Іле өзені аңғарының физикалық-географиялық сипаттамасы

КІРІСПЕ
1 ІЛЕ ӨЗЕНІ АҢҒАРЫНЫҢ ФИЗИКАЛЫҚ.ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Іле өзенінің географиялық орны. Зерттелу тарихы
1.2 Геологиялық құрылымы
1.3 Климаты мен гидрографиясы
1.4 Топырағы мен өсімдік жамылғысы, жануарлар дүниесінің таралуы
2. ІЛЕ ӨЗЕНІ АҢҒАРЫНЫҢ БЕДЕР ПІШІНДЕРІНІҢ ҚАЗІРГІ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ДАМУ ПРИНЦИПТЕРІ
2.1 Іле өзені аңғарының бедер пішіндерін қалыптастырудағы флювийлік үдерістер
2.2 Іле өзені аңғары бедер пішіндерінің аллювийлік материалының аккумуляциясы
2.3 Іле өзені аңғарына әсер етуші эолдық үдерістері
2.4 Бедер пішіндеріне әсер етуші жаңа тектоникалық қозғалыстың дамуының уақыттық . кеңістіктік заңдылығы
3 ІЛЕ ӨЗЕНІ АҢҒАРЫНЫҢ ГЕОДИНАМИКАЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРІ НӘТИЖЕСІНДЕГІ БЕДЕР ПІШІНДЕРІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ
3.1 Іле өзені аңғарының эндогендік бедер түзуші процестерінің жіктелуі.
3.2 Іле өзені аңғарында ысырынды конустардың қалыптасу процесі
3.3 Іле өзені аңғарының экзогендік бедер түзуші процестерінің жіктелуі
3. 4 Іле өзені аңғарына әсер етуші табиғи . антропогендік процестерінің жіктелуі нәтижесінде түзілген бедер пішіндері
3.5 Іле өзеніне әсер етуші антропогендік факторлардың геоэкологиялық маңызы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеудің өзектілігі: Қазіргі кездегі диссертацияның геоморфология және неотектоника саласында Іле өзені аңғарының геодинамикалық процестерінің нәтижесінде бедер пішіндерінің даму тарихын талдайтын болсақ, геологиялық құрылымы, тектоникалық құрылымы, эндогендік процестері, экзогендік процестері мен антропогендік процестері Іле өзені аңғарын өзгеріске ұшыратады, жалпы климат жағдайына және тұрақты географиялық жағдайларына, адам өміріне қатысты болады. Іле өзені аңғарына әсер етуші экзогендік, эндогендік процестерінің бедер пішіндеріне әсерін, Іле өзені аңғарына әсер етуші антропогендік процестерінің геоэкологиялық жағдайын жақсарту.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. Іле ойпатының сол жағалауының шығыс бөлігін 1944 жылы Е.Д.Шлыгин осы ауданның физикалық-географиялық, геологиялық, геоморфологиялық және гидрогеологиялық сипаттамасын беріп, Т.А.Мордвилко (1943 ж), Н.А.Волошинова (1943 ж), Б.С.Соколова (1944 ж), Л.Я.Продникова (1944 ж), Г.В.Машадова (1950 ж), Ф.И.Корсакова, М.А.Авакова (1951 ж), В.К.Василенко (1952 ж) және т.б ғалымдардың пікірінше Іле ойпатының облыстарында мезакайназойдың шөгінді жыныстарының жиналуынан қалыптасқанын айтты. 1950 жылы «Іле өзенін су шаруашылығына пайдалану мәселесі» жинағы экспедициясында У.М.Ахмедсафин, Н.Г.Рыбин, Г.Р.Юнусов, М.К.Вяткин, Н.И.Суворов, Л.П.Гвоздева және т.б зерттеулері Іленің сағасының табиғат ресурстары мен игеру мүмкіндіктеріне шолу жасады. В.И.Демченконың «Шөлді игеру тәжірибесі» атты мақаласында Балқаш ауданының бірнеше ауылдарының жетістіктері көрсетілді. В.М.Боровский 1957 жылы «Қазақстанның шөлді облыстарын игерудің проблемалары мен жерлерді мелиорациялау» атты еңбегінде Каспий, Арал мен Балқаш көлдерінің ірі өзендері бассейндерінің ағын суларын қарастырған Іле өзенінің оң жағалауына Ф.И.Корсаков пен М.А.Аваков,1945 жылы М.С .Калецкий, Г.А.Авсюк, 1959 жылы В.А.Николаев, 1959 жылы В.Б.Дриз, Л.А.Гринчук, В.Н.Калинин мен Г.А.Суханов, 1963 жылы М.И.Ломонович, 1961жылы З.А Сваричевская Шығыс Қазақстанның геоморфологиясын, Іле, Шарын, Шелек аңғарларына, Іле ойпатына қысқаша геоморфологиялық сипаттама берді. Жұмыстың мақсаты: Іле өзені аңғарына әсер ететін геодинамикалық процестерінің әсерінен (эндогендік, экзогендік, антопогендік процестерден) пайда болатын бедер пішіндерінің даму тарихы тұрғысынан талдау.
1. М.И Ломонович, Илийская долина, ее природы и ресурсы ̸ Под.ред. М.И.Ломонович - Алматы,1963.- 242 бет.
2. Куанышбаев С.Б. Современные природно-антропогенные процессы рельефообразования равнинной части Или-Балхашского региона по данным космической информации: автореф геогр наук – Бишкек, 1996.-23.бет
3. Достай Ж.Д. Управление гидроэкосистемой бассейна озера Балхаш. –Алматы, 2009.- 236 б
4. Канаева Р. Или-Балхашский бассейн: проблемы и перспективы устойчивого развития. ЭКВАТЭК –2004, часть 1
5. Пальгов Н. Н. Водоносность ледниково-снеговых рек Заилийского Алатау в связи с площадью бассейна. Географический сборник, №4, 1954, стр. 27-33
6. Джаналеева Г.М. Структура ландшафтов Балхаш-Илийской мегагеосистемы.- Алма-Ата: Изд.КазГУ, 1993. – 342 с
7. Джуркашев Т.Н. Антропогенная история Балхаш-Алаколской впадины. Алма-Ата: Наука, 1972.-125 с.
8. Сваричевская.З.А. К истории Балхаш-Алаколской впадины//вест.ЛГУ. серия геогр.-1952.-№7
9. Аболин Р.И. От пустынных степей Прибалхашья до снежных вершин Хан –Тенгри,ч. 1 Л., 1930 стр.176 (Дан список научной литературы по Семиречью до 1930 г.),
10. М.Ж Жандаев. Өзен аңғарларының геоморфологиясы, - Алматы,2011, 36-80 б
11. Покровский В. В. и Беляева К. И. О балхашском губаче. «Ученые записки Карело-Финского университета», 1947, т. II, вып. 3, биологические науки, Петрозаводоск.
12. Будникова Т. и др. Ландшафтно-экологическая оценка Или-Балхашского региона. // Проблемы освоения пустынь. –2001.-№2.
13. Костенко Н.Н. К истории Балхаша // Изв. КАзФАН СССРсерия.геол.1946-Вып 8.
14. Остроумова Л.П., Шапов, А.П. Актуальные проблемы гидрометеорологии озера Балхаш и Прибалхашья. — СПб.: Гидрометеоиздат, 1995.
15. Құсайынов С.А. Жалпы геоморфология. Алматы: Қазақ университеті, 2006.-292 б.
16. Қазақтың Ұлттық Атласы І том, Табиғат жағдайы мен табиғат ресурстары, Алматы 2010 ж. 73,82,103- б
17. Тюменьков С.К. К вопросу о питании шипа в реке Или. «Известия АН КазССР», серия биологическая, 1953, №8.
18. Давыдов Л.К. Климат Джетысу. В сб.: «Джетысу (Семиречье)», Ташкент, 1925,стр33-45
19. Чакабаев С.Е. Термальные воды Илийской впадины и возможности использования в народном хозяйстве. «Вестник АН КазССР», 1958 №8
20. Самакова А. Б. Проблемы гидроэкологической устойчивости в бассейне озера Балхаш. — Алматы: Каганат, 2003.
21. Фишер В. Озеро Балхаш и течение р. Или от выселка Илийского до ее устьев. «Записки Западно-Сибирского отделения РГО», 1884, кн. VI, Томск, стр.21.
22. Шлегель Б., Аргентов К. минеральные источники Джетысу (Семиречья). Л., Изд-во АН СССР, 1927, стр. 106
23. Аболин Р.И Южная часть Алма-Атинского округа Казахской ССР в естественно -историческом отнешении.Тр Ин-та почвоведниия и геоботаники, вып.1,Ташкент,САГУ,1929.
24. Ахмедсафин У.М. Гидрогеологические условимя правобережной части низови р:Или . 1949 ,стр. 21
25. Безсонов А.И.Почвенный покров Джетысуйской области. В сб. «Джетысу», Ташкент ,1925 .стр . 177-214.
26. Бартольд В. Очерк истории Семиречья .Фрунзе,1943.
27. Давыдов Л.К. Гидрогеография СССР. Л.,Изд-во ЛГУ ,1953.
28. Кассин Н. Г. Гидрогеологические очерк Илийского бассейна.«Известия ГГРУ»,вып 3,1930.
29. Корнеев А. Река Или и Прибальхашье.«Ежегодник Отдела земельных улучшении за 1911 г.1913,т ІІСПб., стр 425-438.
30. Ли А Чакабаев КазССР С.Е Фмлипьев Г.П.О газопроявлениях в Илийской впадение.«Вестник АН КазССР» 1959.
31. Зайцев И. К.и Гринев В Гидрогеологический очерк Биже-Илийского района. Тр ВГРО,1933,вып 263.
32. Егоров А.А. Алма-ата как сейсмический район. «Народное хозяйство Казахстана»,1936, №10,стр.65-77.
33. Аболин Р.И.От пустынных степей Прибалхашья до снежных вершин Хан-Тенгри ч.1.Л.,1930,стр.176.(ДАН список научной литературы по Семиречью до 1930г.)
34. Афоничев Н.А.Основные черты структурного плана Южного Казахстана, Прибалхашья и Пограничной Джунгарии . В сб: «Основное идеи Н.Г. Кассина в геологии Казахстана».Алма-Ата, Изд- во АН КазССР, 1960 г
35. Беркалиев З.Т.твердый сток рек Илисийского бассейна. «Известия АН КазСССР» м,серия энергетическая,1954,№4-5,стр.3-10.
36. Богданович К. И. Корк И. М. Корольков Б. Я. Мушкетов Д. И. Землетрясение в севрных цепях Тянь-Шаня 22 декабря 1910 г ( 4 января 1911 г.) Тр. Геологического комитета, вып. 89, СПБ, 1914г
37. Бок И.И. Северный Тянь-Шань – фторная минерологическая провинция. «Вестник Ан ҚазССР», 1954, № 9
38. Власов В. И. Стратиграфия и условия формирования мезозойских угленосных отложений восточной части Илийской впадины.«известия АН КазССР», серия геологическая,1962,вып.3(48).
39. Герасимов И. П. Современные проблемы геоморфологии Казахстана. Алма-Ата,1943.
40. Голбь А. Г. Результаты разведки и изучения подземных вод Илийской впадины. В кн.:«Водные ресурсы Казахстана»,Алма-Ата,Изд-во АН КазССР,1957.
41. Григорьев С. Семиреченское землетрясение (22 декабря ст.стиля-4 января нов.ст.1911г.).«Землеведение»,1911, т. XVIII, кн.1-2 стр.92-135.
42. Гринев В. Я Геологические исследования вдоль Туркестано-Сибирской ж.д. от ст. Алма-Ата до ст. Биже в 1928 г. Тр. ВГРО, вып. 263, М.-Л.,1933.
43. Венюков М.И .Очерки Зайлийского края и Причуйской страны. «Записки РГО»,1861,вып.4.
44. Галицкий В. В. Илийская впадина.В кн. «Геология СССР»,т. ХХ, Восточный Казахстан,1941.
45. Диденко-Кислицина Л.К. Кайназой Юго-Востояного Казахстана. Алматы, 1990-93с.
46. Кассин Н.Г. Материалы по палеогеографии Казахстана. Алма-Ата, Издо-во АН КазССР,1947.
47. Джетысу (семиречье) . Естественно-историческое описания края . Сб. статей под ред/В.Н.Шнитикова. (дан список научной литературы пор описанию края). Ташкент ,УзГИЗ,1925.
48. Кириков А.Н.О. континентальных отложениях Семиречья.«Известия Геологического комитета»,1927,т.46,№5.
49. Левин с.в Инженерно-геологическая характеристика лессовидных грунтов западного склона Джунгарского Алатау 1947 стр 137.
50. Шульц С.С геологические исследования континентальных отложений части Илийской долины. «Известия ГГРУ», т. L, вып.46
51. Соколов С. И опыт разделения бассейна среднего течения р. Или на естественные районы. «Землеведение», 1935, т. XXXVIII. вып. 1I
52. Федорович Б.А.Некоторые оснавные положения о гензиси развитии рельефа песков.М-1940.- 245с
53. Намазбаева. А.Е. Эоловый морфогонез в пустыне Таукум//Диссертационная работа.-Алматы, 2005. 142с.
        
        КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі: Қазіргі кездегі диссертацияның геоморфология
және ... ... Іле ... ... ... ... ... пішіндерінің даму тарихын талдайтын
болсақ, геологиялық құрылымы, тектоникалық құрылымы, ... ... ... мен ... ... Іле өзені аңғарын
өзгеріске ұшыратады, жалпы климат жағдайына және ... ... адам ... ... ... Іле ... ... әсер етуші
экзогендік, эндогендік процестерінің бедер пішіндеріне әсерін, Іле ... әсер ... ... ... ... ... ... деңгейі. Іле ойпатының сол жағалауының шығыс
бөлігін 1944 жылы ... осы ... ... ... және ... ... ... (1943 ж), Н.А.Волошинова (1943 ж), Б.С.Соколова (1944 ... (1944 ж), ... (1950 ж), ... (1951 ж), ... (1952 ж) және ... ... Іле ... облыстарында мезакайназойдың шөгінді
жыныстарының жиналуынан қалыптасқанын айтты. 1950 жылы «Іле ... ... ... ... ... ... У.М.Ахмедсафин,
Н.Г.Рыбин, Г.Р.Юнусов, ... ... және т.б ... ... ... табиғат ресурстары мен
игеру мүмкіндіктеріне шолу ... ... ... игеру
тәжірибесі» атты мақаласында Балқаш ауданының бірнеше ... ... ... 1957 жылы ... ... ... проблемалары мен жерлерді мелиорациялау» атты
еңбегінде Каспий, Арал мен ... ... ірі ... ... ... қарастырған Іле өзенінің оң жағалауына ... ... жылы М.С ... ... 1959 жылы ... жылы ... Л.А.Гринчук, В.Н.Калинин мен ... жылы ... ... З.А ... ... ... Іле, Шарын, Шелек аңғарларына, Іле ойпатына ... ... ... ... мақсаты: Іле
өзені аңғарына әсер ететін геодинамикалық процестерінің ... ... ... ... ... ... бедер
пішіндерінің даму тарихы тұрғысынан талдау.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... процестерден
болатын өзен аңғарында пайда болатын бедер пішіндерін зерттеуге мүмкіндік
береді.
Негізгі ... ... ... ... ... талдау, салыстырмалы әдістері арқылы жүргізілген
зерттеулердің нәтижелері қорытындыланды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы. ... ... ... (қазақстандық бөлігі) толық ... ... ... ... ... геологиялық,
геоморфологиялық карталары жасалынды. ... ... ... Іле ... аңғарының геодинамикалық процестеріне
толық талдау жасалынды. ... ... ... күні ... ... тұрғысынан
қарастырылды.
Зерттеу нәтижелерінің жариялануы. Зерттеу жұмысының ... және ... ... ... (№6 (60) ... №2 (62) – 2013), журналында жарық көрген. ҚР БҒМ ... және ... ... ... ... ... жарық көрді.
Жұмыстың құрылымы мен ... ... ... үш ... ... ... мен ... әдебиеттер
тізімінен тұрады. Жұмыс 5 кесте, 12 сурет, қосымшадан көлемі компьютерлік
мәтінмен терілген 88 беттен тұрады. ... ... ...... ІЛЕ ... ... ФИЗИКАЛЫҚ-ГЕОГРАФИЯЛЫҚ СИПАТТАМАСЫ
1.1 Іле өзенінің географиялық орны. Зерттелу тарихы
Іле ... ... ... Қазақстанның Алматы
облысында және Қытай  Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық аудан ... ... ... ... ... ... ... көліне құяды. Ұзындығы - 1469 шақырым,
Қазақстан аумағында 815 км. Су жинау алабы 140000 км², ... ... км². ... ... дейін Іле жағасы аласа, кең аңғармен ағады,
жайылмаларының кей жерлері батпақтанады. Қапшағай шатқалы тұсында ... ... ... ... ... ... ... аңғары едәуір кеңейіп, Сарыесік атырау және Тауқұм шөлі  аралығымен
ағады. ... ... ... ... ... Ең ... салалары –  Жиделі мен Топар салалары.
Жиделі мен Топар өзендері – Іле ... ... су күре ... 340 км ... Іле ... ... ... құрайды. Оның ұзындығы
130 км, енді жері 100 км-ге дейін, ауданы 9000 км². Іле ... ... ... жер асты ... толығады. Су ресурстарының шамамен ... ... ... Көп ... ... ... ... (шекара тұсында) жылына 12,35 км³, Балқашқа құятыны
11,85 км³. ... ... 286 ... 877 ... ... (шекара
маңында) өзгереді, атырау басында (Үшжарма) – 320 – 345 мг/л. Іле өзенінің
арнасы 8 мың шаршы шақырымды алып ... ... және ... суы ... ... ... (3,7 – 4,5 ... қажеттіліктерге (200 – 500 млн. ... ... Бұл ... көлінің 80 пайыз суын құрайтын
үш үлкен су көзінің ... Екі ... ... ... ... ... ... жағалауының жартастылығы және Іле ... орта ... ... Іле – Балқаш ... ... ... бай ... Бұл ... ... тау өзені мен оның бойындағы
Шарын ... ... ... мен тас ... және көне қорғандар
жүйесі, «Әнші құм» атты ... ... ... ... ... сияқты ... ... ... тұщы ... ... көзі – Іле, ... және т.б. ... соңғы
жылдары көлден қашықтап бара жатыр. Балыққа бай, атырауында ... ... көп ... ... ... Жетісу өзендерінің бірі
болып саналанады. Іле бойында және көл жағасындағы тіршілік ... ... де ... ... ... ... енген аққу, бірқазан,
көкқұтан, т.б. құстар ... өте ... ... ... Іле ... ... және қазіргі аңғары, Қапшағай
бөгенімен бірге Оңтүстік Балқаш шекарасына дейінгі кең аумақты алып ... ... [1,2,8] ... ... ... ... ... Алатауы мен батысындағы Шу - Іле тауларымен шектесетін аймақтарына
біраз уақытқа дейін ... ... ... XX ... ... (1915) ... атты екі ... шығармасы мен А.В.
Шнитников алқасының ... 1925 жылы ... ... жинағында
жариялады. Саяхатшы осы аудандарды бірінші болып зерттеп қана ... ... ... толық әрі нақты мәлімет қалдырған. Оңтүстік Балқаш құмдарын
бірінші ... ... ... бірі ... 1841 ... ... ... Оның ... ... есебінде ауданның өсімдік
жамылғысы мен ... ... ... Тау ... ... ... геологиясымен танысты. Осы аймақтың ... ... ... ... ... теңіз түбі болып, Сасықкөл, Алакөл мен
Балқаш көлдерін алып жатқан. Осы ... ... ... ... мен ... ... ... орнын анықтаған.
Балқаш көлін Аралмен салыстыра келе оның ... аз ... ... бірге кеме шаруашылығы туралы, 1855 жылы ... ... ... И.В.Мушкетов пен Г. Д.Романовский Түркістанда
геологиялық зерттелулерін 1874-1880 ... ... ... ... ... Оңтүстік Балқаштың таулы өңірлерінде де болды. В. Фищера
«Балқаш көлі мен Іле өзенінің ағысы мен ... ... 1884 жылы ... ... ... ... көлінің суының шығыс ... ... ... ... ... қысқаша сипаттама берді.
Зоолог А.М.Никольский 1884 жылы Балқаш көлі мен ... ... ... Ол ... ... фаунасы мен өлкенің табиғатына (өсімдігі, жер
бедері, ... ... ... ... ... ... Балқаш көлін жас көл ретінде есептегенін қате ... ... Оның ... ... көлі - ... ... ... қақпасымен
жалғастыратын Хангой бассейнінің шығанағының ... ... ... жылы ...... ... ... тауларында, Балқаш көлі
мен Іле ... ... ... ... Орта Азияның зоналылығын жер
бедерімен байланыстыра өсімдік ... ... ... 1900 ... зоологы Г.Алияши мен С.С.Штуммер фон Траусенфельс Верный мен Іле
өзенінің төменгі ағысынан Балқашқа ... ... ... ... орай ... ... қалдырмаған. 1903 жылы ... ... ... сипаттамасының тәжірибесі» атты еңбегінде
ерте кезеңдердегі өңірдің тарихы жағдайы мен ... ... ... ... сипаттаған. 1903 жылы Л.С.Берг Іле өзені арқылы Балқашқа
дейін қайықпен жүзіп, жоғарғы ... ... Іле ... оң ... ескі ... ... болған [7,9.12]. Оның мақсаты көлдің
гидрологиясын ... ... Оның ... ... ... суы ... ... саяхатынан ерекшелігі гидрологиялықпен қатар
метеорологиялық бақылаулар жүргізді. Сол жылы ... Іле ... ... ... ... ... географиялық
координаттарын анықтады. ... 1 – Іле ... ... ... ... Дерек көзі. http.//www.google.kz
1908 жылы Іле өзенінің төменгі сағасына А.И.Корнев зерттеу ... ... 1908 жылы ... ... ... ... ... Ілені бойлай Балқаш көліне дейінгі аралықтағы жер бедерін,
құдықтардағы судың деңгейін ауа ... ... ... пен ... қысқаша сипаттама берді. Іле өзенінің сол ... ... ... ... ... мен ботаник
М.М.Пташицкий 1909 жылы ... Іле мен ... ... ... ... ... өзінің есебіне жүрген бағытының картасы масштабын 1 ... ... ... Іленің сағасының ежелгі атырабының топырағы туралы
А.И.Безсоновтың (1913 жылғы) еңбектерінен ... ... Ол ... ... алювийлі орман типіндегі құмдар мен құмайтты жерлер ... ... ... ... құмды төбелердің жылғаларында
тақырлар, әсіресе ашық түсті сортаң топырақты болып ... 1915 ... ... - ... шөлі мен ... - ... ... зерттеу
жүргізіп, геологиялық тарихы мен минералды ресурстарына сипаттама берді.
1915 жылы Шелек
бассейнінде ... ... ... ... 1926 ... су қоймасының салынуымен осы бассейнді суландыру жұмыстарының
кескіні жасалды. 1926- 1934 жылы Іле ... ... ... ... ... суландыру мақсатында Қапшағай су қоймасының құрылысы басталды,
Г.Х.Аренса 1932 ... ... 1933 ... ... ретінде
қарастырды, бірақ белгісіз себептермен құрылысы жүргізілмеді. 1916 ... мен ... ... геологиясын, С.А.Никитина Оңтүстік
Балқаштың геологиясы мен өсімдігін, Сарыесік – Атырау құмдарын сипаттады.
Оның ... осы ... ... егіншілік бағыты жақсы дамыған.
Кассин Іле бассейнінің гидрогеологиялық және геологиялық тарихын сипаттады.
Н.Г.Кассин «Іле ... ... ... ... ... болып ауданның геологиялық тарихы мен көне ... ... ... Тау алды және тау маңы ... ... ... қабатында лесс, жоғарғы қабатында эолды
шөгінділер қалыптасатынын көрсетті. Лестардың ... 15-25 м ... ... ... 1936 жылы ... ... геологиялық тарихында
Іле Алатауы мен Іле ойпаты плиоценнің соңында ... ... ... ... ... ... кескінін жасады [1].
Сол жылы Р.Н.Аболин Верный уезінің ... ... зона мен ашық сұр ... ... ... бөліп
көрсетті. Сонымен қатар, Р.И.Аболин Іле өзені аңғарын «саздақты» облысқа
жатқызды. 1926-1927 жж А.Ф.Шелаев ... ... ... зерттеді.
1928 жылы М.М.Крылов Іле ... ... ... ... ... ... үшке ... бірінші және екінші жайылма, құмды бедер пішіндерінде төбелі,
қырқалы, ... ... ... жер асты ... ... филтрленген ретінде қарастырылады. Картада жер асты суының
минералдылығы мен ... ... ... 1 ... 10 ... көрсетілген. 1929 жылы Балқаш көлінің Орта Азиялық бағытында ішкі
суларының түсірілімі жүргізілді. 1929-1930 жж А.Б.Мухля ... ... ... ... ... зоналық типінде сұр топырақ әр ... ... ... отыратынын айтты. Сағасының топырағын шөлді
далалы зонаның ... түрі ... ... ... 1928 ... Трестері
экспедиция жұмыстары басталған кездері топырақтанушы А.К.Лисов Іле-Бақанас
үлескілерінің аумағы 72668 га ... ... ... ... ... құрғақ арналарының топырақ картасын құрастырды. Күріш
трестері тапсырмасы ... ... пен ... ... ... мен ... алқабы гидрогеологиялық түсірілімінің шолуын жасады.
Осы аудандардың гидрогеологиялық және ... ... ... ... ... жылы ... ... 1929 жылы М.М.Недзвецкий ... ... ... ... (топографиялық, гидрометриялық жұмыстары
Іле өзенінің екі жағын 71000 га ... ... ... алқаптары:
Ақдала, Бақанас ( жалпы ұзындығы 40 км, ені 5-8 км) ... ... ... сол жағалауында Нарынсай, Бояулы, ... ... ... ... шөлге қарай ауысады. 1932 жылы
Н.И.Рубцов ... Іле ... ... ... 1941 жылы «Іле өзені
атырауының өсімдігінің белгілері» жинақ материалдарын шығарды. 1934 жылы
Б.К.Терлецкий ... ... ... атты ... ... Іле ... үш ... бөліп, ұсақ атырау ағындарының жүйесі Бақанастан
шығатын ежелгі каналдары мен арықтарымен жалғасатынын көрсетті. 1935 ... ... пен ... ... атты ... Балқаш көлін ерекше
бөліп, Іленің сағасындағы өнеркәсіп-шаруашылығы мен гидрохимиялық құрылымын
жазды. П.Ф.Домрачев осы ... ... ... егістік егуге қолайлы
еместігін атап өтті. 1935 жылы С.А.Никитина «Батыс Балқаш маңының құмдары»
атты еңбегінде Балқаш маңының ... ... ... ... ... даму ... ... құрылымы мен өсімдік жамылғысын
сипаттады. 1939 жылы ... ... ... ... маңы ... ... ... Оның зерттеуінің нәтижесінде ... ... ... гидрогеологиялық) жер асты суының сапасы мен тереңдігінің
көлбеулілігін, геологиялық ... ... ... ... төрттік шөгінділері мен оның жастық бөлінуінің төрт кешенінің
бөлінуіне ... ... ... «Балқаштың тарихы» (1946) атты
мақаласында Балқаш көлі ... ... ... аумағының кайназой
эрасындағы геологиялық дамуын қарастырды. 1941-1945 жж Б.К.Штегман ... ... ... жер бедеріне, су айдыны мен атырау арнасы ... ... ... ... ... ... ... жылы «Іле өзені атырауының даму ... атты ... ... ... атырауының ландшафтында төбелі – қырқалы
құмдары ... ... ... ... ... ... ... бірінші болып Іле ... ... ... атап өтті ... жылы ... ССР ... ... Іле ... ... ... мен суармалы шаруашылыққа пайдалану жөнінде ... ... жылы «Іле ... су ... ... ... жинағында
экспедиция қорытындысы ... ... ... ... Г.Р.Юнусов, М.К.Вяткин, ... және т.б) ... ... ... ... мен ... ... шолу жасады. Іле ойпатының сол
жағалауының шығыс бөлігінде (Шарын өзенінен ... ... ... ж) Е.Д.Шлыгин осы ауданның физика-географиялық, геологиялық,
геоморфологиялық және гидрогеологиялық ... ... ... ... Т.А.Мордвилко (1943 ж), ... (1943 ... (1944 ж), ... (1944 ж), ... (1950 ... ... (1951 ж), ... ж) және т.б ғалымдардың пікірінше Іле ... ... ... ... ... ... Іле ... жағалауына ... пен ... ... ... ... құрылымы қатарына ... деп ... жылы ... ... ... ... ... таулары» еңбектерінде Іле ойпатын жекелей, жер
бедерінің типін, кешендерін, тау аралық ойыстарына, кең ... ... км² ... ... ... ... шолу болып табылады.
1946 жылы Н.Г.Рыбин Іле бассейнінің геоморфологиялық ... ... ... ... Іле ... ... ... Іле ойпатының климат зоналылығының биіктік және геоморфологиялық
сипаттамасын ... ... ... ... мен ... шолу ... жасады. Зерттеудің қорытындысы ретінде
«Оңтүстік Балқаш маңы құмды массивтерінің ... ... ... ... 1954 жылы Іле өзенінің оң жағалауының төменгі ағысында Орталық
кешенді ... ... ... топырақ және жерге
орналастыру зерттеулерін жүргізді. Іле өзенінің ... бес ... ... ... сортаңды, Бақанас жазығы, құмды ... ... ... ... ... ... 130 өсімдік кешенін бөліп
көрсетті. Іле өзені сағасы территориясында Бақанас ауылында ҚазССР ҒА ... ... ... 1948 ... ауыл шаруашылық мәдени өсімдіктері-
техникалық, дәнді, көкөніс, бау-бақша, ... ... ... ... ... маңы ... ... барлық мәдени
өсімдіктерді өсіру мүмкіндіктерін қарастырды. В.И.Демченконың «Шөлді игеру
тәжірибесі» атты ... ... ... ... ... көрсетілді. В.М.Боровский 1957 жылы «Қазақстанның ... ... ... мен ... ... ... ... Каспий, Арал мен ... ... ірі ... ағын ... ... [6,11]. ... көлінің грунт
суларын, Балқаш көлі бассейні ... ... ... ... мұның себебі ретінде Іле жазығының ... және ... ... ... дамуда, аудан тұздануымен ерекшеленеді. 1957
жылдан С.Я.Жук атындағы «Гидропроект» Институты Іле өзені сағасында ... мен аң ... ... және ... ... жұмыстарын
жүргізуі бойынша: 1. ... ... мен ... ... атырауы аймағының геоморфологиялық зерттеу жұмыстарын
жүргізу 2. Осы ... ... ... ... - ... 21 км, ... бөлігі
Бақанас атырауымен қиылысып, Бақанас ауылы тұсында орналасқан, екіншісі -
ұзындығы 78 км, негізгі бөлігі Іле өзеннің ... ... ... алтыншы балық өндіретін ауылынан төменіректе орналасқан, яғни
50 метр тереңдікке дейінгі жер асты ... ... ... ... ... - геологиялық
зерттелулер аудандағы Бақанас ауылында ... ... ... 31 ... ... ... - 7 км 6 - шы ... ... 4. ... ... Іле өзені атырауына келіп қосылатын немесе ағып
шығатын ағындарында ... 1959 жылы ... ... ... мен ... атты геоморфологиялық еңбегін жазды.
1958 жылы Балқаш ойпаты мен оның құрылымы, ... ... мен оның ... 1959 жылы В.Б Дриз ... көрсетті. Балқаш ойпаты ... ... ... ... мен ... сипатталған. М.И.Ломоновичтің (1963) ... Іле мен ... ... бөліп тұратын Қапшағай эффузивті
горстына ... ... ... ... 1952 жылы Іле ... ... горстының геоморфологиялық
картасы мен сипаттамасын жасады. ... ... ... ... Іле, ... Шелек аңғарларына, Іле ойпатына
қысқаша геоморфологиялық сипаттама ... ... ... ... көлі мен Іле ... ... қалыптасуы көптеген ғалымдардың
жүргізген ғылыми зерттеулері мен болжамдары ... ... ... ... ... ... - ... процестермен түзілуі
түпкі қабаттарының жыныстары ерте ... ... ... айтуынша Балқаш көлі қалдықты ... ... ... (1947) ... көлі мен ... бассейнімен байланысты.
М.П.Русаковтың мәлеметтері бойынша (1933) плейстоценнің басында Балқаш-
Алакөл ойпатының ... ... ... ... ... қақпасы арқылы
Балқаш көліне ... өзен ... ... (1946), ... ... бойынша Тянь Шань тауларынан, көл атырауы мұз басу ... ... Ерте ... ... ... өзен Іле-Шу тауларынан
бастау алып оңтүстік-шығыс шекарасы Қазақтың қатпарлы таулы ... ... ... ... ... территориясында қазіргі жайылма атырауы
қалыптасты. Осы ... Іле ... ... ... тұщы су ... ... ... Алатауы жаңа тектоникалық көтерілімімен
қозғалысқа түсіп, көл қазаншұңқырында тектоникалық қозғалыс әрекетінен ішкі
континентті көл ... ... ... ... ... орта антропогенде Іле горст (Қарой) опырылымының суы солтүстік
бөлігіндегі Бақанас көлдік қазаншұңқырына бөлінді. ... ... ... Іле өзенінің атырауы мен Балқаш көлінің
қалыптасуы ... ... ... түзілген. Қарой үстірті бөлінгеннен
кейін, Іле ... суы ... ... ... ... ... ... Жаңа кезеңде суыну мен жылыну әсерінен ... ... ... ... ... ... ... Келесі
кезеңдерде жылыну әсерінен өзен суының шығыны көбейіп, тау шекараларына
дейін ағатын ұсақ ... ... ... ... ... ... мен ... тауларынан басталып Бақанас-Ақдала атырауын ... ... ... ... ... ... сумен көп мөлщерде
қоректендіріп отырған. Сонымен, 900 мың жыл ... мұз басу ... ... мен орта ... ... өзен ... екі ... түскен. Соңғы кезеңдерінде климаттың құрғақтануынан жер
бедерінде қазіргі ландшафтарының қалыптасуы ... ... ... төрттік
кезеңде (100000 жыл) таулардың үшінші мұздануы кезінде жаңа тау түзілу
кезеңі ... ... ... ... ... ... ... климаттың жылыну мен құрғақтануынан Балқаш көлін суландыратын
өзен ағынының тез ... ... ... ... атырауының жасы шамамен 1500-2000 жыл плювилі
кезеңде (мұздану ... ... ... ... ... өңірлерінде
материалдарының жиналуы қалыптасқан. Жергілікті тұрғындар игерген биік
шөптесінді мен тоғайлы өсімдіктердің көп ... ... ... Ұлы ... ... ... болған қамалдарда халық тығыз
қоныстанған аймақтарында ежелгі суландыру ... ... ... Іле ... ... жасы 17-18 ғғ ... ... бойынша
300 жыл шамасында, ал А. И.Макшеев пен ... одан ... ... ХХ ... ... Іле өзенінің оң жағалауы сулы болса,
қазіргі уақытта оң ... ... ... ... және т.б ... ... Бұл өз кезегінде ... ... ... ... жер планетасының магнитті-энергетикалық өрісінен,
жердің өсінің айналуы, атмосфераның циркуляциялық процесстеріне ... ... ... ... Атырауының жер бедері
физикалық - ... ... ... ... ... ... ... 9-10 см тегіс келеді [1,7,44]. ... ... ... ... ... шегінде морфопішіні
төмен иілген құмды тегіс жазықта қалыптасқан. ... ... ... мен ... - ... ... шөгінді
жыныстарымен қабатталған. Плиоценде Іле қабаты саздары ... ... ... және ... ... ... қапталған. Генетикалық типі
алювийлі, көлдік-алювийлі және ... ... ... ... ... қара және ... ... қабатталған. Табан
қабаттарында сазды құмайт жыныстарының қалыңдығы 1-10 ... ... ... ... және ... ... ... Іле өзені атырауын суландыру мен кебу
кезеңі қазіргі алювийлі сазды құмайт материалдардың ... ... ... топырақ түзуші жыныстарының құрамы әртүрлі сазды құмайт
шөгінділермен байланысты. Топырақ қабатының механикалық ... ... ... ... ... Балқаш
маңы ойпатының геологиялық құрылымы палеозойлық эффузивтік-шөгінді ... ... ... ... ... ... ... территорияға тән ерекшелік континентті генезисі неоген
және төрттік шөгінділердің кең ... ... ... Тек жекелеген ауданы
шағын үлескілерінде триас, юра, бор және палеогендік шөгінділер ... ... ... 100 метрден 800 метр аралығында өзгеріп
отырады, Балқаш көлінен оңтүстікке және оңтүстік-шығысқа Жетісу ... оның ... ... ... арта ... ... ... тас көмір және пермь жүйелерінен
және жоғарғы палеозойдың тілімделмеген ... ... ... тау
жыныстары – шымтезектер, ... ... ... ... – олар ... өзен ... 135-213 ... жатыр. Тас ... және ... ... ... ... – порфирлер, порфириттер, шымтезектер, туффиттер – Мингильчин
және Жаңасу вулканогендік массивтерінде ... Тау ... ... 130-300 ... ... ... тау жыныстары борпылдақ
мезозой-кайнозойлық шөгінділердің тыстарына бұрғылау және геофизикалық
жұмыстар ... ... ... Олар еш жерде Оңтүстік Балқаш ... ... ... ... тау жыныстары жабындысының тереңдігі
100 метрден солтүстікте 400 ... ... және ... ... ... одан да терең болып келеді. Литологиялық жоғары палеозойлық тау
жыныстары қышқыл, орта және ... ... ... ... ... ... ... андезиттік
порфириттер, андезит-базальтты порфириттер, трахитты ... ... ... ... ... ... ... аз таралған, олар әдетте палеозойлық іргетастың
төменгі бөліктерінде таралған. Мезазойдың ... ... ... юра ... ... жатады. Іле өзені атырауында анықталған үгілу ... ... және ... тау ... ... ... 2-35 м қалың каолинді саздан тұрады. Юра ... ... орта және ... юра ... ... юра түзілімдері Оңтүстік Балқаш маңы ойпатының солтүстік-
батысында ... ... ... ... 1975). ... екі қабат айқын көрінеді: конгломератты (қалыңдығы 158
м), ол ұсақ түйіршікті конгломераттардан, ... ... ... жұқа ... ... және жоғары палеозойлық
вулканогендік және интрузивтік жыныстар бойынша триастық үгілу қабығында
жатқан ... ... және ... ... бөлігі алевролит,
аргиллиттерден, қалыңдығы 50 м ... ... ... ... ... ... қабатының қалыңдығы конгломератты қабатта немесе
триастық үгілу қабығында жоғары палеозойлық жыныстар бойынша орналасқан
немесе ... жұқа ... ... ... ... ... жатыр.
Орта юралық
шөгінділер Оңтүстік Балқаш ... ... ... ... ... төмен жерлерінде локальды түрде орналасқан. Олардың
максимальды қалыңдығы 47 метрге дейін ... ... ... және көмір сынықтары бар теңбіл түсті ірі сынықты жыныстардан
(гравелиттер, құмдақтар, құмдардан) тұрады. Сазды қабаттың қалыңдығы 20 ... ... ... ... ... ... үгілу қабығында
жатыр. ... ... ... ... шөгінділер жатқан аудандарда таралған. Бұл теңбіл ... ... ... ақшыл түсі), ірі сынықты жыныстар басым (құмдар,
гравелиттер, құмдақтар), жұқа қабатты ... ... ... ... ... 59 ... Оның ... метрден
кемуі Балқаш көлі акваториясынан (солтүстік-батыста) басталады. Жоғарғы
юралық ... ... орта ... ... көмір қабатының
шайылған бетінде жатыр, кей ...... ... ... ... ... ... ойпатының
батыс бөлігінде анықталған жоғарғы бор түзілімінен тұрады және ... ... олар орта ... шөгінділердің шайылған бетінде немесе
эффузивтік ... ... ... және ірі ... ...
гравийлік-қиыршық тастардан, конгломераттардан, гравелиттерден,
құмдақтардан ... ... ... қалыңдығы 62 м.
Кайнозойға палеоген, неоген және ... ... ... жүйе ... ... ... ойпаты ауданының әр
жерінде
дамыған. Олигоценнің шөгінділері ойыстың ... ... олар ... түсті кесектелген қызыл-қоңыр және кірпішті-қызыл
гипстелген аналық тау жыныстарының гравий және ... ... ... ... гравелиттерден, кей жерлерде құмдардан, гравийлік-қиыршық
тастардан тұрады. Тау жыныстарының қалыңдығы 3-47 м. Неогендік ... ... ... топ ... ... бөлігін алып жатыр.
Олар Оңтүстік Балқаш ойпатының оңтүстік және ... ... жер ... ... ... ... бөліктерде неогендік шөгінділер
төрттік шөгінділермен жабылып жатыр, ал ... ... ... ... ... және кей жерлерде палеогендік, бор шөгінділері
кездеседі ... ... тау ... ... ... ... келесідей қабаттары анықталған: арал (төменгі-орта неоген),
павлодар (жоғарғы миоцен – төменгі плиоцен), іле ... ... ... ... ... плиоцен). Арал ... ... ... жеке ... ... ... және ... құмның қабаттарынан
және линзаларынан, кей жерлерінде яшма және яшма ... ... ... ... ... ... ... жасылдау және
ашық сұр саздан құралған. Қабаттың қалыңдығы 1-30 м. Тау жыныстары үгілу
қабығында немесе олигоцен ... және ... ... ... ... ... ... жатыр ... ... ... ... құба, қоңыр гипстенген саздан
тұрады, оның арасында құм ... және ... ... ... ... ... қалыңдығы солтүстіктен және солтүстік-
батыстан ... ... және ... ... 2-5 ... ... ... артады. Олар мүлдем кездеспейтін үлескілерде бар. Павдодар
қабатының шөгінділеріне палеозой жыныстарында және ... ... ... ... немесе олигоцен, кей жерлерде төменгі-орта миоцен (арал)
шөгінділерінде жатады. Олар бірге ... іле ... сұр ... ... ... іле ... бірге анықталған және ашық-боз- қара сұр тозаңды
саздан тұрады, ... ... ұсақ ... ... құм линзалары
кездеседі. Қабатының қалыңдығы 280 метрге дейін ... бұл ... ... ... солтүстік-шығысына қарай 100 м ... Сұр ... іле ... ... ... павлодар қабатының, кейде
палеозой жыныстарының ... ... ... ... ... қарастырып отырған аймақта кеңінен таралған. ... ... ... сары сұр, сұр ұсақ ... ... ... болуы
болып табылады, олардың арасында линза және қабат түрінде саз бен ... ... ... ... ... қарай 2-5 метрден 20-
30 метрге дейін артады. Қалыңдықтың өзгеруі іле ... ... ... ... Бұл оның ... іле ... ... сақталуымен түсіндіріледі. Айырмашылығы тек мынада, ... су ... ... ... бұл ірі ... материал – құмдардың
жиналуына соқтырды. Тек Балқаш көлінің жағалаулық аудандарында ғана ... ... ... кездеседі. Оңтүстік Балқаш ... ... ... ... таралған. Олар барлық төрт бөлімнен тұрады,
ал тегі жағынан ... ... ... ... және эолдық шөгінділер таралған. Қазіргі жастағы
тақырлық түзілімдер ... ... ... және орталық бөлігінде
таралған, ауданы бірнеше ондаған квадрат километрден 5-10 км2 ... ... ... ... 1 ... ... ... жастағы сортаңды түзілімдер тек Балқаш көлінің жағалаулық
зоналарында таралған, ... өзен ... ... ... ... ... Балқаштың бұрынғы көлдер орынынан кері ... ... ... ... ... Шөгінділерінің қалыңдығы
2-5 метр. Қазіргі жастағы көлдік түзілімдер Балқаш көлінің ... ... ... ... ... және т.б. ... дамыған.
Олар ірі түйіршікті құмдардан тұрады, қалыңдығы 1 метрден ... ... ... ... Олардың жасы төменгі-жоғарғы
төрттік, олар ұсақ түйіршікті, кей ... ... және ... сұр ... ... ... саз ... мен қабаттары кездеседі.
Шөгінділердің қалыңдығы солтүстіктен оңтүстікке қарай ... ... ... оңтүстік жағалауында 30-50 метрден Жоңғар Алатауының
солтүстік және батыс тарамдарында, ... тауы және ... ... ... ... ... ... Іле, ... ... және т.б. өзендері арнасы ... ... Тау ... ... ... ... түрлі.
Өзенінің жоғарғы ағысындағы аңғарда қойтас және ... ... ... ... жылжыған сайын олар қиыршық тас пен құмға
ауысады. Оңтүстік ... маңы ... өзен ... ... ... ... жекелеген саз линзалары мен саздақтар болады. Аллювийлік шөгінділер
қалыңдығы 5-30 ... ... ... ... ... тауалдында, Шу-Іле тауларындағы
ысырынды ... мен ... ... ... ... ... ... кездеседі. Олардың қалыңдығы таулы жерде 300-350
метрден және ... 20-30 ... ... ... шөгінділер зерттеліп отырған
аймақта кеңінен таралған. Олар жұқа тыспен ... ... ... және ... 10-30 м, ... біраз бөлігінде олар өсімдіктермен
бекітілген, тек кей ... ғана ашық ... ... маңы ойпатының шегінде
интрузивтік тау жыныстары кеңінен таралған. Олар 100-1000 м ... ... ... ... және солтүстік-батыс бағытта
созылып жатқан массив түрінде көрініс береді, олар ... ... ... ... ... ... арасынан орта және жоғарғы
палеозойлық шөгінділермен ерекшеленеді. Жоғары ... ... ...... ... және ... граносиениттерден, кварцитті диориттерден тұрады [5,7,11].
1.3 Климаты мен гидрографиясы
Іле өзенінің ... ... ... ... ... құрғақ
континентті болып келеді. Іле ойпатының солтүстігінде аласа биіктіктегі
жоталармен, Жетісу Алатауының бүйірлік ... ... ... ең ... ... Емел ... ... Сондықтан солтүстік бөлігі, аласа тау шекарасы
шөл типіндегі құрғақ климаттық жағдайында болады. Климаттың континенттілігі
температураның тез ауысуынан, ... ... ... ... Жылдық жауын –
шашынның орташа мөлшері Сарыесік Атырау, Тауқұм шөлі аймағында 150 – ... ал ... ... 700-800 мм, ... ... 150/800 мм (-0,18)
тең, демек ылғалдану аса ... ... ... жауын-шашыннан 4 есе
артық деген сөз. Таулы ... 600-700 мм ... ... ... ... суаруды қажет етеді. Қыс желтоқсаннан
наурызға дейін созылады. Іле өзенінің суы қарашадан ... ... ... ... болады. Қаңтар айының орташа температурасы - 9º – 14º С. ... ай ... ... ... (-13,6°С), Бақанаста жылдық ауаның
температурасы – 12,6 °С –ты құраса, ... ... 100-150 мм, ең ... ... ... температурасы шілдеде 25º С. Көп жылдық мәлімет бойынша
құм бетінің орташа жылдық температурасы – 12,6°С. ... ... ... ... ... жиі ... Жазы ыстық, өте құрғақ болады.
Ауаның температурасы +42°С-қа дейін жетеді. Шаңды дауылдар аяқ ... Күз ... ... аз, ашық ауа райы ... күн
бұлыңғырланып, күшті жел соға бастайды. Қазір экологиялық жағдайы бұзыла
бастағасын климатында ... жиі ... Іле ... ірі
салалары: Түрген, Талғар, Қаскелең, Күрті, Шілік, Шарын, Өсек, Қорғас.
Балқаш ауданында өзеннен Шетбақанас, Ортабақанас, Нарынбақанас атты ежелгі
құрғақ арналары тарамданады. Ең ... ... –  ... мен ... Жиделі мен Топар өзендері – Іле арнасының ... су ... ... 340 км ... Іле ... үлкен атырау құрайды. Оның
ұзындығы 130 км, енді жері 100 ... ... ... 9000 км². Іле ... ... жер асты ... ... Су ресурстарының шамамен
30%-ы Қазақстан,70%-ы Қытай аумағында қалыптасады. Көп жылдық орташа ағымы
Қайырған бекетінде (шекара ... ... 12,35 км³, ... ... км³. ... ... 286 ... 877 мг/л-ге дейін (шекара
маңында) өзгереді, атырау басында (Үшжарма) – 320 – 345 мг/л. Іле ... 8 мың ... ... алып жатыр. Іленің және оның салаларының ... ... ... (3,7 – 4,5 ... ... ... (200 – 500 млн. ... гидроэнергетикаға
пайдаланылады Бұл Балқаш көлінің 80 пайыз суын құрайтын үш ... су ... [5]. Екі ... ... ... ... батыс және солтүстік
жағалауының жартастылығы және Іле ... орта ... ... болуы.
Қытай бекеттері тізбегінен бастап Ілеге оң ... тек екі өзен ... ... ... , олар ... Үш-Қоянды мен Шеңгелдіден алады. Ілемен
қатарласып ... ... ... ... ... Алатау жақтан, солтүстік
жағалаудан Ілеге келесі шағын өзендер құяды: Іле мен Есіктің (60 ... ... ... ... ... Шарын, Шелек, Шабдар, Түрген; сол
жақтағынан Талғар мен Қаскелең ... ... Кіші және Орта ... мен ... ... ... ... сіңіп жоқ болатын Күрті және Құра.
Күртіге Жиренайғыр, Қарғалы құяды; Шарынға оң ... Екі ... ... ... ... сол ... Шелекке Асы келіп құяды. ... ... ... өз ағысының орта тұсына дейін солтүстік-батысқа
бағыт алып ағады . ... ... ... ағысы өте жылдам және
тастақпен өтеді; ... ... және биік ... ағыс ... ... ... тау ... [бұл өзендер] әдемі сарқырама түзеді,
әсіресе, қырық бес сажындық сарқырамасы бар Есік ... мен Есік ... да ... ... алады. Есік өзені мұз ... ... ... ... ... үш ... және сол ... бастауы болатын тау
көлін құрайды. ... 4 – Іле ... әсем ... Дереккөзі. http.//www.google.kz
Шарын – Райымбек және Ұйғыр ... ... ... 427 км, су жиналатын алабы
7720 км2. ... ... ... ... ... ... құяды. 427 ... ... ... (орыс. Каскелен) Алматы облысында ағады. Ұзындығы — 177 км. ... ... — 3620 км². Іле ... —3580 м ... ... ... ... Өзенің еңі —30 м, ал тереңдігі— 1,5м. Осы өзен
тасқын қауіпті. Қапшағай бөгені құяды. ...... ... ... жерімен
ағады. Ұзындығы 123 км, су ... ... 12500 км². ... су ... Күрті ауыл тұсында 2,20 м³/с. Жиренайғыр, Ақсеңгір,
Ұзынқарғалы өзендерінің ... ... ... ... аталады. Ақтоғай
ауылынан 20 км-дей жоғары Іле өз-не құяды. Арнасы кең, жағасы тік ... ... ... толығады. Өзеннің арнасына ... ... ... Үсек ... алабындағы өзен. Алматы
облысының Панфилов ауданының жерімен ағады. Ұзындығы 164 км, су ... 1970 ... ... ... ... ... басталып, Өсек к-н жарып ағып, Борохудзир
(Бурақожыр) а. маңында Ілеге құяды. Аңғары жоғары және орта ... ... ... ... қатты, суы мол. Жылдық орташа су ағымы Талды а.
тұсында 15,7 м³/с. Өзен ... ... ... ... бар. Алабы –
жайылым[3,5]. ... ең ірі ... ... Іле ... ... оңтүстік бөктерінде
орналасқан Жаңғырық,Богатырь Корженевского мұздықтарынан алады. ... 245 км, ... ... 4980 км2. ... ... үш тармағы бар:
Женішке, Сарыбұлақ және Ассы. Түрген өзені мореннен ағатын ... ... ... Өзен ... Түрген (Ортатүрген) және Кіші-Түрген
өзендерінің қосылуынан пайда ... ... әр ... ... ... Өзеннің жалпы ... 116 ... ... және Тескенсу
өзендерінің қосылуынан ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде ең ірісі- «Григорьева»,
«Пальгова» және ... Есік ... ... -121 ... ... мен Кіші Алматы
өзендері ... ... ... ... Алматы (орыс. Большая
Алматинка) Алматы қаласы және Алматы облысында ағады. Қаскелең ... ... — 96 км. ... еңі 10–25 м, тереңдігі — 0,5–1 м. ... ... — 425 ... ... —3500 м биіктіктегі екі
қуатты мұздықтан басталады. Өзенде сел қоймасымен 40-метрлiк ... ... ... ... әр түрлi аймақтардың шектерiндегi
орналастырған - Көрiктердi, жазық және ауыспалы - тау ... ... өзен ... тік, ... ені 5,0 — 7,0 м, ... 0,5 — 0,6
м, төменгі ағасында ені 8 м, ... 0,5 м. ... ... су ағымы
Терісбұлақ сағасында секундына 5,0 м3-ге жуық. Мұздық, көп ... ... ... ... Сел қаупі өте күшті өзендердің бірі. 1921,
1950 ж. жойқын сел жүрді. Сел ... ... осы өзен ... ... ... ... ... (қ.Үлкен Алматы бөгеті). Қала
ішіндегі арнасы бетондалған, “Сайран” демалыс бөгені жасалған. Үлкен Алматы
бойында ... СЭС, ... ... ... лагерьлер бар.
Өзеннiң негiзгi қоректенуi мұзындығы ... ... ... ... ... мұздықтар және мәңгi қарлардың облысы. Аршаныңтоғайлары бар биiк
тау шалғындары төменде ... ... ... ... және жапырақты
ормандарды белдiктi өтедi. 4, 96—5, 30 моларды үлкен ... ... ... ... ... су ... ... сағасында секундына 5,0 м3-
ге жуық. Өзен және оның ... ... ... 1980 ... ... ... филиалының жобасы бойынша ... ... ... сел ... және алманың батыс қаланың бiр бөлiк
тумайтын тасқындардың ұстауы үшiн ... ... ... ... - ата. 422 молар, керең бөлiктiң олардың iшiнен 282 молары
және 140 моларды тарам бойынша 40 ... ... ... ... ... асыра толтыруын жағдайдағы сел ағынының мол көлемiнiң тастауы
үшiн қолайлы сел құлататын. Керең бөлiк тарамында темiрбетон ... ... ... тас - ... жерiнен топырақ үйiндiсiн болады. Сел
құлататын бөлiктiң конструкциясы ... ... және ... ... ... ... ... ... ... ... ... Ұзындығы 125 км, су жиналатын алабы 710 км². Іле
Алатауындағы Тұйықсу мұздығынан басталып, Жетіген тау жолы ... 10 км ... ... Аңғары тар, тік
жарлы. ... ... ... ... орташа су
ағымы Бұтақты сағасынан төмендеу ... 2,26 м³/с. ... ... ... ... ... жер асты суы 2-80 шақырым аралығындағы
тереңдіктен шығады. ... ... ... ... Бидайшы
құдықтары).Жер асты сулары қатты минералданған (сульфатты-хлоридті-натрийлі
шамамен 10-20 г/л) бірнеше жарты ... жер ... ... ... көлінде
жер асты сулары құрғамайды, керісінше ауыз су ... ... ... ... ... ... ... – хлоридті натрилі шамамен 10-20
г\л) бірінші жарты метрдің шегінен бетіне дейін (10-12 м ... ... ... ... жер асты ... ... керісінше ауыз су көзі
ретінде қызмет етеді. Іле өзенінің жайылмасындағы жер асты ... 1,0-2,5 м ... ... ... ... 0,25-0,75 г\л). Жайылма алды террасада тереңдігі 2,0-5,0 метрде
тұщыда (0,35-0,75 г\л) гидрокарбонатты-кальцийлі, ... (1,5-3,0 ... ... ... жер асты суларының тереңдігі 3 метрден 18 метрге, ал
құмдарда 20-30 м және одан да ... Олар ... ... ... ... ... және гидрокарбонатты кальцийлі сода орындары
кездеседі. Балқаш ... ... ... ... ... 1-5 г/л және ... жер асты ... кездеседі.
Күріш егістігінің топырағын суландыратын жер асты сулары 1,0-1,2 ... [33]. ... ҚХР ... Қапшағай ГЭС дейін кемелер жүру жолдарының ұзындығы
350 км, оның ... ... 240 км және 110 км ... су қоймасынан. Су
қоймасы жобалық деңгейде толықтырылмағандықтан, сыналап шығу белдемдерінде
таяз бар ... ол ... су ... деңгейі төмендегенде кеме
жүруді қиындатады, сол себепті тереңдету жұмыстарын үнемі өткізуді талап
етіледі. Өзен ... ... ... ... ... ... өте құбылмалы, сондықтан жер қазу жұмыстарын үнемі ... ... ... ... ... ... ... айының
соңынан сәуірдің басына дейін өзендегі ... ... және таяз ... таулардағы қардың қарқынды еруімен көтеріледі. Жоғарыда ... ... ... ... ... ... ... қоршау
белгілерінің орнын ауыстыру арқылы ғана ұстауға тура келеді. Өзендегі кеме
жүру жолдары күтіп ұстау ұзындығы 330 км ... п. ... су ... Республикалық мемлекеттік қазыналық Іле су ... ... ... ... мен ... ... жануарлар дүниесінің таралуы
Іле өзені аңғарының ... ... әр ... ... және
петрографиялық құрамы жер асты ... ... мен ... ... ... ... ... байланысты. Іле өзені аңғарының
биоклиматтық жағдайында оның төменгі бөлігі шөл типіндегі ... ... ... (сол ... ... дала ... ... Бұл
аймақтың горизонталды вертикалды зоналылығы былай бөлінеді: ... ... тау алды ... ... 1)тау алды қара ... ... қара - қоңыр топырақ ІІ ... тау алды сұр ... ... ... 1) тау алды ашық ... топырақ,
2) кәдімгі сұр топырақ ... ашық сұр ... ... мен Іле ... тау жүйелерінің биіктік белдеулерінің зонасы мен
подзонасының ауысуына байланысты топырақ типтері ... Іле ... ... ... ... ... ... тау алды зонасына
төмендейді. Мұнда Талғар тау жотасында тау мұздықты массивімен Талғар шыңы
(4973 м) бар, ... ... ... Іле ... мәңгі қар сызығына
жетпей төмендеуінен, климаттың тауалды жазығында климат шұғыл құрғақтанады,
батысында қалың ... ... ... ... биік тау ... таудың төменгі белдеуінде, тау алдында қара топырақ пен ... ... ... ... Ашық қоңыр топырақтың подзонасы ... ... ... ... ... ... ... жазығынан тау
беткейінің орталық және шығыс бөлігіне ... ... ... ... Тау ... топырағы мен Іле ойпатының шығысы мен бастысында кәдімгі сұр
топырақ кездеседі. ... сол ... ... ... ... ... грунт су жолағымен сәйкес ... ... ... гидроморфты ... ... ... 1 – Іле ... зонасы мен подзонасының биіктік шекарасы
(абсолюттік биіктігі, м)
|Зона мен подзона |Батыс ... ... ... ... |
| | ... ... ... |
| | | ... ... | |
|Подзона: | | | | ... ... |1500 -1700 ... ... ... ... шекарасында)|900-1000 |700-800 |1300-1400 ... ... - ... топырақ |дейін, | | | |
| ... ... ... ... ... далалы зона | | | | ... | | | | ... ... топырақ, |700-800 |600-700 |1000-1200 ... |
| ... |700-800 ... ... ... сұр ... |600-700 |__ |800-900 | |
| |700-800 | ... | ... зона | | | | ... сұр ... |700-800 |__ |800-900 | ... ... | | | | ... көзі ... ... ... ... аз ... сұр ... пен
жондардың төменгі бөлігінде, өзен аралық қолаттарда гумусы 1-1,5% болатын
саз ... ашық сұр ... ... ... болады. Грунт сулары 1-
1,5 м тереңдікке дейін тұзды ... ... ... ... [1].
Қара - қоңыр топырақ лесс тәрізді сазды механикалық ... ... ... ... ... ... гумусының құрамы 3-4,5%,
гумуысының қабаты 38-45 ... ... Ашық ... ... қалыңдығы 28-
32 см, гумусы – 2-2,8%, тау алды ашық қоңыр топырағының жоғарғы ... ... 56-60 см - ден 110 – 120 ... ... жетеді. Ашық
қоңыр топырақтағы азот - 0,18 - 0,23%, ... - 0,08 – 0,11% -ды ... ... ... ... абсолюттік биіктігіне қарай тау алды қоңыр топырақтан
сұр топыраққа ауысады, морфологиялық белгілеріне қарай тау алды ашық ... пен сұр ... ... болып келеді. Ашық қоңыр топырақтың ... ... ... ... ... қияқ кездеседі. Ашық сұр
түсті топырағының қалыңдығы - 26 – 28 см, сұр ... ... 1,6 – ... 1,9% -ға дейін жетеді, гумус қабаты 52 – 60см – 110 – 118 см ... ... ... лесты болып келеді. Топырақты ... ... - ... ... ... ... «сұр құба ... С.П.Матусевич,
И.П.Герасимов (1944), М.А.Глазовская (1945), А.Н.Розанов (1951) солтүстік
бөлігі топырағының генетикалық ... сұр ... ... ...... ... грунт сулары ( 1-2,5-3 м ) тереңдікте, өзеннің
жайылма алды террасаларында сұр – ... және ... ... ... ... жамылғыларынан: ши, мия, бидайық өседі. Шалғынды – ... ... ... (46 – 52 см), ... ірі – ... ... құрамы 4%, шалғынды сұр топырақта гипс тереңдігі 8 - 10 ... ... ... ... ... Өзен террасасында - ... ... - ... – батпақты, жайылма алды жерлерінде - сазды
топырақ түзілген. Грунт сулары 1 м тереңдікке дейін, 60 - 70 см ... ... ... ... ... ... ... өседіШөлді – далалы зонаның грунт сулары ( 1-2,5-3 м ... ... ... алды ... сұр – шалғынды және
шалғынды, сазды топырақ кездеседі. Өсімдік жамылғыларынан: ши, мия, бидайық
өседі. Шалғынды – сұр ... ... ... (46 – 52 см), құрылымы ірі
– кесектелген қою, гумусының құрамы 4%, ... сұр ... ... 8 - 10 см ... ... ... шығып жатады. Өзен
террасасында - жайылма, ... ... - ...... ... жерлерінде - сазды топырақ түзілген. Грунт сулары 1 м ... 60 - 70 см ... ... ... топырақта өсімдік
жамылғысынан ... мен ... ... ... ... ... ... оңтүстік
беткейінің тау алды жазығында қиыршықты пролювилі шөгінділер, ... сұр ... ... ... ... ... ... аз
тасты немесе сазды шөлдердің сұр қоңыр топырағы түзілген. Өсімдік жамылғысы
20-30%-ды ... Сұр ... ... ... ... ... ... қызғылт қоңыр, қоңыр немесе ашық қоңыр қабатында ... ... бай. Сұр ... топырақта карбонат құрылымы - 4-5%, гипс
қабатында - 0,2%, гипстің ... ... ... – 10 – 11%, ... ... (0,3 – 0,4%) ... ... ... және ... Іле ... ежелгі
аллювийлі жазығында, өзеннің аллювийлі атырау ... ... ... ... ... ... ... мен қара сексеуіл
ормандары өседі. Тақыр ... ... ... ... ... ... 6-8 см ... қабатынан анық бөліп тұрады. Топырақ түзуші
жыныстары қабатты аллювий, жоғарғы қабатының гумусы 0,5 – 1% - ға ... ... ... ... ... құрамы сазды,тығыз қабаттары
байқалады. Жоғарғы қабаты (2-3 cм) ... ... ... ... ... 15 см ... тығыз, біріккен дақтар көп кездеседі.
Гумусының құрамы ... ... ... тығыз шөгінділерден
құралған, тұзының құрамында сульфатты болып келеді. Іле ... ... ... ... және ... құрылымы жағынан жарамсыз жерлерге
жатады [21,25,33]. ... ... ... мен Іле ... ... ... ... асты сулары көп таралған жерлерінде тұзданған ... ... ... ... ... 1. ... ... сарсазан, сорқаңбақ, тікенекті өсімдіктер таралған. Грунт
сулары 2-2,5 м ... ... ... беткі қабатында тұзды ... ... ... ... ... топырағының 20 см тереңдігінде
борпылдақ, гумусы – 0,5 – 0,6%, ... ... - ... ... ... ... - сортаңдарда жыңғыл қамыс, бұталар өседі, грунт сулары 1 м,
беткі қабығы тұзды ... ... ... құрамы – 3,5 – 4%. Қабаты ... ... - ... ... 3. ... сортаңдар жазда кеуіп кететін суайрықтарда уақытша ... ... ... ... ... - ... ... көлі жағалауында
сортаңдардың тұздылық құрамы - хлоридті. Сортаң топырақтардың көп ... ... ... ... жер ... мен мелиорациялауға
жарамсыз топырақ типі. ... ... ... ... террасасында аллювийлі - шалғынды топырақ кездеседі.
Минералданған грунт суларының таралу деңгейі әркелкі. Өсімдік ... ... ... ... ... ... ... Аллювийлі - шалғынды топырақ
жайылмаcында тоғайлы ормандар кездеседі. Гумусының құрамы - 4%, ... ... ... ... ... ... - шалғынды топырақ шөлдену
процесіне ұшырауда. Топырағына ... ... мен ... ... шалғынды топырақ типінде - сексеуіл, бұйырғын, жусан, ... ... ... шалғынды топырақтағы гумус қабаты 50 см-ден
аспайды, ... ... ... ... ... тау теке және ... деп аталатын тау ешкілер
жайылып жүреді, арқар аз, ал киік ... ... ... ... аю, жолбарыс (тек жазда ғана), борсық, қызыл түлкі және қара
түлкі; сілеусін, қасқыр көп ... ... ... ... ... ... кірпі, тағы мысық, тасбақ, жайраны және басқалары болады. қамыс
ішінде ... ... және ... да ... ... жиі ... ... құстардан қаз, үйрек, тұрпан, дуадақ, тау және дала шілі,
жабайы кептер, аққулар мен ... және ... ... ... бар; көкқұтан қураған терекке ұя салады; тал немесе ырғайдың
қалың жапырақтары арасында бұлбұл мен әнші ... ал ... ... ... және ... ән салады. Тауда, үлкен құз жартастар
жанында, орманда бүркіт, қарақұс, сұр ... ... ұя ... ал ... ... мен ... ... болады. Қамыс пен тал өскен басқа да
өзендердің бойында қырғауыл ... ... ... ... ІЛЕ ... АҢҒАРЫНЫҢ БЕДЕР ПІШІНДЕРІНІҢ ҚАЗІРГІ ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ
ҚҰРЫЛЫМЫНЫҢ ДАМУ ПРИНЦИПТЕРІ
2.1 Іле ... ... ... ... ... флювийлік
үдерістер
Ағын сулар жер беті бедер ... ... ... роль
атқарады. Олардың әрекетінен пайда болған бедер пішіндері алуан түрлі. ... суды жер ... ... дейді. Ағын сулардың әрекеті алдымен
сумен шайылуынан, шайылған заттардың ... ... ... ... ... ... жинақтауынан құралады. Сонымен, ағынды сулар
әрекетінен атқарылатын геоморфологиялық үрдістердің жиынтығын ... ... ... ... деп ... ... ... арнадан
және оның тармақтарынан т ұрады. Олра әр қатардағы өзендер ... ... ... тармақ қосылып, екінші қатардағы тармақты құрайды, ал екінші
қатардағы екі өзен тармағы қосылып үшінші қатардың ... ... ... тармағының төртінші, бесінші т.б қатарлары құрылады. Үлкен өзен барлық
тармақтарымен ... өзен ... ... ал ... бір ... саны сол ... өзен ... қалыптастырады. Олардың жиілігі аймақтың
физикалық-географиялық сипатына, климатына, бедер жағдайларына, геологиялық
құрылымы мен өсімдік жамылғысына байланысты [10]. Өзеннің негізгі жер ... ... 1) өзен ... 2) өзен ... ... ... ағысы
мен шығыны жауын-шашынның мөлшеріне және су жинау ... ... ... ... өзен ... су ... ... ететін, сумен
мейлінше қаныққан беткі жазықтықты, топырақты және тау жыныстарының белгілі
бір қабатын ... ... ... өзен ... деп ... ... ... оның аумағы бастаудан құйылысына дейін өседі, сондай-
ақ су шығыны да көбейеді. Керісінше, суайрыққа жақындаған ... өзен ... ... ... азаяды. Бұл сипаттамалардың маңыздылығы мынада: ол
кейбір геоморфологиялық мәселелерді, мысалы суайрықтардың эрозия әрекетін,
өзендердің бір-біріне ... алу ... ... мүмкіндік береді.
Эрозия ... ... ол ... бүйірлік, регрессиялық және трансгрессиялық
эрозияға бөлінеді. Әрине, бұл бөлу шартты түрде ғана, ... ... ... күрделі сипатта кездеседі. Өзен еңістігі едәуір болса,
тереңдік эрозиясы да басымдау, сонымен бірге бүйірлік ... да ... ... ... ... өзен ... ... бағытта ауысуына
немесе меандрлануына байланысты. Бұл жағдайда өзен ... ... ... ... ... қопарылып төмен ағызып әкетіледі, ал жоғарғы
жағы опырылыпқұлап айырылады, сөйтіп өзен жағасы ... ... ... ... өзен жиегінің ірге жағында су ағынының ... ... ал ... ... ... ... құлап отыруы ауырлық
күші процестеріне байланысты. Сөйтіп өзен аңғарының даму барысында арнаның
эрозиядан ... ... ... ... де едәуір ықпал етеді. Олар
өзен аңғарының өсуі мен кеңеюіне жағдай жасап, жалпы ... ... ... қима ... ... бір-біріне тығыз байланысты, ал ... ... екі ... айқын бөліп қарастырған абзал, бұл айтылып
өткен эрозия мен аңғардың кеңістікте дамуы. ... (тау ... ... әсерінен механикалық шайылуға ұшырауы, су ... ... ... ағын күші ... ... шайылуға ұшырауы, су арнасы
түбіндегі тау жыныстарының ағын ... ... ... ... ... және тау ... ... ыдырауы) арна ағысының кез
келген бөлігінде айқын білінетін бірыңғай ... ... ...... ...... түзілімдер). Ағын сулармен шайыла отырып, өзен ... ... ... ... ... ... кесектер мен
түйіршіктердің мөлшері, құрам ерекшеліктері тұрғысынан аллювийлер сан түрлі
болуы мүмкін. ... ... ... құмдар, саздар,
малтатастар көрінеді. Аллювийлік жазықтарда ұсақ жынысты ... және одан да ... ... тұрады. Аллювийлік жазықтар –
арналық, жайылмалық фациялардан тұрады [12].
Өзен су тасу ... ... ... тегіс түбі жайылма деп
аталады. Аса меандрланып қалыптасқан үлкен өзендерде жайылма аңғар ... ... ... ... ... оң, ... сол ... орналасады.
Алайда, өзендердің көпшілігі аңғар жиектерінің бір жағына ауысып (солтүстік
жарты шарда оң ... ... ... ... ... ... арнаның
бір жағында болады. Жайылманың беті тасыған ... ... ... ... ... ... ... жайылма бетінің жазық-тегіс болуына
қарамаста, ол әртүрлі ... және мезо ... ... ... ... ескі ... орақ тәріздес бөліктері, көлдер, көлшіктер, батпақтар,
құм жалдары, үйінділер, конустар, жыралар, сала тармақтары жиі ... ... су тасу ... ... ... ... аласа жайылма дейді,
бірнеше жылда бір рет су ... ... ... биік жайылма деп атайды.
Іле өзеніндегі жайылма аласа жайылмаға ... (лат. terra – жер, фр terras) - өзен ... бір ... екі ... ... немесе жүздеген километрге созылған аллювий
шөгінділерден қалыптасқан саты кертпештенген жазық ... Олар ... шаю және ... ... ... ... қалыптасқан саты
тәрізді кертпештенген жазық алаңшалар. Олар ағын судың шаю және аллювийлік
материалынтұндыру нәтижесінде ... ... ... ... ... ... Олар өзеннің бұрынғы кезде жоғары деңгейінде
аққанын көрсетеді.
Аккумуляциялық террасалар өзеннің алювийлік шөгінділерінен құралады
да, оның ... өзен ... ... ... яғни ол жер ... ... өзен тау ... терең тілімдеп, жайылмасы толық
түзеліп, аллювий шөгіндісі қалың болғанын, ... өзен даму ... ... ... ... Өзен ... қосылуы нәтижесінде су
шығынының өзгеріп отыруы әр сала ... ... ... ... эрозияның
күшеюіне байланысты арнаның тереңдеуіне әкеліп соғады. Іле өзенінің жайылма
террассасы ірі ... ірі ... ... ... кейде биіктігі 3
метрге жетеді [12].
Аккумулятивті жазық жер қыртысының ... ... ... ... ... ұзақ уақыт жиналуының ... ... ... егер ... бедер пішінінің топографиялық беті оны
құратын тау жыныстарының геологиялық ... ... ... ... ... пішіні деп атайды. Аккумулятивті жазық аккумуляциялық
үрдістердің әсерінен ... ... ... ... ... ... сырғымалы үйінділердің ауысуымен байланысты құмды шөлдерде
аккумуляциядан эрозияға ... ... ... ... ... ... ... Нәтижесінде өзендік аккумулятивтік –
эрозиялық немесе эрозиялық – аккумултивтік аңғар немесе жазық пайда ... ... осы ... ... ... ... ал ... тек
аккумулияция көрінеді. Сарыесік – ... ... ... ... ... ... Анықталған жағдай бойынша, желдің ... ... ... тұзданған сазды) немесе аккумулятивті жазықта эолдық үрдіске
ұшырайды. Бірақ, құмды қабатында желдің бедерде үнемі құмды ... ... ... көрініс тапқан. Эолдық құмды жазықта
аккумуляцияның түзілуі бірдей деңгейде болады.
Іле өзенінің аллювийлі жайылмасы және арнасы ... ұзақ ... ... түзілген жазық. Аллювийлі шөгінділерден
түзілген, шығанақ қабатындағы қимасын ... ... ... және ... кездеседі. Бедерінде бақанас және кертпештермен
сипатталады.
Көмбе аңғарлар – көне өзен пішіндері, олар әдетте ... ... ... Кезінде көмбе аңғарлардың аумағы қазіргі кезеңмен
салыстырғындасуы мол өзен торлары кең ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты өзендердің суы тартылып,
аллювий шөгінділері азайып, аңғарлардың аумағы едәуір ... ... ... ... ... ... Іле ... көне аңғарлары
орналасқан (Шетбақанас, Ортабақанас) ізі сақталған. ... ағын ... ... ... ... ... ... (атыздар).
Олар делювийлік беткейлер бойымен жайылып аққан су кішігірімбір арнаға
жиналған кезде пайда болады. ... ... ... 3-30 ... ені де ... ... Эрозиялық жылғалар бір нөсердің
кезінде немесе көктемгі қар тез еріген кезде пайда ... ... ... ... ... ... ... жоғалтып жайпақтала
береді. Жылғалардың тереңдігі мен морфологиялық бейнесі беткейлерді ... ... ... және беткейлерден аққан судың мөлшеріне байланысты.
Жыртылған және ... ... ... жылғалар уақыт өте бере
тереңдігі 1,0-2,0 м-ге, ені 2,0-2,5 м-ге ... ... ... ... ... де жармауытты келіп, көлденең кескіні көбінесе v-
әрпін елестетеді.
Алайда кез келген эрозиялық жылғалар ... ... ... ... ағыс ... жиналған судың көлемі молырақ болуы тиіс. Сондықтан
жырмалар эрозиялық жылғаларға қарағанда әлдеқайда сирек кездеседі және ... ... метр ... ... қоры ... мөлшерде жиналғанда жырмалардың бір бөлігі тереңдей және
кеңи келе, бірте-бірте жыраларға айналады. Жыралардың тереңдігі 10-20 м, не
одан да көп, ені бір ... ... ... ... 50 м ... одан ... болады.
Жыралардың жағалары көбінесе тік. Кейде жыралардың табаны жайпақ, ені
бірнеше метрден аспайды. Жыра жырмадан тек ... ... ғана ... қатар өзіне тән жеке бойлық ... ... ... ... ... ... ... өзгеше болады. Ал жырманың бойлық кескіні
беткейдің бойлық ... сәл ... ... ... Жыра ... - ... ... пішін. Оның бас бөлігі регрессиялық эрозия
нәтижесінде ... ... ... өсуі ... Осы себептен
жыралар жүздеген метрге, тіпті километрге жетіп тарамдала сағаланатын ... өсіп ... бас ... әр ... Көбінесе жыра бірден,
биіктігі 1,0-3,0 м тік жармен – бас ... ... ... ... ... ... сопақша, эллипс пішіндеса немесе дөңгеленген қүрек
пішіндесболады да жер ... аса ... ... ... ... ... мұндай пішіндерін су жиналатын ойпауыттар деп атайды.
Кейде жыралардың бас бөлігінен жоғарырақ өзен ... ... ... ... емес (1,0-3,0 м) ... ... білінбейтін, жағалары
шымтопырақты жайпақ ұзыннан-ұзаққа созылған ойпауыттар орналасады. Бедердің
мұндай ... ... деп ... ... ... түбінде эрозиялық
оралымның қайталану нәтижесінде пайда ... ... ... немесе
қосымша жыралар дейді, ал өзен аңғарларының беткейлерінде кішірек эрозиялық
пішіндерден бірден ... ... ...... ... ... деп атайды.
Жыра ұзарып, оның бойлық бойлық қимасы қалыптасқан сайын, аққан судың
эрозиялық күші азая береді. Жыраның екі ... ... онда ... ... ... да, ... ... әрекетінен кеңейе береді.
Ақырында жыра сайға айналады. Бірақ жыраның бойлық қимасы ... ... ... Бұл үрдіс жыраның төменгі, ең көне бөлігінен, ... ... да, ... ... ... ... ... жағдайларда
қалыптасқан сайдың түбін жыра жаңадан жырып ... ... ... ... жырылуымен сай түбінде аллювийлік материалдардан
құрылған алаңша баспалдақтары – сай ... ... ... мен сайлар түбінде шөккен аллювийлік материал сұрыпталмаған
түйірлерден тұрады. Әдетте бөлшектенген материал жыра ... ... ... ... олар ... ... ... – құмдақты
материалымен, үшкіртастармен және нашар жұмырланған жұмыртастармен
араласқан. Егер ... мен ... ... ... борпылдақ материалын,
өзен ағызып әкетпесе, онда олардың сағаларында ысырынды конустар жиналады.
Кейбір жағдайда жыраның түбі тереңдей бере жер асты ... ... ... ... ... су, өзен басталуы ықтимал. ... ... ... ... бір ... ... ... бір кезеңнен екіншісіне өтуі – тіпті ... ... ... жыра, тереңдік эрозия кезеңінде – ақ жер асты ... ... сай ... ... ... тұрақты су ағыны бар бұлақ алабына
айналуы мүмкін.
Сонымен, жыралардың морфологиялық құрылымы және ... тау ... жер ... ... ... байланысты. Бұлардың пайда
эрозиялық процестер мен қатар топырақтың шөгу құбылыстары, сілтісіздендіру,
ылғалдандыру, суффозия және т.б. құбылыстар әсер ... ... жер беті ... ... ... ... жол ... бойлап аққан су лесс қабатына сіңіп, оны ... ... лесс ... ұсақ тұз бөлшектері еріп сумен
шайылып әкетіліп жер асты суын ... ... ... лесс шөге
бастайды.
Алғашқы кезде беткейдің үстінде кішкене ағыны бар эрозиялық қазынды
пайда болады. Ол 1,5-2 м ... ... оның ... құлап түскен
топырақ массасы арнаның жолы,н бекітіп тастап, одан жыра ... ... ... ... бас ... ... су шұңқыр арқылы жерге сіңіп, жер
асты ағысын құрайды. Сонымен бұл жерде эрозиялық-суффозиялық үрдіс ... өсу ... су ... ... мен шайылатын тау
жынысвтардың сипатына байланысты жылына 0,5-1 м-ден 2-3 м-ге дейін болады.
Жыралар көбіне лесс ... ... ... ... ... ... жерлерде жыра эрозиясы адамның шаруашылық әрекетінен, оларды шамадан
тыс жыртқаннан, егіс айналымы ... ... ... тыс ... пайда болады. Жыралық эрозия ... ... ... ... Іле өзенінің атырауларында кездеседі [10].
2.2 Іле өзені аңғары ... ... ... ... оңтүстік–батыс бөлігінде дамыған бұл әртүрдегі жазық ірі
ойысты және ... ... ... ... ... ... ... уақытындағы аллювийлік–пролювийлік, делювийлік - пролювийлік және
көлдік шөгінділерінен құралған.
Еңісті аллювийлік–пролювийлік орта төрттік жазықты ойысы және Іленің
солтүстік – ... ... ... ... беті ... көрсеткіші
380–400 метр деңгейінде жатыр, ... ... ... ... ... ... қалың сайлар тораптары 15–30 метрге
дейін тереңдікке тілімдеп, жазық ... бел ... ... ... ... анық көрінген және түбінің ені 100 -150 метрден 500-600 ... ... орта ... ... ... ... тұратын үйінділерден құралған. Жазықтың беті оңтүстік–батыс
және солтүстік–шығыста таудан еңістенген, олардың ... ... ... бірге ілескен. Олардың беті жиі тереңдігі 3–5 ... сай ... ... ал ... ... ... ... дамыған. Жазықтың жасы орта төрттік–қазіргі заманғы жыныстардың
(саздақ ұсақ тастармен және үшкіртас) жасымен ажыратылады.
Балқаш көлінің ... ... ... ... ... еңісті жазығы дамыған. Оның беті тегіс Балқаш жаққа сәл еңісті
(2˚дейін) келеді. Ені ... 20 ... ... ауытқиды, көл деңгейінен
биіктігі 2–3 метр жоғары. Жазық көлдік лай мен ... ... ... ... ... 3–5 метрлік жонды құмды ... ...... бағытында созылып жатыр.
Бұл жазық Балқаш көлінің ... ... және ... ... ... ... ... Аллювийлік –пролювийлік
жоғарғытөрттік – қазіргі уақыт жазығы Іленің солтүстік ... ... ... өзен ... кішігірім бөлігінде дамыған. Жазық беті
тегіс, солтүстік – шығыста ... ... ... ... ... ағын ... әрекетінен құралған, олар құмдақты – малтатасты және
саздақты шөгінділерден тұрады. Жазықтың жасы соңғытөрттік – ... яғни оның ... ... ... ... шөгуі өзеннің күші жетпейтін жағдайда немесе
кинетикалық энергияның азаюы есебінен ... ... ... ... ... басталуы мүмкін. Бірінші жағдай опырылымдар ... ... су тасу ... ... ... көп ... түсуінен болуы мүмкін. Екіншісі-су массасының немесе ағын
жылдамдығының азаю салдарынан ... ... ... ... ... өзен
иіндерінде арна маңы қайраңдары, құмды бел-белестер түрінде, ... ... ... ... ... көп ... өзеннің сағасында
шөгіп атырауды түзеді. Сонымен қатар, шөгінді зоналар ... ... ... ... төмен қарай, яғни трансгрессивті түрде орын ауыстырады.
Сөйтіп шөгінді зоналарда өзен қайраңдары, құмды ... ... ... ... және ірі ... ауқымды ауданды алып отырған атыраулар
түзіледі. Тасынды материалдың біраз бөлігі ... ... және ... ... ағызылып әкетеді. Күзде өзен ағысының ... ... ... ... ... су ... ... әкете алмайды.
Олар арнада шөгіп қалады. Шөгу зонасының біраз бөлігі ағысқа қарсы жоғары
қарай ... өсуі ... онда бұл өзен ... басталу кезеңін
білдіреді. Осылайша, ағын әрдайым өзінің тасымалдаушы қасиетін өзен ... және ... ... ... отырады (сурет 5).
Аккумуляция бүкіл аңғар бойында немесе оның көптеген бөлігінде бір
мезгілде жүреді, яғни ... ... ... ... олар су ... түскен барлық материалды сағаға дейін жеткізе алмайды. Бұл
аңғардың шөгінді ... ... ... ... ... ... арна маңы тұсында және өзеннің кеңейген бөліктерінде
жүргенімен, өзеннің эрозиялық әрекетінің орнын толтыруға үлгере ... ... ... ... ... жүреді деп есептеледі,
дегенмен аңғарда ... ... ... ... ... ... ... өзеннің тереңдеген кезеңінде байқалады.
Аллювийлік шөгінділер өзінің ... ... ... ... ... – дөңбектастардан және малтатастардан бастап, жұқа сазды
бөлшектерге дейін ауытқиды. Тасқынды тау өзендерінің ... ... ... ... ... ... өзендерде – құмдар,
құмдақтар және ... ... ... Олардың сынықтары мейлінше
жұмырланған және іріктелінген. Іріктелу ... ... ... ... және ағу бағытын өзгертіп тұратын ... ... ... ... ... ... линзаларды жасап
сүйірленеді. Құмды, сазды ... ... ... ... ... Олардың қалындағы әртүрлі сантиметрден-ондаған метрге дейін
жетеді. Өзен ... ... ... ... болады.
Көрсетілген белгілер бойынша, оларды көлдік және мореналық ... қиын ... – тау ... және ... ағынды сумен шайылуы. Оны
беткейлік және арналық деп жіктейді. Бірінші жағдайда жауған жаңбыр сулары
немесе ... қар ... ... ... ағып ... ... туғызады да,
топырақтың құнарлы беткі қабатын шайып, бедердің біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... а) өзен
түбінен грунт бөлшектерін айырып әкететін және өзен ағысы бойымен ... ағын ... ... ... ағыс ... ... ... теңселіп, құйын тәрізді
араласып ағуы. Соның салдарынан ағыс ... ол ... ... туғызады, осы
тасқын күш топырақ бөлшектерін өзеннің түбінен айырып әкетіп, ағыс бойымен
төмен қарай ағызады; в) эрозия ... арна ... ... ... ... ... ... Ол тау жыныстары сынықтарының өзен
түбімен домалана тасымалдануына, сөйтіп олардың өзен арнасының түбіне ... ... ... ... ... ... бөлшектерінің арна
түбінен айыруы, олардың ұсақтануы және тасымалдануы ... ... ... процесінде тау жыныстарының химиялық ыдырауы (еруі, сілтіленуі)
жүзеге асады. Теориялық тұрғыдан ... ... ... тау ... ... бұл ... қарқындылығы тау жыныстарының құрамына және
құрылымына, сондай – ақ судың температурасына байланысты. Егер бір ... ... ... ... ... ... - өте баяу ... д) су
ағынында су және қатты зат жүйесінде ...... ... электрлік
зарядтар қозып, бұл жұқа бөлшектердің жүзгінге – суспензияға айналуына
жағдай ... ... Іле ... ... әсер ... ... ... процестер (желдің геологиялық жұмысы). ... ... ... ... ... ... грек аңыздары бойынша “Эол” ... ... ... ... ... деп аталады. Бұл процестің нәтижесінде тау
жыныстары қажалып бұзылыстарға ұшырайды, ал үгілген ... ... ... бір ... ... орынға ұшып қонады. Желдің геологиялық әрекеті
әр түрлі ... ... ... ... ...... деген маѓана береді) деп
үгіліске ... ... ... ... құм ... ... жаңа ... ұшып-қонуын айтады. Ал желдің ... күші ... ... әрекет шөлді аймақтарда жиі байқалады. Дефляция ... ... жел ... орналасқан белесті үстірттерде қарқынды дамиды
[12].
Желдің ќұйындап соғуынан, ... және ... ... құралған шөлді
далалар мен шөлейт жерлерде дефляциялық шағын ойыстар немесе шұңқырлар
кездеседі.
Корразия (латын тілінде ...... ... мағына береді)
деп, жел айдап ұшырған ұсаќ құм түйіршектерінің жер бетіндегі жар тастарды
мүжіп, тау ... ... ... ... айтады.
Желдің геологиялыќ әрекеті ауаның қозғалыс жылдамдығына тікелей байланысты.
Мысалы, ауаның қозғалыс жылдамдығы 4,5 м/с – 6,5 м/с/ ... ... 0,25 ... ... ... ... қозғалысқа келеді, ал 10-11 м/с
болғанда ірілігі 0,5-1 мм-лік, 20-30 м/с жеткенде 4 ... ... одан ... ... ... домалай қозғалып орындарын ... ... 35 м/с ... одан да ... ... ... ... білеміз, ал жел 50-80 м/с жылдамдықпен соққан кездері апатты
оќиғалар орын алып жатады. ... жел ... ... ... ... ... ... шаң – тозаңдар түрінде ауаға көтеріліп, алыс
аймақтарға тасымалданады.
Мұндай әрекеттердің жиі ... ... бұл ... ... ... тіпті өсімдік өспейтін жалаңаш тасты тау жоталары, өзендер ... ... ... ... және ... ... ... өте тығыз байланысты.
Бұл әрекеттердің нәтижесінде жер бетінде әр түрлі пішіндегі ... ... ... ... ... ... ... немесе
жануарлардың кескіні т.б.) қалыптасады.
Желдің аккумуляциялық (шөгінді жыныстардың ... ... ... ... бір орынға жиылып өзіндік бедер пішіндері бар
жылжымалы құм шоғырларын (бархан, дюна) қалыптастырады.
Жылжымалы құм ... ... ... ... ... ... сол себебті ќатты жел соққанда оп-оңай қозѓалып көшіп-ќонып және ... ... ... ... қол орақ болмаса таѓаның ізі тәрізді болып ... ... ... ... ... ... шеті ... жиі
байқалатын негізгі бағытын айқындайды. Құмды шөлдерде олар ... ... ... ... ... ... ... Оқшау
орналасќан құмды төбелер мен төбешіктер өте жылжымалы болып келеді. ... 5 – 6 ... 50 – 70 ... ... ... ... ... құмды үйіре суырып үрлеу әрекеттеріне байланысты жер
бедерінің ойлы – ќырлы ... ... бір ... тіреліп,
немесе өзендер мен көлдердің және теңіздердің жағаларында биіктігі 20 – ... ... құм ... ... ... Дюналар әр түрлі климаттық
жағдайларда кездеседі. Шаң - тозаңдардан ... ... ... ... лесс ... ұшырысады.
Лесс (нем.loss – жұмсақ, болбыр) негізінен диаметрі 0,1-0,01мм
аралығындағы өте ұсақ ... ... ... жақсы іріктелген тау
жынысы. Құрамында құм бөлшектері (1-0,1 мм) өте аз, олар ... ... ... (0,01 ... ... - 15%-дан 40%-ға дейін, ... – 2,15%. ... бұл ... ... ауданның шығысындағы
Сарыесік Атырау шөлін, батысындағы ... ... ...... құм ... Іле ... сол ... едәуір ауданын алып
Сарыесік Атырау құм массивінен ... ... ... ... ... ... ... ол Іле өзені террасасында әртүрлі
жастағы құмдардың ... ... ... Іле ... ... 180–240 метр биіктік көрсеткішінде жатыр, ені 6 км –ге ... ... ... ... ені де 6 км –ге ... Іле ... жайылмаүсті терраса бетінде дамыған. Абсолюттік биіктік көрсеткіші
250–280 метр болып, біріншіге ... 10–40 метр ... Іле ... ... ... ... сатысы орналасқан, ол 300–420 метр
биіктік көрсеткішінде жатыр.
Адырлы жазықтың құрылуы Іле өзенінің екінші жайылмаүсті ... ... ... және ... ... қазіргі уақытта
бірінші жайылмаүсті террасса шөгінділерінің қайта басуымен жалғасуда. Өзен
аңғарының Іле өзенінің ... оң ... ... ... ... – төбешікті құм бедері дамыған.
Іле өзенінің төменгі өңірінде ...... ... құмды қырқалары Іле аңғарынан құмды қырқалары солтүстік –
шығысқа 35– 40˚ ... ... ... тік ... ... ... салыстырмалы биіктіктері 5–тен 10 ... өзен ... 20–25 ... ені ... ... ... Төбешікті
құмдар арасында тегіс кеңістіктер кездеседі, кейде ... ... ... ... жетеді. Бұл жазықтар ашық бұталар мен шөптік өсімдікпен
жақсы жабылған.
Эолдық құмдар Іле ... сол ... ... – құмдақты
тұнбалар қосындысының ... және ... ... ... ... ... қалыптасқан (cурет 6).
Сурет 6―Эолдық құмды төбелер
*Дерек көзі. http.//www.google.kz
Қырқалардың бәрі ассимметриялы. Іле өзенінің ... ...... ... ... беткей еңістігі 30˚ дейін, ал оңтүстік
– батысы жайпақ болып келеді, оның еңістігі ... ... ... ... ... ... сексеуіл, томар және
ши кездеседі, ал төбешік аралық ойпауытты жерлер ... ... ... биіктігі 10 метрге дейін жетеді, беткейлері ... ). ... ... ... ... дамып жатқан құмды
үлескілер өте сирек және ... ... ... мүмкіншілік болатын
жерлерде ғана құрылады.
Іле ... ... ... ...... ал ... – батыс жағы. Қырқааралық төмен ойыңқылар әртүрлі 70 –тен 100
м–ге дейінгі кеңдікте ... ... ... ені ... 250 м–ге дейін
болатыны (2 – кестеде) көрсетілген. Эолдық ... ... орта ... ... маңы ... ... ... басталды, ал Іле аңғарында
үшінші жайылма үсті террассасының ... ... ... Эолдық
бедердің қалыптасуы қазіргі уақытта да жалғасуда, өйткені қырқалы – ... жасы Іле ... ... ... ...... заманғы
жасымен белгіленген, Іле өзенінің бірінші жайылма үсті ... ... ... ... сәйкес келеді.
Кесте 2 – Өсімдіктің құмды бедер типіне бекінуі жел режимінен
тәуелділігі
|Желдің типі |Желдің режимі ... ... ... типі мен |
| | ... |
| | ... типі ... ... ... бағытқа |Бір бағытқа соғатын |қырқалы ... ... ... жел ... | ... |
| ... бағыттағы | ... ... |
| ... | | ... бағытқа |Перпендикулярлы |ұяшықты |Қырқалы-ұяшықты ... ... ... ... | | |
| |Бір ... ... | ... ұяшықты |
| |әр ... ... | | |
| ... | ... ... |
| |әр ... қарай |ұяшықты-пирам| |
| ... ... ... | |
| ... |шағылдар | ... |Екі ... ... шағылдар |
|бағыттағы |бағыттағы желдер |ы ... ... | | | ... көзі ... ... ... ... бедердің табиғи динамикасы, яғни Сарыесік - Атырау
шөлінің эолдық ... ... ... мен ... ... ... ... Зерттеліп отырған территорияда табиғи дефляцияға
антропогендік әсері ... ... ... жол құрылысы) көп зиян
келтіреді. Іле өзенінің аңғарында күріш массиві және ... ... ... ... алып келеді. ... ... ... түсуімен сипатталады. Көктем айларына жауын-
шашынның түсу максимумы сәйкес ... ... ... ... ұсақ
топырақ (ұсақ және орташа фракциялы құмдар) тереңдігі 5-10 см, 10-20 см
қырқаралық ойыстарда Бақанас құрғақ ... ... ... ... болып келеді. Дефляция процесі кезінде әртүрлі антропогендік
құбылыс әсер етеді: сексеуіл ағашын кесу, жол ... ірі ... ... ... болуы, жем-шөп дайындау мұның бәрі дефляцияға алып келеді
[9].
2.4 Бедер пішіндеріне әсер етуші жаңа ... ... ... - ... заңдылығы
Солтүстік Балқаш маңы Шу-Іле тауларының солтүстік шығыс беткейі, Қарой
үстірті ... ... ... ... ... Ертіс
көтерілімінің оңтүстік беткейі шекарасында арал ... ... ұсақ ... ... ... ... Жер
бедерінде күрделі дислоцирленген қабаттар, палеозой мен палеозойға ... ... ... және ... ... ... ... Жалдары мен қырқалары борпылдақ жынысты дайкалары
диорит, порфир, аплит, ... ... ... ... көлі ... тұсындағы пенеплендерінің абсолюттік биіктігі 350-450 м солтүстік-
батысы мен солтүстік-шығысынан Қарой үстіртінде биіктігі 600 – 800 ... ... екі ... ... ... (2-10 ... ... орташа ойлы-қырлы (10-20 м). ... ... ... және Шу-Іле тауларының солтүстік-шығыс ... м-ге ... ... ... - ... саздарының қалдықтары
кездеседі. Төрттік кезеңнің, неоген ... ... ... ... бор ... ... ... құмдар)
сақталған. Пененпленнің беткі бөлігі неогенге дейінгі шөгінділері
түзілген. ... жаңа ... ... ... ... жалды типтегі ұсақ шоқыларының салыстырмалы биіктігі
50-200 метр болатын массивтердің ... ... ... ... ... ... бағытта енген. Ұсақ
шоқылардың үш типін, салыстырмалы биіктіктері 50 м (аласа), 50 – 100 ... 100 - 200 м ... ... ... Ұсақ
шоқылы массивтерінің шекарасында, Тораңғы және Қызылқайнар аңғары мен
оңтүстік ... су ... ... ... ... көлінің солтүстік жағалауының құрылымды ... ... ... ... беткейінің орталық
бөлігінде, Қарой үстіртінің шығыс беткейінде неогеннің қызыл-қоңыр ... ... ... ... көмкерілген. Балқаш көлі жағалауының
құрылымды жазығының беті иілген. Неогеннің аяғында түзіліп, орта ... ... ... ... ... ... жер бедері уақытша ағын сулармен ... ... ... ... ... көмкерілген Шу-Іле беткейі мен ... ... ... ... ... ... ойыстары
мен делювийлі-пролювийлі жазықтардың иілген ұсақ шоқыларында орта ... ... ... ... - ірі малта тастар Қарой үстіртінің
солтүстік беткейінде үлкен аумағын алып ... ... ... ... ... 1-3 ... терең емес жыралар кездеседі.
Аллювийлі - пролювийлі жазықтар шығыстан Іле өзенінің Қапшағай
шатқалына ... ... ... төрттік кезеңінің иілген тұстарында
борпылдақ шөгінді жыныстардың ығысуы мен жиналуынан қалыптасады. Солтүстік
Балқаш ... ... ... аз ... ... Мұнда ерте төрттік
кезеңнен қазіргі уақытқа ... а ... ... ... жаңа
тектоникалық дифференциациялық қозғалыстарының құрылым ерекшеліктері басты
роль ... ... ... биік ... ... шатқалына дейінгі аралықта ерте төрттік ... ... ... ... ... ... ... өзен аңғарларының көп бөлігінде делювийлі-
пролювийлі және аллювийлі - пролювийлі материалдар ... ... ... аңғарларында ерте және орта төрттік кезеңнің
шөгінділері жауып жатыр. Аңғарының кейбір бөлігінің эрозиялық қолаттарында
арна ағынының шайылуынан түбінде ... мен ... ... ... Шу - Іле ауданының ұсақ шоқылы ... ... ... ... ... ... трапеция түріне ауысады. Тектоникалық
жарылымдар ... ... ... ... ... ... ... массивтерге жақындаған сайын құрғақ атыраулар түзіп, иілген
тұстарында тақырлардың әртүрлі ... ... ... ... ... су ағындарының ирелеңдеген
тұстарында ашық сұр түсті тақырлар мен сорлардың ақ ... ... ... ... массивтерінің беті тілімденген домалақ
немесе сопақша түрінде болады. ... ұсақ ... ... ... ... бөлігінде тектоникалық кертпештер шекараларында ирелең
түрінде кездеседі.
Оңтүстік Балқаш ойпаты ... ... ... ... ... ... бөліп тұрады. Батысында Шу - Іле тауларынан, шығысында Алакөл
ойпатын ... ... ... Қазақ тұғырлы жазығынан бөлініп
тұрады. Палеозой морфоқұрылым іргетасы 500 км ... ... ... ерте бор ... ... ... ... зерттеушілер бойынша
неоген кезеңінде қалыптасқан, ежелгі шөгінділері кең ... ... ... ... ... жаңа ... ... мен төмен
түсуінен төрттік кезеңнің борпылдақ шөгінділерінен түзілген. Ойпаттың
ассиметриялық құрылымы ... ... ... тік ... ... ... ... тау сілемі солтүстік-батыс жарылымы бойынша
солтүстік-шығысындағы Үшқарын көтерілімінің ... ... ... ... ... ... ... - батысында 100 м,
Сарқант ауылында -1700 м, оңтүстігінде - 1200 м ... ... ... ... ... ... ... мен Арғанат горст
ұсақ шоқылы үлескілерінде денудациялық тұғырлы ... ... ... ... ... төменгі және орта юра, бор, неоген, палеоген
шөгінділері грабен тәрізді ... ... ... ... ... үгілуіне ұшыраған қалыңдығы 50 м-ге ... ... ... ... және ... типі ... ... шөгінділерінің
қалыңдығы 200 м- ге дейін жетеді.
Аллювийлі-пролювийлі иілген жазықтары Шу - Іле тауларының иілген
тұстарында ... ... ... ... кең тараған. Жазықтың
бедерінің морфоқұрылымының ерекшеліктері тау алды және тау аралық ойыстарда
тектоникалық қозғалыстың ... ... ... ... ... ағын су ... әр түрлі жастағы ысырынды конустары конгломерат,
малтатас, ... ... ... ... лесс тәрізді
жыныстармен көмкерілген. Аллювийлі-пролювийлі жазықтарда жер бедері иілген
су жүйесінің ағуымен ... ... Ерте ... ... ... тік
иілген түпкі жыныстары жыралармен тілімденген. ... ... Биен ... ... ... ... орта ... кезеңде тілімденуге
ұшыраған. Бұл аймақтарда ... ... ... мен тақыр жерлер жиі
ұшырасады. Төбешік пен ұсақ ... ... ... ... Тау ... ежелгі ысырынды көнустарымен түзілген, кейінгі
қалыптасқан жазықтары тау аралық және тау алды ... ... ... ... Арғанат пен Арқалы тауы, солтүстік-
шығысында Қысқаш тауымен шектесетін ... көп ... ... және ... ... келеді. Аласа таулы немесе ұсақ
шоқылы облыстарында ерте төрттік және ... ... ... ... ... әрекетінен құмды малтатастар мен сазды қиыршық тастарда жиналуынан
пролювийлі жазықтар ... ... ... иілуі тектоникалық
кертпешке жақын қыратты массивтермен шектесетін (4˚-5˚) судың ... ... ... азайтады, тау етегі 3 - 5 м - ге ... ... ... ... пролювилі
жазықтан жоғары. Бетінің иілуі (8˚) жыралар мен ... ... ірі ... ... саздақтар, саздар, құмдар мен
қиыршық тастардың араласуынан құралған.
Аллювийлі жазықтар ... ... ... ... ... жиі өзгертіп отыратын тұстарында ерте төрттік қазіргі жастағы
кезеңнің саздақты құмды шөгінділерінен ... ... беті ... ... ... ескі ... ... тақырлар, құмды төбешіктердің
биіктігі 3- 4 м кездеседі.
Аллювийлі атыраулық жазықтар Іле өзенінің төменгі сағасында, ... ... ... ... Тентек өзендерінде кең тараған. Атырауы ерте
төрттік және ... ... ... Ерте ... ... ... Лепсі
қазіргі уақытқа дейін қалдық түрінде сақталған. Атырауының үлкен ... ... ... және ірі ... ... ... кездеседі. Кейде
(мысалы Қаратал) эолды құмды шөгінділердің қалыңдығы 10 м-ге дейін жетеді.
Қалған көп аумағын Іле ... ... ... ... мен ... атырауы, шығысында Сарыесік-Атырау ... ... алып ... бағытында атыраулы жазық беті иілген тақыр түрінде (2˚-3˚),
орталығы көтеріңкі келеді. Төбешікті-қырқалы эолды ... ... ... ... ... «бақанас» тереңдігі 1.5 м ... ... 2-5 м- ден ... оның ірілері Шетбақанас, Ортабақанас,
Нарынбақанас орналасқан. Бұл жерлер суармалы егістік ... ... ... бетінде арналық жайылма арна маңы жалдары, арна ... ... ... ... ... ... ... Жиделі,
Іле, Топар салаларында ағындары қатарына эолды құмды массивтер, сортаңдар,
көлшіктер, арна маңы ... ... ... ... ... ... одан ... биігірек тұсында аз тілімденген [11].
Көлдік жазықтар орта төрттік жасының Балқаш көліне ... ... ... 300 м ... ... ... -шығысы мен
оңтүстік-батысындағы биіктігі 450 – 550 м ... ... ... Ерте ... кезеңнің қазіргі тектоникалық
қозғалыстарынан болғандығын көрсетеді. Жазықтың солтүстік-батыс беті тегіс,
кейбір ... ... ... ... ... тауы ... ... жағалық сызығы орта төрттік ежелгі жалдарының ара ... ... ... ... ерте ... ... ... көлі жағында аз иілген,
«шығанақтарында» құмды массивтері кіреді. Жазықтың ... ... ... төбешіктер кездеседі. Ерте төрттік қазіргі және қазіргі
төрттік жазықтарда батпақтанған, ұсақ суайрықтарда сорлар, ұсақ ... мен ... ... ... көл ... қарай иілген су
көтерілген кезеңінде шайылып отырады. Биіктігі көлдің деңгейінен биік ... да ... ... ... ... ... 2-5 ... кездеседі. Балқаш көлі деңгейінің ... ... ... ... ... ормандарының құруы немесе саздар мен тұзды
саздардың ... ... ... - ... ... ұсақ ... ... саздармен,
саздақтармен көмкерілген. Жазық орта төрттік кезеңде қалыптасып, Аягөз
өзенінің сағаларында орналасқан. Жер бедері ... ... ... ... ... ... ... түбінде биік емес құмды
төбешік тізбектері негізінен Іле, Қаратал, ... Ақсу ... ... жас жазықтары қалыптасқан. Жазықтың жағалаулық бөлігінің
құрғақ арна атырауларында «бақанас» , бедері ... ... ... ... құмды пішіндер төбешіктер, қырқалар, барқандар, биіктігі
3-12 м қазіргі жағалаулық жалдар кездеседі. Жазықтың мынандай типтері аз
тілімденген ... ... мен ... аз ... ... ... ... Оңтүстік Балқаш ойпатында әр ... ... ... ... аймақтың көп бөлігін алып жатыр. Құмды массивтер Л.К
Диденко Кислицина 1: 500 000 ... ... ... ... А.В ... Т.Н ... П.Ф Кандауров 70 ... ... 80 ... А.А ... ... ... аймақ бедерінің
құрылымының дамуының төрт кезеңін негіздеген. ... ... ... және ... бөлігінде ерте төрттік кезеңде пролювийлі,
аллювийл - пролювийлі құмды ... ... Оның ... ең ... массив Сары Тауқұм (420-550 м). Солтүстік батысында құмды қырқалардың
биіктігі 40-50 м, шығысында 60-80 м, ... 25 км, ені 1 ... ... ... ... ... және оңтүстік-шығысы тік
(25˚-30˚), батыс және солтүстік-батысы жазығы (10˚). Биік қырқалардың және
қырқа аралық ойыстарында ... ... 5 м - ден ... ... ... ... мен Тауқұм құмды массивтерінің
шекарасында солтүстік-шығысы, солтүстік-батысы бағытында морфологиялық типі
әр түрлі төбешікті, қырқалы-төбешікті, қырқалы-ұяшықты т.б ... ... ... ІЛЕ ... ... ... ... НӘТИЖЕСІНДЕГІ
БЕДЕР ПІШІНДЕРІНІҢ ДАМУ ТАРИХЫ
3.1 Іле өзені аңғарының эндогендік бедер түзуші процестерінің
жіктелуі.
Аумақтың жер бедерінің ... ... ... жаңа
тектоникалық қозғалыстары неоген-антропогендік кезеңде инженерлі
-геоморфологиялық жағдайда ... ... ... тектоникалық
қозғалыстан төмен түсу мен көтерілу байқалады. Өзен аңғарларының терраса
кертпештерінің төмен иілген үлескілерілерінде ... ... ... мен ... ... ... және ... грунттар
көрінеді. Жаңа тектоникалық қозғалыс жер қыртысының ... ... ... ... жер ... анық білінеді.
Жарылымды жерлерден экзогенді процестердің қарқындылығын аңғаруға ... ... ... нәтижесінен әр реттегі морфоқұрылым түзіледі.
Т.Н.Журкашевтің мәліметі бойынша олигоценнен бастап ... ... ... тектоникалық қозғалыстарының жер ... ... ... ... жаңа ... ... алты
фазасын бөліп, соңғы екеуінде жасына қарай кейінгі төрттік кезеңнің Жоңғар
фазасына ... ... ... ... әсер ... ... жаңа тектоникалық қозғалыстар бәсеңдегенде, Алматы фазасының ... ... ... ... ... жылдамдығы жылына
10-12 мм ге жетті. Н.М.Владимиров ... жаңа ... ... ... ... (-) мен ... (+) кететін уақыт (милиметріне )
1000 жыл.
Шу Іле ... ... ... ... ... -0,5 ... ... ойпатын оңтүстік-батысынан Шу-Іле антиклинорийі шектеп
жатыр, ол палеозойға дейінгі, төменгі, орта және ... ... ... ... Оны солтүстігінен Балқаш көлі және төменгі девон-
төменгі карбон тау жыныстарынан ... ... тауы ... ... ... Басты Жоңғар тереңдік жарылымынан өтеді, ол Жоңғар-
Балқаш геосинклиналь жүйесінің тұйықталуының соңғы кезеңінде ... сол ... ... ... қалыптасуына алып келді. Оңтүстік жағынан
Қарой үстірті және Малайсары жотасы Балқаш ойысын Іле ойысынан ... ... ... ... ... жарылымынан өтеді, ол альпі уақытысында
жаңарған және Орталық Жоңғар антиклинорийімен ... ... Шу - Іле ... өзгеріске түсе бастады, олигоцен -неогенде Шу
- ... ... ... ... ... жер бедері тегістеле
бастады. Бөлінулердің ... 20 ... ... ... ... ... дислокация кең таралған, шығыс бөлігі ... ... ... ... шығанағына жиналған (қазіргі
уақытта кепкен көл) солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... ... 10 м – ... дейін, ара қашықтығы
шамамен 40 км аралығында жатыр. Ежелгі Балқаш террасасы көл деңгейінен 40 м
көтеріліп, қазіргі уақыттағы ... 1,0 – 1,5 м-ге ... ... ... жарылымдары жалғасуда, биіктігіндегі айырмашылық (4,5-5
м) ... ... ... бөлігінде көл маңында сорлар, қазіргі кезде
құмды материалдардың ... ... ... батпақтар мен
сортаңдарға айналады. Сарытауқұм жарылымы Шу- Іле ... ... ... жер ... үлескілерінде сортаңданған, жарылымдарда
тұзды сулар шығып жатады. ... ... ... эрозионды, делювийлі,
аллювийлі процестердің қарқынды болуы мен бірге тау ... ... ... ... ... ойылған уақытша ағын су атырауларында
тектоникалық кетпештер оңтүстік ... ... ... ... террасасынан таудың шығар террассасы анық көрінеді немесе төмен
түсіп көрінбей ... ... ... ... жер асты ... ... ... түзілуіне әсер етеді. Кіндіктас тауының
жер бедерінде тау ... ... ... ұсақ ... ... кесектелген делювийлі - пролювийлі материалдарын қалыптастырады. ... ... ірі тік ... ... ... Орта ... Қопа - Іле ойпаты, Ақсеңгір жоны ... Іле мен ... ... ... ... ... ... құрылымы
ретінде неогенде қалыптасқан. Ойпаттың ассиметриялық құрылымы солтүстік
бөлігі тегіс, ... тік ... ... басында қазіргі жылжымалы
жер қыртысы блоктарының инверсиясы ойпатқа қарай төмен ... ... - ... ... жер бетінің абсолюттік биіктігі блоктың
шекарасымен салыстырғанда оңтүстігінде (399-401 м) ... ... ... ... ... ... Іле өзенінің суының молдығына
қарамастан көтерілімі тілінбей солтүстік-батыс бағытқа бағытын ауыстырып,
ежелгі Іле атырауы биіктігі 402 – 415 м ... ... ... ... ... ... ... ландшафтарында сортаңды-тақырлы
шөлдерде тұздану мен ... ... ... жүрген [6,7]. Қаратал
өзенінің арнасы, ежелгі ... оң ... ... ... ... эолдық құмдармен көмкерілген. Шу - ... мен ... ... ... жаңа ... ... ... Атырауында уақытша су ағыны өзен ... ... ... әсер ... Осы ... ... ... мен жалдарында эолдық процесс қарқынды білінеді. Жетісу Алатауының
оңтүстік-батысы мен ... ... шегі ... ... процестер
(сортаңдардың, тақырлардың түзілуі мен құмды шөлдерде дефляция) қарқынды
болады. Солтүстік Жоңғар тауының ... жаңа ... ... ... шекараларында жарылымдар анық білінеді. Ақсу, Быжы
өзендерінің ... биік ... ... таудың көтерілуі
белсенді. Терраса қалдықтарында биіктігі 100 м өзендер қысқарған, таудың
шекарасында тік кең ... ... ... 200 ... ... ... Жетісу көтерілімінің солтүстік шекарасында депрессиялы
аз амплитудалы жаңа көтерілімдері тік ... ... ... және ... ... ... ... блогы шекарасының беті мен
Қаратал аңғарының оң жағалауында 10-12 м-ден биік Балқаш және ... ... ... Бұл ... тік ... ... шығысынан
Солдатсай мен батысында Қараталмен шектеседі. Блок көтерілімінде эолдық
процесс Мойынқұм, Қаратал өзенінің оң ... ... ... ... ... ... ... иілімінде кертпештер түзген.
Көлдің кебуі де тектоникалық көтерілімімен байланысты, шығысында Сағабиен
көтерілімі шекарасы мен Алажиде, ... ... ... ... аңғарының батпақтануы мен ұсақ өзендерде құмды массивтердің
эолдық ... ... ... ... ... ... ... процесс тау беткейлерінің ... ... ... ... ... ... процестері ұлғаяды. Малайсары
мен Құланбасы таулары оңтүстігінен тік ... ... ... ... ... ... түрінде көрінген. Тау
беткейінің кертпештері мен аңғары эрозиялық уақытша аңғарлық су ағындарымен
қатты тілімденген. Жер ... ... ағын ... ... тілімленіп,
неогеннің саздары жиналған, шатқалының тау жыныстары физикалық үгілуге
ұшыраған [8]. Іле ... ... ойыс ... ... болып табылады, ол жоғарғы полезойда герцин
кезеңіндегі қатпарлықта ... ... ... ... ... ... Қазақстан, Балқаш маңы және ... ... ... ... (1960) Іле ойысын
(Іле өзенінің сол ... ... ... Іле ... ... ... ал ... және солтүстік екінші ... ... ... оң ... ... ... деп ... геосинклиналдық құрылымдарда қатты ... ... ... ... (1947) ... ... осы жерде жарылымды
тектониканы анықтайды. Іле ... ... ... және ... ... Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймақтық құрылымдық-фациялық
зонасын құрайды. Солтүстік және солтүстік-шығысында ол ... ... ... ... Іле және ... ... ... шектеледі. Іле зонасында девон шөгінділері жоқ,
кембрийге ... ... ... ... кірігіп жатқан,
эффузивтік-туфогендік түзілімдер түріндегі жас ... ... ... ... ... палеозойлық геосинклинальдық қатпарлы
кешенінің жоғарғы полеозойлық құрылымдық ... ... ... ... [34]. Іле зонасында жалпы қалыңдығы шамамен 300 м
болатын континенталдық шөгіндісі ... ... ... ... ... түзілімдер жайпақ күмбезтәрізді қатпарлардан
және ... ... ... 15-25 ... ... ... ... Іле тауларының ойысының түбін толтырып жатыр.
Кайнозой шөгінділеріндегі ... тек ... ... ... Ол Іле ... беткейлері бойынша Жоңғар және Іле
Алатауы, Кетмен жотасы жағасынан айқын көрінеді. Бұл ... ... ... 25-35º ... ... қатпарлар байқалады, олар
палезойлық негіздегі дифференцияланған ... ... ... ... ... ... бірақ оның ішкі құрылымы күрделі ... ... ... бар ... және ... сай Іле ойысында аз дегенде екі бөлікті-батысты және шығысты
айыруға болады, олардың даму тарихы ... ... осі ... ... ... даму ... ... Ойыстың осі орналасқан: батыс жағында
ол Іле ... ... ... ... ... ... - Жоңғар
Алатауына шамамен ... ... ... ... ... батыс бөлігі (Шелек өзенінің батысқа қарай
орналасқан) неоген уақытында ... Бұл ... ... ... тік ... ... Кей ... бұзылымдар байқалады. Іле ойысы батыс сол жағалауы шегінде
екі тектоникалық облысқа бөледі. 1) ... ... ... ... ... бату облысы,
оңтүстігінде ... ... ... ... ... ... ... жарылымдар арасындағы жолақта жатыр; ... ... ... ... ... оңтүстік
жарылымға дейін, солтүстікте Іле өзенінің оң ... ... ... ... ... өз ... ендік бойынша ені тектоникалық ... ... ... ... 1500м) ... ... ... салыстырмалы түрде жақын ... ... ... ... ол 164 м ... ашылған ол Ілеге жақын жердің беті ашылып
жатыр. Николаевка ауылы маңында ол Ілеге ... ... беті ... ... ... ... ол диабозды пофириттерден тұрады,онда ... сұр ... ... ... ... ... ... жатыр. Қалқан
тауынан шығысқа қарай орналасқан ... ... ... ... полезойда
жабылған және неогенде өте қарқынды иілген, ол ... ... ... ... ... береді. Палеозойлық іргетас алқызыл
түсті кварцтың ... ... бұл ... №1 ... ... Іленің
оң жағалауында 2750 м тереңдіктен табылады.Алайда 1956 ж ... ең ... ... ... ... ... ... жағалауынан
(Жаркент депреесиясы) тапты. Көктал ауылы ... ... ... 4200 м. Қалқан тауының батыс шегінде Аяқ Қалқан минералдық бұлақ
жанында палеозойлық іргетас 200 м ... ... ал ... тереңдей береді. Ойыстың шығыс ... ... ... ... үшін оның екі ... қимасы бойынша Проводников
(1946) ... ... ... ... ... ... жотасы-шонжы ауылы-
Дувантау тауы Кетмен ... ... ... Іле ... ... ... ... 2700м-ге дейін тереңдікте жатады. ... ... ... іргетас 1200м-ге дейін тереңдікте байқалады,
оның тектоникалық ... және тау ... ... ... ... ... ... бойынша,
Шонжы ауылынан оңтүстікке қарай палеозойлық ... ... ... ... ал ... ... метаморфологиялық жыныстарынан тұрады. Біріншілері жоғарғы
магниттік кернеу жасайды, ... ... өріс ... ... ... ... ... жер асты жалғасы болып
табылады. Шонжы ауылынан ... ... ... ... аясында ойыстың орталық бөлігінде салстырмалы ... ... ... байқалады.Тасқарасу-Көктал ауылы үлескесі қимасында
палеозойлық іргетастың ең үлкен тереңдігі-2500-2700м, ал Көктал ауылынын
солтүстікке ... ... ... тауы ... ... күрт
көтеріледі. Келтірілген факт негізінде палеозойлық іргетастың тегіс болмауы
жерасты бедерін бейнелейді, оны Торайғыр, Бұғытты, Кетмен тау ... ... ... ... ... ... канглометтардан басқа
құмды саздақтардан тұрады. Олардың жиынтық қалыңдығы геологиялық мәләметтер
бойынша Шарын өзені алабында 450 м болады. ... ... ... қабат бар. Бұл жоғарғы үштік және ежелгі ... ... ... ... шөгінділер жиынтық қалыңдығы 800м-ге дейін, ал оңтүстікке
қарай 200м-ге дейін. ... ... ...... ... ... ... жотасынан ойыстың орталығына қарай
палеозойлық ... ... ... және Іле ... ауылы
үлескесінде тереңдігі 3500-400 м-ге жетеді. ... ... ... ... кешенінде төменгі юра жасындағы ... ... (100м) және ... ... ... ... ... бойынша-2000м. Көршілес Қалқан тауында борлық ірі
кластикалық ... және ... бар. ... ... ... ... ашық кангломераттар мен құмдақтарды (қалыңдығы 40м)жатқызды.
Жоғары үштік және төрттік ... ... ... ... ... 200м, Пенджим ауылы ауданында-700-800м-ге ... ... ... палеозойлық іргетасындағы тік
кертпеш бұл жерде дизьюннтивтік ... ... ... Көптеген
дизъюнтивтік бұзылымдар Кайбо күмбезінде байқалады. Электрометрия мәліметі
бойынша палеозой ... ... ... Олар ... ... ... айтарлықтай аз, мұнда палеозой 1200-1500м-де жатыр.Оң
жағалаудың күмбездік құрылымдары Жоңғар Алатауының шығыс ... ... ... жатқан екі зонаны ... ... Сол ... тауалды жазығы-Кетмен жотасынын Іле
өзеніне дейін ... ... ... ... ... емес ... орын ... ... Оң ... ... ... өзенінен Жоңғар
Алатауына дейін-мезокайназойлық ... ... және ... ... фазалары қарқынды көрінеді: ... сол ... ... мезокайнозойдың шөгінділері қалың емес.Осы іргетастың
үгілу қабығында юралықшөгінділер бар,оның құлау бұрышы солтүстігінде ... ... ... ... көтеріліммен түсіндіріледі, оның орталық
сызығы Кетмен жотасына келеді, ол ... ... ... ... солтүстік қанаты болып табылады.Іле өзені мен Теке арасындағы
көтерілім Кетмен жотасының оңтүстік беткейіндегі ... ... ... ... ... орташа бөлігі қарқынды денудацияға
ұшыраған, сондықтан да юралық шөгінділер бұл жағында жоқ. Бұл ... ... ... бойынша бордың аяғы мен үштік уақыттың басында
болған, себебі бор ... ... ... ... ... қатпарлық
негізінен Кетмен жотасы етегінде радиолдық ... ... ... ... ... ... ... болған жоқ, бүл
зонадағы палеозойлық іргетас айтарлықтай ... ... ... оң ... Жаркент депресиясы облысы мезокайнозой ішінде
үздіксіз тереңдеуге ұшырады. Электробарлау мәліметтері бойынша (Провадников
1946) полеозой ... ену ... бұл ... ... 1956 ... ... бойынша Көктал ауылы ... ол ... Бұл ... ... ... тау көтерілімі кезінде бұзылған
өнімдерінен толтырылды.Т.А. ... (1943) ... ... оң ... ... үш ... бөледі. ... ... ... ... ... және оңтүстік-
батыс) сипатталатын тауалды.; ... ... ... ... сипатталатын орта;
3) орта
зонадан оңтүстік синиклинальмен бөлінген қатпарлы оңтүстік немесе далалық
(Ақтау ... ... ... ... бағытта қатпар осінің
жалпы батуы байқалады. Орта тектоникалық зонада Т.А. Мордвияко екі қатпарлы
күмбез бен мульданы ... ... ... ... ... тауы)
симетриялық емес антиклинальдық құрылым еғрекшеленеді. Жалпы алғанда ... ... ... ... ... тау ... ... облысы ретінде қарастырылады. Оңтүстік Балқаш маңы ойпатының қазіргі
құрылымы мезозой-кайнозой кезеңдерінен ... маңы ... ... ... ... және ... ... жарылымының жалғасы болып табылатын
Оңтүстік Балқаш және Жоңғар алды екінші реттегі депрессиясын қоса ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуынан ... ... ... ... үш кезеңге бөлінеді: инверсияға
дейінгі, инверсиялық және ... ... ... ... және орта ... ... ... Оған қатпарлықтың сызықтық
типі тән. Орогендік құрылымдық кешен жоғарғы кешеннен ... ... ... тән. ... құрылымдық кешен
субплатформалық ... ... ... ... ... ... Балқаш маңы ойпаты постгеоинклинальды және ... ... ... ... Постгеосинклинальдық кешен мезозой-
кайнозой шөгінділерінен, орогендік палеозойлық іргетас бетінде жатқан –
жоғарғы ... ... ... Іргетасты ірі тектоникалық
бұзылымдар кесіп өтеді, олар негізінен ... ... ... Оңтүстік Балқаш маңы ойпаты – синеклиза тәрізді құрылым, ... ... ... ... - ... ... қанаты - тік
болып келеді. Максимальды ... (1000 м ... ... ... ... шығысқа қарай табылды, сондай-ақ Сарқанд жарылымы
ауданында ойпаттың ... ... 200-300 м. ... ... ... Іле ... ... атырауының жоғарғы ... ... ғана ... юра ... бар, олар ойыстарды толтырып
тұр. Бордың континентті шөгінділері жер бетінен 400-500 м ... ... ... ... ... жаңатектониканының
пайда болуы палеозой іргетасының ... алып ... ... ... көл алаптарымен толтырылды, онда арал қабатының саздары жиналды.
Ары ... ... ... ... ... биік ... ойпатқа
қарай павлодар және іле қабатының құмдақты саздары жиналды. ... ... маңы ... ... ... ... ондағы
палеогендік тау жыныстары ... ... және тек ... ... терең ойыстарда байқалады. Ежелгі тектоникалық құрылымның
жалпы бағыттылығы ойпаттың іргетасын ... ... ... ... ... ... Территорияның жаппай майысуы хоргос уақытысында
орын ... ... ... ... және оңтүстік-шығыс бөлігі ұшырады,
ал батыс бөлігі біраз артта қалды. Мұның ... ... ... және аймақтың оңтүстік-шығысындағы кайнозой ... ... ... ... 3-4 ... ... ал ... іргетасының
жалпы еңістігі қазіргі ойпат бетінің жалпы еңістігіне қарама- ... ... ... ... ауданының
қазіргі құрылымдық жоспарында үлкен рөл ... ... ... ... геологиялық даму барысы және оған
көршілес ойпаттардың дамуы кембрийге ... ... ... ... ... ... жеке ... құрылымдар қозғалысы
нәтижесі деп санайды. Ұзақ уақыт бойы дамитын ... ... ... ... ... ... ... негізгі қатпарлық құрылымына
қарама-қарсы болып келуі тән. Ұзақ уақыт бойы ... ... ... Қапал-Арасан, Қызылағаш, Мыңшұңқыр, Көкшіл және т.б.
жатады. Бұл негізгі ... ... ... ... ... ұсақ жарылымдар массаларының негізгі бағыттарын бейнелейді.
Альпі тектогенезінің жарылымдық тектоникасы төменгі ... ... ... бере ... сонан соң тектоникалық қозғалыстың ... ... және ... ... ... орын ... ... Іле
өзені қазіргі кездегі қалпындағы арнасына ие болды. Меридианды түрде ағатын
Күрті өзені жолында көтерілімді кездестіріп, шығысқа ... ... ... орта ... жастағы ысырынды конустарды бұзды.
Жоғарғы төрттік және қазіргі кезеңде тектоникалық қозғалыстар әлсіреп
жатыр: жер қыртысының қозғалысы баяулады, ... ... ... ... өзен аңғарларында ірі сынықты материалдар жинақталып жатыр. ... ... ... бұзылуымен тектоникалық жылжулармен,
тектоникалық кертпештер мен ежелгі жарылымдардың жаңаруымен қатар жүретін
күшті жер ... орын алып ... ... ... ... ... маңы ... шығыс бөлігінің жылдам ... ... ... ... ... ежелгі аңғарлары мен
атырауларын тастап, қазіргі орындарынан шығысқа қарай жылжып ... ... ... тауын айналып, Аягөз өзеніне құятын ... ... ... көлі ... ... күрт ... ... Іле өзені төменгі ағысында
құрғақ арналы атырау – бақанас ... ... ... әуефотосуреттерді
бажайлау бойынша оның бастауы Бақанас ... ... ... ауылынан
басталатыны анықталды. Бұл ежелгі атырау қазіргі атырауға қарағанда шығысқа
қарай орналасқан [35].
3.2 Іле ... ... ... ... қалыптасу процесі
Ысырынды конустар қалыптасу процесі уақыт ішінде өзгереді, кейде ... ... ... ... ... ысыранды конустар құрылысы күрделі
қалыптасты. Ысырынды конус зонасы және қоршаған тау мен жоталардан, әсіресе
Іле Алатауының солтүстік беткейінен және ... ... ... ... және тұрақты өзен мен бұлақтардың сағаларында ысырынды конустар
орналасқан, олар ... ... ... ... ... ... бөлшектену
етегінде үлкен шлейф пайда болады. Ысырынды ... ... ... биік және ... бөлігін құрайды. Іленің сол жағасындағы, Іле ... ... ... зонасының биіктігі-шамамамен 1000м-ден 800-
700 м, еңістігі ... ...... 0,054) болады, Кетмен жотасы
етегінде конустар шыңы 1200 м-ге ... ... ... ... биіктеуі 380-600 м аралығында өзгереді; ал еңістікте 0,035 - ... ... оң ... ... ... ... ... конус зонасының жағдайы мұнда үлкен шекте-600м-ден (Шолақ тауының
оңтүстік етегінде) 1400 м-ге ... ... ... ... ... тауының Солтүстік-батыс етегіне ауытқиды, бұл құрғақ
климаттың жағдайымен және биік ... ... сол ... қарағанда
үлкен және 0,04-0,05-ке жетеді. Ысырынды конустары ірі сынықты құмды-
қойтасты-қиыршық тастардан ... ... ... құралған, ол
негізіне жақындаған сайын-қиыршықтасты құмдақ пен саздақтардан тұрады.Осы
шөгінділердің ... ... ... ... (Q³) ... ... ішінде басталып, әлі күнге аккумуляцияның төртінші кезеңіне дейін
жалғасуда. ... ... ... ... кезеңіндегі (Q2)
қалыптасқан ежелгі конус және аккумляцияның үшінші кезеңінде қалыптасқан
конус бар. Ежелгі ... ... ... ... ... ... төрттік) күшті шайылған және терраса тәрізді қазіргі конустан ... бет ... ... Ысырынды конустардың қазіргі шөгінділері өз
кезеңінде жаңа төттіктен құралған және ежелгімен ... ... ... ... болады, оны алғаш рет В.Н. Вебер (1929)
Ферғана үшін сипаттаған. Ысырынды конустардың шың ... ... ... ал ... ... сайын біртіндеп 3-4˚ кемиді. Бұл жерде ысырынды
конустар біртіндеп ... ... ... Олар ... ... ... ... құрайды. Жалпы заңдылық ... Іле ... ... орта ... ... ... үшін ... көлденең
еңістігі батыстан шығысқа қарай кемитінін айта кету керек, орташа шамасы
0,035-тен ... ... ... ... ... Осы бағытта олардың
шайылу дәрежесі де кемиді. Алматы-Талғар ауданындағы ортта төрттік ... ... көп ... ... тек ... ... ... түрінде қоршап тұрған перифериялық ... ғана ... ... ... ... ... ... қалған. Бұл фактор жаңа-
төрттік кезең басында тектоникалық көтерілімге Іле ... ... ... ... жатқан жерлерінде ұшырады, бұл көтерілім бір
тегіс болған жоқ: ал ... ... ... ... болған.
Жеке өзендегі
ысырынды конустар көлемдері әртүрлі және үлкен шекті өзгереді: ... ... ... ондаған метр, ал кейбір конустардың биіктігі жүздеген
метрге дейін жетеді. Мысалы Алматы ... ені ... ... ... 8-10
км-ге жетеді, ұзындығы-1-2-ден 20-25 км-ге жетеді. Ең ірі ... ... ... және Кіші ... ... ... 10-12 км-ге созылып
жатыр), Талғар, ... ... және ... ... кездеседі. Оларда
әдетте тауалды елді-мекендер ... Кіші ... ... ... Алматы ... ... ... ... ... бір-бірін жауып тау етегінде бір ... ... жер ... тегіс емес, адырлы болып келетін үлкен шлейф
түзеді. ... ... ... ... өзіндік жер бедері типінен
тұрады.Үлкен ысырынды конустар дамыған ... ... жер ... тегіс болып келеді. Ал қалған ысырынды конустардың жер бедері-ірі
адырлы, дөңесті; беті ойыстармен бөлінген жолдардан тұрады. Ірі ... ... емес ... ... ... ... ... көлденең
қимасы бар сайлар төменгі бөлігінде жас жыралар пайда болады. Бұл құбылыс
конустың ... ... ... құрылысы сияқты көршілес таулардың төрттік
кезеңінде үзілісті көтерілумен және ысырынды конус ... ... ... түсіндіріледі. Кетмен жотасы ... ... кең (17 ... ... бар, онда ... ... ... Кей жерлерде (Мысалы, Подгорное ауылы маңында) бұл ... ... ... ... ... ... ... кей
жерлерде олар бүйірлерімен қосылып, ... ... ... ортақ шлейф түзейді. Коныстардың ... ... ... және терең жырасайлар мен тілімденген ... ) ... ... ... қалдықтары терраса түрінде сақталған. Ысырынды конус
зонасында өзен аңғарларында әдетте екі, ... үш ... үсті ... ... ысырынды конустарда лесс тәрізді
саздақ таспен жамылған доғандар кездеседі. Олардың биіктігі-1-ден 10 ... . Бұл ... ... ... 5-тен 10-ға дейін, еңістігі бойымен
оңтүстіктен солтүстікке қарай тік сызықты тізбек түрінде ... ... ... ... ... ... конуста осындай. Олардың дұрыс
күмбез тәрізді пішіні, шыңы мен беткейінің ірі ... орта ... ... ... шұңқырдың (реңдігі 4-5м) ... екі ... ірі ... ... ... 30 см) олардың
жасанды жолмен пайда болғанын білдіреді. Бұл ... осы ... ... ... жұмыстары дәлел ... ... ... ... ... жоғарғы бөлігінде қазіргі пролювийлі ысырындылар бар ... ... ... ... ... топырақ және өсімдік
жамылғысынан тұрады. Жалпы алғанда ысырынды ... ... ... ... дала бар. ... ... ... бойында жерасты
суларының жарықшағына орналасқан. Тауалды аккумулятивтік жазығы Іле ... ... ... және сипаттық типі аккумлятивтік жазығы болып
келеді. Бірақ әртүрлі бөлігінде ол ... ... ... және ... жағдайына, литологиялық тынысына байланысты морфологиялық
айырмашылығы бар. Ол ... ... ... төмен орналасқан және
қоршаған тау етегінен Іле ойысы осіне қарай еңістелген. Оның ... 500-480 м-ге ... ... Осы ... оның беті ... ... айқын көрінеді Сол жағалаудағы еңістік шамасы 0,004-0,005,
оның жағасында еңістік бес-алты есе коп және ... қоса ... ... ... ... ойыстар шегіндегі жарықшақтармен бұзылады.
Еңіс ... ... ... шөгінділерден тұрады. Олар екі, сол ... ... ... үш ... қалыптасқан, жас шөгінділер
ежелгілердің бетін ... және ... ... жасы бойынша жабылған.
Аккумулияцияның бірінші төрттік (Q1+ Q2+ Q3) жабылған ... ... ... ... ... кешенмен (Q2+ Q3) жабылған. Екінші
аккумулятивтік шөгінділер шөккенен кейін ... ... ... ... орын алады, ол жазықты өзен мен бұталардың адасуынан бір
тегіс жүрген жоқ, ол ... оның ... және ... ... ... ... аккумуляцияның үшінші кезеңі шөгінділерінен жиналған шайылу
қалдықтары болып табылады. Соңғысы бұрын болған ... ... ... ... ... Төрттік шөгінділердің
қалдығы Іле ойысы осі бағытымен ... ... және Іле ... ... тау ... ... ... тау жыныстары жасына сәйкес тауалды
еңісті жазығын үш жастық ... ... ... ... ... ... ... да ... ... ... кезеңінің тауалды еңісті
жазығы немесе ... жер ... ... Аккумуляцияның екінші кезеңіндегі тауалды еңісті жазғы
немесе тегіс, бірақ ... жер ... бар орта ... ... ... ... ... еңісті жазығы
немесе ... жер ... жаңа ... ... ... жер ... генетикалық жағынан эрозиялық-
аккумулятивтік-морфологиялық жағынан-аздап адырлы, шағын төбешіктері ... сай ... кей ... оның беті тегіс болып келеді, бірақ жаңа
көтерілімдер мен байланысты жас ... ... ... ... суайрықтың беттері еңіс жазықтың ең ежелгі үлескісі болып
табылады, ол сол жағасының батыс ... ... ... ... ... лесстік кешен жапқан, оның астында қойтасты-қиыршықтасты немесе
неогендік сазды қабаты ... ... ... ... бір ... емес ... Кей ... ол төбелі бедермен ерекшеленеді. Оның абсалюттік
белгілері 900-1000 м-ге ... ол ... ... ... көбіне
жоғары. Мысалы, Прудков ауданының оңтүстік ... ... ... Осы өзен ... қиылысы бедердің тиімділігінен жақсы
көрсетеді. Тегіс жерлер мүлдем жоқ десе де ... ... ... ... 70-80 м-ге жетеді. Беткейлердің тіктігі 10-нан 20-
25 º. Лесс жыныстары арасында дамыған бұл жер ... шығу тегі ... ... ... ... ... қар еріген кездегі
көктемдегі суға да ... ... ... орта ... ... ... ... төрттік шөгінділер тек биіктігі ... ... ... ... ... олар ... ... және жас
шөгінділер астында көміліп жатыр. Аккумуляцияның ... ... ... орта ... ... және ... ... созылып жатқан өзен
аңғарындағы массив қырқалар түрінде кездеседі. Ол ... ... ... жиі кездеседі, сол жағадағы тауалды жазықтың оңтүстік
бөлігінде көп кездеседі.Ол лесс және лесс тәрізді саздақтардан ... ... орта ... террасалардың ені бірнеше километрге, биіктігі
10-15-тен 25-30 м-ге дейін жетеді. Беті әдетте тегіс, шағын және ... Кіші ... ... ... жақын жыралармен тілімдену
айтарлықтай байқалады. Жыраның өсуіне адам әрекеті себепші болып отыр (арық
салу,беткейлерді ... Осы ... үшін ... ... ... ... ... бедерін атап өтуге болады. Орта төрттік ... өзен ... ... ... бар. Бұғытты тауы маңындағы
тауалды егіс жазығы және ұсақ ... ... ... солтүстікке, шығысқа
қарай тік құлайды, сол жерден Іле ... ... ... Бұл ... және ... біртіндеп төмендесе, батыстан биіктігі 10-12м-
ге дейінгі кертпештермен төмендейді. Таудың ... ... ... ... ... ... ... еңістігінің бұрышы 6-7ºжетеді. Жазықтың беті
солтүстіктен ... ... мен ... тауы мен ... жотасы арасында тектоникалық ойысы орналасқан,
морфологиялық жағынан Көкпек Дала тауаралық жазығын құрайды. Бұл ... ... ... 1160 v ... мәліметтерге сүйенсек оның
негізгі қатпарлы палеозойлық жыныстардан-жасыл құмды ... ... ... ... Бұл ... ... ... қызыл
түсті бор-палеогендік қабат жатыр. Оған ежелгі төрттік құмды- қиыршықты
жиналымдар кірігіп жатыр, ... ... ... ... ... жатыр,
қалыңдығы 1-2 м. Көкпек Дала жазығының беті ... ... ... ... ... еңістелген, сол жерде ысырынды ... ... ... Торайғыр жотасының солтүстік табанында еңістігі 4-
8ºжетеді. Осы жерде ең биік ... ... ... ... жететін
эрозиялық шоқылар орналасқан ары-қарай ... беті ... ... ... ... ... және ... шатқалы бастауына қарай. Жазықтың беті Ойраттөбе ... оба ... ... Кей ... ... ... пішіні
ретінде полигондық жарықшақтық кездеседі. Жарықшақтардың ені 1см-ге дейін,
тереңдігі 5-10 см-ге, ... ... ... ... 5-8 см ... ... суреттерді бажайлау жолымен Күрті өзенінде ... ... ... ... ... ... мүмкін болды. Бұл Іле өзені бұрынырақ
Күрті өзенінің қазіргі аңғарында аққан, сонан соң ... ... ... орта ... ... ... Оңтүстік Балқаш маңы ойпатына келген
деген ойға жетелейді. Орта ... ... ... ... ... ... қарай 30-40 км терең жарылымдар байқалады. Кетмен ... ... ... ... ... ысырынды конус шлейфінен ары
қарай орналасқан. Шығыс жағында ол Қарадала мекені атымен ... ... ... ... ... дейін, ары қарай ол
алювийлік жазыққа өтеді. ... маңы ... ... ... ... ... солтүстіктен қарай тік еңістелген (еңістігі
орташа 0,02) Оның біркелкілігі тек жекелеген ... жыра мен ... ... ... ... ... Өсімдіктер жамылғысы нашар
дамығын. Климаттың құрғақшылығы және жер беті ... ... ... түр ... Бұл ... шөлдік дәнді дақылдар өседі. Іленің оң
жағалауында аккумуляцияның ... типі ... өз ... ... тармағының енуіне байланысты онда оңтүстікке ... ... жоқ. Оң ... ... ... алювий-делювилік
шөгінділерден тұрады. Оң жағалаудағы жазықтың беті тегіс – ... , ... ... ... ... ... жыра-cайлармен тілімденген. Бұл
жыраларда су ағындары ... ... ... көп бөлігінде олар құрғақ,
сондықтанда әдетте түптері тегіс, ... ... ... терең емес
және ұзындығы да (6-8 км кей жерлерде 12 ... ... ... ... бөліктері аз тілімденген. Үлкен Қалқан-Қатутау таулары
арасында тектоникалық кертпештің ... атап өту ... ... ... ... ... ... тектоникалық деслокацияланған үштік шөгінділер
бар. Кіші Қалқан мен ... ... ... солтүстік-батысқа
бағытталған 2 кертпеш байқалады. Жоғарғы кертпеш ... ... ... 615м-ден басталады, морфологиялық жағынан айқын көрінеді, еңіс
(150º) ең үлкен салыстырмалы ... ... ... ... ... ... ... Кертпештің етегінде
тектоникалық жарықшақтан суық ащы сулы ... ... ... ... ... 500 м биіктіктен басталады, салыстырмалы биіктігі 10м-ге
дейін. Іле оң жағалауынан бұл ... сол ... ... Аяқ Қалқан
бұлағына қарай аккумуляцияның екінші кезеңі жазығының ... ... ... ... көрінеді, ол Қойындытау жотасы мен Қатутау тауы
арасында орналасқан. Іле өзені жағына қарай оңтүстік – ... ... Іле ... ... Шығыс жабық бөлігі 1400 м биіктікте жатыр,
бұл жерде адырлы бедердің үлескілері бар; оңтүстік-батысқа қарай ... ... ... Қоңырөлең депрессиясының түбі ысыранды конустың
тауалды тауалды шлейфімен және ... ... ... осы ... ... ... грунт сулары шығады, Түлкілі ... Осы ... ... ... ... келеді [15]. Аккумуляция
үшінші кезеңіндегі жазық немесе жаңа төрттік алды террасалардан ... ... ... ... және ... борпылдақ шөгінділер кешенінен
құралған: Сол жағалауда бұл террасаның ені 100-120 ... ... м– ге ... Беті орта ... терасадай тегіс, кей жкрлерінде
шағын жыралармен тілімденген. Солтүстігінде Құлжа тракты ендігі ... жаңа ... ... ... жаңа төрттік тегіс жазыққа ұласады,
оның шегінде өзен аңғары тек мүсіндік терраса түрінде ... ... ... ... өзен ... үш ... ... бар.
Ысырынды конус табанынын солтүстікке қарай террасалар саны бірден ... Осы ... ... ... ... ... ... де
артады, жазық пен жоғарғы терраса беті арасындағы ... ... ... ... олар ... пен ұласады. Жаңа төрттік ... ... ... ... ... ... жерде 10-12 м. Осы факттен
тауалды ... ... ... ... деп ... ... жазығы эрозия базисі төмендейді-Іле өзенінің Қапшағай
порфирлік горстік қиюы, мұнда Қапшағай ... жаңа ... ... шайылған соң шамамен 10м-ге төмендеген. Ірі өзендердің ... ... ... ... ... трапеция тәрізді формада.
Жайылманың ені – 200-300 м-ге дейін. Аккумуляция екінші ... ... ... ... үшке дейін терраса байқалады-жайылмалық және ... ... және орта ... ... ... ... –екі терраса: жайылмалық және жайылма үстілік. Сол жағалаудың ... ... ... ... ... бар, олар ... болып табылады. Ұсақ өзендер ... ... ... ... ... бұл ... аңғарлары өңделмеген. Екінші жайылмаүсті
террассасы шайылған болып келеді, кей жерлерінде ... ... ... ... ... байланысты түрлі гидрогеологиялық жағдайға ие,
сондай-ақ өсімдікткр жамылғысы сипатымен ерекшеленеді. Жаңа ... ... ... ... емес және жер ... жиі ... ... және
батпақтың өсімдіктер дамыған саздар жиі пайда болады. Орта ... ... ... ... ... ... ... да оның үсті ... ... ... Жалпы алғанда тауалды жазығында сұр
топырақты далалық селеулер белдемі бар ... ... 9 – ... ... ... және ортаңғы бөлігінің көлденең
қимасы
Аллювийлік жазық және Іле өзені аңғары. ... ... ... ... ... өзен ... сортаң мен қамысты батпақтар басқан,
түрлі жастағы тегіс және адырлы аллювийлік жазық көрсетеді. Оған ... ... ... ... ... ... Іле ойысы түбінің ең төменгі
бөлігінде жатыр және Іле ... ... және оның ірі ... атырауы
болып табылады. Ол барлық сол жағалауға кең ... ... ... ... жайылма үсті террасаларды қамтиды. Аллювийлік жазықтың ені сол
жағалауда әдетте ... ... және ... ... ол ... ... Оң жағалауда ол тек Жаркент дапрессиясы алып жатыр, ... ені ... ... ... ... ... кжазықтың бұл түрі
Іле ойысының шығыс жартысында дамыған. Іле ойысын қоршап жатқан Іле ... ... ... ... ... оған ... ... кертпештері тік қабатты және зона түрінде болады, олар ... ... ... ... Жер ... қабаттылығы мұнда геологиялық
құрылымы мен тектоникалық қозғалыстардың қарқындылығымен анықталады, ал
геоморфологиялық зоналығы ... тік ... ... ... алғанда Іле ойысы жазығының орографиялық қимасы оның көрінетін
төменгі немесе жазықтық қабаттан тұрады, ал ... ... ... деңгейінен
1000 м төмен орналасқан. Өзен аңғары мен ... ... өзен ... ... (Кербұлақ құрғақ арнасы) әсер
етеді. Қарой, ... ... ... альпі тектогенезінде ақырындап
көтеріледі. ... ... тез ... ... ... ... ... материалдары жиналады. Тұтасымен, жер ... ... ... ... ... бұзылымдар тектоникалық-денудациялық
кертпештенген шоқылар кездеседі. Жаңа ... ... ... мен Іле ... ... ... ... эрозиялық
тілімденген қалың ұсақ шоқылы жүйесінде ... ... ... жүреді.
Арғанат мегаблок шекарасында екі блок 3- ... ... және ... ... Жарылымды жерлерде палеозой мен мезакайназойдың
ерте жоғарғы төрттік кезеңінің жыныстары ... ... ... ... аккумуляцияның екінші типі жазығының ... ... ... ... ... ... онда ... қарай дұрыс
еңістік жоқ. Оң жағалаудағы жазық ... ... ... Оң ... ... беті ... ... , бірақ
жоғары бөлігінде тауға жақын көптеген ... ... ... су ... ... ... жылдың көп бөлігінде олар құрғақ,
сондықтанда әдетте түптері тегіс, тереңдігі салыстырмалы түрде ... ... ... да (6-8 км кей ... 12 ... ... ... жазығының
төменгі бөліктері аз тілімденген. Үлкен Қалқан-Қатутау таулары арасында
тектоникалық кертпештің болуын атап өту ... ... ... тау ... астында тектоникалық дислокацияланған үштік шөгінділері бар.
Кіші Қалқан мен ... ... ... солтүстік батысқа бағытталған 2
кертпеш байқалады [12]. Жоғарғы кертпеш оңтүстік кертпештен абс. ... ... ... ... айқын көрінеді, еңіс (150º) ең
үлкен салыстырмалы биіктігі ... ... 15м ... ... ... төмендейді. Кертпештің етегінде ... суық ащы сулы ... ... ... ... ... шамамен
500 м биіктіктен басталады, ... ... ... ... ... оң ... ... сол жағына өтеді, Аяқ Қалқан ... ... ... ... жазығының шегінде Қоңырөлең тауаралық
депрессиясы ерекше көрінеді, ол Қойындытау жотасы мен Қатутау тауы арасында
орналасқан. Іле ... ... ... ...... ... және мұнда
Іле ойысымен шектеседі. Шығыс жабық бөлігі 1400 м биіктікте жатыр, ... ... ... ... бар; ... ... ... 800-
метрге дейін төмендейді. Қоңырөлең депрессиясының түбі ысыранды конустың
тауалды тауалды шлейфімен және ... ... ... осы шлейфтің
астында бұлақ түріндегі грунт сулары ... ... ... осы ... жазық тегіс болып келеді. Аккумуляцияның
үшінші кезеңіндегі немесе жаңа ... ... алды ... ... реттік жайылма үстімен) және теңбіл борпылдақ шөгінділер кешенінен
құралған: сол жағалауда бұл террасаның ені 100-120 км - ге ... ... км– ге ... Беті орта ... ... ... кей жерлерінде шағын
жыралармен тілімденген. Солтүстігінде Құлжа тракты ендігі бойымен жекелеген
жаңа төрттік ... ... жаңа ... егіс ... ... оның
шегінде өзен аңғары тек мүсіндік ... ... ... ... ... ... өзен аңғарында үш мүсіндік терассалары бар. Ысырынды
конус табанынын ... ... ... саны ... үшке ... ... ... талвегке қатысты салыстырмалы биіктіктері де артады, жазық
пен жоғарғы терраса беті арасындағы биіктік айырмашылығы ... ... олар ... пен ... Жаңа ... ... өзен аңғары
кесіндісінің жалпы тереңдігі ... ... 10-12 ... ... ... ... ... деп болжауға болады. Бір
уақытта ... ... ... базисі төмендейді-Іле өзенінің Қапшағай
порфирлік горстік қиюы, мұнда Қапшағай шатқалы жаңа ... ... ... соң ... ... ... Ірі өзендердің аңғары
көлденең қимасында жәшік тәрізді немесе трапеция тәрізді ... (6 ... ... ені – 200-300 м-ге ... болады. Аккумуляция екінші
кезеңіндегі жазық аңғары ... ... үшке ... ... ... және еі ... ... және орта төрттік) аккумулясиының
үшінші кезеңіндегі жазықта –екі ... ... және ... ... ... тек ... бөлігінде төрттік- ежелгі төрттік-террасалар
бар, олар суайрықтық беттер болып табылады. Ұсақ өзендер (Қарасу) ... ... ... ... бұл ... ... өңделмеген [1].
Екінші жайылмаүсті террассасы шайылған болып келеді, кей жерлерінде тегіс
шоқылар кездеседі. ... ... ... ... ... ... ие, ... өсімдікткр жамылғысы сипатымен
ерекшеленеді. Жаңа төрттік жазықта грунт сулары терең емес және жер бетіне
жиі ... ... және ... өсімдіктер дамыған саздар жиі пайда
болады. Орта төрттік жазық шегінде грунт ... ... ... ... ... үсті құрғақ ксерофиттік өсімдіктер дамыған. Жалпы алғанда тауалды
жазығында сұр ьопырақты далалық ... ... бар. ... ... Іле ... ... Аккумулятивтік жазықтың ерекше түрін қазіргі заманғы
өзен аңғары, сортаң мен қамысты батпақтар басқан, ... ... ... ... ... ... ... Оған білінбей тауалды еңістік
жазығы өтеді. Аллювилік жазық Іле ... ... ең ... ... жатыр
және Іле өзені аңғары және оның ірі сағаларының атырауы болып табылады.
3.3 Іле ... ... ... ... ... ... зкзогендік бедер түзуші процестерде ... ... ... ... ... табылады. Жер бедері пішіндері
құрылымы ішкі іс ... ... ішкі ... ... ... ... түзуші процестердің жіктелуі бойынша зерттелудің негізгі
белгілері білінеді. Төрттік шөгінділердің қалдығы Іле ... ... ... біртіндеп азаяды және Іле өзені жанында аналық тау жыныстары
байқалады. Төрттік тау жыныстары жасына ... ... ... ... үш
жастық типке шартты түрде бөлуге болады, олар ... ... ... 1) ... ... ... жер ... тауалды еңісті жазығы немесе төбелі-адырлы. ... ... орта ... ... жер ... ... ... немесе тегіс, бірақ жыралық-сайлық бар; ... ... жаңа ... кезеңінің жер бедері тауалды еңісті
жазығы немесе жыралық Жалпы ... ... жер ... ... ... жағынан эрозиялық-аккумулятивтік -аздап адырлы, шағын
төбешіктері бар мен сайлар кездеседі, кей жерлерде оның беті ... ... ... жаңа ... жас эрозиялық кесінділермен сипатталады.
Ежелгі төрттік ... ... еңіс ... ең ... үлескісі болып
табылдады, ол сол жағасының батыс бөлігінде кездеседі.Мұнда олардың бетін
алғашқы лестік кешен ... оның ... ... ... қабаты жатыр. Ежелгі төрттік жазық беті тегіс емес ... кей ... ол ... ... ... Оның абсолюттік
белгілері 900-1000 м-ге жетеді, ол жекелеген нүктелерінің белгілері көбіне
жоғары осы өзен ... ... ... ... ... көрсетеді.
Тегіс жерлер мүлдем жоқ ... ... ... ... ... 70-80 м-ге жетеді, беткейлердің биіктіктігі (10-нан 20-25 º). Лесс
жыныстарының жер бетіне шығу тегі өзен ... ... ... ... қар еріген кездегі көктемдегі суға да байланысты.
Тауалды жазығының орта бөлігінде (Алматы ... ... ... ... тек ... ... ... шоқыларда кездеседі. Қалған
территорияда олар шашылып кеткен және жас ... ... ... ... ... ... ... орта төрттік) терраса
және меридиан бойынша созылып ... өзен ... ... ... ... ... 3). Ол ежелгі төрттік жыныстарға қарағанда ... сол ... ... ... ... көп кездеседі. Ол лесс және лесс ... ... ... ... орта төрттік террасалардың ені бірнеше ... ... 25-30 м-ге ... ... Беті ... ... шағын сайлармен
тілімденген. Кіші Алматы ... ... ... ... ... байқалады. Жыраның өсуіне адам әрекеті себепші болып отыр (арық
салу,беткейлерді жөндеу) . Осы ... үшін ... ... ... ойыс
түріндегі микрожер бедерін атап ... ... Орта ... ... өзен ... ... ... бар. Бұғытты тауы маңындағы
тауалды егіс жазығы және ұсақ ... ... ... ... ... тік ... сол ... Іле аллювийлік жазығына өтеді. Бұл өткел
шығыстан және солтүстіктен біртіндеп төмендесе, ... ... ... ... ... ... Ол барлық сол жағалауға кең ... ... ... ... жайылма үсті террасаларды қамтиды. Аллювилік
жазықтың ені сол жағалауда әдетте 10-15км, Шелек және Шарын атырауларында
ол 25-30км-ге ... ... Оң ... ол тек ... ... ... ... оның ені 40км-ге дейін. Жалпы алғанда аккумулятивтікжазықтың
бұл түрі Іле ... ... ... ... 10 – ... ... ... бөлігінің көлденең кескінінің
қимасы. 1-туфолдар, 2 - аллювий мен ... ... сұр ... құмдақтан және саздақтан тұрады.
Аллювилік жазық ... көл жиі ... Олар ... ... ірі ... ... Мысалы, соркөл және Үлкен Қаракөл сол
жағалауда, Бақырауық ... ... ... ... ... ... қалдық сулар болып келеді және созыңқы ... ... ... Іле ... өзен террасалары болып табылады. ... үш ... ... ... және ... ... ... екі ежелгі көл террасасы бар. ... ... ... ... ... террасалар шайылған сондықтан, кей жерлерде
ғана кездеседі. Іле аңғарының көлденең қимасы ... ... ... сол ... аңғарда жақсы дамыған.
3. 4 Іле өзені аңғарына әсер ... ... - ... ... ... түзілген бедер пішіндері
Зерттеліп отырған аймақтың қазіргі бедер түзуші ... ... ... ... ... Бұл процестер
әр түрлі іс әрекет нәтижесінен туындайды, бұл процесс – адам іс әрекетінен
немесе инженерлі-геоморфологиялық деп ... ... ... ... ... оның ... табиғи ортадағы ... мен ... ... ... ... Инженерлі-
геологияны жіктеуде қиындық тудырады. Геоморфологияның жіктелу ретінде
экзогендік процесс шығу тегі мен процестің даму ... ... ... ... ... ... жұмыстары Т.К Бондарик,
А.В Садов, А.И Шеко, С.К ... Д.А ... А. ... ... ... кездестіруге болады. Аллювилі, пролювилі, ... ... ... ... ... ... немесе қазіргі шөгінділердің қалыңдығы 10-12 м, ара қашықтығы
20 метр. Зерттеу ... ... екі ... ... болады:
1) Платформалы жазықтар 2) Платформалы жазықтардың бөлінуі
(аккумулятивті жазықтар: аллювийлі-пролювийлі, ... ... ... мен Қаратал ... ... мен ... ... Іле ... ... Тауқұмда орта төрттік кезең жасындағы көлдік және ... ... ... ... ... Балқаш
көлінің жағалауларының солтүстік-батысында кейінгі төрттік қазіргі кезеңнің
жас құмдарымен ... ... ... ... орташа
биіктігі 5-10 м, орталығында 15-25 м-ге дейін, ұзындығы ... ... ... биіктігі 100-300 м, қырқа аралық ойыстарда 70-100 м ... ... ... ... ... (10-15˚), солтүстік-
шығысы тік (25-35˚). Қырқаның шыңы мен беткейінде өсімдік жамылғысы өседі.
Сары Тауқұм ... ... ... ... ... типіндегі бедерінің биіктігі аласалау 10 м, көшпелі құмдар
бар. Негізінен оңтүстік-батысынан солтүстік-шығысына қарай ірі ... ... ... ені 5-35 ... ... ... оңтүстік-батысынан солтүстік-шығысына қарай іргетасының
құрылымы ... ... тысы ... ... ... Ақсу мен ... ... аралығындағы құмды массивтерінің шығысы
мен солтүстігінде орта ... ... ... ... ... ... - шығысындағы қырқаларының биіктігі 5-15 м
ұяшықты-қырқалы құмдар. Орта ... ... ... жазықтарындағы құмды
массивтері Балқаш көлі мен Сасықкөл аралығында жатыр. Солтүстік-шығыстағы
қырқалы- ұяшықты құмдардың биіктігі 10-15 м ... ... тік ... ... (10-12), ... ... 3-5 метр ... – Атырау шөлінің ... ... мм) ... ... ... болып келгендіктен, желдің жылдамдығы аз болса да ұшады.
Дефляция процесінде топырақтың 0,05 мм - ден ірі ... ... ... және ... 0,1-0,5 ... ... желмен
ұшса, орташа және ұсақ құмдардың бөлшегінің фракциясы проценттік құрамымен
анықталады. ... ... ... ... ... 1,3 мм - ге,
өсімдік жамылғысында 40-50 мм - ге ... адам ... ... ... - өсімдік жамылғысының құрылымы мал көп ... ... яғни ... ... дефляция процесі болады. Негізінен
шөлдерде сексеуіл ... ... ... және ... ... болдырмайтын
негізгі өсімдік болып табылады. ... ... ... - ... Іле ... ... ... шаруашылық мақсатта
сексеуілді кесу, бұта және орман ағаштарын ... Яғни ... ... ... ... Бұл процестің даму ерекшелігін
ескен желдің үдеуінен көруге болады. Балқаш ауданындағы ... ... ... ... жер көлемі 1 қойға 15 га жерден келіп
қолайлы ... ... ... ... ... ... ... шабындыққа пайдаланады. Шабындық жұмыстары қоршаған ортаға зиян
келтірмейді, ... ... ... ... ... ... ... мелиоративті дамыту ... ... ... ... - ... ... топырақ өсімдік
жамылғысы құрылымының бұзылуы ... ... алып ... ... - ошақты
дефляция үрдісі суат, ... және ... ... ... байланысты.
2) сызықты - жолақты дефляция ірі қара мал ... ... ... 3) ... - тұрақты дефляция жайылымдық
территориялармен ... ... ... ... ... яғни Сарыесік - Атырау шөлінің эолдық процесі ... мен ... ... талдау негізінде сипатталады. Іле өзені
аңғарында табиғи дефляцияға антропогендік әсері ... ... ... ... көп зиян ... Іле өзенінің аңғарында күріш массиві және
шабындыққа дефляция үрдісі үлкен шығын алып келеді [9]. Сарыесік – ... ... ... ... көп түзіледі. Шөлде тұзды сорлар көп
таралған. Климаттық факторлардың эолдық морфогенезге ... бар. 1 мм ... ... 1,0-1,5 см ... ... ... ... әсер
етпейді. Олар үлкен аралықта ұшады [33]. А. Е. ... және Л. ... ... 2 ... ... жылдамдығы 4,3-4,6 м/с жеткенде,
жоғары қабаттағы карбонатты қара ... ... ... ... ... ... ұшады. Жазда, 1-2 сағат қатты жауын жауғаннан кейін
де құмдардың кеуіп, желмен ұшуы байқалады. Яғни, ... ... ... де ... келе ... ... ... дефляция үрдісін өзгертетін
негізгі факторы ретінде болмайды. Қар жамылғысының ролі ... ... ... ... да, ... ... ... су ағынымен құмның бетін
және құм массивтерін желдің ұшуынан қорғап жатады.
Кесте 4 – Жел соққан ... ... ұшу ... ... және ... диаметр |Авторлары |
|анықталған биіктік |бөлшегі | ... см ... ... құм, ... |Н. А. Соколов |
|3,5-4 м/с ... 0,1-0,2 мм | ... см ... ... құм, топырақтың|В. С. Чепил |
|каналдағы биіктік ... ... | ... м/с ... 0,1-0,2 мм | ... см ... |бөлшегінің диаметрі |А. К. ... ... м/с |0,1-0,2 мм | ... ... 7-9 ... ... |К. Ф. ... |
|м/с ... | ... 4-6 м/с |шаң ... |В.В, ... ... [16].
Дефляция үрдісінде мезгілдік жауын-шашынның түсуімен сипатталады.
Көктем ... ... түсу ... ... ... ... жауын-
шашын кезінде ұсақ топырақ (ұсақ және орташа фракциялы құмдар) тереңдігі 5-
10 см, 10-20 см қырқаралық ойыстарда Бақанас ... ... ... формасы «эфемерлі» болып келеді. Эолдық аккумуляция және дефляция
процестерінде тез жойылады. Дефляция процесі кезінде әртүрлі ... әсер ... ... ... ... жол ... ірі қараның жайылымдық
жерінің тұрақсыз болуы, жем-шөп дайындау мұның бәрі дефляцияға алып келеді.
Эолдық процесте денудация және
аккумуляция ... даму ... ... ... ... ... ... пайда болады, денудациялық және ... ... ... ... бірдей көрінеді. Аккумуляция процесінде
үлескілерде жалпы ... яғни жел ... ... соғатын және
қайта соғатын қозғалмалылығы ... ... ... ... ... ... құмдар өсімдік жамылғысымен өскен орындарында,
құмдар қозғалысқа ... ... ... ... ... жазықтардың иілген тұстарындағы гипсометриялық
биіктігі 340-350 метрде ... ... ... ... ... ... ... ауыр саздармен, саздақтармен, ұсақ түйіршікті
лайлы құмдармен, көлдік-батпақты шөгінділермен көмкерілген. Сарыесік-Атырау
шөлінің солтүстігіндегі батпақты жазықтарда ... ... ... ... ... ... пішіндері түзіледі. Атыраулы батпақты
құмды жазықтарда эолдық аккумуляция жоғарғы ... ... ... ұсақ және ... ... ... құмды шөлдер кездесетін
шөлдер үнемі солтүстік-шығыстан соғып ... ... ... ... ... ... ... көбінесе көлді – аллювиалды ... ... ... ... ... карбонатты болып келетін қамыс
қалдықтарынан ... ... ... ... 3 м-ге ... ... – Атырау шөлінің көп бөлігінің ауданын жоғары сапалы
жайылымды жерлер және мал шаруашылығына пайдаланады. Бұл ... ... ... ... бар. ... ... ... ірі қара басының
санына тәуелді. Төбешікті – ... ... ... өріс ... 4-6 ай,
ауданына 2 га/қой есептелінеді. Негізгі зерттеген материалдар бойынша
жайылымды экологиялық ... ... ... ... ... жоғарғы деңгейі – 1 га/қойдан аз, біркелкі – 1,5 аз, ... 2 ... ... – 10 ... ... ... жақында –
15га/қойдан көп болады. Сарыесік – ... ... яғни ... ... 5 ауданында мал жайылымы шаруашылығының жалпы ауданы 826 мың га
құрайды. ... ірі қара мал басы саны жүк ... ... ... ... құмның ұшуы қораның ішіне дейін кіріп құмның ұшуымен
байқалды. ... ... ... Сарыесік Атырау шөлі Іле өзенін бойлай
орналасқан, қолайсыз ... ... ... интенсивті
шаруашылықпен айналысады. Табиғат ресурстарын ... және ... ... ... ... ... деформация
территориядағы табиғи жағдайлардың шаруашылық әрекет ... ... ... ... және ... ... үрдісі үдей түскенде табиғи
ортаның негізгі өмірге ... ... (су, ... ... Іле ... ... тез ... қысқарып кету қаупін тудыруда.
Сарыесік - Атырау шөлінің территориясында мынандай жасанды ... ... ... ... ... жер ... биологиялық
ресурстар, гидротехникалық, мелиоративті, құрылыс, транспорт және т. б.
Табиғи ... ... ... ... ... мал ... – етті – сүтті ірі қара мал шаруашылығына
маманданған. Құмды шөлдің ... ... ұсақ ... ... ... ... салыстырып қарасақ айырмашылығы анық көрінеді.
Нәтижесінде, құмды экожүйені жүйесіз, шамадан артық пайдаланғандықтан ... ... ... ... ... оны ... оның ... талап
ету керек [52]. ... ... ... ... ... емес. Алматы облысы бойынша шамамен 800 мың
га жері қой, жылқы және түйе ... ... ... ... ... ... көктемде, қүзде және қысқа дейін ұзартып
пайдалану базасы ұйымдастырылады. Әр мезгілде ірі қара ... ... ... ... ... бұл ... үлкен экономикалық және
ұйымдастырушылық қиындықтар бар: пайдаланатын жайылымдық жерде картаның
болмауы, ... ... ... ... ... ... біртекті болмауы. Жайылымды жерлерді шаруашылық мақсатта шамадан
тыс көп ... ... ... ... алып ... ... ... дефляция процесінен қорғау қажет. Пайдалы ценопопуляция
ареалын ... ... ... ... пайдалану, ... ... ... ... және ... қорғау шараларын
қарастыру қажет [10]. ... - ... ... ... ... кең таралған. Оған ауыл аралық ... ірі ... ... ... ... ... және өзен аңғарларындағы мал
шаруашылығы, мал жайылымы ... ... және т. б. ... ... қой ... ... ірі ... суаратын құдықтарда,
жайылымды жерлерде өсімдік ... ... яғни ... ... ... құмдардың ұшуы арқылы шұңғымалар пайда болып, ... ... ... Су ... ... террасса
беткейлерінде ұсақ қолаттар, ой шұңқыр, қазынды, ұсақ жыралар жүйесі
түзіледі. ... ... ... ... өсімдік жамылғысына зиян
келтіре, су эрозиясы және дефляция ... ... ... алып ... - ... ... территориясының көп
жерінде сексеуіл ағашы кең таралған. Бұл ... отын ... ... тыс
пайдалану орман көлемінің қысқаруына алып келді. Сексеуіл ағашының жасы ... көп. ... ... ... ... ... кесу көп, ал
оны отырғызу немесе қайта қалпына келтіру жоқтың қасы. Сарыесік - ... ... ... ... таралған. Орман шаруашылығында, ірі қара
жайылымында шаруашылық мақсатта орта жастағы сексеуілді пайдаланса, ал жас
шыбықтарын пайдалануға тыйым салынған. ... ... ... ... ... қолға алынуда. Сексеуілдің ерекшелігі топырақтың бұзылуынан
сақтап, құмның ... ... ... ... ... ... орталық және солтүстік бөліктерінде, сонымен қатар жолдардың
жиектерінде сексеуіл көп ... және оны ... ... ... ... ... ... бекітілулерінде басты роль
атқарады. Егер оны кессе, дефляция ... ... ... ... бұзылған және
жалаңаштанған құмдар көрініп жатады. Жер ... ... ... ... жыртылған жер, суландыру каналдары, арық жүйесі (арық
қазу арқылы жерді ... және т. б. ... ... - ... бұл бедер пішіндері құмды массивтерінде, көлдік жазықтарда және
Іле ... ... ... ... ... Жерде жер жырту
жұмыстарын жүргізгеннен кейін бедердің табиғи кескіні, ... ... ... ... ... ... ... ұсақ ойлы-қырлы, ой
шұңқырлы, қолатты, қазындылары және ұсақ жыралар жүйесі тегістеледі. Жер
жырту жұмыстарын ... ... ... ... ... түзілуі,) үдейді және дефляциялық процестер қарқынды жүріп егістік
жерлерге залалын тигізеді. Сондықтан топырақты қорғау ... ... ... ... ... ... және ... эрозиялық процестерге
қарсы тұратын техникаларды пайдалану. Егер экзогенді бедер құрушы процестер
қарқынды болса, онда ол ... ... ... алып келеді.
Жерді суландыру жүйесінде ... ... ... 3 ... ... ірі магистралды каналдармен ... ... ... арнасынан 20-30 км территориясында бірнеше ... ... ... ... көлемі 20-90 га ұсақ өзендерде арық
жүйесімен суландырады. Барлық каналдар мен арықтар жүйесі ... ... ... ... бейімделген және соңында жыралы-су ... ... ... ... ... ... көруге болады, мысалы
каналдардың арнасы құмды және лайлы болып ... ... ... ... ... ... 50% болып келеді. Нәтижесінде, каналдар
мен арықтар бедердің бөлінуіне әсер етіп, экзогенді ... ... ... ... етеді. Каналдар жүйесі грунтты су деңгейінің
көтерілуі, жердің бір бөлігінің ... ... ... ... су ... ... рет тұздануына әкеліп ... ... жер ... ... ... ... ... және
өсімдіктің бұзылуына әсер етеді. Бұл эрозиялық процестің ... ... алып ... [51]. ... ... процестер антропогенді инженерлі геоморфологиялық әдіспен құмды
массивтерді суландырғанда және ... ... ... ... ... және ... жер асты ... белсенді болып келеді. Қоршаған ортада кездесетін эндемик және
сирек кездесетін ... ... ... ... ... - ... ... және сирек кездесетін өсімдіктер көптеп табылады. ... Іле ... және т.б. ... жерлерде мұндай өсімдіктерді
мүмкіндігінше қорғау шараларын ұйымдастыру қажет. Табиғи жайылымды жақсарту
үшін қорғау шараларын жақсарту қажет. Малға қажет ... ... ... ... ... ... және т. б. ... барынша жақсарту керек.
Сарыесік - Атырау шөлінің морфогенезінде ... іс ... ... ... ... ... өсімдіктердің сиреуі мен тапталуымен байланысты. Құмдардың
ұшып жылжуы, ... ... ... болуы, желдің әсерінен ойыстардың
пайда болуы сияқты құбылыстар ... ... ... ... әсер ... ... пішіндері.
Су ресурстарын пайдалану – табиғаттағы аспектілерді пайдаланудың ең негізгі
бір түрі. Бұл ... ... су көзі ... жер үсті суы ... ... ... анық емес, олар жерді өңдеп суландыруда ... ... ... ... ... ... Іле өзенін бидай, күріш
егістігіне, көкөніс бақша, арпа дақылдарына, басты ... ... ... су ... ... ... арнасын суландыруға пайдаланады.
Судың көп бөлігін дақылдарды ... ... ... ... ... су көзі ... 9,6 млрд м³, ал ... ... млрд м³. ... ... және суды фактілік қажет ететін
Мемлекеттік гидрологиялық институт базасында жылу су балансы әдісі ... іске ... Су ... ... ... ... себеп болып
отыр (Сурет 11).
Жерді суландыру суару тәсілі (судың құлауымен, арықпен және т.б) кең
таралған. ... ... ... машинамен, иілгіш құбыр арқылы,
сифон және т.б. түріндегі суару техникаларын пайдаланады. Нәтижесінде жерді
дұрыс емес ... ... ... тұздануына алып келеді.
Тұзданумен кешенді ... ... ... Суландыру жүйесінде каналдар
арқылы жүргізіледі, бірақ айнымалы және ... ... ... ... нәтижесінде су филтрацияға кетеді. Ауылшаруашылығында
суландыру режимін, яғни суды үнемдеп және жақсартып пайдалану бірінші ... ... ... ... ... ... деп оның ... айтамыз. Қазіргі
уақытта Іле өзенінің бассейніндегі су ресурсын ... ... ... ... Қазір Іле өзенінің суы негізгі шаруашылық
тұрмыстық концентратты және өндірістік қалдықтары бар өзен болып ... ... арық ... ... ... ... ағып
келеді. Жер асты суы ластанып, ... ... ... ... ... ... ... фазалон және т. б.
пайдаланады. Мұндай жолмен ластанудың адамға ... ... да ... мен ... қатты уландырады. Сарыесік - Атырау шөлінің аумағында Іле
өзені ағып ... ... ... қолайлы жағдайда дамыған. Құрылыс
бедер пішіндеріне елді мекендердегі құрылыс жатады. Елді ... ... ... ... екпе ... тоғанмен және арық
жүйесімен суғарылады. Елді ... өзен ... ... ... 0,2 – ... 25-30
км²–қа дейінгі ауданда орналасқан. Елді ... және ... ... ... ... (құм, қиыршық тас) алатын карьер орналасқан. Құрылыста
тереңдігі 10 м, ... ... 1500 ... ... ... топырақ
қабаты дефляция процесі және су эрозиясына ... ... ... ... ... ... ... жалаңаштанған барқандар,
ұшқан және екінші рет дефляцияға ұшырайды. Арық ... жиі ... су ... ... және ... ... алып ... Жел
эрозиясынан қорғай үшін ағаштар отырғызу ... ... ... ... бар ... борпылдақ шөгінділер түзіледі, жыраның түзілуі
террассаның түзілуіне әсер ... Жол ... ... ... ... ... ... сонымен бірге әртүрлі көпірлер, жол ... ... ... ірі ... айналады. Қатты тұзданған және сорлы
(жайылма және өзен атырауында) жерлерде қиын жолдар жатыр. ... ... ... ... судың орындары сорлы жерге айналып ... ... - ... ... ауыл аралық грунтты
жолдар мен соқпақтар қыстақтар және кішігірім елді мекендердегі тас жолдар
және ірі ... мал ... ... ... ... ... жасанды бедер пішіндері аз көрінетін. Бірақ ауыл аралық жолдардың
бағытында борпылдақ шөгінділер және экзогендік бедер түзуші ... ... ... және ... ... (0,5 ... ... жолдар
атмосфералық жауын- шашын ағынымен және еріген су ... ... ... мен шұңқырлар түзеді. Жыл сайын жаңа жолдар жасалады, ... ... ... ... ... ... жолдар бедер типінің пішіні
дефляцияның әсерінен құмдардың ұшуымен және ... ... және ... ұзақ ... ... кіреді. Мұндай
автотранспорт жолдарының ... ... қыс және ... ... Жолдар, өзен аңғарымен, жайылмасымен, сонымен қатар ... ... ... Сол ... жергілікті (су басу, тұздану)
процестері көрнеді. Құрылыс және эксплуатациялық әртүрлі жолдар бір ... ... ... ... ... ... ... бедер құрушы
процестердің жанама түрінің белсенділігіне алып келеді. Тұтасымен алғанда,
қазіргі антропогенді процестер табиғи сияқты, ... ... ... ... ... ... ... пішіндерін анықтайтын ереже
сияқты көптеген табиғи ... ... ... ... ... [52].
3.5 Іле өзеніне әсер етуші антропогендік факторлардың ... ... ... ... да  мәз  ... Мұндағы ластағыш 
заттар – ауыр металлдар, мұнай өнімдері мен фенолдар. Әсіресе, «Балқашмыс»
өндірістік  бірлестігі, «Балқаш ... ... ... ракета 
полигондары, т.б. кен  ... ... ... ... ... ... зиянды заттарды  төгуде. Іле  өзенінің ортаңғы ... өзен ... ... ... және ... массивтерін игеруге 
байланысты минералды  тыңайтқыштар мен  химиялық  препараттар өте  көп 
қолданылып келеді.  Нәтижесінде,  өзен  суының ... ... ... ... Іле ... ... ... тасымалдау, Қапшағай су  қоймасы,  Қытай
жеріндегі судың  ластануы  ондағы  экологиялық  жағдайды  ... ... су ... стансасын салу қарқынды жүргізіліп жатыр. Оның қуаттылығы
300 МВт, 2011 жылғы желтоқсан айында іске қосылды. Балқаш ... ... 1320 МВт, ... кезеңі 2014 жылы пайдалануға беріледі
деп жоспарланған, қуаттылығы 660 МВт. ... ... 15,8 МВт ... бес ... СЭС ... істеп, электр қуатын
өндіруде. Өңірде 2016 жылға дейін ... 326 МВт ... 28 ... СЭС ... ... ... ... қақпасында және Шелек дәлізінде, нақты
айтқанда Алакөл және Еңбекшіқазақ аудандарында қуаты 5-тен 300 ... ... жел ... ... салу үшін ... ... ... ... ұзақ ... ... ... ... ... берді. Қапшағай су қоймасының толуы әсерінен ... ... ... дамуы, Балқаш көлі деңгейі өзгеруі ... ... ... ... және ... ... массивтеріндегі ирригациялық-
грунтты су режимі Қапшағай су қоймасы Іле өзені динамикасы мен ... ... ... әсер ... ... ... ... қимасы, мұнда құмды және сазды қабаттардың жиі
қатарласып келуі сулы қабаттардың нақты ... ... ... ... ... тау алдынан Іле өзеніне қарай ... су ... ... Іле ... ... ... алып ... бедер пішіндері. Іле өзенінде Қапшағай су қоймасы немесе
бөгеті салынғаннан бері өзен аңғарының морфологиясы өзгеріске түседі. ... ... ... ... ... арна ... жоғалады,
жайылма және жайылма алды террасаны су басады, су деңгейі біресе көтеріліп,
біресе ... Су ... ... ... ... ... ... болады, жағалаулар өзгеріске ұшырайды, өзен аңғары
кеңейеді [5]. Су қойма өзен ағынын ретке келтіреді. ... су ... ... су ... өзен ... ... әсер
етіп, эрозиялық процестің белсенділігінен арнасы тереңдеп, жағалауларында
борпылдақ құмдар түзіледі. Іле ... ... ... мұз ... ... су ... ... төмендейді.
Аталған антропогендік жағдайлар Балқаш көлінің жағдайын
шиеленістіріп жіберді. Балқаш экожүйесінің одан әрі ... Іле ... ... ... ... да әсер ... 1970 жылы Қапшағай
суқоймасындағы Іле өзенінің суын бөгейтін ... ... ... ... ... Оған қосымша Іле өзенін қоректендіріп отырған Шелек ... ... ... онда ... 300 мың м³ су ... ... Алматы каналы (БАК) салынды. ... ... ... ... Іле өзеніне құюын тоқтатты.
Іле – Балқаш алабының ауыл шаруашылығында барынша пайдалануымен 1965-1990
жылдар аралығында Балқашқа құятын судың ... 25 %-ға ... ... орта
ағысы мен төменгі сағасында Шарын күріш алқабы, ... ... ... 3 ... ... күріш алқаптары 31, 7 ... ... ... ... Балқаш көлінің жылдық ағыны 22, 51км³ құрады . Жер беті суларының
ағыны– 18, 51 км³ , жер асты ... 0, 9 ... - ... мен мұздықтары
– 3, 1км³. Буланушылық - 16, 13 км³, Іле өзені атырауының шығыны, 22 ... ... - 0, 749 км³. ... үй ... ... - 243, 97 млн.м³, өнеркәсіпке - 219, 14, ауыл шаруашылығына -
3238, 67 ... ... ... - 26, 9 млн.м³. Судың көпшілік бөлігі
суландыру жүйесіне пайдаланады. Көлдің ... 1,5 -тен 2, 3г/л ... ... ... ... ... ... тәуелді. Қытай жеріндегі
Іле өзенінің ағыны осы жылы - 15, 09 куб. км ... 77%-ды ... ... ... ағынды жоғалтуы жылына 4, 42 км³ құрап судың әр түрлі мұнай
қалдықтарымен ... ... ... ... ... Батыс Балқаштағы
Ақбақай, Кеңгір кен ... ... ... Іле, ... Ойқарағай,
Алакөл, Құлан кен орындарынан 12 млрд тонна, 5, 4 ... ... ашық ... ... Су ... ... 2012 жылы 3 500 000 ... металл
тасмалданған. Ауыл шаруашылығына жерді ... ... ... ... ... ... Іле - Балқаш бассейнінде өндіргіш күштермен су,
энергетикалық, минералды-шикізат биологиялық, транспортты инфрақұрылым ... ... суды ... ... ... су ... ластауда.
Сурет 12 – Ақдала массивін суландыру жүйесінің ғарыштан түсірілген
түсірілімі (1990 ж 26 ... 2010 жылы 3 ... ... [www.google.kz]
Осының бәрі Іле – Балқаш су алабының табиғи жүйесінде қалыптасқан тепе-
теңдік заңын бұзды.Балқаш ... ... ... Іле – ... ... ... ... төменгі бөлігі) Іле
атырабының тоғайын, өзен ... ... ... мен ... ... ... ... болды. Көлдің жағалаулары
кеуіп, тұзды шаң жиі көтерілді. Ауа райы өзгеріп, ... пен ... ... ... көлі соңғы жылдары 2 ... жуық ... ... көл ... ... сорланып, тақырлар мен ... Іле – ... ... ... мен ... ... шегуде.
Балық аулау соңғы жылдары 5 есе төмендесе, уылдырық шашу ... ... ... ... ... қатар балықтардың Іле бойындағы егіс,
көкөніс алқаптарына пайдаланылған пестицидтер, ... және ... ... ... жиі ... Іле – ... ... ит
тұмсығы батпайтын тоғайлар, кішігірім көлдер, аралдар, аңдар мен құстар
мекені болатын. Әсіресе 1960 жылдары жылына 1,5 ... жуық ... ... ... ... бұл ... ... 5 – Жер ауданының өзгерісінің көрсеткіші
|Класс типі |Жалпы ауданы, га ... ... га |
| |1990 жыл |2010 жыл ... ... ... |31884,5 |41189,0 |9304,6 |6,1% |
| ... |31081,5 |24348,3 |-6733,2 |-4,5% ... мен |62966,0 |65537,5 |2571,4 |1,7% ... | | | | ... |86303,5 |81713,0 |-4590,5 |-3,0% ... | | | | ... | | | | ... мен |1968,5 |3987,6 |2019,2 |1,3% ... | | | | ... [14].
Бұл өңірдегі экологиялық ірі мәселелер қатарына Балқаш көлі бойындағы
Балқашмыс комбинаты, ... ... кен ... ... ... полигоны және Текелі қорғасын-мырыш ... осы ... ... өз ... ... ... ... ... ... керек:
1. Іле өзені бойындағы өндіріс орындарында суды ... ... 2. ... ... ... ... судың
үлесін тұрақтандыру. 3. Ақдала және Шарын массивтеріндегі күріш ... 4. Жер асты ... ... ... ... 5. ... ... шектеу. 
ҚОРЫТЫНДЫ
Іле өзені аңғарында болатын геодинамикалық процестердің нәтижесінде
түзілетін бедер пішіндерінің қалыптасуы әркелкі. Бұл ... – адам ... ... ... деп аталады. Қазіргі бедер
түзуші процестердің заңдылығы оның типіне, ... ... ... мен белсенділігін бағалау болып табылады. ... ... ... ... ... тез қарқынмен жүре отырып, соңында
экологиялық апатқа ұшыратады. Іле ... ...... Шыңжаңнан
бастау алып, Қазақстанның көп аймағы арқылы ... ... ... ... Жетісудің «Інжу маржаны». Іле өзені аңғарында табиғи процестің
де, антропогендік процестің болуы ... ... ... ... жер кодексі, экологиялық кодекс, су кодекесінің ... ... ... ... ... бойынша су қорғау белдеуі 100 метр, ал су
қорғау аймағы 300- ден 1000 ... ... деп ... ... осы ... ... болмайды. Қазір еліміздегі Ілені бойлай 400 - дей шаруа
қожалығы орналасса, балығы көп Балқаш ... суы да ... ... ... оңтүстік Қазақстан қалаларын электр көзімен
қамтамасыз етуге пайдаланылады. Қазақстан ... ... ... ... ... ... шешуде жасасқан
шарттарында, Қорғас трансшекаралық өзенінде бірлескен «Достық» су торабын
салу туралы, трансшекаралық ... ... ... екі ... туралы келісімге қол қойылды. Оның  үстіне Іле өзені  ... ... ... су  қоймасы,  Қытай жеріндегі судың  ... ... ... ... түсуде. 2011 жылғы желтоқсан
айында іске қосылған қуаттылығы 300 МВт ... су ... ... 2014
жылы пайдалануға берілетін қуаттылығы 1320 МВт, бірінші ... 660 МВт ... ... ... басталуда. Қазіргі уақытта Іле
өзенінің бассейніндегі су ресурсын шексіз пайдалану антропогендік әсерге
әкелуде. Қазір Іле ... суы ... ... ... концентратты
және өндірістік қалдықтары бар өзен болып табылады. Өзенге коллекторлы арық
тәсілі арқылы ауылшаруашылық қалдықтары ағып келеді. Жер асты суы ... ... ... ... ... ... карбофос, фазалон және т. б. пайдаланады. Мұндай жолмен ластанудың
адамға қауіптілігі болмаса да судағы флора мен фаунаны ... ... ... ... ... ... және
төбешіктерде қой айдайтын ... ірі ... ... ... жерлерде өсімдік жамылғысы тапталған жерлерде, яғни эолдық
процестер белсенді жүріп, құмдардың ұшуы ... ... ... болып,
жалаңаштанған бедер пішіндері түзіледі. Қоршалған мәдени жайылымды жерлерде
өсімдік жамылғысына зиян ... су ... мен ... ... ... алып ... ... ... көлін құтқару бүгінгі күннің талабы. Іле өзені
Балқаш ... 80 ... суын ... Арал мен ... ... ... ... Қазақстанды ғана емес Еуразияны да ... ... ... ошағына айналдыруы мүмкін. Сондықтан, әрбір
табиғи экожүйені көздің қарашығындай сақтау мен ... ... ... ... бұл ... ... де 1960 ... бері орасан көп
қолданғандықтан төмендеп кеткен. Ілені Қытайда суды шектен тыс пайдалануы
салдарынан, ... көлі де ... ... ... өлі шөлге айналған
Арал теңізінің ... ... ... ... геоморфология облысында
геодинамикалық процестердің бедер пішіндері басты мәселе болып табылады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. М.И Ломонович, Илийская долина, ее ... и ... ̸ ... - ... 242 ... ... С.Б. ... природно-антропогенные процессы
рельефообразования равнинной части Или-Балхашского региона по данным
космической информации: автореф геогр наук – Бишкек, 1996.-23.бет
3. ... Ж.Д. ... ... ... ... Балхаш.
–Алматы, 2009.- 236 б
4. Канаева Р. Или-Балхашский бассейн: проблемы и перспективы устойчивого
развития. ЭКВАТЭК –2004, часть 1
5. Пальгов Н. Н. ... ... рек ... Алатау в
связи с площадью бассейна. Географический сборник, №4, 1954, стр. 27-
33
6. Джаналеева Г.М. Структура ландшафтов Балхаш-Илийской мегагеосистемы.-
Алма-Ата: Изд.КазГУ, 1993. – 342 ... ... Т.Н. ... ... Балхаш-Алаколской впадины. Алма-
Ата: Наука, 1972.-125 с.
8. Сваричевская.З.А. К ... ... ... ... ... Р.И. От ... степей Прибалхашья до снежных вершин Хан
–Тенгри,ч. 1 Л., 1930 стр.176 (Дан список научной литературы по
Семиречью до 1930 г.),
10. М.Ж ... Өзен ... ... - ... ... ... В. В. и ... К. И. О балхашском губаче. «Ученые записки
Карело-Финского университета», 1947, т. II, вып. 3, ... ... ... Т. и др. ... ... ... // Проблемы освоения пустынь. –2001.-№2.
13. Костенко Н.Н. К истории Балхаша // Изв. КАзФАН СССРсерия.геол.1946-
Вып 8.
14. ... Л.П., ... А.П. ... ... ... ... и ... — СПб.: Гидрометеоиздат, 1995.
15. Құсайынов С.А. Жалпы геоморфология. ... ... ... ... ... ... ... І том, Табиғат жағдайы мен табиғат ресурстары,
Алматы 2010 ж. ... ... ... С.К. К ... о питании шипа в реке Или. «Известия АН
КазССР», серия биологическая, 1953, №8.
18. Давыдов Л.К. Климат ... В сб.: ... ... ... ... С.Е. ... воды ... впадины и возможности
использования в народном хозяйстве. «Вестник АН КазССР», 1958 №8
20. ... А. Б. ... ... ... в бассейне
озера Балхаш. — Алматы: Каганат, 2003.
21. Фишер В. Озеро Балхаш и ... р. Или от ... ... до ... ... ... ... РГО», 1884, кн. VI,
Томск, стр.21.
22. Шлегель Б., Аргентов К. ... ... ... ... ... АН ... 1927, стр. 106
23. Аболин Р.И Южная часть Алма-Атинского округа Казахской ССР в
естественно ... ... ... ... ... ... Ахмедсафин У.М. Гидрогеологические условимя правобережной части
низови ... . 1949 ,стр. ... ... ... ... ... области. В сб.
«Джетысу», Ташкент ,1925 .стр . 177-214.
26. Бартольд В. Очерк истории Семиречья .Фрунзе,1943.
27. Давыдов Л.К. ... ... ... ЛГУ ... ... Н. Г. Гидрогеологические очерк Илийского бассейна.«Известия
ГГРУ»,вып 3,1930.
29. Корнеев А. Река Или и Прибальхашье.«Ежегодник Отдела земельных
улучшении за 1911 ... ... стр ... Ли А ... ... С.Е ... Г.П.О ... в Илийской
впадение.«Вестник АН КазССР» 1959.
31. Зайцев И. К.и ... В ... ... ... Тр ... ... ... А.А. Алма-ата как сейсмический район. «Народное хозяйство
Казахстана»,1936, №10,стр.65-77.
33. Аболин Р.И.От пустынных степей Прибалхашья до снежных вершин Хан-
Тенгри ... ... ... ... по
Семиречью до 1930г.)
34. Афоничев Н.А.Основные черты структурного плана Южного Казахстана,
Прибалхашья и Пограничной Джунгарии . В сб: ... идеи ... в ... ... Изд- во ... 1960 ... ... З.Т.твердый сток рек Илисийского бассейна. «Известия АН
КазСССР» м,серия энергетическая,1954,№4-5,стр.3-10.
36. Богданович К. И. Корк И. М. ... Б. Я. ... Д. ... в ... ... Тянь-Шаня 22 декабря 1910 г ( 4 ... г.) Тр. ... ... вып. 89, СПБ, ... Бок И.И. ... Тянь-Шань – фторная минерологическая провинция.
«Вестник Ан ҚазССР», 1954, № 9
38. Власов В. И. ... и ... ... ... ... восточной части Илийской впадины.«известия АН
КазССР», серия геологическая,1962,вып.3(48).
39. Герасимов И. П. Современные проблемы геоморфологии ... ... ... А. Г. ... ... и изучения подземных вод Илийской
впадины. В кн.:«Водные ресурсы Казахстана»,Алма-Ата,Изд-во АН
КазССР,1957.
41. Григорьев С. Семиреченское землетрясение (22 декабря ст.стиля-4
января нов.ст.1911г.).«Землеведение»,1911, т. XVIII, кн.1-2 ... ... В. Я ... ... ... Туркестано-Сибирской
ж.д. от ст. Алма-Ата до ст. Биже в 1928 г. Тр. ВГРО, вып. 263, М.-
Л.,1933.
43. Венюков М.И ... ... края и ... ... ... Галицкий В. В. Илийская впадина.В кн. «Геология ... ... ... ... Л.К. Кайназой Юго-Востояного Казахстана. Алматы,
1990-93с.
46. Кассин Н.Г. Материалы по палеогеографии Казахстана. Алма-Ата, Издо-во
АН КазССР,1947.
47. Джетысу ... . ... ... края . ... под ... (дан ... ... литературы пор
описанию края). Ташкент ,УзГИЗ,1925.
48. Кириков А.Н.О. континентальных отложениях ... ... ... с.в ... ... лессовидных грунтов
западного склона Джунгарского Алатау 1947 стр 137.
50. Шульц С.С геологические исследования континентальных отложений ... ... ... ... т. L, вып.46
51. Соколов С. И опыт разделения бассейна среднего ... р. Или ... ... ... 1935, т. XXXVIII. вып. 1I
52. Федорович Б.А.Некоторые оснавные положения о гензиси развитии рельефа
песков.М-1940.- 245с
53. Намазбаева. А.Е. ... ... в ... ... 2005. ...

Пән: География
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 93 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы геоморфология ғылымының негізін қалаушы профессор Мұқатай Жандайұлы Жандаевтың өмір жолы38 бет
Іле Алатауы өзендерінің қалыпты жылдық ағындысын бағалау25 бет
Іле алатауының физикалық-географиялық сипаттамасы12 бет
Іле атырауында арналық процестердің гидроморфологиялық дамуы63 бет
Іле өзені – Қапшағай бекетіндегі су сапасының химиялық көрсеткіштерін анықтау21 бет
Іле өзенінің су режимі23 бет
Іле-Балқаш аймағының су ресурстарын бағалау20 бет
Алапішілік атыраудың дамуы мен қалыптасуы27 бет
Алматы облысы Кербұлақ жайылымындағы боз жусанның (Аrtemisia terrae-albae )морфо-анатомиялық ерекшеліктерін зерттеу64 бет
Алматы облысының туристік рекреациялық географиясы61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь