ... ... ойы соңғы жылдары қайта қаралды.
Солай бола тұрса да мына бір жәйтті де ескеру ... ... ... де ... ... сол ... ... тіреледі, ендеше ол да Шоқан
жазып алған жырдың ел арасына тараған  тағы бір ... ... ... ... ... ... деген төрт жол Фролов нұсқасының да басында
тұр және ... ... мен ... бастырған текстің өте жақындығы,-
осының бәрі  аталған үш варианттың бір түпнұсқаға, яғни бір ... ... ... деп ... ... ... ... Ысқақ Тәкімұлы үлкен
мән беріп, жырдың негізгі желісін тарқата әңгімелейді де екі ... ... өз ... ... үшін ... күресі екі нұсқаның да
мазмұнына арқау болғанын, сол ... ... ... апатқа ұшырамауы
мүмкін емес еді деген ойын ... ... ... кейін табылған үлгілермен салыстырғанда,
оның өзіне тән кейбір ... бары ... ... ... да ... ... тәсілі басымырақ болып отырады. ... ... ... он бір ... ... ... суреттелгенде, мұнда
батырлар жырында жиі кездесетін ертегілік элементтер мен мифологиялық
әсірелеулер жоқ десе де ... Осы сөз ... ... ... тек бір
көріністе ғана ертегілік сарын бар екенін айтуға болар еді. Осы ... ат ... ... ерекшелікті атай аламыз. Ол қолындағы жүгенін
сылдыратқанда, "жаман" бір тай оған ... ... Сол ... ... ол ... ... атқа айналады да “Қозыкүрең” деген атқа ие болып,
Тайбұрыл секілді адамша сөйлейтін болады. ... тыс Қозы ... ... бір ... 14 күн, 14 түн ... батыр болып,
астына арымас ат мініп, ... азық ... ... ... ... ... Ал, ... жағымды, жағымсыз бейнелердің іс-әрекет, ... өзге ... ... ... болып келеді.
Ы.Дүйсенбаевтың ендігі бір сөз ететін нұсқасы – 1860 жылы И.Ильминский
жазып алып жариялаған жыр. Бұл ... 1878, 1890, 1894, 1899, 1909 ... ... араб ... басылып жарық көрді. Мұның көлемі 944 жол,
мазмұны “Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... ... кете
қоймайды. Екі өзгешелік бар: бірі – баласын жібермеу үшін Қозының анасы
үйге бір сұлу қызды ... ... ... – Қозы ... далаға
қонғанда, әкесі түсіне кіріп, “Саған ... ... ... ана ... баланың жолы болмайды” -деп, үйіне оралуға кеңес береді. Зерттеуші
бұл жазба туралы былай дейді: “Бұл нұсқаның жалпы ... ... ... ... ... ... көптеген эпизодтары дәлме-дәл
түсіп, бірін-бірі қайталайды. Бұл ... тағы бір ... ... ол
революциядан бұрын бірнеше рет жарық көріп, ел арасына молынан ... ... оның ... ... де өте ... ... ұғым ... қайта
керісінше, текстің толық ... ... олақ ... тіл жұтаңдығы секілді кемістіктері анық сезіліп тұр” [41, 57
б.]. Сонымен қатар ... бұл ... ... ... ... ... кең
таралуы мен шығарма желісінің дұрыс сақталуы да оның құндылығын ... ... ... мен ... ... ... ... үлесіне зерттеуші зор мән беріп, осыған орай ... ... ақын ... ... ... келтіреді. Мұндай өзгерулердің халық
әдебиетінде  жиі кездесетін ... ... ... атай ... ... ақындардың жырдың халықтық негізін мүлдем өзгертіп, өз заманының
тілек, талабына сай келтіруге ұмтылған деген ой  ... ... әр ... істейді, бірақ жырдың мазмұнын өзгертпейді. Ысқақ Тәкімұлы “жырдың
халықтық негізін мүлдем өзгертеді” – дегені таптық ... ... ... ... Шөже ... ... ... Көрпеш – Баян Сұлу”
жырының ... ... бар ... айта ... ... ... дерлік айырмасы жоқ екенін атап көрсетеді. Бұл тұста зерттеуші
Р.Ш.Әбдірахимов (1877 ж.), ... ... ... ... ... (1909 ж.) пен ... көрсетілмеген тағы бір қолжазбаның
(1864 ж.) бар екенін ескертеді де, ... үш ... атап ... кісі мен Р.Әбдірахимов, М.Көпеев жазып алған нұсқалардың ... ... ... ... ... ... секторындағы
И.Березин архивінде сақтаулы деп, оларға қысқаша сипаттама береді.
Зерттеуші 1864 ... ... ... ... ... толық, тілі
де таза екендігіне назар аударып, жырдың бірінші бетінде араб әрпімен “Қозы
Көрпеш – Баян Сұлу” ... ... ... деп, төменіректегі сол жақ
бұрышында “И.Березин” деп ... де ... ... ... ... өзге ... оның онша ... кетпейтінін баса айтып, бейнелерді
сипаттау мен сюжет құру ерекшелігі ... ... ... ... ... бар ... ажыратады.
Зерттеуші, ең алдымен, Шөже мен Жанақ нұсқаларының бастапқы арналары
бірдей болғанмен, Шөже вариантында біршама өзгеріс бар ... ... ең ... ... бар оқиға тағдырдың ісі, Алланың бұйрығымен болатын
іс тұрғысында жариялауы – ... Ал, ... ... пәлендей
дерлік айырмашылық жоқ, тек Баянның ... ... бен ... ... ... ... ашылып, тереңдей түскен. Қозының анасы
баласының ... ... ... ... ... ... ... шешесі
олай емес, ол Қарабайдың ауа көшуіне бірден қарсы тұрып қана қоймай, іздеп
келген ... ... ... алып, сүйіскен екі жасты қосуға да ықылас
танытады. Бұл сипат Шөже нұсқасының Жанақ ... ... ... ... ... қонымды жаңалықты аңғартса керек.
Шөже нұсқасындағы кейіпкерлерде оншалық өзгеріс жоқ, сол  ... ... Қозы мен ... ... ... жаңа ... бірі – Айбас. Бұл
тұлға бұрынғы үлгілерде де бар, алайда Шөжедегі Айбас мүлдем өзгеше, ... мол, ... әділ де ... ... ... ата ... ... Баянға Қозы жайын айтып, екеуінің сүйіспендігінің оянуына
себеп болған сол ... ... ... да ... келгенін істеп,
адалдық танытады. Ал, басты кейіпкерлер Қозы мен Баянның ... ... ... ... да ... ... Алайда, бұлардың бір-біріне деген
алғашқы ынтықтығы сырттай ғана болса, Қозы мен Баян бір-бірін көрген ... ... ... ... қорғайды, бір кездегі көне салтқа енді ... ... Сол қиын ... ... де ... ... ... Шөже нұсқасындағы Қодар бейнесін  талдауы да өзіндік мәнге
ие. Ол Жанақ вариантындағыдай қалмақ емес, Шақшақ ... ... ... мырзасы болып сипатталады. Баянның Қодарды жек көруінің екі себебі
бар: ... өз ... ... ... екіншісі - Қодардың өзге ... ... Баян ... ... жоқ, ... жан, тек бар өкпесін қыз
әкесі Сарыбайға ... ғана ... ... ... ... түбінде
ұйықтап жатқан Қозыны қапыда опасыздық жасап өлтіруімен аяқталады.
Аталған жырда да, Жанақ жырындағыдай, ... ... ... сөз ... ... ат ... арда күрең Алланың
әмірімен бесті атқа айналады. Дәл осындай бір жылдық ... бір ... ... ... да сол ... мәнге ие. Ал, осындай бір
керемет құпиялы көрініс Баянның ... мен ... ... ... Қозы да
мұндай қасиеттен құралақан емес, ол ауа райын өзгертіп, боран шақыра ... ... ... бұл ... ... тұстары ертегілік сарыннан ада
еместігіне көз ... ... ... ерулікке шақырғандағы тастан салынған
қалаларды сипаттауы мен самаурыннан шәй бергенін де қоса ... ... ... ислам дінінің әсер-ықпалы басымырақ көрінеді, құдай мен
оның періштелерінің, Баба ... ... ... әр істе араласуы да соны
аңғартады. Осы ... Қозы мен ... ... ... ... да, ... бір жыл екеуінің өмір сүруі де жыршы тарапынан қосылған толықтырулар
болса керек. Қос ... ... жайы ... ... ... ... сарын деуге негіз бар. Тағы бір елеуге
тұрарлық мәселе: Баян сұлу ... ... ... хат ... өз ... ... Қодар мен тоқсан құлдың жасағалы жүрген ... да ... ... ... ... мәселе ретінде
қарастырады.
Зерттеуші осы ерекшеліктерді әңгімелей отырып, жырдың бұлайша аяқталуы
оның ... ... ... ... ... ... келмейтіндігіне көңіл
аударады. Ең соңында Ы.Дүйсенбаев осы ... ... ... ...... жыры ... жадында сақталып, өзінің негізгі нысанасын, мән-мазмұнын
жоймаған. Ал, Шөже есіміне ... ... ... бұл ең ... ... ... бірі екенінде күмән жоқ. Онда қазақ ... ... сан ... ... айқын бейнеленген” [41, 72 б.] – ... ... ... – Баян Сұлу” жырының бір нұсқасын В.Радлов өзінің түрік
тілдес тайпалардың халық ауыз әдебиетіне арналған ... ... ... ... қарастырған зерттеуші одан кейінгі басқа
нұсқаларда  қосымша өзгерістерді мол ... ... ... ... Қозы мен Баян ең ... бір-біріне қосылып мұрат-мақсаттарына
жетеді. Мұнда басты ... ... өз ара ... ... Ондағы Қодар бейнесі тек қара күш иесі, Сарыбайдың қолшоқпары
ретінде ғана ... Осы ... ... ... Баян сұлуға деген
сезімі де тұрақсыз екені көрсетіледі. Мәселен Манап хан  ... ... ... өз қызын ұсынғанда, ол бұған оп-оңай келісе салады.
Ы.Дүйсенбаев осы В.Радлов нұсқасын талдау барысында орыс ... ... ... ... ... бұл екі ... айырмашылық
белгілерін шендестіре ашып әңгімелейді. ... ... ... халықтық
сипаты басымырақ дейді де, ол сондағы қалың малға қарсылық пен қызды өз
сүйгеніне ... ... ру ... шығарып, бай мен кедей арасындағы
күреске құру секілді мәселелерді көтергеніне мән бере қарайды.
Ы.Дүйсенбаев ... ... ... ... ... ақын ... де көптеген ұқсастығын, олардың басты желісі де, кейіпкерлер
бейнесі де негізінен бірдей ... ... Тек ... ... ... барын бөліп атайды. Мәселен, В.Радлов нұсқасында Көсемсары
мен Тазша баланың орнына  Манап хан, Жаңыл, ... ... ... ... жоқ ... ... атап ... Ондағы Қодар бейнесінде де өзара
ұқсастық бар. Ол тек сансыз көп малды шөлден құтқарып, тек ... ... жан ... ... ... нұсқада да халық өмірінің көріністері мен қалыпты салт-сана, әдет-
ғұрып орынды берілген. Айталық, бұл тұста әке малын ... ... ... оған бұқа, қошқар, бура сойып, құрмет көрсетеді. Сондай-ақ ... ... ... бар ... ... Қозы жылқысын іздеп
шыққанда, аяғына темір етік киіп, қолына темір таяқ ұстап аттанады. ... ... ... ... мен ... ... да ... тұлпар
бейнесінде суреттеледі.
Зерттеуші мұндағы Қозы бейнесінің даралану ерекшеліктеріне де мән бере
қарайды. Қозы ақжүрек, адал жанды адам ... ... ол ... ... сүйеді. “Баянды іздеп қайтесің, осы төңіректен бір ... ... ... ... ... ... Сүйгенін іздеуге алыс сапарға
аттанып, Баянды көргеннен кейін, оған деген сүйіспеншілігі арта түседі. ... Қозы өзін ... ... ... жәйт деп ... ... деп түсінеді. Баянның жастай атастырылғанын өзге нұсқаларда ... ... ... ... ... ... ... естіп білсе,
В.Радлов жариялауында Айбаспен бірге келген Ысты жеткізеді.
Аталған нұсқада зерттеуші қара сөзбен ... екі ... ... ... да, ... ... барысына орай мынадай жәйтті бөліп
көрсетеді. Тазша кейпінде жүрген ... кім ... ... соң, ... ... өлтірмекші болады, алайда мұны сезген ол ... ... ... ... ... ... өзін ... деп жариялаған  ақ
шалмалы біреу ... ... ... Қозы мен екеуі түнде ұйықтап жатқанда,
Қодар бұлардың үстінен түсіп, Қозы екен деп ... ... ... ... ... жырдың бұлайша бітуі сюжеттің аяқталуы мен дамуына сәйкес
келмейтінін айтып, ... тірі қалу ... ... ... кірген қоспа
болса керек деген пікір ұсынады. Сөйтіп, осындағы аруақтың оқиғаға осылайша
араласуы жырдың қайғылы аяқталуына  кереғар әрекет ... ой ... ... ... осы сөз ... отырған нұсқаның көптеген қайшылықтарымен
қатар, кейін ... ... да бар деп ... ... көрсетіп
берген. Бірақ соған қармастан жырдың бұл нұсқасы да махаббаты ... ... екі ... дәріптейтін елеулі туынды деп бағалайды.
Ы.Дүйсенбаевтың айрықша тоқталып, жан-жақты талдаған тағы  бір “Қозы
Көрпеш – Баян Сұлудың” ... де ... ... - ... 1936 ... ... Бұл ... 1939 жылы жарық көрген “Батырлар жыры”
жинағының 1-томында енгізілген. Сол ... ... ... ... жұртшылыққа
кеңінен белгілі, Бейсембай жыршының аузынан ұғып алып, ... ақын ... осы ... “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жырына байланысты басқа
нұсқалардан ... ... ... жаңадан қосылған толықтырулар
туралы М.Әуезов “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” атты зерттеуінде: ... ... ... ... ... ... аты ... Бұлар Қарабай
мен Сарыбайдың көшіп келген елі Балталы деп ... ... ... ... ... жұрты да Балталы болып шығады. Жер-су, ... ... ... ... ... алады. Мәселен: Семей, Лепсі, Ұржар дейтін
сөздер беріде шыққан ұғымдар. Қозы Көрпешті мұратына жеткізіп қою айтушының
тілегінен туған өзгеріс ... ... біз ... нұсқасының бұл жерінің
бәрі де болған өзгеріс дейміз. Жырдың ең ... ... жері оның ... ... ... тиіс” [48, Б.237-238], - деп түп-нұсқаға енген
біршама өзгерістерді атап көрсетіп,бұлардың жыр ... ... ... ... ... та ұлы жазушы-ғалымының осы пікірін
негізге алып, бұл тұжырымның ойға ... ... ... сол жырдан
үзінділерді мысал ету арқылы көз ... Тал ... ... өзі ... Мінеки, оны айтатын келді жерім.
                             Қыпша бел, алма мойын, сұлу Баян
                             Сипаты жаннан асқан ол бір ... Тал ... міні жоқ, ... ... ... ұзындығы тізін басты.
                             Гүл төгілер аузынан меруерт тісті,
                             Ондай жан дүниеде жаралмас-ты.
                             Аппақ ... ... ... ... ... ... басыңды берсең-дағы аз.    
                             Сыртынан күлімсіреп сөйлесе де,
                             ... хош ... ... ... …Қас асыл бойы жетті, алтын кірпік,
                             Шақырып Қодар келсе ... Қара ... қан ... ... ... ... ... үркіп [41, Б.76-
77] -
деген үзінді ... ... ... ... тән ... теңеулер мен
суреттеу тәсілдерінің ұлы Абайдың “Айттым сәлем, ... ... ... кең ... ... ұқсастық-белгілерді атап көрсетеді.
Зерттеуші сонымен қатар осы ... ... ... ... мен ішкі жан
дүниесін сипаттаудағы шеберлікке зер салып бағалауы да ұтымды шыққан деуге
болады. Дегенмен, ... ... ... ... бар: Қозы ... ... ... қазасы атымен жоқ, екі жас қосылып, мұрат-
мақсаттарына ... ... мұны ... ... даму барысындағы қайшылық
деуге болатынын ескерте отырса да, ... ... ... талабына сай тууы
да мүмкін деп, оны жат ... ... ... бұл ... ең баста
Жанақ ақын жырласа да, кейінгі ... мен Абай ... ... ... алуан өзгерістар жасағанына назар аударады. Шоқан Уәлиханов жазып алған
үлгі мен Жанаққа ... ... өзге де ... өлең ... ... ... ... Сондай-ақ жырдың географиясы едәуір
жаңартылып, қосалқы персонаждармен толықтырылуынан тыс, ... ... тың ... ... ... Осы ... ... ақын келтірер сөздің түрін,
                             Оған да заман өткен бір ықылым! [41, 78
б.]
дегенде де ... бір мән ... ... ... ... айтады.
Екінші жаңалығы: бұл жолы да жыр Қарабай мен Сарыбайдың аң аулап жүріп
достасуынан басталғанмен, олардың кім ... ... тыс, әр ... ... ... де ... ... Қарабай рақымсыз, дүниеқоңыз
жан болып суреттелсе, Сарыбай жомарт, ақ көңіл, қайырымды, ізгі жан ... Буаз ... ... ... ... да, өкпе ... ... қимай маралды атып құлатады, ақ көңіл жан киелі аңды атып, ... ... оған ... ... ... Әуелі біз ... ... ... ... осы ... ақыр ... ... бір маралды атып бер деп,
                             Мұнша қатты сөз айттың маған жаман.
                             Жүзімді көремісің, көрмеймісің,
                             Сөзіме еремісің, ермеймісің…
                             Ант айтып, ақыреттік құда ... Қыз ... ... бермеймісің?- деп
[41, 78 б.], оның екі жүзді, опасыздығын ... ... ... ... ... ... ... бермеймін” деп үдере көшіп басқа елге
қоныс аударады. Жырдың бұдан былайғы дамуы (Қозының өлімі мен ... ... кек ... ... ... т.б.) біркелкі тартылса
да, бұл жырдың кіріспесінде көптеген жаңа байлам, ... ... ... ... ... ... тазша баланың Сарыбайдың өлімін
әйеліне естіртуі, Тайлақ бидің қамқорлығы, т.б ... ... ... ... ... ... ... Тайлақ бидің баласы Танас
бастаған он екі жігітті дүрелеп, үйінен қуып ... ... соң ... ... Баян ... ... айтпауға, жұртқа да ... ... ... тағы бір ... ... алған Ай, Таңсық атты қыздарының ел көшердегі туған
жерді қимай қоштасқан толғауы жырдағы ең бір ... әрі ... ... ... Балталы, Бағаналы ел, аман бол,
                             Бақалы, балдырғанды көл, аман бол.
                             Кірім жуып, кіндігім кескен жерім,
                             Ойнап-күліп ер ... жер, аман ... ... енді аман бол ... ... Аман бол ... ағаш аққан селі.    
                             Теруші ем еріккенде ермек ... Екпе ... алма ағаш ... ... тау ... сала, аман бол,
                             Халайық, қалған елдің шалы, аман ... ... ... атаң сенен қашты, –
                             Жөргекте Қозы Көрпеш, ... аман ... Ұзын ... жота мен ... аман бол! ... ... Бұл қимастықты білдіретін әсем жолдардан қыздардың ел мен ... ... асыл ... қатар Қарабай секілді қара ниет қатал әкеге
деген қарсылық айқын аңғарылады. ... ... ... ... жыршы Тайлақ
би, Көсемсары, Сасан би ... ... ... ... кісілердің
бейнелерін жасауда да тапқырлық танытады. Алайда, зерттеуші бұларды кейінгі
таптық талап ... ... ... қалған сарқыншақ, қайшылық деп
біледі. Мұндай қарама-қайшылықты Қодар бейнесіне де тән деп ... ... ... шөліркетпей аман алып қалуын ерлік деп ұғу орнына, ... ... ... осы ... еңбегін әжуа ету талабы бар деген
сыңай танытады. Мәселе, малды аман алып шығуда ғана ... оның ... ... ... ... Алайда Қодар мен Қозы арасындағы
текетірес бұл жырда ... ашық ... ... ... ... пен жоңғар арасындағы жаугершілік оқиғасының түсіп қалуы да
себеп болған сияқты. Осыдан барып жыр ... ... ... ... аруақ шалды, бірде Көсемсарыны өлтіреді.
М.Әуезов жариялаған жыр, негізінен, он бір буынды қара өлең үлгісінде
айтылса да, кейбір ... ... ... жырлар 7-8 буынды, еркін
ұйқасты болып құрылады. Сондай-ақ айтыс, ... ... ... ... де орнымен әрі тиімді пайдаланылған. Осыған орай
зерттеуші ... ... ... ... табиғат көріністерін
бейнелеуде жырдың  бұл ... ... ... ... ... да ... ... бір нұсқасы Томскі қаласындағы архивтен табылды, мұның
көшірмесін ... ... ... Ол кісі ... ... ... сыртында жазылған “А.К.” деген әріптеріне қарап, ... ... ... ... ... қорытынды жасайды, осыдан
барып Ә.Марғұлан “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырын ұлы Абай ... ... ... ... Бұл пікірді Ы.Дүйсенбаев жаңсақ, оймен, долбарлау
дей отырып, сол нұсқаның 1936 жылы ... ... ... ... ... ... ... мен жеке жолдары да дәл түсіп отыратынын
айтады. Тек ... ... ғана ... ақ ... ... берген ақыл-
кеңесі бойынша Қозы ең ақырында Аякөзді қоныс еткен елге хан болады да, он
үш жасар баласы Күліп Сарыбай ... ... ... Ал, Қожа мен ... сол
елде қалып, бірі Ай қызға, екіншісі Таңсыққа үйленіп тұрмыс құрады. ... ... ... мен ... өз ... ... ... Өзі де отыз бес
жаста ажал жетіп өледі де, Баян оның басына күмбез ... Бір ... Баян ... ... құшақтаған күйде жан тапсырады.
Осы тұста мына бір жағдайға көңіл ... ... ... ... ... ... Көрпештің” нұсқасы 1972 жылы “Казахский фольклор в
собрании Г.Н.Потанина” атты жинақта үзінді түрінде ... ... [49, ... Бұл ... ... ... ... кітапханасынан табылған.
Өкінішке қарай Ысқақ Тәкімұлы 1973 жылы шыққан монографиясында бұл ... Сол ... ... бұл ... туралы нақты пікір айта алмаған.
Тек қана ол кісі Ә.Марғұланның Омбы қаласынан табылды деген “Қозы Көрпеш ... ... ... жырды Абай жазған деген пікіріне жалпылама ... ... ... айтуынша, қолжазба табылған пакеттің сыртындағы А.К.
деген жазу Абай Құнанбайұлы. Осы оймен ... 1976 жылы ... ... – Абай ... Ол бұлай деп жазады:
“Абай бұл жырды 1884 жылы жазып алып, оны өзінше “Қозы Көрпеш – Баян
қыз” деп ... ... ... Г.Н.Потанинге жіберді. Онымен  бірге ерте
кезде жазған қысқа поэма “Жаңа закон” жырын қоса ... ... ... Семипалатинского уезда Чингизской волости А.К. [50].
Біздің байқауымызша, екі ... ... бар. ... Ысқақ
Тәкімұлы “Қозы Көрпеш – Баян қыз” жырын ... Омбы ... ... ... қайдан тапқанын айтпайды. Ал, Потанин жинағын шығарушылар
оны Томскіден тапқан. Екіншіден, бұл ... Абай ... ... пікір әлі де
дәләлді зерттеуді қажет етеді. Себебі 2002 жылы жарыққа шыққан “Қозы ... Баян ... атты 8 ... ... ... ... ... берілген
қысқаша түсінікте былай деп жазылған: “Алайда бұл нұсқаны Абай жырлады деу
ағаттық болар. Біздіңше, бұл нұсқаны да Жанақ ақын ... ... ... ... жекелеген сөздер мен жолдар өзгеріп, ішінара шумақтардың
орны ауысып, түсіп қалып немесе артық ... ... ... Бұл ... ... ... нұсқасына жақын болуы содан. Оның ... ... Абай ... ... (Ақылбайдың) ептеп түзетулер жасаған болуы
да мүмкін. Томск архивінде сақталған ... ...... ... [34, 685 ... ... Көрпеш – Баян Сұлу” жырының өзіміздегі сан түрлі
нұсқаларының (16 нұсқа) ... алты ... ... ... бұлардың өзге ... ... ... жан-жақты ашып талдаған. Мұнымен қатар ол осы жырдың орыс
тіліне аударылу тәжірибесін де сөз етіп ... ... бәрі ... мазмұны мен жалпы желісін көп жағдайда қара сөзбен әңгімелегені
болмаса, өлең түрінде ... ... ... атап ... ... газет, журналдар мен жинақтарда орыс тілінде жариялаған
Н.А.Абрамов, Н.Н.Пантусов, ... ... ... ... еңбектерін сөз ете отырып, орыс тілінде өлең ... екі ... да ... ... ... ішінен “Сказка Козы
Корпеш” деп аталып, аудармадан гөрі төл ... ... ... ... ... оның ... ... да баға береді. Екіншісінің ... Бұны да ... гөрі тың ... ... ... ... өз ... бұған қосқан жаңалықтары да аз емес. Бұл шығарма екі
бөлімнен тұрады. ... ... мен ... ... автор өз
қаһармандарының қайғылы өмірі мен ... ... ... құл туралы толғау-
жыр береді. Ақын дала ... ... ... ... Как ... вы, о ... С ... синим небом,
                             С островерхими горами,
                             Где озера ясной дали,
                             Где ковыль – ... ... ... То раздолье, то пустыня,
                             То пески, то гладь, то травы…
                             Без конца простор, без грани,
                             Как прекрасны, о степи,
                              Дар ... ... ... [41, 85 с.]
Тревитин вариантында өзге де тың шешімдер бар. Мәселен, мұнда Қарабай
пен Сарыбай тек аң аулау кезінде табысқан ... ... одан ... да бір-
бірін жақсы білетін достас адамдар. Жырдағы қайғылы оқиғаларға Қарабай ... ғана ... ... бұл ... мен ... ісі, оған ... тұрмай,
көну қажет, деген ой ұсынылады. Ал, жырдың екінші бөліміндегі “Қозы Көрпеш,
махаббат туралы жыр, ... ... ... жыр, кек алу ... ас беру ... ... ... туралы жыр” деп аталатын тараулар басты кейіпкерлердің
асқақ ... ... ... Бұл ... бөлімдерде бұрынғы белгілі
арна бұзылмай, жүйелі түрде өз жалғасын ... ... Баян ... ... ... жол-жөнекей мыстан кемпірдің құрған
торынан сытылып шығып, ... от ... ... бір қарт адамға жолығады,
ол қыз әкесінің Әпсебай атты ағасы болып шығады. Ол Баян аулына тез ... ... Қозы ... Тазша кейпіне түсіп, Баянның аулына келеді. Бірде
ол Баянға барлық сырын ашып ... ... ... ... Мұны
білген Қодардың қызғанышы артып, екеуі жекпе-жекте күш сынасады. ... ... ... ... одан ... ... да, ... ол Қозыны
өлтіруге бел байлайды, ақыры қапысын тауып, Қозының ... ... ... ... Баян ... кек қайырып, айламен Қодарды өлтіріп, өзі де
Қозының жанынан орын алып қаза ... өз ... ... ... – Баян ... ... ... ертедегі өмірін, тұрмыс-тіршілігін, салт-санасын суреттейтін шын
мәніндегі халықтық шығарма деген қорытындыға келеді. Сонымен ... ... ... ... ... ... туған қосындылар бар деп те
санайды. ... ... ол ... үлгілерді кейінгі қосындылардан
арылтып, халықтық сипатын ғылыми талдап, ел игілігіне ... ... ... ... ... бұл ... ХХ ғасырдағы идеологияға сай айтылған ... ... ... Таза ... ... шығармасын еш өзгертусіз,
бір-біріне қоспай, әр ... сол ... ... ... ... Сұлу” жырының жанрлық белгілеріне келгенде, ... ... ... ... ... ... ... өмірі сипатталатынына
орай сол тұстағы “ғашықтық жырлар” деген атау бұл ... сай емес ... ... Бұл ... жырларды өзінің табиғи сипат белгілеріне қарай
“лиро-эпикалық жырлар” деп атаудың орындылығын  ... өз ... ... ... алып ... ... орыс ... әлеуметтік-
тұрмыстық эпостың сипаттамаларын үлгі ретінде ұсынады. Рас, қазір бұл ... ... деп, ... ... жырлар” деп  аталады. Бұл лиро-
эпикалық жырлардың туып, жеке жанр ... ... қай ... елеулі
үлес қосқанына орай өз пікірін жинақтай келе, зерттеуші ... ... ...... тым ... ... тереңінде жатыр біздің ойымызша, бұлар
ертегімен ... ... ... тұжырым ұсынып, өлең түріндегі (жартылай
өлең, жартылай қара сөз) жырларды өзге ел нұсқаларымен салстырғанда, ... ... ... туғанын айтады. Ал, қазақтарда өлеңдік және
ертегілік  нұсқалардың қатар өмір сүруі  олардың бір-біріне еткен ... ... ... ой түйеді [51].
Ы.Дүйсенбаев аталған жырдың туған мерзімі мен шығу тегін, жанрлық
белгілерін сипаттағанда, бұлардың туу мерзімін ... ... ... сөз болып отырған жырдың мейлінше көне замандарда туғанын айтса да, оның
дәуір талабына орай көп ... ... ... ... атап ... осы ... ... жырларының қай мезгілде пайда болғанын
кесіп айту өте ... ... олар ... ... ... ... және басқа
да жөнді дерек сақталмаған, тек ... ... ... ... ... ... бұл ... көпшілігі көне заманда туып тарала бастады
десек те, халық арасына жайылған аңызға ... сол ... ... ... өмір ... ... ... ел
аралап айтып жүргені, өңдеп жөндегені мәлім. Қалайда олардың туып, дамып,
сан түрлі өзгерістен өтіп, ... ... ... ... ... замандар
бастан кешірген болу керек”,- дейді [41, 9 б.].
Бұл жерде зерттеуші “Қозы ... ... ... ... ... ... 1. Шығуы мен  таралуы. 2. Өзгеруі және бізге жеткен күйі.
3. ... ... 4. ... ... сөз ете ... ... ... пайда болуы мен қалыптасу  жолдарын да айтады. Осы орайда ол жыр
ең алғаш ертегі, аңыз түрінде ... ... бұл ... ... жылдардағы зерттеулерде қолдау тапқанын
көреміз. Жырдың әуел бастағы сюжеті аңызға, одан ертегіге, кейін ... ... ... пен ... да ... ... ... түпкі сюжеттің қай мезгілде пайда болғанын  анықтауға да
күш ... ... ... ... күмбез бен жыр мазмұнын  негізге
ала отырып,түпкі сюжет өте ертеде, біздің заманымыздан бұрын,шамамен ІІ-ІІІ
ғасырларда  ... ... ... ... Ал ... ... ... алғашқы сюжет Түркі қағанаты заманында туды ... ... ... ... ... ... зерттеулерге қарағанда екінші пікір
шындыққа жақын тәрізді.
Осы орайда Ы.Дүйсенбаев ойының екінші ерекшелігі: қазақта бұл жырдың
ертегілік те, ... те ... ... ... және ... фантастикалық
сипаттан таза болуы дегені. Зерттеушілердің көбі ертегілік нұсқаға
айтарлықтай ... ... ... ... түр ... Көрпеш-Баян
Сұлу” жырының эпостан бұрынғы ... ... ... ... екі нұсқада да фантастика мүлде жоқ ... ... ... өйткені Шөженің, И.Березин нұсқаларында ғажайыптық белгілер
бар. Мәселен, бұл ... ... ... бірде бура, біресе бөрі ... ... ... ниетін айтсақ та жеткілікті.
Сонымен қатар автор әлеуметтік-тұрмыстық эпостардың туып, қалыптасуына
халық поэзиясындағы эпикалық жырлармен ... ... ... да ... мол болғанын дұрыс байқаған. Бұған “Қозы Көрпеш-
Баян Сұлу” жырының ... де, қара ... де ... ... ... Лиро-эпостардың айтушысы мен тыңдаушысына өзінің ... ... ... Бұл ... белгілі фольклортанушы С.Қасқабасов
мынадай пікір ұсынады: “Фольклорлық шығармадағы қазіргі шақ пен ... жігі ... мен ... үшін ... ... ерте ... үшін ... сол оқиғаның қаншалықты маңызды екенінде. Олай болса,
фольклорлық жанрларда уақыт әр түрлі ... ... ... ... жырда, батырлық, қиял-ғажайып ертегілер мен хикаяттарда) ... ... бола ... да, тұйықталып (“закрытое в себе” деп ... ... ... ... ... [52, 32 б.] – ... Бұл
пікірді “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жыры туралы айтуға да болады, бұған оның
халық жүрегінде сақталып  өзгерістермен ... да ... ... ... айқын дәлел.
Ы.Дүйсенбаев  лиро-эпикалық  шығармаларды, атап айтсақ, ең алдымен,
“Қозы ... ... ... сөз ... ... ... ... отырады. Сөйтіп, осы эпостың біздегі нұсқаларын,ең
алдымен, өз ара салыстыру ... ... ... мен ... ... ... ол  ... нұсқаларын әңгіме еткенде, ... ... ... ... не ... болғанына зер
салып,олардың алғашқы негізінің бірлігіне назар аударады.  Осыған орай ... ... ... ... ... өміріне тікелей қатысы бар
екенін, одан солардың тұрмыс-салты, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқының өмірі мен тұрмыс-салты да
бейнеленгенін анықтайды.
Башқұрттың “Куз Курпячі” мен ... ... ... Сұлу” жырының
шыққан түп негізі бір десек те, бұл екі туындының мазмұн  жағынан да, түр-
сипатында да зор ... бар. Оның ... ... ... нұсқасы
түгелге жақын қарасөзден тұрады да, онда ертегінің сарыны басымырақ келеді.
Екіншісі – бұл шығармадағы ... ... ... ... - Ы.Д.) ... ... ... жіктелу, даралану жоқ, олардың қарым-қатынасы
мен әрекетінде даму тым үстірт беріліп, жөнді өрістей алмай қалған” [41, 42
б.] – деп, ... ... ... ... мен ... аша ... өзіміздегі нұсқалардың (сөз “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” 
нұсқалары жайында – М.Қ.) саны мен ... ... ... ... ... ... 16 нұсқадан (кейде жиырмаға жететінін) тұрады деп
саналып ... ... да, ал, ... 5-6 ... ... деп
тұжырымдайды. Ы.Дүйсенбаевтың бұлай 5-6 нұсқа ғана деуінің себебі мынада:
1950-60 жылдары бүкіл кеңес ... ... ... ... бар. ... саны аз, онда бір ... ... варианты
болады деп есептеген. Мәселен, “Қозы Көрпеш” жырының башқұрт, татар, алтай,
қазақ версиялары бар, ал сол әр ... ... ... бірнеше варианты
бар деп саналған. Бұл тұжырым әлі де күшін жойған жоқ. ... ... ... ... ...  версиясында 33 вариант,
татар версиясында 28 ... бар ... ... мен ... ... ... ... біз, негізінен, бүгінгі үрдіске сай оларды,
“нұсқа” деп атадық. ... ... ол ... де ... өзі ... ... ... аңыз бен тарихқа қатысы,
олардың түр-мазмұны мен бірлігі, өзгеруі, өңделуі мен ... ... ... ... ... туындысына жақындай түсетін
ерекшеліктеріне мән береді. Осыған байланысты зерттеуші: ... ... ... ... ... ... ... толықтыру
арқасында едәуір өзгергенін, кейде фольклор үлгісінен гөрі жазба әдебиет
туындысына жақындап қалғанын байқаймыз” – дей ... сол ... ... ... әсер-ықпалы туралы: “Ал, өңдеу, өзгерудің де толып ... бар. ... ... ... басқа бір үлгілер әсерін тигізіп
барып жаңаратын болса, тағы бір ... оның өзі де ... бір ... ... ететін жағдайлар да ұшырасады. Қысқасы, бұл өте-мөте күрделі
құбылыс, оны тек дербес  деректермен, арнайы ... ғана ... [41, 47 б.] – деп ... Көрпеш-Баян Сұлу” жырына жазба әдебиеттің белгілі бір 
дәрежедегі әсерін ... ... ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев тіпті бұл айтылған ... тыс, ... ... ... тигізген әсер-ықпалын да жоққа шығармайды. Осы
мақсатқа орай ол ең көне ... ... ... (1834 ж.) ... ... (1841 ж.) өз ара салыстырып, бұлардың ұқсастықтары мен
қайталанбас ерекшеліктеріне кеңірек тоқталады. Осы нұсқаларға байланысты
М.Әуезов атап ... ... ... ... ... ... ... басқа Ы.Дүйсенбаев тағы екі зерттеушінің ... ... ... ... өтеді. Оның бірі – Фролов ... ... ... ... түрі ... [48, 223 ... ... нұсқасы (1876) мен ... ... ... атай отырып, бұлардың бір-бірін қайталайтынын да
ескертеді. Қалай болғанда да Фролов тексі ең көне ... ... ... ... ... жұрт ... көп орындалып, өңделіп ұштала ... көне ... ... ... да ... ұшырасып отырады. Осы тұста
мына бір мәселені ашып айтқан жөн. Ы.Дүйсенбаевтың ... ... ... ... ... ... С.Қасқабасов, М.Жолдасбеков)
“Шоқан нұсқасы” деп ... жүр. ... ... ... ... -
Астана: Фолиант, 2002). Олар Шоқанның Жанақ варианты мынандай төрт жолмен
басталады деген шумақтың Фролов тексінің ... бар ... және ... ... басында емес, мәтін ішінде кездесетінін анықтаған.
Демек, Ы.Дүйсенбаевтың Шоқан жазып алған жыр ... ... ... ... ... да ... “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жыры туралы өз ойын қорыта
келіп мынадай  тұжырым ... ... ... ... жырының қазақ
жағдайының өзінде әр түрлі ортада жасалып, заманы өткен ... ... ... ... ... Біз ... Көрпеш-Баян Сұлу” жырын қазақ
халқының  ертедегі өмірін, ... ... ... шын
мағынасында халықтық шығарма деген қорытынды ... ... ... осы ... ... ... кейінгі қосындылардан арылтып, таза
күйінде жеткізу болып ... – [41, 89 б.] деп ... Сөз жоқ, бұл ... ғылым үшін, жаңа буын жастар мен халық болашағы үшін аса ... ... ... даусыз. “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жыры өзінің осындай
халықтық, ... ... ... ... үлгі ... қала ... күмәнсіз. Мұндай таза, мөлдір махаббат иелері Қозы Көрпеш пен Баян ... да ел ... ... ... ... ... ... ғасырлардан
ғасырға жасай беретіні де ешбір күмән ... ... сөз ... отырған жырдың ең көркем, ең ұстамды алты
нұсқасын негізге ала отырып, сол ... ... ... ... ... ... ғылыми дәлдікпен терең ашып
талдаған. Сондағы басты ... мен ... ... ... ... олардың ішкі иірім, сезім-күйлеріне де мән бере қарап,
алуан нұсқалардағы образдарға ... ... мен ... ... Мұның
бәрі сол кездегі ғылыми талап-талғамға толығымен жауап бергенін де есте
тұту қажет.
1.2.2.3         ... ... ... ... ... Жібек” жырын арнайы сөз етіп талдаудан бұрын, сол
жырдың бүгінгі сақталған нұсқаларының аздығына назар аударып, бұлай ... ... ... мен ... ... ... қалғанынан деп ой
қорытады. Қолда бар екі ... ... ... ... ... ... әлденеше рет бастырып жариялаған Жүсіпбек қожа Шайхысламов екенін
айта келіп, соңғы варианттың ... ... ... зерттеуге
соны негіз етіп алады. Автор бұл ... ... ... ... Жібек” көне жыр емес, әрі кетсе ХVІІ ... ... яғни оның ... ... жаюына мүмкіндік болмай қалған. Екіншісі,
ел арасына ... мол ... бұл ... ... сақталмай, көпшілігі
біздің заманға келіп жетпеген” [41, 90 б.] – дейді. Осыған орай зерттеуші
Мұсабай жырау ... ... ... ... осы
күнге дейін мұның мәлімсіз болып  келгенін, тек кейінгі жылдары ғана Москва
қаласындағы тарихи музей архивінен ... ... ... 1887 жылы ... ... вариантының табылғанын айта келіп, соны Мұсабай жыраудікі
болса керек деген болжам ... Ол ... ... ... соңғы көп
нұсқалар туралы өз пікірін тағы бір ... ... ... ... халық ақыны Омар Шипин жас кезінде ... Әби ... ... алып ... ... ... ... жүріпті, бірақ ақын кейінірек
бұл жырды үзбей айтып жүрмегендіктен көп жерлерін ... ... ... ... ... ... үш ... үзіндіні келтіріп, соны
өзге нұсқалардың да ел ... ... ... ... ... ... Осы ... Ы.Дүйсенбаев Ғ.Мүсіреповпен бірге “Қыз Жібек” жырының
өзі білетін бір нұсқасында әмеңгерлік жолының ұшырасатыны жөнінде ... ... ел ... ... ... мазмұны өзгеше нұсқаның
болғанын ашып ... ... тыс ... ... ... ... тағы бір “Қыз Жібек” жырының  болғандығын, осы нұсқадан өзбектер
“Ипак қыз” дастанын аударғанын дәлелге келтіреді. Бұл ... ... ... (1953), ... ... (1954), ... ... Ержан Рахметовтың (1958), Рахмет ... (1959) ... ... мазмұны жағынан бұлардың бәрінің де жырдың әйгілі
нұсқаларын түгелдей қайталайтынына ... ... ... орай ... ... ... ең толығы, ең көркемі Жүсіпбек Қожа нұсқасына арнайы
тоқталуды жөн санайды.
Шынында да, бұл ... ... ... ... ... ... екені
ешбір дау туғызбаса керек. Бұл жыр жөнінде ең ... ... ... ... ең ... Зайсан уезінің (осы күнгі Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... шамасында Қазанда бастырған. Бірақ,
бұл нұсқа біздің қолымызда жоқ. Кейінгі басылған нұсқасында мынандай ... ... ... болып бұл “Жібек”.
Баспасына қарасам,
Бәрі шала сөзінің
Еңіреп,жылап жүр жүдеп.
Қисынсыз болған сөздері,
Жыламақ түгіл, күлмеймін -дейді.
Жырдың осы нұсқасы  1896, 1905, 1909, 1911 ... ... ... ... рет басылып шықты. 1925 жылы осы нұсқаны
қазақтың ауыз ... ... ... ... ... бастырады. Одан
кейін 1933 жылы Қызылордада, 1939 жылы Алматыда “Батырлар жыры” жинағына
қоса басылады “Жібек” әңгімесі шын ... ... ... дәл қай ... ... ... айту ... Мөлшермен айтқанда “Қыз Жібек” әңгімесі ХVІІ
ғасырда туғанға ұқсайды [53, 548 б.] - деп ... ... ... ... ... ... құптап қолдайды. Сөйтіп, екі зерттеуші
де ... ... мен ... ... сөз ... дәуір қоғам болмысы мен
сол кездегі рушылдық өмір ... ... ... ... етіп ... Жібек” жырының шығу мезгілін, біздің ойымызша, ХVІІ ғасыр деп
дәл шектеуге болмас. Бұл кезеңде туған деп, ... ... ... ... айтуға болар. Ал, сюжеттің түпкі негізі ХYІІ ғасырдан ерте кезде 
қалыптасуы мүмкін.
Эпостың екінші бөлігі - ... ... ... ... тап болуы
мен Сансызбайдың сансыз қолмен шайқасы - өте ерте замандағы ... ... ... ... ... ... болатын ерлік жырларына тән. Сол ежелгі
мотив пен сюжетті бертінгі уақытта  көркем жырға пайдалану –фольклорлық
дәстүрдің бір ... ... осы ... ... ... жырының
алғашқы сюжеттік  негізі ХІY-ХY ғасырларға баруы мүмкін,онда да көркем
түріндегісі. ... ... сұлу ... ... ... ... жолы-ХY
ғасырдағы  Еділ-Жайықтан бері қарай ... ... ... еске
түсіреді. Жайықтағы Жағалбайлы азаматының Ойылдан Сыр бойына дейін  мекен
еткен Алты ... ... ... Жәнібек пен Керей бастаған ұлы көштің ізі
сияқты.
Ы.Дүйсенбаев бұл жырды екі ... ... ... ... ... ... ... Жібек сұлудың хабарын саудагерден
сырттай естіп, әкесінің батасын алып, қасына жүз жігіт ертіп, жылқыдан ... ... қыз ... ... ... жата береді. Қыз көрсеткен ... ... ... 210 сұлу қыз ... ... ... де ... Алты
ұлдың ішіндегі жалғыз қызы – сұлу Жібекпен Қаршыға уәзірдің көмегі арқылы
Сырлыбай ... ... ... құда ... бата ... 250 ... ... қыздан дәмесі бар 60 жігіті Төлегенді өлтірмекші болады. Төлегенді
Қаршыға ханның кенже ... ... ... ... ... қалыңдық
ойнап жата береді. Төлеген “келесі жазда қайта ... деп ... ... ... жайсыз түс көргенін айтып, оның еліне қайтуын ... ... ... бұл ... мән ... еліне қайтып отырады. Келесі жазда
әкесі Базарбай Төлегеннің ... ... ... ... ... ... ұлына теріс бата беріп, қасына еретін жігіт бермей қояды. Осы жолда
Бекежан бастаған алпыс қарақшының қолынан Төлеген ... мерт ... ... алты ... ... ... оған үйленбек болған қара ниет
Бекежанды мойнына қыл арқан салып өлтіреді. Поэманың бірінші ... ... ... ... Төлегеннің інісі Сансызбайдың ағасын іздеуі мен
Шекті еліне келуін, Жібекке үйленгелі жатқан қалмақ ханы ... ... ... ... жауды жеңіп, Қыз Жібекті ұзатып ... ... Бұл ... ... Шеге ақынның көрсеткен көмегі аса
зор. Сансызбай мен Жібек бір-бірін той үстінде көріп ... ... ... ... Сансызбай жаудың қалың әскерін де ... ... ... ... ... ... ... поэманың басталуы мен ... ... мән бере ... ... ... ... дастандарда
ұшырасатын қалыпты схема, дайын формалар жоқ деп санайды. Дәл ... ... да ... ... ... ... ол ... деп жазады:
“Кіріспенің өзінен-ақ алдағы жойқын жазмыш пен ... ... ... ... Өйткені, Базарбай қарттың үш әйелінен туған ... бәрі ... ... ... қырылып қалуы – тосын шындық, үрейлі
көрініс. ... ... ... ... ... ... ... қауіпті мезеттерді еріксіз күткендей боласыз. Шамасы, мұның
бәрі автордың ... мен оның өз ... ... ... байланысты болса керек” [41, 95 б.]. Бұдан ... ... ... ... ашып ... ойысады.
Базарбай алғаш өмірден соққы жеп, тағдырға өкпелі кісі болып көрінсе
де, дүниеге Төлеген мен Сансызбайы ... соң ізгі ... ... ... ... ол ... уәделі күні қалыңдығына қайта ... ... ... оған қарсы болады, тіпті, теріс батасын беріп,
қасына еріп баратын кісі беруден де бас ... ... ...... Ол ... мен  ... іс-
әрекеті астаса жарасқан, келісті де ер тұлғалы жігіт. Төлеген өзіне тең ... ел шеті - ... ... ... ... ... ... іздеп барады.
Қыз көрсеткен кісіге жорға ... ... 250 ... ... ... жол, кәде үшін ғана ... байқалады. Негізгі мәселе: өзіне
асқан ... ... мен ... ... ... жар табу екені аңғарылады.
Төлегеннің жарасымды да ... ... ... үшін ақын аз ... ... ұстанып:                         
                            Айдың өткен нешесі,
                            Ай қараңғы кешесі.
                            Падишадан кем емес,
                            Ер Төлеген мүшесі – [41, 96 б.]
деп суреттейді. Мұндағы ұтымдылықты ... кем ... ... ... ... ... сияқты. Себебі: қазақ елінде шығыс
үлгісіндегі сән-салтанаты мен байлық-дәулеті, ақыл-көркі ... ... ... ... жыр-дастандар аса мол, сол қалыптасқан дайын
үлгіні ... ... ... әрі ... ... ... Сөйтіп, түр-тұлғасы
мен іс-әрекеттері, әсіресе, елде сирек ұшырасатын мырзалық, сақилығы, сөз
бен уәдеге асқан беріктігі, ... ... ... қайсарлығы – бәрі де
Төлегеннің асқақ та өрелі ... ... ... тигізген.
Төлеген бейнесінің тағы бір елден ерек ... – жеке ... мен жар ... ... ... дер ... Осы ... ол
әкесі қызды қалың мал төлеп алып беретін сол ... көне ... ... бас ... тек өзі ... ... ... талабын берік ұстанады.
Соған сәйкес бас азаттығы жолында ... мерт ... Ер ... ... оның жан ... ... ... алты қазға айтқан мұң-зарынан
да айқын аңғарылады. ... ... ... ... ... басты
келіспеушілігі де дәл осы мәселеде болса керек.
Рас, Төлеген өз қатарынан озық, талап-талғамы биік ... ... де, ескі ... мен көне ... ... қол ... жігіт
емес, ол Қыз Жібекке еліне қайтар алдында: “Егер де мен ... ... сені ... ... ... ... ... бар”- дейді. Бұл, әрине,
сол кездегі өмірде бар, бұрыннан қалыптасқан ескі ғұрыптың салқыны ... ... ... ... өз заманындағы қалыпты жол-жоралғы, әдет-
ғұрып, ... ... ... ... ... бағыт ұстанған жаңа
дәуірдің өршіл мінезді жас жігіті деп айта аламыз.
Сөйтіп, ... ... ... ескі ... ... ... көлінде жауыз қарақшылардың қолынан өкінішті қазаға ұшырайды. Бұл
әрекетті заман талабы тұрғысынан алғанда ертелі-кеш ... ... ... қабылдау жөн.
Төлегеннің ақадал жолына кесе көлденең тұрушы кедергілер де аз емес.
Ең алдымен, жыршы Төлегенге ... ... ... ... тиді дегенді
ашық айтпаса да, оны емеурінмен ... ... ... ... ... шөл даланы жалғыз өзі басып өтуге ... ... ... ... ... ... ... да оңай жау емес. Астындағы көк жорға аттан
басқа жаны ашып сырласар, жайын түсінер ... жоқ, ол да ... ... ... бас ... ... әлсіз, дәрменсіз. Мұң-зарын шағатындай
жер ... жан ... ... соң, ... ... демі ... алдында
аспандағы алты қазға ғана ақтық қоштасуы мен сәлемін жолдайды:
                   Қособаның жонында,
                   Құс қонбас құла жапанда
                   ... бір ... ... өтті ... ... ... ... кетті дегейсің! [41, 97 б.].
Мұның бәрі жырлаушы ақынның көзқарас-танымына байланысты ... ... ... ... ... ... ... Осыған
орай Бекежан бейнесін Төлегенге қарсы жағымсыз тұлға ретінде ұтқырлықпен 
сипаттайды. Ол бірін-бірі беріле сүйген екі ... ... ... ... қана ... ... сақи ... Төлегенді опасыздықпен қапыда
өлтіріп тынады. ... елге ... ... ... өзінің
батылдығымен, ерлігімен көзге түссе де, Қыз Жібектей асыл жар, сұлу ... ... ... ... деген кең пейіл ниеті жоқ, қайта зұлымдық,
арамдық ойынан танбайтын қара күш егесі ретінде ... Осы ... ол ... ... тұлға болып сипатталған. Түйіп айтсақ, Бекежан
зұлымдық өкілі, қара ниет, жауыз ... ... ... аса ... ... де сұлу ... - Қыз Жібек екені мәлім.
Жырлаушы ақын Жібекті ... ... ... қыз ... ... Ол ... ақылы сай әрі кербез де келбетті жар. Алайда Жібек
те, Төлеген де өз ... өз ... ... Қыз Жібек пен Төлеген
бас еркі үшін жанын салып күрескен жастар болса да, ... көне ... ... ... ... ... Екеуі де көне әмеңгерлік жолдан ... ... ... ... ... жан дүниесі бай, сүйгеніне
деген ықылас-ынтасы, махаббаты аса берік.
Жібектің Төлегенге лайық асқан сұлу, ақылды да әсем ... тыс, ... ... ... ... ... да айырықша сипатталады. Бұл
үшін жыршы Жібекті көште келе жатқан ... сұлу ... ... ... ... де көрікті, ерекше сән-салтанатын шалқыта суреттейді.
М.О.Әуезов осы ... сұлу ... ... ... отырып, көш
басындағы қыздардың асқан көркі мен жарасымды асыл киім, ... ... ашып ... ... орай ол өз ойын былайша
жинақтайды: “Төлегенді көп көштен, көп сұлу ... ... ... ... шебер, психологиялық әдіс қолданады. Бір қыздан бір қыз  асып ... ... ... ... ... екен деп қалады. Жібек болмай
шығады. Төлегеннің Жібекті көрсем деген ынтықтығы арта ... Ол ... ... ... ... ... әдіс, психологиялық
жағынан анық динамикалы мотив ... және ... ... жеке ... өзге ... сұлу ... ... солардың бәрінен де Жібек
басқаша деу – салыстыра суреттеудің ерекше көркем,  асыл ... [53, ... Бұл өте ... пікір.
Ал енді, зерттеуші Ы.Т.Дүйсенбаев дәл осы көш көріністеріне сәйкес ... ... ... биік ... ... алып ... үздіктігін көрсету үшін ақын Төлегенге бүкіл көшті ... ... ... оның көз ... ... өткізеді. Әрбір шағын көшті
бастаған қыздың көркі мен салтанатын суреттегенде ақын тың бояулар, ... таба ... ... қиял ... ... ... босқа шарықтау
емес, қазақтың үйреншікті  тіршілігі аумағында, халық ұғымында ... ... ... берілген. Демек, айтушы ақын көш
бастаған он бір ... ... ... ... ... ... талғамынан онша алшақ кетпейді, өз түйгенін үнемі сол талғамға
бағындырып отырады”[41, Б. 95-100] – ... ... ... ... он бір ... ... ... үш көштің сипаттамасын алады да,
бұлардың бір-бірінен айырмашылық, ерекшеліктерін қарама-қарсы қойып, нақты
ашып дәлелдейді. Бірінші ... ... мен ... ... ... Көш алдына қараса,
             Бір қыз кетіп барады.
             Таң мезгілі болғанда,
             Шолпанның туған жұлдызы.
             Кигені ... ... ... ... ... Бұл ... хор қызы,
             Сондай-ақ болып туар да
             Адамзаттың бір қызы...
немесе:
             Көш ... ... Бір қыз ... ... Қара ... ... Екі көзі сүрмелі,
             Бұл сияқты перизат,
             Қыз іздеген Төлеген
             Жоқ еді, сірә, көргені…  [41, Б.100-101] -
делінсе, ал енді Қыз ... сол ару ... ... ... ақын ... ... ... суреттемесімен-ақ ашып аңғарта алған. Осыған орай көш
кезінде ... шаң ... деп жеке ... ... ... ... да ... ерекше тапқырлық, зор шабыт танытқанын баса
көрсетеді:
            Қыз ... ... ... ... ... ... ... Өзгеден артық келбеті.
            Үш қызы бар қасында-ай,
            Өзі он төрт жасында-ай,
            Кебісінің өкшесі
            Бұхардың гауһар тасындай.
            Ақ маңдайы жалтылдап,
            ... көзі ... ... ... ... Қыз Жібектің дидары,-
            Қоғалы көлдің құрағы,
            Көз сипатын қарасаң,-
            Нұр қызының шырағы.
            Дүр ... ... ... ... тұр ... Бой нұсқасын қарасаң,-
            Бектер мінген пырағы.
            Қыз Жібектің ақтығы,
            Наурыздың ақша қарындай.
            Ақ бетінің қызылы, -
            Ақ ... ... Екі ... ... Жазғы түскен сағымдай! [41, Б.100-101]
Бұл суреттемелерден ... ... ... ... білімдар-
сауаттылығы мен шебер де алғыр ... ... ... ... “Ләйлі-Мәжнүн келбетінен” тыс, “Бұхардың гауһар тасы” мен “нұр
қызының шырағы” секілді эпитет, теңеулер толық дәлел бола ... Бір ... ... ... Жібек” жырының Мұсабай ақын жырлаған нұсқасында жоғарыда
аталған он бір көш ... ... жоқ. ... ... бұл ... ... ... жырлаған Жүсіпбек қожа Шайхысламовтың қосқан үлесін айрықша
бөліп атаған орынды. Мұның ... ... ... ... ... көркем де әсем суреттемелердің ... ... де ... ... осы ... ... он бір көш пен Қыз ... бейнесін сипаттаған
теңдессіз әсем жолдарды ұлттық фольклорымыздың ... ... ... ... бола ... деп ойлаймыз.
Ы.Дүйсенбаев “Қыз Жібек” пен “Қозы Көрпеш -Баян Сұлу” жырын өзара
салыстыра отырып, ... ... ... ... ... өзіндік  ерекшеліктерін де тап басып ... ... ... қазасынан кейін Жібектің Баян секілді өзіне өлім
тілемей, әмеңгері Сансызбайды сағына күтуінен де ... ... ... ... Қозы ... пен Баян Сұлу ... ғашықтарды алсақ,
бірінің өлімі екіншісін де апатқа ұшыратуы ... заң ... ... мен ... ... тіпті басқаша. Мысалы, Төлегеннің қазасынан
кейін Жібек өлім іздемейді, керісінше, ол ... ... ... күтеді. Өйткені, Жібектің түсінуінше, ол сүйген жарының өтініш-
өсиетін орындап отырмын деп ... да, ... ... ... ... ... [41, 102 б.] – деп ... жасайды.
Ғалым Ы.Дүйсенбаев Сансызбай бейнесін сөз еткенде, оның  Төлегендей
емес, асқан ержүрек, батырлығына зер салып, ... ... ... іш
тартуы мен ерекше ықыласы арқылы қолы жеткеніне мән береді. Шынында да,
Сансызбай жырда ойлағаны іске ... жолы ... адам ... ... ... ... бата ... әке де Сансызбайға оң батасын береді,
соның нәтижесінде ол ... де оңай тіл ... ... жекпе-жекте
өлтіріп, оның қалың қолын жайпап оп-оңай қырып салады. Өзге кедергілердің
бәрі де жойылып, Жібекті ... алып ... ... той ... ... бәрі бір ... “әке батасын алған ер жігіттің жолы болады”  деген
қалыпты көне ұғымның нақты көрінісі іспетті болып ... ... ... бірі - ... ... Ол ... әйел етіп
алуға ел ішінде ешкім қарсы бола алмайды деп санап, өзін еркін ... да ... ... ... ... ... ... да, Төлеген де жоқ,
өзгелерді ол адам санамайды, қалың елдің де солай болады деп ... ... ... ... хан ... тойы ... ... ғайыптан тап
боларын да сезбейді. Оның бейғамдығы мен аңғалдығы сондай, астындағы жүйрік
атын Жібекке мінуге де бере салады. Осы бір ... ақын ... ... ете сипаттаған (“Ақырын шапшы, ақырын, Жібекжан ... ... ... ол ... қанқұйлы жауыз, қарақшы, зұлым емес, барынша
сенгіш, аңғал. Жібек Сансызбайдың келуін күтіп, той ... ... ... ... да ... оның ... екі етпейді, сөйтіп, өзінің ақылының
тайыздығын танытады. Құрған айлалы тұзаққа ... ... сол ... өлім ... мерт ... ... ... жырының түр-көркемдік, мазмұндық ерекшеліктерін
де ұтымды зерделей алған. Әсіресе, ... он бір ... ... де, ... тәсілдерінде де тың ізденіс, жаңалықтардың молдығына жіті назар
аударады. ... ... он бір көш ... ... ... ұрынбай, тыңнан жол, келісті қисын тауып отыратынына мән береді.
Мысалға келтірілген жолдар да сол ... ... ... болып отырады:
          Қыз сипатын қараса,
          Ақ бетінде кіршік жоқ.
          Айдын көлдің қуындай,
          Екі көзі жалтылдап,
          Патшаның ... ... ... сөзі ... Әп-зәмзәм суындай.
          Аузынан шыққан лебізі-,
          Сары алтынның буындай…
Ақын Қыз Жібектің сын-сипатына  келгенде де аса талғампаздық танытып,
салыстырудың небір ... ... ... ... Қыз Жібектің ақтығы,
          Наурыздың ақша қарындай.
          Ақ ... ... Ақ ... ... Екі ... ... Жазғы түскен сағымдай [41, 105 б.] –
деп бейнелейді. Зерттеуші жыршы ... ... мен ... ... тіркестерін орынды пайдалана білгенін де атап көрсетеді. Ара-тұра жеке
алғанда өз алдына мағына бере алмайтын ... де ... ... мұны ол ... ... мен ... ... өрнек, эмоционалдық
қуат, жігерлі ырғақ беріп тұр деп бағалайды:
                 Асу да асу бел деді,
                 Аса бір соққан жел ... ... атым ... ... тойған көбен-ді…
                 Басыр, басыр, басыр-ау,
                 Аққа құлпы жасыл-ау…
Рас, осы ерекшеліктерді  әңгіме еткенде, зерттеуші бұларды жыршының 
өзі қосқан жаңалығы тұрғысында ... ... келе ... ... жаңа сипат берудің көрінісі ретінде атайды. Мұнымен қатар дастанда
Шығыс әдебиетінен келген сөз кестесі мен ұғым-түсініктердің бар ... ... ... бұл ... талдап нақтылай түсуге мүмкіндігі
болса да, дәуір талабына сай бұған тереңдеп бара бермеген.
Ендігі бір күрделі ... ... екі ... ... ... ... ... осы зерттеудің кіріспе бөлімінде аталған жырдың
алғашқы тегінің Төлегеннің қайғылы қазасымен аяқталуы мүмкін, ал, ... жол мен ... ... кейін қосылған жамау-қосынды ... ... ... ... ... ... көркемдік тұтастығы мен
стилінен, мазмұндық бірлігінен мұндай сипатты таба алмағанын ашып ... ... ... орай өз ойын ... ... ... көрсеткен
сол екі бөлімнің көркемдік тұтастығы, стиль ... ... ... ... ... ... бар ма? Біздіңше, ондай айқайлап тұрған
ерекшелікті Жүсіпбек Қожа Шайхысламұлы нұсқасынан табу ... ... бұл ... көп ... өте дарынды ақынның орындауынан өткен соң
өзінің осы бізге жеткен әсем ... ... ... ... ... кеткен.
Ендеше, “Қыз Жібек” дастанын екіге бөліп, екі туынды ретінде қараудың
қажеті аз, оны ... ... ... ... бар, аса ... шығарма
деп таныған жөн” [41, Б.105-106].
Мұнымен қатар зерттеуші поэмадағы ара-тұра ... ... сөз ... ... айтушы ақынның өмірді пайымдаудағы көзқарас
қайшылығынан, кейде оның ескі ... ... ... ... арыла алмауынан туған құбылыс деп есептейді. Осыған орай ол жырда
бұқара халықтың ... ... орын ... ... ... жеке кейіпкерлер әрекетіне ауып кеткен деген пікір ұсынады. Сондай-
ақ зерттеуші “Қыз Жібек” эпосының дүркін-дүркін  ... ... ... ... тұрақтануына жағдай жасаса да, бұл әртүрлі  нұсқалардың қолжазба
күйінде мол тарлуына кедергі болды деген ой айтады..
Ы.Дүйсенбаев жырдағы табиғат суреттемелері мен ... ... ... ... де мән береді. Ақын, шынында да, Төлеген мен
Жібектің сәтті ... ... ... бір ... талмас түс кезіндегі
әсем көрініс арқылы сипаттаған. Ал, Төлегеннің Қособадағы қайғылы қазасының
кеш мезгілі, қас ... ... да осы ... ... ... ... Төлегеннің арманда кеткен қасірет-қайғысының белгісіндей екені ... ... ... ... Жібек” жырының соншалық көркем
дәрежеге көтеріліп, халық арасында кең таралуына аса зор ... ... қожа ... әділ де ... баға берудің орындылығына
арнайы тоқталады.
Ы.Дүйсенбаев қорытынды пікірінде “Қыз Жібек” жыры ... ... ... сан жағынан да, сапа жағынан да аз ... ... ... ... екі ... ... пікірлер де орын алғанын, бірақ
соларды қазір тізбелеп тәптіштеп жатудың артық ... ... ... ... ... өз ... ... бәріне жауап ретінде ұсынғанын ... ... ... ... дейінгі және өзінен кейінгі уақыттарда
“Қыз Жібек” жырын кім зерттегенін, жырдың қай ... ... және ... бұл ... қай ... ... шолып шығуы керек еді.
Себебі дәл осы “Қыз Жібекті” әркезде әртүрлі бағалау болған еді.
“Қыз Жібек” ... ... ... ... зерттеген – Мұхтар Әуезов еді.
Ол 1927 жарық көрген “Әдебиет тарихы” атты еңбегінде “Ел поэмалары” ... ... ... ... ... қысқаша мазмұнын баяндаған да, “Қыз Жібек”
әңгімесін мәнісін ашады [54]. Аса ... ... ... нәрсе сол – ... бұл ... ... таза ... салт-санамен тығыз байланыста қарап,
ондағы Төлеген мен Жібектің махаббатын Төлеген өлгеннен кейінгі шақтағы
Жібек пен ... ... ... ... ... дәстүрі тұрғысынан бағалайды, сол замандағы ... ... ... ... осы ... ... талдап көрсетеді, сондай-ақ  Мұхтар
Әуезов бұл жырда халықтың  тұрмыс-тіршілігі, өмір туралы түсінігі де көрніс
табатынын айтады. “Қыз Жібек” әңгімесі,- деп  ... ... ғана ... ... ... дүниені түсінуімен ұғынуын тұтас көрсетеді. “Қыз Жібек”
әңгімесінде ерте бір ... ... ... ... қазақ жасының
жақсы деп баға берерлік бір ... баян ... [54, 135 ... ... ... ғана ... болса да Төлеген мен Жібектің образына
тоқталады, олар сол тұстағы қазақ жастарының идеалы екенін айтады, олардың
іс-әрекетін, мінез-құлқын өз ... ... ... ... ... махаббаты қандай сипатта болғанын, оның себебін ашады. Жібектің
мінезімен ... ... өзі, ... ... ... мәнге ие,
зерттеуші сол замандағы қоғамдық ... фон ... ... ... ... ... ... әрі ұғымды да ұтымды
түсіндіреді. Сөзді Мұхтар Әуезовтің өзіне берейік. ... өзге ... ... ... ... ... Қыз Жібек жалғыз жүргендігіне қарамай
өкінішсіз, қастықсыз сүйеді. Соны шын көңілімен сұюмен, сағынуымен ... ... ... Осы ... соң Қыз ... ... махаббаттың
екінші бір түрі шығады.
Бұл түрі бүгінгі махаббат жайын сұрайтын адамдардың ұғынуынша, бүгінгі
европа ... жат түр. ... ... ... да сияқтанады. Бірақ
қазақтың сол замандағы тұрмыс заңын, салтын еске ... сол заң мен ... бой ... ... ... көзімен қарасақ, бұл да махаббат екені
даусыз. Бұл “Қыз Жібектегі” махаббаттың екінші ... ... ... ... бір ... ерекше түрі.
Қыз Жібек - басында Төлегенді сүйгенде оның бір ... ғана ... жоқ. Ол ... ... қызықты күнін сол Төлеген шыққан рудың,
сол шыққан ... ... ... ... деп есептеген. Қазақтың салты
бойынша өзін Төлеген ... ... деп ... ... ... ... күні
Төлегеннің ауданымен, ауылымен байлансқан махаббаты ауданды, көлемді
махаббат. Бүгінгі ғана ... ... ... сонмен тоқтап, тойып қалған
махаббат емес, келешектегі келін болатын, ... ... ... ... бірдей сүйіп, сол күнді іштегі махаббаттан басқа, сол руға тиісті
болған намыспен сүйген, сондықтан Төлеген ... ... ол ... ... ... ... бұрынғы жоқтағаны тіріліп келгендей көреді. Артында
басы бос, жетіп отырған қайнысы ... соң өз жары ... ... өз ... мен бір ата, бір ... ... соң, ... жарты денесі
сияқтанады. Тіріліп келген аруағы, суреті сияқты болады.
Сондықтан оған бұрынғыдай құмар көңілмен қосылып, жарастықты тіршілік
етпек болады. Бұл ... ... еді, ... жоқ болса. Төлегеннің
артында Сансызбай болғандықтан жесір қалған қалыңдық бақытсыз ... ... ... ... ... ... ... салып, өлмекке дайын
болып отырғаны Қыз Жібектегі махаббат шын махаббат ... және сол ... ... баласына түгел арналған толық махаббат екенін білдіреді. ... ... өте жат ... да, ... ... бұл күнге шейін жат емес.
Қазақ көзіне шын махаббат сияқты көрінуінде шүбә жоқ [54, Б. ... ... ... ... ... ... сүйеніп жасалған
талдау!?. Алайда, Кеңес өкіметінің, Компардының таптық, партиялық, ... мен ... ... ... ұлы ... ... осы
методологиялық маңызы бар концепциясынан айнуға мәжбүр болды. ... ... ... “Қазақ әдебиетінің тарихына” жазған тарауында “Қыз Жібек” жыры-
ескілікті дәстүрді, әмеңгерлікті дәріптеген шығарма деп бағалады.
“Романтикалық, психологиялық өзгешелігі бар “Қыз ... атты ... деп ... ... ... ... ... болып жүретін түйіні
ескі салт болып шыққан. Ол қазақ тірлігінде көп ... орын ... ... ... Бұл ... ... ... Жібек” дастанын
рушылдық, феодалдық дәуірінің салтынан туған ғашықтық жыры деп ұғыну керек.
Мұны әсіресе жырдың екінші бөлімі жөнінде айтамыз. ... ... ... ... ескі салтқа бағынған шартты ғашықтық болып жырланады. ... ... мол бір ... ... ... кертартпа заңның
ескерткіші болып қалыпдасады [55, 195 б.].
Айрықша атап айту керек, мұндай пікірді “Қыз Жібек” ... ... ... ... ... бәрі ... ... С.Сейфуллин,
С.Мұқанов, Қ.Жұмалиев, М.Ғабдуллин, М.Сильченко, Н.Смирнова, Ы.Дүйсенбаев.
Сондықтан Мұхтар Әуезов соңғы ойы-қателік емес, сол тұстағы ... ... деп ... жөн. ... ... ең ... ... 1950- жылдары болғаны белгілі. Соның айғағы - 1953 жылғы сәуір айында
болған қазақ ... ... ... ... жасалған М.Ақынжановтың
баяндамасында “Қыз Жібек” жыры да, “Қозы ... ... жыры ... халыққа жат шығарма деп мансұқталғаны да мәлім.
Өкінішке қарай, Ысқақ Тәкімұлы осы жәйттерді ... ... ... Ол кісі ... ... ... 1963 жылы шыққан академиялық ғылыми
басылымын да, ондағы өте профессионалды деңгейде ... ... ... тыс қалдырған [56, Б. 249-282]. Сондай-ақ кей тұстарда, әсіресе,
кейіпкерлерді сөз ... ескі ... ... ... ... ... қайталаған, ал Бекежан мен Қорен образдарын талдағанда ... ... ... де ... қара ... ... ... бір
айтарын нәрсе - ғалым бұл жырды “Қозы Көрпешті” зертегендей кең көлемде
талдамайды, жырдың шығу ... де ... 1948 ... ... ... ... Жібек” жыры XVІІ ғасырда тууы  мүмкін деп жорамалдаса,
Ысқақ Дүйсенбаев бұл ... ... ... ... ... да
жалпылама  сипатталады, сюжеттің композициясы да қаралмайды. Мұхтар ... жылы ... ... ... ... ... “Қыз Жібек” жырын қайта
қарап, кеңейте, тереңдете жазған [57, Б. ... ... ... ... ... әрі ... ... түсуі керек еді, бірақ олай болмай
шыққан. Жалпы, “Қыз Жібек” эпосын Ысқақ Дүйсенбаев ... ... ... ... ... ... ... “Айман-Шолпан” жырын
қарастырғанда да байқамаймыз..
“Айман-Шолпан” жыры Ысқақ Дүсенбаевқа дейін де зерттеу ... ... ... 1948 ... ... ... ... тарауын айтуыға болады [58, Б.207-217]. Мұнда автор аталмыш ... кең ... Ол ... шығу ... ... ... тарихтағы рөлін және жырдағы бейнесін, ... ... сөз ... ... ... “Айман-Шолпан” жыры
XІX ғасырдың орта шенінде туған. ... ... жылы 1896 ... ... ... ... ... байды шауып алатын
Көтібар мен Арыстан ... ... ... ... әкесі-Берсен,
Арыстанның әкесі – Тінәлі. Берсен мен Тінәлі бір кісінің баласы. Бұлардың
руы Шекті, оның ... ... ... қазіргі Ақтөбе облысының Шалқар
ауданының маңы. Көтібар мен ... XІX ... ... ... ... ... [58, 127 б.]. Бұдан ары ... ... ... мен ... ... мен ... мәлімет береді де,
жырдағы олардың бейнесін талдайды, өмірдегі ... мен ... ... деп есептейді. Ғалым жырдың басты кейіпкерлерінің образын жақсы
талдай алған, әсіресе Айман бейнесін Көтібарға ... ... ... ... ... аша ... ... екінші болып арнайы зерттеген адам - Ысқақ 
Дүйсенбаев. Ол алғаш рет 1957 жылы ... ... ... соған
шағын мақала және түсінік жазған [59, 44 б.]. Содан соң 1960 ... ... ... ... ... ... [40, Б. 568-578]. Осы ... ... ... 1973 ... ... ... атты
монографиясына енгізген [41, Б. ... Біз осы үш ... ... ... ... бір жырды зерттегендегі ғылыми ізденісін, кейбір
ой-пікірлерінің, өзгеру ... ... және 1973 ... ... тоқталдық.
1957 жылғы “Айман-Шолпан” кітабы, біз жоғарыда айтқанымыздай, 1947
жылғы ... ... ... эпос мансұқталғаннан соң 1957 жылғы қаулыға
сәйкес “Қазақ эпосы” деген сериямен жарыққа ... 7 ... ... ... ... жырлар бір-бір нұсқа болды, оларға шағын ғана таныстырмалық
сипаттағы ... мен ... ғана ... ... ... бұлар - ғылыми-
көпшілік басылым еді. Ал ... ... ... ... ... түсінік берілмеген, мәтіннің қайдан алғанын туралы да мәлімет жоқ.
Тек кітап соңындағы ... бұл ... ... ... ... ... ... делінген. Осыған қарап, кітапқа 1896 жылы Қазанда шыққан
“Қисса Айман-Шолпан” жыры ... болу ... - деп ... ... ... бір ... - 1896 жылғы мәтіннің “Жалғанда хәкім болған мынау орыс”
деген 1-ші жолының 1957 жылғы басылымда өзгертіліп ... ... ... ... ... ... ол жол  “Кезі еді күні өткен үлкен
соғыс” деп ... ... ... бұл ... ... ... ... мақалада Ы.Дүйсенбаев мынандай ойлар айтады. Жыр ескілікті
сөз ... XІX ... орта ... ... ... ... Ол ... шыққан, сол себепті варианттары жоқ. Бір мәтін бірнеше рет ... 1901, 1910) ... ... тек сол нұсқа ғана ел ішіне
тараған. Жырдың сюжеті  өмір ... ... ... ... ... ... орындалған. Көтібар мен Арыстан - әдеби кейіпкер
болып ... ... ... олар ... ... ... Мұнда фольклорға тән он бір буынды өлең түрі үнемі сақталмаған.
“Қорыта келгенде,- деп жазады ... ... ... шығармалардың әсірі жойылуға бет алып,  жаңа түрін ... ... ... туа ... ... [59, 108 б.].
1960 жылғы “ Қазақ әдебиетінің тарихына” арнап жазған тарауда ... ... ... Ысқақ Тәкімұлы бірде толықтай, бірде анықтай
түсіп, жыр туралы ойларын ... және ... ... ... ... 1833 жылы ... адамдары өлтірген  деген де дерек 
бар екенін айтып, жырдағы Көтібардың баласы Есеттің 1807 жылы ... де ... ... ХІХ ... ... ... деп шамалайды.
Мұнда да “Айман-Шолпанның” варинаттары жоқ,  бір ғана нұсқасы бар деп
жазады. Соңғы пікірін Ысқақ Тәкімұлы 1973 ... ... ... ... атты монографиясында да қайталайды.
“Қазір бізге мәлім “Айман-Шолпан” жырының жалғыз ғана ... ... өзі ... ... бес рет ... ... ... осы нұсқа сол
қалпында совет жылдарында да сан рет баспа жүзін көрді” [41, 108 б.] ... Ал, 1979 жылы ... ... ... ... ғылыми
сипаттмасында “Айман-Шолпанның” бес мәтіні көрсетілген” [60, Б.26-30]. ... ... ... ... ... ... ... Бірақ
кейбір мәтіндердің бастапқы және соңғы сөздеріне ... ... жоқ ... ... № 8 ... ... “Ас ... Алшын,
Жаппас, Шөмекейлер” – деп басталады. Осыған қарағанда,  бұл жыр бір ... ... ... Бұл ... ... ... ... қорында
сақтаулы екен. Ендеше, Ысқақ Тәкімұлына бұл қолжазба мәлім болмаған деп
ойлауға болады.
1973 жылғы еңбегінде Ы.Дүйсенбаев осы ... ... тың ... ... - деп ... ол, - осы ... ... болса керек, біз “Айман-
Шолпанды” лиро-эпос жанрына қосып, көптен бері зерттеп келдік. Шынында тап
олай емес, ... ... ... ... ... бай мен ... батырдың
арасында туған егеске құрылған. Мұнда махаббат сарыны ... ... ... де ... [41, 107 б.]. ... ... ... қызық ойынан
қайтып, Ысқақ Тәкімұлы бұл жырды “ескі дәстүрді бұзбай” лиро-эпос тобына
жатқызып, тексеруді жөн көреді”. ... ... ... бұл сөзінің
жаны бар. Шынында да, “Айман-Шолпан” жыры тарихи тұлғалардың іс-әрекетін
баяндайды, ал ғашықтық мәселесі эпоста ... ... сөз де ... жырдың поэтикасы да романтикалық сипаттан ода, тілі, образдары
соншалықты ... ... Бұл ... ... ... жырын нақты
тарихи эпосқа жатқызуға болатын ... Осы ... ... ... ... қазақтардың фольклорында тарихи жырдың бір түрі –
нақты ... эпос ... ... [61]. ... жыр-өлеңдерге қоса, -
деп жазады З.Сейітжанұлы, - әр ... ... ... ... ... ... (“Арқалық батыр”, “Қабанбай батыр”, “Мырзаш батыр”,
“Түкібай-Шолпан”, “Дәмежан батыр”, ... ... ... т.б.) туа ... Басқаша айтқанда, нақты тарихи эпос қалыптасты.
Тарихи жырлар тарихилық сипатын көп жоғалтпай, ... эпос ... Ал, ... ... ... сол  ... ... даму жолындағы белгілі
бір кезеңі, сатысы” [61, 7 б.].
Біздің ойымызша, мұндай шығармаларды Қытайдағы ғана ... ... ... ... да ... ... Мәселен, ХІХ ғасыр
оқиғалары мен тарихи тұлғаларға арналған кейбір ... ... ... деп ... ... ... ... “Ағыбай батыр”, “Кенесары-
Наурызбай”, “Жанқожа батыр”, “Досан батыр”, ... ... ... ... ... ... ... және тарихи жырдан өзгеше. ... ... бұл ... бірде тарихи оқиғаның ізімен жырланса,
бірде эпикалық дәстүр араласып келіп отырады, бұл жырларда қиялдың азайып,
шындықтың мол ... ... ... ... дәстүрден гөрі нақтылығы
басым екендігін көрсетеді [61, Б.18-19].
Профессор ... ... ... ... зерттеген тағы бір
шығармалар – Шәкір Әбеновтың “Қозы Көрпеш-Баян ... мен ... ... ... ... ... айтқанда, бұл
шығармалар фольклор болып есептелмейді. Олар авторлық дүниелер. Екі ақын
елге белгілі ескі ... ... жаңа ... ... Бұл
поэмаларды Ысқақ Тәкімұлы 1968 жылы “Совет эпосы” деп ... ... Сол ... үшін бұл ... деп ... Кеңес тұсында дәстүрлі
фольклордың жаңарған түрі – ... ... ... ... ... белгілі. Сол түсінік  бойынша 1948 ... да, 1960 ... ... халық ақындарының шығармалары фольклор деп танылған-ды. Әрине,
Кеңес өкіметі кезінде де ... ... ... ... ... ... ол ... эпостар емес еді. Ел аузында біреу айтқан қызықты ... яки ... өмір ... ... Көбіміз айтып жүретін күлкілі
анекдоттар да – сол халық шығармашылығы. Күні ... бұл ... ... ... ... Шәкір Әбенов сияқты сөз ұсталарының фольклорлық
дәстүр аясында шығарған, немесе қайта түлеткен туындылар – авторлық ... ... деп ... ... Бұл ... ... ... тіпті
Сәбиттің (“Сұлушаш”) фольклорлық сюжетке  құрып шығарған поэмаларын біз
әдебиет туындылары деп білетініміз ... ... бұл ... ... ... олар ... әдебиет талаптарына сай жазады. Халық
ақындары өзіндік элементтерді қосады, бірақ қалыптасқан дәстүрден шықпайды,
сол ... ... ...... мен ... ... аралығындағы
– ауыз әдебиеті болып саналады. Рас, классикалық ауыз ... ... ... Жамбылға дейінгілердің даралық сипаты ... ... ... осы ... байланысты, біз Ысқақ ... ... мен ... ... ... ... біз ... бұл тарауға енгізуге қажет деп ... ... ... бен “Ақкенжені”, Шәкір Әбеновтің “Қозы Көрпешін” әдебиленген эпос
деп арнайы ... ... ... ... ... ... ойымызды қорытар болсақ, Ысқақ
Тәкімұлы ...... ... ... бір ...... түбегейлі зерттеп, фольклортану ғылымының қалыптасып, дамуына
айтарлықтай үлес ... ... ... еңбегін ол сонау бір
қиындығы мол 1950 ... ... және ... ... ... түріне
– халық  мерекелері мен халық ойындарына ден қойды.  Сөйтіп, қазіргі таңда,
“ғұрыптық ... деп ... ... ... ... халықтың тұрмыс-
тіршілігмен, этнографиясымен, эстетикалық ... ... ... тек ... сөз ғана ... өнер екенін дәлелдеді, қазақта
фольклорлық театр бар екенін, оның пофессионалды театрдың ... игі ... ... ... өзін нағыз фольклортанушы ретінде “Қозы Көрпеш-Баян
Сұлу” жырын жан-жақты, ... ... ... ... Бұл ретте ол
бірнеше мақала жазып, диссертация қорғаумен шектелген жоқ. ... ... ... ... екенін 1959 жылы “Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... даярлап, жарыққа шығарып көрсетті. Шын ... ... ... академиялық басылымдардың бірі болды. Жинақты даярлау
барысында ол “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” жырының ... ... ... ... ... Казан қалаларынан іздеп, тапты. Сөйтіп жырдың жаңа
варианттарын ғылыми айналымға қосты. Сонымен ... ... ... ... ... 6 нұсқасын енгізді, оларды жекелеп сипаттады, бір-бірімен
салыстырды, соның нәтижесінде ... ... ... ... ... – Баян Сұлу” ғана емес, “Қыз Жібек”, “Айман-Шолпан”
жырларын да зерттеу ... ... ... 1957 жылы ... ... ... ... шығарды. Келе-келе Ысқақ Тәкімұлы бүкіл
романдық эпосты (лиро-эпосты) зерттеді. 1973 жылы “Қазақтың ... ... ... онда ... ... ... келген
шығысттық сюжетте құрылған дастандарды, сондай-ақ сол тектес қазақтың төл
шығармаларын талдады.
Ысқақ Дүйсенбаевтың ... ... ... жартылай
әдебиеттану  шарттарына сай болып келеді. Бұлай болу себебі, - ... ... ... ... ... одақ ... деңгейі солай еді,
яғни фольклорды – тек қана сөз өнері деп түсініп, оған ... ... ... ... Екіншіден, әдебиеттің халықтығы, партиялығы
деген ұстаным ... да ... ... ... тұрғыдар бағалап, оны "таза ... ... ... жат" деп ... бөлу орын ... ... осының
бәрі Ысқақ Тәкімұлының зерттеулерінде бар, оның ... ... ... болды. Бұл үшін ғалымды кінәлаудың реті жоқ. Ол да өз
заманының перзенті болып, Кеңес ... мен ... ... ықпалынан шыға алмады. Бірақ, соған қарамастан ... ... ... ... жүйесі жайында айтқан ойлары,
жеке кейіпкерлерді эстетикалық тұрғыдан ... ... ... күнге дейін маңызын жойған жоқ.   
          2  Ы.Т.ДҮйсенбаев – Әдебиет ... ... ... ... ... ... Ы. Дүйсенбаев еңбектерінде
Әдебиет тарихын жасау, оның даму, өркендеу жолдарын саралап бағалау –
қай ... де ... өмір ... ... ... отырады. Әр халықтың өз
әдебиеті, өз мәдениеті болатыны ... Бір ... ... мен ... ... ретінде кемеліне келген, баспасы мен театры дамыған болса,
енді бір жұрттың, әсіресе, ғасырлар ... ... ... ... ... тән  ... ... әдебиеті болды. Сол себепті бұлардың ... ... ... ... да ... ... орай қазақ әдебиетінің
даму, жетіле кемелдену кезеңдеріне қайыра көз ... оның ... ... ... бір ... ... ... Әдебиеттің әр кезде
жетіліп, қалыптасуының әр алуан, әр қилы ... да ... ... ... ... ... қазақ әдебиетін халық басынан кешірген әр алуан кезең
– дәуірдің бұлтартпас айнасы іспетті  деуге болар еді. ... ... ... көшпелі өмір кешіп келгендіктен, әдебиетіміз де ... ... ... ... халық талабын өтеп келді. Бұған әдебиетіміздің
кең қанат жайып өркен жайған кезеңіндегі ХІХ ғасыр ... ... ... ... ... ... “Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” дәуірін
қамтитын жыраулар поэзиясы ... ... ... ... күрестің рухымен
суарылып шыңдала түсті. Одан әріге назар салсақ, көне дәуірдегі ... ... ... бай жазба мұраны, құнды да көркем ... ... бұл асыл ... ... ... ... ... басталса да,
оны кеңінен қамтып зерттеу, әдебиет тарихына жүйелеп енгізу – еліміздің
тәуелсіздік алғаннан ... ғана кең ... іске асып ... ... ... ... мәселесі ХХ ғасырдың алғашқы
ширегінде-ақ алға қойылған еді. Жаңа ... ... ... өз ... ... ... әдебиетті, мәдениет пен өнерді ... ... ... мен ... ... ... өз
жағына шығаруға күш салды. Ол нәтижесіз болған жоқ. Сол ... ... ... ... ... оның ... мен ... жай-жапсары туралы
қызу пікір талас жүрді. Таласушылар бірін-бірін сынауда аянып қалған ... ... [64, ... Өкінішке қарай, соншама көп мақалалардың
ішінде әдебиет тарихының өзіне тікелей ... бар ... ... көтерілмеді. Тек қана, Мұхтар Әуезовтің 1922-1923 жж. жарық көрген
“Қазақ ... ... ... атты ... мен 1927 жылы ... ... атты кітабы әдебиет тарихын жүйелеп, дәуірлеу және ... ... ... ... Мұхтар Омарханұлы әдебиетіміздің ертеден
келе жатқан тарихы бар екенін айтады: “Біз ескі ... ... ... ... ... құрметіміз орынсыз емес. Себебі,
әдебиетімізде өзге көп жұрттың ауызша әдебиетінде жоқ ... ... ... ... бір ... ... әдебиеттің қызметін атқарғандығы
білініп отыр. Сол міндетін ұққандықтан ауызша ... өз ... ... ... отырмыз” [54, Б.223-224]. Осы мақаласында жазба әдебиетіне
қатысты пікір айтқан авторларға Мұхтар Әуезов былайша жауап берген:
“Бұл күнге шейін, - деп ... ол, - ... ... ... ... жазушылардың көбі біздің жазба әдебиетіміздің басы ... ... ... Бұл ... ... ... литература ретінде
қарағанда дұрыс ... да, ... ... ретімен қарасақ, үлкен
адасқандық болады.
Қазақта жазба әдебиет ... көп ... ... Бұл ... дін ... ... ... кіргізбесек те, айтыс
өлеңдерді кіргізбеуге болмайды” [54, 227 б.]. Ұлы ... ... осы ... ... кең ... ... Ол әдебиет тарихын ... ... және ... әдебиет” дегенге фольклор мен ақын-
жыраулардың шығармаларын жатқызады. Сөйтіп, ... ... деп ... және ... ауыз ... зерттейді. Осы жерде ерекше көңіл
бөліп айтарлық нәрсе – Мұхтар Әуезов Асан ... ... ... ... ... зар ... жырлаған деп санайды. Бұл қатарда ол
кісі Асанды, Бұқарды, ... ... ... ... ... ... қатысты ойларды Сәкен Сейфуллин де айтқан.
Рас, әдебиет ... ... ... етіп көтермейді, бірақ ескі әдебиет және
одан бертінгі әдебиет деп жалпылама атап, әдебиет тарихын қандай ... ... ... "Бұл ... ... ... ... еңбек екі
кітап болып шықпақ. Бірінші ... ... ... ел арғы ескі ... ... ... ... жүргізген таптың көсемдері мен ру
бастықтарының әкімшілігінде жүрген заманнан қалған әдебиет ... ... ... ... замандағы хандар, сұлтандар, билер, байлар, батырлар
көсемдік қылған үстем таптық қол астына ... ... ... ... ... Бұл өзі екі дәуір болып қаралуға тиіс еді…” [65, Б.7-8] ... ... ... ... 1931 ... ... Кәкішевтің сөзімен айтар
болсақ "Сәкен Октябрь революциясына дейінгі қазақ әдебиетінің жалпы тарихын
екі үлкен дәуірге: 1) ... ... … 2) ... елі орыс ... ... ... [66, Б.445 ... Әдебиет тарихына арналған еңбектердің ішінде Сәбит Мұқановтың 1942
жылы жарық көрген “Қазақтың XVІІІ-XІX ғасырдағы ... ... атты ... ... ... Бұл ... ... әдебиетті қай уақыттан бастау керек, әдебиет тарихы қалай
жүйеленіп, дәуірленуге тиіс ... ... сол ... үшін біршама жүйелі
қарастырылған деуге болады. Оның ... ... ... пен ... ... ... тарихын баяндайтын арнайы оқулықтың болмауы еді. ... деп ... ... жылы ... Оқу ... ... жасаған,
Жоғары дәрежелі мектептерде өтілетін әдебиет тарихының программасын жасау
жұмысына қатынасуға тура келді және одан ... 1939 ... ... ... ... ... ... тарихын оқып жүрген
аспиранттарын басқаруға тура келді; осылардың бәрі ... ... ... ... ... ... жаңа адымда алдыңғы жаңа мәселелер кеп
туып, оны өз шамаңша шешу керек болды.
Міне, осы ... ... ... бері ойлаған, жазған мәселелерден кеп,
оқушыға ұсынғалы отырған осы еңбек туып отыр” [67, ... ... ... С.Мұқанов өз еңбегін оқулық демеген, ол “очерк” ... ... ... бұл ...... екенін айтуымыз керек. Рас,
мұнда Сәбит Мұқанов әдебиет тарихын дәуірлеу ... ... ... Оның
есесіне ол қарастырып отырған дәуірдегі әдебиетті үлкен үш топқа жіктейді.
Бірінші топты “Бостандық ... деп ... оның ... ... ... ... ... “Көтібар Берсенұлы туралы”,
“Жәңгірханның сарай ақындары”, “Махамбет Өтемісұлы”, “Кенесары-Наурызбай
туралы”; ... ... ... ... ... туралы”
тараушылар бар. Ал, екінші топты (очеркті) "Зар заман" деп атағанда, оның
аясында “Зар ... ... ... Қанайұлы", ... ... ... ... ... очеркті “Айтыс туралы”
деп атап, оған “Жалпы айтыс ... ... және ... ... және
шындық”, “Әдет айтысы”, “Жұмбақ айтысы”, “Дін айтысы”, “Біржан мен ... атты ... ... Үш ... де ұзына бойы тарихи
мәліметтер мол, ақындардың шығармалары дәуірімен, ... ... ... қаралады.
Бұл кітапта Сәбит Мұқанов әдебиет мен фольклорды бірлікте алып, оларды
біртұтас әдебиет деп таниды, сол ... ... жеке ... ... ... мен көтерілістер туралы жырларды талдайды да, ... жоқ ... ... ... С.Мұқанов әдебиеттің тарихын қай кезден бастайды десек, көзіміз
жеткені – ол XVІІІ ... ... ... ... алға ... Ал, XІX
ғасырдағы жазба әдебиет өкілдерін сөз қылмайды, мұның себебі, біздіңше,
айтылмыш кітап 1 ... деп ... ... Шоқан, Ыбырай, Абайлар
кейінгі кітапқа қалдырылған сияқты.
Қазақ әдебиетінің тарихы XVІІІ ғасырдан, Бұхар жыраудан ... ... ... ... те қолдаған. Ол былай деп жазады:
“Қазақстанның қай ... қай ... ... шығармалары өз атынан
айтылып, өзінің авторлығын ... ... ... ... дәл ... өзі болған тарихи адам – бірінші ақын Бұхар ... ... ... ... тарихи әдебиетіміздің басы саналады. ... ... ... ... Сыпыра жыраулардың да аттары аталғанмен, ... ... гөрі ... ... ... тарихта дәл қай кезде болғаны
мәлім емес және олар айтыпты-мыс деген ... ... әр ... әр ... еске ... олар ... ... басы бола алмайды” [68, 244
б.].
Қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу мәселесіне байланысты С.Мұқанов пен
Қ.Жұмалиев ұстанған шарттан басқа да ... ... ... Бейсембай
Кенжебаев әдебиет тарихын ежелгі дәуірден бастау қажет деген идея ... ойын ... үшін ... ... ... беларус, украина
әдебиеттерінің тарихын үлгі етеді, сөйтіп, қазақ әдебиетінің де ... ... ... ... ... ... - деп жазады ол, - қазақ халқының бұрын-
соңды әдебиетінің тарихын былай жүйелеген дұрыс деп білеміз.
І. ... ... (V-XV ... ... ... ру- ... ру-ұлыс дәуірлеріндегі әдебиеті. Көбінше, сол замандардағы түрік ру-
тайпаларының ... ... ... ... Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет ... ... ... ... ... ... XІX ... жаңа, сыншыл реалистік әдебиеті.
ІV. Қазақтың XX ғасыр басындағы (1900-1920 жылдардағы) әдебиеті.
V. Қазақ халқының Ұлы ... ... ... ... ... [69, ... [70].
Алайда, пофессор Б.Кенжебаевтың 1955 жылы ұсынған бұл концепциясы көп
уақытқа дейін ғылыми ортада қабылданбады. Әрине, оның ... ... ... 1947 жылғы  қаулы ғалымдарды терең зерттеп, объективті
ой айтқызбады, яғни сол ... ... ... ... кең ... ... Екіншіден, әдебиеттану ғылымының өзі де әлі толық жетіле
қоймаған еді. Үшіншіден, ... ... ... көп ... ... бәрі ... ... тұсау болды. Соған қоса ... ... ... ... қағидаларын қабылдап, өздері
де сол ұстанымда болғаны күмәнсіз. Әдебиеттану аясындағы ... ... ... ... ... ... басшылығымен өткен “Әдеби мұра және оны
зерттеу” атты конференцияда да көрінді. Әдебиет ... ... ... бұл
конференцияның маңызы зор болды. Дей тұрғанмен, ... 1957 ... КП ... ... ... ... ... және
музыка мұрасын зерттеудің, сын тұрғысынан қарап, пайдаланудың жайы ... ... ... ... ... ... нұсқауларынан шыға
алмады. Онда да қазақ әдебиетінің тарихын XVІІІ ғасырдан бастау керек деген
концепция үстемдік ... Тек қана ... ... тыс ... ... әдебиетінің тарихын  VІІІ-ІX ғасырдан бастау керек деген пікір айтты,
бірақ оның бұл ойы ... ... ... [71, 295 б.].
Ұсыныстардың “Қазақтың XVІІІ-XІX-XX ... ... ... ... деп ... ... ... зерттеулерге сүйене отырып,
қазақтың дара ақындық поэзиясы XVІІІ ... ... ... ... ... Тарихи тұрғыдан қарағанда бұл поэзия кейін ... ... ... бір көрінісі саналуы керек” деп жазылды [71, 371 б.].
Әрине, бұл ... ... ... ... ... игі ... Әдебиет тарихын зерттеу, оны дәуірлеу мәселелері бойынша осы ... ... топ ... ... Бірі – ... Қажым Жұмалиев бастаған 
ғалымдар да, екіншісі – профессор Бейсембай Кенжебаев бастаған оқымыстылар
болды. Бір-бірімен айтыса ... екі топ та ... ... ... ... жинаған, бұрын белгісіз болып келген ақын жазушыларды, қолжазбалар
мен кітаптарды анықтаған. Екі ... да ... ... ... ... көне ... да, ... мезгілдегі де, жаңа дәуірдегі де
тарихы зерттеу объектісіне айналды. ... бұл істе ... ... ... ... ... ... үлкен табысқа
жетті. Олар қазақ әдебиетінің тарихын сонау VІІІ ... көне ... ... ... орта ... ... хандығы тұсындағы әдеби
шығармаларды жүйелі түрде зерттеп, оқулықтар, хрестоматиялар шығарған. Бұл
ретте ... ... ... М.Мағауиннің,
Қ.Сыдиқовтың, А.Қыраубаеваның еңбектерін атауға болады. Ал, Қ.Жұмалиев
концепциясын ... ... ... ... мен жинақтар шығарды, 6
кітаптан тұратын 3 томдық “Қазақ әдебиетінің тарихын" ... және ... ... шығарды. Бүгінде бұл еңбекке сын айтушылар бар, ... сол ... яғни 1960 ... ... ... еске ала
бермейді. Біздіңше, өз кезеңі үшін бұл еңбек - өте үлкен ... ... ... ғылымының әрі қарай дамуына мықты тірек, ғылыми тұрақ болды.
Кейінірек,  1982 жылы бұл ... ... ... ... ... академиялық басылымын, ал 1983 жылы “Ерте дәуірдегі қазақ
әдебиеті” атты ұжымдық ... ... ... жазуға қатысқан
авторлар: Б.Ақмұқанова, Ә.Дербісәлин, С.Дәуітов, ... ... ... ... ... бұл топ ... да ... тарихын XVІІІ ғасырдан бастауға болмайтынын түсінген еді.
Бұлай кешеуілдеудің себебі де жоқ емес еді. Көп ... ... ... ... ... аңыздық тұлға ретінде танылып келді. Оларды нақты қайраткер,
ақын деп дәлелдеу үшін тағы да ... ... ... керек деп
есептелді. Осы топтың ішінде Ысқақ Дүйсенбаев та болды. Ол ... ... ... ... атты ... ... ... ертедегі тарихын
зерттеу" деген мақаласында осыған орай “Қазтуғанды, Асан қайғыны, Сыпыра
жырауды ... ... тағы ... ... ... ... енгізбек болсақ, әлі де зерттей, қарастыра түсіп, ... ... ... ... жөн. ... ... ... пікір айтуға, тұжырым жасауға болмайды… Жоғарыда аталмыш есімдері
аңызға айналып үлгірген сол Асан ата, Сыпыра жырау, Шалкиіз, тағы да ... ... ... ... не айтуға мүмкіндігіміз бар. Ойша долбарлап,
қиялмен  кесіп-пішкеніміз ақиқат-шындықтан алшақ түсіп жүрмей ме? ... – деп ... ... ... ... ... және ақындар мұрасы” атты ең соңғы
еңбегінде жалпы көне мұраны игеру, зерттеуге орай ... ... ... Орта Азия мен Қазақстанға ортақ көне ескерткіштерді өз тілдерімізге
аударумен шектелмей, олармен мұқият ... ... ... ... ... ... Осыған орай “Құдатку билиг”, “Диуани хикмат”, “Диуани
Лұғат-ат түрк”, “Қиссасул Әнбия”, тағы басқалар алуандас бүкіл дүние жүзіне
мәлім ... ... сөз ... ... әр қайсысымен жеке ... ... ұлт  ... қаншалықты қатысы бар-жоғын айыратын
уақыт жетті” [43, 344 б.] – ... ... ... көне ... ... ... емес, қайта
олардың ұлттық әдебиетімізге қосқан үлес-салмағын ... аша ... ... мән ... көреміз. Тіпті, сол жоғарыда аты аталған
жыраулар туралы айтқан ... ... оның ... ... көп ... ... ... солардың шығармашылығын тереңдеп зерттеуді, бізге
қосқан үлесінің мән-маңызы мен сапасын ... ... ... етіп ... Ол өз ойын ... ... ... орынсыз даурықпай
зерттеу жұмысымызды байсалды түрде жүргізсек, тек XVІІІ-XІX ғасырлар ... ... одан ... ... кезеңдерді игермесімізге кім кепіл
бола ... [72, 181 б.] – деп ... ... ... ... арғы
ғасырларға қарай тереңдеп зерттеу принципін ұсынады.Бұл ... ... ... ... көне ... ... талас кезінде айтқан: “Меніңше,
беталды “бар, жоқ” деп таласудан гөрі, былай ету орынды ғой ... ... бар ... ... ... отыра, ХІХ  ғасырды зерттеп
болған соң, ... ... ...... ... XVІІ-XVІ-XV  және
одан әрі қарай қуалай тексерумен шұғылданса, жөнірек болар еді. Бірақ соның
өзінде “әдебиет” деген үлкен ... есте ... ... – [72, 181 б.] ... ... ... ... жасау талабы алғаш жеке ғалымдардың зерттеулерінде
көрініс тауып келсе, 1940 жылдардың аяғында бір топ ... бас ... ... М.О.Әуезовтің басшылығымен “Қазақ әдебиеті тарихының”
фольклорға арналған бірінші томын жазып жариялады. ... ... ... ... ... қамтылса да, Асан қайғы, Қорқыт, Жиренше
секілді тұлғалар ... ... ... ... және ... өлеңдерге
Кенесары-Наурызбай туралы жырлар енгізіліп, олар шындыққа сай ... ... ғғ. ... ... ... фольклорды жариялаушы және зерттеуші ретінде танылған ... ... 1959 ... ... мұра мен оны ... арналған ғылыми-
теориялық конференцияда "XІX ғасырдың 50-70 жылдарындағы қазақ әдебиетін
зерттеу ... ... ... ... ... ... ... тарихын
зерттеуге толық бет бұрғанын көрсетті. Конференцияда ... ... мен ... ... әдебиет тарихын жасау мақсаты мен оның
ірі өкілдерінің шығармашылығы туралы 8 негізгі баяндама, 9 баяндамадан тыс
қосымша, 29 адам ... ... ... ... сол мәселеге орай өз ойларын
ортаға салды. Екі күндік ғылыми-теориялық конференцияның жұмысын ... ... пен ... академиясының сол кездегі қоғамдық  ғылымдар
саласы бойынша вице-президенті тарихшы С.Бәйішев қорытып, конференцияның
ұсыныстарының ... ... ... бұл ... ... қабылданды.
Мұндағы басты-басты мәселелер: ХVІІІ ғасырда жасаған Бұқар ... ... ... тарихының  көрнекті уәкілінің бірі ретінде
бағалап, оның шығармашылығын ... және орта ... ... ... ... ... кертартпалығын оның демократтық бағыттағы
өлеңдерімен бірлікте қарастырып,бағалау қажеттігі аталды. Дулат пен ... ... сол ... ... ... ашу ... сын ... тереңірек зерттеуді қажет деп танылды. Сондай-ақ  Әбубәкір Кердері,
Н.Наушабаевтар жоғары мектептерде ғана ... ... ... ... М.Ж.Көпеев туындылары әлі де терең қарастырылып,
олардың жинаушылық қызметін әлі де зерттей түсу ... деп ... ... ... ... шығармаларын тарихқа
енгізу мәселесі бастапқыдан біршама ... ... ... алса да, ... ... орны мен мәні ... ашылып бағалана қойған жоқ. ... ... мен ... ... ... ... елеулі орны бар
ірі тұлғалардың шығармашылығы ... әділ ... ала ... ... осы
конференция бұл ақындарды жан-жақты да терең зерттеуге сәл де болса ... ... атап ... ... конференцияда “ХІХ ғасырдың 50-70 жылдарындағы ... ... ... (71,109-123) атты баяндама жасап, сол кезде 
шығармашылығы дау ... ... ... ақыны саналып жүрген
Шортанбай мен Дулат ақын шығармашылығына арнайы ... ... ... орындары бағдарламасына ғана енгізіп, сын көзімен ... ... ... ... ... ... ... екі мәдениеті
болатынын ескере отырып, зерттеудің қажеттігін алға тартты. Зерттеуші осы
баяндамасында Шортанбай, Дулат, ... ... ... ... ақындарды
әдебиетіміздің күрделі мәселелерімен сабақтастыра, байланыстыра
қарастырудың маңыздылығын айта ... ... ... ... жартысында (50-
70 жылдарда) екі ағымға жататын ақын, жыраулар болды десек, солардың ішінен
демократиялық бағыттағы ... ... ... ... ... ... ... өте аз сөз болып келді, немесе көбіне
теріс баға алып отырды. ... біз ... ... ... осы ... ... ... талдау берумен қатар, олардың қазақ
мәдениеті тарихынан алатын орнын белгілеуге тиіспіз” [71, 123 б.] – ... ... ... ... ... ісіне тың ұсыныс жасады.
Бұл пікір Шортанбай, ... ... десе ... ала ... ... ... айтылған әділ сын болды, сондай-ақ бұл  тұжырым
конференция ... ... сол ... деген ақындар шығармашылығын
зерделеп, қайта қарауға, келешекте ... ... ... ... ... ... бұл ... дәуір шындығын ашып,
отарлау саясатын әшкерелеудегі елеулі еңбегін атап айтуға да ... ... ... де ... ... осы аты аталған ақындардың
қолжазбалары мен басылған жыр ... ... ... ... салыстырудың маңыздылығын да ескертеді. Содан барып
кейінірек “Үш ғасыр ... ... ... жырлайды” деген жинақтар мен әр
алуан хрестоматиялық кітаптар, журналдар басылып, сан ... ... ... ... ... ... сол ақын жыраулардың жеке
шығармалар жинақтарын жариялау мәселесі қолға алынып, жұрт бұра ... ... ... ... ... Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі
жылдарда бұл ақын, жыраулардың ... ... ... ... ... де
мәдениет төрінен лайықты өз орындарын алды. Бұл бағытта Ы.Дүйсенбаевтың сол
кеңестік қиын тұста көрегендікпен айтқан батыл ... ... атау жөн дей ... ... ... ... жұрт сынынан, ой
елегінен өткізіп алған зерттеуші бұл ақындар шығармашылығын тереңдей
зерттеп, ... ... ... етіп ... ... ... ... сол ақындарды келешекте жеке зерттеуге негіз
болатын білікті ойлардың аз еместігін де атап ... ... ... ... 50-70 жылдарындағы Шортанбай, Дулат, тағы басқа әдебиет
өкілдерінің ... ... мен ... ... ... бұрын сол
кезеңдегі кертартпа делінетін бағыттан өзге демократиялық әдебиеттің Шоқан,
Ыбырай, Абай ... ... ... сол ... ... ... ... сөз ете келіп, ... екі ... ... ... Осы тұста зерттеуші сол кездегі ... мен ... ... ... ... ... ... еркіндігі үшін жалынды жырларымен жанын сала күрескен бір топ
ақындарға саяси тұрғыдан ... баға ... ... ... ... ... осы ... оларды  сынай отырса да, бұлардың өмір ... ... ... мен соған алып келген өзгерістерді тереңдей ашып
сырына үңіле зерттеудің қажеттілігін атап көрсетті. Мысалы ол ... ... ... ... Базар жырау сияқты ақындар туралы айта
келіп,былай деп ... ... ... шығармасына тоқталмастан бұрын,
сондай-ақ олар жөнінде бұрын –соңды жазылған еңбектер жөніндегі пікірімізді
айтпастан бұрын,бір мәселенің басын ашып ... ... ... бір ... баға ... ... бірі ... екі түрлі көзқарас орын
теуіп келді: не сол ақынды халық мұңын мұңдаған прогресшіл қайраткер ... ... я ... оны ... ... ... ... деп
танып,  тарихтан мүлде шығарып тастау. Біздіңше, көрнекті мәдениет
қайраткерінің, егер ол шын ... ... ... ... ... ... ... тастауға болмайды, ол ақын өзінің тиісті бағасын алып,
белгілі бір көлемде зерттелуге тиіс” [73, 113 б.]. Бұл – ... да ... ... тұрғысынан алғанда, бүкіл ... ... әділ баға ... жол ... ... ... еді. ... сол
жолғы баяндамасында да, кейінгі әдебиет тарихына арнап жазған еңбегінде де
осы бағытты ұстанды. Мұны біз Ысқақ ... 1962 жылы ... ... ... ... ... атты антологиялық сипаттағы
жинаққа жазған “Кіспесінен”, сондай-ақ 1965 жылы ... ... “Үш ... атты ... ... ... 1970 жылы жариялаған “Ғасырлар
сыры” монографиясынан көреміз [73]; [74]; [75]. ... 1962 ... ... ... ... ... ... тоқталып олардың шығармаларындағы отаршылдықтың кесірі елге
қаншалықты қиындық әкелгенін ашық айтылады деп ... Ол ... ... ... ... толғау-өлеңдерінде ел басына түскен ... ... ... ... жақтарын оқта-текте шенеп отырады...
Дулат ақын өз заманасының көкейкесті мәселелеріне де өзінше ... ... ... ... ... [73]. Ал, ... ... айтады:
"Алайда мұндағы ашық айтатын нәрсе, сол кездегі қазақ ... ... ... ... бастауынан туған жаңалықтардың көлеңкелі
жақтарын Шортанбай шебер суреттеумен бірге, сол ... ... ... ... ... сезімін де терең көрсете білді. Халықты екі жақтап
қанаған қазақтың бай, би, болыстары мен ... ... ... ... ... аяусыз шенеді, көпшілік алдында жексұрын етіп сипаттады.
Әрине, бұл – ақын шығармаларының ең құнды, ең бағалы жағы" [73, 18 ... ... ... ... деп ... жүрген Дулат пен
Шортанбайдың шығармашылығын мүмкіндігінше объективті бағалауға тырысқан.
Ол, ең бірінші болмаса да, ... бірі ... ... ... ... ... ашық айта білді. Кеңес кезінде, әсіресе, соғыстан
кейінгі уақытта ... ... деп айту ... ... ... ... ... ақынның отаршылдарды сынағаны дей отырып, Ысқақ ... ... ... ... ойды ... ... көңіл аударып айтатын бір нәрсе – "XVІІІ-XІX ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... мансұқталып,
жариялауға тыйым салынған бірнеше ақындардың таңдаулы ... ... ... ... берген және ең маңыздысы – кітап
соңында әр ақынның өмірі мен шығармалары туралы сол ... ... өте ... ... ... 1960 жылдар үшін бұл – үлкен ... ... оған ... бізде Кеңес өкіметінен бұрын ... ... ... әрі ... түрде, таза ғылыми сипатта жарияланған жоқ-ты.
Санамалап айтсақ, 20 ақынның өмірі мен шығармашылығы, әр ақын ... ... ... және көптеген өлеңдер тұңғыш рет басылған. Дәл
осы принципті Ы.Дүйсенбаев 1963 жылы жарық ... “ХХ ... ... ... ... ... жинақта да ұстанған. (Бұл туралы төменде сөз
болады). Демек, осының өзі – Ысқақ Тәкімұлы – ... ... ... ... оқымысты-мәтінгер екенін көрсетеді.
Ал, енді XVІІІ-XІX ғасырлардағы ақындар туралы, олардың шығармашылығы
жөнінде зерттеулерін тереңдете ... ... ХХ ... бас ... ... ... ... Дүйсенбаев 1967 жылы “Революцияға дейінгі
қазақ әдебиеті тарихын ... ... атты ... ... қорғады. Диссертация қорғамас бұрын Ысқақ Тәкімұлы “Үш ғасыр
жырлайды” деген ... ... ... ... алғы ... ... сөз
еткен ақындардың шығармашылығына тағы да тоқтап, оларды біршама ... және ... ... ... кейбір ақындарды да енгізіп, өз ойын
білдірген. Алайда, зерттеуші шолуы біркелкі емес, кейбір өкілдерге ... енді ... тек атап қана ... ... Тәкімұлы қазақ әдебиетінің тарихын зерттегенде, оның
бастауы деп ... ... ... айту ... Дей тұрғанмен, ол
әдебиетіміздің XVІІІ ғасырдан арғы да уақытта ... ... ... көзі тірісінде шыққан соңғы үлкен еңбегінде ол былай деп ... ... тек ... ... ғана болмаса, жалпы әдебиет
мәселелерін сөз еткенде біз ұзақ уақыт XVІІІ ғасырдан ... бара ... ... ... ... ... бар материал-деректердің тапшылығымен
қатар, ертедегі бұлдыр болмысты зерттеуден гөрі бір ... ... ... ... ... ... оңайырақ және тиімдірек боп
көрінді.
Соңғы кезде көне дәуірді зерттеу жұмысы да біраз қолға алынды. ... ... ... етіп ... жас ғалымдардың қосқан үлестерін атап
өткен жөн. Мысалы, ... – ескі ... ... ... ... ескерткіштері және олардың қазақ әдебиетіне байланысы” деген
тақырыпқа кандидаттық диссертация қорғап ... ... ... ... ... ... атты кітабын ерекше
атауға болар еді. Бұл еңбектегі кейбір жеке топшылаулар мен байламдар ... ... ... көп ... ... халқының қалыптасуына, өз
алдына ел болуына байланысты тарихи деректерге молырақ үңілгені бірден-ақ
көрініп тұр [75, Б.4-5]. Осыған орай ... ... орта ... ... де қазақ әдебиетіне қатысы бар екенін ескертіп, ... әрі ... және ... тұрғысынан зерттеу қажеттігін
айтады.
      Аталған кітабының кіріспесінде Ысқақ ... ... ... ... осы ... дейін әдебиеттің өзін, яғни шығарманы
талдамай, ... ... әуре ... қате ... ... деген сол
уақыт үшін мүлде тосын ой айтады. ... ... ... ... ... бар мұраның өзін ... - деп ... - ... бір ... үнемі бой көрсетіп келді. Әдетте біз
әдеби шығарманың көркемдік қасиеттері мен ерекшеліктеріне ... ... ... ... да сол ... ... көбірек шұғылданып,
оларды талай саққа жүгіртумен әурелендік. Әрине, қай ақын-жазушының болсын
көзқарасын тану, оның идеялық ... ... ... өте ... Бірақ
осындай игі талапты біріңғай қуалап кетсек, яки алдын ала жасап ... ... ... талдау жүргізсек, бұлардың түбі жақсылыққа апарып соқпайтынын
де есте тұтқан ... ... ... жырауды сарай ақыны, ал Дулат, Шортанбай
Мұрат, Әбубәкірді кертартпа ағым ... ... ... логика, қандай
дәлел бар? Өзімізге негізгі әдіс етіп келген нені де болсын тарихи тұрғыдан
қараушылықты ... ... ... [75, 6 б.]. ... қарай, Ысқақ
Тәкімұлының бұл айтқандары еленбей-ескерілмей ... тек ... ... ғана ... аса ... Ал, ... ... өзі "Ғасырлар
сыры" кітабында көне дәуір әдебиетін зерттеуді келешекке қалдарып, XVІІІ
ғасырдағы Бұхар жыраудың XІX ... ... пен ... Мұраттың,
Абайдың ХХ ғасырдың бас кезіндегі Бернияздың шығармашылығын қарастырады,
олардың көркем әдебиетті ... ... әрі ... ... ... ... ... дәлелдейді және айтқан шартты ұстануға тырысады. 
Ғалымның ең бірінші тоқтағаны – Бұхар Қалқаманұлы.
Зерттеуші ... ... өмір ... ... шұбырынды, Алқакөл
сұламадан” кейінгі елдің енді-енді басын қосып, біріге бастаған ... сөз ете ... ... жырау жырларын осы қиын кезеңмен тығыз
байланыста, халық болашағымен бірлікте алып қарастырады. Осы игі ... ... ... ... оң ... ... биі, көреген ақылшысы бола
білді, өзі де сол тарихи кезеңнің жемісі ретінде жұртқа кеңінен танылды.
Бұқар жыраудың өмірі мен ... әр ... ... ... ... ... бізде тым аз дей келіп,  осыған орай ол белгілі
жинаушы, ақын ... ... ... әр ... ... мен өлең,
толғауларының мән-маңызы ерекше екеніне атап айтады. Бұл ... ... ... ... тікелей не жанамалай арнау ... ... ... ең ... сол ... ... ... тереңірек ашуға ден қояды. Осыған орай ол жыраудың “Ай, Абылай,
Абылай”, “Абылай ханның қасында”, “Ал, ... ... ... үш ... ... сондағы айтқан бір ақылы: қатын-баланың қамы үшін, бұл ... ... ... қажеттігін айтатын  мына бір жырына 
айрықша көңіл аударады:
          …Сырдарияның суынан
          Көлденең кесіп өтіңіз.
          Үш жыл ... ту ... ... жетіңіз, -
          Кісісі жүзге келмей өлмеген,
          Қойлары екі қабат қоздаған,
          Қатын-бала қамы үшін,
          Солай таман жетіңіз… [75, 18 ... ... ... келе ... ... қоныс, құтты мекен жөніндегі ел
арманымен ұштасатынын ... ... ... ... жеке ел болып шаңырақ
көтеру мүддесі де анық аңғарылатынын атап ... ... бұл ... ... ... ... ... байланысты көрініс тапқанына
зер салады. Бұған орай ... ... орыс ... ... ... естігенде, жыраудың:
          …Ашуланба, Абылай,
          Ашулансаң, Абылай,
          Көтерермін, көнермін,
          Көтеріп қазға салармын,
          Өкпеңменен қабынба,
          Өтіңменен жарылма,
          Басына мұнша ... ... ... ... – [75, 19 ... жыр ... келтіру арқылы оның алдын болжағыш, ақылды, ... ... ... ... бір ... жырларының салт-сана, әдет-
ғұрып, мораль түрінде құрылатынына дәлел-дәйектемелер келтіреді. Ал, Абылай
ханның қайғылы қазасына байланысты туған бес тармақтан ғана ... ... ... ұйқы ... ... ... тоқталып, мұның
Абылайдың бойындағы барлық жақсылық ізгі қасиеттерін, қол ... ... ... ... ... мән ... Жыраудың көзқарас-танымы
мен шеберлігін танытатын “Тілек”, “Айналасын жер тұтқан”, “Ай не ... ... ... биік тау ... ... оғы ... ... қызыл көрінсе”, “Қара арғымақ арыса”, “Ей, айташы, Алланы айт”
секілді толғауларда жырау өмірлік көріністер: ... ... сан ... ... тану мен ... мәселелерін зерделеуге ден
қойғанын нақты талдайды.
Осы орайда ол өзінің “Сәлем – сөздің анасы” атты ... ... мен ... ... ... жыр ... етсе, сондағы
өріс алып отырған алауыздық пен бәлеқорлық, арызқойлықты аяусыз ... ... Ал, осы ... екінші бөлімі (“Жарқ-жарқ еткен жайда бар”)
мен үшінші бөлімінде адам өмірінің ... “Не ... ... сөз ... табиғат құбылыстарына астастыра сипаттайды. Қызық-
қуанышқа тоймайтын адам ... ... ... сезімін қарт жырау “Әлемді
түгел көрсе де” атты жыры арқылы ыстық сезіммен бере ... ... ... ... ... ... оның толғаудың
асқан шебері, өз дәуірінің шындығын жан-жақты әрі ... ... ... ... деп ... Осы іспеттес толғауларымен оның өзінен
кейінгі ақындарға өмір шындығын қалай жырлау қажеттігін ... ... ... Бұл ... ... ХІХ ғасыр әдебиетіне шолу жасап, оның әдеби
өмірге әкелген бағыт-бағдарын сөз етеді.
Ы.Дүйсенбаев ХІХ ғасырдағы әдеби-мәдени құбылыстар мен ... ... ... сол ... айқын көрінісі, шырқау биігі тұрғысында
қарайды. Ол кісінің ойынша, осы кезеңде халықтың ауыз ... ... ... ... ... ... де ірге тасы қаланып, ... Бір ... ... ... тек ... ... келген суырып салма
дәстүрінің авторлары ... ... ... ... т.б.) мәлімденіп,
нақтылық сипат алады. Алайда бұл туындыларды сол ... ... ... ... ... дей ... Бұлардың фольклорға тән
өңделіп, түрленіп отыру ерекшеліктері халық ... ... ... ... ... ... ретінде өзгеріссіз қала берді. Осыған орай
кейбір халықтық туындылардың (ертегі, хикая, аңыз, нақыл сөздер мен ... т.б.) ... ... ... ретінде сақталмай, соларың
өздері сөз ... ... бір ... ... ... ... ретінде танылатын болды. Осы үрдіс ... ... ... ... ... ... ... бұрыннан қалыптасқан айтыс дәстүрінің  ... ... өріс ... да қолайлы жағдай жасады. Небір ... ... ... ... шешендігі  мен шеберлігін ұштап, өшпес-
өлмес айтыс үлгілерін тудырды. ... мен ... ... пен ... айтыстары осы мерзімде дүниеге келді. Бұл топтағы ... де ... ... ... ... ... сол дәуірдегі ірі әлеуметтік
келелі мәселелерді көтеруге де елеулі үлес қосты. Сонымен бірге Шөже ... ... ... “Қозы Көрпеш-Баян Сұлу” жырын, ал, ... ... ... мен “Ер ... жырын қайта жырлап, бұлардың шын
мәніндегі қайталанбас көркем ... ... ... ... тер ... еңбек етті.
Зерттеуші осындай асыл үлгілерден сұрыпталып алынып, солардың белгілі
бір жиынды нұсқасын (сводный вариант) ... ... ... ... орай өз ойын да ... Ол ... орай бір кезең, бір дәуірдің
талабы ... ... ... туындыларды кейінгі замандағы заңды
өзгеріс, өңдеулерден ... ... ... біріктірудің қажеті бар ма деген
орынды ұсыныс жасайды.
Осы дәуір ақын, жырауларының шығармашылығына ... ... ... ... ... ... екі топқа бөлгендерге қарсы  шығады. Олар
алғашқы топқа көне тұрмысты көксеп, күні ... ... ... ... ақындарды қосса, екіншісіне – халық мұңын мұңдаған, ел мүддесіне
қызмет ... ... ... ... жатқызады. Осылайша
топтастыруға үстірт қарағанның  өзінде ол оның ... мен ... ... ... ... ... бұл орайда: “ХІХ ғасырда өмір
сүріп, қызмет ... ... ... ... ... ... ... бұрын айдар тақпай, олардың неліктен туғанын, қандай себептер ... ... ... сол ақын, жыраулардың ұлт мәдениетіне қаншалық
үлес қосқанын тани, айыра ... ... деп ... [75, 94 ... осы ... XІX ... ғана емес, ертеректе жасаған барлық ақын-
жыраулар шығармашылығына қатысты, ... ... ... айту ... осы ойын ол кісі ... ғасырларда өмір сүрген ақындар мен
жазушыларды зерттегенде, ... ... ... ... ... ... бірақ ылғи да ... ... Кей ... өзінің
бұрынғы, көп жылдар бойы қалыптасқан сүрлеуіне түсіп ... ... Оны ... айта ... ... әдебиет туралы. Ысқақ Дүйсенбаев өте маңызды бірнеше
еңбек ... ... ... ... ... ... орны ... “XІX
ғасырдың орта және аяқ шеніндегі қазақ әдебиеті”, “Дулат Бабатайұлы”,
“Шортанбай Қанайұлы” [76], ... ... ... ... ... ... атты докторлық диссертациясы [77], “Ғасырлар сыры”
монографиясы [75] т.б. Осы ... ... ... Тәкімұлының ұлттық
әдебиетіміздің тарихын түбегейлі зерттегені көрініп тұр. Сонау 1961 жылы,
яғни қызыл орыс империясының билігі жүріп ... ... ... ... 15 жыл
ғана бұрын мансұқталған, халыққа зиянды деп ... ... ... ақындарды арнайы зерттеп, көп томдық әдебиет тарихына енгізудің өзі
– оңай ... ... ... ... ... пен цензуралық
қатаң бақылау болғанымен, аталмыш ақындардың шығармашылығын талдап, олардың
мәдениет ... ... ... ... тек ... біліктілікті ғана емес,
азаматтық ерлікті де талап еткен болатын. Ал, Ысқақ ... ... ... ... ... тарихы" бетінде дүйім жұртқа жария етті, тіпті
бүкіл үш ... ... ... ... да ... ... ... ішіндегі тараулардың өзі ғалым ойының қаншалықты орнықты әрі
концептуалды екенін ... ... ... ... ... 1. Кіріспе. Революцияға дейінгі қазақ әдебиеті дамуының негізгі
кезеңдері (1-136 бб.); 2. ... ... (137-179 бб.); 3. ... (180-202 бб.); 4. Мұрат Мөңкеұлы (203-241 бб.); 5. Абай (Ибраһим)
Құнанбайұлы (242-3845 бб.); 6. Сұлтанмахмұт ... (386-442 бб.); ... ... ...... ... әрі ... ұстанымын
айғақтап, әдебиет тарихын дәуірлеудің шарттарын ... ... ... сүйенетінін ол былай деп көрсетеді:
    “Ең алдымен өткендегі мұраны бағалауда ұзақ жылдар бойында ұшқары,
кейде тіпті теріс ... ... ... ертедегі әдебиет
қайраткерлері  жөнінде әділ пікір айту өте қиын еді... ... ... ... ... ... бір топ ақындардың шығармалары бір кезде ... ... көп ... бойы ... ... қалса, буржуазияшыл-ұлтшыл
жазушылар турасында ең ақыры сынап жазуға да ... ... ... ... ... ... қамтылмай, бір жақты, ... ... ... ... процеске дұрыс баға беру үшін өткендегі ең
көрнекті ... ... ... ... тереңірек
танысқанымыз жөн, әйтпесе сол кездегі дәуір сипатын дәл тану мүмкін ... ... ... ... ... ... Тәкімұлы қазақ әдебиеті тарихында
XV ғасырдан бастап жекелеген ақындар белгілі бола бастайды дей келіп, XV
ғасырда Асан ... мен ... XVІІІ ... ... ... ... ... тұсындағы әдебиет өкілдері деп есептейді. Қазақ әдебиетіндегі жаңа
кезең – XІX ғасыр деп есептейді де оның ... ... ... ... ... ... қысқаша сипаттама беріп, оны сарай ақыны дейді.
Ысқақ Дүйсенбаев өзі айтқандай XІX ... аса ... ... ... ... ... ... шығармашылық жолдарын тереңдеп зерттейді. Рас, оларды ғана
емес, ара-арасында XІX ... мен ХХ ... ... ... ... орны
бар бір топ ақындарды қарастырады. ... ... ... пен ... ... арнайы тоқталып, оларға жоғары баға береді.
Мәселен, диссертациясының орысша жазылған авторефератында Ысқақ ... деп ... ... ... профессиональный поэт, обоготевший казахскую
поэзию новым содержанием, новыми формами. Его стихи о природе, философские
размышления, любовная ... ... ... ... ... содержания...  
Шангерей очень своеобразен, он отличается от ... ... За свою ... ... он ... многое. Кроме стихотворений им
были созданы прозаические ... ... ... о скоротечности жизни, тоска о прошлом, думы о ... ... ... ... ... ... воспевание дружбы и любви,
охотничьих забав, ... ...... ... ... тем ... ... с тем у него имеется ряд ... в ... ... различные стороны социальной и общественной жизни” [78, 23 ... Осы ... ... ... сол авторефератта Шәкәрім жайында да
кең түрде жазады.
“…Шакарим Худайбердиев становится одним из ... ... ... ... с лирическими, дидактическими и философскими стихами,
замечательными поэмами, Ш.Худайбердиев пишет трактаты по этике, ... ... ... ... ... стихах поэт говорит о чести, гуманности, справедливости, ... ... ... ... ... мулл и ... Следует также отметить, что Шакарим умело использовал
новаторские ... ... ... им в форму казахского стиха. Поэтому не 
лишне еще раз подчеркнуть его ... ... в ... ... ... жанра сюжетной поэмы” [78, С.24-25].
Осы авторефератта Шәкәрімнің: “Қалқаман-Мамыр”, ... ... сол ... ... ... ... ... мен “Әділ-Мәриям” повесіне де сипаттама беріледі.
 Сондай-ақ Шәкәрімнің ... ... ... ... аудармаларын
да сөз етеді. Пушкиннің “Дубровский” мен “Метелі” өлеңмен ... ... кең ... айтады. Ал, Физулидің “Ләйлі-Мәжнүн” Шәкәрім аудардым
десе, Ысқақ Тәкімұлы оны аударма емес, назирагөйлікпен жазылған ақынның ... деп ... ... ... ... авторефератына мән беріп
отырғанымыздың себебі – 1960 ... ... ... сөз ... өзі ... ... ... өзінің диссертациясында ғана емес, Москваға
жіберілетін авторефератта да ... кең орын ... ... әділдік пен
батылдық жасаған. Бірақ осы ... ... ... ... ... үлкен қиындықпен және кештетіп бекітіліпті.
Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев 1970 жылы бұрынырақ ... ... ... ... ... атты ... жарыққа шығарады.
Кітап “Кіріспе”, “Бұқар жырау Қалқаманұлы”, “Дулат жырау Бабатайұлы”,
“Шортанбай ... ... ... ... ... ... деген тараулардан тұрады. Байқағанымыз, - біріншіден, ... ... ... ... ... ой-пікірлері өзгерген,
үшіншіден, диссертацияда қарастырылған Сұлтанмахмұт Торайғыровтың орнына
Бернияз Күлеев шығармашылығы талданған. Міне, ... ... ... ... ... гөрі басылып шыққан кітаптың маңызы басымырақ болғандықтан
ендігі жерде біз осы ... ... ... ... сол ... ... ... ХІХ ғасыр әдебиетінің ең ірі, аса көрнекті
тұлғалары зерттеу объектісіне айналған. Дәл осы ... ... ... ... Шортанбай, Мұраттар “зар заман” өкілдері  деп бағаланып,
іргелі түрде зерттелмей ... ... бір ... тең ... ...... пен қоғамның талабы еді. Ысқақ Тәкімұлы сол талапқа жауап
беруге тырысқан, әдебиет ... ... ... ... күш ... ... ... кей тұстарда таптық, партия ... ... ... ол ... ... ақындарына арнайы, іргелі түрде
қалам тартқан және сол ақындардың әдебиетке ... ... ... ... ... ... алғашқы ғалым болып саналуы орынды. Оларды
зерттегенде Ысқақ Тәкімұлы таза ғылыми шартты ... ... ол ... ... ... ... және нақты мәтіндерді талдаған. Дулат
туралы былай дейді.
Сонымен, “Дулат жыраудың алатын орны және көркем сөз ... ... ... - деп ... Ысқақ Тәкімұлы – ол Абайдан бұрынғы ... ... мен түр ... байыта түсіп, жаңа сатыға көтерді, өз
заманының көкейкесті мәселелеріне белсене араласып, олардың ... ... ... [75, 38 б.]. ... Дулатты осылай бағалай келіп, Ысқақ
Дүйсенбаев сол ... үшін де, ... де өте ... де маңызды ой айтады:
“Бұқар ... ... ... ... сол ... ірі тұлғалары, сөз жоқ,
данышпан Абайдың ... ... ... ірге ... ... ... зор ... тигізді, бұл тарихи шындық” [75, 42 б.].  ... ... ... ... ... ... 40 жылдай бұрын “зар
заман” ақындарын жоғары ... ... ... әсер ... айтып,
көркем ойдың дамуында жалғастық болғанын дәл басқан. Қазіргі кезде бұл ... етіп ... ... бір мезет бұрын жазылған еңбектерге көз салса,
көп нәрсе ертеде-ақ сөз ... ... ... көрер еді.
Жоғарыда айтқанымыздай, Ысқақ Тәкімұлы Дулат шығармашылығын талдамас
бұрын оның мұрасы ... ... ... бар екенін анықтап, соларға
сипаттама береді. Оларды негізінен екі ... ... бірі – ... да, екіншісі – Қазақстан Ғылым академисының  Орталық ... ... ... Бұл ... мен ... жинағын
салыстыра отырып, ғалым ақынның әрбір дерлік шығармасына тоқталады. Алдымен
“Өсиетнамадағы”, ... соң ... ... қарастырады, сөйтіп
екеуін мәтіндік, мазмұндық тұрғыдан сипаттайды да ... ... ... ... жасайды, олардың идеялық, тақырыптық,
көркемдік қасиеттерін ашады.
Дулаттың шығармаларын ғалым үш ... ... ... ... ... ... ... толғауларын жатқызып, солардағы қазақ
халқының құнарлы жерлерінен айырылғанын, ел билеушілердің патша ұлықтарымен
ауыз жаласып, ... ... ... ... озбырлыққа жол
бергенін, халықтың азып-тозып, ... күн ... ... ... ... тоқталады. Осы топқа енгізген “Әуелі қазақ
деген ғаріп жұрт”, “Тырнақтай меңі болған соң”, “Тегімді ... ... ... ... “О ... ... “Ақ жайлау мен Сандықтас”,
“Асқар таудың сәні жоқ”, т.б. шығармаларды талдай келіп, ... ... ой ... ... ... ... қарағанын онша мақұлдамайды,
өйткені ел басына төнген бар бәле ... ... яғни ... ... ... бағынудан болып отыр деп түсінеді. Өз заманында орын тепкен
түбегейлі өзгерістерге баға беруге ... ... ... ... ... ... жерінде пайда болған: парақор болыс-билер мен арамтамақ
қожа-молдалар, жүн-жұрқамен сауда жасап, мүлік жиған сараң ... – бәрі ... жаңа ... ... азған шақтың айқын нышанасы. Қалайда, отарлау
саясатының жексұрын жақтарын жырлау дәл ... көре де, тани да ... ... ... ... ... ... – Кеңес өкіметі
кезінде өте қауіпті еді. Байқап қарасақ, зерттеуші Дулат айтты деп, өз ойын
да білдіріп отырған ... ол ... ... ... ... Дулаттың
көзімен көріп, сөзімен айтып отырғандай әсер қалдырады. Тіпті ол ... ... ... ... ... ақынның толғауларынан түйдек-түйдек
мысал келтіріп, оларды талдағанда ... ... ... ... келеңсіздік
Ресейдің отарлауына пайда болған ақын ойларын дәлелдеуге кұш салған. ... ... ... ... ... ... ... мына бір “шерге толы”
шумақтарды айтсақ та ... ... ...... жау,
          Алды – игілік, арты – дау,
          Шырайнала тас қамау,
          ... ... қан ... Алды – игі, арты – ... Жер ... ... [75, 40 ... Ысқақ Дүйсенбаевтың Дулат шығармаларын екінші салаға топтап,
қарастырған өлең-толғаулары, негізінен, жеке ... ... ... олар өте ... ... дүниелер. Бұл қатарда ақынның “Сүлейменге”,
“Кеңесбайға”, “О, Барақ жас, Барақ жас!”, “Ей, айтайын ... ... ... тас, ... ... және ... атты шығармалар аталған. Нақтылап
айтар болсақ, осылардың ішінен ... ... ... “О, ... тас, ... ... ... деген шығармалар.
Әсіресе, Сүлеймен мен Кеңесбайға арналған ... ... ... ... ... ... да ... сын бар екенін айта келіп, ... ... ... ... ... ... ... төрені тілге
тиек еткені болмаса, - дейді ғалым, - одан күтерлік ештеңе қалмағанын, оның
өткендегі үлгі ... ... ғана ... қарт ... ... Өйткені, түптеп ... ... ... ... ... ... не бар, ... де жоқ. Міне осы өзгерістерді
түсінген ақын ақыр ... ... ... ... ... тұлыпты місе ғып
отырғанын" еріксіз мойындайды” [75, 45 б.]. Сондай-ақ ... ... ... өте ... ... ... пен ... айтылған өлеңдерді
талдау арқылы көрсеткен.
Осы жерде бұрынғылар ескере ... бір ... айту ... ... ... ... ... сезімін мына жолдар арқылы
көрсеткен деуге болады. Ол былай деп жазады:
“Дулат жыраудың адамгершілік көзқарасын ... ... ... ... ғана
өлеңінен айқын көреміз, оның ... ... ... ... пен
мейірбандылықтың жылы лебізі сезіліп тұрады.
Ата-анадан жұрдай болып жетім қалған қорғансыз балаға зор үміт артып,
сөзінің аяғын ... ... ... өтерсің,
          Шаң бермей әлі кетерсің.
Қажыма, Ақтан, қажыма,
         Жетерсің, әлі жетерсің! - дейді қарт ... [75, 47 ... ... атты ... ... жоғары баға берген. Мұнда
ең басты мәселе – Отанды сүю және оған қалтықсыз қызмет ету деп ... Ол ... ... ... ... ... келіп, жырдың сюжеті
күрделі емес, онда шытырман оқиға жоқ дейді, кейіпкер бейнесі, ... ... ... жағы ... деп есептейді. Ал, шығарманың
тілі өте шешен бай және өрнекті ... ... ... оның маңызы
“оқушысын (тыңдаушысын) туған жерін, ... елін ... ... ... халқынан тыс ер жігітте бақыт та, тіршілікте те жоқ деген асыл ... ... ... ... ... деп санайды Ысқақ Дүйсенбаев.
Үшінші саланы құрайтын шығармаларға зерттеуші “Сары ... ... жем ... ... ... бір ... деген туындыларды жатқызады.
Бұлар ғибрат-нақыл түрінде жазылған мысалдар дейді ғалым. Оның ойынан ... ... да ақын сол ... ... ... ... өзара
қарым-қатынасынан үш түрлі бейнені аңғартады” [75, 48 б.].  Үш ... – ел ... ... ... даңғой, мақтаншақ атқамінерлер
(сарышымшық), екіншісі – аға ... ... ... үшіншісі – бұқара
халық (басқа құстар).
Әрине, бұлай ... өзі ... ... ... критерий –
шығарманың идеясы мен ... ал ... өзі, ... ... ... ... ... туғаны сөзсіз. Қазіргі шақта әдеби
шығарманы бағалаудың басты шарты – көркемдік пен ... ... ... ... жинақтаудың деңгейі, автордың позициясы деп
айтылып жүр. Бұл дұрыс та, алайда шығарманың идеясы да, тақырыбы да, ... ... тыс ... ... ... ... ... кезіндегі
әдебиет осы тұрғыдан бағаланып келді, бұрынғы өткен ақын-жазушылар да осы
принциппен бағаланды. ... ... ... де ... Мәселен, көбіне-көп
автордың идеялық-саяси көзқарасына мән беріліп, оның шығармашылығы сол
тұрғыдан қаралды да, оның ... ... ... ... ... ... жүрді. Бұл жағдай Ы.Дүйсенбаев еңбектерінде де кездеседі. Соның ... ... ... ... да ... ... ... өлең ұйқасы мен оның түзілім-құрылысына, тіл-
көркемдігіне келгенде, оның ... ауыз ... мен ... ... еркін игерген шеберлігін де атап көрсетеді. Тіл байлығы, тіл
көркемдігі Дулаттың ең күшті жағы деп ... ... ... ... ... “Қазақ деген ғарып жұрт”, “Тырнақтай меңі болған ... ... ... ... ... жолы ұйқасып отыратынына көңіл
аударады. Бұл – араб, парсы әдебиетінде ... бар ... ... ... төл ... ... бірі болып тиімді қолдана білді.
Зерттеуші жоғарыдағы ойларын жинақтай келе мынадай тұжырымды пікір ұсынады:
ең алдымен, сол дәуірдегі қазақ халқының ... сөз етіп ... ... маңызы зор, келешекте де оны тереңдеп зерттей беру қажет деп
көрсетеді. Ысқақ Тәкімұлының бұл ... шын ... тек ... кейін ғана жүзеге асты. Рас, Кеңес кезінде Дулат ақын ... ... ... да ... ... ... Бұл жерде Қ.Жұмалиевтің 1950
жылдардағы мектепке арналған оқулығын, Х.Сүйіншіәлиевтің ... ... атау ... [79]; [80]; [81]; [82]. ... ... кең түрде, арнайы да түбегейлі ... ... ... ... Бұл ... З.Ахметовтің,
М.Жармұхамедұлының, Қ.Раевтың еңбектерін айтсақ та ... [83]; ... Ал, ... ғана ... көрген "Қазақ әдебиеті тарихының" 4 томында
Дулат Бабатайұлы монографиянық сипаттағы жеке тарау берілген [86, ... ... ақын ... ... ... оның әдебиет тарихында
алатын орны айқындаған.
1959 жылғы “Әдеби мұра және оны ... атты ... ... ... ... ... 50-70 ... қазақ
әдебиетін зерттеу мәселелері” деген тақырыбында баяндама ... ... ... да сөз ... ... ... ең ... Шортанбай
ақынның  шығармашылығына баға беруден бұрын, ол туралы ... ... ... ... ... ... Бұл ... акдемик
Қ.Жұмалиевтің тұжырым, дәлелді пікірлеріне тоқталып, берген бағасын толық
мақұлдайды. Осыған орай ол ... ... ... ... ... көрнекті өкілі” деген бағасына қарсы шығады. Ы.Т.Дүйсенбаев
М.Әуезов, М.Жолдыбаев, ... 1933 ... ... ... ... ... ... берілген баға-пікірдің  дұрыстығын айта
келіп, оның қайшылықтарын аша отырса да, оны ... ... ... деп бір бет ... ақын ... ... жақтарын да ашып
көрсеткенін бағалайды. Сөйтіп, мұны - Шортанбай шығармаларына ... ... ... ... ретінде қабылдайды. Алайда автордың кейбір ... ... ... ... ... халық өмірін әсерлі
бейнелеген ақынның өткір де мәнді ... ... ілім ... ... ... ... ... да жоқ емес дей келіп,
Ы.Т.Дүйсенбаев: “Ал, енді, бір ... ... ... ... ... ... сарын болса, мұның өзі де көпшіліктің мүддесін ... өріс ... тек ... ... ... таптық санасын қонымды,
өтімді  етудің  бір тәсілі болып ... ... ... ... қорытынды көбінесе біреу ғана. Ол ... ... заң ... ... ... деп нәле ... зар илеу. Әрине, бұл жағдай …  ... ... ... ... ... ... қанаушы діншіл, үстем
ортасынан орын ... арғы түбі ... ... ... “Диуани
Хикмәтіне” апарып соғатын ағым” [71, 116 б.] – деп ... ... ... ... ... сол кездегі үстемдік еткен
маркстік  ілім мен ... ... ... ... көздегені
аңғарылады. Бұдан әрі ақынның “Шортанбайдың зары”, “Байды құдай ... ... ... ... ... да ... ... алынып,
таптық мүдде тұрғысынан біржақты сөз етілгенін де көреміз. Ол кезде бЫлай
айтпаудың өзі ... емес ... ... ... ... ... да,
Шортанбайдың жоғарыдағы аталған өлеңдерін сынай отырып, бұл жырлардың дәуір
бейнесін шындықпен суреттегеніне де мән береді, “ақын жаңа ... ... ... ... ... ... жат, ... кейіптерін
бейнелеп көрсетіп отыратынын" да атап өтеді. Зерттеуші соңғы тұжырым,
қорытындысында ... деп ... ... ... ... ... жаршысы деп тұжырымды баға бергенде, оның шығармаларының қажеті
жоқ деген біржақты пікірден аулақпыз. Ақын мұрасының ... оның ... ... түр ... ... ... ... ескере отырып, сын
көзімен пайдалануымыз керек” [71, 119 б.]. Әрине, бұл бағаны сол кездегі
жағдай мен ... ... ... ... ... ... дей аламыз.
Ы.Дүйсенбаев Шортанбай Қанайұлы мен ... ... және ХІХ ... аяқ ... қазақ әдебиеті туралы М.Әуезов атындағы Әдебиет және
өнер институты дайындап 1961 жылы жариялаған алты томдық қазақ ... ... ... ... ... ... бұл зерттеулерінде 1959
жылғы ғылыми-теориялық конференцияда аталған ... ... ... ... қарап толықтырып, көптеген өңдеу-өзгерістер жасады. Заман
жайы мен дәуір көріністерін бейнелеудегі ақындардың шығармашылығына ... ... ... баға ... ... етіп ... Бұған ірі ғалым
М.Әуезовтің сын-ескертпе, талап-тілектері себеп болғанын көреміз. Ол ... ... ... жазылған зерттеушінің алғашқы қолжазбасын
мұқият оқып ... ... оған өз ... ... ... ... хат
жазыпты.
Ұлы ғалымның бұл пікірлері сол кездегі  ауыр кезеңнің ... ... ... ... толығырақ келтірсек: “Жолдас
Ысқақ! Шортанбай туралы жазылған сөз екінші том үшін өте аз болады. Оның әр
шығармасын ... ... да ... атап ... әрбірінің тұсында барлық
құнарсыз қалыпта сырын ашып отыру қажет. Тегі, газет ... ... әр ... үзінді ойлар теріп алып ... ... ... ... ... ... ... дәлел-деректер беру
үшін, әр шығарманы, жаңағы ... ... ... ... болады.
Қайталаған пікірлері ақын шығармаларында көп болса, соларын, әсіресе, ашып
бере отыру ... ... ... тек-төркінін ашу керек. Бұл жай әр
заманда, әр елде ... ... ... ... ақыр ... ... туған.Осының Орта Азия мен жалпы Россия мұсылмандары арасындағы
түп-тегі Қожа Ахмет Яссауидің ... ... ... ... түп ... ... сол ... дүния” нанымына ауысады. Осы
жағдайларды көп тартпаса да аша ... ... ... бұл ... орта мектеп
кітабында айтылмаған жаңалықтарды қоса ... ... ... соң, ... ... ... өлеңдеріне дұрыс пікір айтылған
болса да, ақынның айтысы да үгіт өлеңнің идеясымен байланысты деген ... ... ... көп ... дәлелдеп беру аса қажет. Сонда
Шортанбай ... ... да ... өз мазмұнына, таптық идеясына –
түрді де, жанрды да – баршасын да ... ... ... ... ашыла түсетін болады.
Осы жайды түгел ескеріп, ... ... ... ... мен маңызын, көлемін де өсіре түсуді талап ... [72, ... деп ... ... ... Шортанбай ақын шығармашылығы туралы әлі де
жазылып кеңейтіле түсер мақаланың жоба-жоспарын ... ... ден ... ... ... ... ... жөніндегі
зерттеу біршама кеңейіп, тың ойлармен толыға түскен.
Ы.Дүйсенбаев М.Әуезов айтқан ... ... ... ... ... ... ... арнап жазған зерттеуінде оның діншілдігі
мен кертартпа көзқарас-танымын, феодалдық таптың идеологы болғанын ... ... сол ... бір ... ... ... Осыған орай
Шортанбайдың ... мен ... ... ... ... ... заман”
толғауына арнайы тоқталып, оның ... ... мен ... ... ... ... ... қорлар зор болып, сондағы
зорлар қор болды, қыз анасын, бала атасын сыйламайды, ... ауыз ... ... жаңа басшылар елді қуырып бара жатыр, олар қит етсе қалаға,
орыс ұлығына шабады"  дегенде де, ақын ... ... ... талабы
тұрғысынан емес, қалыпты ескі өмірге, дінге қайшы болған соң сынайтынын
ашуға талаптанады - деп ... ... ... ... ... секілді жағымсыз көріністер мен объективті шындықтың бар екенін
атай отырса да, мұның бәрі өмірге деген жаңалықты ... ... ... ... ... деп ... жақсысы, Ысқақ Тәкімұлы 1970 жылы шыққан “Ғасырлар сырында”
Шортанбайды ... ... ... ... ... ... әсіре
солақайшылдығын біршама жұмсартқан, сөйтіп ақынның шығармашылығын жаңадан
қарастырғанда  айтарлықтай объективтілік ... ... Ең ... ... – бұл кітапта Шортанбайдың өмірбаяны алғаш рет толықтай берілген. ... ... үш ... ... Біріншісі – Шортанбайдың
өмірге деген көзқарасы, идеялық нысанасы. ...... ... Үшіншісі – оның діншілдігі. Зерттеуші осы ... ... ... қарастырды. Ол әдеттегіше бәрінен бұрын дерекке сүйенетінін
алға тартады.
“Бұл жолы да біздің сүйенетініміз ... ... ... ... ... рет ... шыққан “Шортанбайдың  бала зары” шағын жинағы
мен Қазақ ССР ... ... ... ... кітапханасының қорында
сақтаулы бірен-саран қолжазбалары”- дейді [75, 55 б.]. Осы ... ... ... әсіресе, екі шығарманы ерекше атайды:
“Бала зары” мен “Зар заман”. Екеуінің тақырыптық, идеялық жағынан өте жақын
екенін ескертіп, Ысқақ Тәкімұлы ең ... ... ... ... қатарында “Атамыз Адам пайғамбар”, “Адамның жалған дүниесі”,
“Қалықтаған ... ем”, ... ... ... ... ... ... “Бір
тәңірге аян-ды” сияқты өлеңдер мен толғаулар бар. ... ... ... әр ... ... ... үш ... бағалайды. Сөйтіп,
ақын шығармашылығынан екі нәрсені аңғарады. “Ең әуелі Шортанбай әлеуметтік,
үй-ішілік мәселелерді қозғағанда, ол ата-баба ... мен дін ... нық ... мызғымас арқалық етеді. Жағымсыз ... ... ... ... ...... ... өзі ұстаған
бағытына, көксеген арманына ... ... ... ... ақын өмір ... ... ... көрсетеді...” [75, Б.60-
61].
Шортанбайдың қазақ әдебиетіне, рухани мәдениетіне қосқан үлесі өте зор
деп ... ... ... ... өз ... ... қорытады: “Шортанбай
Қанайұлы ХІХ ... орта ... өмір ... сол ... ... ... өркендеуіне елеулі үлес қосқан аса көрнекті ақындардың
бірі. Қайталап айтсақ, ол әлеуметтік келелі мәселелерге ... ... ... өз ... мол орын ... заманасының көлеңке жақтарын көре
де, тани да біліп, қатты ... ... ... жеке өлең-толғауларында сатира
дәрежесіне шекті көтерілді...Қысқасы, Абайдан бұрынғы ... ... ... ... ... ... еңбегі зор, қосқан үлесі
маңызды...” [75, 63 б.]. ... ... осы ... ... ... ... ... шақта тереңдете, кеңейте зерттеуге, дамытуға
мүмкіндік туды. Сөзіміздің дәлелі ... ... [87], ... М.Жармұхамедұлының [89] еңбектерін атауға болады. Осы жерде ... ... ... ... бір шындыққа жетіп, сол
Шортанбай сияқтылардың да ... ... ... ... ... ешбір күмән жоқ”, – деген сөзі еске түседі [75, 54 б.].
Айтқаны тура келді.  ... ... "зар ... ... ... жатырмыз.
Кеңес кезінде “зар заман” ақындарының ішінде жеткіліксіз ... бірі – ... ... 1940-50 ... арасында жарық көрген
мектеп оқулықтарында енгізіліп жүрген Мұрат ақын 1947 ... ... ... ... объектісінен мүлде түсіп қалды десе де болады. Тіпті
1959 ... ... ... туралы арнайы баяндама болған жоқ. Осы
конференцияның ұсыныстарында Мұраттың шығармашылығын орта ... ... деп ... ал ... оқу орындарында әдебиеттің қайшылықта
дамығанын көрсету үшін ғана ... деп ... ... салдарынан Мұрат
Мөңкеұлы 6 кітаптан тұратын әдебиет тарихынан да орын таба ... ... ... ... Әдебиет және өнер институты 1962 жылы
шығарған “XVІІІ-XІX ғасырлардағы қазақ ақындары шығармаларының жинағына” ... Тек ... ... ... Ы.Дүйсенбаев ақынның атын
атап, оған бірнеше жол арнайды, және оған берген мінездемесі 1959 ... ... ... ... Осы бір “әттеген-айын” түзейін деген
болу керек, Ысқақ Тәкімұлы ... ... төрт ... өзі ... ... ... “Үш ғасыр жырлайды”  деген жинаққа енгізген [74, ... ... алғы ... ... берген ескі бағасын қайталайды, бірақ
шығармаларының алдында берген қысқаша мәліметінде ... деп ... ... ... жиын ... ... ... өлең айтуға машықтана бастайды, ел
ішінде: “шешен, тапқыр бала" атанып жүреді. Көп ұзамай ол ... ... ... ... ... болумен қатар үлкен эпик ақын. ... ... мен ... ... ... ... соңғы кезде жөнді бағаланбай келді” [74, Б.206-207].
Міне, өзі көрсеткен осы олқылықты ... ... ... ... ... “Ғасырлар сыры” кітабында біршама
толтырды десек болады. ... 20 ... ... ... ақынға арнап,
Ысқақ Тәкімұлы оның шығармашылығын тұңғыш рет мол қамтып, кең ... ... ... Ең ... ... ... ... жөнінде бірсыпыра жаңа
деректер келтіреді, оның ақын ретінде ... ... ... ... ... баян етеді. Сөйтіп, Ысқақ Тәкімұлы ақынның жастай
өлеңге үйір, тапқырлығы мен өскен ортасын, көзқарас-танымының қалыптасу,
кемелдену ... сөз ... ... ... ... мәні зор ... ірі ... екі түрлі мәселеге орай кейінгі кезге дейін орынсыз
ауызға алынбай, зерттелмей келгенін айтады. Зерттеушінің ... ... ... ... ... ... отарлау саясатының күшеюі
әсерінен кейбір шығармаларындағы жалпы орысқа деген қарсылығы ... ірі ... дені ... Едіге ұрпақтарына байланысты  болуы
– делінеді. Ы.Дүйсенбаев Едіге туралы теріс түсінік тарихшылардың жаңсақ
бағасынан екенін айта ... ... ... жасайды: “Соның өзінде ақынға
көзқарасың теріс екен деп, оны үзілді-кесілді тарихтан шығарып ... оның ... ... ... жан түңілерлік құбыжық, тұрған бойымен
қап-қара, бастан-аяқ кертартпа деп қараудың өзі ... ... ... ... соң, орыс халқы мен қазақ халқының ежелден келе жатқан ... сөз ... біз ... ... осы ... ... үлгірген сыңар жақ, кейде қате тұжырымдарына еріп ... ... ... отырған дәуірдің ерекшеліктерін яғни ... мен игі ... ... ... дұрысырақ ұғынуға үнемі
бара бермейміз .. ал, мұның ақыры неге ... ... ... да ... ... енді ... келсек, ақиқатта тіпті басқаша, құр ... ... ... қазақ жырында мүлде бір өзге жанның бейнесі беріледі емес пе?
Қалай болғанда, ... ... ең бір бай ... Едіге мен оның
ұрпақтарына бола безіп, мансұқ ету, зерттемей тастау дұрыс па? Ендеше, осы
тақырыпты азды-көпті ... ... ... ... ... ... әділ көрсете отырып,  оларға ғылыми талдау жасауымыз
қажет, онсыз ақынның творчествосына толық баға беру өте ... [75, ... ... ... ұстанған зерттеуші Мұрат ақынның ... атап ... “Үш ... ... “Қарасай-Қази” поэмалары
мен “Байұлы Байбақты Ғұмар Қазыұлына ... ... ... ... әр ... ... тоқталады. Мұрат ақынның шығармаларын
Ысқақ Дүйсенбаев ... рет ... үш ... бөліп қарастырады. Біріншісі
- ақынның өлеңдері мен толғаулары, екіншісі - ... (“Үш ... ... ... - ... айтыстары. Біз де
зерттеушінің ізімен жүруді жөн көрдік. Өлең, жырлары онша көп ... ... 15 ... ғана жыр, ... ... қысқа өлеңдері бізге түгел
жете қоймаған тәрізді. Ақын Қаражанға, Есентемір, Тұрабай, ... ... ... ... ... оларды жер-көкке
сыйғызбай мақтаса, қалған өлеңдерінде болыстықпен кеудесіне нан піскендерді
сын ... ... дей ... зерттеуші бұған Қашқыншы Қаражан Құлбас
баласын мақташы дегенде айтқан ақын ... ... ... ... ... ... ... Қаражанды ғана емес, болыс болып елді жеген, ел-жұртқа
сонысымен ылаң салған кісілерді аяусыз сынап, ... ... ... жөндеуді көздейді.
Ақынның әлеуметтік өмір туралы, сондағы адамдар қарым-қатынасы, өткен
даналар мен бүгінгі жастардың бірлік-байланысы, әсіресе, ер жігіттің ... ... мен ең ... ақындық өнер жайындағы ... да аса ... ... ... ... бұрынғы даналардың халық қамы үшін еткен
іс-әрекеттерін кейінгілерге  үлгі ете сөйлеп:
Дүниенің төрт бұрышын
Қорқыт атаң ... айла таба ... ... ... деп,
Бұрынғылар айтады.
Заманның болар тәрізін
Асан қайғы әулие
Көзі көрмей байқады,
Қанша ... ... ... ... ... күн ... ... күнде қайтады – [74, Б.71-72]
деп дүниенің баянсыздығына орай айтқан ақын ойының ... ... ... сөз ... сұлу ... мен әсемдігін көркем
бейнелеген мына бір жыры да жоғарыдағы пікірімізге дәлел ... Жылы ... ... Ақ ... ... ... ... Айдынның шалқар көліндей.
          Асыл қылып сөйлейін,
          Базардың алтын беріндей
          Жабыстырып сөйлейін,
          Тұтқыр сары ... Сұлу ... ... Қос ... ... ... Түскен жаңа келіндей ! [75, 72 б.]
Мұрат шығармаларының екінші саласына жататын  шоқтығы биік – “Үш ... ... оның ел ... байланысты көкейтесті ойлары: халықтың
тұрмыс-тіршілігі, өкініші мен күдігі, арманы мен ... жұрт ... ... жер, ... туралы толғаныстары үлкен күңіреніспен сипатталады. Ақын
пайымдауынша, ел ... ... ... ... ... ... болып
көрінеді, сол себепті ол өткенді ойлап, ... ... ... ... көксейді. Бұл жырлар Шортанбай, Дулат шығармаларымен терең үндесіп
өзара астасып отырады. Дәл осы ... ... ... ... да  
тән деген жөн. Мұнда да “Үш ... ... ... ... ... саясаты туралы ой ашып айтылады.
Ақынның көлемді де көркем шығармасы -“Қарасай-Қази” дастаны. Бұл
туындыда күрделі де ... ... жоқ, ... бұрыннан бар батырлар
жырындағы тәсілдер; диалогтың молдығы, аттың адамша сөйлеуі, түс ... ... ... жәйттар кеңінен қолданылады. Жыр арасында батырлар жырында жиі
кездесетін қара сөзді пайдалануға да орын ... ... ... Мұса ... ... мен Орағы бірі би, бірі ... ... ... ... 28 ... бір тобы бұларды күндейді. Орақтың есігінің алдына
өзінің алмас қылышын құрып қойып, жылқыны дүсірлетіп ... ... ... ... деп ... Орақ ... ... түсіп қалып, жараланып
қайтыс болады. Оның шешесі ... ... ... Қази ... екі баласы
артында қалып, батыр болып жетіледі. Он жеті жастағы Қарасай мен он ... өсіп ер ... ... ... етіп жырласа да, Орақтың ерлігі,
Қарабатыр, Тілеке, Алшы, Смайыл, Тобаяқтардың ... ... ... ... ... ... елі үшін ... сансыз ерлік істері досы
Ақмырзаның, шешесі Қараүлектің сөздері, әйелінің жоқтауынан ... ... Ал, ... өлуіне себеп болған бақастар тобы өз айыптарын өздері
мойындап, “ақырында күндей, күндей ... ... ... ... ... жау келгенде, баяғы “бес батыр” қарсы аттанады да, Қарасай жорыққа
бармай қалады. Қарасай шешесінің сөзінен кейін әкесінің асын ... ... ат ... ... ... ... қарт ... Көкшеге бермекші
болып, оның Көкбұйра атын мініп жауға аттанады. Қырық күн бұрын кеткен
әскерді қуып ... Жау ... ... ... ... ... ... мен Естерекұлы Ер Тарғын ғана қалады, кейін Қази келіп
қосылады. Үш батыр ... ... ... ... Мұнда үш батырдың ... ... ... әсем ... ... ... пасық-зұлымдығы,
опасыздығы шебер сипатталады.
Зерттеуші Мұраттың айтыстағы шеберлігі мен тапқырлығын оның ... ... ... ... ... ... Бала ... Кете Жаскелең
ақындармен және әйел ақындар ... ... ... ... сипат орын алса да, Мұраттың  айтыста төселген алғырлығы, сөз өрнегін
келістіре білетін шешендігі зерттеуші ... ... ... өз ... ... отырып, мынадай  тұжырым ұсынады:
“Әдетте Мұрат ... баға ... ... ... ... ... оның ащы ... парқына бармай бұлары жалпы орыс атаулыға
айтылған наразылық деп танып келдік. Сонда Мұрат ақынды бастан-ақ ескішіл,
әдебиетіміздің қорына қосқан ... ... жоқ деп ... айта ... ба?
Ақынның ізгі ізденістері, туған халқының тағдыры туралы толғаныстары ... ... екі ... қабыспас қайшылықтардың себептерін ... ... ... де ... деген ұғымды тым тар көлемде
қарамай, бір жағы ... ... ... Қай ... ... барлық ерекшеліктерді түгелдей қамтып барып, терең
топшылау, әділ қорытынды ... ... [75, 83 б.]. Бұл – шын ... баға еді, ... ... да, қай ақын ... да ... қосқан
өзіндік үлесімен,тың жаңалығымен  өлшенсе керек.
Ғалым Ысқақ Дүйсенбаевтың аса қатты көңіл бөліп, ... ... ... ... ... Абай ... келген жолын ол ұлы ақын шығармаларын
жарыққа шығарып, текстолог ретінде бастады. Мұхтар Әуезовтің басшылығымен
дайындалып, 1957 жылы ... ... ... ... екі ... қатысқан. “Бұл басылымның, - деп жазады академик Зәки Ахметов, ...... ... ... ... ... ... басшылық етуінің нәтижесі. ... ... ... ... ... ... ... бұрынғы басылымдармен
барлық белгілі қолжазбалармен салыстырылып, мұқият тексеріліп ... ... ... Қай ... ... негізге сүйеніп алынғаны әр
шығармаға берілген түсініктемеде көрсетілген. (Бұл ... ... ... ... ... – З.Ахметов, Ы.Дүйсенбаев,
Ғ.Әбетов) [90, 260 б.]. Абай ... ... ... ... ... 1977 жылы тағы ... Сол жылы жарық көрген Абай
шығармаларының академиялық 2 том ... әрі ... ... әрі ... жұмысты атқарып, ақын шығармаларының конондық нұсқаларын
жасауға көп күш жұмсады, өте бағалы алғы сөз ... ... ... де көтерді [91, Б.5-23].  Бұл алғысөзде сөз ... ... ... ... ... Абай мұрасын
көп уақыт және түбегейлі зерттеудің нәтижесінен туғаны күмән туғызбайды.
Оған дәлел ... ... ... диссертациясы мен “Ғасырлар
сыры” кітабын атауға болады. Енді сол кітаптағы Абайға арналған ... ... ... ... ... бізге аз зерттелмеген, оған
арнап әр алуан үлкенді-кішілі еңбектер жазылған. Алайда ... ... ... жаңа ... ... ... ... одан өзінше жаңа өрнек, тың
әшекейлер табатынындай, әрбір әдебиетші де ұлы  ... ... ... пікір айтуы мүмкін екенін ескертеді. Сондай-ақ ол бұл мақсатта
кейбір орын тепкен ... ... ... ... ... ... ... да ашып айтады. Осы талаптарға ... ... ... ішінен оның поэзиясын төрт ірі салаға бөліп, “Абайдың жас
шағында ... ... ... ... “Абайдың поэмалары”, “Абай
аудармалары” деп жіктеп талдайды.
Алғашқы бөлімде зерттеуші Абайдың Шығыс үлгісіндегі жырлары (“Фзули,
Шәмси, Сайхали”, “Әлиф-би”, ... ... мен ... шақтан қол үзген
“Сап, сап, көңілім” өлеңіне ден қойып, ... ... ... ... ... ... Абайға Шығыс әдебиетінің ықпал-әсерін көп уақытқа
дейін ашық айтпай, мәселені сипай өтіп, немесе ондай әсер ... деп ... еске ... да, ... ... ... бұл ... арнайы зерттеу
қажеттігі туғанын, бұл іс өте қиын әрі көп те, ... ... ... ... ... мән беріп айтады. Абайдың жас кезде шығарған өлеңдері
– “шығысқа ... ... ... ... ... ... теңеулерін, ырғағын, ритмикасын сол қалпында, сақтауды мақсат
тұтқан” - деген пікір айтып, оны нақты мысалдармен дәлелдейді [75, ... ұлы ... ... ... ... ... сөз еткенде
“Сап, сап, көңілім” өлеңін өзгелерден бөліп алып қарап, мұның араб, ... ... таза ... ... ... жас ... босқа өткен
қарапайым тіршілігіне өзінше баға бергеніне, өзіне де тоқтау айтқанына
көңіл ... Бұл ... ... ... ... ... қорытынды
жасаған, ақындық өнеріне шындап бет қойған өлеңі” - деп санайды.
Абайдың ... орай ... ... ең бір жемісті жылы деп
саналатын 1886 ... ... ... ... ... ... аңға”, “Қақтаған
ақ күмістей кең маңдайлы”, “Жасымнан ... бар деп ... атты ... ... ... бұлардың тақырыбы мен мазмұны жағынан ... ... ... Бірі – ... ... екіншісі – сұлу әйелдің сын-
сипаты, үшіншісі – өзінің ... ... ... ... ... ... болып келеді. Алайда бұлардың басын қосып тұрған жәйт: ұлы
Абайдың өзіне дейінгі ақын, ... ... ... ... өкілі
екендігінде деп ой түйеді. Сол  арқылы ол Абай реализмінің қыр-сырларын
ашуға ден ... ... ... ... ... ... суреттегенін нағыз
реалистік суреттеудің үздік үлгісі ретінде көрсетеді. Осының бәрі сондағы
өзара астасқан тіл өрнегінің ... мен ... ... тікелей
байланысты екенін де атап өтеді.               .
Ы.Дүйсенбаев Абайдың 1886 ... ... ... ... үш ... ... ... Алғашқысы аса бір мол сала болумен
қатар, мұнда сол тұстағы ел өміріне, сондағы ұсқынсыз ... ... ... ... ... мен надандықты, өтірік-өсек пен
мешеулікті, әділетсіздік пен ... ... ... ... ... ... қазағым”, “Көңілім қалды”, “Адасқанның алды
жөн …”, т.б. ... ... мен ... белгі-ерекшеліктерін
ашып даралайды. Ал, екінші ... ... ... оқып ... ... ... “Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат”, “Бір ... ...... т.б.) ... ... ... Үшінші топқа “Патша құдай, сиындым”, “Өкінішті көп өмір кеткен
өтіп”, т.б. өлеңдерін жатқыза отырып, ... ... ... мен ... ... ... солармен қатар адам мінез-құлқын сынайтын “Сабырсыз, арсыз,
еріншек” ... ... ... жалпы поэзияға қойылатын ақындық биік
талап, эстетикалық талғамын білдіретін “Өлең -  ... ... ... ... ... ... мен сол бір- екі ай”, ... іспетті
мезгілдік жырларын үлкен ізденіс жемісі тұрғысында алып қарастырады. Осыған
орай ол ұлы ақынның:
         Өлең - ... ... сөз ... ... ... ер ... ... жеңіл, жүрекке жылы тиіп,
         Теп-тегіс жұмыр келсін айналасы -
деген белгілі ... ... ... ... эстет ақындардан өзгешелігін
көрсетеді сөйтіп, Абай ұғымында көркемдік пен мазмұнның бірлігінсіз ... ...... ой ... төрт ... ... ақынның ұстанған көркем-тәсілдерін
сипаттай отырып, “Күз”, “Қараша, Желтоқсан мен сол бір екі ай”, ... ... ... тек ... ... ашу үшін ғана ... ... орай
ел өмірінің әр алуан көріністерін де шындық ... ... ... дәлелдейді. Әсіресе, “Қыс” өлеңінде Абайдың ... кәрі ... ескі құда ... ... орыс әдебиетіндегі Аяз Атаны өз оқушысына
кәнігі ескі танысындай етіп қазақылап бейнелеуіне  мән ... ... ... шеберлігін кеңінен талдай отырып (“Желсіз түнде
жарық ай”, т.б.), оның “Болыс болдым мінеки” атты сатиралық ... ... Бұл ... ... ... ... болыстардың іс-әрекет,
зұлымдық, бет-бейнесінен алынып жинақталған бейне екені айтылады. Сөйтіп,
қазақ әдебиетінде бұрын-соңды ... ... ... ... ... ... поэтикалық табыс деп ... ... ... ... ... ұлы ... ... поэзиясына жаңа мазмұн әкеліп ... оның ... ... де ... ... ... ... не етесің”, “Қор болды жаным” ... ... ... ... ... тың ... әсем бояуларды нақтылықпен зерделей отырып,
бұлардың көркемдік мазмұнмен ... ... ... ... ... ... ақынның іздену, кемелдене толысу кезеңдерін белгілейтін өзге
де лирикалық ... ... ... ... ортақ  әрі ерекше
белгілерін ашады. (“Ем таба алмай”, “Не ... ... ... ... ... ... өмір тұр”, т.б.).
Зерттеуші Абайдың ақындық шабыт, түр мен ... ... ... сөз ... ... ұлы ... ... дәстүрін молынан
қабылдап, соны игеруде, өмірде ұтымды қолдануда мол нәтижеге жеткенін  оның
жаңалығы ретінде алып ... ... бұл ... ол ... ... еткен ықпал-әсерін әдейі айтуға бара бермейді. Бұл мәселенің
саяси тұрғыдан ол ... ... ... ... ғой, сол ... ... бұл ... тақырыпқа дендеп ене қоймаған.
Ы.Дүйсенбаев Абайдың поэмаларына сөз кезегі келгенде, сол тұста төл
қазақ поэмаларының ... ... әлі ... ... ... ... өзіміздің эпикалық жырлардың сондай-ақ  шығыстан келген
халық дастандары мен діни қиссалардың еуропалық ... ... ... ... ... ... айтады.Ал, Абай қазақ поэзиясының түр ... ... жаңа ... ... ... ... үлес ... да,
поэма жанрына онша белсене кіріспегені жазылады. Ол өз ... ... ... т.б.) ... ... ... ... поэма
жанрында туындылар дүниеге келтіруіне ... ... Ал, ... “Әзім әңгімелерінің” Шығыс сюжетіне құрылып, ақынның адамгершілік
туралы ойларымен терең үндескеніне назар ... ... ұлы ақын ... ... ... арамдық пен аярлыққа қарсы қойғаны”
аңғарылады.
Зерттеуші “Ғасырлар сыры” кітабында Абай аудармаларына да ... ... ... Ол ... аудармамен айналысқан он бес жылының ... ... орыс ... ... ... ескертеді. Сонда ... ... ... атты ... ... әйгілі романынан жеті
үзінді, М.Ю.Лермонтовтан 28 шығарма, И.А.Крыловтан 11 ... ... 7 өлең ... атап өтіп, бұларға арнайы тоқталады.
Ы.Дүйсенбаев А.Пушкин мен М.Лермонтов аудармаларына ... ... ... ... ... ... төл ... болып келетінін ерекше
атап көрсетеді. Осыған орай ол: “Абай кейде бір өлеңнің (мейлі Пушкиннің,
мейлі Лермонтовтың ... бас ... ... келе ... да, ... ... ... де, өзінше толғап кетеді. Мұны ... ... ... сол Пушкин мен Лермонтовтан тым алшақтап, мүлде алыс
кеткен, ал, ақынның төл ... ... ... ... шын аударма
екенінде күмән жоқ… Ендеше бұл мәселені дұрыс шешудің бір ғана жолы бар
секілді. ... ... ... өз жанынан қосқан тың жолдары түпнұсқаның
сарынымен кетсе, немесе сонда көтерілген идеяны дамытатын болса, ол ... ... ... деп ... “Пушкиннен (немесе Лермонтовтан) яки
“Пушкин (“Лермонтов”) бойынша” ... ... ... жөн. Ал егер де сол
жоғарыда аталмыш орыс классиктерінің шығармалары әуел баста ... ... ... аударуға кіріссе де, кейін өзінше шешіп, соны тақырыпқа
түсіп кеткендей болса, мұндай туындыларды аударушы ақынның төл ... ... ...... ... ... [75, 135 б.]. Мұны аударма
жөнінде айтылған барынша әділ әрі ... баға дей ... ... ең ... көптеген тума өлеңдерін аударма деп санаған кездеріміздің болғанын
өкінішпен атайды. Сөйтіп ол ұлы ... ... осы ... ... ... ... алғашқылардың бірі болып дәлелдеуге өзіндік
үлес қосты.
Ұлы Абай шығармаларын ... ... ... ... ... кезінде ерекше көңіл бөліп, бұл игі істе ... ... ... Абай ... сөз ... ... кезге
дейін, яғни Кеңес үкіметі тұсында таңдамалысы бар, толық жинақтары бар
қазақша 20 рет ... ... ... негізгісі ретінде 1909, 1933,
1945, 1957 жылдарғы басылымдарын бөліп атайды. Ұлы Абайдың өз ... ... ... ... ... Қазақстан Ғылым
академиясындағы Орталық ғылыми кітапханасы мен М.Әуезов атындағы ... ... ... (1905, 1907,  1910 жж.) ... ... қабылдауды жөн санайды. Сол арқылы ақынның қалыптасқан (канондық)
мәтінін жасаудың қажеттігін басты міндет етіп қояды. Осы биік ... ... сай ... адым ... ұлы ... қара ... мен өлеңдеріне
ғылыми мәтіндік жұмыстарға басшылық жасап, бұл өте жауапты істің мұрындығы
бола білді. Бұған Ы.Дүйсенбаев басшылығымен ... ... Абай ... ... екі томдық толық жинағындағы сан қырлы мәтіндік жұмыстар айқын
дәлел бола алады.
Аталған ... ... ... ... белгілі мамандар мен
институттың ғылыми қызметкерлерін (З.Ахметов, М.Мырзахметов, М.Қаратаев,
Ә.Шәріпов, Ә.Дербісалин, ... ... ... ... ... ... ... М.Әуезов басшылығымен құрастырылған
әр кездегі басылымдарды түгелдей өзара салыстыру арқылы Абайдың тұрақты
мәтінін жасауға ... үлес ... Абай ... ... таза, қоспасыз болуына айрықша мән
берді. Ол бұл тұста әйгілі ғалым, ... ... ... ... ... ... алып ... Белгілі зерттеуші Зәки
Ахметов пен өзіне М.Әуезовтің Абай туындыларына кұнсыз, сапасыз қоспалардың
еніп кетпеуін талай рет арнайы тапсырғанын айта ... ... ... ... ... Осыған орай ол өз ойын: “Абай шығармаларының қайтсе де ... ... түсу ... ... ... ... ел арасында “Абайдікі-
мыс” саналған өлеңдердің әлі күнге ... орын ... ... ... Ақынның дүние салғанына 70 жылдан асып кетсе де, ауыз әдебиеті
дәстүрінің әсерімен қанатты сөздерді, әсем ... яки ... ... Абай ... таңу тоқталмаған… Дегенмен есте тұтатын ақиқат бір
шындық бар: санын көбейтеміз деп ... ... тым ... ... ... саналған шығармалардың өздерін, егер олар Абайдың ... ... ... өнеріне жанаспаса, бет алды қызығу арқылы Абайдың
алтын мұрасын бөгде қосындымен былғамалық. Алда-жалда “осы бір ...... ... ақын мұрасымен жете таныс мамандардың
қатысулары бойынша ... ... бір ... ... соң ғана ... деп ... ... Бұл ретте алдын ала арнайы кеңестер шақырған,
ғылыми айтыстар ұйымдастырған жөн. Біздің ... ... ... осы ... ... ... лаж жоқ секілді”,- деп жазды [91, Б.7-8]. ... ... ... ... кісі ... берілген
түсініктерден тыс, бірінші томға енген өлеңдер мен поэмаларға 80 ... ... ... ... мен қара ... 60 бет мәтіндік
түсініктер берілген.
Зерттеуші, ең алдымен, жалпы текстология ғылымының ... сөз ... ... бұл ... әлі толық қалыптаса қоймағанына
тоқталады, сөйтіп, өз ойын орыс ... осы ... ... ... ... астастыра дәлелдеуді мақсат етеді. Ғалым өзінің
“Текстология” деп ... ... ... оқушы мен текстолог-
зерттеушінің мәтінге деген ... ... ... бар ... көрсетіп, оның себеп-салдарын ашады. Д.С.Лихачев пікірінше, алғашқы
оқушы мәтінді ешбір үзіліс, өзгеріссіз ... ... ... деп ... сондағы өзгерістердің түп-төркіні мен ... әр ... ... ашып ... деп ... ... ... кейінгі зерттеуші-текстолог мәтіннің өзгешеліктерін ... ... ... ... ... қалыптасқан (канондық) мәтінді
ұсынуға талаптанады деп ... Осы ... ... ... ол ... ғылым кең көлемде дамып өрістемесе де, классик ... ... ... ... ... Махамбеттің өлең, туындылары түпнұсқа
күйінде бізге жетпесе де, қолда барды пайдаланып, біршама сәтті ... іске ... ... ретінде көрсетеді. Зерттеуші осы
талаптарға ... ... ... ... ... ... шолу жасап,
солардағы кемшіліктерге тоқталады. Бұл ... ол, ең ... ... 1959 жылы ... ... “Абай шығармаларының текстологиясы
жайында” атты еңбегін объектіге алады. ... Абай ... ... мәтініне орай еңбектер ... ... үлес ... айта ... оның сол ... орын ... қайсыбір мін-
кемшіліктеріне де тоқталады. Біріншіден, зерттеуші автордың өз ... ... ... ұлы ... 1954 ... ... ... етіп алғанын,
сондағы орынды айтылған сын-ескертпелердің ақынның 1957 жылғы басылған
нұсқасында түгелдей ескеріліп жөнделгенін ... ... бұл ... ... да ескертеді. Бұған тағы бір себеп: Қ.Мұхамедхановтың өз
еңбегінде “Абайдың өз қолжазбасының сақталмауы ақын шығармаларының ... ... ... ... ... зерттеу ісінде зор
қиындыққа ұшырататынын айтқан едік. Абайдың басылып жүрген ... ... Абай ... ... ... ... кейбір шумақтарын, жеке сөздерін дәл бермей, түп нұсқаға нұқсан
келтіріп тұрған,шығарманың көркемдігін, мазмұн-идеясын бұзып, күдік ... ... ... ... ... ... (гипотезасына) сүйеніп
өз пікірін дәлелдеуді  де орынды санады.
Сондықтан   басқа сүйенер мағлұмат ... ... ... ... пікірімізді жорамалмен (гипотезамен) анықтауға сүйендік” [92, 13 б.]
деген ойының бір ... атап ... ... орай ... ұлы ақын ... қолданудың ретсіз екенін көрсетеді. Осы
бағытта  белгілі жазушы,зерттеуші Тәкен Әлімқұловтың Абай мәтініне сәйкес
айтқан құнды пікірлерімен ... ... ... ... ... да ... аударады. Ы.Дүйсенбаев 1974 жылы Шыңғыс тауы қойнауынан табылған ұлы
Абай қолжазбасына үлкен мән бере ... ... ... өлең жолдары
мен сол қозжазбадағы мәтіндерді өзара салыстырып, екеуіндегі бірліктер мен
өзгешеліктерді ашып саралайды, ... ... ... ... ... ... ... мұны Мүрсейіт қолжазбасымен ... ... ... ... ... келе Ы.Дүйсенбаев  мынадай
ойлар ұсынады: біріншіден, ұлы Абай ... ... ... ... ... ... бойы ... жалғасын тауып келеді. Ғылымда
“Абайтану” аталатын жаңа сала ... ... оның ... ... ... ... ... еді дей келіп, ұлы ақын шығармалары әлі де мәтіні жағынан
теориялық тұрғыда тереңірек зерттеле түсуі қажет деп ... ... ... ... (канондық) мәтінін жасау, бұған 1957 жылғы және
осы 1977 ... ... ... алу ... ... Абай ... тағы да оралып, оларға текстологиялық жұмыс жүргізіп, ... ... ... ... ... бұл іс әлі ... дейін әр түрлі
сылтаумен қолға алынбай келеді, мұны соза беруге ... ... ой ... Абай ... ... ... кеңірек зерттеп,
ақынның Шығыспен байланысын жан-жақты ашуды іске асыру. Бесіншіден, Абай
туындыларын өзге тілдерге, ... орыс ... ... орын ... ... арылуды ойластыру. Алтыншыдан, орыс әдебиетінің
Абайға еткен әсер-ықпалын тереңірек ... ... алға ... ұлы ... қара ... текстологиялық тұрғыдан қайта
қарау мәселесін осы 1977 жылғы екі томдық жинақты дайындау барысында іске
асырғаны ... Ол осы ... ... ... ... ... “Абай қара сөздеріне текстология жұмысы алғаш рет ... біз бұл ... бар ... ... және ... деп кесіп айта алмаймыз. Өйткені, сол тексеру ... ... (1905, 1907, 1910 жж.) ... ғана ... те, басқа
қосалқы деректерге сүйенген  жоқпыз. Ал, негізге алған үш ... ... ... ... ... ... бір сөзі, сөйлемі дұрыс-ау” деген
пікірге тоқталғаннан кейін ғана қабылдап, оның әр ... ... ... … Абай қара ... ... ... тұжырымды қорытынды жасаған
соң істелетін ең ... ... қара ... де қалыптасқан, тұрақты
(канондық) тексін жасау болып табылады.
…Сіздерге тартылып отырған осы ... сол игі ... ... деп жазды [91, 27 б.]. Зерттеушінің Абай қара сөздеріндегі араб,
парсы әдебиетінде бар үрдісті, атап айтсақ, ... ... ... тыс,
кітаби сөздерді  (бәлки, яғни, яки, әр нешік, әлбетте, һәм,  хисабы,
хақиқат, ғиззат-хұрмет, ... ... ... тағы басқалар) орынды
қолданғанын айта келіп, ... ... тілі ... ... те үлгіргенін
назарда ұстайды. Соның нәтижесінде бұларды жатырқамай сол ... ... ... ... ... тыс бір топ ... ... өз қолданысындағыдай етіп беріп, мәтін ғылымының талабын мүлтіксіз
атқарғанан көреміз. Ы.Дүйсенбаев осы талап тұрғысынан келіп, ... ... ... де ... ... береді: “Бұл жолы әрбір ... ... ... немесе кейбір сөз тіркестерінің мағыналарына айрықша ... ... сол қара ... ғақлияның стиліне ерекшелік беруден туса
керек: әншейінде қолданылатын араб-парсы сөздерінен басқа, Абай тағы ... ... ... ... пайдаланғанға ұқсайды. Біз оларды Абайдың жазуы
қалпында ... ... ... ... ... ... дүр, ... уә
ләкин, әрнешік, анық үшін, хаттаки, жаһад, ... ... ... ... ... ... сөздер … Демек, бұларға шошына қарап, ерсі санаудың реті
келе қоймас” деген ой түйеді [91, ... Абай ... ... ... ... ... ... келгені аңғарылады. Ол өзінің “Мұхтар
Әуезов” атты кітабының “Әз аға” деген естелік бөлімінде Мұхтар ... ... ... ... жырауға арналған әйгілі өлеңінің мағынасы
мен ... ... оған ... ... ... ... ... дәлел
ретінде келтіреді. Зерттеушінің айтуынша, ұлы Абайдың 1909, 1922 жылдарғы
басылымдары мен Мүрсейіт қолжазбаларының 1907,1910 жылғы көшірмелерінде ... ... ... ... ... ... Сөзінің бәрі жамау, бәрі құрау –  
деген ... ... екі ... бірі З.Ахметов қонымды да дәлелді
ұсыныстарына ден қойып:
       Шортанбай, Дулат пенен Бұқар жырау,
       Сөзінің бірі ... бірі ... ... ... ... бергенін жазады. Осының бәрі Ы.Дүйсенбаевтың, ... ұлы Абай ... қала ... жалпы көркем әдебиет мәтініне 
деген қамқорлығы мен жанашырлығын, барынша адалдығы мен ... ... ... ... ... 1940-50 ... бері ... басты
тақырыбының бірі – Абай мұрасы, оны жариялау мен ... ... ... ... ... ... ... абайтануға қосқан үлесі деп
арнайы зерттеу қажет екені анықталып отыр. Бірақ ... ... ... ... ол ... кейінге қалдырып, ғалымның ұлы
Абай туралы жазғандарын ХІХ ғасыр ... ... сол ... ... ... белгілерін көрсету мақсатын алға қойып, қарастыруды жөн
көрдік. Сол шақтағы ... ХХ ... ... көріністерін зерделеу
– келесі тараушаның міндеті болмақ.
2.3 ХХ ... ... ... зерттеулер
Зерттеуіміздің жүйелік сипатына сәйкес ең әуелі ХХ ғасыр басындағы
әдебиет туралы ... ... ... ... да) ... сөз ... ... әдебиет, жалпы алғанда, аз зерттелген жоқ. Б.Кенжебаев,
Ы.Дүйсенбаев, Ә.Дербісәлин, С.Қирабаев, Б.Ақмұқанова, ... тағы ... ... еңбектері – сөзіміздің дәлелі бола
алады [93]; [94]; [95]; [96]; [97]; [98]; [99]. ... ... ... ... ... ХХ ... басындағы әдебиетті, оның жекелеген
өкілдерін таптық, партиялық тұрғыдан және сол ... ... ... ... ... ... әдебиетті демократтық және
реакциялық деп екі ... ... ... ... ... буржуазияшыл-
ұлтшыл деп кіналанған А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Ж.Аймауытов, ... ... ... ... ... сөз болмай, олардың
өзін жалпылама түрде сынап, бүкіл дәуірдің әдебиеті ... ... ... ... ... ... да ... ада емес. Рас, оның
зерттеулерінің атауында “демократ”, “демократияшыл” деген ... ... ... “ХХ ... басындағы әдебиет” деп атап, оны біртұтас дүние деп
белгілеуге ... Осы ... ... ... ... өзі ... басындағы қазақ ақындарының шығармалары жинағына” берілген “Кіріспе”
деп аталады. 1963 жылы жарияланған бұл “Кіріспеде” ... ... өз ... ... туралы былай дейді: “Міне, енді оқушы
жұртшылыққа ХХ ғасырдың бас ... ... ... ... бір топ ... шығармалар жинағын ұсынғалы отырмыз. Бұл ретте ескерте кететін
бір жәйт – бұл жинаққа осы ... ... ... бар еңбектері
толық көлемінде енген жоқ. Біріншіден, олардың бәрін бірден қамту мүмкін
болмаса, екіншіден, бұл жолы біз ... ... ... ... да ... осы ... ХХ ... бас шенінде өмір сүріп, әдебиет
майданында көрінген көрнекті деген ақын ... ... ... ... деп ... Ал, енді осы ... кейін сол кездегі
дәуірге, әдеби процеске, жеке ... ... ... ... да шолу ... өтелік” [100, Б.3-4]. Ғалымның
бұл шолуы сол ... ... мен ... экономикалық, саяси, қоғамдық,
мәдени жағдайларына біраз көлемде сипаттама береді, ... ... ... ... ... әсер еткенін, сөйтіп Қазақстанда
үлкен үрдіс басталғанын ... Бір ... ... ... ... ... жайса, екінші жағынан қалалар, ... ... ... ... айта ... ... кітап көп тарағанын, әсіресе “Айқап”
журналының атқарған рөлін айырықша ... ... ... ... Ысқақ
Дүйсенбаев та сол кездегі әдебиетте екі ағым болғанын, бірі – ... ... ... та, ...... ... және
жаңа пайда бола бастаған буржуазиясының сойылын ... ... ... ... [100, ... – деп, ... ... ұстанымды
басшылыққа алады.
Осы “Кіріспеден” Ысқақ Тәкімұлы әлгі өзі айтқан анықтамаларын ... ... ... ... сипаттайды да, олардың
әрқайсысының өз ерекшеліктері қандай ... және ... ... үлес
қосқанын анықтауға тырысады. Осы тұста ол ... ... ... ... әрбір жазушы-ақынды талантына, шеберлігіне қарай бағалайды. Бұл
ретте, мәселен, Жауя Мұса ... ... ... Әріп Тәңірбергенов,
Нұржан Наушыбаев, Мақыш Қалтаев, Мұқаметжан Сералин, ... ... ... Сұлтанмахмұт Торайғыров, Сәбит Дөнентаев, Бернияз Күлеев тәрізді
ақындарға, олардың ... ... ... да мәнді шолу жасағанын
айтуға болады. Ерекше көңіл аударып ... ... – осы ... ... ... ... шығармалары сөз болып, оқырман ол туралы бірсыпыра
мәлімет алды және осы ... сол ақын ... ... ... ене ... ... Омар ... Нұржан Наушыбаев, Мақыш ... ... да өз ... сөз ... ... белгілі. Осыдан кейін олар
да бірте-бірте зерттеулер объектісіне айналды. Мәселен, 1965 жылы жарық
көрген “Қазақ ... ... атты ... ІІ ... ІІ ... ... ... “Қазақ поэзиясының антологиясы” жинағын, 1994 жылы
жарияланған “ХХ ... бас ... ... әдебиеті” деген ұжымдық
зерттеуден аталған ақындар туралы зерттеу мен олардың шығармаларын көреміз
[101]; [102]; [103]; [104]. ... ... ... ... ... толықтырып “Қазақ әдебиеті тарихының” 2 томында “ХХ
ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті” деген ... ... етіп ... ... ... айырмашылық – Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіровтің,
Баймағамбет Ізтөлиннің, Бейімбет Майлиннің 1917 ... ... ... ... шолу ... Ғалымның осы еңбегін кейін ... ... соң, ... мен ... 1987 жылы ... “Эпос
және ақындар мұрасы” атты таңдамалы жинағына енгізді [43, Б.156-185].  Осы
кітапта оның Сұлтанмахмұт Торайғыров пен ... ... ... ... ... ... бұл ақындарды “ХХ ғасырдың басындағы
әдебиеті” деген бөлімге енгізіп, ғалым мақалаларына тұтастық сипат ... де осы ... ... ... ... Тәкімұлының Сұлтанмахмұт
Торайғыров пен Бернияз Күлеев туралы еңбектеріне тоқталамыз.
Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығын ... ... ... үлкен еңбек қалдырды. Ақын жөнінде әралуан пікір айтылып
жүргенде Ысқақ Дүйсенбаев ол туралы 1965 жылы "Қазақ ... ... ... ... 1967 жылы Сұлтанмахмұттың 2 томдық шығармаларының
жинағын шығарды, сол жылы ол жайында ... ... ... [101]; ... Қазақтың аса көрнекті ақыны Сұлтанмахмұт өзінің аз ғана жасаған
өмірінде артына мәні өшпестей елеулі де құнды ... ... ... өз ... көзі ... түгел жариялау былай тұрсын, оларды қайта
қарап жөндеп, өңдеуге де қолы ... ... ... ... ... денсаулығының нашарлығы да себеп болған тәрізді. Соның салдарынан әр
түрлі баспа: ... ... ... ... ... мен ... көрген. Ақын қайтыс болғаннан кейін 1922 жылы ... ... ... ... ... атты ... мен 1933 жылы Қызылорда
қаласында жарық көрген толық ... ... ... ... ... бұл ... ... кемлішік орын алды. Кеңес үкімет
кезінде оның ... ... деп ... бір топ ... тыс ... “Таныстыру”, “Айтыс”, “Нұрекеңе”, “Тұтқындағы Байтұрсынның
“Масасына”), өзге шығармалары әртүрлі хрестоматияларда ... ... ... ... ... ... Ақын шығармашылығын жариялап зерттеуде
М.Әуезов, С.Мұқанов, Б.Кенжебаев, Б.Шалабаев, ... ... ... ... ... ... ... елеулі үлес қосты. Әсіресе, бұл салада белгілі ғалым ... ... ... ... ... ... ... жөн. Ы.Дүйсенбаев
зерттеулерінде Сұлтанмахмұт Торайғыров шығармашылығын ... орын ... ... атап ... ... ... басымдығы мен
ғылыми талдаулардың орнына, топшылау-жорамалдаулар мол деген ... ... ... ... ... ... ... ақынның өміріне қатысты деректерді де орынды ... ... ... ... Дүйсенбаев Сұлтанмахмұттың екі томдық жинағына
үлкен еңбек сіңірген. ... ... ... ... өз
қолжазбаларының бізге түгелдей жетпегенін ескере ... оның 1922, ... ... басылымдарын негізге алуға мәжбір болғанын айтады ... ... ... ... ... ... ... де,
өмірлік деректер мен оның қайсыбір, қарама-қайшылықтарын ашатын дерек
көздерінің жұтаңдығына назар аударады. Ал, 1950, 1957 ... ... ... ... өлеңдерінің бәрін түгелдей қабылдай аламыз
ба, жоқ па  деген ойларын ортаға салады. Бұған сол жаңа өлеңді ... ... мен ... ... бұл ... ... өлеңдерді өзге
әдіс-тәсілдермен (стильдік тұрғы мен ғылыми ... т.б.) ... бар ма ... ... ... ... ... шығармашылығын жариялап зерттеуде ... бос ... ... ... ... ... ... бастыру ісін
алғашқы міндет деп санап, ақынның ертелі-кеш жарық көрген жинақтарын өз ... ... ... ... ... алады. Өзі басшылық жасап
Сұлтанмахмұттың 1967 жылы екі ... ... ... ... ... ... ... 4 баспа табақтық ғылыми түсінік жазылып (дайындағандар
Б.Ақмұқанова мен М.Жармұхамедов), кейбір назардан тыс ... ... ... мәлім, жаңа өлеңдерінің бір тобы ... ... ... екі ... ... көз көрген замандастары мен дос-
жарандарының ақын өмірі туралы жазған ... ... де ... өмірі мен жастық шағын ... аша ... ... да (жарық көргені, көрмегені бар) автордың ... ... осы екі ... ақын ... ... ... шығармалары” деп ірі екі бөлімге бөліп, ... ... ... “Сұлтанмахмұттың поэмалары”,
“Сұлтанмахмұттың прозасы”, “Қорытынды” деп топтап жүйелейді.  Бұл әдісті ол
барынша тиімді деп  ... ... да, ... қай ... қай ... анық ... ... талдауда біраз қиыншылықтар болатынын да
жасырмайды. Алайда, автор алдымен ақынның жас ... ... ... ... мен ... ... алуға шақыратын жырларының әлеуметтік,
қоғамдық мәнін ашуға көңіл бөледі. ... ... ... ... ... өсу ... ... заңды құбылыстар еді. Осы
ерекшеліктерді жинақтай келіп ол: “С.Торайғыровтың тұңғыш қадамының өзінде-
ақ әлеуметтік тақырыпқа ... бой ... ... ... өз ... ... күрделі мәселелерін шешудегі бірден-бір құдіретті құрал деп
танығанын жоққа шығаруға болмайды”- дейді [101, 352 б.].
 Ақынның  лирикалық ... сөз ... ... оның ... еңбегінің ерекше жемісті болғанын айтып, мұнда кейбір жоғалып
кеткен ... тыс, ... ... өлең, бірнеше мақалалар, көлемді
поэма, бір роман жазып үлгіргенін атап ... ... ... ... ... (1913), ... ... (1913), “Кешегі түнгі түс, бүгінгі
іс” (1913), “Бір балуанға қарап” (1913), ... бет ... ... (1914), ... (1914), ... (1914), ... ... (1914)
іспеттес лирикалық өлеңдері. Суреткер ақын ... ... ... ... ... тұлғаларын көз алдыңа әкеліп суреттесе
(“Бұлар кім?”), енді бірде күнделікті өмірге мән бере ... одан ... ... ... ... балуанға қарап”).  Болашақтан зор үміт
күткен жалынды жас ақын ауыл көріністеріне жаны  ауыра қарап, ... ... ... ... (“Айт”, “Көшу”). Ақын лирикасын осылайша ... ... баға ... ... оның “Қымыз”, “Ендігі бет алыс”,
“Тұрмысқа”, “Бір адамға” секілді ... ... ... өлеңдеріне арнайы
тоқталады. Бұлардағы түр мен мазмұнның өз ара ... ... мен ... көркем сипатын ол Абай негізін салған сыршыл ... ... ... ... шығарады. 
Сұлтанмахмұттың дінге көзқарасына орай өз пікірін келтіре ... ... ... ... жазып  жүргендей, кәдімгі атеист
етіп көрсетудің қажеті жоқ екенін ескертеді.Ол “Соқыр ағаш”, “Айт” секілді
өлеңдерінде ... ... бір ... айт мерекесі тұсындағы қайсыбір қожа-
молдалардың сұғанақ-дүниеқорлығын ашып ... ... ... жеке дара бөлініп шығып атеист болуы сол заманда мүмкін ... есте ... ... ... да ... ақынның өз тұсындағы ең
күрделі мәселелердің бірі - әйел теңдігі мәселесіне қалам ... ... еді. Бұл ... ... ... ... ... секілді романдарынан
тыс, ол “Сымбатты сұлуға”, “Гүләйім”, “Жан ... ... ... тағы басқа
лирикалық өлеңдерін арнады. Бұларда сүйгеніне бара ... ... ... ... ... ... орай ақынның көңіл-күйі, ішкі сезімдері зор
тебіреніспен сөз етіледі. ... ... қыз ... ... ... ... сезімі бола тұрса да, ақын бойындағы жалын шашқан үміт, оптимизм
айқын аңғарылады. Осы ... оның ... ... мен ... ... ... ... ойға батып”, “Ей,  махаббат, ей, ... ... ... ... ... қайғы-қапасын, ой-құлшыныс, жүрек
сырын бейнелеуге арналады. Тағы бір алуан ... ... ... т.б.) ақын ... жеке ... ... тыс, өзін айнала
қоршаған мардымсыз, надан топқа деген көзқарас, ... да ... ... ... жырларынан зерттеуші оның “Шәкірт ойы” (1917 ж.) атты
лирикалық өлеңін жеке бөліп атайды да, мұны ақынның ... алға ... ... жинақтаған қорытындысы ретінде ұсынады деп жоғары
бағалайды:
Қараңғы қазақ көгіне
Өрмелеп шығып, күн болам!
Қараңғылықтың кегіне
Күн болмағанда, кім ... ... ... мен ... ... осы ... орай өз ойын ... келіп: “Шәкірт
ойында” …өлеңінің әр сөзі нық, дәл, нақты ғана емес, әр жолы шын ... ... ... ... ... ... отты, өршіл өлең: әсем әуез,
сұлу жыр. Мұны ... ... ... ... ... Ақын не үшін ... және кім үшін ... істейтінін өзі де анық түсінеді, өзгеге де
ұтымды түсіндіреді. Мақсаты өр де, сенімі зор”,- деп биік ... ... ... ... ... ... өлеңіне орай пікір түйгенде автор
бұл туындының бостандыққа арналғанын, оны жер-жаһанды гүлдендіретін жаңбыр
іспеті деп біледі. Алайда ақын сол бостандықтың ... не үшін ... ... ... бір ... ... ... өлеңі – “Жас жүректі”
талдағанда, ... ... ... ... осы ... ... партиясына қосылып, жаза басып жаңылғанына өкінді” ... ... ... ... ұмтылады, ескі ауыл өмірін аңсаған 
бұл өлеңді әйгілі “Алаш ұранын” жазуға ... ... ... алып
қарайды. Сөйтіп, бұған дәлел ретінде кейінгі басылымдардағы ... ... ... ... ... ... ... өлеңін ол кезде сөз етіп талдау былай тұрсын, атын
атаудың өзі қиын болатын, ... ... мұны қиын ... ... шабытпен жазылған гимн дәрежесіндегі туынды деп жоғары бағалайды.
Алайда өлеңнің табиғи бітім-құрылысын ... ... ... да, ол ... ... идеясының зиянды”- деп айтуға мәжбүр болғаныны
аңғарылады. Осы “мықтап  адасқанның” ... ... ... ... ... ... ... жолдан тайқып жаза басқанының, осы шақта ұлтшылдар
сойылын соққанының” айқын дәлелі ретінде алып ... ... ... бет ... ашу талабында зерттеуші оның “Неге ... ... ... ... ... анық байқалады” деген қорытындыға
келіп, бұл ... ... ... ақындық программасы
секілді” деген қорытынды ... ... соң ... ... ... аса елеулі шығармасы
“Таныстыру” атты өлеңіне тоқталып, мұның бірыңғай Алаш басшыларын мадақтап-
мақтауға ... ... ... ел ... гөрі қарақан басының
қамын ойлаудан аспайтындары бар ... де  ... ... ... ... бұл туындыда ақын өзінің бұрынғы қате бағытынан арыла 
қоймаған, асыра мақтау, дәріптеуге бой ұрған деген ой ... ... ... ... ... ... “Айтыс” секілді шығармаларының кейінгі
жинақтарға енбей келгенін құптап, сол жылғы “Осы да ... пе?” ... ... ... мен мән-маңызы, эстетикалық күш-қуаты,
әлсіз, солғын ... деп ... ... қатар зерттеуші
Сұлтанмахмұттың шығармасын кеңінен сөз ете келіп, оның ... ... ... ... ... ... ауысып ауытқыған кезі еді
деп атап ... де, ... ... ... ... зор талант иесі,
әдебиетке қосқан үлесі өте ... ... ... ... ... кейбір
туындыларының Сұлтанмахмұттың ақындық биік тұлғасына ешбір нұқсан келтіре
алмайтынын жан-жақты ... ... ... ... ... 36 ... ақын өлеңдеріне таңып қосудан Сұлтанмахмұттың әсте
ұтпайтынын айтады. Бұларды әлі де ... ... ... ... ісін ... күдікті дегендерін мансұқ етіп алып тастау қажет
деген пікір ұсынады. Зерттеуші өзі ... ... ... ... ... ... жинағына (1967 ж.) бұл өлеңдердің жарамды деген бір тобын
ғана жеке ... ... ... ... айта кету ... ... поэмаларын талдап әңгімелеуден бұрын оның
“Кім жазықты?”  туындысын ... ... ... алып ... ... ... (үзінді) секілді поэмаларына қосқанды жөн санайды. ... ... ол бұл ... түпнұсқасының жоғалып кеткенін, ал, кейінгі 
көшірмесінің өзінің бізге толық күйінде жетпегенін айтады да, оны ... ... сөз ... ... рет ... жасайды. Осыған орай “Кім
жазықтының” ... етіп ... мына бір ... ... ... ... де зер салады:
         Бір сөзім бар шалдуар, -  
         Болмаса да тыңшысы.
         Бұл күнде жоқ, соң туар, -
         Роман ... ... ... ... ... мән бере ... ... алғаш өз шығармасын қалай атауды
білмей, романның көлемі мен ... ... ... ... ... ... ... болжам айтады. Осы тұрғыдан алғанда, зерттеуші “Кім
жазықтыны” ... ... қоса ... да, бұл ... өз  дәуіріндегі
өмірді кеңінен қамтып жан-жақты сипаттауда бір елеулі қадам ... ... ... ... поэманың өзіндік ерекшеліктерімен қатар, ең
алдымен, қазақ әдебиетінде бұрын болмаған дәстүрді ... ... ... ... ... ... ондағы толып жатқан кереғар-
қайшылықтарды, өмірдегі әділетсіздіктерді ... ... ... Осы
сипаттарымен бұл туындыны автор өлеңмен жазылған роман демесе де, қазақ
халқының өмірін ... ... ... ... ... жөн ... ... мен “Кедей” поэмалары ақын шығармаларынан елеулі орын
алады, өйткені ақын бұл ... ... ... ... ... ... ... толысқан шағында жазып аяқтайды. Сол себепті бұл екі шығарма
ақынның бел-белестеріндей  шоқтықты да көркем дүниелері еді. Өз ... ... ... бұл ... ақын ... алдында өзінің міндет-
борышын қалай орындағанына ойланып-толғанып есеп бергендей болады. Мәселеге
осы ... ... ... аталған поэмаларды осындай игі тілек-
мақсаттан ... ... ... ... ой ұсынады. Ы.Дүйсенбаев әсіресе,
“Адасқан өмір” поэмасының әдебиетімізге соны леп пен ... ... ... ... мән бере ашады.Мәселен,ғалым: “Сұлтанмахмұт Торайғыров
өзінің “Адасқан өмір” атты ... ... ... ... бір ... ашып ... ... Ол жаңалықтар неде? Ең алдымен, ақынның өмір
жөніндегі ... ... өте ... болып келуімен бірге,осы
поэманың ішіне  заманның ең басты деген мәселелерін сыйғыза білуінде ... ... ... шақ, орта жас, ... ... өлім ... сөз
еткенде, Сұлтанмахмұт өз ойларын абстракты түрде бұлдыр етіп ... ... ... шындығы арқылы бейнелемек болады, ... ... ... негізге құрады”- деп жазады [101, 386 б.].
Ал енді, “Кедей” поэмасының ерекшелік белгілерін талдағанда ғалым, ең
алдымен жоғарыда сөз ... ... ... ... ... ... бір-бірімен тығыз байланыста болып келетініне мән  береді. Бұл
тұста зерттеуші екі туындының бағыт-бағдары мен ... ... ... ... ... де ... поэма. “Адасқан өмірде” адам өмірінің
көріністеріне әділеттілік тұрғысынан баға беру көзделсе, ... ... ... жеке ... ... сол ... кедей біткеннің бүкіл күн-
көріс, тіршілігін, ... ... ... жинақтап суреттейді. Кедей өзін
бай баласы Жақыппен салыстыра отырып, өзінің одан қай тұрғыдан алса ... ... жоқ ... тіпті, санамалағанда, сол Жақыптың өзінен көп
төмендігін ашып айтады. Бай баласының өмірден ... ... оған ... үлес
қоспайтынын да, өзінің  тынымсыз еңбек етіп, байдың қойын күндіз-түні бақса
да, ішсе тамаққа, кисе ... ... ... Сол арқылы ақын
қазақ даласындағы өмірдің ... мен ... ... ашып ... ... ... ... аяусыз сынайтынын көрсетеді. Ең
соңында қазақ кедейі мен бай ... ... ... ... ... ... кейіпкер бірнеше кекесін сұрақтар арқылы “бұл дүниеде рақат
көрмегендер ол ... ... ... хор ... ... аузы асқа ... ... бұл ойының бос қиял екенін де түсінеді. Зерттеуші ақынның бұл
поэмаларымен әдебиетімізге күрескер жаңа қаһарман бейнесін ... ... ... болмаған тың мазмұн, жаңа сипат бере білгенін де ... ... ... ... ой ... ... ... аңыздық сипаты бар әңгімелер мен ... ... тыс, шын ... ... ... прозасы әлі туа
қоймағанын, әдебиетімізде ертеден-ақ поэзия жанрының басым болып келгенін
атап көрсетіп, ХХ ... бас ... әр ... ... ... ... ... болуына, ара-тұра орыс әдебиетінен  бірен-саран
аудармалардың жарық көргенін де сөз ... (Бұл ... ... тобындағы
ақын, жазушылардың туындыларын атауға болмайтын - Қ.М.). Сол ... ... ... ... Т.Жомарбаев, Спандияр Көбеевтің
прозалық шығармаларының қазақ прозасының ... ... ... ... Сұлтанмахмұттың “Айқап” бетіндегі мақала, ... ... ... тыс, ... ... түрі – ... жанрына қалам тартуының
ішкі себептеріне тоқталады. Осы орайда жалынды ақынның бірыңғай ... ... ... ара-тұра өлең түрін қолдануға бейім тұратын
ерекшеліктерін айқындайды. “Қамар сұлу” (1914 ж.) ... ... ... ... маңызды деген мақала, очерктерінің белгі-сипаттарына жанрлық
тұрғыдан жаңаша баға береді. Айталық, ақынның ... (1912 ж.) ... ... ... деп орынсыз аталып келуіне орай оның қазақ
шәкірттерінің оқудағы жай-жағдайын  сөз ... ... ... ... ... ... ... “Айқап” журналы бетінде басылған
“Ауырмай есімнен жаңылғаным” (1913 ж.) ... мен ... ... оқу ... қалай?”, “Қазақ тіліндегі өлең кітаптары жайынан” (1913 ж.), “Өлең мен
айтушылар”, “Жазықсыз тамған қан”, “Социализм” атты ... ... ... ... ... ... барудың баспалдағы тұрғысында
қарастырады.
Ысқақ Тәкімұлының ойынша “Қамар сұлу” романының оқиға жүйесінің ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Мұнда романда бола беретін шегіністер мен жарыса жүріп жататын қосалқы
оқиғалар кездесе ... ... ... бір ғана ... ... ... өзге ... тағдыр-талайы да Қамар сұлуға байланысты
көрініп шешіліп отырады. Бұған ... ... сұлу ... мен жібектей
жұмсақ мінез-құлқы, сан ... ... елге ... ... ... ... ... бәрі оны бір көруге, сөйлесуге құмар болып суреттеледі.
Еркін ... ... ... да ... ... жері ойын-сауық. Мұндай
еркіндікті жасаған ақылды әкесі Омар мен жақсы ... ... ... да осал ... ... ... қажы - Қалтан, биі Оспан деген
адамдар. Ал, Қамарға сырттай ғашық ... да аз ... олар ... сөз айта ... ... ... лайық жалғыз жігіт – сол елдегі аталас
ағайын оқып жүрген кедей баласы Ахмет қана. Ол көркі мен ... сай, ... ... жас, бірақ бойындағы бар кемшілігі – кедейлігі. Ол өнерлі
де еді. Жұрт бас қосқан жиындарда ... ... ... ... ... сын-сықаққа да бейім, жігіттің гүлі болады.  Қыз іштей Ахметті
ұнатса да, оның қолы ... ... ... ... ... ... емес деп санайды. Профессор Ы.Дүйсенбаев жазушы ... мен ... ... ... батылырақ ашып көрсете алмайды – деп сын
айтады.Мысалы: Екеуі де  ... ... ... ... ... ... ... Сүйіскен жастар өз бақыты жолында ашық күреске бел
буып, тәуекел ете алмайды. Бұл көрініс ... ... ... Ахмет
Қамар сұлуға көңілін білдіріп хат жолдайды, бірақ хат қолға ... ... ... Ахметтің әкесі Жәукенің малын талап, баласын абақтыға ... Ел ... ... ... айып ... Қамар сол қайғы-қападан
ауру-сырқаулы болады. Осы тұста оқиға ширыға түседі: сол елдің болысы Жорға
Нұрымның әйелі қайтыс болып, ... ... қосу ... өрши түседі, ақыры
ол Омардың үйіне бір топ жігітпен келіп, үйдегілерді соққыға жығып, Қамарды
зорлап алып кетеді. Ауруға ұшыраған қыз ... ... ... Қамарды
бақсының ем-домымен зиратты айналдырып жүрген кезінде, Омар мен Ахмет ... тап ... ... ... мен ... ... кезек-кезек пышақ салып,
қызыл ала қан етеді. Тиген соққыдан Ахмет о ... ... қаза ... ... сұлу ауыр азап қайғыдан өліп ... ... ол ... ... дәл ... ... артық суреттеу мүмкін емес еді, және
жазушы, кеңес зерттеушілері ойлағандай, бұл ... ... ... ... етуді мақсат еткен болуға керек. Ысқақ Тәкімұлы соңында ... ой ... ... ... бір топ ... ... ... бейнелерін жасап, күні өткен көне салт, ескі әдет-ғұрыптарды аяусыз да
қатал сынайды, жастарды ... да өз ... үшін ... күреске үндейді.
Осындай сипаттарымен бұл романның ... ... ... қазақ
прозасының дамуына зор үлес болып қосылғаны даусыз.
Ы.Дүйсенбаев ... ... ... сөз еткенде, оның
қысқа өмірінде өз туындыларын  қайта қарап, өңдеуге, кемеліне ... ... ... ... атап ... да, оның қазақ әдебиетінің
кәсіби деңгейінің Абайдан кейін биіктеп өрлеуіне аса елеулі үлес ... ... ... Осыған орай зерттеуші: “Ақын өмірі найзағай
отындай жарқ етіп сөнсе де, әрі ... әрі ... бай ... Ол өзінен
кейінгі ұрпаққа асыл қазына, өшпес мұра қалдырды. Бүгінгі мирасқорлар
талантты ... ... ... қазынаны қадірлейді, өнеге тұтады … Қандай
көркем шығарманы алсақ та, терең ... ... Бұл ... біз ... көркемдігі бәрінен бұрын, олардың шыншылдығында және
халықтығында жатыр деген ... ... ... деп ... [101, ... ... ... Сұлтанмахмұт туындыларының халық
әдебиетінің ғасырлар бойғы игі дәстүрін жалғастыра отырып, оған түр ... ... ... ... ... мән ... ... оның шығармаларының мазмұндық сипатына, түрі мен мазмұны астасқан
идеясына көңіл аударудың қажеттігін атап ... ... орай ол ... ... деген өлеңін түрі жағынан алып,  оның алғашқы тоғыз жолының
егіз ... ... ... ... төрт ... шұбыртпалы ұйқасқа
құрылуына, ал соңғы төрт жолының кезекті ұйқаспен ... ... ... ғана ... ақын үш түрлі ұйқасты әдейі алып, сол арқылы негізгі айтар
салмақты ойын ... ... ... ... ... ... ... еркін
әрі дәл жеткізе білген. Немесе ақынның буын, бунақ, өлшем дегендерді бір
сәт жиып қойып, жеке ... ... ғана әр ... бір ... ... толғап кету  тәсілдерін ұстануын да бізде сирек ұшырасатын  тәсіл
деген жөн:
         Шоң, ... ... ... ... едік.
         Шоңның, Торыайғырдың көк жапырақтары
         Бұтағыңа келіп қонған едік.
         Онымызға қарай сіз де:
         “Кім келіп, кім кетпеген ауыл едік” –
         Деп ... ... ... ... ... жоғарыда аталған ерекшеліктер Сұлтанмахмұт шығармаларының
басты қасиет-құндылығы оның ... ғана ... ... ... мен ... ... деген жөн. Осыған орай зерттеушінің: “С.Торайғыров
шығармаларының тілі, тұжырып айтқанда, жалпыға бірдей түсінікті, таза ... ... әрі ... ... ... ... әрі жалынды шешен. Оның
тілі үнемі ... ... ... бағынып тұрады”- деген  пікірімен келіспеу
мүмкін емес.
Зерттеушінің Сұлтанмахмұт шығармашылығына сәйкес басты-басты ойларына
тоқталсақ, бұлары мынаған саяды. Ол, ең ... ХХ ... ... ... ... келелі орын алатын демократ ақын, қазақ халқының өмірін
әр қырынан ашып ... ... ... Ол ... оқу, ... өнерге 
шықырып, жалынды да өршіл жырларымен халық болашағы үшін жанын ортаға салып
күрескен патриот. Оны қолдан атеист, ... ... ... жоқ. ... жазушы Сұлтанмахмұт әдебиетіміздегі проза, поэма, публицистика
жанрларының жаңа ... ... ... жаюына, көркемдігі артып қалыптаса
дамуына айтарлықтай зор үлес ... ... бәрі ... орны мен  ... мән-маңызын ашып танытса керек.
 Белгілі әдебиеттанушы-ғалым, Қазақстан ... ... ... ... ... 70 жыл ... жазылған мақаласында: Ғалым зерттеулерінің салмақты бөлігі,
әрине, XІX ғасыр мен XX ... ... ... ... ... ... ... бойы әдебиет тарихын зерттеу, шешу мәселелеріне басшылық ете отырып,
Ысқақ ... өзі де ... ... ... ... ... еңбектерінің бірі – Сұлтанмахмұт Торайғыров ... ... ... ... ... ... 2-томында (2-кітап) жарияланып,
кейін 1967 жылы жеке кітап болып ... ... ... ... ... бірі – ... арналған бұл зерттеу ... ... ... мән-маңызын танып
білуде, жеке шығармаларының реалистік сырларын аша, айқындай түсуде ... ... ... ... деп [107, 63 б.] ... ... ... баға береді.
ХХ ғасырдың бас кезіндегі әдебиеттің көрнекті өкілі, сол шақтағы
поэзияға мазмұн ... да, ... ... да, түр жағынан да өзіндік үлес
қосып, жаңалық әкелген ... ... бірі – ... ... ... кітаптан тұратын үш томдық "Қазақ әдебиетінің тарихында" оған мынадай
баға берілген: “Б.Күлеев өзінің творчестволық тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... азаматтық пафосты
игеруге ұмтылып, Пушкин, Лермонтов ... ... ... ... Ол ... поэзиясында бұрын кенже дамып келген баллада жанрын
өрістете түсті; махаббат ... ... Өз ... ... ... ... мүсінді әрі мол жырлаған ақын аз деуге
болар еді” [101, 418 б.].
Зерттеуші К.Шәменов айтқандай, махаббат туралы ... ... ... жырлаған сол шақтағы ақындардың көшбасшысы – Мағжан Жұмабаев еді. Сол
Мағжан талантты інісі Бернияз туралы ... ... ... ... ... Бернияздың ақындық қарым-қабілетін, үлкен дарынын  тап басып, дәл айтып
берген.
“Бернияз төңкеріс заманында туған ақын, - ... ... - ... дүниеге шыққан шағы бір келгені болмаса, төңкеріс туғызған ақын
емес  еді...
“Ұшқын” бетінде жарыққа шыққан жас Бернияз ... ... ... ... ... ... тым ... еді. Біраз өлеңдері басылған соң-ақ,
оқушы оған жалт беріп қарап қалған еді. ... зор еді. Оның ... ескі ... ... ... жаңа күш ... ... әдебиетіміздің берік бір бағанасы болуына сеніп едік.
Бағытты бір қылып, таспиқ болып тізіліп келе ... аз ... ... жас Бернияз да келіп тізіліп еді. ... не ... сол тас ... ... [108, ... ... қыршын ақын ірі талант иесі Бернияз Күлеевтің өмірі мен
шығармашылығы оның жастай ... ... ... көп айтылмай, танылмай
келді. Ақынның өлеңдері (араб әрпімен жазылған) ... ... ... келген жалғыз қолжазба арқылы мәлім болса, кейін оны
ХХ ғасырдың 65-жылдары Бернияздың туған ... ... ... ... ... ... өз ... жазылған екі қолжазбасы толықтыра
түсті. Осы қолжазбалардың негізінде ... ... ... жинағы
1969 жылы “Жазушы” ... ... ... К.Шәменов
жалпы редакциясын басқарып, алғы сөзін жазған Ы.Т.Дүйсенбаев) “Айтшы, ақ
қайың” [109]  ... ... ... ... ... ... арнайы
зерттеліп Қазақ әдебиеті тарихының ІІ томының екінші кітабында  белгілі
әдебиетші ... ... ... жеке ... ... ... шықты.
Б.Күлеевтің өмірбаянын оның жақын жолдасы, жерлесі, қарт журналист Мерғали
Ешмухамедов сол жылдары толықтыра жазып, М.О.Әуезов атындағы ... ... ... ... орталығына тапсырған. Осы қолда  бар деректерді
жинақтай отырып, Ы.Т.Дүйсенбаев кейінгі жылдары “Бернияз Күлеев” ... ... ... ... [75, ... ... сөз осы ... еңбек
туралы болмақ. Ы.Дүйсенбаевтың бұл еңбегі Бернияз Күлеевтің ... ... ... кең ... талдауымен ерекшеленеді. Ең алдымен ақын
мұрасын қамтыған деректер анықталып, ... үш ... ... ... айту ... ... ақынның өмірбаяны біршама толық
баяндалған. Үшіншіден, ақынның шығармалары хронологиялық тәртіппен жеке-
жеке талданған әрі олар ... өмір ... ... тығыз
байланыста қаралған. Ендеше ақынның өмірі де, шығармашылығы да ... ... әрі оның ... жолы мүмкіндігінше айқындалған деп айтуға
болады. Төртіншіден, Бернияздың шығармалары жанрлық тұрғыдан ... ... ... ... ... ақын мұрасын “лирикасы, поэмалары,
аудармалары" деп салалаған. Сондай-ақ ақынның қалыптасуы мен шеберлігін сөз
еткенде дәстүр мен ... ... алға ... ... ... ... Ыбырай, Абай дәстүрлерінен және шығыстың классикалық
поэзиясынан нәр алғаны анықталған. ... орыс ... ... ... Міне, осының бәрі Ысқақ Дүйсенбаев зерттеуінің сонылығын,
ғылыми тұрғыдан маңыздылығын көрсететіні ... ... ... ... кей тұстарда бой ... ... ... ... Мұраттарды талдағандағы дәрежеде емес.
Сонымен, енді Ысқақ Дүйсенбаевтың талдауына, ... ... ... ... ... оның ... ... алып
зерттейді. Тақырып бойынша Бернияздың лирикасын үш ... ... ... - әлеуметтік мәні бар келелі мәселелерді қозғайтын өлең-
жырлар, екіншісі – жеке басының сезіністерін білдіретін толғаулар, үшіншісі
– махаббат ... ... ... ... көріністерін бейнелейтін әсем
лирика” [75, 144 б.].  Бұдан байқайтынымыз – ... ... ... түрі бар ... Айталық, әлеуметтік лирика, махаббат лирикасы,
көңіл-күй лирикасы, табиғат лирикасы. Осы жерде мән беретін бір ... ... ... ... ... ... ... арнап жазған өлеңдерін
арнайы сөз етіп, мұндай поэзия ... ... жаңа ... ... ... орыс әдебиетіндегі (Пушкин, Лермонтов) дәстүрмен байланыстырады. Ал,
альбомдық поэзия Мағжанда да бар, бірақ ... оны айта ... ... жеке ... Осы бөлімде Бернияздың ... ... Бірі – ... жүзі жаз еді" (324 жол) деп ... Ысқақ Тәкімұлы "поэмадан гөрі лирикалық толғаныс" деп ... ...... ... атты ... (444 жол). ... өзі оны
“қияли поэма” десе, Ысқақ Дүйсенбаев “лирикалық толғау”, яки “әсем (шағын)
дастан” деп ... ... ...... ... ... ... бұл  шығарманы фольклор үлгісіндегі жазылған, бірақ жанрлық
белгісі айқын емес деп есептейді. ... ... ... ... қаһармандық әдеби дастан болып шыққан тәрізді. Төртінші шығарма –
“Гүл” деп аталады. Бернияз мұны ... ... ма, ... ма, өзім ... депті. Ысқақ Дүйсенбаев поэма жанрына жатқызады. Ендігі ... ... ... ... ... ... ... туралы баян
етеміз.
Бернияз 1916-1917 жылдары 26 өлең жазыпты. Ішінде арнау өлеңдерімен
қатар әлеуметтік мәні бар ... де бар. ... ... ... “1917 жылға”, “Бостандық күнінде” атты шығармасында ол қазақ
ауылының болашағына орай өз ... ... ... ... ол ... оқиғаларға сәйкес өзінің ішкі күдіктері мен халық тағдырын тебірене
жырласа, қалған екі өлеңінде (“1917 ... ... ... ... ... ... құттықтау сөзін арнайды. Бұлардан тыс, сәл
кейінірек туған ... ... ... хат”, “Әкеме”, “Солған гүл”, “Әйелдер
сөзі” атты өлеңдерінде революцияға дейінгі қазақ ... ауыр хәлі ... ... сөз ... ... өз ... мен ... қоса өрнектейді.
Сондай-ақ оның “Зорлық”, “Ойдағым”, “Құдірет жаратыпты Жер мен ... ... ... жаңа ... ... ... туындыларында адам өміріне,
оның дүниедегі орнына үлкен мән беріп сенім ... ... ... ... өзім ... Ақын бұл кезеңде “Қызықты жаз”, “Жаздың алды” ... ... ... мен адам ... ... ... “Толғанып,
ойланып та” деген жырын сегіз аяқ үлгісінде жазып, ... ой мен ... мен ... зор үміт ... ... осы кезеңде орыс ақындары
Цыганов пен Никитиннің ... ... ... ... түн” атты
өлеңдерін қазақ тіліне аударады.
Бернияз Күлеев шығармашылығының ең бір жемісті кезеңі 1918 ... ... бұл жылы ол 34 өлең ... ... ... ... әйгілі орыс
ақыны А.С.Пушкиннен жасалған аударма. Ал,өзінің ... ... ... ... ... “Қиял сөзі”, “Жастық күнім” атты өлеңдерінде
ақын өзінің ішкі ... ... әрі ... әрі көркем етіп
сипаттай алған. Алайда жас ақынның ... ... ... ... т.б.) ... мен ... ... зарығу секілді сезім-күйі айқын
аңғарылады. Ақын жастық шақта жаңа ... ... ... ... тыныш
жатпай тың әрекет-қимылға шақыра келіп, өлең соңында:
      Зарла да жібер жыр жырлап,
      Қиялдың жібі шешілсін.
      Бұлбұлша ... ... ... тілің көсілсін – [75, 149 б.]
деп ой қорытады. Ал енді, “Таң ... ... ... ... ... ... “Сүйікті қайғылыға” атты өлеңдерінде махаббат жайы ... ... үміт пен ... алмасу сырлары табиғат сипаттамаларымен
астастырыла суреттеледі. Ы.Т.Дүйсенбаев ақынның сүйіспендік жырларына орай:
“Бернияз махаббатқа ... ... ... өлеңдерінде адам
өмірінің гүлі іспетті асыл сезімнің сан түрлі қыры мен сырын ... ...... талғамды пікір ұсынады [75, 159 б.].
Зерттеуші ақынның 1920 жылдарғы өлеңдеріне (“Ел ерлеріне”, ... ... ... ... “А, ... “Күз”, “Ер жігітке”,
“Кім бар?”) баға бергенде, бұлардың әлеуметтік ... зор ... ... атап ... ... “Ел ... деген өлеңі өзінің
мазмұнының дәлдігімен қатар, қазақ халқының өткен өмірдегі мүшкіл ... мен ... ... ... тоқталып, ел басшыларын:
        Патша, зада, сұлтан, төре, хандардың,
        Жан алушы жандарал мен жандарм.
        ... ... ... жем ... Айдаһардай азу біткен заңғарың  -
деп аяусыз түйреп сынайды, мұнымен шектеліп қалмай, сол ел ерлеріне ... Аз ... елді ... ... Жау ... ... басарсың.
       Біріктіріп бес бөлігін жалғанның
       Мәңгі-бақи елмен еркін жасарсың! –
деп пікір жинақтайды.
Зерттеуші “Жаз” бен ... ... ... ... ... ... ... ұтымды да сәтті жазылғаны деп көрсетіп, ... ... ... мән ... Ал, ... жадыраған жазға қарсы 
контраст ретінде алып суреттелгенін атап айтады. Тіпті, “Ер жігітке” ... оның ... ... мен ... ... айқын көрінсе де,
Махамбет әсерін аңғару да қиын емес дейді.
Бернияздың 1921 ... ... ... (33 ... тұрады) негізінен
арнау түрінде келеді де, достық пен махаббатты, ел үшін адал қызмет етуді
мақсат ... ... ... Осы ... сол ... ... ... өртеніп”, “Мұңды жүрек улы дәрі”, “От-жалын ой ... ... өмір ... деген аттарының өзінен-ақ  анық аңғарылғандай. Алайда
торығу түрінде бұл өлеңдердің ... ... ... алға ... да бар. ... “От жүрегім күнде өртеніп” атты жырындағы
мына бір жолдар соның айғағы болса керек:
       Қайнаған қан ... ... ... боп ... Бақ ... ... күліп,
       Құр әуреге салғанша.
       Таудай үміт баққа қарсы,
       Басын иіп барғанша,
       Күш-қуатты, ... ... ... алғанша!
Б.Күлеев ән мен күйдің өмірден алатын орнына үлкен мән беріп, оны өзі
де шексіз, беріле сүйетіндігін анық ... ... ол ... ... ... ғана ... асқақ ән, төгілген күйден “Бейіш үні ... ... ... жырдан ұлы Абайдың әсерін айқын көреді:
          Қуаныш па, ... ма – ойды ... ... алып ... ... ... ... елжіреп, ес өзгеріп,
          Көңіл жасы кетеді бәрін былғап.
          Бейіш үні зыңылдап құбылады,
          Көзге елестеп, құлаққа құйылады.
          Жас ... ... ... ... ... ... көрінер адал жаны … [75, 169 б.]
Б.Күлеевтің 1922 жылы жазылған отызға ... ... ... келе, зерттеуші мұнда бұрынғы жырлар ... ... ... гөрі, өмірге деген таным-көзқарасын айқындау арқылы өз шеберлігін
ұштай ... ... ... ... ... ... “Жорық”, “Гүл”, “Қайда
екен” тәрізді кесек туындыларын алға тартады. Бұл ... ... мен ... ... ... да, ... ... беретін
бірсарындылық өлеңнің әсер-күші мен қуатын ... ... ... ... ... ой да айтады.
Ы.Дүйсенбаев ақынның лирикалық жырларынан “Жас теректің жапырағы” атты
өлеңін бөліп алып ... оның ... ... ... Абай үлгісінде
жазылғанына ерекше мән береді. Мұнда ақын жас ... ... өзге бір ... ... ... қуаныш-сүйінішті, зар-нала, толқу-тебіреністі
сипаттай отырып,  сәл кейінірек солардың бәрін, атап ... әлгі ... өз ... ... ... кейіп танытады (Мұңың, зарың, ... ... ... ... Сондай-ақ шығыс классиктері туындыларын
еске түсіретін “Көңіл” атты өлеңінде ақын адам ... ... өте ... ... ... ... Б.Күлеевтің өзінен
бұрынғы Абайдың Лермонтовтан жасаған аудармасындағы немесе Сұлтанмахмұт
жырларындағы альбомдық өлеңдерді үзбей жалғастырғанына , ... ... ... ... ... ... мәнге көбірек көңіл
аударғанын атап көрсетеді.
Ақынның  “Жердің жүзі жаз еді”, “Қайда екен?”, “Жорық”, “Гүл” ... ... ... ... ең ... сол ... ішкі ... тоқталуды жөн санайды. “Жердің жүзі жаз еді” туындысы
жалынды жас жігіттің жаздың әсем ... ... ... ... ... қызықты өмірін еске алады, ... ... ... та ... ... сұлу ... арнайды, бірде шаттанып ... енді ... ... ... ... ... ғашығының ырқына бас иіп,  ол қандай
үкім шығарса да, ... ... ... Бұл шығарманы (324 жол)
зерттеуші жоғарыдағы белгі-сипаттарына қарап поэма деп атамай, ... ... ... деп ... Осы ... ... аталған
туындыны орыс әдебиеті  үлгілері негізінде туған әдебиетіміздегі алғашқы
лирикалық поэма деуге де болар еді.
Б.Күлеевтің ... ... ... ... (444 жол) деп аталып, оған
автордың өзі “Қияли ... деп ... ... ... ... 1922 ... ... 12 жұлдызы деп көрсетілген. Поэма ұлы ... алты ... ... алты ... ... ... Алғашқы бөлімде ақын
қазақ даласын қаймағы ... ... ... да, сол ... ... қол жетпес асыл арман күйінде суреттейді. Екінші бөлімде жастық
шақ дәурені, жайлау көрінісі, жас ... ... ... шақ - бәрі
таңғажайып, сиқырлы түс ретінде сипатталады. ... ... жат ... ... кейіпкердің өз жарына деген ... мен ... ... ... ... ... ... Бесінші бөлімде
аштықтың зардаб-зияны, апаты сөз болып, ең ... ... ... ... ... ... жас-қайыңға мұң-зарын шағады. Зерттеуші Б.Күлеевтің 
“Қайда екен?” поэмасының әдебиетімізге қосқан үлесін әңгіме ете келіп, ... ... ... ... ... екен?” жаңа стильде яғни жазба әдебиеті
үлгісінде орындалған аса көркем туынды, ... ... ... ... ... [75, 185 б.] – деп ... бағалайды. Ал, енді
ақынның “Жорық”, “Гүл” (аяқталмай қалған) ... ... ... (жоғарыдағы аталған поэмаларды да қоса) баллада” деп
атағанын орынсыз санап, баллада ... ... ... Провансынан
Италияға, содан бүкіл Еуропаға тарағанын, тіпті, Россияда  балладаның ХІХ
ғасырда кең етек ... ... ... ... ... ... кезеңінде Н.С.Тихонов, Э.Г.Багрицкий, К.М.Симоновтың балладаға
елеулі үлес қосқанын шолып өтіп, бұл туындыларды “баллада” деп атаудың ... ... ... ... ... ... да осы өзі ұсынған
жүйе бойынша зерттеп, оның осы ... ... оның ... ... дәлелдеуге талаптанғанын көреміз. Автор Б.Күлеев
шығармашылығын тұтастай алып бағалағанда: ... ... ... ... ... орын ... ... дарын иесі, реалистік мектептің өкілі,
негізінде демократтық идеяны қолдаған, осы жолда ... ... ... ақын” [75, 191 б.] – деген  қорытынды жасайды.
Ы.Дүйсенбаев дәстүрлі ... ... ... ... ... кең ... да, реті келгенде Кеңес дәуірі тұсындағы әдебиет
өкілдері ... да ... ... ... Бұл ... ... өмірі мен
шығармашылығын ең алдымен атаған жөн.Зерттеуші “Қарышты қадам, сәтті сапар”
(Жазушының отызыншы жылдардағы ... ... атты ... ... ... ... ... ерекшеліктерін
айқара ашып танытуға ... Оның ірі ... иесі – сан ... ... ... ... ... екенін де ерекше атап өтеді.
Мұның бәрі ... ... оның ... ... мен ... ... ... Әуезовтің және оның жекелеген шығармалары туралы Ысқақ Тәкімұлы
30-дан астам ... ... ... [110]. ... ... ... алғашқы
мақалалары 1950 жылдардың екінші жартысынан басталады да өмірінің соңына
дейін жалғасады. ... ... ... ... Бір топ ...
Мұхтар Әуезовтің романдарына, енді бір тобы – драматургиясына, үшінші ... ұлы  ... ... ... ғылыми зерттеулеріне, төртінші тобы
– оның аудармасына, т.т. арналған. Ол алғашқылардың бірі ... ... 60 ... толуына байланысты орыс тілінде ... ... ... бірге). Әуезовтің музейіне арналған брошюраны да
жазған – осы Ысқақ Дүйсенбаев. Ол ... ... ... ... ... құрастырған, оларға алғы сөз, түсініктер жазған. Оның
Мұхтар Омарханұлы ... ... ... ... ... ... де аударылған. Осылардың бәрі Ысқақ Дүйсенбаевты - әуезовтанушы
ретінде көрсететіні хақ. Бұл сөзімізді Ысқақ Тәкімұлының 1974 жылы ... ... мен ... ... ... Әуезов” атты кітабы
қуаттай түседі деп ойлаймыз [72, 220 б.]. Мұнда ғалымның ұлы ... ... ... ... ... ... байытыла түскен.
Бір ғана кітаптың тарауларының өзі-ақ көп нәрсені аңғартады. Олар ... 1) ... ... ... сапар (жазушының отызыншы жылдардағы
шығармалары жөнінде); 2) Қазақ совет ... ... 3) ... ... ... өркен” жөнінде); 4) Аса көрнекті ғалым-филолог; 5)
“Абай жолы” эпопеясының тарихи негіздері; 6) Абай мұрасын ... ... ... ... ... 8) Ұлы ... және халықтың әдеби мұрасын
зерттеу; 9) ... ... ... тарихын зерттеу хақында; 10) Әз аға
(Естеліктен). Осы кітап пен басқа мақалаларда айтылған ... ... ... ... ... көзі тірісінде сан рет талқыға түсіп, өте
жоғары бағаланып келгені ... ол ... ... ... жылдарда кейбір зерттеушілер ұлы
жазушының шығармашылығын ... ... 1932 ... ... одан кейінгі
кезең деп шартты түрде екіге бөліп тексеруді ұсынған болатын. Мұның бәрін
Ы.Дүйсенбаев ... ... ... деп ... ... ... ... өзінің әлеуметтік мәні мен көркемдік деңгейіне қарап
жіктеп бағалау қажет деген ой ... ... орай ол: ... ... ... ... ... жаза бассын, бірақ мұның бәрі оның
жалпы қызметіне бірден-бір таразы бола ... ... да біз аса ... даму ... ... мен ... ... аша
отырып, ара салмағын айыра білуіміз қажет” [72, Б.2-3] – деп ... ... ... әңгіме, повестерін әдебиетке қосқан үлес-
салмағы тұрғысынан бағалаудың қажет ... ... өзі бұл ... ... да нақты талдаулар жасайды. Осы талаптарға сәйкес
“Қорғансыздың ... (1921 ж.), ... ... (1922 ж.), ... ... ... ... (1922-1923 жж.), “Үйлену (1923 ж.), Сөніп-жану” ... ... ... (1923 ж.), ... (1925 ж.), ... ... (1925 ... зерттеуіне арқау етеді, бұлардың әдебиетімізге қосқан зор
үлесін айқындайды. Бұл топтағы ... ... қыр ... ... ... ... жазатын ұлы шығармаларының
дайындығы ретінде қарастырады. Осы пікірлеріне ... ... өз ... ... ... ... табиғатты және ондағы үздіксіз болып
жатқан сан алуан құбылысты автор жалаң алмаған. Адам өміріне, сол ... мен  ... ... мен ... ... ... ... күнделік тіршілігіндегі әрекетіне байланыстыра отырып
суреттейді.  Демек, ... ... ... жерін мекен еткен қарапайым  еңбек
адамдарының бар болмысын, тіршілік-тынысын реалистік тұрғыдан жеткізе
көрсеткен” [72, 27 б.]. Ал, өзі ... ... ... ... ... ... оқиғасы” ісмерлік пен талғампаздық үлгісін ... зор ... ... шынайы шығарма ретінде танылып бағаланады.
Бұдан кейінгі жарық көрген туындысы “Қилы заман” (1928 ж.) повесі ... ... әр ... ... ... ... ... заман”
өз кезінің тілек-талабына толық жауап бере алатын, шын мағынадағы көркем
шығарма. Онда ... ... күні кеше ... ... ... ... өшіп үлгірмеген жанды ізі жатыр… “Қилы ... ... ... ... бар игі ... ... да, жасырмай да
ағынан жарыла әділ қабылдаумен бірге, ... ... ... да ... абзал” [72, 27 б.] – деп әділ ... ... ... ... бұл ... сол кездегі саясат тұрғысынан берілген
баға болатын-ды. Шығарманың ел өмірінің бар болмысын шындық ... ... ... дау ... ... ұлт-азаттық көтеріліс оқиғасына
М.Әуезов 1934 жылы қайта ... ... ... сарын” драмасын жазғаны
мәлім. Бұл тұста зерттеуші сол қанды оқиғаның тарихи мән-маңызын, бағдар-
бағытын, ішкі ... ... ... ... ... ... ... сипаттама жасайды. Сондай-ақ бұған жалғаса жазылған “Көксерек”
повесі жазушының өнер шыңына еркін бет қойған, ... ... ... ... ... ... дәлелдейді.
Жазушының драматургия саласындағы жемісті ізденістерінің бірі – “Еңлік-
Кебек” 1917 жылы киіз үй сахнасында тұңғыш рет ... 1922 жылы ... ... ... Автор бұл шығармасын әлденеше рет өңдеп, ондағы
аңыздық сипаттарға реалистік мән ... ... ... Пьеса өмірде болған
екі жас Еңлік пен ... ... мен адал ... ... Қатал тәртіп, ескі жүйенің құрбаны ... ... сол ... ... ... ... ұшырайды, сол күресті жазушы болашаққа
деген үлкен сеніммен ... ... ... ... ... оның күні ... ... сахнадан түспей келе жатуы дер едік. ... ... ... драмасы да келелі сөз болып, ру таласы мен сайлау
тұсындағы әрекет, бәйбіше мен тоқал арасындағы бітіспес күндестіктің ... ... ... ... ... ... ... зерттеуші
М.Әуезовтің алғашқы он бес жылдық шығармашылығын жүйелі де байсалды сөз ... оның ... қыры көп, ... зор ... ... ... ... көркем әңгімелер мен повестерді, ... ... ... көз ... ... Сөйтіп, бұл шығармалар келешекте
ірі, көркем туындылар жазуға алып баратын сара жол, зор ... ... ... еді деп дұрыс бағалайды.
Кітаптың “Аяқталмай қалған роман” деп ... бір ... ... ... ... ... әйгілі “Абай жолы” романынан кейін 
кеңестік өмірге арнап көптен жоспарлаған бұл романның мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... нені
қосып, нені алып тастау жөнінде зерттеуші өзімен арнайы кеңескен тұстарын
да орнымен сөз ... ... ... ... жасау жолдары мен
ұнамсыз бейнелерді қалай беру жөніндегі ойлары да еске ... ... ... ... ... бәрі ... өмір мен ... тұрмысты
өзара салыстыру арқылы жақсы үлгіні насихаттау, қабылдау, ұнамсыз қылық,
әрекеттен арылуға ... ... ... айқын аңғарылады. Зерттеуші
осы орайда: “Жаңа заманның жаңа адамдарына жат мінез-құлықтан арылу ... ... ... келсе де, қазір сөлекет көрінетін ... ... ... ... ... ... ашық ... Жазушы осы
романында да түрлі себептермен әлі күнге дейін аяққа тұсау болып ... ... ... Ол ол ма, ... ескі ... қарайтындарды
әшкерелеумен қатар, Айсұлу трагедиясына тоқталмас бұрын ... ... ... арнайы сөз етеді. Сол Алуа туралы аңызды романға кіргізер-
кіргізбесін біле алмай толғанғаны есімде” [72, ... – деп ... ... ол бұл роман толық аяқталмай ... да, ... ... үлес деп ... бағалайды.
Келесі бір танымдық мәні зор тарау “Аса көрнекті ғалым-филолог” ... Бұл әрі ... әрі ... сипаты бар еңбек ұлы ... ... ... ... Әуезовтің өнегелі, өмірлік жолының
жұрт біле бермейтін тұстарын даңғайыр жазушылығымен қатар, оның ... ... да ... ... ... Мұның кейінгі жаңа буын-талапты
жастарға берер үлгісі мол екені де даусыз. Жазушының ел ... ... ... мен өз басының ардақ тұтатын аяулы қасиеттері әр ... ... ... ... өзінде де аталып, сан қилы
естеліктер жазылып жатса да, бұл естелік зерттеудің орны мен мәні ... ... ... ... ... ... ... жүруі мен ол
кісінің оған деген достық, ағалық ықыласының айрықша екендігі себеп болған
дей аламыз. Сондықтан бұл ... ... ... ... да ... бірі деп ... жөн сияқты. Осыған орай ... ... ... саласындағы жемісті де орасан зор ... ... ... ... етіп ... ... ірі ... әдебиет
тарихын, көркемөнер мәселелерін зерттеуде қосқан теңдесі жоқ ... ... ... ... Осы ... ол ... талдауға көшуден
бұрын өз ойын: “Революцияның алғашқы жылдарындағы қазақ ауылының тіршілігін
бейнелейтін хат-хабарлар, жас республиканың мәдени өміріндегі ... ... ... ... ... ... қозғайтын
жалынды және өткір публицистика, көркем әдебиет қисыны мен ... ... ... ... теориялық мақалалар, туған халқының
бай мұрасына арналған ғылыми зерттеулер, т.т. ... ... ... ... ғылыми конференцияларда, сондай-ақ Жазушылар одақтары
өткізген пленумдар мен ... не ... ... Комитеттердің
отырыстарында Мұхтар Әуезовтің сөйлеген  сөздері мен жасаған баяндамаларын
қосқандай болсақ, оның ... ... ... кең және зор ... екенін
айқын көреміз [72, 96 б.] – деп жазады.
Енді, шын мәніндегі ғылыми еңбектерге келгенде, зерттеуші ... ... ... ... ... еңбегін алдымен атайды. Бұл
жырмен ол ... 1930 ... ... ... 1935 жылы ... ... ... деп аталатын белгілі еңбегінің бастапқы нұсқасын
жазып аяқтайды. Осыдан бастап ... ... ... ... ... ... ... белсене араласып, оның халықтық , ... ... ... ... ... ... ... тоқталады.
Бұл еңбек күні бүгінге дейін өзінің ғылыми-танымдық мәнін ... ... ... ... да бұл ... зерттеуге соқпай өте
алмайды.
М.Әуезовтің әдебиет тарихын зерттеуі мұғалімдік ... ... ... ... ... байқалады. Осы талаптар бойынша ол
Бұқар жырау, Махамбет, Шортанбай, Мұрат, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев,
Шәңгерей ... ... ... ... ... ... Мұса
(Мұсабек) Байзақов шығармашылығына арнап жеке бөлімнен тұратын тараулар
жазады, орыс әдебиетінің ірі ... ... ... ... ... насихаттайды. Алайда, ғалымның ғылымға қосқан
салмақты үлесін айтқанда,  оның ... ... ... ... бөлімін
басқарып, қазақ әдебиетінің алты томдық тарихын дайындау, жазу жұмысындағы
ұйымдастыру істерін, әдебиет тарихын ... ... ... ... ерекше бөліп баяндайды. Солардың ішінен 1948 жылғы “Қазақ әдебиеті
тарихы” мен 1960 жылы фольклорға ... ... ... ... кітап)
дайындап, жалпы редакциясын басқарудағы оның сіңірген еңбегі орасан зор
екені көрсетіледі. Сол томдарға ғалым ... ... мен ... ... жыры мен ... ... ... бөлімдер жазып, олардың жанрлық
белгілерін ашып ғылыми жүйелеп берген. Бұл зерттеулер ... ... ... күнге дейін жоймай, кейінгілерге аумас бағыт беретін үлгі болып келеді.
Бұлардың ... ... ... “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” , “Қыз Жібек”
жөніндегі ... өз ... бір ... ... ... орасан зор еңбегі ұлы Абай туралы
“Абайтану ілімінің” негізін ... ... ойы  ... ... ... ... қаз ... қалыптастыру, сан түрлі айтыс-тартыстарда  қорғап қалу
- үлкен табандылық пен білімдарлықты, қажырлықты ... ... ... ... Абай өмірі мен шығармашылығына арнап төрт томдық
әйгілі ... тыс  сан ... ... ... ... ... ақынның
өлеңдері мен қара сөз, ... ... ... ... ... де ... ... сіңірді. Тіпті өлеңдерінің қашан, қалай
жазылғанына дейін сан ... ... ... ... ... ... келіп, өз ойын зерттеуші былайша түйіндейді: “Шәкірттерге
ұлы ақын жөнінде дәріс оқысын немесе Абайдың туған, ... ... ... ... ... сөз ... ... жасасын яки Академия
босағасында қазақ ... ... ... ... ғылыми-зерттеу
жұмыстарын жүргізсін – осылардың бәр-бәрінде ол Абайды үнемі жаңа ... ... ... бұрынғы жазған, айтқандарын ылғиына толықтырып
келді”- дейді [72, Б.105-106]. Ысқақ Тәкімұлы әсіресе ... ... ... ... көлемді монографиясының құндылығы мен ерекшеліктеріне
жан-жақты тоқталады. Бұлардан тыс ол ұлы Абай ... ... ... көрген 1933, 1957 жылдарғы басылымның мәтіндік
сипаттарына ... мән ... Ең ... ... ... сан қилы саяси-
қоғамдық  жұмыстарының мән-жайы мен өмірінің алуан-алуан қыр-сырларын ашып
зерделегенін айту ... ... тағы бір ... зор тарау – “Қазақ әдебиетінің
ертедегі тарихын зерттеу” деп аталады. Мұнда автор ... ... ... ... ... ... сай толық қамтылмай шектеліп келгеніне
қарамастан (мәселен, батырлар жырының санаулы нұсқаларының ғана сөз болып
келуі, т.б.), ... ... үш том, алты ... ... ... ... ... жетістік ретінде қарастырады. Рас, бұған дейінгі
зерттеулердің орта ... ... ... ... ... ... ... айтылады.Сол себепті ХVІІІ-ХІХ ғасырлардағы әдебиет
өкілдері; ақын, жыраулар шығармаларының әлі де ... ... ... бар ... сөз болады. Ал, көне әдебиет мәселесіне орай ... ... ... ... ... қарастырылуын жөн деп санайды.
Ы.Дүйсенбаев көне дәуір әдебиеті туралы сөз ... бұл ... ... ортақ мұра екеніне, олардың біздің төл әдебиетіміз
еместігіне мән ... ал, ... ... ... де осы туындыларды түбегейлі
жинап жариялап, нақтылықпен зерттеу қажет деп санайды. Осы орайда ол ... ... ... ... ... ... мән беріп, оның біздің
поэзиямызға әсер-ықпалын тереңдеп зерттеуді ұсынады. Сол ... ... ... мен Бақырған туындыларының сыр-сипатын түркі халықтарының
мәдениетімен ... ... ... айтады.
Көне дәуір мұраларын игеру арқылы олардың әдебиетімізге қосқан ... ... ... ... ... ... да, зерттеуші бұл мәселеде
көне заманнан қозғап бері қарай зерделеп игерудің орнына жоғарыдан төмен
қарай ... ... деп ... Бұл тұста автор М.Әуезовтің “ХІХ ғасырды
зерттеп болған соң, ХVІІІ ... ... ... ... ХVІІ, ХVІ, ХV
және одан әрі қарай қуалай тексерумен шұғылданса” деген тұжырымын көлденең
тартады. Алайда тәуелсіздік жылдарындағы өмір ... ... ... ... бұл дәуір әдебиетін алғашқы көне бұлақ-бастауларынан бері ... ... ... ... отырған кітаптың ең соңғы тарауы автордың “Әз аға” ... ... ... Мұнда М.Әуезовтің  өмірдегі күнделікті
тіршілігі мен ол кісінің өзіне ғылыми тапсырмалар ... соны ... ... ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев бұл
еңбекті өзі дос тұтып, ағалық ... ... ұлы ... ... және ... ... ашуға арнаған. Мұнда М.Әуезовтің көпшілік
біле ... ... мен ... ұстанған мақсаты мен бет-бағдары,
терең білім иесі екені тартымды да ... ... осы ... жинақталған ой-пікірлер Ысқақ Тәкімұлы
Дүйсенбаевтың әдебиет тарихшысы  ретіндегі елеулі қызыметін анық ... ... ірі ... ... ... Мұрат секілді ақындардың
шығармашылығын  әділ бағалау Кеңестік кезеңде қиынның-қиыны ... ... сол ... ... ... ... ... да,олардың әдебиеттегі
өзіндік үлесін бағалауда батыл шешімге барып, орынды ... ... ... әдебиеті тарихында үлкен ізі бар тұлғалар екендігін айқындап, білгірлік
танытты. Тіпті, жаңа сала – ... ... күн ... ... ... ... ... табылып отырды. Бұған Абай, ... ... ... ... ... ... дәлел бола алады.
Замандасы Сағынғали Сейітов: “Ысқақ Дүйсенбаев, алдымен, адамгершілігі
күшті адам еді. ... өте көп ... ... әдебиеттің арғы-бергі
озық үлгілерін сонау отызыншы, қырықыншы жылдардың ... ... ... ... аса ... кісі еді. Ал, филология
саласындағы қыруар қызыметіне келсек, ол байсалды ... ... ... ... ... ... ... саласында елеулі істер
тындырған болатын. Ол Тургенов, Чехов, Горький ... ... ... ... ... аудармашылардың бірі еді” [111, 66 б.] –
деп  берген бағасының биігінен көріне білді деп ойлаймыз. 
   ... ... 1957 жылы ... ... өркені” атты
мақаласында қазақ әдебиетінің өскен, ... ... ... ... айта ... ... ... әдебиетінің өсу, даму жолдарын
шолып өткенде, сол әдебиетіміздің өрлеу табысына көп көмек ететін бір ... ... қоса ... сөз ... жақ болар еді. Біздің
әдебиетіміздің бар ... ... ... ... қасиеттерін
өзіміздің заманымызбен нық ... ... ... ... де ... ... Олар – бар ... тізе қосып,
білекке білек жалғасып, қатар жасасып келе ... ... ... ... ... Ал ... ... аттарын атасақ, олар:
Ысмайылов, Кенжебаев, Жұмашев, Шалабаев, Мәлік ... ... ... ... ... ... бәрі бірігіп еңбек
еткелі біздің ... ... ... жұмысы дамып, сыншыл ойдың
өрісі ұзарып, ... ... деп [112, 371 б.] ... ... ... ... зерттеу ісіндегі еңбегіне ... ... ... ... ... ... ... білгірлік
танытып қоймай, қазақ әдебиетін ХІХ ғасырдан ары ... ... ... ... ... ұстанымын жақтап, бұл орайда ХVІІІ-ХІХ ғасырлар
әдебиетін терең ... ХХ ... бас ... ... ... ... ... саралады, Абай мен ... ... ... ... ... әдебиеттану
ғылымының кенже дамыған бұл саланың біршама ілгерілетті, Абай ... ... және ... ... ... ... ... ғылымына
елеулі үлес қосты. Ғалымның әдебиет тарихын ... ... ... ... ... ғылымында қазір де, негізге ... ... ... осы түйінді сөзіміздің айқын айғағы болып
табылады.
                                               Қорытынды
Қорыта келгенде, бүкіл саналы ғұмырын қазақ ... мен ... ... ... ...... Қазақстан ғылым
академиясының корреспондент- ... ... ... ... профессор
Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаевтың артында қалған сан − саналы ғылыми мұрасын жан
− жақты қарастыра келіп, оның ұлт ... ... ... даму ... ... ... үлес қосқанын айқын байқауға болады.
Үлкен ғылымға барар жолда белгілі драматург ... ... ... ауыз ... және ... ойындарындағы таетр − драмалық
элементтер” атты мақаласы ... ... ... ... алғашқы сәтті
қадамы болды. Фольклор мен ... ... ... ғалымдар ғылыми
еңбектерінде саяси өрескел қателерге ұрынып, ұлтшылдық бұрмалаушылықтарға
жол берді- деп ... ... ... ... ... ғылыми
жағынан өте мәнді де жаңа көзқарас тұрғысындағы мақаласында авторлар өздері
нағыз фольклор зерттеуші мамандар ... ... ... ойын − сауық
тектес, театр сипатты жайттарды ғана сөз етіп қоймай, ... қоса ... ... ... ... ... олардың ежелгі түрлерінен
бастап кейінгі заманда туған нұсқаларын да қарастырды. Шолу ... бұл ... ... ... идеясы кейінгі зерттеушілердің
еңбектерінде, екі томдық “Қазақ театрының тарихында” өз жалғасын тапты.
Қазірде ... ... көп ... еш ... ... ... қазақтың ғашықтық жырларын зерттеу ісінде көп еңбек сіңірді. 1955
жылы қорғаған “Қазақ халқының тұрмыс − салт ... атты ... ... ... ... ... тұрғысынан ескіргенімен
сол кездегі ғылым үшін ... ... ... Бұл ... ... ... − Баян ... жыры туралы ізденістері мен ой −
тұжырымдары ұлттық фольклортану ғылымы үшін елеулі жаңалық болды. ... ... ... болған 16 нұсқасының мән- жайын баяндай келіп, бұл
атақты эпосты жариялап, ... ... ... ... жоқ ... М.Әуезов ерекше атап өткендей, жырдың ертелі − ... ... ... ... ... ... берді.
“Қозы Көрпеш − Баян Сұлу” эпосын зерттеу барысында ғалым екі маңызды
мәселеге баса назар аударды: біріншіден, ... бар ... ... жыр ... жазылған зерттеулерге тарихнамалық шолу жасады.
Мәтіндік деректерді мерзімді баспасөзде және жеке ... ... ... мен ... шықпай, әртүрлі архивтерде ... ... ... ... ... ... Н.Ильминский жариялаған жыр
нұсқалары өте бағалы, толық әрі көркем, ал ... ... ... бетін көрген
мәтіндер толық күйіндегі жыр үлгісі емес, олардың қарасөз түріндегі баяны
екенін анықтады. Жырдың ... ... ... ... ... салыстыру барысында ұйғыр версиясы ... ... бұл ... ... ... “Бозы Көрпеш” деп аталатын мәтіннің ертеректе
қағаз бетіне түскен нұсқа екендігіне назар аудартады, ол татарлардың ... деп ... жыры ... осы аттас жырына өте жақын екенін
анықтап, оны қазақ эпосының ... деп ... ... ... ... мен Фролов жазбасын салыстыра келіп
екеуінің мазмұны бірдей екендігін ... ... ... ... бұл
екеуі бір нұсқадан, Ш.Уәлиханов жазып алған Жанақ вариантынан тараған болу
керек деген болжам айтты. ... бұл ... ... ... ... ... ... − сол Шоқан жазып алған қолжазбаның бір көшірмесі ... ... ... − Баян ... ... жан − ... зерттеу барысында
өзін білгір мәтінтанушы (текстолог) ретінде танытты. 1957 жылы жырды ... етіп ... ... ... соңғы сөзі мен түсініктерін жазған
ғалым еңбегі ... зор. Жыр ... ... ... ... ... кей ... оқылмаған немесе түсіп қалған сөздің орнын Фролов
нұсқасынан алып мәтінге қосады. Текстология ... ... ... ... ... бұл тәжірибесі жарыққа шыққан мәтінге
еш зиянын тигізбей, есесіне жыр ... ... ... ... ... өзінің өте ұқыпты да білімді мәтінтанушы екенін
қолжазбаларды ... ... ... мен ... ... ... арқылы
кімнен, қашан жазылып алынғанын анықтау негізінде, қолжазбадағы мәтіндердің
мазмұндық өзгешеліктерін айқындау барысында ол мәтіндерді ... ... ... ... түрде айғақтап берді. Мұның жарқын мысалы −
“Қозы Көрпеш − Баян Сұлу” ... 1959 жылы ... ... шығарған
академиялық басылымы болды. Көлемді кіріспе мақаласында ол сол кезде жырдың
қолда бар 16 нұсқасының 6 нұсқасы енгенін ... ... ... ... ... ... ... жасайды. Ғалымның барлық нұсқаның ішіндегі
негізгісі болып табылатын 6 нұсқаны енгізуі ғылыми ... ... ... өту ... Ал бұл жинақтың ғылыми құндылығына келсек, ең әуелі сол ... жан − ... ... ... ... ... баса айту керек.
Ғалым алты нұсқаны ғылыми тұрғыда арнайы зерттеумен қатар осы нұсқалардың
мәтіндік сипаттарына байыпты ... ... ... ... ... ... жеке бөліп алып, олардың ғылыми ... ... ... ... ... ... мен А.Фролов нұсқаларындағы айырмашылықтарды
тізіп, жеке − жеке мәтіндік салыстырулар жүргізді, екі ... 601 ... ... ... ... ... салыстырулар жасады. Сонымен
бірге әр 6 нұсқаның көлемі мен жазылған қағазы, көшірілген жылы, айтушысы
кім, ... ... неде ... ... үшін аса ... ... ... көрсетті.
Ғалым “Қозы Көрпеш − Баян ... ... ... ... ... ... ... салыстыра отырып, 1717 өлең жолына сараптама жасау
барысында осы негізгі нұсқаларды алғаш рет ғылыми айналымға ... ... ... ... ұлттық әдебиеттану ғылымында алғаш рет
ғылыми тұрғыда салыстырып, атақты жырдың сандық, сапалық деңгейі, ... жан − ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев дайындаған
бұл жинақ елімізде халықтың рухани мұрасын ... ... ... ... ... ... – лиро-эпос жанрын алғашқы болып жүйелеген, ... ... әрі ... ... зерттеген ғалым. Бұл ретте “Қазақ
әдебиеті тарихының” 1960 жылы ... 1 ... 1-ші ... “Лиро-эпос
жайында” және “Айман-Шолпан” тарауларын ... Бұл ... ... өңдей түсіп, 1973 жылы шыққан “Қазақтың ... ... ... Ғалым лиро-эпосқа жататын шығармаларды үш топқа
бөліп қарастырды: ел арасына көп тараған, ерте ... ... ... ... баспа жүзін көрген шығармалар, ауызша тараса да, баспа ... ... және ...... ... ... ... деп
нақты атап көрсетті, “Күлше қыз”, “Құл мен ... ... ... “Есім -
Зылиха” дастандары бірінші болып  әдебиет тарихына енгізіп, оларды қысқаша
мазмұндап берді, 1973 жылғы монографиясында ... ... ... ... ... ... ... келген қисса-дастандарды зерттеді. Ал, “Қозы
Көрпеш – Баян Сұлу” эпосы туралы зерттелуінде бұл жырды қазақ ... ... ... ... ... шын ... ... деген қорытындыға келеді, жырдың ең алғаш ертегі, аңыз
түрінде болғанын ... ... ... ... ... барысында жырдың қазір сақталған
нұсқаларының аз болу себебін оның кейінірек жырлануымен және көпшілігінің
кейінгі ... ... ... ... ... ... көркем дәрежеге
көтеріліп, халыққа кең таралуына көп еңбек сіңірген Жүсіпбек Шайхысаламұлы
қызметіне әділ баға ... ... ... ... ... үлкен бір бөлігі – лиро-эпос жанрын түбегейлі зерттеп, ұлттық
фольклортану ғылымының ... ... ... үлес ... ... ... әдебиетінің тарихын зерттеуде де білікті маман
ретінде танылды. Ол өз еңбектерінде қазақ әдебиеті тарихын біртіндеп, арғы
ғасырларға қарай тереңдеп ... ... ... Ұлт ... ... ... ... қазақ әдебиетінің XVIII  ғасырдан арғы
кезеңде болғанын жоққа ... жоқ. 1959 жылы ... мұра мен оны ... ... ... жасаған, “XIX ғасырдың 50-70 жылдарындағы
қазақ әдебиетін зерттеу ... атты ... ... мен ... ... объективті бағалауға тырысып, бұл ақындарды
әдебиетіміздің күрделі мәселелерімен сабақтастыра қарастырудың маңыздылығын
батыл айтты, ғалым ... ... ... ... ... шығармашылығын
қайта қарап, тереңдеп зерттеуге ықпал етті.
Ғалымның тікелей басшылығымен шыққан “XVIII-XIX ... ... ... жинағына бұрын жариялауға тиым салынған ақындардың
таңдаулы өлең-жырлары енгізілді, 20 ақынның өмірі мен ... ... ... ... ... түсініктер берілді, көптеген
өлеңдер тұңғыш рет жарияланды. Ы.Дүйсенбаев осы ... 1963 жылы ... ... басындағы қазақ ақындарының шығармалары” атты жинақта да ұстанды.
XVIII-XIX ... ... өмір ... ... ... осындай
көлемде толық әрі жүйелі түрде, таза ... ... ... ... ... ... үшін ... жетістік болды. Өзі құрастырып
шығарған “Үш ғасыр ... атты ... ... жазған алғы сөзінде
осы ақындар шығармашылығын тереңдеп зерттеп, ... ... ... ... ... рет ғылыми айналымға енгізді.
Ы.Дүйсенбаев іргелі ғылыми еңбегі – “Ғасырлар сыры” кітабында (1970)
XVIII ғасыр ... ... ... санаған Бұқар жырауды толғау
жанрының асқан шебері, өз дәуірінің шындығын жан-жақты да ... ... ... ... деп ... XIX ... әдеби -мәдени құбылыстар
мен теңдесі жоқ ... ... сол ... ... ... ... ... пайымдайды, бұрын халыққа зиянды деп саналған ... ... ... ... ... тарихына” (1961, 2-том, 1-ші ... ... ... ... ғалым осы кітабында  осы ақындарға ... ... ... ... ... ... Сол себепті де
Ы.Дүйсенбаев зар заман ... ... рет ... ... ұлт ... алар орнын анықтаған ғалым болып саналады. Дулат, Шортанбай және
Мұрат ақындар ... ... таза ... ... ... ... сүйенген және нақты мәтіндерді талдаған. Шортанбайды зерттеуде
бұрынғы партиялық идеологияның ... ... ... объективті баға берген. Ғалым осы кітабында Шортанбай
өмірбаянын алғаш рет толық жазған. ... ... ақын ... рет мол ... ... ... Абай ... зерттеу ісіне қомақты үлес қосты. 1957 жылы
М.Әуезовтің басшылығымен дайындалып, жарыққа шыққан ұлы ақынның екі ... ... ... ... қатысты, 1977 жылы жарық көрген екі
томдық жаңа акдемиялық басылымына әрі ... ... әрі өзі ... ... ақын шығармаларының канондық нұсқаларын жасауға көп ... ... ... өте ... алғы сөз ... ... ... сөз етеді, әр жылдардағы басылымдарды өзара салыстыру ... ... ... ... ... ... үлес ... ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетін зерттеуде айтарлықтай
еңбек етті. “ХХ ғасыр басындағы қазақ ... ... ... жазған көлемді кіріспе мақаласында кітапқа енген әр ақын-жазушының
әдебиетке қосқан үлесін анықтап, ... ... ... ... осы ... ... ... Күлеев шығармашылығын, алғаш рет
сөз етіп, ғылыми айналымға енгізді. Кейін ... ... ... ... мен шығармашылығын жан-жақты зерттеп, әдебиет тарихындағы ... ... ... ... ... мен ... ... үлкен еңбек қалдырды. “Қазақ әдебиетінің тарихына” (1965, 2-том, 2-
ші кітап) ақын туралы көлемді тарау жазып, 1967 жылы ... ... ... ... ... ... және сол жылы ақын ... зерттеу жариялады. Тәжірибелі текстолог ретінде Сұлтанмахмұттың екі
томдық жинағын шығару ісіне үлкен еңбек сіңірді. Ақынның осыған дейін ... ... ... ұраны” өлеңін зор шабытпен жазылған әнұран
дәрежесіндегі туынды деп ... ... ... ... ... ... Алаш ... мадақтауға құрылмағандығына назар аударып,
ел атқамінерлерін сынаған туынды екендігі туралы батыл пікір ... ... ... ... ақын ... идеялық-
көркемдік, тарихи-әлеуметтік мән-маңызын танып білуде және ... ... ашып ... ... ... ... ... маманы ретінде Ы.Дүйсенбаев кеңестік кезеңде
шығармаларын айтуға тиым салынған Шортанбай, Дулат, ... ... ... ... жүйе ... ... сынай отырып, ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің
осы ірі үш өкілі талант қырларын бағалауда батыл ... ... ... ... ... ұлт ... тарихында үлкен орны бар ... ... ... ... ... Қазақ әдебиеттану ғылымы үшін жаңа
сала болып табылатын мәтінтану мәселесінде тың ... ... ... Бұл ... ... ... ... шығармаларының мәтіндері
туралы еңбектері нақты дәлел бола алады.
Кеңес дәуірі тұсындағы әдебиет те ... ... ... ... ... ... ... мен шығармашылығын зерттеп, отыздан астам мақала,
зерттеу жазған. Ол алғашқылардың бірі ... ұлы ... 60 ... ... Е.Лизуновамен бірлесіп орыс тілінде арнайы зерттеу
кітапша жазып жариялады. Ғалымның 1974 жылы ... ... ... ... кітабында ұлы жазушы туралы зерттеу ... ... ... ... ... сан ... жазушылығымен қоса әдебиет
зерттеуші ғалым екендігін танытқан бұл кітап ... ... ... ... ... ... табылды.
Қорыта айтқанда, Ысқақ Тәкімұлы Дүйсенбаев қазақ фольклоры мен
әдебиетін зерттеуде білікті ғалым ... ... ... фольклортану мен
әдебиеттану ғылымының өсіп өркендеуіне қомақты үлес қосты, ұлттың мәтінтану
ғылымын қалаған мамандардың ... ... ... бұл істе кәсіби
шеберлігімен көрінді. Ғалымның қазақ әдебиетінің дәуірлік ... ... ... ... игі ... ... үлкен рухани қазынасы
деп білу керек.
 
Пайдаланылған Әдебиеттер
1                      Қазақ
әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. Қазақ ... ауыз ... ... басқарған М.Әуезов. – Алматы: Қазақ ССР ... 1960. ... ... ... тарихы.Т.1. 2-кітап. Қазақ халқының ауыз әдебиеті: Совет
дәуірі. Жалпы редакциясын ... ...... ... ... 1964. – 695 ... Қазақ
әдебиетінің тарихы.Т.2. 1-кітап. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті.
Жалпы редакциясын басқарған Қ.Жұмалиев. – ... ... ССР ... – 581 ... Қазақ
әдебиетінің тарихы. Т.2. 2-кітап. ХХ ғасырдың басындағы қазақ ... ... ... Т.Дүйсенбаев. – Алматы: Ғылым, 1965. – 523 б.
5                      Қазақ
әдебиетінің тарихы. Т.3. ... ... ... ... тарихы. Жалпы
редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1967. – 643 б.
6                      Қазақ
әдебиетінің ... 3 ... Т.3. ... Қазақ совет әдебиетінің тарихы.
Жалпы редакциясын басқарған М.Қаратаев. – Алматы: Ғылым, 1967. – 663 б.
7                      История
казахской ... в 3-х ... Т.1. ... ... Под ред.
Н.С.Смирновой. – Алматы: Наука, 1968. – 450 с.
8                      История
казахской ... в 3-х ... Т.2. ... ... Под ред. ...... Наука, 1979. – 338 с.
9                      История
казахской литературы в 3-х томах. Т.3. Казахская советская литература. ... ...... ... 1971. – 798 ... ... – әдебиет тарихшысы //Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым
академиясының Хабарлары. Тіл, әдебиет сериясы. 2003. №6. – ... ...... ... ... ... ... және
ғылым министрлігі мен Ұлттық ғылым академиясының Хабаралары.2004. №3. –
Б.104-108.
12                 Мұқатаева
Қ.Ы.Дүйсенбаев – ... ... ... және қазақ
әдебиеттану ғылымы: ... ... ... ... ... мен естеліктер. – Алматы, 2004. Б.65-68
13                 Мұқатаева
Қ.Ы.Дүйсенбаев – М.Әуезов мұрасын насихаттаушы //II Әуезов ... ... II ... ... ... ... Алматы, 2004. – Б.70-74
14                 Мұқатаева
Қ.Абай шығармаларының мәтіні туралы (Ы.Дүйсенбаев зерттеулері) //Қазақ ... ... 2004. ... ... ... – Абай мәтінін зерттеуші  //Қазақтың бас ақыны: Халықаралық
ғылыми-теориялық конференция материалдары. – Алматы: Дәуір, 2004. – ... ... ... Ә. Ұлы Отан ... ... қазақ әдебиеті / Кітапта: Қазақ
әдебиетінің тарихы. ІІІ том. 1-кітап. – Алматы, 1967. – 235 б.
17                      Жабаев
Ж. Шығармаларының толық ...... 1946. – 737 ... ... ... ... Тіл және әдебиет институтының жұмысындағы саяси өрескел
қателіктер //Әдебиет және искусство, 1947. № 2-83 б.
19                     ... 41-56 ... ... ... ... ... ... тарихы. Он
томдық. Т.8. – Алматы, 2004-520 б.. 
20                     Қазақ
ауыз әдебиеті және ... ... ...... ... ... наук ... ССР. Серия искусствования. 1950. Вып.1.
С. 89.
21                     Қазақ
театр ... ... ... ... // ... ССР ... б. – Б. 40-50
22                     Дюсенбаев
И.Т. Социально-бытовой эпос казахского народа. Диссертация на ... ... ... ... наук. – Алма-Ата, 1955. – 200 с.
23                     Әуезов М.
Жалпы театр өнері мен ... ... ... ... М. ... және ... Алматы, 1962. – 428 б.
24                     Муканов
С. Истоки казахского народного ... ... с ... ... и ... Казахстана. 1941. № 1. –с.111
25                     Жұбанов
А. Қазақ музыкасында күй жанрының пайда болуы жөнінен /Кітапта: Жұбанов ... тілі ... ...... 1966. – ... ... М.
Қазақ халқының эпосы мен фольклоры /Кітапта: М.Әуезов. Уақыт және ... ... 1962. – 428 ... Қазақ
театрының тарихы.-Алматы,Ғылым,1975. Т.1. -398 б.
28                     Қазақ
театрының тарихы.-Алматы,Ғылым,1975. Т.2. -431 ... ... О ... ... ... ... Корпеш-Баян Сулу" /В кн.
Труды ... ... ... ... ... ... Көрпеш – Баян Сұлу / Кітапта:. Әр жылдар ойлары. – Алматы, 1959. – 555
б.
31                     Әуезов ...... 1957.-79 ... ... ... ... Әр жылдар ойлары.-Алматы,1959.-555 б.
33                     Ғұмарова
М. Ш.Ш.Уәлиханов жинаған “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” нұсқасының тексті жайлы
/Кітапта: Қазақ ... мен ... ... ...... 1983. – Б.113-128
34                     “Қозы
Көрпеш – Баян Сұлу”. (Жолдасбеков М., Қасқабасов С.) – ... ... – 692 ... ... ... және ... ... зерттеудің, сын тұрғысынан
қарап пайдаланудың жайы және ... ... ... //Қазақ әдебиеті.
1957, 26 июль. /30 (34)
36                     Қозы
Көрпеш-Баян Сұлу. Баспаға ... ... сөзі мен ... ... ...... 1957. – 138 ... 38                     Қозы
Көрпеш – Баян Сұлу. ... ... ... мен ... ... ... ... Ы.Дүйсенбаев – Алматы, 1959. – 354 б.
39                     Смирнова
Н. ... ... ... ... ... ... мұра және оны
зерттеу. – Алматы, 1961.-376 б. 
40                     41                     ... ... ... ... ... ... Ш.Уалиханов жинаған Қозы Көрпеш-Баян Сұлу жыры нұсқасының тексті жайлы
/Кітапта: Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. – Астана: Фолиант, 2002. –692 ... ... ... М.
Қозы Көрпеш-Баян Сұлу. /Кітапта: Жиырма томдық шығармалар жинағы. Т.17. –
Алматы, 1985-352 ... ... қыз ... Казахский фольклор в собрании Г.Н.Потанина. –
Алма-Ата, 1972.-382 с.
50                     Жалын
журналы, 1976, №. 7. ... ... жыр, ... – Алматы, 1985.-368
б.
51                     Дюсенбаев
И.Т. Социально-бытовой эпос ... ... ... ... ... на
соиск. ученой степени кандидата филол. наук. – Алма-Ата, 1955. –200 с.
52                     ... ... ... Көрпеш-Баян Сұлу /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. Бірінші
кітап. – Алматы, 1960-737 ... ... ... Жібек /Әдебиет тарихы. Екінші басылуы. – Алматы, 1991.
55                     ... ... ... ... Қазақ әдебитінің тарихы. Т.1. Фольклор. – Алматы, 1948.
–439 б.
56                     ... ... ... ... және ... Алматы, 1963.-
337 б.
57                     Әуезов М.
Қыз Жібек /Кітапта: Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.1. 1-кітап. – Алматы, 1960.-
740 б.
58                     ... ... ... ... және мақаланы жазған Ы.Т.Дүйсенбаев. – Алматы,
1957.-45 б.
60                     ... ... ... Т.2. ... ...... ... б.
61                     62                     ... ... в 3-х ... Т.1. ... ...... ... Кәкішев
Т. 1920 жылдардағы әдеби сын. /Қазақ әдебиетінің ... Т.7. – ... – 462 ... ... 1930 жылдардағы әдеби сын /Қазақ әдебиетінің тарихы. Т.7. – Алматы,
2004.-462 б.
65                     Сейфуллин
С. ... Т.6. – ... 1964. – 455 ... ... Халық қазынасы./ Қазақ әдебиеті . Т.6. -  455 б.
67                     Мұқанов
С. Қазақтың ... ... ... ... ...... ... Жұмалиев
Қ. Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының ...... ... Кенжебаев
Б. Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері. – Алматы, 1973.-167 б.
70                     Кенжебаев
Б. Қазақ әдебиетінің тарихын дәуірлеу ... ... ... ... ... ... – Алматы, 1986-400 б.
71                     Әдеби
мұра және оны зерттеу. Қазақ ... ... ... ... ... ...... 1959.- 374 б .15-19
июнь.
72                     73                     XVІІІ-XІX
ғасырлардағы қазақ ақындарының шығармалары. ... ... ...... 1962. – 421 ... Үш ... ... және сөзін жазған филология ғылымының кандидаты Ысқақ
Дүйсенбаев. – Алматы, 1965. – 678 б.
75                     76                     ... орта және аяқ ... ... әдебиеті /Қазақ әдебиетінің тарихы.
Т.2. 1-кітап. XVІІІ-XІX ғасырлардағы  қазақ әдебиеті. – Алматы, ... ... ... Жұмалиев
Қ. Қазақ әдебиеті. Орта мектептің 8 классына арналған оқу ... ... ... 1950. –228 ... ... Өміралиев
Қ. XV-XІX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі. – Алматы, 1976.-270 б.
82                     Бес ғасыр
жырлайды. 2 томдық. Т.1.Құрастырған М.Мағауин  – ... 1989. –384 ... ... Раев Қ. ... тыңда Дулаттың /Кітапта: Дулат Бабатайұлы. – ... ... Раев ... ... ... ...... 2001. –
86                     Дулат
Бабатайұлы /Қазақ әдебиетінің тарихы. Он томдық. Т.4. ХІХ ғ. ... ...... 2005. – ... ... Зар ... поэзисы. – Алматы, 2000-368 б..
88                     Шортанбай
Қанайұлы. Қайран халқым. (Құрастырған К.Жүністегі). – Алматы, 2002.-216 б. 
89                     ... ... ... ... ...... 1995. – 260 б.
91                     Абай
(Ибраһим) Құнанбаев. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Т.1. – Алматы,
1977. –454 б. Т.2.309 ... ... ... ХХ ... басындағы қазақтың демократ ақын-жазушылары. – Алматы, 1958 .-
306 б.
94                     ... ... ... ... ... – Алматы, 1958.-160 б.   
97                     98                     Есназаров
Д. ХХ ғасыр басындағы ... ... ... бірге). – Алматы,
1966.-300 б.
99                     100                 ХХ ғасыр
басындағы қазақ ақындарының ...... ... ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті. Т.2. 2-кітап. –
Алматы, 1965.-523 б.
102                 ХХ ғасыр
басындағы қазақ ақындары. – ... 1982. –128 ... ... ...... ... ... ХХ ғасыр бас
кезіндегі қазақ әдебиеті. – Алматы, 1994.-350 б. 
105                 Торайғыров
С. Шығармалар.Екі томдық.– Алматы, 1967.–Т.1.-315 б.Т.2.317 б.
106                 ... ... ...... 1967. – 114 ... Дербісәлин
Ә. Ысқақ Дүйсенбаев //Қазақ ССР ҒА Хабарлары. 1980. №4.71 б. – ... ... ... ... ... ... Жұмабаев. Таңдамалы. – Алматы, 1992. – 250
б.
109                 Күлеев Б.
Айтшы, ақ қайың ... ... ... ... ... Ы.Т.Дүйсенбаев. -Алматы, Жазушы, 1969. -323 б
110                 Дүйсенбаев
Ысқақ Тәкімұлы. Библиография. Құрастырған Қ.Мұқатаева. – ... 2005. – ... ... Т.
Өнегелі өріс, сөнбейтін жұлдыздар. – Алматы, 2002. – 114 б.
112                 Әуезов М.
Октябрь ... ... ... ... жинағы. Т.19. – Алматы, 1985. –495
б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 201 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«ҚОЗЫ КӨРПЕШ - БАЯН С¥ЛУ» жырының варианттары41 бет
Ысқақ Дүйсенбаев - фольклортанушы100 бет
Мұрат Мөңкеұлы7 бет
«М.Сералин шығармашылығы»4 бет
Абай Құнанбаев жайлы7 бет
Абай Құнанбайұлы өмірі1 бет
Абайдың әдеби мұрасы9 бет
Абайтану ғылымы туралы75 бет
Абайтануға кіріспе13 бет
Ақжан Машани «Әл-Фараби және Абай»6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь