Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы

АНЫҚТАУЛАР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР 3
КІРІСПЕ 5
1. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ КӨНЕ ЗАМАНДАРДАҒЫ ТАРИХЫ
1.1 Жылқы атасы.керқұлан. 21
1.2 Ботай жылқышылары.бақташылдық кезең. 25
1.3 Сақ.скифтер жылқышылдығы . салтаттылық кезең. 30
1.4 Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы. 38
1.5 Көне түркілер, қыпшақтар, моңғолдар. 51
2. ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ЖЫЛҚЫ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
2.1 Қазақи байырғы жылқы тұқымдары. 56
2.2 Жылқы бағу. 70
2.3 Жылқы азығы. 81
2.4 Жылқылы байлар және жылқы саны. 83
2.5 Жылқы саудасы. 90
3. ЕР.ТҰРМАН.
3.1 Ер.тұрманның шығу тегі, дамуы, қалыптасуы. 96
3.2 Ер қосу өнері және ер жабдықтары. 99
3.3 Ерлердің түрлері және аймақтық ерекшеліктері. 110
3.4 Қамшы және қамшыгерлік өнер. 117
3.5 Ат тағалау. 122
3.6 Атқа мінудің қазақи (шығыстық) және батыс еуропалық үлгісі. 125
4. АТТЫҢ СЫНЫ МЕН БАБЫ
4.1 Жүйрік, бәйге аттардың түрлері. 129
4.2 Сыншылық өнер. 130
4.3 Аттың сыны. 133
4.4 Аттың сыры (жылқы психологиясының мәселелері). 140
4.5 Бәйге атын баптау мен жарату. 146
4.6 Жорға шықтыру және салыстыру. 152
4.7 Қазақ жылқысының төзімділігі мен шыдамдылығы. 156
5. ЖЫЛҚЫҒА БАЙЛАНЫСТЫ МЕРЕКЕЛЕР МЕН ОЙЫНДАР
5.1 Қымызмұрындық. 160
5.2 Бәйге. 172
5.3 Атты соғысқа үйрету. 179
5.4 Ат ойындары. 184
5.5 Құлан аулау.әскери ұжымдық аңшылықтың белгісі. 188
6. ЖЫЛҚЫ ЖӘНЕ БИЛЕР СОТЫ
6.1 Қазақтың әдеттік құқығындағы жылқының орны мен ролі. 195
6.2 Барымта. 203
6.3 Жылқы ұрлығы. 208
7. ЖЫЛҚЫ ЖӘНЕ РУХАНИ ӘЛЕМ
7.1 Жылқы түстеу: жіктелуі мен жүйеленуі және этномәдени қызметі. 211
7.2 Жылқы саз өнерінде. 226
7.3 Жылқы және көшпенділердің ту, байрақтарының шығу тегі және ту
ұстау дәстүрі. 231
7.4 Жылқыға байланысты кейбір әдет.ғұрыптар мен наным.сенімдер. 245
7.5 Эпикалық жырлардағы батыр мен аттың образы. 251

ҚОРЫТЫНДЫ 271
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 274
ИНФОРМАТОРЛАР ТІЗІМІ 297
ҚОСЫМША
Тақырыптың өзектілігі. Өркениет тарихында адамның қолға үйреткен жануарлардың ішнен жылқыдай жасампаздық роль атқарғаны жоқ. Осы бір тамаша сұлу және күшті жануар алғашқы адамдардың негізгі серігі болып, тарихтың келесі белестерінде де ұмыт қалмай, басқа бір сапалық құндылықтарды иемденді. Жылқыны қолға үйретіп, кейін келе оны мініс көлігіне айналдырудың арқасында көне қоғамның мәдени-тарихи көкжиегі айтарлықтай кеңейген еді. Үйретілген жылқының көмегімен адам бір теңізден бір теңізге дейінгі аралықтағы орасан құрлықтар мен кеңістіктерді игерді. Уақыт пен кеңістікті бағындырған ат өз кезегінде адам тарапынан құдайдай сыйланып, оған небір тамаша мифтер мен аңыз-ертегілер арналған болатын.
Жылқыны қолға үйрету ең алдымен төрт түлік мал бағуды жеңілдетті, егіншіліктің дамуына тікелей әсер етті (жер жырту, азық-түлікті тасу т.б) Атты арбаға жегу арқылы адамзат дөңгелекті ойлап тапты. Дөңгелек кейінірек бүкіл техниканың ең басты тетігі болды. Атты мініске пайдалану арқылы адамзат екі үлкен нәтижеге жетті: салт атты өзінің жаяу жүрген жүрісінен асып түсіп жылдамдығын арттырды, әскерде атты қосындардың пайда болуы соғыс өнерінде революциялық жаңалық еді.
Рухани және материалдық игіліктерге бай жоғары дамыған аттылы-көшпенділер өркениеттінің (конно-кочевая цивилизация) іргетасын жылқы және жылқымен біте қайнап бірге өскен салтаты: еңбекші-салтатты, жасампаз-салтатты, жауынгер-салтатты қалады.
Қазақтар тарих сахнасына атпен шықты, ат әрдайым олардың адал досы және киесі болды, соның көмегімен олар қашан тұрмыста немесе майдандағы қандай да болмасын қиындықтарды жеңе алды. Шексіз әрі құлпырған кең өлкелерді олар ат жалында жүріп игерді. Ұлы Омар Хайям түркілердің билеушісі Афрасиабтың сөзін келтіреді: «Аспанда ай қандай маңызды болса, адам үшін ат та сондай маңызды». Адам өміріндегі аттың орны Махмұд Қашғари сөзінде одан да бейнелі: «Ат-түріктің қанаты». Қанатсыз құс ұша алмайды, жылқысыз түрік өзін асырай алмайды деген мағына береді. Әлі күнге дейін қазақтың жерінің ұшы-қиырсыз әйдіктігі және осы жерде жасаған халықтың тілінде диалектінің болмауы бөтен жұрттың қарапайым адамынан бастап, зертеушісіне дейін бей-жай қалтыра алмайды. Байлығының құны жылқымен өлшенетін қазақ жүздеген мың жылқысы үшін жаңа жер, жаңа жайылым іздеп жерін кеңейткен, сол жерді жылқылы жасақпен қорғаған. Барыс-келіс, алыс-беріс, ас-той-деп аттылы алаш өзара айқара араласқандықтан тілінде диалекті болмаған. Демек қазақ халқының осы екі феномені жылқы арқылы жүзеге асқанын жоққа шығара алмаймыз. Басқа мәселені былай қойғанда қазақтың шығу тегі жылқымен тікелей байланысты, көшпенділер арбаның екі түрін пайдаланғаны белгілі: екі доңғалақты соғыс арбасы, төрт доңғалақты жүк арбасының суреттері қола дәуіріндегі Қазақстан жеріндегі петроглифтерде жиі кездеседі. Соғыс өнерінің тарихын зерттеушілер адамзат алғашында жылқыны мініске емес, жегу жұмысына пайдаланып арбаны, кейінірек әскери арбаны (колесница) ойлап тапқан деп қорытынды жасайды. Әдетте арбаның бел ағашының үстінен салынған ұзын екі ағашты-арыс десе, 2-ші мағынасы ескі ру тайпа [1.49б.]. Алты алашты» «алты арыс». Арыс-өзен аты, тарихи қайраткерлерді «алаштың арыстары»-деп жатады. Бұған шежіреде қазақты құрайтын үш жүздің Ақарыс, Жанарыс, Бекарыстан тарайтынын еске алсақ «арыс» сөзі этникалық тарихпен астасып жатқанын көреміз. Бұл фактіден қазақ халқын құрайтын үш жүздің феномені қола дәуірінде арбамен көшіп-қонып жүрген дәуірді меңзейді. Орыс тілінде «лошадь» сөзі ХV ғасырдан бастап пайдаланыла бастады. Бұл сөздің шығу төркінін тексерген орыс ғалымдары «alasa» және «at» деген түркі сөздерінің қосылуынан шыққанын дәлелдеп отыр [2.3.4.]. Халқымыздың ХV ғасырда «қазақ»-деген есім алғанша атауы алаш болғаны белгілі . Алаша-жылқы тұқымы «Алаша аттың басы-деп, қақ жүректің тұсы деп» (Ер Тарғын) «Алаш та алаш болғалы, Алаша атқа мінгелі, Алашұбар ту байлап, Алашқа ұран бергелі» [5. 57-58 б.].
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: ҚСҒАБ. 1959. - І-том. 337 б.
2. Ершова Е.Н, Мухамедов А. Лингвокульторологический анализ смыслового поля с доминантой «Ат-конь» в туркменском и русском языках // Роль ахалтекинского коня в формировании мирового коннозаводства. Материалы международной научной конференции. – Ашхабад: 2001. - С. 198-200.
3. Сетаров Д.С. Тюркизмы в русских названиях животного // СТ. 1980. - №1 - С. 8-27.
4. Трубачев О.Н. Происхождение названий домашних животных в Славянских языках. – М: Наука, 1960.
5. Сыдықов Қ. Алқаласа әлеумет. – А: 1991. - 57-58 бб.
6. Массон В.М. Древние всадники Азии в контексте всемирной истории // Роль ахалтекинского коня в формировании мирового коннозаводства. Материалы международной научной конференции. - Ашхабад: 2001. - С. 34-35.
7. Деопик Д.В. Всадническая культура в верхней Янцзы и восточный вариант «звериного стиля» // Культура и искусства народов Средней Азии в древности и средневековые. – М: 1979. - С. 62-67.
8. Су Бихай Қазақ мәдениетінің тарихы. – Алматы: Атажұрт, 2001. - 551 б.
9. Жизнь животных (под ред. В.Е.Соколова). – М: Просвещение, 1989. - т. 7. 421 с.
10. Цалкин В.И. Древнейшие домашние животные Восточной Европы. – М: Наука, 1970.
11. Макарова Л.А., Нурумов Т.Н. К проблеме коневодства в неолит-энеолите Казахстана // Взаимодействие кочевых культур и древних цивилизации. Тезисы симпозиумов. – Алматы: Наука, 1987. - С. 46-47.
12. Ахинжанов С.М,Макарова Л.А, Нурумов Т.Н. К истории скотоводства и охоты в Казахстане. – Алматы: Гылым, 1992. - 217 с.
13. Зайберт В.Ф. Энеолит Урало-Иртышского междуречья. – Петропавловск: 1993. - 244 с.
14. Зайберт В., Тюлебаев А., Задорожный А., Кулаков Ю. Тайны древней степи. Издательский центр Кокшетауского университета. 2007. - 164 с.
15. A.Toctabaew. Rituals coonnected with the horse coat // schedule of the International Conference “Earty Horsekeppers of the Eurasion steppes” june 18-24. 1995. Petropavlovsk – Kokshetau – Botai p. 7
16. Виктор Зайберт. Ботайская культура. – Алматы: КазАкпарат, 2009. - 576 с.
17. Зайберт В.Ф. Энеолит Урало-Иртышского междуречья. – Петропавловск: 1993. - 244 с.
18. Dr.David Anthony Hartwick College, usa innovations in Transport and the evolution of pastoralism // Schedule of Internional Conference “Early Horsekeppers of the Eurasian steppes” jun 18-24,1995. Botaj. - p. 17-18
19. Alan Outram. google.ru //uk.linkedin.com. .../alan-outram/.../7b2 – Великобритания.
20. Кузьмина Е.Е. Арии путь на юг. - М-Спб: Летний сад, 2008. - 557 с.
21. Великая степь в античных и византийских источниках. Сборник материалов составление и редакция А.Н. Гаркавеца. – Алматы: 2005. - 1897 с.
22. Грязнов М.П. Аржан: Царский курган ранее скифского времени. – Л: Наука, 1980. - 60 с.
23. Витт В.О. Лошади пазырыкских курганов // - СА. 1952. - №16. - С. 165-203.
24. Ферре К.О. О тюрко-монгольской цивилизации лошади как модели воздействия на природу // Вклад кочевников в развитие цивилизации. - Алматы: 2008. - С. 232-247.
25. Макарова Л.А. Биометрия лошадей двух берельских курганов. - Астана: Агроиздат, 2007. - 111 с.
26. Кашкинбаев К, Самашев З. Лошади древних кочевников Казахского Алтая. – Алматы: Иль-Тех-Кітап, 2005. - 137 с.
27. Здзеницкий С.С. Животноводства в Сырдаринской области // ТСХ. 1915. -№6. - С. 567-577.
28. Зуев Ю.А. «Тамги лошадей из вассальных княжеств». Пер. соч. VІІІ-ХХ вв. Тан хуэйяо. Т.3. ЦЗ. 72 // ТИИАЭ АН КазССР. Т.8. – Алматы: 1960. - С. 21-103.
29. Н.Мұхаметқанұлы. Ортағасырлардағы қазаққа қатысты Қытай деректемелері: Жылқы таңбасы туралы жазбалар // Қазақстанның ортағасырлық тарихы: Нәтижелері мен болашақ зерттеу жолдары. – Алматы: 2009. - 37-39 бб.
30. Нестеров С.П. Конь в культах тюркоязычных племен Центральной Азии в эпоху средневековья. – Новосибирск: Наука, 1990. - С. 142.
31. Ажигали С.Е. Архитектура кочевников феномен истории и культуры Евразии // - Алматы: Ғылым, 2002. - 654 с.
32. Akverdi H. At ve it.- Ülkü (veni seri).- 1934.- S. 10-11.
33. Akverdi H. Yiğit ve at.- Ülkü (veni seri).-1934. - S. 4-5.
34. Aslangül H. At sevgisi // Köy postasi.- 1958. -N 165.- S.18-19.
35. Aslangül H. Türklėrpe at sevgisi // Köy postasi.-1959.-N 217. - S.20-26.
36. Aslangül H. At.-Istanbul: 1969. - 93 s.
37. Atai M.Türk dininde at.-Konya: 1947. - 150 s.
38. Bekman M. Veteriner tarihi.-Ankara: 1940. - 78 s.
39. Caferoğlu A. Türk onomastiğinde at kültürü.-Istanbul: 1953. - 114 s.
40. Dilçin A. Anadolu’pa atli oyunlar // Türk tarin arkeologi ve etnografya dergisi.-1934. - II. - S. 263-276.
41. Elçin Ş. At damgalari // Türk etnofrafya dergisi.-1963.-I.- S. 26.
42. Elçin Ş. Türk atasözlerinde at // Türk folklore araştirmalari.-1965.-VII.- S. 3189-3192.
43. Gazimihal M. Atasözlerinde at // Türk folklore araştirmalari.-1965.-VII.- S. 3189-3192.
44. Hüseyin A. At hakkinda türküler // Halk bilgisi haberleri.-1930.-II.- S. 13-14.
45. Meriç M. Türküler ve at // Türk yardu.-1960.- II.- S.33-34.
46. Muan M. Atli türk // Istanbul: 1927.- 70 s.
47. Nur R. Sinop’ta at damgalari // Konya: 1941.- N 36.- S. 13-14.
48. Sevük I. Türk ati // Turk folklore araştirmalari.- 1962.-VII.- S. 2881-2882.
49. Turan M. At // Kars eli.- 1967.- IV- S. 10-11.
50 Ucar N. Türk tarihinde at // Askerî veteriner dergisi.- 1954.- N 188.- S. 23-30.
51. Çinar A.A. Türklerde at ve ondokuzungu yüzyila ait oir Baytarnamede at kültürü.- Ankara: 1993.- S. 155-174.
52. Sumer F. Turkltrde atccilic ve binicilik // TDA. Iistanbul, 1983. – N1. S. 20-27
53. Turker H. Turklerde atcilik (dun-bugun). Ankara: 1971. S. 32-33.
54. Махмұдов Н. Өзбек дилиндеки атчылык теримлери // Түрк културунде ат ве Чағдаш Атчылык: Стамбул: Т.Ж.К. Яай., Ресим матбаажылык. 1995.
55. Ахметжан Р.Т. Орта Идил Түрік диллеринде атла илгили базы келимелер // Түрк күлтүрүнде ат ве чағдаш атчылык. Стамбул: ТJК. Яай, Ресим матбаажылык. 1995.
56. Бекени Ш. Роль степей Евразии в распространении коневодства // Проблемы археологии степей Евразии. Кемерово: изд-во КемГУ. 1984. с. 9-15.
57. Тимирязев атындағы ауылшаруашылық академиясының жылқы тарихи музейінің архиві. инв. №93.
58. Тарихи Рашиди // Материалы по истории казахских ханств ХV-ХVІІІ веков (извлечения из персидчких и тюркских сочинений). - Алматы: Наука, 1969. - С. 185-231.
59. Липец Р.С. Образы батыра и его коня в тюрко-монгольском эпосе. М: Наука, 1984. - 262 с.
60. Указатель литературы по животному миру Туркестана. Л. Изд-во АНСССР. 1927.
61. Бахметьев Н. Сведения о коннозаводстве Туркестанского края // ЖК. 1870. - №1. - С. 1-16, №11 - С. 35-42.
62. Бабаджанов М. Лошади и их испытание по внут. Кирг. Орде // ЖК. 1871. -№5-7. ЖО. 1871. - №6. - С. 11-12.
63. Великосельцев П. Взгляд на среднеазиатское конезаводство // ЖК. 1871. - № 9. - С. 7-29.
64. Гардер А. Киргизские лошади и их пригодность для кавалерии и артилерии // ВС. 1875. - №10. - С. 324-374, №11. - С. 212-244.
65. Вогак С. Киргизская лошадь // ВС. 1873. - №9. - С. 87-100.
66. Вилькинс А.И. Записки о лошадьях Туркестана // ЖК. 1875. - №4. - С. 103-165.
67. Джантюрин С. Очерки киргизского коневодства // ЖК. 1883. - №7. - С. 1-43, №8. - С. 1-24.
68. Каллер А. Киргизский способ приготовления лошадей к скачкам во Внутренней Киргизской Букеевской орде // ЖК. 1885. - №3. - С. 56-64.
69. Шумков И.В. Очерки киргизского коневодства Тургайской области // СХиЛ. 1892. - №4. - С. 317-345, №5. - С. 1-23, №7. - С. 283-310.
70. Добросмыслов А.И. Коневодство и его значение для киргизсого населения Тургайской области Оренбург. Типо-литография Б.А.Бреслина. 1894. - 62 с.
71. Полферов Я.Я. Какая кровь нужна верховой киргизской лошади // ЖК. 1898. - №3. - С. 127-135.
72. Полеферов Я.Я. Лучшие породы киргизской лошади – аргымак // ЖК. 1898. - №12. - С. 135-145.
73. Полферов Я.Я. Лучшие народы киргизской лошади – карабайыр // ЖК. 1898. - №2. - С. 126-135.
74. Полферов Я.Я. Лучшие породы киргизской лошади – адай // ЖК. 1899. - №1. - С. 15-22.
75. Хантинский И. Ведомость о деятельности в Тургайской области заводских конюшен: Оренбургской, Тургайской и Кустанайской в период времени 1886-1896 гг. // ЖК. 1897. - №6. - С. 59-61.
76. Хантинский И. Ведомость о численности лошадей в Николаевском и Илецком уу. Тургайская обл. к 1 января 1893 г. // ЖК. 1893. - №7. – С. 21-78.
77. Хантинский И. Заметка о киргизской лошади северных уездов Тургайской области // ТОВ. 1893. - №41-44.
78. Хантинский И. Народные киргизские скачки на урочище при озере Шоптикуль Тургайской области // ЖК. 1893. - №12. - С. 187-118.
79. Хантинский И. Отчет о состоянии коневодства в Тургайской области // ЖК. 1894. - №3. - С. 1-30, №4. - С. 1-61, №5. - С. 147-148, 1895. - №12. - С. 1-44, 1897. - №1. - С. 1-21. №6. - С. 1-54, 1899. - №9. - С. 111-136, 1903. - №7. - С. 1-51, 1904. - №3. - С. 75-90, №4. - С. 45-64.
80. Хантинский И. Статистическая ведомость численного и экономического состояния коневодства в Тургайской области в 1893 году // ЖК. 1895. - №12. - С. 45-69.
81. Кудашев В.Ж. Очерк состояния животноводства вообще и коневодства в частности за 1897 г. в Акмолинской, Семипалатинской и Семиречинской областях и ведомость домашним животным, осмотренным в 1897 г. в Акмолинской, Семипалатинской и Семиреченской областях // ЖК. 1898. - №4. - С. 1-51.
82. Медведский П. Отчет по командировке в 1884 году с целью исследования коневодства киргизов Тургайской и Уральской областей, Внутренней Киргизской Орды и Астраханских калмыков // ЖК. 1885. - №3. - С. 63-119.
83. Эверсман. Донесение упровляющего Оренбургским конским рассадником по осмотру им жеребцов во внутренней киргизской орде // ЖК. 1873. - №9. - С. 49-56.
84. Рожков В. Заметка к впросу о киргизском коневодстве в степях Тургайской области // УЧ. Зап. Казан Ветер. Инист. Вып.4. Казан: - С. 325-332.
85. Левашов И. Современное состояние степного коневодство в Тургайской области // ЖК. 1899. - №6. - С. 73-104, №7. - С. 3-26.
86. Ревякин Н. Степное коневодство Тургайской области и меры к его улучшению // ЖК. 1898. - №3. - С. 62-120.
87. Обручев Н.А. Коневодство в Тургайской области // ВС. 1903. - №3. - С. 106-123.
88. Белинский С. Киргизское коневодство в Семиреченской области // ЖК. 1886. – №5. - С. 1-18.
89. Белинский С. Об исследований коневодства в Семиреченской области и степени пригодности для нашей кавалерии киргизской лошади // ВС. 1886. - №12. - С. 270-277.
90. Аноним. О киргизской лошади // ЖК. 1876. - №1. - С. 54-71.
91. Касаткин А.И. Киргизское коневодство // ВОВ. 1904. - №21. - С. 1097-1104, №22. - С. 1149-1154, №23. - С. 1201-1207.
92. Захаров Н. Киргизская Семиреченская лошадь // ЗГ. 1898. - №38.
93. Дмитриев С.Е. Аулиеатинская заводская конюшня в Семиречье // ВВ. 1902. - №45. - С. 709-711.
94. Дмитриев С.Е: Киргизские скачки в Семиречье // ВВ. 1903. - №2. - С. 23-25, №3. - С. 39-41.
95. Дмитриев С.Е. Земская случная конюшня в г.Верном // ВВ. 1907. - №46. С. 725-726, то же ТВ. 1907. - №188.
96. Базилевский В. Коневодство в Семиречинской области и меры развитию и улучшению его // ЖК. 1909. - №8. - С. 28-40.
97. Канавин П. Случный пункт при Алтын-Эмельском опытном поле // «Семиречье» Верный. 1916. - №8. С. 209-211.
98. Пяновский В. Коневые силы Туркестана как резерв государстаенного коннозаводства // ТВ. 1914. - №84.
99. Пяновский В. Коневодство или конеедство в Семречье // ТВ. 1913. - №31-32.
100. Пяновский В. Кризис скакого спорта а Ташкенте // ТВ. 1904. - №37.
101. Пяновский В. 50-ти верстная скачка киргизских лошадей с англискими в Семиречье // ТВ. 1913. - №270, 271, 272, 273, 274,275.
102. Безвуглый Л.Ф. Отчет по произведенному в 1914г. обследованию животноводства в Пишпекском уезде Семиреченской области Петроград. 1916. - 221 с.
103. Шахназаров А.И. Очерк сельского хозяйства Туркестанского края. - Спб. 1898. - 152 с.
104. Головин А. Коневодство в Туркестане // ВВ. 1909. - №33. С. 524-527, №34. - С. 541-543 то же Турк. курьер 1909. - №36, 37, 38, 40, 41.
105. Шавров Н. Средне-азиатские породы лошадей // СХ. 1914. - №47. С. 2510-2516, №48. - С. 2568-2571, №49. - С. 2615-2618.
106. Здзеницкий С.С. Животноводства в Сырдаринской области // ТСХ. 1915. - №6. - С. 567-577.
107. Коробов А. Коневодство в Туркестанском крае // Новое время, 1897.
108. Краснов Н. Коневодство в Туркестане // ВВ. №36. - С. 574-576.
109. Кучуков Коневодство Туркестана // Туркестанский голос. 1917. - №13.
110. Тимаев К. Туркестанское коневодство // Туркестанский курьер. 1916. -№85.
111. Колосовский В.П. Лошади Туркестана. - Ташкент: 1910. - 151 с.
112. Ловицкий Об улучшении местной породы лошадей в Семипалатинской области // ЖК. 1883. - №5. - С. 122-127.
113. Плещеев П. Киргизское степное коневодство в Семипалатинской области // ЖК. 1904. - №1. - С. 56-74.
114. Бабалықұлы Ж. Мал ауруларының қазақша атаулары. - Алматы: Қайнар, 1986. - 239 б.
115. Башпаев А.С. Название болезней домашних животных у киргиз и их лечебные средства // ВОВ. 1911. - №10. - С. 549-552, №12. - С. 640-642.
116. Новотный А. Возможно ли лечение больного скота у Киргиз // ВОВ. 1899. - №6. - С. 249-251.
117. Бенькевич В. Борьба с сапом в киргизских степях // ВОВ. 1901. - №20. - с. 826-827.
118. Ведерников В.И. Кум-гата-песочная болезнь // АВН. 1894. - №5. - С. 192-195.
119. Реезе К. Болезнь лошадей, называемая киргизами «шекекурт», наблюдавшаяся в Кустанайском уезде, Тургайской области // ВОВ. 1908. - № 21. - С. 864-866.
120. Ибрагимов М. Делбе болған атқа ем // ДУГ. 1890. - №51.
121. Полферов Я.Я. Вет-Сан состояние Тург. Обл в течение 1895 года // АВН. 1896. Кн.12. Спб: 1896. - С. 219-226.
122. Жылқының жұқпалы аурулары. - Алматы: Қайнар, 1988. – 248 б.
123. Әлжанов О. Мал дертінің уақытында қазақтардың нанғыштығы // ДУГ. 1895. - №48.
124. Жылқы және түйе аурулары. - Алматы: Қайнар, 1978. - 32 б.
125. Ушумухаметов. Армия Қазақтың мал емдеуі // Айқап. 1913. - №20. - 425-427 б.
126. Байга // КСГ 1913. №28.
127. Байга // КСГ 1913. №28. Байга // ТВ. 1911. - №281...
128. Байга // ТВ. 1913. №281.
129. Мыңға тұратын жүйрік ат // ДУГ. 1888. - №29. 22-июль.
130. Байга // Русский Туркестан. 1898. - №18
131. Жақыпов А. Сүлейменнің асы // ҚӘ. 2001. - №43.
132. Ивановский А. Киргизская байга // РВ. 1888. - №33. - С. 515-517.
133. Ат жарысы туралы әңгіме // ДУГ. 1891. - №25. 28-июнь.
134. Тоқтабаев А. Қазақ жылқысы туралы // Ер қанаты. - Алматы: Қайнар, 1987. - 13-29 б.
135. Варадинов А. Лечение кумысом // Библиотека медицинских наук, - Спб: 1859. - №32-33.
136. Кое о чем из киргизской жизни и о кумысе // УВВ. 1874. - №31.
137. Добросмыслов А.И. Кумыс // Средняя Азия. Кн.5. - Ташкент: 1910. - С. 149-154.
138. Давыдов Л.П. Организация пастбищного хозяйства в степном табунном коневодстве. М: 1939. - 65 с.
139. Головачев А. Конокрадства у киргиз // ТГ. 1902. - №41, 48, 54, 61.
140. Попов В. О баранте // ОПОУАК. 1914-1915 гг. Приложение 1-е Оренбург. 1917. - 140 с.
141. Даулетова С. Барымта и ее ликвидация в первые годы Советской власти в Казахстане // Проблемы казахского обычного права. - Алматы: 1989. - С. 85-92.
142. Алекасандров П. Конокрадство среди киргизов // ТВ 1896. - №10.
143. Барминцев Ю.Н. Эволюция конских пород в Казахстане. - Алма-Ата: Казгосиздат, 1958. - 281 б.
144. Толыбеков С.Е. Кочевые общество казахов в ХҮІІІ-начале ХХ века, политико-экономический анализ. - Алма-Ата: Наука, 1971. - 632 с.
145. Арғынбаев Х.А. Қазақтың мал шаруашылығы жайында этнорафиялық очерк. - Алматы: Ғылым, 1969. - 172 б.
146. Курылев В.П. Скот, земля, община у кочевых и полукочевых казахов. (2-я половина ХІХ в. –начало ХХ в.). – Спб; МАЭ РАН, 1998. – С. 296.
147. Тоқтабай А. Культ коня у казахов. - Алматы: 2004. - 124 с.
148. Тоқтабай А., Сейтқұлова Ж. Төрт түліктің қасиеті. - Алматы: 2005. - 122 б.
149. Хозяйство казахов на рубеже ХІХ-ХХ веков: материалы к историко-этнографическому атласу. - Алма-Ата: Наука, 1980. - 256 с.
150. Арынов Т. Бәйгеге байланысты бірер сөз // Известия АН КазССР. серия общественная. 1970. - №5. - 56-60 с.
151. Бекімұлы Т. Көкшұнақ // Сарыарқа (газет). 1996. - №101-103.
152. Бәйге аттың бапкері мырза Бежу // Дауа (газеті). 1993. - №30.
153. Жанғара Дәдебаев. Тұлпардың сыны мен бабы. - Алматы: Бастау. 1994. - 16 б.
154. Айдаубаев Қ. Ат пен бап. - Өлгий.1996. 97 б.
155. Кәмәлашұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. - Алматы: «Өнер», 2006. - 119 б.
156. Атқа мін қазақ халқымыздың бәйге аттарын баптау және сынау әдістері. «Өнер», 2001. - 54 б.
157. Отарбаев Р. Сағынайдың асы // Ана тілі, 1992. - №5.
158. Әділханұлы А. Әйгілі астың әлі айтылмаған сырлары // ОҚ (газет) 2002. - №27-28.
159. Мұсатай Ғ. «Жүсібі Батыраштың қағып өтті» // ОҚ. 2004. 2 қаңтар.
160. Тұрғанбекұлы Ж. Сағынай асы: айтылмаған ақиқаттар. // Сарыарқа самалы. 1996. - №49.
161. Алпысұлы С. Құлагер трагедиясы. Қауесет пен қиянат // ҚЭ. 2004.
162. Таникеев М. Мир народного спорта. - Алматы: «Санат», 1998. - 286 с.
163. Төтенаев Б. Қазақтың ұлттық ойындары. - Алматы: «Қайнар», 1994. - 144 б.
164. Атырау арғымақтары. - Алматы: «Арыс», 2002. - 137 б.
165. Елшібайұлы Б.Тұлпарлар. - Алматы: Кенжепресс, 1999. - 64 б.
166. Қондыбай С. Жылқы туралы миф // Арғы қазақ мифологиясы. 4 –ші кітап. - Алматы: «Даик Пресс», 2004. - 25-87 бб.
167. Жанисов А.Т. Роль коневодства в хозяйственно – культурной жизни казахов Сарыарки в ХVІІІ – 1 – ой половине ХІХ в. Автореферат диссертации на соискание ученой степени канд. ист. наук. - Алматы: 2004. – 33 с.
168. Айтбаева Н.Қн Қазақ тіліндегі жылқыға қатысты атаулардың лексика-семантикалық және дүниетанымдық сипаты: филол. ғыл.канд. авторефераты. - Алматы: 2007. - 24 б.
169. Байтелиева Ж.Д. Қазақ тіліндегі жылқы малына қатысты фразеологиялық тіркестердің этномәдени уәждемесі. филол. ғыл. канд. Авторефераты. - Алматы: 2007. - 28 с.
170. Мұратхан Қалиасқарұлы Қазақтың жылқы шаруашылық шежіресі. Күйтің. Іле халық баспасы. 1994. - 224 б.
171. Рақышев К., Түгел С. Қазанат. – Алматы: «Таймас», 2006. – 200б.
172. Ілиясұлы Қ. Қазақ тарихы-жылқы тарихы // Жас қазақ, 2007. - №10.
173. Бабалықұлы Ж. Қазақтың тарихын жылық жасаған (әңг. Е.Өмірзақұлы) // Алаш айнасы. 2009. - №39.
174. Ксенофонт. О верховой езде // ЖК. 1847. - №1. - с. 62.
175. Генерал Дома (Daumas) превосходстве арабской лошади для войны // ЖК. 1858. - №8. - С. 5-70.
176. О лошадях степи Сахары // ЖК. 1861. - №2-4. - С. 1-358.
177. Книга о лошади под ред. С.М.Буденного. т. 1-4.- М: 1952-1959.
178. Симонов Л.Н., Мердер И.К. Лошади (конские породы). Париж. Издание д-ра Л.Симонова. 1895. - 308 с. с иллюстр.
179. Урусов С.П. Книга лошади. - Спб: 1911. - 590 с.
180. Боран Мириан 100 легендарных лошадей. – М.: АСТ, 2008. - 143 с.
181. Сейфуллин С. Шығармалар 6-том. - Алматы: ҚМКӘБ, 1964. - 456 б.
182. Анучин Д.Н. К вопросу о диких лошадях и об их приручении в России. - Спб. Тип. В.С.Балашова. 1896. - 75 с.
183. Оренбургские степи в трудах П.И. Рычкова Э.А. Эверсмана, С.С. Несетруева. – М: 1949.
184. Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии. Соч. П.Н.Рычкова 1762. - г. Оренбург: 1887. - 405 с.
185. Формозов А.Н. Животный мир // Казахстан (сборник статей). - М.-Л: 1950. - С. 48-61
186. Үш ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1965. - 679 б.
187.Климов В.В. Лошадь Пржевальского. М: Во Агропромиздат, 1990. - 252 с.
188. Ақтан Бабиұлы. Шығармалар. - Өлгий: 1960.
189. Богданов М.Н. Очерки природы Хивинского оазиса и пустыни Кызыл-Кум. Описание Хивинского похода 1873г. Вып. 12. - Ташкент: 1882. - 135 с.
190. Валиханов Ч.Ч. Письмо профессору И.Н. Березину. Собр. соч. т.1
191. Тоқтабай Қорғалжын-құт мекен. - Алматы: 2007.
192. Ковалевская В.П. Конь и всадник: пути и судьбы. – М.: Наука, 1977. – 150 с.
193. Кузьмина Е.Е: Распространение коневодства и культа коня у ираноязычных племен Средней Азии и других народов Старого света // Средняя Азия в древности и средневековые. – М.: Наука, 1977. - С. 28-52.
194. Тамара Т. Раис. Скифы. М. Центрполиграфия. 2003. - 222 с.
195. Геродот. История в девяти книгах. Пер. и прим. Г.А.Стратановского. Л. 1972. - 599 с.
196. Думка Н.С. Элементы ветеринарных познаний у скифов // Журнал ветеринария. 1956. - №1.
197. Блаватский В.Д. О стратегии и тактике скифов // КСИИМК. Вып. ХХХІV. 1950. - С. 19-29.
198. Мелюкова А.И. Войско военное искусство скифов // КСИИМК. Вып. ХХХІV. 1950. - С. 30-41.
199. Руденко С.И. Очерк быта северо-восточных казахов. - М-Л: 1927. - 192.
200. Руденко С.И. Культура населения Горного Алтая в скифское время. - М.-Л: 1953.
201. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). Вып. І. Введение, перевод, комментарий В.С.Таскина. – М: Наука, 1968.
202. Крадин Н.Н. Империя хунну. – М: Логос, 2002.
203. Масанов Н.Э. Кочевая цивилизация казахов (основы жизнедеятельности номадного общества). - Алматы: Социнвест, Аламты: Горизонт, 1995.
204. Бахаддин Өгел. Ұлы хун империясының тарихы. Т.1. – Алматы: «Хант», 1998. -367 б.
205. Попов И.М. Армии Древнего Китая VІІ в. до н.э.-VІІ в. н.э. – М: 2001.
206. Худяков Ю.С. Вооружение центральноазиатских кочевников в эпоху раннего и развитого средневековья. – Новосибирск: 1991.
207. Худяков Ю.С. Вооружение средневековых кочевников Южной Сибири и Центральной Азии. – Новосибирск: 1986.
208. Бернштам А.Н. Очерк истории гуннов. - Алматы: 1951.
209. Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах обитавших в Средней Азии в древние времена. Т.І-ІІІ. – М: 1950.
210. Борнс А. Путешествие в Бухару. Ч.ІІІ. – М: 1880.
211. Засецкая И.П. Культура кочевников южно – русских степей в гуннускую эпоху (конец ІV – Vвв.). - Спб: 1994.
212. Засецкая И.П. Золотые украшения гуннской эпохи. По материалам особой кладовой Гос. Эрмитажа. – Л: 1975.
213. Никоноров В.П. Военное дело европейских гуннов в свете данных греко – латинской письменной традиции // ЗВОРАО. Н.С. Т.1. (ХХVІ). 2002.
214. Ахметжанов Қ. Жараған темір кигендер. – Алматы: Дәуір, 1996.
215. Буданова В.П. Варварский мир эпохи Великого переселения народов. – М: 2000.
216. Вольфрам Х. Готы от истоков до середины VІ века (опыт исторической этнографии). - Спб.: 2003.
217. Өтениязов C. Атилла. Ғылыми зерттеулер. - Алматы: Арыс, 2000. - 216 б.
218. Дмитриев А.В. Погребения всадников и боевых коней в могильнике эпохи переселения народов на реке Дюрсо близ Новороссийска // СА. 1979. -№4.
219. Рыбаков Б.А. Язычество древней Руси. – М.: Наука, 1987. -782 с.
220. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан. Летопись трех тысячлетии. - А: «Рауан», 1992.
221. Мандельштам А.М. Характеристика тюрок ІХ в. в послании Фатху ал – Джахиза // ТИИАЭ АН КазССР. т. І. 1965.
222. Успенская Е.Н. Конь в раджпутской войнской культуры // Роль ахалтетинского коня в формировании мирового коннозоводства. – Ашхабад: 2001. - С. 123-125.
223. Путешествие Ибн Фадлана на Волгу (пер. И.Ю.Крачковского). - М-Л: АН ССР. 1939.
224. Маргулан А.Х., Акишев К.А., Кадырбаев М.К., Оразбаев А.М. Древняя культура Центрального Казахстана. - Алматы: «Наука», 1966.
225. Кадырбаев М.К. Памятники ранних кочевников Центрального Казахстана // ТИИАЭ. АН КазССР. ТІІ. 1959.
226. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и Туркмен Средней Азии ІХ – ХІІІ вв. – Ашхабад: «Ғылым», 1969.
227. Семенова Л.А. Из истории средневековой Сирии. Сельджукский период. - М: «Наука». 1990. - С. 73-77.
228. Ozkirimli A. Kasgazliva gore turlerde askerlik // Turk dili. 1972. XXVII. S.88
229. Путешествие в восточные страны Плано Карпини и Рубрука. Под ред. вступ. ст. и примеч. Н.П.Шастиной. – М: 1957.
230. Мэн – да – бэй – лу (Полное описание монголо – татар). Факсмиле ксилографа (пер. с кит. введ.) и комм. и прил. Н.С.Мункуева. – М.: 1975.
231. Путешествие Марко Поло (Пер. И.П. Минаев) // ЗИРГО. т.36. - Спб. 1902. - 355 с.
232. Қинаятұлы З. Шыңғыс хан және Қазақ мемлекеті. – Алматы: «Арда», 2008. - 430 б.
233. Әбілғазы Түрік шежіресі. – Алматы: 1992.
234. Арабская лошадь чистой крови // ЖК. 1866. - №4.
235. О сохранений породы лошадей у арабов // ЖК. №11. - С. 1065-1093.
236. Дарвин Чарьлз. Изменения домашних животных и культурных растений Т.4. Под. ред. Е.Н.Павловского. – М: 1951. - 884 с.
237. Гуттен Чапский История лошади // ЖК. 1895. - №6.
238. Вилькина А.И. К вопросу об улучшении лошадей Туркестанского края // ЖК. 1885. - №10. - С. 115.
239. П.Н. ККулешов. Коневодство. - М: «Новая древня», 1925.
240. Базилевский В. Коневодство Туркестана // ЖК. 1907. - №11. - С. 53-61. №12. - С. 23-32.
241. Федотов П.А. Под седлом и упряжи. - Алматы: «Кайнар», 1984. - 184 с.
242. Абсент // КиКС. 1974. - №3.
243. Луговой жылқы зауытының жеке архиві. инв. №48.
244. Овчинников К.А. Табунное коневодство // Труды Темирского опытного сельхоз. станции. Вып.3. - М: 1930.
245. Торғай облысындағы жылқы шаруашылығы // ҚРОМА. Ф 25, 1-хаттама, 357-тігін, №4199-іс.
246. Чашкин И.Н. Адаевская лошадь // Конские ресурсы СССР. М. Сельхозгиз. 1939.
247. Мешаак М. К вопросу о степном коневодстве //ЖК. 1894. - №6. - С. 76-82.
248. Несколько слов о лошадях а Персии // ЖК. 1861. - №4. С. 138-143.
249. Кармышева Б.Х. Узбеки-локайцы южного Таджикистана. Вып.1. Историко-этнографический очерк животноводства в дореволюционный период // ТИИАЭ АНТ ССР. 1954. - 28.
250. Будагов Л. Сравнительный словарь турецко-татарских наречий Т.2. - Спб.: 1871. - 416 с.
251. Уральская лошадь // АОВ. 1892. - №3.
252. Мердер И.К. Исторический очерк русского коневодства и коннозаводства. - Спб.: 1897. - 126 с.
253. Лошади уральских казаков // КиКс. 2004. - №1.
254. Краснов Н. Настоящее положения коневодства у казачьих воисках (военно-статистический очерк) // ВС. Т.СXIV. - Спб: 1897.
255. Дубенский Д. Конские заводы Европейской России, Кавказа и Тургайской области и историческоий очерк их развития, с картой распределения пород, заводов и табунов. - Спб.: 1896. - 306 с.
256. Дображанский Ф.Г., Лус Я.Я., Войтяцкий Б.П. Лошадь кочевого населения Семипалатинской губерний // Домашние животные Семипалатинской губернии. Ч.1. – Л: 1928. - С. 22-183.
257. Жансеитов Ж. Киргизские («сибирские») пони // ВСХ.1902. - №5. - С. 3-4
258. Потанин Г.Н. Очерки Северо-Западной Монголии, материалы этнографического. - Спб.: 1881. 425 с.
259. Находка в Самаркандской области бия – найманских оссуариев // Массон М.Е. Три эпизода связанные с самаркандскими памятниками старины. – Ташкент: «Узбекистон», 1972.
260. Балталы-Бағанылы елдерінің шежіресі 1960 ж. тапсырылған. Уәлиханов атындағы иниституттың қолжазбалар қоры. инв. №81.
261. Лошадь и всадник. ЖК 1847. - №10.
262. Юдин П.А. Киргизы. Этнографический очерк // ОГВ. 1891. - №4.
263. О сохранений породы лошадей у арабов // ЖК. 1846. - №11. - С. 1065-1068
264. Чорманов О. О скотоводстве у киргиз Западной Сибири // СХиЛ. 1883. №1.
265. Охота у киргиз // КСГ. 1895. - №19-20.
266. Скалов Б.А. Киргизское коневодство в северных уездах Тургайской области // ВСХ. 1903. - №13. С. 8-10.
267. Левашов И. Современное состояние степного коневодство в Тургайской области // ЖК. 1899. - №6. - С.73-104, №7. - С. 3-26.
268. Материалы по обследованию туземного и русского старожильческого хозяйства и землепользования в Семиреченской области, собранные и разработанные под руководством П.П.Румянцева. Т.І. Лепсинский уезд. - Спб.: 1911. - С. 340.
269. Жұмабаев М. Шығармалары. - Алматы: «Жазушы», 1989. - 446 б.
270. Бектуров Ж. Жылқышы (поэма) // ОҚ. 1993. 2-ақпан.
271. Аргынбаев Х.А. Историко-культурные связи русского и казахского народов и их влияние на материальную культуру казахов в середине XIX и начале XX и начале веков: по материалам Восточного Казахстана // ТИИАЭ Т.6. Этнография. - Алма-Ата: Изд-во АН Каз.ССР. 1959. - С. 19-90.
272. Левшин А.И. Описание киргиз – казачьих, или киргиз –кайсацких орд и степей. - Алматы: «Санат», 1996.
273. Шынай Рахметұлы. Бес түлік (қолжазба). МХР, Өлгий қаласы.
274. Абрамзон С.М., Антипина К.И. Васильев Г.П., Махова Е.И., Сулайманов Д. Быт киргизских селений Дархан и Чичкан // ТИЭ. новая серия, т.37, М: Изд-во АН СССР, 1958. - 342 с.
275. Шортанбай А. «Айқап». 1993.
276. Баскин Л.М. Поведение копытных животных. - М: Наука, 1976. - 296 с.
277. Мердыгеев Ф.С. Изделия из шерсти и волоса в Аларском аймаке // Бурятиеведение І-ІІІ (5-VІІ). - Верхнеудинск. 1928. - 220 с.
278. Диваев А. Из области киргизского скотоводческого хозяйства // ТВ. 1911. - №102.
279. Заметка на коннозаводские // ЖК. 1890. - №3.
280. Шербина Ф. Киргизская народность в местных крестьянских поселений. – Спб.: 1905.
281. Головачев А. Конокрадства у киргиз // ТГ. 1902. - №41.
282. Қалиев Б. Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары. - Алматы: «Ғылым», 1988.
283. Материалы по киргизскому земле пользованию Акмолинская область. Кокчетовский уезд. Т.1. 1898.
284. Өзбекстан мемлекеттік архиві. 2231-фонд, 1-хаттама, № 49-іс, 30 б.
285. Әзірбаев К. Таңдамалы. - Алматы: 1948. - І-том.
286. Нысанбек Төреқұл. Даланың дара ділмарлары. - Алматы: «Қазақстан», 2006. - 587 б.
287. Көбеш батыр. - Өлгий. 1977.
288. Потапов Л.П. Сакральное значение слово «богатый» в Алтая – Саянских, тюркских языках (по этнографическим материалам) // TURCOGICA. 1986. К восьмидесятилетию академика А.Н.Кононова. - Л: 1986.
289. Гейнс А.К. Собрание литературных трудов Т.1. - Спб: 1897. - 589 с.
290. Прошлое Казахстана в источниках и материалах. Под ред. проф. Асфендиярова С.Д. и проф. Кунте П.А. 2 – е издание. – Алматы: 1997. - сб. 1 (V до н.э. – ХVІІІ в.н.э.).
291. Рычков П.И. Топография Оренбургской губернии. Соч. П.Н.Рычкова 1762 - г. Оренбург. 1887. - 405 с.
292. Валиханов Ч.Ч. Собрание сочинений в пяти томах. Т.II. - Алматы: 1985.
293. Броневский С.И. Записки генерал – майора Броневского о киргиз-кайсаках Средней орды // Отечественные Записки – Спб. 1830. - №122.
294. Айтыс. - Алматы: 1988.
295. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы. Қазақ шежіресі (дайындаған С.Дәуітов). - Алматы: «Жалын», 1993.
296. Шахматов В.Ф. О происхождении двенадцатилетнего животного цикла летоисчисления у кочевников // ВАН. АН КазССР. 1955. - №1.
297. Производительные силы России. Краткая характеристика различных отраслей труда. Составитель В.И.Ковалевский. - Спб.: 1900.
298. Хафизова К.Ш. Китайская дипломатия в Центральной Азии (ХІV – ХІХ вв). - Алматы: Ғылым, 1995.
299. Мұхаметханұлы Нәбижан. ХVІІІ – ХІХ ғасырдағы қазақ – қытай байланыстары. - Алматы: Санат, 1996.
300. Цинская империя и казахские ханства. Вторая половина ХVІІІ-первая треть ХІХ в. - Алматы: Наука, 1989. - Часть І-ІІ.
301. Кузнецов В.С. Цинская империя на рубежах Центральной Азии (вторая половина ХVІІІ – первая половина ХІХвв.). - Новосибирск: 1983. - С. 34.
302. Кузнецов В.С. Экономическая политика цинского правительства в Синьцзяне в первой половине ХІХ в. – М: Наука, 1979.
303. О покупке лошадей в Акмолинской области // Вятская газета. 1895. - №4-6.
304. ҚРОМА. 25-фонд, 1-хаттама, 4199-іс, 118б.
305. Темирская ярмарка // ТГ. 1896. - № 85.
306. Казахско-русские отношения в ХVІІ-ХVІІІ вв (сборник материалов и документов). А: 1961. - 600 с.
307. Омбы мемлекеттік архиві. 67-фонд, 1-хаттама, 971-іс, 3-4 бб.
308. Габбин Н. Производство седел (ленчиков) // Сборник материалов для статистики Сыр-Дарьинской области. Изд. Сыр-Дарьинского обл. стат. комитета. Т.VII. – Ташкент: 1899. - С. 1-54.
309. Савинов Д.Г. Из истории убранства верхового коня у народов Южной Сибири (ІІ тысячалетие н.э.) // СЭ. 1977. - №1.
310. Денисон Г. История конницы. Спб.: 1897.
311. Кызласов И.А. О присхождении стремян // СА. 1973. - №3.
312. Цюрн Ф.А. Учение об урпяжи пер. с немцкого Г.И.Светлова. Спб.: 1904. -336 с.
313. О случке и воспитаниий лошадей у древних // ЖК. 1849. - № 6. С. 527-606
314. Вайнштейн С.И. Некоторые вопросы истории древнетюрской культуры // СЭ. 1966. - №3. - С. 60-81.
315. Амброз А.К. Стремена и седла раннего средневековья как хронологический показатель // СА. 1973. - №4. - С. 81-98.
316. Карутц Р. Среди киргизов и туркмен Мангышлака. - Спб: 1911.
317. Аргынбаев Х.А. Народные обычай и поверья казахов, связанные со скотоводством // Хозяйственно-культурные традиции народов Средней Азии и Казахстана. - М: Наука, 1975. - С. 194-205.
318. Бабалықов Ж. Ер тоқым // Жалын, 1985. - №1.
319. Мұқанов С. Қазақ қауымы (тарихтық және этнографиялық шолу). - А: «Ана тілі». 1995.
320. ҚРОМА, 25-фонд, 1-хаттама, 357-тігін, 4199-іс, 49-50 бб.
321. Сүйініш // Ақсауыт. 2-том. - Алматы: «Жазушы», 1977. - 106 б.
322. Тарихи жырлар. Абылайхан. - Алматы: Білім, 1995.
323. ҚОМ коллекциясы. инв. № 9148/1. - Алматы қаласы.
324. Ер // Түркістан (газет). - 2002. №27.
325. Руденко С.И. Башкиры. - М.-Л: 1955.
326. Қыдыралин Ү. Маңқыстау қазақтарының дәстүрлі мәдениеті мен әдет – ғұрыптары (тарихи – этнографиялық шолу). - Алматы: 2002.
327. Тохтабаева Ш. Серебрянный путь казахских мастеров. - Алматы: «ДаикПресс», 2005.
328. Коневодство у киргиз // ОЛ. 1878. - №41.
329. Абай шығармалалары. А. ҚМКӘБ. 1957. - 241 б.
330. Кирпичников Н.А. Краткий очерк некоторых туземных промыслов в Самаркандской области // Справочная книжка Самаркандской области на 1897 год. Вып.5. - Самарканд. 1897.
331. Захарова И.В. Материальная культура казахов – колхозников юго – восточного Казахстана // Труды иститута истории, археологии и этнографии АН КазССР. Т.3. А: 1956.
332. Бурковский А.Ф. Из истории техники обработки дерева у киргизов // Ученые записки исторического факультета КирГУ. Вып.3. 1954.
333. Еңсегей бойлы ер Есім (дастан) // Қазақстан ескерткіштер қорғау қоғамының архиві: инв. №71.
334. Герман Б.Ф. Извлечение из описания экспедиции в Киргизскую степь // Вестник Европы. 1816. - №17.
335. Шоқпарұлы Д. Қамшы – қанат // Спорт (газет). 1993. 9 сәуір.
336. Акишев К.А. Курган Иссык. - Алматы: 1978.
337. Мағауин М. Ғасырлар бедері. - Алматы: Жазушы, 1991. - 430 б.
338. Жетыбаев Ж., Самашев З. Камшы (плеть) в искусстве и мифологии казахов (по мотивам адаевских графитти) // Наскальное искусство. Вып.I. –Кемерово: 1995. - С. 66-67.
339. Санк- Петербург тарихи архиві. 183-фонд, І-тігін, № 18-іс, 15 б.
340. Вайнштейн С.И. Историческая этнография тувинцев: Проблемы кочевого хозяйство. - М: Наука, 1972. - 311 с.
341. Күйеу келтір, қыз ұзату, тойыңды қыл. - Алматы: Санат, 1994. - 240 б.
342. Қалиев С., Оразов М., Смаилова М. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. А: Рауан, 1994. - 210 б.
343. Традиционное мировоззрение тюрков Южной Сибири. Человек и общество. – Новосибирск: Наука, 1989. - 243 с.
344. Ахмет Ж. Шежіре. – Уланбатор: 2002.
345. Бабалықұлы Ж. Қамшыгер // Арай (журнал). 1991. - №2.
346. Урусов С.П. Книга о лошади т.І. Спб: «Деятель», 1911. - 744 с.
347. Граф Гуттен – Чапский. История лошади // Журнал коннозаводства, 1891. - №9. – С. 54.
348. Абдюшев Х.Х. Ковка лошадей. Куйбышев. 1950.
349. Доминик. Теория ковки. Пер. и издание Конева. Харьков. 1891. - 213 с.
350. Садуақасұлы Ә Тарихыңды танып біл. - Алматы: «Шартарап», 1996.
351. Осипов Н.П. Новейшей и современной Российской конский знаток, ездок, охотник, заводчик и коновал или подробное описание, часть 1-3. - Спб: 1791. - 178 с.
352. Юдин П.А. Киргизы. Этнографический очерк // ОГВ. 1891. - №4.
353. Ақсауыт. Батырлар жыры. 1-том. - Алматы: Жазушы, 1977. - 365 б.
354. Шербатов А.Г., Строганов С.А. Книга об арабской лошади. - Спб: - 1900.
355. Ақсауыт. Батырлық дастандар. 2-том. – Алматы: Жазушы, 1977. - 378 б.
356. Алдаспан. ХV – ХVІІІ ғасырлардағы ақын, жыраулардың шығармалар жинағы. - Алматы: 1971.
357. Шмаков А. Коневодство в киргизской степи и значение его для России // ЖК. 1872. - №10.
358. Махамбет Жыр-семсер. - Алматы: Жазушы, 1979. - 133 б.
359. Диваев А. Случка домашних животных в киргизском хозяйстве // Сборник материалов для статистики Сыр-дарьинской области. Вып. IX. –Ташкент: 1901. - С. 66-75.
360. Базили об арабских лошадях // ЖК. 1849. - №6. - С. 480.
361. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: ҚСҒАБ, 1959. - 337 б.
362. Природа и люди. Народы России. Киргизы. Исторический очерк и народный характер. Книга ІV. - Спб. 1879.
363. Кәмәлашұлы Б. Қазақтың дәстүрлі құсбегілігі және атбегілігі. – Алматы: «Өнер». 2006. – 119 б.
364. Скачки у арабов // ЖК. 1891. - №11. - С. 55-61.
365. История лошади от самых древнейших времен // ЖК. 1849. - №6. - С. 563-700.
366. О лошадях степи Сахары // ЖКиО. 1857. - №7. С. 30-41.
367. Попов А.Г. Несколько слов о киризской лошади // Ветеринарный сборник. - Варшава. 1896. - С. 206-209.
368. Дандевиль В. О выносливости нашей конницы // ЖК. - №3. - С. 22-40, №4 - С. 10-39.
369. Броневский С.И. Записки генерал – майора Броневского о киргиз-кайсаках Средней орды // Отечественные Записки – Спб. 1830. - №122.
370. Каразин Н. Табуны лошадей в киргизских степях // Всемирная иллюстрация. 1873. - №237.
371. Кое о чем из киргизской жизни и о кумысе // УВВ. 1874. - №31.
372. Георги И.Г. Описание обитающих в Российском государстве народов Ч.2 О народах татарского племени. - Спб. 1796. - 178 с.
373. Янушкевич А. Күнделіктер мен хаттар. - Алматы: 1977. 66 б.
374. Овезов Д. М. Население долины Чандыра и среднего течения Сумбара. – Ашхабад: Ылым, 1976. – 232 с.
375. Әбілғазы Түрік шежіресі. – Алматы: 1992.
376. Д.Қатран. Қазақтың дәстүрлі ас-тағам мәдениеті (тарихи-этнологиялық зерттеу). - Алматы: Қазмөгзи, 2002. - 208 б.
377. Васильев А. Киргизское молитвенное благопожелание – «бата сөз». // ТГ. 1904. - №18.
378. Нұрмағамбетұлы Ә. Қазақ тіліндегі атаулар тарихы. - Алматы: 1998.
379. Оразов А. Скотоводство у туркмен в ХІХ – начале ХХв. – Ашгабат: «Ылым», 1995. - 322 с.
380. Абақан Е.М. Тілдің мәдени философиясы. - Алматы: 2000.
381. Тұрсынов Е.Д. Истоки казахского фольклора. Коркыт. - Алматы: 2001.
382. Мифы народов мира. Энц. в 2 – х тт. гл. Ред. С.А.Топоров. – М: 1998. - т.2.
383. Уахатов Б. Қазақтың тұрмыс-салт жырларының типологиясы. – Алматы: Ғылым, 1983. - 157 б.
384. Леваневский М. Очерки киргизских степей (Эмбенского уезда) Землеведение. Кн. IV. 1894. - С. 80-95.
385. Казахско – русские отношения в ХVІІІ – ХІХ вв (сборник материалов и документов). - Алматы: 1964. - 74 с.
386. К.,И Байга у киргизов // Сибирская газета. 1882. - №13.
387. Тәкежанұлы Қ. Қазақтың ежелгі әдет – ғұрыптары. – Алматы: 2005. - 83 б.
388. Ивановский А. Киргизская байга // РВ. 1888. - №33. - С. 515-517.
389. Алибий. Киргизские съезды // ТГ. 1905. - №51.
390. Народы Росии. Киргизы. Исторический очерк и народный характер. ІV-книга. – Спб.: 1879. - 1050 с.
391. Жизнь в степи // ЖК. 1898. - №18.
392.Плотников В.Н. Поминки (АС). Этнографические очерки из быта зауральских киргизов // 300. 1870. - вып. 1. С. 137-150.
393. Кальнинг В. Начало киргизских поминок и несколько слов о киргизском коневодстве // ЖК. 1873. - №5. - 1823.
394. Бегалин С. Жамбыл: ғұмырнамалық роман // Жұлдыз, 1996. - №3.
395. Шарипов С. Шығармалар жинағы. - Алматы: 1982. 2-том.
396. Ас-тризна // ТГ. 1897. - №130.
397. Жұмадилдин А. Жаңаарқа. Дерекнама. - Алматы: Кенжепресс-медиа, 2003. - 527 б.
398. Марғұлан Ә.Х. Ежелгі жыр аңыздар. - Алматы: Жазушы, 1985. - 368 б.
399. Балғынбайұлы Б. Тобышақ торы дастаны (дайындаған А.Тоқтабай). Абай (журнал). 2001. - №3.
400. Смағұлов Е. Ас // Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет – ғұрыптары. – Алматы: «Арыс», 2005. - 245-266 бб.
401. Сәнік З., Садықан Б. Қаракерей Қабанбай. – Алматы: 1991.
402. Әмір Темір аманаты. - Алматы: «Жазушы», 1991.
403. Еңсегей бойлы ер Есім (дастан) // Қазақстан ескерткіштер қорғау қоғамының архиві: инв. №71.
404. Қабдолда Тұрар. Дала жұлдызы. Қолжазбалар // ОҒК. инв. 1930.
405. Конные игры // ТВ. 1904. - №28.
406. Қалиұлы А. «Көк бөріден» көз жазбаңыз // Жас Алаш (газет). 2000. 18 сәуір.
407. Ошанов О. Көкпар // Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет – ғұрыптары. – А: 2005. - 273-289 бб.
408. Кете жүсіп Ешниязов. Сұрмерген // Үш ғасыр жырлайды. – Алматы: Жазушы, 1963. - 488-502 бб.
409. Омаров І. Серпін. - А: 1970.
410. Өмірбеков Е. Шежірелі өлке. І – кітап. - Шымкент: 2002. - 272 б.
411. Степняк. Охота на куланов // Охота, 1896. Март.
412. Охота в местных легендах Туркестана // ТО. 1924. - №9 – 12.
413. Бартольд В.В. Очерк истории Семиречья. – М: 1967.
414. Сарайшық аңыздары // Ә.Марғұлан атындағы Археология институтының архиві. (жинаған А.Тоқтабай. 1998ж.).
415. Акишев А.К. Мирза Мухаммад Хайдар: дуглат против Куркэна // Отан тарихы. №1-2.
416. Жамбалова С.Г. Традиционная охота бурят. - Новосибирск. 1991.
417. Әбілқайыр Спан. Аңшы Нұр. - Алматы: 2001.
418. Ел аузынан (құратырушылар Б.Адамбаев, Т.Жарқымбекова). - Алматы: «Жалын»,
        
        МАЗМҰНЫ
АНЫҚТАУЛАР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР
3
КІРІСПЕ
5
1. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ КӨНЕ ЗАМАНДАРДАҒЫ ТАРИХЫ
1. Жылқы атасы-керқұлан.
21
2. ... ... ... ... ...... ... Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы.
38
1.5 Көне түркілер, қыпшақтар, моңғолдар.
51
2. ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ... ... ... ... жылқы тұқымдары.
56
2.2 Жылқы бағу.
70
2.3 Жылқы азығы.
81
2.4 Жылқылы байлар және жылқы саны.
83
2.5 Жылқы ... ... ... шығу ... ... ... Ер қосу өнері және ер жабдықтары.
99
3. Ерлердің түрлері және аймақтық ерекшеліктері.
110
4. Қамшы және ... ... Ат ... Атқа ... қазақи (шығыстық) және батыс еуропалық үлгісі.
125
4. АТТЫҢ СЫНЫ МЕН БАБЫ
1. Жүйрік, бәйге аттардың түрлері.
129
2. Сыншылық өнер.
130
3. Аттың сыны.
133
4. Аттың сыры ... ... ... ... атын ... мен ... Жорға шықтыру және салыстыру.
152
7. Қазақ жылқысының төзімділігі мен шыдамдылығы.
156
5. ЖЫЛҚЫҒА БАЙЛАНЫСТЫ МЕРЕКЕЛЕР МЕН ... ... ... Атты ... ... Ат ... Құлан аулау-әскери ұжымдық аңшылықтың белгісі.
188
6. ЖЫЛҚЫ ЖӘНЕ БИЛЕР СОТЫ
6.1 Қазақтың әдеттік құқығындағы жылқының орны мен ролі.
195
2. Барымта.
203
6.3 Жылқы ұрлығы.
208
7. ЖЫЛҚЫ ЖӘНЕ ... ... ... ... ... мен ... және ... қызметі.
211
2. Жылқы саз өнерінде.
226
3. Жылқы және көшпенділердің ту, байрақтарының шығу тегі және ту
ұстау дәстүрі.
231
4. ... ... ... ... мен ... ... жырлардағы батыр мен аттың образы.
251
ҚОРЫТЫНДЫ
271
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
274
ИНФОРМАТОРЛАР ТІЗІМІ
297
ҚОСЫМША
ҚЫСҚАРТЫЛҒАН СӨЗДЕР
АВН – Архив ветеринарных наук
АОВ – Акмолинские областные ведомости
АӨЖМ – Автордың ... ... ... – Білім және еңбек
ВАН– Вестник Академии наук
ВВ – Ветеринарный врач
ВИ – ... ...... ... истории
ВНИИК – Всесоюзный научно-исследовательский инстиут коневодства
ВОВ – Вестник общественной ветеринарии
ВС – Военный сборник
ВСХ – Вестник сельского хозяйства
ВФ – Ветеринарный фельдшер
ГАИМК – ... ... ... ...... ... ... религии и атеизма
ГИПЛ – Государственное изательство политической литературы
ДУГ – Дала ... ...... ... Журнал министерство внутренних дел
ЖК – Журнал коннозаводства
ЗГ – Земледельческая газета
ЗГООЭ – Записки русского географического ... по отд. ...... ... ... ... ... – Закаспийское обозрение
ЗОО – Записки Оренбург. отдела русского геогроф общества
ИВ – Исторический вестник
КиК – ... и ...... и ... ...... ... газета
КСИЭ – Краткие сообщения института этнографии АН ...... ... ... ... ... ... – Қазақ әдебиеті
ҚОМ – Қазақстанның Орталық музейі
ҚРОМА – Қазақстан Республикасының мемлекеттік архиві
ҚМКӘБ – ... ... ... ... ...... ССР Ғылым Академиясының баспасы
ҚСЭ – Қазақ совет энциклопедиясы
ҚХР – Қытай халық республикасы
МАЭ – Музей антропологии и этнографии АН СССР
МСХ – ... ... ...... ... ... – Орталық ғылыми кітапхана
ОҚ – Орталық Қазақстан
ОҒҚ– Орталық ғылыми кітапхана
ОГВ – Оренбургские губернские ведомсти
ОК – Оренбургский край
ОПОУАК – Отчеты и ... ... ... ... ...... Ветеринария и коневодство
ПКиК – Практическая коневодство и коннозаводство
ПКСИ – Памятная книжка Семипалатинской области
ПТКО – Памятная книжка ... ...... ...... ... – Советская археология
СК – Степной край
СҚ – Социалистік Қазақстан
СОВ – Семиреченские областные ......... тюркология
СХ – Сельский хозяйн
СХиЛ – Селское хозяйство и лесоводство
СЭ – Советская этнография
ТВ – Туркестанские ведомости
ТГ – Тургайская газета
ТИИАЭ – ... ... ... ... и ... АН Каз. ...... института этнографии АН СССР
ТМД – Тәуелсіз мемлекеттер достастығы
ТОВ – Тургайские областные ведомости
ТО – Туркестанский охотник
ТС – Тюркологический сборник
ТУГ – ... ... ...... ... ведомости
ЭО – Этнографическое обозрение
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. ... ... ... ... үйреткен
жануарлардың ішнен жылқыдай жасампаздық роль атқарғаны жоқ. Осы ... сұлу және ... ... ... адамдардың негізгі серігі болып,
тарихтың келесі белестерінде де ұмыт ... ... бір ... ... Жылқыны қолға үйретіп, кейін келе оны ... ... ... көне қоғамның мәдени-тарихи көкжиегі
айтарлықтай кеңейген еді. Үйретілген жылқының көмегімен адам бір ... ... ... аралықтағы орасан құрлықтар мен кеңістіктерді игерді.
Уақыт пен ... ... ат өз ... адам ... ... оған небір тамаша мифтер мен аңыз-ертегілер арналған болатын.
Жылқыны қолға үйрету ең ... төрт ... мал ... жеңілдетті,
егіншіліктің дамуына тікелей әсер етті (жер жырту, азық-түлікті тасу т.б)
Атты арбаға жегу арқылы ... ... ... ... ... ... техниканың ең басты тетігі болды. Атты мініске пайдалану
арқылы адамзат екі үлкен нәтижеге жетті: салт атты өзінің жаяу ... асып ... ... ... ... атты ... ... соғыс өнерінде революциялық жаңалық еді.
Рухани және материалдық игіліктерге бай жоғары дамыған аттылы-
көшпенділер өркениеттінің ... ... ... жылқы
және жылқымен біте қайнап бірге өскен салтаты: ... ... ... ... ... сахнасына атпен шықты, ат әрдайым олардың адал досы
және киесі ... ... ... олар қашан тұрмыста немесе майдандағы
қандай да болмасын қиындықтарды жеңе алды. Шексіз әрі құлпырған ... олар ат ... ... ... Ұлы Омар Хайям түркілердің
билеушісі Афрасиабтың сөзін келтіреді: ... ай ... ... болса,
адам үшін ат та сондай маңызды». Адам өміріндегі аттың орны Махмұд
Қашғари ... одан да ... ... ... Қанатсыз құс ұша
алмайды, жылқысыз түрік өзін асырай алмайды деген мағына береді. ... ... ... жерінің ұшы-қиырсыз әйдіктігі және осы жерде жасаған
халықтың тілінде диалектінің болмауы бөтен жұрттың қарапайым адамынан
бастап, зертеушісіне ... ... ... ... ... құны
жылқымен өлшенетін қазақ жүздеген мың жылқысы үшін жаңа жер, жаңа жайылым
іздеп жерін кеңейткен, сол ... ... ... ... ... ас-той-деп аттылы алаш өзара айқара араласқандықтан тілінде
диалекті болмаған. ... ... ... осы екі ... ... арқылы
жүзеге асқанын жоққа шығара алмаймыз. Басқа мәселені былай қойғанда
қазақтың шығу тегі ... ... ... ... ... ... пайдаланғаны белгілі: екі доңғалақты соғыс арбасы, төрт ... ... ... қола ... Қазақстан жеріндегі
петроглифтерде жиі кездеседі. Соғыс өнерінің тарихын ... ... ... ... ... жегу жұмысына пайдаланып арбаны,
кейінірек әскери арбаны (колесница) ойлап тапқан деп ... ... ... бел ... үстінен салынған ұзын екі ағашты-арыс десе, 2-
ші мағынасы ескі ру тайпа [1.49б.]. Алты ... ... ... Арыс-өзен
аты, тарихи қайраткерлерді «алаштың арыстары»-деп жатады. Бұған шежіреде
қазақты құрайтын үш жүздің Ақарыс, Жанарыс, ... ... ... «арыс» сөзі этникалық тарихпен астасып ... ... ... ... ... ... үш жүздің феномені қола дәуірінде арбамен
көшіп-қонып жүрген дәуірді меңзейді. Орыс тілінде «лошадь» сөзі ... ... ... ... Бұл сөздің шығу төркінін тексерген
орыс ғалымдары ... және «at» ... ... сөздерінің қосылуынан
шыққанын дәлелдеп отыр [2.3.4.]. ... ХV ... ... ... атауы алаш болғаны белгілі . Алаша-жылқы тұқымы «Алаша ... қақ ... тұсы деп» (Ер ... ... та алаш ... ... мінгелі, Алашұбар ту байлап, Алашқа ұран бергелі» [5. 57-58 б.].
«Алаш этнонимі «Алаша»-деген жылқыны бейнелейтін сөзден шығып тұрса
орыстың ... сөзі ... ... ... ... Көне ... көшпенділерді атпен тұтасып кеткен «кентавр»,
орыс аңыздары жолындағыны жалмап жүта беретін ... ... ... атқа мініп, жылқымен бірге жаралған қазақтардың ... ... ... ... есімдерін қою әдетке
айналған. Бұл әдет ескі қазақ аңыздарында анық ... ... ... Дөненқара Бағыс, Жирен атты Кенже т.с.с.). «Жайылымдағы мал
сүйгенін ... ... ... мал ... ... француз ғалымы
Вуазен. Шөптің асылы бетеге, тарлау бөз, балауса жеп судың тұнығын ішкен,
аптап ыстыққа күйіп ... ... ... шыныққан дала жылқысы таза
кірпияз, кінәмшіл болып ... ... бойы ... етін жеп, қымызын
ішкен қазақ халқы өзін «жылқы мінезді халықпыз»-дейді. Керісінше «Қазақ
жылқыға тартқан» десекте ... ... «Мал ... ... ... қоғамында ері де әйеліде атқа қонып ... да, ... де ... ... ... ... ер мен
әйел тең болған. ... ... ... ... ... [6. 34-35 б]. ... жылқыдан алған тағы бір
қасиеті қан араластырмау салты. Үйір дегеніміз (15-20 бие) бір айғырдың
семьясы. ... ... ... ... (қыздарына) шаппайды,
сәуріктері (ұлдары) енесіне шаппайды. Осы орайда К. Маркстің мына сөздері
еріксіз еске ... ... ... то, что мы ... от
животного мира». Олай болса қазақтың отбасы мен некесінің жалпы ... ... ... Жылқы қазақтың халық
өнерінің басты бір тұлғасы. Оның ... мен ... мен ... ... ... ... бейнелеу өнерінде бедерленіп отырған. Бұл көрініс-
халқымыздың қанында жылқы рухы мәңгі сақталып біте қайнасып қалғанының
айқын куәсі ... ... ... ... ... пен батырлықтың,
достық пен жолдастықтың, сұлулық пен асқақтықтың, бостандық ... ... ... ... ... ... тәуелсіздік рухын
жылқыдан алған. Сондықтан ұлттық идеямыздың, мемлекеттің идеялогиямыздың
квитэссенциясы ... ... ... Кәзіргі таңда жылқы туралы білімдердің
аясы кеңейіп жылқыны зерттеу жеке ғылымға айналды. Түркия ғалымдары жылқы
мәдениеттің бір ... дей келе ... ... ... ... ... орыс ... «салтаттылық мәдениет» (всадническая культура)
[7] деген терминді ойлап тапты. Қазақтар әлемдік өркениетке не берді
–деген сұраққа профессор Су ... ... ... ... ... ат ... дүниеге әкелді»-деп түйіндейді [8.11-12 б.]. Әлемдік
ғылыми пайымдауларға сәйкес жұмысымызды «Қазақ халқының жылқы мәдениеті»-
деп атағанды жөн ... ... ... ... және ... ... ... қай жерде пайда болғаны және қай ... ... ... ... ХІХ ғ. басында басталып күні бүгінге дейін
талас туғызып келе жатқан ... ... ... ... ... болу деген ұғыммен бірдей.
Мәселені зерттеудің дәрежесі 1980 жылдары Көкшетау облысы, ... ... ... ІV-мың жылдықтың аяғы-ІІІ-мың жылдықтың ... ... ... пайда болған ежелгі жылқышылар мекені-әлемдік
маңызы бар археологиялық нысан болып, бұған дейінгі жылқы ... ... ... ... ... ... ... өзгеріс әкелді. Жалпы
Орталық Азияның оның ішінде қазақ даласының жылқының-Отаны екені туралы
бұрындарда ... ... ... айтылғанды. Мысалы:
«Жануарлар энциклопедиясының» авторлары былай деп жазады: ... ... б.з.д ... мың ... ... ... және Кіші ... жаратылған деген алғашқы мәліметтер
кездеседі. Бірақ жылқыны қолға үйрету ертерек (5000-6000 жыл ... ... ... және ... көшпенділерінде жүзеге асқан болу
керек. [9] Жылқы тарихының ірі ... В.И. ... ... кездегі
жылқының қай жерде қолға үйретілгені жайындағы ... ... ... аса ... жүр, ... әлі де ... (сүйек) материалдар жетіспейді» [10]. Дәл осы сұраққа жауап
секілді, қазіргі таңға дейін 20-жылдан ... ... ... ... ... 133 мың ... 99,9 % ... болып шықты. Әлемде
бірде-бір елде бұғанға дейін 1000–астам ... ... бір ... ... Бұл ... жылқынікі екенін 1981 жылы Л.А.Макарова,
1983-1986 жылдары Л.А.Макарова және ... ... ... жылы ... ... ... ... энеолит және қола дәуірінде табылған бүкіл мал ... ... ... жасап Ботай материалдарымен салыстыра
зерттеді [12]. Бұл сүйектердің нақпа-нақ ... ... ... ... көп сүйектердің (ондаған тонна) бір жерден табылуында.
Жабайы жылқылардың сүйектері әр ... ... ... ... ... ... шалған жылқы табындарынан шашылып бірлі-жарымды әрі кеткенде
оншақтысы бір жерден табылады. Осы ... ... ... ... ... ... деп ... «Еще одним доказательством
одомашненности ботайской лошади является факт массового нахождение костей
одного вида на ... [13.283 б]. ... ... көпшілігі
соншалық, ботайлықтар сүйектерді құрылыс материалы ретінде үй-баспана,
қора-қопсылардың қабырғасын бекіту үшін ... ... 1980 ... ... әлемнің жылқы танушы
ғалымдары құлақ түре отырып ... ... аты шулы ... ... ... ... тілек білдіре бастады. Мұндай үміт тек Қазақстан
егемендік алып ғылыми ... жеке өзі ... ... ... болды. 1994 жылдардан бастап В.Ф.Зайберт бірнеше ... ... ... жөнінде дәріс оқып, Кембридж
университетінің архиеологиялық ... ... ... ... соң ... ... бұл аты шулы ... қызығушылық арта түсті.
Осындай талапты қанағаттандыру мақсатымен Ботайда 1995 жылы «Евразияның
алғашқа ... ... 16 ... ... ... ... ... қатысқан халықаралық симпозиум өткізілді. Ботай феномені
В.Ф.Зайберт бастаған отандық ғалымдардың бірнеше іргелі моногрфияларына
арқау болды ... ... ... ... ... ... ... Дэвид Энтонидің Ботай жылқыларының тістеріндегі ... ... ... ... [18], ... ... Алан ... ыдыстардағы бие сүтінің (қымыз А.Т.) жұғындарын ... ... [19] ... ... ... жылқыны қолға үйретіп мініске
пайдаланып қоймай, бие ... ... ... нағыз жылқышылар болған. Сонымен
қымыздың 5,5-6 мың жыл тарихы бар деп айтуға толық негіз бар. Ең бастысы
Ботай жаңалығы «Жылқыны мыңдап ... ... ... бозы ... ... ... сөзінің жылқының – отаны Сарыарқа екенін тағы ... ... ... ... ... ... Қазақстан мен Оңтүстік Сібір
территориялярының жылқының жаратылған және қолға үйретілген отаны екеніне
дау тудырмайтынына кепіл болса, ... ... ... ІІ ... ... ... ХХІ-ХХVIII ғасырлар) Синташты-Арқайым андронов
мәдениетін жасаған арийлердің бір легінің ... көше ... ... одан әрі ... ... Үндістанға кіруін, екінші легінің
б.з.д. ХІІІ-ІХ ғасырларда Кавказды, ... ... ... өтіп Иран тайпаларының ядросы құрағанын дәлелдей
түседі [20].
Ботайда басталған ... ... ... 1500 жылға дейін
созылып б.з.д. ... ... ... ... ... алып ... ... мініс көлігіне және әскери күшке айналды. Сол ... ... ... ... ... Иран мен Индияға жетуіне
аттың арқасында ғана жүзеге асты деуіміз керек.
Скифтер мен сақтар Ботайдан бастау алатын далалық жылқы мәдениетінің
мирасқоры бола ... ... мен ... аралығында табынды жылқы
шаруашылығын дамыта келе, дала жылқысының ... мен ... ... мойымайтындығы сияқты қасиетін сақтай білді.
Cақтар мен скифтердің, ... ... ... ... ... ... авторлардың жазбалары қаншама ғасырлар
өтседе тірнектеп ... ... ... дәлелдерімен
зерттеушілердің назарын аударады. Бұрын бұл тарихи қайнарлар үздік-создық
әр жерде, әртүрлі жинақтарда ... ... табу қиын ... еді. Осы
тұрғыдан алғанда А.Н.Гаркавец көшпенділер туралы бүкіл антикалық,
византиялық деректерді бір ... ... ... ғылыми
апаратымен жарыққа шығаруы көшпенділік ... ... ... ... ... замандардың өзінде скиф-сақтарды
«ерекше төзімді ат ... «бие ... ... ... етін ... бітісіп кеткендер» (кентавр), «арба үстінде өмір ... ... ... бара жатып соғысушылар»-деп көшпелі тайпалардың
характерін дәлме-дәл бере білген антикалық зерттеушілердің аңғарымпаздығы
қайран ... Сол ... ... ... мен ... ... әлі күнге дейін сақталғанып көрініп тұрады [21].
Осы орайда көрнекті археолог М.П.Грязновтың мына сөздері жөн сияқты:
«Мы должны изучать историю развития ... ... ... ... ... (будь то пазырыкские племена Алтая или скифы Северного
Причерноморья саки ... Азии или ... ... ... ... от других, близких и ... ... ... ... в ... их ... с ... всего кочевого мира в целом [22.60
б.]
Аржан, Пазырық, Укок қорғандарынан шыққан археологиялық табындылар
скиф-сақтардың жылқышылдық мәдениеті, өз ... ... жоқ ... ... ... ... қазбасы В.О.Виттің Алтайда өз заманында
асыл текті жылқылар өсіретін бір орталық болды ... ... ... [23] ... ... ... ондаған жылдар бойы якут, қазақ,
қырғыз, хакас, тува және Орта Азия ... ... ... ... ... ... өркениеті деген терминді кіргізді. Үлкен ... ... ... якут жылқышылдық мәдениетін түркілердің
қиырындағы шекарасы деп, бұған ең жақын қазақ, ... ... деп ... ... ... ... қорғандарындағы сақ жылқыларын,
К.Ферре кәзіргі этнографиялық өмірді жаза келе ... ... те ... алтайдың жылқышылдық өркениеті деген ... ... ... жылқыларын жан-жақты зерттеу: ... ... және ... ... ... ... ... Қ.Қашқынбаев т.б. мамандар
жүзеге асырды. ... мен ... ... ... ... сөз болғанда қытай
және латын деректерінен бастап, кәзіргі зерттеушілерге дейін ... ... ... ... атты ... мен соғыс тактикасын сөз
етеді, бұл туралы қыруар әдебиеттер баршылық ... ... ... 383-450 ... ... ... рим әскерлерінің мал
дәрігері Вегецийдің «Әскери өнердің қысқаша ... ... ... ... аяз бен ... ... айрықша шыдамды, қыста
жайылып, өз қорегін өзі ... ... ... ... барлық қиыншылыққа
төзуге дағдыланғанын сүйіспеншілікпен жазады [27]. Осы фактілерге қарап
отырсаң ғүн жылқысы мен ХХ ... ... ... ... ... ... ғасырлары Қытай армиясын атпен қамтамасыз ету үшін жазылған
анықтамада көне түркі рулары мен ұлыстарының жылқы ... ... ... ... ... ... жылқы таңбалары»- деп
аталған осы реестрде қай түркі елінің қандай жылқысы барлығы және ... ... ... жүйеленіп сипатталған.
«У-да (622ж) патшалығының орта кезінде Кан мемлекеті (Хорезм)
сыйлыққа ... ... төрт мың бас ... ... Қазіргі кезде
қызметке пайдаланып жүрген аттар осылардың будандасқан түрлері». [28] ... ... ... ... ... ... ... болуға
тиіс А.Т.) түркілердің далалық, ... ... ... ... бойы биік ... ... ... Бұл құнды деректі
қайтадан қарастырған Қытай тарихының маманы Н.Мұхамедханұлы ... ... ... ... ... болуынан деп түсіндіреді [29]
Түркі халықтарының әдет-ғұрыптары мен наным-сенімдеріндегі жылқының
алатын орны ... ... ... бар. Бұл еңбектердің ішінен С.П.
Нестеровтың археологиялық, этнографиялық және жазба деректерді топтастыра
отырып, ... ... ... түркілердің салт-санасындағы,
діни өміріндегі жылқы культін айқын көрсеткен зерттемесін бөле-жара
айтуға болады ... ... ... ... ... ... ... көшпенділерінің мәйітті жылқымен жерлеу рәсімін терең зерделей
келе Батыс ... ... ... ... құлпытастың мамағаш, ал
қойтастың ат екенін, яғни мамағашқа байланған жылқы болғанына ... және ... ... ... келтіреді. [31.410-446б] Бұл
теорияға біздің қосарымыз Сарыарқа қазақтарында әрәдік ХХғ. басына дейін
марқұмды жерлеп болған соң, оның ... атын ... ... ... кету ... ... ... аттың түркілер өмірі мен тарихындағы,
мәдениетіндегі ... ... ... туралы кең тынысты, кемел құлашты көп
зерттеулер жазған Түркия ғалымдары. Бұл ... ... ... және ит» [32], ... және ат» [33], ... ... [34],
«Түркілердің атқа деген сүйіспеншілігі» [35], «Ат» [36], М. ... діни ... ... [37], ... «Мал ... [38], ... «Түркі онамастикасындағы жылқы киесі» [39],
А.Дильчиннің «Анатолияның ат ойындары» [40], Ш.Эльчиннің «Атқа салатын
таңбалар» [41], ... ат ... ... ... ... ... жылқы» [43], А.Хусейннің «Түркілер
жылқы жайында» [44], М.Меричтің «Түркілер және жылқылар» [45], М.Муанның
«Атты түрік» [46], ... ... ... ... [47], ... жылқысы» [48], М.Туранның «Ат» [49], Н.Ұшардың «Түркі тарихындағы
жылқы» [50] атты еңбектерін айтуға ... Бұл ... әрі ... ... ... ... туралы еңбегінде түрік тарихшыларының ... ... ... ... 234 еңбегін келтіреді [51]. Бұған жылқының
селекциясы мен ... ... ... ... ... ескерсек Туркия ғалымдары әлемдегі жылқы
танушылардың алдыңғы қатарында-деп есептейміз. Бұл ... ... ... жеке ... түріктерінің атшылығы туралы емес
көптеген түркі халықтарының, оның ... ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығы және атқа міну» атты
кітабында ер-тұрман жабдықтардың шығу ... даму ... ... ... ... ... «Кіріспе» бөлімінде «Көне
түріктердегі жылқы шаруашылығы және атқа салт ... ... ... ... ... ... қазына есебінде қарастырған. 1-ші бөлімде
ер-тұрман мүшелері: ер, жүген, ... ... ... ... (атқа тағатын бойтұмар), қамшы, кісен, қос ... т.б, ... ... ... сөз ... фразеологизмдер мен
олардың шығу тарихы жазылған [52] .
Орхан Шайк Гөклай «Қорқыт Ата» кітабының желісін ... ... қоса ... ... туралы аңыздар мен дастандарды саралай
отырып, ... ... ... ... ... ... ... тарихи-этнографиялық, пәлсафалық-культурологиялық
саралаулары біздің диссертациялық ... ... ... ... ... көп мәселерді алға ... ... ... ... болуына жол сілтеді [53]. М.П.Грязнов
айтқандай қазақ жылқысы тарихының түйінді мәселелерін тек ғана ... шешу ... ... Осы ... алғанда өзбек, татар
ғалымдары Н.Махмудов, Р.Г.Ахметжанның еңбектерін бөле-жара айтуға болады.
Жылқы сөзінің этимологиясын зерттеген Н.Махмудов ... ... ... «Бұл ... ... ... йыл ... ги болса уику
(ұйқы), сезги (сезу) дуйгу (сезім), билги (білім), ашка() сияқты сөздерде
кездесетін етістіктен зат есім ... ... ... Түбір деп
есептейтініміз «йыл» (жыл) сөзі иелмек (желпу) жылдам қимылдату ... йел (жел) ... ... ... ... еске ... атының
дәл өзі. Бұларға сүйене отырып йылты (жылқы) сөзінің бірінші мағынасының
«жылдам қимылдайтын жануар». Бұған біздің қосарымыз қазақта жылқы-желден,
сиыр-судан, түйе-сордан, ... ... ... Олай болса зерттеушінің тұжырымы мен қазақ халық аңызының түйіні бір
жерден шығып, бір орайдан табысып тұр [54].
Тұлпар десе елең етпейтін қазақ жоқ, ... ... ... ... ... ... аса ... айырықша бағалы, арман
болған жылқы. Қазақтардың «тұлпар»-сөзі өте ескі, көнеден келе жатқанын
айта келе Р.Г.Ахметжан ... ... ... ат» ... ... «соғыс аты-қаплан» «соғыс аты» мағынасын білдіреді-деп түйіндейді.
Бұл «тұлпар»-сөзінің этимологиясын шешуде алғашқы сәтті қадам [55] ... ... ... ... тұлпар болған, тұлпар болатын атты құлын
кезінен тауып бірнеше жылдан ... ... ... ... тәрбиелеп
барып ғана батырға мінгізілетінін эпостық жырларда суреттелетініне арнайы
тоқталамыз ... ... ... ... ат емес қазақ
халқы өмірде пайдаланған жылқының сирек кездесетін өте ... ... ... тарих сахнасына шыққан қыпшақтар, печенектер
славян, орыс елдеріне жылқы ... ... ... ... шын ... ... ... қамтамасыз етіп ғана ... ... ... [56]. ... Бейбарыс Египетте патшалық құрып
тұрған заманында ат ... ... ... ... болғанын француз
саяхатшысы Баумгартен айырықша танданыспен жазады [57]. Біздің ойымыша
бұл әскерилендірілген ат театрының түп ... ... кез ... ... ... ат ... ... тайпалардың заңды мирасқоры Қазақ хандығы ат үстінде туып,
атты әскердің күшімен ... елін ... ... ғана ... ... ... Алтай мен Атырау, Сібір мен Ташкент ... ... ... ... хандығының шаңырағын көтеріп ел-жұртқа танытқан Қасым хан
былай дейді: ... асыл ... бір ғана ... ... ... ... ... – қымыз... Қызық көретініміз өрістегі
жылқымыз....» [58.226б.] Қазақ тарихының ... ... ... ... Орталық Азияның қаһарлы ханы қасым бір мезгілде 300-мың
атты әскер шығара алатыны туралы дерек бар [58. 213 ... ... ... ... ... ... қарсы
соғысқан Отан соғысының батырлары туралы тарихи ... ... ... ... ... ... ... мен Шалқасқасқасы, Әбілхайырдың Ақбозы, Ер ... Ол ... ... ... Көкойнағы тарихи жырларда,
эпостағыдай тұлпарларды асыра әсірелеу жоқ, батырларда ... ... ... ... ... Бұл ... ... Р.С.Липец түркі-монғол халықтарының эпикалық жырларындағы батыр
мен аттың бейнесі, көркем образ ғана емес, нақты тарихи ... ... ... ... ... кең көлемдегі мәліметтер Қазақ хандығы Ресей
империясымен дипломатиялық, ... ... ... бастаған тұста,
қазақ жеріне ағылған жиһанкездер кейін саяхатшылардың, елшілер мен әскери
барлаушылардың есептерінде ... ... ... ... ... ... ... этнографиясына, т.б. арналған үлкенді-
кішілі еңбектердегі ақпарлар мен қысқа үзінділерді есепке алмағанда,
қазақ жылқысының тікелей ... ... ... мен ... өзі бір төбе [60]. ... бұл ... ... ғана ғылыми мәні бар деп айтуға болады. Олардың көпшілігі ең
алдымен қазақтың жылқы шаруашылығын ... ... ... ... ... Мұндай еңбектерде көбінесе жылқының
бағылуы мен күтілуі олардың тұқымдары жайында сөз ... ... ... әдебиеттердің басты кемшілігі, көпшілік авторлар
бірін-бірі қайталап белгілі жағдайлар мен фактілерді тізіп жаза ... ... ... дәйекті ғылыми зерттеулер Орта Азия мен
Қазақстанның Ресейге толық ... ... яғни 1870 ... ... көре ... Бұл жылдары қазақ жылқы шаруашылығын белгілі бір
мақсатпен мамандар ... ... мен ... ... ... байлығымен көзге түседі.
1870ж Н.Бахметьев [61], 1871ж М.Бабаджанов [62], ... [63], 1875ж. ... [64], 1885ж. ... [65], ... [66], 1883ж. ... [67], 1885ж. ... [68], 1892ж.
И.В. Шумков [69], 1894ж. А.И.Добросмыслов [70], 1895ж. В.Фирсов [71]
сияқты Ресейдің белгілі ... ... ... ... арнайы
зерттеулері жарық көрді. Бұл шығармалар ... ... ... әлі ... ... ... ... сүбелі еңбектер. Осы
еңбектердің жарыққа шыққаннан кейін Россияның қажеттілігін кез-келген
уақытта қанағаттандыра ... ... ... ... ... ... ... көңіл аударыла бастады.
Я.Я. Полферовтың адай, қарабайыр, арғымақ, ... ... ... ... жеке-жеке мақалаларға арқау етіп ... сол ... ... ... ... ... ... зерттеуін одан әрі
жалғастыра келе, қазақ жылқысын асылдандыруға, қандай мәдени тұқымдар
сәйкес келетінін ... ... ... ... жылдары «Коннозаводство» журналының
Торғай обылысындағы тілшісі болып қызмет істеп, облыстағы әр ... мен ... ... ... ... ... жазды
[75.76.77.78.79.80]. Мұндай есепті мақалалар мен жолсапар жазбалар
қатарына князь ... [81], ... ... Н.Медведскийдің,
[82] жылқы маманы Эверсманның [83] еңбектері жатады. В.Рожков, [84]
И.Левашов [85], Н.Ревякин [86], ... [87] ... ... салыстырғанда айтарлықтай жаналық жоқ «Шынтуайтына келсек
қазақтың жылқы шаруашылығына, барлық Еуропа ... ... ... ... ... кең-байтақ отанымыздағыдай әскери жылқыларды
өсіріп баптайтын табиғи жағдай ... елде жоқ» деп ... ... ... ... ... ... С.Белинский [88.89]. белгісіз
автор «қазақ жылқысының сом денесі мен білеуленіп, шомбалданып ... ... ... ... жай ... деп ... ол жеңіл
жүрісін көргенде мұндай тұқымды ешқашан таба алмайсың» [90]. А.И.Касаткин
[91] қазақи ... ... ... асылдандырусыз-ақ атты әскерге
жарамдылығын насихаттайды. Көпшілік ... ... ... ... аймақтарының жылқыларына қарағанда бойының биік болуы,
орта азиялық мәдени тұқымдарымен ертеден араласқандығын, оның таулық және
жазықтық болып ... ... ... ... [92]
С.Е.Дмитриев [94], В.Базилевский [96], П.Канавин [97], В. Пяновский [99-
100] мақаларында Жетісу жылқыларын ... ... ... ... алу
үшін жергілікті өкіметтен нақты шаралар қолдануды талап етті. 1914 жылы
Жетісу жылқы тұқымдарын ... ... үшін жер ... ... ... Экспедицияның қорытындысын Л.Ф.Безвуглый көлемді
зерттеу кітабына арқау етті. Л.Ф.Безвуглыйдың кітабы статистикалық
материалдарының молдығымен, ... бай ... ... ... ... ... ... қырғыз шаруашылықтарын қатар
жазған [102].
Қазақ жерінің оңтүстік жағындағы жылқы шаруашылығы жөнінде Түркістан
өлкесінің жылқысына арналған жалпылыма еңбектерінде А.И.Шахназаров, [103]
Г.Головин, [104] Н.Шавров, [105] ... [106] ... ... [108], ... [109], ... [110] азды-көпті деректер
келтіреді.
1910 жылы Ташкент қаласынан шыққан В.П.Колосовскийдің «Түркістан
жылқылары» ... ... ... қазақ жылқысына көрнекті орын берілген
[111].
Семей обылысының жылқы тұқымдары ... ... мен ... ... ... ... ... жылқы емдеу тәжірибесі орыс мал дәрігерлерінің
хабарламаларында, ... ... ... ... ... ... ... ауруларының қазақша-орысша
баламасы ... ... ат ... мен оның түрлері, әсіресе қазақ даласында өткен не
бір астардағы бәйгелер жөнінде қым-қиғаш ... ... ... ... ... ғ. 90-жылдарынан бастап Башқортстанда, Самарада қымызбен ... ... ... ... ішкі ... т.б. жерлерден жаз кезінде
денсаулығын нығайту үшін, туберкулезден ... үшін ... ... ... үй тігіліп қымызханалар ашылды. Осы ... ... ... ... ... ... жайында әдебиеттер шыға бастады
[135.136.137.138].
Қай кезде болмасын барымта мен жылқы ұрлау ... ... ... ... ... ... ... қосылуы хандықтың
жойылы, барлық билікті ... ... ... ... әлсіреуіне
байланысты ел ішінде жылқы ұрлау мен барымта шектен ... ... мен ... барымта мен оның шығу себептері ... ... ... ... зоотехникалық, физиологиялық,
экономикалық әдебиеттерді есептемегенде, жылқыны тарихи-этнографиялық,
мәдени-танымдық тұрғыдан зерттеген кешенді әдебиеттер саусақпен ... ... [143], ... [144], ... [145],
В.П.Курылев [146], А.Тоқтабайдың [147-148] монографиялары мен авторлар
ұжымы шығарған «Қазақтың ... ғғ ... ... ... ... ... ғана [149]. Шын мәнінде Кеңес өкіметі
жылқыға тек ... ет, ... ... ретінде ғана қарағандықтан,
жылқының тарихтағы ролі ат төбеліндей азғана мамандар тарапынан ғана
зерттелді бұған және ақын ... ... ... ... ... жылқы қазақ үшін еркіндіктің, бостандықтың символы болған
ғой. 1980 жылдардың ... ... пен 1991 ... Қазақстан
тәуелсіздік алған кезден бастап, жер-жерде батырларды еске түсіріп ... ... ат ... саны ... ... орай ат ... баптау
турасындағы әдебиеттерге, көмекші құралдарға сұраныс көбейді. Аттың сыны
мен баптау жайында біраз ... ... ... [150.151.152] мен
тақырыпқа арналған кітапшалар жарық көрді [153.154.155.156].
Халқымыздың жылқы тарихын ... ... ... ... ... ... жылдар өтседе Құлагер трагедиясы әлі күнге дейін
ешкімді бейжай қалдыра алмайды, ... ... ... ... ... жылдары атақты сәйгүліктің өміріне байланысты көптеген
мәселелердің беті ашыла ... ... [157], ... ... [159], Ж.Тұрғанбекұлының [160], С.Алпысұлының [161]
мақалаларында әйгілі астың айтылмаған сырлары белгілі болды.
Ұлт спортының түрлері мен ... ... ... мамандардың
М.Тәнеекеевтің [162], Б.Төтенаевтың [163] еңбектерінде ат ойындарының
түрлеріне де орын берілген. Әрбір жердің, өлкенің ат ... ... ... ... ... жылқы мәдениеті Қазақстанның басқа
аймақтарына жетпей жатады, осы тұрғыдан алғанда «Атырау арғымақтары»
[164] ... мен ... ... [165] ... көптеген
фактілермен құнды.
Талантты зерттеуші С.Қондыбайдың ... ... ... миф» ... қазақ ертегілері мен аңыздарындағы жылқы образы мен
батырлардың сәйгүліктеріне дейін ... ... ... ... ... ... ... шаруашылығының рөлі мен маңызын
зерттеуге арналған еңбекте ХІХ ғасырдың ортасындағы ... ... ... осы ... ... ... ... Жылқы
шаруашылығы қазақтардың экономикасында ған емес, сондай-ақ әлеуметтік-
мәдени рухани ... рөлі ... [167]. ... мен
Ж.Байтелиеваның қазақ тіліндегі жылқыға ... ... ... тіркестердің семантикалық, этномәдени функциясын зерттеген
жұмыстары сөз жоқ, бұл тақырыбты меңгерудегі жаңа белес екенін көрсетеді
[168.169].
Шетелдегі ... ... ... ... жылқы шаруашылық шежіресі» кітабын бөле-жара айтар едік. Автор
бірінші рет өзіміз өмір бойы ... ... ... ... ... ежелден керқұлан деп атағанын дәлелдейді. Автор ... ... ... ... ... ... ... өнімдеріне,
емдеуге байланысты, т.б. көптеген мәселелерді ғылыми тұрғыда ... ... ... ... қызыққан Үйсін патшалығының
жылқыларынан, Іле тұлпарларынан көруге ... деп ой ... ... ... ... негізгі генефондысы Қытай қазақтарында
сақталғандығын атап ... ... ... ... ... т.б. ... ... шаруашылығын, ат
спортын насихаттау үшін түрлі-түсті суретті фотоальбом, кітаптар жылда-
жыл ... ... ... ... ... аз ... негізгі тұлғалардың бірі. Осы тұрғыдан алғанда еліміздегі
жылқы шаруашылығын, ат ... ... ... ... кітабының өз
орны бар [171].
Қазіргі таңда жылқы оның қоғамдағы ролі ... ... ... жиі ... ... көбейді. Солардың ішінен белгілі ақын
Қ.Ілиясұлының «Қазақ тарихы ... ... ... Ж. Бабалықұлының
«Қазақтың тарихын-жылқы жасаған»-деген мақалаларын бөле жара айтар едік
[172.173]
Жалпы жылқы жайындағы қандай ... ... да, ... ... ... іргелі зерттеулер болсын назардан тыс қалдырмай, сараптап отыруға
тырыстық. Өкінішке ... ... ... газеттердегі, әртүрлі
баспалар шығарып жатқан өлкентанушылық әдебиеттердегі мәліметтердің бәрін
қарастыруға мүмкіншілік болмады.
Қазақ тарихы мен этнографиясының ... ... ... ... ... ... «жылқыға» теңесе алмайды. Сондықтан
біз мүмкіндігінше ірілі-ұсақты мақалалар, заметкалар, әдебиеттердің бәрін
саралай отырып топтастырдық, ... ... ... бердік. Біздің
сараптауымыздан бірде-бір әдебиет тыс қалған жоқ.
Диссертацияның методологиялық тұғырнамасына ... пен ... ... ... ... ғылыми историзм принципі,
тарихи – генетикалық, салыстырмалы-тарихи, мәдени-тарихи, статистикалық,
типологиялық методтары алынды, дәстүрлі ... ... ... ... бақылау, сұрақ-жауап, суретке-фотоға түсіру,
жаңғыртпа-реконструкция жасау т.б.). Сонымен қатар кезінде грек ... [174] ... ... ... ... арнайы ғылым-иппологияның
негізгі тұжырымдары мен принциптеріне негізделді. Атап айтқанда ... ... ... оның ... ... ... ... туралы жазған өзі 16-жыл араб тайпаларымен араласып өмірін
өткізген араб тілін ... ... ... ... ... ... ... еңбегі жылқы танудың эталоны десек артық
айтпаймыз. ХІХ ... ... ... мен ... бұл ... ... ... еңбектер және кенес дәуірінде маршал ... ... ... төрт томдық кешенді кітаптар [177] жұмысымыздың
методологиялық және әдістемелік сорабын айқындап берді. Бұрынғы кеңестік
этнографияның ... мал ... ... ... ... ... қазақстандық ғалымдар Х.А.Арғынбаев,
Н.Е.Масанов, С.Е.Әжіғали, Ә.Т.Төлеубаев, В.Ф.Зайберттердің ... ... ... ... ... мен міндеті. Қазақстан жылқының жаратылған жері-отаны
екенін тарихи-археологиялық материалдар негізінде ... ... арғы ... ... ... ... және олардың
адамзат тарихына қосқан үлестерін анықтау.
Жылқы және жылқы шаруашылығы тарихымен қазақ ... ... ... ... ... мен ... байланысты атаулары мен
терминдерін жүйелеу.
Қазақи ер-тұрман ... ... мен ... ... ... елдік, ерекшеліктерін көрсету, типологиялық
жүйесін жасау.
Ат оқ-дәрі мен зеңбірек қолданылғанға дейінгі ... ... күш. ... (сақ, ... ғұн және ... ... атты әскерлерінің ұрыс жүргізу тактикасы.
Жылқы мен қазақтың рухани әлемі эпостар мен тарихи жырлардағы тұлпар
бейнесі.
Әдет-ғұрып, дәстүрлер мен ... ән ... ... мен мәдениет
тарихындағы ролі.
Жылқының халықтың әдеттік құқығындағы орнын ... ... және ... тудың шығуымен ту ұстау
дәстүрімен генезисін анықтау.
Егеменді Қазақ мемлекетінің ұлттық идеясының ... ... ... ... ... ... ... кәзіргі заманға
дейінгі қазақ жылқысының даму эволюциясын, соған ... ... ... ... ашып көрсету.
Зерттеу жұмысының пәні шамамен 6-мың жылдық мерзімі бар ... ... оның ... ... тарихи-этнографиялық
талдау жасау.
Зерттеудің хронологиялық шеңбері. Қазақстан территориясында б.з.д. ІV-мың
жылдықтың аяғы мен ІІІ-мың жылдықтың бас кезіндегі энеолит ... ... ... ... ... кезеңінен бастап ХХ ғасырдың 30-
жылдарында дейінгі қазақтың ... ... ... ... ... мың жыл ... қамтиды. 1970 жылдардың ортасынан бермен қарай
жылқылы-көшпенділер өркениетінің ... ... ... мықтап еніп, орнығуына байланысты әлемдік жылқы тану ... ... мен ... ... ғана ... ... ... Еуразия аумағындағы үлкен көшпенді этнос-қазақтың ғасырлар бойғы
жылқышылдық ... ... ... ... және кеңістік
тұрғысынан кеңейтіп қана қоймай, мазмұн жағынан байыта түсері күмәнсіз.
Зерттеу жұмысының территориялық ауқымы. Еңбектің мақсаты ... ... ... ... ... қалпына келтіру болғандықтан,
қазақтың үш жүзге бөліну принципіне сәйкес, 1980 ... ... ... ... Қазақстанның Арал-Каспий, Сарыарқа, ... ... ... ... ... ... құрамында жүріп
және автордың өз төтесінен материалдар жинау болды. Сонымен қатар қазақ
халқының этномәдениеті мол ... ... ... Хобда
аймақтарынан, Қытайдың Алтай өлкесінен; Өзбекстанның ... ... ... деректер жиналып, қазақстандық мәліметтермен салыстырылып
отырды.
Зерттеу жұмысынын деректік негізі. Диссертацияны жазу ... ... ... ... кезге дейінгі алуан түрлі деректер пайдаланды.
- Ежелгі антикалық грек, рим, византия және қытай авторларының сақ,
скиф, сармат, ғұн т.б. ... ... ... ... ... Археологиялық табындылар: Пазырық, Аржан, Берел т.б. ... ... ... ... ... қайнары: Алматы, Ташкент, Омбы, Орынбор, Петербор, Мәскеу
мұрағаттарындағы «дала жылқысы» жөніндегі мәліметтер.
- ХVІІІ-ХХ бас ... ... ... зерттеушілерінің еңбектері.
- Ресей империясы Жылқы шаруашылығы бас басқармасының «дала
жылқысын» зерттеуге ... ... мен ... ... ... ... ... экспонаттары мен қазақ жылқысы туралы суреттер, сызбалар,
иконографиялық материалдар.
- Шежіренің жарыққа шыққан және әртүрлі қорлардағы нұсқалары.
- Тарихи ... мен ... ... Автордың 1985-2009 жылдар арасындағы Қазақстанның шығыс, оңтүстік,
батыс, орталық аймақтарынан, Өзбекстан, ... ... ... ... ... ел ... ... деректері.
Зертеу жұмысының ғылыми жаңалығы. Қазақ үшін жылқы басқа ... ... ... спорт емес, мәдениеттің бір саласы. Сондықтан
жылқыны зерттеу қазақ ұлтының өзін-өзі ... ... ... жаһандану жалмауызына жұтылып кетпей, болашаққа бағыт-
бағдарын бағамдауға жол көрсетеді. Қазақ жылқысының 6-мың ... ... рет ... тұрғыда зерттеу халқымыздың материалдық
және рухани жетістіктерінің көптеген көмескі ... ... ... ... ... ... ... көшпенділердің атты салт
мініске пайдалану арқылы ер-тұрман, ауыздық, үзеңгі, дөңгелек, шалбар,
етік, қайқы қылыш сияқты ... ... ... ... ... қазақ
материалдары толықтырып бұл пікірдін дұрыстығын қуаттайды. Атап ... ... ... ... ... өткізу», «ашамайға мінгізу», «ат бесік»
салты ер жабдықтарының алғаш пайда болып, ... ... ... ... үрдіс. Біздің бұл теорияға алып-қосарымыз ту, жалау, байрақ-деген
нәрселердіде көшпенділер ойлап тапқан деп айтуға негіз бар. ... туды ... ... ... ... ... дейін сақталып
келгендігі жайында заттық, фольклорлық, шежірелік бұлтартпас дәлелдер
кездеседі.
Менің ел арасынан жинаған ... ... және бұл ... ... ... ... тыва, монғол) халықтарының тілдеріндегі жылқы
түсіне байланысты сөздермен салыстырғанда кәзіргі таңда қазақ тіліндегі
ат түгіне қатысты сөздер (330 сөз) әлемде ... ... тұр. ... ... ... ... сөздер (экстерьерная терминология) 85 сөз,
ер-тұрманға орай терминдер мен ... ... ... ... бай да көне ... көреміз.
Күнделікті өмірде ұлттық ат спортының ойындары нәбәрі оншақтысы
мөлшермен айтылады. Зерттеу барысында ... ... ... ... ... ... ... 25-тей түрі белгілі болды. Жалпы 450-
дей материалдық және рухани мәдениеттің атаулары мен ... ... ... айналысқа түсіп отыр.
Көптеген ойын-сауықтар «қайыс тарту», «атпен табақ тарту», ... ... т.б. ... рет ... жазылып алынды. Атқа байланысты
шыққан ән-күйлер, билер өнеріміздің ерекше бір саласы ... аса ән, ... аса күй бары ... жүйеленді. «Қара жорға»-қазақтың би өнерінің
атасы және ұлттық билердің көпшілігі осы «қара жорғадан» бастау алады деп
топшылаймыз. Мыңдаған жылдық ... бар, ... ... қалған бүкіл
алаштың ұлттық мейрамы-қымызмұрындықтың шығу тегі, ... ... ... ... ... ... Қазақстанның жер-
жерінде өтіп жатқан қымыз мейрамдарына автордың сценариі мен ... ... ... ... ... ... ... саудасын,
экономикалық байланыстарын сараптағанда екі үлкен ... ... ... жылқы мәдениетін қазақ пен оған бауырлас халықтардың арғы бабалары
ғұндар мен қыпшақ, печенег ... ... ... ... ... негізгі қағидалар.
1. Б.з.д мың жылдықтың аяғы мен ХХғ. 30 ... ... яғни 6-мың ... ... ... жылқының пайда болу, қолға үйрету, ... іс, ... ... бастап, жылқы шаруашылығының
эволюциялық даму жолдарын көрсету.
2. Қазақ жері жылқының ... ... және ... үйретілгенін Отаны
екендігін дәлелдеу.
3. Сақ (скиф), ғұн, көне ... ... ... ... ... Қазақ хандығы
кезіндегі жылқы тұқымдарының дәстүрлі қазақ жылқы тұқымдарымен арасындағы
байланыстарды зерттей келе қазақи жылқы ... ... ... бірі ... ... бірге көптеген көршілес елдердің жылқы
тұқымдарына тигізген әсерін ашу.
4. Жылқы түсіне ... ... ... ... ел арасынан жинақтап,
жүйелей отырып, әлемде бірде-бір халықта ... сөз қоры жоқ ... бұл ... ... ... қосылған үлес екенін дәлелдеу.
5. Ер-тұрманның шығу тегі, даму ... ... ... ... ... т.б белгілеріне орай жүйелеу, бірынғай типологиясын
жасау.
6. Ат баптау, бәйгеге ... ... ... ... мен тәсілдерін,
сыншылық өнердің қырлары мен сырларын айқындау.
7. Жылқы психологиясының көмескі жақтарын көрсететіп, себептерін ашу.
8. ... және ... ... ... бәйге, ас, ат спорты
т.б) мән-мағынасын белгілеу.
9. Жылқының қазақтың әдеттік құқығындағы орыны мен ... ... және ... ... ... халықтардың ту көтеру, ту ұстау дәстүрінің атқа салт міну
салтымен байланыстылығын дәлелдеу, қазақ ... ... Ат және ... ... ... байланысты әдет-ғұрып тар мен жора-
жасындар атқа байланысты шыққан өлең жырлар, ән-күйлер, билердің қазақтың
рухани кеңістігіндегі алатын орны.
Зерттеу ... ... ... ... ... негізінде
жылқылы-көшпенділер өркениетінің ортақ ... ... ... мен ... кәзірдің өзінде қазақстан
этнографиясы, ... ... ... ... ... мен оқу ... ... пайдаланылуда.
1990 жылдары еліміз егеменді алғаннан бастап бүкіл республикамызда ұлттық
ат спорты кең қанат жайып дами бастады. Ат ... ... ... ... ... өсірушілер, коппозаводчиктер, атбегілер іздеп
жүріп оқитын болды. Әдебиеттер жетіспейді. Осы олқылықтың орнын толтыру
мақсатымен автор сан-салалы ... ... ... ... ... 40 б.т. ... жазып баспадан шығарды. Зерттеуші өзі
жинақтаған 40-астам ат ойындарын қыпшақ-мамлюктер заманында көрсетілген
«Жылқы ... ... ... ... деп ... жұмысының сыннан өтуі. Диссертация Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих
және этнология институтының этнология бөлімінің ... ... ... ... жұмыстың нәтижелері мен қортындылары 3-
ғылыми монографияда, халықаралық және республикалық ғылыми практикалық
конференцияларда баяндалды. 1995 жылы Ботайда әлемнің 16 ... ... ... ... ... бас ... симпозиумда мәлімделді. 5 мақала
Германия, Италия, АҚШ, ... ... 10 ... жоғары
атестациялау комиссиясы бекіткен журналдарда жарық көрді. 15 мақала басқа
басылымдарда ... ... ... ... ... тарихы
(фольклорлық кезең)», «Қазақтың ата заңдары» сияқты көп ... ... ... ... Диссертация кіріспеден алты тараудан, қортынды
мен қосымшадан информатрлардың аты жөні мен ... ... ... ... ... ... ... жаңғыртпалар
(реконструкция), сызбалар берілген.
1. ҚАЗАҚ ЖЫЛҚЫСЫНЫҢ КӨНЕ ... ... ... ... - ... ... ... 65 млн. жыл бұрын (алғашқы эоцен) өмір ... ... ... ұзын ... ... ит ... ... (эохипус
немесе хирокетрия) бастау алады. Бұл хайуанның алдыңғы қолдарында төрт
саусағы, артқы тұяқтарында үш саусағы болған, табанын ... ... ... жас ... ... коректенген. Миоцен кезеңінде 25млн.
жыл бұрын ауа райының өзгеріп ағашты ормандар, бұталы ... ... ... құрғашылыққа ұшырап, жер беті керіштеніп кеуіп таутасты
далалардың пайда болуына ... ... арғы ... ... кәзіргі пониге, бас сүйегі мен тісі кәзіргі жылқыға ... ... айыр ... ... ... ... ... айналып, секіріп, жылдам
жүретін болды. Шамамен 12 млн. жылдай бұрын жылқы тегінің келесі тізбегі
– гипарион пайда ... ... үш айыр ... дене ... киіктей
жылдам шауып жүретіні соншалық өздерінің Отаны Америка – Аляскадан бастап
Беринг «көпірі» ... ... ... ең аяғы Африкаға таралып кетеді.
Бірақ әлі күнге дейін гипарион ... ... арғы ... ма, ... ... ма ... ... төңірегінде талас көп [178, 179, 180].
Жылқы өзінің кәзіргі келбетіне жоғарғы плиоцен ... ... жыл ... келе ... яғни дара ... ... ... жануарға
айналып, көптеген түрлері мен типтері бар үш ... ... ... кейбір жерлерде (Шығыс Еуропа, ... Азия ... ... ... ... өмір сүреді. Дара
тұяқтылардан тарпаңдар, ... ... ... ... ... ... зерттеулер осыдан 2 млн жыл жылқының
тұрпаты қалыптасып болды деп топшылайды.
Дүниеде бірде-бір жануар адамзат тарихында жылқыдай ... ... жоқ. ... адам 1,3 млн жыл ... бола ... әртүрлі
өсімдіктердің жемісін, түбірін ірлі – ұсақты аңдардың етін жеп күн көрді.
Алғашқы адамдардың тобыры аңшылықпен шұғылданды, әрине тағы ... ... ... ... көзінен таса қалған жоқ. 40 мың жыл
бұрын өмір кешкен кроманьондықтар өмір сүрген кезде жылқы аулау орасан
кең ... ... ... ... ... болмас үшін адамзат
жануарларды қолға үйрете бастады. Адамға ең алғаш ... ... ... ... ит ... ... ... қарағаны 13 мың жылдар шамасында [32],
артынан біртіндеп қой, ... ... түйе т.б. ... адамзаттың
тәуелдігіне түседі. Жануарлардың көпшілігі адамның айтқанына ... ... ... әлі де ... ... бойы жабайы күйінде қала
берген. Адамзаттың ақыл-ойы, әдіс – тәсілі жылқыны қолға үйретуге энеолит
дәуірінде, б.з.д. IV – ... яғни ... 6 – мың ... ғана жете ... Жылқыны қолға үйретер тұста адамзат егін ... ... ... ... ... ... ... не нәрсенің
парқын білген мамыржай бейбіт өмір сүрген. Осы турасында қазақ аңызында
адамның жылқыға өзіндік баға ... ... ... ... ... ... ... алып елге көрсеткенде, өмірді көпті
көрген дана ақсақал былай депті:
Жал – құйрығы қанат екен,
Төрт тұяғы болат ... ... жері ... екен,
Шырақтарым осыны тапқан
Жерлеріңе апарып тастаңдар» (181, 60 б(.
Аңыздан көшпенділер ... ... ... ... ... байланысты шыққаны айқын көрініп тұр.
Жылқының арғы тегін құраған жылқы тұқымдас, жылқы ... ... ... біздің заманымызға тарпаң, Пржевальский
жылқысы, құлан, зебра, есек ... ғана жете ... Ең ... ... жылы өлтірілген [182].
Тарпаңдарды (Eguus. Gaballus Gimelini Antonius). Қазақ халқы ежелден
қолға ... ... және етін азық ... 1762 жылы П.И. ... ... былай дейді: «Жайықтың аржағында, кейде ... ... ... екі түрі кездеседі олар тарпаңдар мен құландар. Тарпандардың
биіктігі орта бойлы жылқыдан төмендеу, денесі тығыршықтай ... ... және көк ... ... ... ... бар ... өте аз кездеседі.
Қазақ жылқыларынан олар басымен ерекшеленеді, себебі бастары үлкен және
маңдайында ойыстары бар. ... ... ... ... қосарларына
бір-бір аттан алып, тарпаңдарды ұстаған соң өздерінің ... ... ... бір ... ... ... сөйтіп өздерінің аттары сияқты
мініске үйретеді» (183, 184(.
Тарпаңдарды зерттеген А.Н. Формозов былай деп ... ... мен ... ғана ... ... ... ...
тарпаңдар табындарының өсіп – өнген жерлері шөлейт далалар. ... ... ... XVIII ... аяғына дейін кездескен» (488(.
Анықталған шынайы мәліметтерге қарағанда тарпаңдар қазақ далаларында ... орта ... ... ... (143(. Тіліміздегі шәлгез асау
аттарды «тарпаңдай асау» десе ... ... ... да ... адам»
деп атау соның айғағы. Мысалы: Қашаған жырау өз елінің ерекшелігін жырға
қосқанда, былай дейді:
Адай деген ел едік
Тәртіпсіз өскен ... ... ... ... ... сары белі» – деген жер
бар. Тарпаңдардың биіктігі 135 см. бастары үлкен және ұзын, ... ... ... түсі сұр, арқасында мойнынан бастап құйрығына дейін қара жолағы
болады.
Пржевальский жылқысын қазақтар ежелден «керқұлан» немесе ... деп, ал ... ... ... ... – деп ... ... ажырату
Алтай қазақтарында, әсіресе Шыңжаңның Алтай, Тарбағатай қазақтарында әлі
күнге дейін айтылады. Бұл дұрыс, халықтық атау, себебі ата – ... тағы ... ... ... отырып, қайсысы жылқының арғы
тегі екенін білген. Алтай қазақтарының тіліндегі «жылқы атасы кер ... ... осы ... ... ... қақ көзі
Суат болмас демеңіз.
Жер тағысы кері құлан,
Жылқы болмас демеңіз» (CXV)
– деген қанатты сөздерінде терең мән бар. ... ... ... ... атап ... Ырғыз өлкесіндеде болғанға
ұқсайды. Оған Базар жыраудың мына термелері дәлел.
Сарыарқаның белінде,
Ырғыздың құба жонында,
Жусанның түсін ... жеп ... ... делірген,
Құлағын тігіп елірген,
«Жан жетпес!» шелірген
«Кер құлан»деген аң болар
Аунаған жері шаң болар
Құйрығы жоқ, жалы ... кісі таң ... (186, 251 ... кезде ата – бабаларымыз ықылым замандардан бері жылықысының
қанын жаңарту үшін табынына қосқан, етін жеп, ... ... ... тілген, сүйегінен әшекейлер жасаған, кер құланды – Пржевальский
жылқысы деп жүрміз, сонда бізге бұл ... ... ... берген
сияқты.
1878 жылы Н.М. Пржевальский Шыңжаңнан тапқан тағы жылқыларды, атақты
географтың ... ... ... оның ... ... ... жоққа шығара
алмайды (187(. Бірақ ғасырлар бойы ата – бабаларымыз пайдаланып келген
көне жылқы ... ... ... өз ... ... немесе жылқы
құлан – деп атағанымыз ләзім. ... ... ... мен ... ... ... ... шығысындағы Зайсан ойпатында
ХІХ ғасырдың ... ... ... ... ... жолбасшысы Мырзаш батыр керқұланның қазысын ... ... әлі ... ... жерлестері тамсана айтады ... ... ... қазақтары ХХ ғасырдың 60 – шы
жылдарына дейін ... ... ... сап – ... жайып қойып,
Терісін арқан тілдім керқұланның [188.109б].
«Керқұланның айғыры жарап күйіктті келгенде үй жылқының үйіріне
шауып айғырын ... ... ... ... сап ... алып ... керқұланның айғыры алып кетті-деп іздеу салғандарды көрдік деп
бұрын ақсақалдар ... ... ... ... ... берушілердің көрсетуінше бұрын қазақтар жылқысының тұқымы
азып бара жатқанда керқұланның айғырына шаптырып қанын жаңартады ...... ... ... ... қалған биелерге керқұланның айғыры
шауып орауыз құлан жалды құлындар туғаны жайында ... ... ... ортасында Олаш деген кісінің 500 – 600 жылқысынан екі ... ... ... қоя ... ... «Бітімі: тұрқы 2м, биіктігі: 1.3 – 1.5м, (132 – 142 м
А.Т.) мойны қысқа әрі жуан, жалы тік, ... ... әрі ... ... үлкен, кеңсірігі жалпақ, танауы, астыңғы ерні мен иегінде ... ... ... ... қысқа, қалың, ұшында жарты ай тәрізді ойығы
болады. Денесі жалпақ, жоталы, бес белдемелі, кеуделі, қарынсау, ... жүні ірі ... ... ... ақтанкер, қыста орауыз қаракер болып
көрінеді. Жалынан құйрық ... ... ... ... қара ... ... Бауыр, қолтық, шап, шат, құлақ іші жүндері ақшулан болады.
Жауырын, иық, ... ... ... ... гүл ... ... ... қысқа, тұяғы тікше шаралы келеді. Құйрығы, шашалары,
тізе, ... ... қара ... Алдыңғы, артқы аяқтарында қосалқы
безілдегі бар. Жабайы ... ... ... ... оның ... ... ауа райы шарттарына сай қалыптасқан. Жоғарыда атап
өткен денені қақ ... ... ... тағы ... ... қазіргі қол жылқылардада жиі кездеседі. Мұны жылқы атасы –
керқұланның ұрпағына қалдырған тұқым қуалау қасиеті деп ... ... ... – Азия ... жылқысы құмды – шөлді далалы жайылымдарда
мекендейді. 5 тен, 20 дан бірігіп бір шағын үйір ... ... ... ... ... ... ... жер қайысқан табынға айналады» [170].
Кәзіргі уақытта ХХ ғасырдың басында Шыңжаңнан алып ... ... ... ... ... атпен дүниежүзінің
көптеген қорықтарында өсіп – өнуде.
Құландардың сан ... ... ... ... П.И. Рычков:
«Құландардың көбісі Жайық даласында, Сарысу өзенінің ... ... ... ... Биіктігі тарпаңнан жоғары, жарау, тік құлақ, кәдімгі
жылқыға қарағанда құйрығы шолақ, жалы ... жүні ... ... ... саны ... ... орасан үлкен табындарымен жүреді. Қазақтар
атып алып, азыққа пайдаланады» [184]. 1882 жылы ... ... мен ... ... көп нөпірлерінің миграциясы жөнінде М.Н.
Богдановта мәлімдейді [189]. Қазақ жерінің шығыс өңірлері мен Жетісудағы
құландар туралы 1856 жылы Ш. Уәлиханов: «Мен Іле ... ... ... ... ... ... құланы мен Моңғол Гоби жегетайының
арасындағы табиғи шекара болып табылады» [190]. ... ... 1930 ... ... Қазақстанда ең соңғы жабайы құланды 1952
жылы Қарағанды облысының Ұлутау ауданында кездескен [143].
1950 жылдары В.И. ... ... ... Пржевальский
жылқысының бес бас сүйегі мен сегіз қаңқасын және ... екі ... және бір ... алып ... тас ... ... ... салыстыра зерттегенде Пржевальский жылқысының кәзіргі
жылқыларға қатысы жоқ екені анықталды. Кейіннен ... ... саны 66 пар, ... ... 64 пар ... анықталды. Өз
зерттеулеріне сүйене отырып В.И. Громова Пржевальский ... ... ... ... ... ... тұқымы – деп тарпаңды атайды.
Әйтседе, В.И. ... бұл ... С.И. ... мен В.Г. ... ... ... тас дәуірлерінде жылқының арғы тегінің
бірнеше топтары болған. Олар: Батыс Еуропада ірі қалың жүндес жылқылар,
орта және ... ... ... ... Моңғолияда – кәзіргі күнге
дейін тірі жеткен жабайы – Пржевальский жылқысы [187. 10 б]. ... ... ... ... ... ... ... айтылмаған,
сондықтан бұл мәселені кәзіргі ғылыми деңгейдегі палеозоологиялық,
генетикалық, остеологиялық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ұрпақ берген. Құландардың
ұрықтарын генетикалық зерттеулер бұл тәжірибенің дұрыстығын көрсетті,
яғни ... ... ... ... ... болмағанын дәлелдейді.
Халық арасындағы ауызекі әңгімелерде құланды кинодан, теледидардан көрген
көбінесе жылқышылардан, ... ... ... ... ... жылқының арғы тегі болмай, садаға кетсін, мынау «есек құлан деген
осы» ... ... кең ... ... ... жер – ... ... атымен аталатындығы: Құлан саз, Құлан өтпес, Құланды,
Қасқа құлан, Құлансу, Құлансай, Құланшы т.б. Құландардың ... тобы ... ... Арал ... ... аралында бағылып келді, кейін
экологиялық ... ... ... көшірілді. Құландардың көп
мөлшері Түркменстанның Бадхыз қорығында сақталған саны 750 бастай.
1.2 Ботай жылқышылары (бақташылық кезең)
Жылқының қай жерде пайда ... және қай ... ... үйретілгені
жөнінде дау – дамайлар соңғы жылдары толастағандай. Себебі ... ... әлем ... ... зоологтар,
археологтар көне тарих мамандары Қазақстан жерінен энеолит дәуіріндегі
Ботай қонысынан қазылып аланған ... ... ... ... ... ... әлемнің әр жерінен бірлі – ... ... ... ... ... отырып мамандар, солтүстік Африка, еуропа
далалары т.с.с. жылқының жаратылған жері деп ... ... ... жылқы сүйектерінің көп шыққан жері Украинадағы Днепрдің оң ... ... ... ... ... ... б.з.д. ІV
мың жылдыққа жататын Дереивка қонысы. Дереивкадан табылған жануарлар
сүйектерінің 83% үй ... оның ... 74% ... сүйектері (52
жылқы), маңайындағы қоныстардан 17 жылықының қаңқасы ... ... ... ... ... ... ... зерттеу нәтижелері Дереивка
жылқылары туралы мәліметтердің қателегін, атап айтқанда бұғы мүйізінен
жасалған (ұзындығы 8–14 см) ... ... ... ... ... ... емес ... нақтыланып, осыған дейін басты дәлел есебінде
энеолит ... ... деп ... ... ... жылқының бас сүйегі
ол дәуірге емес берідегі скиф заманына қатысты болып шықты [167].
1980 жылдан ... ... ... ... ... ... ауданының Иманбүрлік өзенінің оң жағалауында Никольское селосынан
1,5 км жерде орналасқан. ... ІV мың ... аяғы мен ІІІ ... бас ... ... бұл ... табылған мал сүйектерінің 94,9%
жылқынікі болып шықты яғни 70 мыңнан астам жылқының қаңқасы ... ...... ... ... көне қоныстардан мұндай көп
жылқы сүйектері ешқашан кездеспеген. Қоныстың жалпы көлемі 15 га, ... ... үй – ... ... ... ... қарап археологтар
кемінде 200 – 300 үй – жайлар болған деп шамалайды.( Үй – ... ... ... ... ... ... ... белгілі болды. Үй салу үшін
алдымен көпбұрышты немесе дөңгелек ойық қазылады, ... ... ... 60 – 80 см, ... 30 – 70 м2. Ойықтан шығарылған
топырақты сумен араластырып кірпіш сияқты ... ... ... ... берік болу үшін ішінен де, сыртынанда жылқы сүйектерімен
бекітілген. ... ... 80 – 120см, ... 60 ... Қабырғалардың іші – сыртын сылау үшін жақын жерден ... ... ... тұрғызылған қабырғалардың үстін ағаш дөдегелер салып
көмкеріп ... ... ... ... етіп ... жапқан. Ағаштардың
арасына сылақ жүргізіп және жылы болу үшін үстіне топырақ ... ... ... ... ... ... ... тұрған оттан түтін шығу
үшін төбеде тесік қалдырылған. Баспананың ішкі биіктігі 250 – 320 ... ... ... ... ... азық – ... ... текше
– нишалар істелген. Еденде ет сақтайтын ... ... ... ... беретін тереңдіктері (40 – 250 см) ... ... ... «Шұңқыр – консерві» – деп аталатын құдықшалардың тереңдігі 1м,
бұған жылқы еттерінің кесек – ... ... ... ... ... ... ... топырақпен жауып, үстінен ауасы біткенше от жаққан. Ауа
кірмеген ет көпке ... ... [13, 14]. ... ет сақтаудың әдістері
сан алуан. Мысалы Сарыарқа қазақтары (Қорғалжын өңірі) формасы төртбұрыш,
тереңдігі 2 – 3м ... аран – ... ... ... 1,5 х 2м, ... ... төсеп, қабырғаларын тастан өріп жинап, соғымның етін
сақтауға ... ... ... деп ... ... ет сақтайтын
шұңқырлардың қалдықтарын Сарыарқа өңірінен әліде кездестіреміз. Қорғалжын
ауданында Керей ... ... ... ... ... ... қаратастан
ойып жасаған ұзындығы 6м, көлденеңі 3м, тереңдігі 2м ұра бар, жергілікті
халық Ібнияның қамбасы – деп атайды. Ет ... ... ... ... ... ... ... тойға сойылған малдың етін соған салып,
бетін көкқұрақпен жабады да, ... ... ... бастырады. Ішін жазда
тобылғымен ыстап жел қақтырады, бетіне сырғауыл, сырық ... оның ... ... торсықтарды ыстап алады. Ел жайлауға көшерде ысталған
қамбаны жуып ... ... ... ... тон, қамыт – сайман, ер –
тұрман, ...... ... кетеді. Тобылғымен ысталған қамбаға
құрт – құмырысқа, ... ... ... ... бәрі жақсы сақталады.
Ішіне ағаш басқышпен түседі. Қыста соғымға сойылған жылқының етін жас
күйінде ... ... ... орап ... ши ... ... таспен бастырып
тастайды. Ібнияның қамбасы кәзір жер болып қалған. Ібнияның шұрығы деген
жерде төбенің етегінде [191]. ... ... Арқа ... ... ... бай ХІХ ... орта ... өмір сүрген 3 –
мың өңшең күрең жылқылы болған. Ібнияның шұрығының жанынан жол өтеді. Сол
жолдан кісілерді өткізбеу үшін қарауыл қойған ... ... ... ... «шұңқыр–консервлер» мен ХІХ ғасырдағы қамбалардың ет
сақтау әдісі ... ... ... ... бірінде үш адам жерленген болып
шықты. Қатар сопақшалау болып жасалып жиектеріне екі қатар бірінің үстіне
бірін қойып жылқының бас ... ... екен [16]. ... ... ... ... қанша бас сүйектің жұмсалғаны туралы
мәлімет жоқ. ... ... ... ... жылқыға табынудан шыққан
жылқы культі деуге болады. Қазақта ... ... ... ...
атағаш, жерленген қабірін – атбесік, марқұмның жылына, асына сойылған
жылқының ... ... ... қою көне ... келе ... ... ... ботайлықтар жылқылардың басын қабірдің қабырғасын ... ... ... ... ... болар.
Ежелгі қоныстан табылған 15 – тоннадан ... ... ... ... ботайлықтардың үй тұрмысы мен шаруашылық құралдары
«арзан» жылқы сүйектерінен жасалған. Ине, біз, тескіш, қырғыш, қалақ,
кескіш, ... жер ... ... ұшы, ... ... ... оғы, ат
тұсайтын тұсамыстың тиегі, сулық (псалий) т.б. ... Бұл ... ... – енді мыс ... ... ... дәуір (энеолит – мысты – тас)
болғандықтан металл құралдардың тапшылығынан ... ... ... ... бұл құралдардың ішінде, атты ауыздықтауға арналған
сулық (псалий), атты ... ... ... ... тиегі және тесіп,
түйреп мал емдеуге қолданылған қандауырға ұқсас құрал өте ... ... ... 6 – мың ... жуық ... ... ... атты қолға
үйреткенін көрсетеді. Ол замандарда ауыздықты қайыстап, ... ... ... сулық арқылы жүгенге бекіткен [15].
Баспаналардың еденінен 12 – дана ... ою – ... ... ...... ... ... белгілі бір ғұрыпқа байланысты
болу керек [16]. Әдетте ... ... ... қадірлеп, қалай болса
солай тастай салмайды. Бояуға бояп ... ... ... ... малдың
асықтарымен бірге дорбаға салып сақтап қояды. Ер ... үйде ... ... ... ... ... төсеніштің үстіне асықтарды
шығарып, қойдың асығы – қой, ...... ... – сиыр деп мал ... ... ... Бозбалалар ақсүйекті тек сомпаймен ғана ... жоқ ... ғана ... ... ... пайдаланған.
Үй ішіндегі тіршілік қамының басты заты – ыдыс–аяқ, 15 мыңнан астам
кыш көзелердің сынықтарын құрастырып өлшеп көргенде ыдыстардың сиымдылығы
0,2-0,3, 20-30 л, ... 39 л ... ... ... Олар ас ішуге,
тамақ пісіруге, мал өнімдерін сақтауға арналған. ... ... ... ... ... қалалардан табылған алып құмыралар
дәндерді сақтауға, шарап құюға ... ... ... ... оның
ішінде жылқы сүтін сақтауға арналғаны белгілі болды [19].
2009 жылы Англиядағы лабораториялық зерттеулер ... бие ... ... ... ... қымызбен, құмыралардағы атам
заманғы бие сүтінің жұғымдарының ... ... ... ... ... таңданатын құбылыс. Сонымен ботайлықтар жылқыны
қолға ... ... ... ... етін жеп, ... ... Демек
ежелгі ботайлықтардың өз заманында денсаулығы ... ... ... дәрежесі жоғары болған дей аламыз.Неге десеңіз, қазақ,
қырғыз халықтарында мақал ... етін ... ... ... ақыл ... ... қоғамында төрт түлік малды өсіруіне байланысты ауылдарды жылқы
ауыл, қой ауыл, сиыр ... түйе ауыл деп атау ... ... ... ел ... ... барамыз, ат майын аламыз, қымыз ішеміз -
деп құрметтеген. Сол себепті Ботай қонысы жылқы ... ... ... деп ... ... ... ... қазып алынған жылқылардың сүйектеріне
қарап, олардың байырғы қазақ жылқысының бір түрі, жабы ... ... ... отыр [15]. ... ... ... қолайсыз ауа-райына
ең төзімтал түлік-осы қазақы жылқылар болып табылады. Олар үнемі түзде,
жайылымда, сақылдаған сары аяз, ... ... ... ... ... тебіндеп, шөбін тауып жеп, аса ... жүре ... ... денесі әдетте ірі, басы үлкен, мойны қысқа, омыраулы, жоны
жалпақ, сауырлы, тұрқы ұзын, құйрық жалы қою, ... ... боп ... ... ... көбінің шоқтығына дейінгі биіктігі 136-144 см
болса, ширегіне жуығының бойы 144-152 см ... ... ... ... ... ... ... Мәселен әйгілі Берел қорымына
көмілген жылқылардың биіктігі дәл осымен шамалас 136-152 см ... ... - 148-150 см, ... жабы ... ... ... 144-147 см екенін еске алсақ, Ботай үйірлерінің негізінен ... ... ... ... Мұны бір ... ... ... сұраптаумен айналысқанының, қолға үйрету
жұмыстарын өз дәрежесінде жүргізе білгендігінің ... деп ... ... 196-210 бб.15, 167 б] ... ... көп өсіп өнуіне тікелей әсер еткен сол жердің
табиғаты. Мол сулы (кәзірдің өзінде бірнеше өзен, 35 көл бар) ... ... ... қамысты- қауданды алқап нағыз жылқы мекені. Әсіресе
орман жазда жылқыны жаздың шіліңгір ыстығынан, маса шыбын, бөгелек, ... ... ... ... ... ... сары ... табиғи
қорған болды. Информаторлардың айтуынша XIX ғасырдың ортасынан бастап
ішкі Ресейден қоныстанушылардың ... ... ... отап ... ... санының тікелей азайуына себеп болды дейді: (XXXXV, LXII).
«Аталарымыз айтып отырушы еді, бұрын Аякөз маңы ... ағаш ... ... ... сары ... жылқыны сол тоғайларға кіргізіп
тастағанда, тебіндеп жайылған мал мен анда - санда сырт-сырт етіп ... ... ... ғана ... еді. ... бір ... ... тастағандай жылқышылар жандары жай тауып жайбарақат болушы еді.
Қарабайдың( 90 мың жылқысында аман сақтаған осы орман екен» (LXIX). ... ... ... өзі ... ... ерекшелікке сай
туындағандай көрінеді. Қоныс ... ... ... ... ... жатқан 10-12 гектардай ашық далалық алқап жылқы қаумалауға
таптырмайтын табиғи ... десе де ... ... бағу ... ... ... ... қазақтың
қоспен отарлап бағу түріне ұқсас сияқты. Қазба ... үй ... ... ... ... ... қарай отырып қоныс
тұрғындары әлеуметтік жағынан бір деңгейлес тұрған ... ... ... ... ... қора - ... болды. Әрбір үйде бір айғыр-
үйір 20-25 бас жылқы болды деп есептесек 200-300 отбасында барлығы ... ... ... ұқсайды. Жылқы сүйектерінің ерепайсыз көп болғандығына
қарағанда, әр үйде кемінде 2-3 үйір ... ... ... ... үнемі жабайы жылқыларды аулап қолға үйретіп, бие саууын
қоссақ жылқы ... кең ... ... деп айта ... Бір ... 200-300 бас деп есептесек 20-25 қос (5-6 мың бас) жылқыны радиусы
150-200 км (16, 170 б( ... ... ... ... баққан балуы
керек. «Жылқы аяқты мал»- дейді қазақ, жылқы саны ... көп ... алыс ... игерген. Ал ботайлықтар жайылымнан таршылық
көрмеген, ең бастысы баққандары бірақ түлік ... ... ... бағу ... 500-600 км ... баруы әбден мүмкін.
Ботай мәдениетіне қазба жұмыстары жүргеніне 30 - жылға жуық уақыт
болып қалды. Кәзіргі таңда ғылымда ... ... өз - ... еш ... тұңғыш қолға үйреткен «жерұйық мекен» ретінде даралана ... Бұл жаңа ... өзі де ... ... бас ... ... ... таптаурын пікірлердің қате екенін
көрсетеді. Оған дәлел ... ... ... ... ... ... ... (осы өңірге үндіирандықтар келгенде дейінгі екі
мың жылдай уақыт бұрынғы) ілкі ... ... ... ... ... ... ... бас сүйектері
көмілгенін айтсақта жеткілікті. Ботай мәдениетінің өзі де - қазіргі қазақ
даласында алғашқы үндіирандықтар ... ... ... жайған. Яки бұл
ретте арғы тарихымызға қатысты ғылымның кейінгі жетістіктері айқындап
жатқан ақиқаттардың ... одан әрі арта ... ... пен ... жайлаған жұрттардың Ұлы Дала тарихындағы орны ... ... ... - ... ... бір ... Шығыс Каспий
Балқантау, Келтеминар, Сырдария, Жетісу дәстүрлерімен сабақтасып жатқан
Жангел (Жайық - Тобыл ... ... ... ... ... мәдениеттері өркен жайса, энолитте жангел үрдістері - сол
өңірде қалыптасқан Шортан ... ... ... - ... ... ... ... Ботай мәдениетінің кей сілімдері Зайсан көлі мен
Құланды жазығы аралығындағы Усть-нарын артефактілеріне дейін жеткені, екі
ортаны жалғап жатқан ұйықты құрылым ... ... ... әрі- Минусин
ойпатындағы Афанасьев мәдениетінде қылаң беріпті [214, 134-159 ... 6 мың ... ... ... ... ... жері ... саналатын Ұлы
дала арғы тегі ... мен ... ... ... қораш
жылқылардан бүгінгі көпке әйгілі қылқұйрық тұқымдары: ахалтекелер, араб
жылқылары, арғымақтар, ... ... таза ... ... жегіс аттары, ірі жүк жылқылары іріктеліп сұрыпталып шықты [248, 9-
11б.б] [193, 29 б].
Ботай мәдениеті ... ІV мың ... басы ІІІ мың ... аяғында
жылықыны толық қолға үйретіп ғана қоймай атпен мал бағу дәуіріне алып
келді, яғни ... ... ... алғы ... ... атты ... ... процесі екі мың аралығын (б.з.д. ІІІ-
ІІ мыңжылдық) қамтыған ұзақ процесс болды.
1.3 Сақ-скифтер жылқышылдығы (салтаттылық кезең)
Соңғы қола мен ертеректегі темір ... ... ... ... іс ... ... жерде тарих аренасына жаңа
әлеуметтік – мәдени стандарттың – ... ... ... ... еді. Салт атты ... пайда болуын осының ... ... ... ... себебі содан кейін далада атпен мал бағу
дәуірі (бақташылдық номадизм) бітеді ... ... ... ... Оны ... темір дәуірінің көшпелі
индоевропалықтары бастап, тарих аренасында скиф – сақтар, үйсіндер,
ғұндар, көне ... ... ... ... – бірі ауыстырып, ХІІІ
ғасырда моңғолдармен бітеді.
Мініс атын меңгеру - сөз жоқ, революциялық фактор, онсыз ... ... ... ... ... ... малшы-бақташылар
қауымдастығы ұстанған жеткілікті қозғалмалылық өмір сүру тәсілі мүлдем
мүмкін емес еді. Алайда, атты малшының атты ... ... тек ... ... ... ... қажетті алғышарттарды жай ғана
жинастыру жолымен жүзеге аса қойды дейсіз бе? ... ... ... далалық аймақтардың әр жерінде өз-өздігінен
қалыптаса қоюы да ... ... атты ... ... салтатты жауынгерлердің пайда болуына дейін екі мың жыл аралығын
қамтиды, және шамасы, біркелкі, баяу жүрген ... егер ... ... б.з.д - П мыңжылдықтың басында (Сынтасты мен Арқайым,
Тоқсанбай ситяқты ... орын ... ... ... ... ... самғауды есептемегенде. Сол себепті де, б.з.д. ІІ-І
мыңжылдықта «салтаттылық» ... ... ... әлдебір оқиғалармен
байланысты болған деп болжауға негіз мол, оның үстіне ол оқиғалар бүкіл
еуразиялық далалық өңір ... ... ... ... ... ... ... атрибутикасы бар
әлдебір шектеулі географиялық аймақтың ... ... ... мүмкін.
Салтаттылық идеясының көрінісі ретінде ат әбзелдерін (бірінші
кезекте ауыздық пен сулықты) және ... ... және ... ... Осы төрт ... екеуі Даланың әртүрлі мәдени
аясындағы атты малшылық дәуірінің өне бойында да ... ... ... басынан өткере беруі де әбден мүмкін. ... бұл ... ... емес, өйткені, мысалы, далалық қола ... ... ... аса үлкен хронологиялық ақтандақтар
бар.
Ауыздық пен шабатын қарудың (семсер) жөні ... ... ... ... ... жұмсақ (қайыс) ауыздықтар атты әскер қақтығысында
аса қажетті ат ... ... ... ете ... Бұл ... атты ... мен атты әскер қақтығыса ма, бұл көне замандарда ... ... ... атты ... жаяу ... ататын қаруды қолданып,
шабуылдай ма. Ондай ат ... ... тек ... екі ... ... ... қана ... ете алатын. Ол далалық Еуразияда дәп сол
б.д.д. ІІ-І мыңжылдықтарда пайда болды (қоладан ... ... ... ... ... әскердің мерейін үстем еткен екінші бір нәрсе – шабатын қару.
Және қола дәуірінде кеңінен таралған қысқа ... ... адам ... ... ... Оны ... мерейінің үстем болуы,
осы сөздің тура және ... ... ... ... ... ... ... етті. Оның шабатын - түйрейтін варианты -семсер пайда
болады.
Салтаттылық дәуірдің индо-ирандықтардан кейін тарих сахнасына шыққан
сақ-скифтер орасан ... ... ... ... ... ... алға ... көшінде терең із қалдырды.
Скифтердің – жылқышылдығы. Скифтердің ... ... ғ.) ... өмір ... ... ... сақ, ... массагет тайпаларымен
Еуразияның орталық алқабын мекен етіп мал шаруашылығымен шұғылданды, оның
ішінде басты кәсібі табынды ... ... ... Ерте ... ... анда – ... ... беретін деректердің өзінен
скиф – сақтардың өмір сүру салтын жылқысыз ... ... ... ... ... ... болғанымен біз бұрынғы белгілі фактілерге
қоса көп пайдаланылмай жүрген ірілі – ... ... ... төрт ... ... ... қолға ұстап пайдаланғаны
1971 жылы ... ... ... ... ... (алтын
пектораль d – 31 см) бейнеленген мүсіншілерден көруге болады. Қой ... ... ... ... ... салып, қойдың жабағы терісін өңдеп жатқан
мал шаруашылығының жұмыстарында малдың дене мүшелерінің ... ... ... кескінделген. Жылқының екі түрі байқалады. Құлын емізіп
тұрған бие басы ... ... бас, көзе ... ... ұзындау кесе тұяқ,
ал артқы аяғымен тебініп қасынып тұрған ат, бойы аласалау, аяғы қысқалау,
бұлшық етті, тостаған ... [194]. ... ... ... ... даңқы шықты. Скиф жылқыларының бейнесі Никополь құмырасының
(б.з.д. ІVғ.) бүйіріне жапсырылған алтынмен апталған қапсырмаларда, дәл
және шынайылықпен ... Жалы ... ... екі ат ... ... бара жатқан жалы ұзын екі атты арқан лақтырып ұстап бар күшімен
тартып ... ... бір ... ... жығу үшін ... матап алып
алды – артынан арқанмен тартып жатқан үш ... ... ... ... ... аяғын көтеріп тұрған скиф, атты тұсап жатқан
скиф қысқасы атты ұстап, үйретіп, жүген, тұсамыс, тоқым салу процестері
сатыланып анық ... ... ... мал шаруашылығында оның ішінде жылқышылықта жеткен
табыстарының бірі жылқыны мықтап ... ... және ... ... жуас байсалды ең бастысы аттың күшін сақтау үшін пішпе жүргізу ... ... ... тіл алғыш, бой ұсынғыш болсын деп барлық скиф және
сармат тайпалары жылқыларды пішеді, ... ... биік ... қанды және асау болып келеді [21,182б]. Біздің ... ... ... пішу ... ойлап табуы, табынды жылқы шаруашылығынан
туындайды. 15 – 20 биеге бір айғыр ... ... ... айғырлар үйірді
(косяк) бұзады, үйірдің бұзылуы мыңдаған бас жылқысы бар ... ... ... жайылуына кері әсер етеді. Екіншіден атты әскерге ... жуас сақа ... тек ... ... ... Аристотель:
«Скиф патшасының үнемі құлындайтын жақсы мама биесі болады, құлындарының
бәрі өте жақсы өседі құлынның біреуін айғыр қылып қоя беріп, ... ... ... туар ... ... енесіне салмақшы болады. Айғыр көнбейді.
Биенің үстін жауып айғырды жібереді, ... ... ... соң ... ашып ... Енесін көрген айғыр, шапқылай жөнеліп жартастан
құлап өледі. [21, 110 б]. Бұл ата – ... ... ... ... ... ... ... қазақ, монғол, түркімен халықтарына
жат, тіпті ойға сыймайтын қылық. Осы оқиға ... мен осы үш ... ... ... кетті.
- Құдай сақтасын тілі жоқ демесең жылқы адам ғой, мұны дәті шыдап қалай
істеді екен ә! ... ... ... ... - ... ... бар, бірақ
ондай айғырды да көргеміз жоқ (ХХІ, CLХV, CLХХХ, CLХХХVІ).
Шынтуайтқа келгенде бұл әдіс ... ... ... ... өзінің
ұрпағын өзіне шағылыстыру арқылы таза қанды тұқымдарды алуға арналған.
Осы ... ... ... аса ... ... ... деп ... туысына салып, сақтап қалу – инбридинг әдісі – деп
бағалайды [192].
Илиада дастанында ... ... ... ең ... музыкадан жоғары
қояды» [21, 16 б]. Плутарх Херонейский (б.з. 46- 127 ж.): Скиф патшасы
Атей Македония ... ... ... ... ... жазған
хатында «Сен адамдармен соғысуға үйретілген македондықтарға ... ал мен ... ... пен ... ... ... скифтерге
патшалық етемін». Атын тазалап жатып Атей, Филипптің елшілерінен сұрады,
Филипп осыны ... ... ... ... ... ... алып, ол
оған флейта ойнауды бұйырды, барлығы оның өнеріне таң болды. Ол ... ант етіп ... ... ... Флейтаға қарағанда аттың кісінеуін
ерекше ықыласпен тыңдаймын [21, 268 ... ... – бір ... ... ... алатыны белгілі ғой.
Өмірі жылқы бағып, жылқы ... өмір ... адам ... ... ас ... ... Бір қарт жылқышының айтуынша: «Соғыста 1944
жылы жүріп жараланып госпитальда жатып ойыма түскені аман – есен ... ... ... бір ... ... жоқ қой деп
ойладым. Құдай тілекті берді, соғыстан аман-есен ... ... ... үлкен ләззәтім, жылкы түс жусауында, атыммен ішін ... ... ... Сол мезеттерде құлындардың, жылқылардың кісінеген даусын естимін
шіркін бұл жануардың дауысының өзі ерекше ғой, кез – ... ... (I) ... ... ... ... ... кісінеген даусынан
айырып тауып алған зерек адамдар болған, себебі олар әр ... ... ... болатынын естеріне тоқыған. 1953 жылдары корей соғысына барған
бір қазақ офицері былай дейді «Мал екеш ... ... ... дейді ғой.
Шын. Кәрістердің жылқыларының кісінегеніде біртүрлі ... ... ащщы ... ... ... ... ... жылқыларының
даусындай жағымды емес» (СХХІХ).
Өмірі есектің дауысын естімеген скифтердің өздерін қойып, жылқыларына
таңсық тосын ... ... ... «... Скифтердің жері суық
болғандықтан ешқандай есек пен ... ... ... ... скифтердің атты әскерін абыржытып тастады. Парсыларға ... ... ... бақырғанын естіген скиф аттары құлағын тігіп,
қорыққандарынан артқа қарай қашатын себебі бұрын мұндай дауысты ... ... ... (21, 162 б(. Есек ХХ – шы ... аяғына
дейін де солтүстік қазақтарына мүлдем таңсық жануар болды. Қызылжардың
(Петропавловск) қарт қазағы ... ... ... 1980 жылы ... ... Сонда есекті көріп, есектің ащщы дауысын ... ... ... ... ... қазаққа жазбаған мал ғой» - депті.
Скифтер ... ... ... ... ... тұрған кезде,
араларынан бір қоян тұра қашады. Қоянды көріп бәрі тұра қуады. Скифтердің
қатары бұзылып араларында ... ... ... Дариий скифтердің
арасындағы бұл не айқай-шу деп сұрағанда олар қоян қуып жүр дейді. Сонда
Дарий «Маған енді анық ... ... ... ... жек ... екен....
біздің бұлардан енді аман құтылуымыз үшін келелі ... ... ... ... ... ... из от жағып есектерді байлап ... ... ... кету ... ... Дамасский: скиф
тайпалары үй дегенді білмейді тамақтары тек ғана бие сүтінен ... ... ... Ол ... де ... де жақсы. Олармен соғысу төтенше өте
қиын, себебі тамақтарын өздерімен бірге алып жүреді (21, 165 ... алыс ... ... егінші - отырықшы халықтарға
қарағанда артықшылығы өзімен бірге азық – ... ... ... алып ... және ол атқа ... алыс сапарларда, соғыста ешқандай
салмақ түсірмейді, информаторлардың айтуынша бір дорба қойдың кепкен
құрты бір аптаға жететін азық ... ... 1,5-2 кг). ... 3-4 ... ... ... суға ... қояды, атпен жүріп отырғанда
шайқалып құрт езіліп, қоймалжыңдау сусын болады, соны ішіп отырсақ 3-4
кесек құрт бір ... ... және ... ... құрты, сиырдың да,
ешкінің де құртынан ... ... ... қыздырады қысты күні
жылқышылыр сақылдаған сары аязда құртты сорпаға езіп, сорпа болмаса
астауға қар ... езіп ... ... таң атқанша ат үстінен түспей жылқы
күзетіп шығатын (ІІІ).
Гиппаха – бие сүтінен ... ... ... ... ... бие
сүті депте атайды, скифтер тағам ретінде пайдаланады, оны қою ... және ... [21, 129 б]. ... бұл ... сүзбе не құрт сияқты
тағам болу керек.
Ашыған бие сүті – дегені қазіргі тілмен ... бие ... ... құрт ... ... ... технология болуы мүмкін.
Біздің ойымызша скифтер жеке бие ... ғана ... ... да, ... ... ... табылған өңіржиекте (пекторалда)
құлынын емізіп тұрған бие, бұзауын емізіп тұрған сиыр ең ... ... ... скиф ... Қой ... ... қазіргі қазақ, қырғыз
т.б. халықтардікінен айнымайды. ... ... ... қой ... ... ... қой мен сиырдың құрты ондаған, жылдарға шыдаған
және дәмдік қасиетінен айрылмаған. Әскери жорықтарда таптырмайтын жеңіл,
бұзылмайтын жоғары ... ... ...... ... ... құрығанда 1 – 2 кг-дай құрт бірнеше күннен
бір аптаға жететін азық болған (LХV). Жылқылары ұсақ (биік емес ... ірі ... ...... ... ... [21, 199 ... Александрский скиф ашығып не шөлдеп бара жатса астындағы
атының тамырын қиып жіберіп қанын ішетін ... аты ... ... ... ... деп ... [21, 369 б.б] ... салт Шыңғысхан
заманындағы моңғолдардада болғаны белгілі. Скифтердің әскери өнерін сөз
еткенде ерте заман авторы олардың қаша ... ұрыс ... ... ... ... ... ... бет соғыспай, тисе қашып діңкелетінін
көрсетеді. Платон «Диологтарында» «Сократ»: Ал, осы скифтер қашып бара
жатып соғысқанда қуып бара ... кем ... [21, 98 ... ... өз ... ... ... тұру үшін, өздері шегіне
береді де, жолдарына біраз малмен малшыны тастап кетіп отырады. ... кез ... ... ... мәз ... [195.V.119 б].
Полиэн (б.з ІІ ғ.) көптеген елдердің әскери айлалары жайында жаза
келіп, скифтердің ... ұрыс ... ... ... ... алыстан жылқы табындарын айдап шағуға бұйырады. ... ... ... мен орасан көп жылқыларды көріп шаң-тозаң мен
айғай-шуды естіп, жоғарғы скифтер (Днепрдің ... ... ... ... ... екен деп зәрелері ұшып қорқып қашады [21, 197].
Геродоттың соғыс жайындағы көптеген мәліметтерінен бетпе-бет ұрысқа
көп ... мал ... ... отырып соғысып бұлақтар мен
құдықтарды бітеп, ... ... ... А.Т.) отырғаны айтылады [195,
V,120]. Ұрыс қимылдарында көп жылқыны пайдалану көшпенділерде бертінге
дейін ... 1916 жылы ... ... ... ... ... қарсы көтеріліс жасап Қытайға көшіп бара ... ... үшін ... орыс ... енді ... ... ... батыр
бастаған қазақ жігіттері алдарынан бірнеше жүз жылқы айдап шығып, көп
жылқының ... ... ... не ... ... асып – ... ... тастап аттарынан аударып, сойыл шоқпармен соғып бәрін
тұтқынға алады. Солдаттардың саны ... ... 30, ... ... ... ... ... бар қарулары бірнеше білтелі
мылтық, оның өзінен бір оқ шықпаған ... ... күн ... ... ат ... ... ... адамның
бәрі, яғни бүкіл халық атқа қонған. Скифтер досын бәрінен жоғары әйелінен
де, баласынан да, ... ... ... ... арасында
достық жайында «досы үшін жанын пида ... ... ерте ... жиі ... Демек достық скиф жауынгерлері арасындағы
байланысты нығайтты. Бір адамның тапталған ары үшін бүкіл скиф ... ... ... ... ... ... ... көрген адам
бір өгізді сояды да, етін қазанға пісіріп, өзі екі қолын ... ... ... ... ... ... туыстары, руластары еттен дәм татып,
оң аяғын теріге басады да, біреуі бес атты ... ... ... ... ... ... ... жаяу әскер т.с.с. ең кедейдің өзі ештемем
жоқ өзім жорыққа қатысамын деп сөзін береді. ... ... ... ... тобы жиналады, мұндай әскер өте берік болады, жеңу
мүмкін емес, себебі теріні бөлу ант бұзумен ... » - деп ... ... [21, 324 б]. Осы ... ... қазақтарда сақталған сияқты.
Аяқтарын алдыға жіберіп екі қолымен жер таянып отырған баланы, үлкен адам
көргенде: не ... ... ... әдет ... өз ... ... – деп
ұрысып тастайды. Демек Скиф әскерінің беріктілігі мен мықтылығы ант ... ... ... ... ... алыс ... шаршамайтын, күй талғамайтын, төзімді
жылқыларымен қиыр жерлерді қысқа уақытта жортуылдап, күтпеген жерден шыға
келіп талай елдердің, ... ... ... ... ... нөпірі, күннің
көзін жапқандай у мен суғарылған садақ оқтарының жаңбыры лақтырылған
шолақ ... ... ... алатынын антикалық авторлар қорқынышпен
жазады. Бұдан соң бетпе-бет, қоян-қолтық ұрыста қанжар мен семсер, ... ... ... ... ... ... ... түбегейлі құртпайынша
жан аямай соғысатын. Скифтердің тегеурінді үздік-үздік ... ... ... ... көрінеді: «...Солтүстіктен барлығы атқа қонған
жойқын тобыр, сан жетпейтін әскер келеді...» «Аспанға көтерілген бұлттай,
арбалары алай-дүлей құйындай, аттары бүркіттенде ... таяп ... ... ... біз ... ... ашылған ажал табытындай...
қолдарында садақ пен найза, олар қатыгезде ... ... ... бәрі бір адамдай атпен ызғытып келіп, сенің жаныңды
алады Вавилон қызы» [192, 106 б]. ... ... ... 28-жыл
көрші елдерді ойрандаған, бұл бір ғасырдың ішінде кеткен уақыт, б.з.д VII-
III ғасырлар арасындағы скифтердің үздік-создық тонаушы шабуылдары ... ... ... Урарту, Мидия, Ниневия, Вавилон т.б. ... ... ... ... ... ... сол жорықтардан
қалып тұрып қалған скифтердің ізін көрсетеді.
Кемерлер мен скифтердің әскері ... ... ... рет ... ... Шығыс мемлекеттерінің әскерлерін бірінен кейін бірін
талқандаған скиф атты әскерінің жойқын күші еді. Кемерлер мен скифтер
Алғы ... ... ... ... бұл ... ... ... негізі қос
доңғалақты арбалар (колесницалар) болатын да, атты ... ... ... бола ... Скиф ... ... Алғы ... қос
доңғалақты арбалар жайындағы деректерді мүлдем кездестірмейміз [196].
Скифтердің әскери қабілетінің артықшылығын Геродатта көрсетеді, оның
жазуынша Киаксар скифтерді Мидия жастарын ... оқ ... ... ... садақты ат үстінен тартудың шеберлері болғандықтан,
әрине олар мидиялықтарды атпен садақ ... ... деп ... ... ... ... ... құнды деректерді Платон жазған Лахет
пен Сократтың диалогынан кездестіреміз.
«Сократ: Жаумен қашып ... ... да ... екен.
Лахет: Қалай қашып жүріп?
Сократ: Скифтер қашып жүріп соғысқанда, қуып жүргенінен кем емес.
Лахет: Сенің айтып ... скиф атты ... ... ... атты ... осылай соғысады» [21, 98 б].
Скифтердің атты сарбаздары шауып келе жатып ... ... ... ... ... дротиктерді шолақ найзаларды
лақтыратын. Шабуыл қоян - қолтық кескілескен ұрыспен аяқталатын. Ал, ... атты ... ... ... ... ... жасап, дамылдап
қатарларын түзеп, қайтадан атакаға шығатын. Алайда мұндай шегіністің
қауіпті жақтарыда бар, ... жау ... ... ... болса, садақты қанша
мерген атқанмен «қашқан жауға қатын ер»- дегендей жеңілістің ащщы ... да ... ... ... ... ... ... қарай
атойлап «атты жұдырықпен» қайта-қайта түйгіштеп қарсыластарының ортасын
бұзып-жарып бірнешеге бөліп жіберетін. Ол үшін атты ... ... ... атты ... ... ... қаруланған аттылар ілесіп
отыратын. Ескере кететін жай скифтер парсылармен тек атты ... атты ... ... ... жер ... ... ... атты соғыстарда үнемі жаудың атты әскерін қашуға мәжбүр қылатын.
Керісінше Дарий армиясының негізгі күші-жаяу әскермен соғысу, скифтердің
жоспарындада болмаған, сондықтан жер ... ... ... ... Скиф ... тағы бір артықшылығы парсылар сияқты азық-түлік
тиеген обоздарды күтпей ақ ... ... ... ... малынан
шетінен сойып жеп, әскерлер тоқ, тың қалпында жаңа ұрысқа даяр болған.
Көшпенді халықтардың әскери жеңістері әдетте батырлық ... етіп ... ... ... ... Дарийді жеңген туралы
скиф поэмасын Герадот түсіндіре келіп былай деп мәлімдейді: скиф әскері
парсылардан бұрын ... ... ... ... ... басты бөлігі
жаяу әскерлер едіде, бұрын жүрілмеген жолмен жүрді, жолды ... ... атты ... төте жолды жақсы білді» Дарийдің сан жағынан
анағұрлым көп армиясын әбден діңкелетіп, үсті-үстіне соққылай ... ... ... Грецияға жылқы шаруашылығы және салт атпен жүру
өнері Дунай өңірінен, Кіші ... ... ... деп ... [192, 68 б]. ... ... атты ... құрып, оны жеке
әскер ретінде ұстау, ат үстінде садақ тарту скифтерден келгеніне еш ...... ... ... атты ... ... мына
фактіден көруге болады. Б.з.д. 490 жылы әйгілі Марафон шайқасында
гректердің парсыларды ... ... ... үшін бір ... 40 ... ... ... Афинаға жібереді. Жауынгер жеңісті айтып үлгеріп
өліп ... ... ... ... гректерде тым болмаса бір ат болғанда,
хабарды ... ... еді де, ең ... ... адамды ерекше қинайтын
марафон атты жаяу жарыс болмас еді. Грек – парсы соғыстарының сабақтары,
гректердің атты ... ... ... ... да арттырды. Грек ақыны
Андокидтің жазуынша «Бірінші рез біз салт атты шеріктерді ұйымдастырып
және 300 садақшы ... ... ... [192, 69 б]. ... кейін - ақ
Грецияда ат мәселесі мемлекеттік дәрежеде қойылды, ... ... ... ... жүру» және «Атты әскерді басқару» трактаттары
[174]. Даридің жорығынан ... ... 331-330 ... ... сатрапы (наместник) Зопирион 30 мың әскермен скифтерге
басып кіреді. Бірнеше ай скиф жерінде ойрандап, Ольвия ... ... ... ақыр ... ... ... ... шабуылына ұшырап толық
талқандалып бәрі дерлік қырылады [197].
Скифтік, македондық және ... ... ... ... Филипп
Македонский мен скиф патшасы арасындағы бетпе-бет соғыста ... ... ... ... ... ... тапқаны тарихи
деректерде көрсетілген. Скифтер ойсырай жеңіліп, 20 мың әйел ... 20 мың ... ... Жаяу ... мен атты ... ауыр қару-жарақты македон флангасына қарсы бұрынғы ұрыс
тактиксын ... ... ... ... ... ... ... екі
жақтың тактикалық шеберліктері тең емес еді. ... жаңа ... ... ... ... ... бұрынғы дәстүрлі скифтік
соғыс амалдарын қолданған Атейді жеңіп кетеді [198].
Антикалық авторлардың шығармаларында ... мен ... ... ... ... роль ... ... Скиф
патшасы өлгенде ең жақсы деген 50-жылқы құрбандыққа шалынады, бір ... ... ... ... 50 ... ... Патшаның тірі күнінде
қандай зат тұтынса, о дүниеде сол қажет болады – ... ... ... ... ... қоса ... Жалпы көшпенділерде
әдет-ғұрып өте консервативті түрде қатаң сақталып мүлтіксіз орындалып
отырған. Геродот жазып кеткен ... ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың аяғына дейін сақталды, тіпті жақсы аттардың өзін
адамша жерлеу рәсімі бертінге дейін келді. Ал, марқұмның жылына ... ... ... ас ... ... ХХ ғасырда жиі кездесетін еді,
кәзіргі кездің өзінде қазақта қайтыс болған адамға 1-2 ... ... ... бұл ... ХХІ ... ... ... жетті деп айтуға негіз бар.
Археологиялық қазбалар Геродоттың жазып ... ... ... ... ғана ... ... (Тува) 160-аттың қаңқасының шығуы ... ... т.б ... ... ... ... көне ... барлық сөздерінің шын екенін дәлелдейді. «Олардың сиынатын
бірақ құдайы бар, ол-Күн. Күнге арнап олар ... ... ... ең жылдам құдайға жаратылыстың ішіндегі ең шапшаңы ... Дәл ... ... ... бар: ... «тек ғана ... оған жылқыларды құрбандыққа шалады». Күнге табыну, күнге арнап
құрбандық беру қазақтардың ислам ... ... ... ... ... кең орын ... таңда Аржан, Пазырық, Берел обаларынан табылған жылқылардың
саны 270-тен асып ... бұл ... мен ... көне ... ... үшін баға ... бай ... жылқы шаруашылығының отаны Авестада айтылатын «жаздың ең ұзын
күні, қыстың екі күніне тең болатын» ... ... ... ... ... ... – деп түйіндейді В.О Витт. Пазырық тайпалары Ертіс
бойынан әкелген сымбатты жылқылар көп уақыт өтпей Алтайдың қиын ауа ... ... ... ... алты ... қорғандарынан табылған
56-жылқының қаңқасын төрт топқа бөледі [23]. І. Шоқтықтарының ... см, ІІ. 140-146 см, ... IV 136 см ... Берелден
табылған жылқылардың шоқтығына дейін биіктіктері 136-144, 128-136 см яғни
В.О. Витт ... ІІ және IV ... ... [23]. ... ... ... жылқылары үшінші топқа (136-140 см)
жатады. [12] Бірінші топқа жататын салт мінетін ірі ... ... ... жас ... ... алып ... жемдеп бағып ерте
пішкеннің арқасында 4-6 см өсіп отырған, сондықтан дене ... ... деп ... ... ... тек ... жас ... пішіп
тастайды деуі ағаттық сияқты, себебі қазақта батырларға, хандарға атты
құлын кезінен ... алып жеке ... ... ... бойы ұзын ... деп 6-
жасында ғана пішетін. Алтайлықтар сол замандардың өзінде бойы 150 см
кереметтей әдемі салт мініске ... ... қолы ... Бұлар
сапасы жағынан ерте ... ... ... ... ... табылып жатқан ерте заман жылқыларының ең озықтарының қай-
қайсысынан болсада кем ... ... бұл көне түрі б.з. ... ... ... ... ... өткен ғасырдың ортасына
дейін (ХІХғ. ортасы А.Т) сом денелі, жоғары ... ... ... ... дала ... тарапынан жоғары бағаланған еді деп
көрсетеді Руденко [199,200 б].
1.4 Ғұндардың атпаздығы мен жылқышылдығы
Ғұн (хун гун) көшпенді ... ... ... IV – III ... қытай деректері мен қазіргі археологиялық қазбалардан шығып
жатқан табыдыларға қарағанда қытай ... ... мен ... ... және ... Ордос( пен Иншан( аймақтарында өмір сүрген.
Осыдан жиырма екі ғасыр бұрын ғұндар Еуроазияның апайтөс далаларында
тұңғыш ... ... ... ... ... мен ... Азияның басқа
елдеріне үнемі қауіп төндіріп, ... ... ... ... мен ... халықтарының саны қандай болды ... ... оған ... жауап табуға болады. «Ғұндардың (сюну) саны
қытайдың бір облысының санына ... ... ... ... мен ... бұл ... ... тәуелді емес» [201. 45б] .
Бұрынғы ақпарлар мен соңғы зерттеулерді қарастыратын болсақ гұндардың
саны ең көп дегенде 1,5 млн артық болмаған, ... саны 60 ... ... [202.104 ... өздерінің салттары бойынша тәкәпарлық пен күшті бәрінен жоғары
қояды, ... ... ... ... көреді, олар ат жалында
мемлекет құрды, сондықтан басқа халықтардың арасында беделді, даңқы зор»
[201, 34 б].
Бұған ... ... ... жоқ ... «Қытайдың
солтүстігінен әрі қарай өмір сүреді, бір жайылымнан екіншісіне малдарымен
көшіп жүреді. Төрт түлік ... ең көп ... ... ірілі,
ұсақты мүйізді малдар әрәдік түйе, есек, ... және асыл ... Бір ... екінші жерге көшу шөппен судың молдығына орай.
Қаласы жоқ, отырықшылық, егіншілік дегенді білмейді, ... ... жері бар. ... жоқ ... ауызша айтылады. Бала кішкентайынан
қойға мініп садақпен ұсақ ... мен ... ... өсе келе ... қоян аулап азық етеді. Балалардың шыбықты ат ... ... ... ойнауы, қой, қошқар мініп, талдан садақ иіп тартуы қазақ, қырғыз,
моңғол балаларында күні ... ... ... емес ... жақсы тартатындар сауытты атты әскерге ... Мал ... ... қоса ... оны азық ... қажет болғанда
әркім шапқыншылық жасау үшін әскери жаттығулармен ... ... ... сол. Ұзын ... (алыстан ататын А.Т.)
садақ пен жебе, қысқа қарулары ... ... ... А.Т.) ... мен
найза. Шабуыл сәтті болса алға ... ... ... шегінеді,
шегіністі ұят санамайды. Көсемдерінен бастап барлығы малдың етін жейді,
терісін ... ... тері және ... ... ... [201, 34 б].
Ғұндардың отырықшы қытайлардан басты айырмашылығы сол, табынды жылқы
шаруашылығымен шұғылданып, сансыз көп жылқы өсіруінде және ... ... ... атты ... ... ... Әрине ол кезде Қытайда жылқы
болды, бірақ барлық отырықшы халықтардың бір кемшілігі олар табынды ... ... жоқ. ... ... көп ... үшін ... ... үйірлеп көбейту, әр үйірден 15–20 жылқыны құлындарымен
басқа ұрпақтарымен айғыр өзі ие, өзі бағады, өзі ... ... ... ... ... жылқыны өзіне-өзі бақтырған. Бұған біз қазір зер
салмаймыз, кезінде мал ... ... ... ... ... ... ... бір-екі жылқысын тұрақты жерде (стойловое
содержание) бағатын, сондықтан жылқы көп өспейтін. Төрт ... ... ... үшін ең басты экономикалық және әскери күш болып
табылды. Индустриальді ... ... ... ... ... ... және ... тарихта ең маңызды рөл атқарды.
Н.Э. Масанов жылқының төмендегідей қасиеттерін атап өтеді: үйір, табын
болып жүруі, тебіндеп ... тез ... күші мен ... ... бірқалыпты ұстауы, өзіндік жайылуы, қора-қопсының
қажетсіздігі. Сонымен қатар тиімсіздік тұстарын да келтіреді: ... де мол ... және жиі ... ... қажеттілігі, жылқы басының баяу
өсуі (буаздық мерзімі 48–50 апта) жыныстық қабілетінің 5–6 ... ... 6–7 жыл ... ... ... ... (30 %), су мен азықты
талғап жеуі [203, 67–68 б]. ... ... ... ... көп ... ... Жылқы басының әлсіздері ауу табиғи
сұрыпталу райының ... ... ... ... ... ... ... кезінде Қытайда түбірлі мәдени өзгерістер
кең етек алды. Солтүстіктегі көшпелі тайпалардің тікелей ... ... ... алу ... ... ... ... Дәл сол кезде
пайда болған әскери арбалар ірі жаңалық болды. Арбалар жаңа техника
есебінде, ... ... қолы ... ... әлеуметтік топтардың
игілігі еді. Әскери арбасы барлар басқаларға үстемдік көрсетіп, өздерін
жоғары ... ... ... деп аталатын әлеуметтік топ
қалыптасты [204, 41 б].
Қытай қолбасшысы Улян 307 жылы линьху мен ... ... ... ... «Ұлы ... ... сала бастады. Ғұндардан қорғану үшін
қамал салу жеткіліксіз еді, сондықтан Қытай ... ... ... ... ... ... ... тек Орталық Азия тайпаларына тән ... ... ... ... ... атты міну үшін емес, тек соғыс
арбаларына жегу үшін ғана ... ... ... ... ... ... кәрісіне дейін атқа мінетін жағдай жоқ еді. ... ... атқа ... тұрып садақ тартып жебе атуды білмейтіні анық
болатын. Қытайдың отырықшы халыққа тән көлбеңдеген кең киімі атқа отыруға
мүлдем қолайсыз ... ... ... Шы ... өз ... аяусыз сынағанда былай дейді: – Мен мұнан ... ... ... ... тігілген киім-кешекті киюді және ат үстінде келе
жатып қалай оқ ... ... ... ... ... ... [204, 63 ... фактіден көрініп тұрғандай, императорға ең керегі әскери реформа
болды. Қытайлар ғұндардың киімін кие бастағанда киімнің ... ... ... еш ... бұрынғы мағыналары бойынша атап
қабылдады. Кейін аздап өзгеріске ұшырағаны болмаса, ... ... ... ... ... ... ... байланысты этикет пен жаңа
форма әскерлерді түгел қамтып, әскери өмірге бірден ... ... ... ... ұзын ... тастап тоғалы белдігі бар
қысқа жекеттер, тон, атқа ... ... ... Атты ... ... ... іле ... шоқайларын тастап етік, ат қажамас
үшін бұтына қыста ... ... ... матадан шалбар киді. Әскерлер
металдан жасалған ғұнның қару-жарағымен жарақтана бастады. Екі ... киім ... ... тез ... да ... бұқараға кең тарау
үшін бірнеше ұрпақ ауысты. Өте ... ... ... ... да
ғұндардың көптеген киім үлгілерін қабылдап алды, қытайларша оңнан солға
қарай емес, ғұндарша солдан оңға қарай түймеленетін болды. ... ... ... жүргенін зерттеген «Ғұндардың киім-кешектері жөніндегі
бір зерттеу» – деген еңбек жазған Ванг Туовиде егжей-тегжейлі баяндалады
[205. 41 б].
Ендігі кезекте ... ... ... ... ... тұрды.
Императордың бұйрығымен шекаралық аймақтарда жаппай жылқы базарлары ашыла
бастады. Қытайдың негізгі стратегиялық товары жібек болса, ... ... ... еді. Сауда жүргізген екі жақ та жанталаса қимылдап пайда
түсіріп отырысты. Сауданың арқасында Қытай ғұн ... қол ... ... жаяу ... ... арбаларының қатарына ғұндарша жеңіл
атты әскер жасақтай бастады. Ғұндардың жас күнінен ... ... ат ... ... ... атқұмарлығы, жауынгерлігі
дәріптелді. Мұны бір қытай генералының ғұн балаларының астында жақсы аты,
қолында қамшысы, ... ... ... ерекше ұнатып, тамсана
әңгімелегенінен көруге болады. Ал әйгілі қолбасшы–генерал Ма Иуан болса
«Әскери ... түп ... ат ... ... – деп дәлелдей түседі
[201,205].
Ғұндарша киініп, ғұндарша қаруланып қоймай ғұндарша әскерді оң, ... ... ... үш ... ... ... ... жүргізу
тактикасын қолдана бастады. Армияда ғұн офицерлері пайда ... ... ... ... ... бөлімдерін құру ғұндарға айдап салудың
алғы шарты еді. Тарихи деректерде ғұн армиясы 400 ... ... ... деп
көрсетіледі. Бұл алып армияны әрбіреуі 10 мыңнан 24 түмен басы басқарды,
әскерде қатал тәртіп болды, бұйрықты орындамау өлім ... ... ... ... ... күші ... ... үйретілген
шыдамды аттар болғанымен шешуші рөлді әрине ғұндардың нысанаға дәл ... ... бар ... ... ... садақтары еді. Ағаш садақ ... ... ... ... ... екі ұшы мен ... ... мүйіз қапсырмалармен қапталады, ұштары мүйіз көбінесе темір
біліктермен (шпунт) бекітіледі. Садақтың конструкциясы үш қатты бөліктен:
ортасы, екі шеті және екі ... ... ... Қазіргі
археологиялық қазбалардан табылып жатқан материалдарға қарағанда ұзындығы
1,5 метрге дейін жеткен [206, 29 б]. Бұл өз заманындағы ... ... ... қару ... ... ... қола ... темір оқтар
қадалады және үш тесігіне сүйек шар кигізіледі. Жебе ... ... ... ... өте ащы ... ... ... Мыңдаған жауынгер бір
мезгілде мұндай ысқырма оқтарды атқанда жау ... аты ... ... ... ... ... еді. Қазіргі археологиялық
қазбалардан табылып жатқан садақ оқтарының 30-ға жуық түрлері белгілі
[206,207].
Ғұндар қытайларға ... ... қару ... жоқ. ... ... ... ғұндардың бұрынғы даңқы жоқ, ... ... ... ... Уч ... – Шаньюй баласын кепілдікке береді.
Қытайлар оның иелігінде садақ жасайтын ағаш ... және ол ... ... қауырсынынан жебелерге бекітілетін қанатты құстар барын біліп,
біраз ғана жер ... ... ... мұрагер ұлын алдын-ала өлімге
қиып, қытайлардың ... ... ... ол ғұн ... қаруы ысқырма оқты садағынан айрылған соң соғыста жеңе ... еді. ... үшін ... құны ... құнынан артық болды.
«Мыңнан тұлпар жүзден жүйрік» – атақты сәйгүлік мемлекеттің аты ... ... ... Ғұн ... ... ... ... Дәл
осындай сәйгүлік Мөденің әкесі Тұманның мың мильге (шақырымға А.Т.)
талмай шаба ... ... ... ... ... ... [204, 131 ... бұл жүйрігі түркі- моңғол эпостарындағы батырлардың жан серігі
тұлпарларды және елдің, рудың, жүздің атаған шығарған бергі ... ... ... еске ... Ғұндардан бергі қазақтарда жылқыға
қанша бай болғанымен мұндай ... ... ... ... сақтап, атақ-дәреже берген. Мысалы Есімханның Сарыпқұласы,
Абылайдың Алшаңбозы, Қобыландының Тайбурылы т.с.с.
Қазақта Отан деген нақты ұғым ол жермен байланыстырылады, Жер – ... ... ... ... ... алғанда дунхулар күшті болып
тұрған кезі, әлгі мың ... ... ... ... Мөде
ақылшыларын, ел басшыларын шақырып алып не істейміз ... ... ... ... қасиетті бетке ұстар аты еді, сондықтан ат
дунхуларға берілмейді», – дейді кеңесшілер.
Сонда Мөде: – Бір ат ... ... па, – деп ... ... ... атты алып ... қатындарының бірін сұраттырып тағы
елші аттандырады. Кеңесшілері мен ел басылары бұған қатты ашуланып, енді
дунхулармен ... ... ... Мөде тыңдап болып, бір қатын
көршілерден ... ... – деп тағы да ... ... жібереді.
Соңында дунхулар екі елдің арасындағы сусыз, шөпсіз кең дала болушы
еді, соны сұратады. Мөде ... ... ... ... ... ... пайдаланылмай жатқан иен даладан келіп-кетер ешнәрсе
жоқ, беруге де, бермеуге де ... Бұл ... Мөде [204, 47 б] ... – Жер (жайылым) мемлекеттің негізі және түп тамыры, сондықтан
қалайша бере саламыз, – деп ... ... ... ... алдырып
дунхуларға аяқ астынан шабуыл жасап, дунхулардың жеріне басып кіреді.
Кенеттен жасалған шабуылды күтпеген дунхулар ... ... ... ... ... ... ... қалғандарын өзіне
қосып, мал-мүліктерін олжаға түсіреді.
Айлакер, алдын болжағыш Мөде ... ... «екі ... бір оқпен
атып алғандай» болды. Біріншіден қарсыласының қырағылығын бәсеңдету үшін,
кемсітіп, қорлаған келісімге барып, ат пен ... ... ... ... кейбір кеңесшілерінен, ел басшыларынан құтылады.
Дунхуларды ойсыратып жеңген Мөде ... өзі ... ... ... шабуыл жасап талқандайды. Ордоста лоуфондар мен
байян тайпаларын Тянь-Шань тауларына ... ... ... ... өзіне қосып алады, соңында Орталық азияның солтүстігінде
орналасқан хунье, кюлше, ... ... ... ... ... ... 9
жыл аттан түспей үздіксіз жеңісті соғыстарының нәтижесінде Ордостан Тянь-
Шаньға, Алтай–Саянға, ... ... ... ... ... ... Орта Азия ... кірген шығыста тұңғыш рет алып ... ... ... Мөде ... ... бүкіл көшпенділерді бір тудың
астына біріктіргеннен кейін ата жауы ... ... ... жерлерін
қайтарып алу үшін б.д.д 201 жылы жорыққа шығады. Қытай ... ... бір ... бірден талқандау үшін үлкен армия жасақтап, оған
өзі басшылық етеді.
Мөде Қытай императорына өз ... ... ... жіберу арқылы
оны алдаусыратып, өзі торуылда қалып, шабуылға шығар ең қолайлы сәтті
асықпай күтті. Қытай ... ... ... және ... ... ... ... білмеген еді. Ғұндар әлсін-әлсін император әскерінің
қарсы алдынан шыға келеді де, соғыстан жеңілгенсіп қаша жөнеледі. ... осы ... ... тұрғанда, ғұн қосындары солтүстікке
қарай сырғи берді, ғұн сайлауыттары қалай болғанда да ... ... ... ... ... ... атты әскерлері ғұндарды
қуып жүргенде, жаяу әскерлері артта қалды, ... бұл ... ... ... ... еді ... армиясы 320 мың болғанда, жеңіспен қуып жүрген ғұндардың
сайлауыт әскері 10 мың яғни бір ... ... еді. ... әскерлері
қорғанысқа өте қолайлы Петең жайлауын басып өтпекші болғанда Мөде ... аса ... ... ... тіке ... Қытай императоры Гао-ди
жеті күн бойы қоршап, тыпыр еткізбейді. Қытай армиясы ... ... не ... не ... ... ала ... азық-түліксіз қалды. Тарихи
деректерде ғұндардың атты әскерлері ... ... ... ... ... қатар тұрды. Кілең ақбоз аттылар батыс бағытта сап түзеді, көк
аттылар шығыс жақта, ал кілең қара аттылар солтүстік жақта сап ... ... ... ... сап түзеп тұрып еді. Аттың түр-түсіне
орай әскер қосындарын жасақтау қазақ-қырғыз ... ... ... ... Ол жөнінде жеке тарауда айтылады.
Ғұндардың қоршауынан құтылмасын білген император ... ... ... ... ... сұрайды. Мөде қатынының тілін алып
император бастаған ... ... ... ... Осы ... ... ... қым-қиғаш айтыстар көп [205]. Еуропалық зерттеушілер
көшпенділерді ашкөздік, дүниеқоңыздық ... ... ... ... ... деп ... ... жасайды [201]. Алып империя құрған,
дүниежүзілік масштабтағы қайраткер Мөде Қытайдың ... ма, ... ... жаулап алса Қытайдың императорымен, ... ... ... өзінікі емес пе? Қазақта «алдыңа келсе атаңның
құнын кеш», «жығылған ... ... ... қанатты сөздер бар.
Атилланың дін басы қасиетті Луп аяғына ... ... Трир ... папа Лев рахымшылық сұрап келгенде Римді тонамай, ХІ ... Рим ... ... тұтқыннан босатуы кеңпейілділік
танытуы көшпенділердің қанына сіңген ... ... ... Көшпенділер соғыста жауына қанша қатал болса да, ... ... ... ... ... өмір бойы қай ... ... жылқы бар, сол жерлерді алдын-ала
біліп, ... ... ... ... қоқан лоқы күш қолданып
қолдарына түсіріп отырды. Ғұндардың ... ... қол ... ... ... сұлу ... ... (Қоқан, Ферғана) еліндегі «жоңышқа
жейтін қан терлі аттар» туралы әңгімелер өте қызықтырды. Қытай императоры
Орта Азияға барып қайтқан Чжан Цзян ... ... ... елшілік
аттандырып сый-сияпатымен (1000 лань алтын, тағы да басқа асыл ... асыл ... ... ... ... ханы Хань патшасы алыс,
бұл жерге келе алмайды деген оймен, асыл тұқымды жылқыларын ... ... Ли Туаң ... ... 100 мың ... әскер
жіберіп төрт жыл соғысып жүріп 3 мың жылқы алады [209. 111 б]. Ферғана
ханы әр жылы екі тұлпар ... ... ... ... Осы жолы ... ... ... жүзім мен жоңышқаның ұрығын ала кетеді [209].
Сөйтіп Қытайға жүзім мен жоңышқаның ... да ... ... ... ... ... дейін «қан терлі жылқылар» аңыз деп ... ... ... ... ... ... ... дейді: «Егер
жылқы өте қызып кетсе, бір қиын ... ... ... ... қан
тамырлары ашылып қан кетеді. Мен бұған өз көзіммен көрмесем сенбес едім».
Демек Орта Азия жылқыларында, ... ... ... физиологиялық
процесс ертеден болған [210. 68 б].
Азиялық хундармен еуропалық ... ... ... бар ма ... ... арасында толастамай қазіргі кезде бір арнаға тоғысты.
Осы тұрғыдан алғанда И.П. Засецкаяның көп жылғы еңбегі бұл мәселеге ... ... ... 1) ... жебелерінің ұштары – оқтары Солтүстік Қара
теңіз маңындағы сармат – аландардікіне ұқсамайды. Бірінші ғасырлардағы
хун және ... көне ... ... 2) ... Азияда пайда болған
атақты хунн-гунә қола қазандары ІІ – IV ғасырларда Солтүстік Қытайдан
Оңтүстік ... ... ... көшімен келген. 3) полихромдық әшекей-
зергерлік заттар [212] [211, 151-156 б]. Бұл белгілердің үстіне ғұндардың
өзіндік жерлеу ... және ... ... ... ... екі ... бір ... шүбә келтірмейді.
Ғұндардың Еуропаға жылжыған қосындарының алдыңғы шебінде б.з. І – ІІ
ғасырында Қытайдан жеңілген атты ... ... ... ... ... ... қосып алып отырды.
Қытай қорғаны солтүстіктен және солтүстік ... ... ... ... ... ... ... қамалы шығыстан жөңкілген көшпенділерден тығылу үшін салынған
[208,135 б]. Евсевий мен ... ... ... ... ұшып
жүргендер» – деп көрсетеді [208, 138 б] .
«... оның есесіне оларды өздерінің аттарына қосылып туған дерсің, ... Күн мен ... олар ат ... ... ... ... отырып
сауда-саттығын жасайды, тамағын жеп ішеді, аттың иір мойнына жабысып алып
ұйқыға беріледі және қатты ұйықтайтыны соншалық, ... ... ... маңызды істер туралы кеңесуге тура келген жағдайда оларды ат
үстінде ... ... [21, 1214 ... жазуынша ғұндар тіптен аяғымен жерде тұра алмайды, ат
үстінде өмір кешеді, ат ... ... [21, 491 ... ... етті, шапшаң, атқа шапқанда ерекше күшті, кең иықты,
садақ тартуға жақсы үйренген, мықты тоң мойындарының ... ... ... – деп ... ... [21, 1262 ... ... сондай тағы, соғыс кезінде ашығып бара жатса жылқыларының
тамырын тесіп, қанын ішіп аштығын басады», – деп ... ... [27, ... ... атты ... тосыннан шабуылдап жаудың ішіне сыналап кіріп
кетіп отырады, қайтадан тағы да сондай жылдамдықпен ... ... ... қашқан болып, қуған жауды алдап түсіріп отырады.
Ғұндардың осындай бір шабуылынан мысал келтірейік. 409 жылы ... ... Пизы ... түбінде готтарға тұтқиылдан шабуыл ... ... 1100 ... жойып жібереді, ғұндардан 17 адам
ғана шығын болады. Өздерінен ... есе көп ... ... ... тез ... ... ... қайтып келеді [213]. Ғұндардың
басты кәсібі жауынгерлік, сондықтан кім жақсы төлесе, ... ... ... Бұл ... Рим ... Гоноридің готтарға қарсы 300 ғұн
әскерін жолдан алған кезінде өткен оқиға. Ғұндардың басқа елге жалдануына
Атилла тиым салған.
Әсіресе алысқа ... ғұн ... ... ... жебелер,
ғұндарға жаумен бетпе-бет келмей оларды алыстан ойсыратып, өздері
жеңіспен ... ... ... ... ... ... 140–160 см
жететін «ғұн садағының» сауытбұзар, доғал оқтар, ... ... ... ... бар ... ... жауға үрей туғызды [214, 33
б].
Садақпен ат үстінде солға, алға, артқа ату, ат үстінде ... ... ... бара ... адамға шалма тастау еуропалықтарға беймәлім еді.
Ату, шабу ... ... сол ... ... ... ... лақтырғыштар қолданылды [215, 253-254 б]. Төрт доңғалақты
арбаларды қатар-қатар бірнеше қабат қойып уақытша бекініс ... ... жылы ... ... ... ... Қара теңіз аймағына басып
кіріп, аландарды соңынан сарматтарды талқандап Дон мен Азов ... ... ... ... ... қаратты. Аландар мен
сарматтардың қалғандарын қосып ... ... ... ... кеңбайтақ иелігіне кірді, остготтардың королі Германарих өзін-
өзі өлтірді. Остготтардың бір бөлігі ... ... ... ... ... ... Ғұндар енді кезекте вестготтарға
шабуылдады, көшпелі тайпалардың бірін-бірі шабуы ... ... ... 378 жылы готтардың Адрионополь түбінде Рим армиясын талқандап,
император Валенттің ұрыста қаза табуымен аяқталды [216].
Готтардың құрамында шығыстан келген ... ... ... ... Адрионополь шайқасына дейін де, кейінде римдіктерді талқандауға
ғұндарды шақырып тұрғаны тарихтан белгілі.
Ғұндар IV ғасырдың аяғы мен V ғасырдың басында ... ... ... ... ... гепидтер, скирлер, герулер словяндар ғұндарға
салық төлеп, кез келген уақытта ғұн армиясының құрамына отрядтар жіберіп,
олардың жорықтарына қатысты [216].
Атилла 451 жылы атты ... ... ... ... ... қоршайды.
Рим қолбасшысы Аэций мен оның одақтары, вестготтар королі Теодорих І мен
аланадардың королі ... ... ... ... ... ... тастап
Шалон маңындағы Каталуын жазығына келіп орналасады. Осы жерде ... ең бір ұлы да ... ... ... Екі жақтан шамамаен
300 мың атты ... ... ... ... ... ... ең таңдаулы
бөлімдерін шоғырландырып, оған өзі басшылық етеді, оң ... ... ... ... сол ... ... тұрады. Қарсы жақта оң
қанатта ... сол ... ... ... ... ... ... қояды. Екі армияның орталығындағы кішкене таушықты Теодорихтың
баласы Торисмунд басқарған, вестгот атты ... күні ... ... ... ... ... қаншалықты маңызын
білген Атилла атты әскер қосындарын шабуылдатып ... ... ... ... ... жасаған атакасына тап болып шегініп
кетеді. Сол кезде ... ... өз ... алып ... ... ... шығады. Ержүрек қартайған Тоедорих ғұндардың оң
жағынан шабуыл жасап, өзіне лақтырылған ... ... ... ... ... ... өледі. Бұл шабуылдың күштілігі сондай,
жолындағының ... ... оңға ... ортада аландармен соғысып жатқан
ғұндардың сыртынан шығады. Екі флангыда ойсыраған, ... жау ... ... ... ... ... ... аттан жедел түсіріп,
арбалардың артына бекіндіріп, ... ... ... оқ ... ... күні Атилла лагерінде тұрып жау ... ... ... ... ... көрсетпекші болады. Екі жақта аңдысып бір-біріне
бата алмайды, оның үстіне Торисмунд бастаған вестготтар ұрыс ... ... кете ... Мұны ... ... ... ... оттай
жанып, қалған әскерлерін ретке келтіріп, алдында жаңа мақсаттар ... ... дала ... мен ... ... қан ... ... 165 мың адам қаза тапты деп көрсетеді тарихшылар. Сөйтіп екі жақта
бір-біріне кедергісіз шегініп кетеді [217].
Атилланың тұсында ғұн әскери ... ... ... болды, әскер
құрамында жаяу әскер пайда болды. ... ... ... ... ... қаша жүріп ұрыс салу, торуыл, садаққа сүйеніп қарша
оқ ... ... ... ... Гот ... ... жазуынша бұл
шайқаста ешқандай әскери қулық болған жоқ, екі армия ашықтан-ашық бетпе-
бет кездесті дейді [21, 1266 б]. ... ... ... әлі ... екі ... атты әскерге сүйенді. Аэций жас кезінде үш жыл бойы
ғұндарда ... ... ... ... ... Жасынан алғыр, талантты
Аэций ғұндардың бүкіл соғыс тактикасын жатқа білді, Римнің атты ... ... ... бастамашылықты қолға алатын ғұндар осы жолы
керісінше шабуылдан гөрі қорғанысқа көшті.
Қайтар жолында Атилла Трирді талқандады, 452 жылы ... ... ... Аквилеяны тонады, Миланды, Тицинді алды [208. 161 б]. Батыс
Рим империясы өте ауыр ... ... ... ... Валентин ІІІ–ке
Италиядан қашуды ұсынды. Атилла әскерімен Римнің түбіне таяп келді. Рим
папасы Лев І ... ... ... Римді ғұндардың талқандауы мен
тонауынан аман алып қалды. Жалпы дін ... ... ... ... ... ... Атилланың қанағаттандыруы бірінші рет
емес еді. 451 жылы ... ... Труа ... ... ... қаланың
дін басшысы Қасиетті Луп Атиллаға басын иіп, ... ... ... ... қабылдайды.
Азиядан Еуропаға ғұндар қандай жылқы мініп барды?
Аммиан Марцелиан ғұн жылқыларын ұсқынсыздау бірақ шыдамды десе, ... б] ... ... ... ... ... жылқылары деп, оны Рим
аттарына қарсы қояды, бірақ ғұн жылқыларының екпінді жылдамдығын ... ... Ғұн ... ... ... ең бастысы маман ретінде
әділетті ... Рим мал ... ... ... мал ... ... шыдамдылығы мен төзімділігі, айрықша шаршамайтындығы, суық пен
аштыққа ... ... ... ең керекті ғұн жылқысы, – деп
көрсетеді. Еңбектің маңызы сол ғұн жылқысы сырттай ... ... ... емес ... іс пен ... ... ... жылқылары үлкен орақбас, томаға көз, тар танау, қалың жақ,
қайратты бұлан ... ... ... ... тұрған қалың жалы, жуан
қабырғалы, қақпан бел, қалың құйрық, өте мықты ... ... ... және ... ... кең құрсақты негізінде денесі арса-арса сүйекті,
құйрығы майсыз, бұлшық еттерінде ешқандай дөңестік байқалмайды, ... емес ... ... ... ... ... ... өзі
әдемі көрінеді, ең жаман дегенінің өзінен әсемдік байқалады, ... ... ... ... ... ... [27].
Арада 1500 жыл өткенде Ресей атты әскерінің маманы Торғай облысының
мал дәрігері А. Добросмыслов 1891 жылы ... ... ... ... жан-
жақты еңбегінде былай дейді: «Басы тұрқына қарағанда ... ... ... ... ... мұрын А.Т.), көзі кішкене ... көз ... ... ... ... (ешкі құлақ А.Т.), мойны шомбалдау
қысқа, майсыз, айғырларының мойны жуан болады. Шоқтығы биік, шабы қысқа,
кең сауырлы, арт жағы өте ... ... ... ... ... бойы ... ... дене мүшелері кішкене емес, иілген
қабырғалы, арқасы қысқа да қайратты (қақпан бел А.Т.), құймышағы орташа
салпылау, ... ... ... ... ... тастай қатты жуан жіліншікті
қысқа аяқтарына орналасқан. Быртық бақай, дөңгелек қатты кесе ... ... анық ... ... [70, 4 ... ... айтқандарына зер салып қарасақ көп айырмашылық ... ... ... өтсе де дала жылқысының өсіп-өнген ортасы, жыл ... ай ... ... ... сары аязы мен шіліңгір ыстығында өз
тамағын өзі тауып жеп күнелткен режимі ... ... ... ғұн ... 50 ... дейін ұзақ жасайды. Бұрынғы қазақ
жылқыларының 30 ... ... ... ... ... ... 18-20 ... дейін бәйгеге шаба берген. 20-дан асқан аттардың
батырлардың астында болғаны ... ... ... ... ... дегені артықтау айтылған сияқты, әрине бұл ... ... ... ерекшелігі қандай? Алдыңғы және артқы қасы ... ... ... ... қапталған әртүрлі темір, алтын, күміс
қапсырмалар шыны, тас ... ... ... ... ... Еуропада
ғұндардың келуімен пайда болды. Конструкциясы мықты ағаш ... ... ... Қытай шекарасында тұрған ғұндар ойлап тапқан, бұл ерлердің бір
артықшылығы жауынгерлердің аттан түсе ... ... ... ... ... қойып бекініс жасауға да болушы еді. Қастары биіктеу (қазақта мұны
керей ер дейді А.Т.) ерге ... адам ... ... ... ... ... ... садақ тартуға да, семсер шабуға да, шауып келе
жатып алдығада, артқада ... ... ... атуға ыңғайлы. Тағы бір
артықшылығы ұрыс кезінде жауынгер ылдиға ... ... ... ... ... ... ... кетпей, жаумен жанаса келгенде жантая бұға
қалып, оңға да солға да ат ... ауып ... ... ... ... ... авторлары ғұндардың қолындағы қамшысын атап өтеді [27].
Авторлар ғұндардың аттарын қамшымен басқаратынын және сонымен қатар ұрыс
кезінде ... ... ... ... ... ... айналып өтуге
т.с.с. А.Т.) Қамшы ежелден қазақтарда қарудың бір түрі, әсіресе жау жақын
келгенде, қамшыдан артық қару жоқ. Қамшы ... ... ... ... ... ... ойнап тұратын ілмектеп қосылған
қос темірден жасалған ауыздықтар, мундштук іспетті аттың езуіне қатты
тұтас ... ... ... ғұн қорғандарының қазбаларынан
кездеседі. Қос металдың қосындысынан жасалған ауыздықтар аттың езуіне көп
зиян келтірмей-ақ ... ... ... әрі ... ... жаңалық.
Тарихи қайнарларда ғұндардаң қару-жарақты, ер-тұрмандарды алтынмен
әшекейлеуге, асыл тастардан көз орнатып ... ... ... ғұн ... ... ... ... қару-жарақ пен ат
әбзелдеріне әртүрлі тастардан көз орнатып алтынмен қаптап, күміс ... ... ... етек ала ... [211. ... халықтардың басқалардың жеріне соғыс ашып, шапқыншылық
жасауының ... ... бірі мал басы ... өз ... ... жаңа ... іздеуден басталады. Көшпенділерде әскер –
халық, халық – ... ... ұғым ... ел ... ... ... барлығы
бірдей атқа мінген. Көшпенділердің пассионарлық екпініне күш-қуатына
келетін болсақ ... етін жеп ... ... ... ... ... есерлеу, тентек, біреуге зорлық қылмаса тұра алмайтын ... ... ... мал ... ... ... ... рөлін әлі есепке ... ... он ... шақырымды артқа тастап, сонау Ұлы Қытай қорғанынан
Ұлы Венгер ... ... ... осы ... ... әсері
бар. Ғұндар Еуразияның апайтөс далаларында жүргенде шапқыншылықты жазда
не күзде жасайтын, неге ... бұл ... ат ... кез. ... ... ... ... басталады.
Ғұндар ілкіде табынды жылқы жайылымына қолайлы Солтүстік Қара теңіз
маңын, ... ... Ұлы ... ... ... ... ... соң, басқа жерлерді басып алып тұрақтап қалуды ойлаған
жоқ. Атилланың 451 жылы Галлияға, 452 жылы ... ... бұл ... олжа ... ... ғана ... себебі бұл елдердің жерінде жүз
мыңдардан асатын атты әскерге азық ... ... жоқ еді. ... ... Ұлы Венгер жазығы ғұндардың ордасы болды. ... ... ... қиын ... ... ... шыдамды, жаңа жерге
бейімделгіш, бірақ өздерінің әдет-ғұрыптарына, салттарына берік болды.
Мысалы Ұлы ... ... ... ғұндар енді шапқыншылығын қыстың
аяғында көктемнің басында бастайтын болды, себебі Орталық ... ... ... ... ... Оңтүстік Шығыс Азия ... ... Рим ... ... мұзы ... атты ... ... жағдайға жеткенде қыс ішінде ... ... ... ... ... ... ... қорған болмай қалды.
Ғұндардың шабуылдары ешқашан аяқ астынан басталмайтын, жоспарлы түрде
шолғыншылар мен барлаушылар арқылы мейлінше мол ақпарат ... ... ... іске ... ... кезінде германдардан және басқа
тұтқынға түскен және қашып келген көп ... ... ... ... ... күш атты әскерлердің жылдамдығын азайтты. Жаяу әскер
қамал ... ... ... ... соғыс машиналарын алып жүруге т.б.
жағдайларға қолданылды [217].
Ғұндар соғысқа психологиялық дайындықты шебер жасай ... ... ... ... үшін ... оның ... ... әскерімен
шығып жұғымды үлкен аңшылық жасады. Приск мұндай ... ... үшін ... ... күштерін көрсеткісі келді дейді. Шынында да
солай, мемлекеттік аңшылық салты ғұндар Қытай шекарасында тұрған заманнан
әскерді машықтандырып ұрысқа ... ... ... ... ... ... ... сына құсап шығатын еді деп
жазады. Ғұндардың және бергі қазақтардың үшбұрыш сияқты алды ... ... ... ... ... ... ... жауын-шашынға
қасқайып тұрып жайылған жылқы табынын басшы айғыр мен мама бие бастайды
да, үшбұрыштың алдында үнемі үлкен жылқылар ... келе ... ... ... желіндеп жүрген биелер үшбұрыштың ішінде болады.
Сондықтан ғұндарда, қазақтарда атты әскерлерін сүйірлі үшбұрыш ... ... ... жайылымынан алған деп түйіндейміз (ХХVІІ, LХІV).
Ғұндар алдап қашқанда ұрыс даласын тастап кетпейді, жау әскерінің алды-
артынан орап тиіп ... ... ... қандай күшті деген жауды шалма
лақтырып, аттан аударып алып семсермен шауып жіберетін. ... ... салу ... ... ... шығыратын, сөйтіп бетпе-бет қоян-қолтық
соғысқа дағдыланған жау не істерін білмей дағдарып қалатын. Мұндай ұрысқа
ғұндардың жеңіл кавалериясы өте-мөте ұтымды ... ... ... ... тұрған аландарды жиілеп ұрыс-қақтығыс жасау арқылы, әбден сілесін
қатырып жеңді», – ... [21. 216, 1262 ... ... ... ... оғын ... боратып, жау ойсыраған кезде
барып екі жүзді семсерлерімен, бір жүзді қанжарларымен аяқтайтын еді.
Ұрысқа кіргенде жауынгерлердің рухын көтеру үшін ... ... ... у-шу ... болатын. Керней тартудың әртүрлі әдістері арқылы
қолбасшының командасы басқа командирлерге жететін. Аммиан ... ... ... ... ... [21, 1215 б]. ... ... сілтеу арқылы бір-біріне белгі беріп не шабуылға шығатын, не
шегінетін. Вегецийдің жазуынша қамшы арқылы ... ... ... [27]. ... ... ... белгі беру дәстүрлі түрде осы уақытқа
дейін сақталып келді.
Ғұндарда өздерінің намыс заңы (кодекс ... ... ... ... қаза ... ... ... Иордан Атилланың ұлы Эллактың
ұрыста ерлікпен қаза табуын былай ... ... ... ол ... жауды жер жастандырып, аса ерлікпен қаза тапты, егер әкесі тірі
болса ол өзіне де осындай даңқты ... ... еді» [21. 1279 б]. ... батырларының үйде өз ажалынан өлгені масқарашылдық саналған.
Батырдың ... ... ... – ол жау ... ... өлу. «Батыр үйде
өлмейді, түзде өледі», – ... ... ... ... ... ... елге әсіресе жастарға айтып отыру
түркі-монғол ... ... ... ... ... Батыр, елбасы о дүниелік болғанда жоқтау ... ... ... ... қосылады. Мысалы: Абылайханды Үмбетей жыраудың
жоқтауы, Кенесарыны Нысанбай жыраудың жоқтауы т.с.с. Приск Атилланың бір
тойында оның құрметіне екі күн ... ... ... ... ... айтып
бергеніне куә болғанын жазады [21, 476 б].
Атилланы жерлегенде мәйіт жатқан ... ... ғұн ... ... ... ерлігін жырға қосады. Бұл қазіргі тілмен айтсақ
жоқтау айту салты [21, 1272 ... ... ... ... ... тез ... бір ... саны жағынан аз бола тұрып сан тілдегі, сан түрлі діндегі
халықтарды ... ... Бұл ... ... ... де болады.
Ғұндар оятқан, ғұндар бастаған ... Рим ... ... ... ... Атилланың әлемдік тарихи рөлін ешкім жоққа шығара алмайды [208,
162 б]. «Атилланың есімі тарихта ... ... ... ... тұрады», - деп А. Тьери бекер жазбаған болар. Ғұндар бастаған
шығыстан келген ... ... ... ... ... ... ... өмірдің жаңа күшін бүрікті» [208, 182
б]. Кәзіргі таңда «Аттила» - сөзінің мәні турасында әртүрлі пікірлер ... ... – еділ ... шыққан, яғни еділ-едиле-адиле-атилла. Біздің
ойымызша «Аттила» сөзінің мәні ... ... яғни ... ... ... ... Мысалы: қазақта, «аттылы», «түйелі» деген сөз «жаяулы»
- дегеннен өзгерек «ат мінген», «түйе мінген» - ... ... ... ... ... есімі бөлек болғанға ұқсайды. Аттила – саны
көп, жойқын атты әскердің басшысы, бас қолбасшысы – деген ... ... ... ... ... ғұндардың отаул (аthaul) – деген
тайпасы туралы деректер ... ... Б.А. ... ... ... бұл сөз түркілік, ғұндардың авангардтық тайпасы («жылқылы
ставка») – деп жорамал жасайды. (Қараңыз, Рыбаков Б.А. ... ... М.: ... 1987. 30-35 бб.) ... күні ... ... мінерге ат,
ат майын беретін байдың ауылын – ... ... көп ...... ... көп ... түйеаул, қойы көп ауылды – қой ауыл – деп айтатын
еді.
1.5 Көне ... ... ... қатты ер-тұрманның ойлап табылуы түріктердің ... ... ... ... ... ... түріктердің
жужандарға құл бола жүріп теміршілдік кәсіппен шұғылданып темір тоғалары,
айылбастары бар ер-тұрмандар ... сол ... ... ойлап табылды.
Түріктерден ығысқан жужандар (аварлар) Еуропаға металл үзеңгіні апарды.
Ғұндарда ағаш сүйекті ер-тұрман, алысқа ... ... ұзын екі ... ... ... ... қатты ер-тұрман, қайқы қылышы болды.
«Ол (түрік) садақты ... ... ... келе ... алға да, артқа да,
оңға да, солға да, жоғары да, төмен де ата береді. Араб хариждей бір оқты
садағына салғанша, ол он оқты атып ... ... төрт көзі – ... екеуі артында» [220, 117 б].
Әрине садақты тез әртүрлі жағдайда атуға үзеңгілі ер-тұрманның
септігі тигені ... тұр. ... ... өмірі ІХ ғасырдағы әл-
Джахиз дегеннің жазбасында былай суреттеледі: «Егер сен түріктің өмірінің
ұзақтығын санасаң мынаған ... ... еді: ол ... ... ... ... арқасында отырғаны көп... Егер ол тамақ жегісі келіп
бара жатса атының біреуін соя салады, ол шөлдеп бара ... ... сауа ... егер ол бір атын демалдырса, жерге түспей-ақ
екіншісіне міне салады. Оның жылқысы ... ... жеп, шөп, ... азық етіп жүре ... Ол атын ... ыстығынан да, суығынан да
ешқандай қорғамайды, жабумен жаппайды» [221, 231 б].
«Мен Хорасан мен Абнаның ... ... ... салтаттыларын
көрдім, бір де біреуінің аты қашып, олар асыл тұқымды аттарымен қуып жете
алмады. Жанынан өтіп бара жатқан түрік... өзі бір ... атқа ... ... ... ... ол ... А.Т.) шауып барып аттың
алдына тұра қалып арқан тастап ұстап алды» [221, 231 б].
Әл-Джахиз дала ... жай ... ... ... ... тұқымды деп атайды. Жем, суы жанында ... ... ... жылқыларды көрген Әл-Джахиз, далада өзі жайылып, ... ... ... ... ... ... көріп таңдана жазады.
Сол замандарда әлемдік жылқы саудасында екі елдің жылқылары ерекше
бағаланғанын мына ... ... ... ... ... ... ... ерекше касталық
топқа жатады, олардың негізгі міндеттері әскери іс және ... ... және ... Раджуптар саны жағынан ең көп және мықты атты
әскер ұстады. Олар аттың қадір-қасиетін жақсы ... ат тани ... Ирак және Орта Азия ... ... ... бұл ... және ... – деп айтатын еді [222, 123 б]. «Ираки» – дегені
араб жылқылары, ...... Азия ... ... байқаймыз.
Мал саны әсіресе жылқы көне түркілерде табын-табынымен бағылған. Х
ғасырда оғыздар туралы Ибн Фадлан: «Мен гуздардың (оғыз) ... он ... жүз мың қойы ... ... ... [223, 65 ... жылқының көптігімен билік басына келу, биліктің
экономикалық негізі жылқы екенін көрсетеді. «Хан болу ... ... ... ... ... еді» ... ... қағаны Құтлұғ
(Елтеріс) жөнінде [209, 322 б].
Бойы биік, бәдені сұлу ... ... ... ... ... тайпа көсемдері мен ру басыларының ғана қолы жеткен.
Бұл жылқылар батырлардың, атақты жауынгерлердің меншігі болып қартайып ... ... иесі ... сонымен бірге о дүниеге мініп баратын болып
сойылатын. Археологиялық қазбалардан табылып жатқан 15–18 жасқа келген
ірі жылқылар ауқатты бай ... ғана ... ... [224. 413 ... ... Егіз ... ... табылған мініс атының қаңқасы
шоқтығына дейінгі биіктігі 144 см, басы ... ... ... ... сөз
жоқ салт мінуге арналған ірі жылқы екенін аңғартады [225, 184–186 б].
Сонымен түріктерде бойы аса биік емес, басы үлкен, ... ... ... ... дала ... ... таңдаулы бойы биік,
тұрпаты әдемі асыл тұқымды жылқылар да болған.
Бейхахи ІХ ғасырларда оғыздарда орасан ... ... ... көрсетеді [226, 90б].
Түрік-селжүктердің әскери құрылысы, ғұндардікі ... ... ... әр онмыңдықты бір түмен басы басқарды.
Алып–Арслан (1063–1072 ) мен Мәлік шах (1072–1092) армияны қайта
құрудың нәтижесінде, күрделі ... ... ... асқар – негізгі
атты әскер, бұған сұлтанның гвардиясы қабас ... ... ... атты
қосындар – жұнт (джунд) бұл бөлімдерге вассалдардың және ... ... ... ... – жаяу ... [227, 73-77 б.б].
«Түріктермен ұзақ соғысқа ешкім шыдай алмайтын еді, – деп ... ... А ...... ... жылқылары ұрыста
әрқашан тың, сергек қалпын сақтайтын, ... өзі ... рөл ... ... түрік жылқылары өздігінен айла-амалдар жасап, иелеріне
жеңісті қамтамасыз ... ... ... ... ... арналды».
[228, 88 б].
Түріктерден кейін тарих сахнасына көшпенділердің жаңа легі қыпшақтар
шыққаны белгілі. Қыпшақ – мамлюктердің атты ... орта ... жаңа ... ... әлемдегі ең жақсы атты әскерлердің бірінен
саналды. Наполеон Египет жорықтарында мамлюктердің атты ... ... ... ... ат ... көрсететін жылқы театры
болған. Бұны көрген саясатшылар мен жиһанкездер таңдай қаға, таңырқай
жазады.
«... Жуықта ... ... ... ... ... ... туралы әңгімелейді. Жаттығу өз сарайының балконында отырып
тамашаны қызықтаған сұлтанның көз ... ... Салт ... ... ... ... Алаңқайдың ортасына арасы елу қадамнан үш
топырақ үйіндісі тұрғызылған. Әр үйіндінің төбесіне найза шаншылып, ... ... үшін ... ... ... үйінділер алаңқайдың екінші жағына да тұрғызылған,
олардың арасы алты салт атты қатар сиып ... ... ... ... ... жалт – жұлт еткен қару асынып, мерзімді сәтті тыпырши
күткен бозбалалардан жер ... Көп ... ойын ... та ... алдымен аттылар жебелерін таңқаларлықтай мергендікпен найза ... дәл ... ... екі ... ... ... ... Бұдан
кейін осы әрекет тағы қайталанды, бірақ бұл жолы ... да ... ... үйінділер жағынан орағытып өтті ... соң ... әр ... дәл бір ... – қол шайқасқа дайындалғандай аттан
қарғып ... ... ... ... да, ... салтанатты қадаммен
туларын салбыратып, бастапқы жолмен жүріп өтті. Артынан іле ... ... ... ... жөнелді. Бұл кезде жүйткіген аттың ... ... бір ... бір ... бара ... та нысанаға жебелерін
дәл қадап жатты. Олардың кейбіреулері ердің үстіне тік ... алып та ... ... ... ... ... – ақ, дәл бір ... ілініп
тұрғандай ат үстінен ерлерін жұлып алып, қайта ерттеп үлгеріп жатыр, енді
біреулер аттың сауырына етпеттей жатып, аттың құйрығынан ... ... ...... мүлт ... қадады. Соңында ең жаужүректер
ердің алдыңғы, артқы қастарына бекітілген екі ... ... ... ... әрбір орашолақ қимыл адамды мерт етуі мүмкін еді, бірақ
оларда қорқыныш ... ... да жоқ, ал ... нысананы қалт
жіберген емес. Бұл жас жігіттердің әрқайсысының қатар келе жатқан екі
аттың үстіне ... ... тік ... ... алды – арттарына
бірдей ата ... ... шәк ... ... ... ... салт атты жұрт ... ерекше аударды. Олардың бірі жайдақ аттың
үстіне тікесінен тұрған күйі шауып ... ... ... таянған сайын
біресе оң ... ... сол ... ... ... мүлт жібермей
атқылады. Екіншісі жайдақ аттың үстіне ... ... ... ... ... күйі ... ... келіп, серпіле түзеліп ... ... дөп ... Соңында жебе тесіп нысананың сау тамтығы
қалмаған кезде ... ... ... ... ... адам ... ... алды да басына көтере көрсетіп, лақтырып жіберді, сол – ақ екен
шәкірттер жырым – ... ... ... ... құртайық дегендей оған
жебелерін жаңбырша жаудырды. Сонан соң өздерінің жер тарпып тұрған тың
аттарына ырғып мінді де, шайқас ... ... ... ... Жаттығу ойыны кезінде сайыскерлердің үшеуі аттан ... ... ... өліп ... ... тоқтаспас үшін, оны тез алып кетіп жерледі.
Қалған екеуіде қатты мертіккен. ... әсем ... ... мен ... найзағайдай ойнақтаған аттары, бір сөзбен айтқанда
бүкіл осы ойын кереметтей, таңқаларлық ғажайып әсер қалдырды...»[57].
Мұндай жауынгерлік ат ... ... ... жиі кездестіреміз.
Көшпенділік үштік: ер – тұрманымен ат, жауынгердің сауыт – ... қару – ... (бес ... ... заманында салтаттылық – серілік
дәуірдің шыңы деуге болады. Шыңғыс хан әскер үшін моңғол жылқысының ... түрі ... ... Тэс ... сәйгүліктеріне тоқталған екен:
«Тэс өзенінің тума құлынының реңі көзге жылы, дене ... ... ... ... малтаса, тауда тау ешкісінің ор текесінше секіреді. Болдырып
бұрдықпайды, арықтап тасымайды, мінген иесін шаршатып – ... ... ... ... ... алыс ... ... жылқысы
қолайлы» [154. 73 б].
Моңғол атпаздары жылқы таңдағанда ... ... дене ... ... ... ... ... ат – деп санайды. Моңғол жылқысының
алысқа шаршамайтындығы ыстық – суыққа шыдамдылығы, жем – шөп ... ... ... дала ... ... ... ... Атты әскерлер екі түрге: жеңіл қаруланған және ауыр ... ... ... ... жазуынша аттың құйрығынан ... ... ... тізесіне дейін бес бөлікке бөлінген темір
сауыт кигізілген. Аттың басында көзі, мұрны, ауызы үшін, артында құйрығы
шығып ... үшін ... ... ... ... 3 – 4 ... атқа ... өле – өлгенше аттан
түспейтіні қазақтан айнымайды. «Татарлар ер тоқым ... ... ер ... ер ... [280 б].
Моңғол жылқысы қазақ жылқысынан бой аласалау шоқтығына дейін
биіктігі 122 – 129 см ... ... ... 130 – 141. Тебіндеп жайылып
өз азығын өзі тауып жейтін дала жылқысының қасиетін ... ... ... Плано Карпини шығысқа саяхатын бастап Киевке келгенде
Алтынорданың мыңбасы еуропалық аттарыңызды «қар ... ... ... жейтін татарлардың аттарымен ауыстырыңыз» – деп кеңес береді.
Шыңғысхан жорыққа ат семірген күз ... ... ат ... ... ... ... дем ... жаз айларында ат түйені қоңдандырып жеңіл
жорықтарға шығып, шешуші ұрыстарды жаздың аяғына күзге ... ... ... тағы бір артықшылығы Ибн Батутаның мәлімдеуінше «Бұл
жерде жылқының көптігі сонша, көбі ешқандай жұмысқа пайдаланылмай ... ... ... бай ... ... он атқа ... ... [230, 286 б]. ХІV ғасырда қатардағы татар сарбазы тек өзі міну
үшін төрт атқа дейін жетекке алып жүретін, атты ұрыс ... ... ... ... ... ... ... итше үйреткен, қай
жағына болсын аунап жата кетеді» [231. 97 б]. ... ... күш ... ... ... алып атқа ... ... моңғолдар аруақтанып
кетеді. Ал садағын асынып, қылышын қарына іліп аттанса, онда қарсыласы
өлімнен құтыла ... ... ... ... да, ... да ат ... әбден төселген саңлақтар еді. Шабуыл кезінде атты екі ... ... ... иесі ... ... кәдуілгі жерде тұрып садағын
шірене тартып, жақын келсе қылыш, сүңгі сілтеді» [232. 420 б].
Ежелден ... ... ... ... қыпшақ моңғол
билеушілері дала жылқыларын ортаазия сәйгүліктерімен будандастырып
арғымақ тұқымын ... ... ұзын ... ұзын тік ... ... ... ... әскери парадтарға, ойын – тойға салтанатқа мініп
баратын. Тарихи деректерде Шыңғыстың сүйікті аты араб ... ... ... сөз бар. 1222 жылы Шыңғысханның қолбасшысы Шихихутагтың 30
мың әскері Хорезм шахы ... ... ұлы ... – ад – Диннен жеңіліп
қалады. Бұған намыс кернеген Шыңғыс Жәлел – ад – ... өзі ... ... Хинди өзенінің бойында кескілескен ұрыс болады. Жауынгерлері түгел
қырылып әбден тығырыққа ... ... – ал – Дин ... есік ... ... он алты метр ... секіріп, дариядан жүзіп өтіп
кетеді. Сонда ... ... ... кең ұлы ... ... ... сүйсініп:
- Пай, пай! Атадан ұл туса осындай – ақ ... ... деп ... қаққан
деседі [233. 82 б].
Шыңғысханның қолбасшылық ... кезі ... ... және ... өнерінің биік шыңы болды.
Моңғолдардың Еуразияны көктей өтіп бір жағы Польша, ... ... ... ... ... атты ... ... б.з.д. ІІ мың жылдықтың
аяғында индоариилер басталған 3-мың жылдық орасан үлкен мерзімді қамтыған
салттатылық дәуірдің аяғы болды. Моңғолдардан ... ... ... ... (зеңбірек, оқ-дәрі, мылтық) қолданылуы, ұлы географиялық
ашулар т.с.с. факторлар таза ... ... ... ... ... ... ... бастаған дәуірі болды
деп айтуға болады.
2. ҚАЗАҚТЫҢ ДӘСТҮРЛІ ЖЫЛҚЫ ШАРУАШЫЛЫҒЫЫ
2.1 Қазақи байырғы жылқы тұқымдары
Асыл ... ... ... ... ... әлем ... ... аңыздар кездеседі. Араб жылқысының 7 – ... ... ... ... ... ... айғырды жындар қастандықпен
теңізге лақтырып жібереді, жағаға жақындап шыққысы келген ... ... ... күш – ... ... ол ... ... бата
бастайды. Айғыр су түбіне кетіп бара жатқанда пайда болған толқын мен
көбіктен жаралған жеті құлын өсе келе ... ... ... ... ... асыпта кетеді. Сөйтіп жеті құлын арабтың көне таза қанды
тұқымдарының атасы саналады: Олар: ... ... ... ... Трефи, Эдбань [234.235].
XVІІІ ғасырдың аяғында Қорғалжын өңірінде өмір сүрген 17 мың жылқы
біткен Ақтайлақ байдың жылқыларының ... ... ... афсанада: «Теңіз
көлінің жағасында түнде жусан жатқан Ақтайлақтың жылқысына іңірде көлдің
ақкөбік толқынынан шыққан айғыр шабады, таң ... ... ... ... ... ... ... сансыз жылқысы сол ақкөбік айғырдан өскен
– мыс...» (CLXXІ). Осыған ұқсас қазақ аңыздарын салыстыра қарап ... ... су ... ... ... – суын – деп ... ... Суын – суы бар жерлердің бәрінде де жылқыға ... көп ... ... болады - мыс [166. 59-62 б]. Негізінде араб және ... мәні бір: ... суы мол, шөбі ... ... өсіп - ... және ... жаққа тарайды, сонымен бірге араб ... ... ... төл тума тұқымы екені көрінеді. «Араб ... ... ... жылқысы өнер төлі» - деп баға ... ... ... ... ... ... ... екенін ескертеді.
Ч.Дарвин «Үй жануарлары мен мәдени өсімдіктердің өзгеруі» - ... мал ... ... ... байланысты: табиғи тұқымдар, -
аралық тұқымдар, мәдени тұқымдар деп үш топқа бөледі [236. 184 ... ... өз ... ... үшін ... ... ... әкеп сала бермеген. Қазақ жылқысы үшін ғасырлар бойы халықтың
аналитикалық тәжірибесінен өткен тұқымдар: араб және түркмен ... ... араб және ... ... асыл ... ... үшін ... аямаған. «...Араб айғыры үшін бай қазақ жүздеген қой,
оншақты қазақ жылқысын, ең әдемі ... бір ... асыл ... қуана –
қуана бере салады...» [237.238].
Түркіменстан ғасырлар бойы Орта Азияның асыл тұқымды жылқы базасы
болды деуге болады. Әмір ... 5000 араб ... әкеп ... ... ... XVІІІ ... Иран шахы ... Теке тайпасына
600 бие силаған. Сонда соңғы 500 ... ... өз ... қанын
екі рет жаңалаған [66, 113 б]. ... ... ... ... бірден – бір отаны. Кәзіргі таңда қазақ ... ... деп ... ... таза ... ... болды сатып әкеп салып
жатады. Бұл мүлде қате. ХІХ ... ... орыс ... ... ... таза ... ... таза қанды айғырлары қазақи биелерге
салуға мүлдем келмейтіндігін дәлелдеген [90. 64 б]. ... ... ... ... ... ... айғырлары жарайды [90. 64 б]. Қарабах тұқымды
айғырлардың қазақи биелерге шағылыстыру ерте замандардан келе ... ... ... деймізбе, болмаса жаңғырығы деймізбе: ... ... және Баку ... ... ... ... ... ертеден белгілі [239, 98 б].
Енді қазақтар ықылым ... араб және ... ... неге
зәру болды десек үстем тап өкілдері хандар, сұлтандар батырлар т.б.
өзінің көп ... ... ... - арғымақ тұқымын алу үшін
қажеттенген.
«Арғымақ аттың баласы аз оттарда, көп ... ... сені ... ... ... серек деп
Азамат сені мақтадым, бір күніме керек деп» (Махамбет)
Қобыланды батыр жырында Құртқаның ... ... ма ... тау ма екен?
Арғымақ па екен, ат па екен?» - деп тәптіштей ... ... ... ... ... ... ... тұқым. Ресейде Михаил
Федорович патшаның тұсында Кремльде Боровицкий қақпасының жанында
«Мемлекеттік арғымақ ... ... ... ... ... арғымақтар мен жорғалар бағылған [71. с. 5]. Бұл ... ... мен ... ... орыс патшасыда айрықша арғымақ пен жорға
тұқымдарын өсірумен айналысқанын көреміз. Тегінде орыс ... ... ... бағуды, жылқы мәдениетін ... арғы ... ... т.б. ... ... ... Ол туралы
көрнекті жылқы тарихының маманы Вилькинс: «Барлық жұмысқа жарамды
бесаспап қазақ ... біз ... тыс ... ... ... бұлар бүкіл орыс жылқыларының арғы тегі болып табылады...» [66, 156
б]. Арғымақ сөзінің, арғымақ жылқысының пайда болуы ... ... ... ... ... (Х-ХІ ғ. А.Т.) ... - ... атаулар пайда
бола бастайды. Қазақтар «араб ... ... ... «орыстың
зауыт арғымағы» - деп бөледі, бұл сөзді ... ... ... ... тек ... асыл тұқымды жылқыларын атаған, ал кәзір
түркі халықтары кез – келген таза қанды жылқыларды осылай атай ... ... бұл ұғым ... ... және «парсы арғымағы» деген
ұғымға ғана сәйкес ... ... ... ... өзі түркіменнен
шығады. Айналып келгенде парсы атханаларында бағым – күтімі келіскен
парфян ... ... ... абзал [71].
Тарихшылар барлық асыл тұқымды, әдемі жылқылардың бәрін «арғымақ» -
деп жаза берген деп ... ... ... ... ... ... Я.Я. ... Шын мәнінде мұқият зерделеп ... - деп ... 9/10 ... ... ... болады
[73, 129 б]. 1883 жылы Сұлтан ... ... ... ... атты еңбегінде: «Мен Торғай облысында Бұхара мен Ташкентке
барып арғымақтар әкелген шаруашылық иелерін ... ... ... ... ... ... ... «Ресейдің Орта Азияны жаулап
алуы А.Т.) ... ... және теке ... ... ... ... мен батырлардың асыл арғымақтарды қолға түсіру үшін
бүкіл Орта Азияны аралап қым – қиғаш оқиғалы өмірінен ... ... ... болар еді, ол жайында толып жатқан фольклорлық материалдар
бар. Сарыарқаның бір серісінің ... ... ... ... ... ... арты пыштай
Тәшкеннің арғымағын ат дейсіңбе,
Тұлпар бар Түрікпенде ұшқан құстай (CLХХІ).
1890 – 1892 жылдары орыс мал дәрігерлері ... ... ... ... зерттеулерінде 14 алтын түсті жылқыларды
тіркеген. ... түс ... ... асыл ... жылқыларында
кездеседі. Әрине, қазақтың мыңдаған жылқы табындарында ... ... ... ... ... ғана, бірақ осы фактінің өзі қазақ
шаруашылықтарында арғымақтың таңсық емес екенін ... ... ... ... ... көретін бағалы жылқы тұқымы. Далада өткен небір
тарихи оқиғалар осы арғымақтың атымен байланысты. Арғымаққа атақты қазақ
жырауы Нысанбай тұтастай ... ... деп ... ... ең ... тұқымы - арғымақ» - деген мақаласында Я.Я.Полферов [72].
Қазақтар жаугершілік заманда тар жол, тайғақ кешулерде аттың екі
қасиетін ерекше бағалаған деп ... ... дәл осы ... ... ... Арғымаққа мінген көшпенділердің әлемдегі ең
жақсы атты әскері болған. Арғымақты қолға түсіру үшін қазақтар нендей
қиындықтар болса да қорықпаған, ... ... ... да ... ... көз көрмеген» айла:әрекетке барған деп жазады зерттеушілер.
Абылай қырғызбен соғыс кезінде әрбір түтінге арғымақтан бір бие, бір
айғырға ... ... ... бұл ... ... орыс ғалымдары
«Жемчужина ханства» (ханның інжу-маржаны) деп атаған [72].
Арғымақтың шығу тегі, ... ... ... араласпаған таза
қандылығы жағынан түркмен жылқысы болғанымен қазақ ... ... мен ... ... ... қиын жағдайлары төзімділік пен
шыдамдылыққа, алыс қашықтықтарға шабуға, аштыққа төзуге бейімдеп
үйреткен. Мақалада екі таза қанды түркмен жылқысы (ахалтеке) мен үш ... ... ... сын ... ... ... Жарыс ережесі
бойынша олар 5 верст( қашықтықты 4 рет (барлығы 20 верст) айналып өту
керек. Бірінші ... бес ат та бас ... ... келеді (көрсеткен
уақыттары бірдей — 1 мин. 20 сек.), екінші ... ... ... ағып шығады, екінші верстің аяғында арғымақтар қалып қояды. 2
верст қашықтықты түркмендер 2 мин. 12 секундта, ... 2 мин. ... ... ... 3-ші ... ... бір арғымақ екі түркмен
жылқысымен иық тірестіре отырып 6 мин. 5 секундта келеді, қалған екі ар-
ғымақ 6 мин. 10 ... ... ... 3-ші айналымда бір арғымақ жарты
дене бойы алға ... да, ... ... ... ... бас
түйістіріп бәрі бірге келеді. 2-ші айналымда .бірінші арғымақ 6 мин. ... ал ... ... жылқысы 6 мин. 28 секунд, енді бір түркмен
жылқысы мен арғымақ 6 мин. 35 ... ... ... 6 мин. 55 секунд
уақыт көрсетеді. 3-ші айналымда бірінші арғымақ 6 мин. 55 сек., ... 7 мин. 5 сек., ... ... ... 7 мин. 10 сек., ... 7 мин. 20 сек. уақыт көрсетеді. 4-ші айналымда үш арғымақ та алға
шығып, түркмен жылқылары ... 4-ші ... ... бір ... ... ... ... қалады да, екінші түркмен жылқысы әбден
шаршап, мәреге зорығып жетеді. Көрсеткіштері мынадай:
І-ші арғымақ 7 мин., 2-ші ... 7 мин. 5 сек., 3-ші ... 7 ... сек., ... ... — 7 мин. 50 ... соң әбден қызып алған арғымақтарын тоқтатудың өзі ... ... ... ... көзінен от ұшқындап тұрады».
Арғымақтардың ұшқырлығы жайында жазушы В. Железновтың Жайық
казактарының тұрмысы жазылған «Казак Василий Струняшевтың басынан
кешкендері» деген ... ... ... тұтқынға түсіп қалған В.
Струняшев екі арғымаққа мініп қашып шығады. Ол айлы ... ... ... қуған қуғыншылардан қашып, 200 верст шабады, сөйтіп аман-есен
құтылады. «...Мұндай ғажайып ерлік тек ... ғана ... ... ... ... ... жылдамдығын үдетпесе кемітпейді, ал егер
күші бітсе сол жерде құлап түсіп ... ... ... XIX ғ. ... ... табынында бұл асыл тұқымның мүлдем
азайғанын, құрып бара жатқанын қынжыла ... [240, 16-17 ... рет Рим, ... ... Олимпиадаларының жүлдегері қаракер
Абсенттің тағдыры өте ... ... ... 1952 жылы ... жылқы
зауытында құласұр Баккара атты биеден туады, әкесі ақалтеке айғыры – Араб
1935 жылы ... ...... ... ... ... пен
төзімділік көрсеткен. Баккараның әкесі Қызыл – деп аталатын тұқымнан
шыққан Керкенже атты ... ... ... ... ... ... мен
әкесі Араб, Абсент тумай жатып ондаған жылдар қазақ жерінде тұрып суының
тұнығын ішіп, шөбінің шүйгінін жесе, ... ... ... ... қазақ батырлары мен аламаншылары әкеп жүрген арғымақ ... ... сол ... болып кеткен түркімендердің екінші ұрпағы. Ең
бастысы ... ... ... ... ... рет ... үлкен
спортқа баулыған Қазақстан Республикасының ат спорт ... ... ... ... ... ... ... көрмеген,
білмеген, атақты тренердің бұрынғы қазақтың сыншыларындай қырағы ... кім ... ... ... бүйтіп жер жарар ма еді? ... ... ... жылқы шаруашылығының ірі маманы П.А.Федотов
былай бағалайды: «Басында ол белгілі қазақстандық тренер ... ... ... ... ... ... ... өте көп
еңбек пен шеберлік жұмсады…» [241, 59 б]. ... ... ... ... Абсенттен түбінде топжарған атақты арғымақ
шығатынын құлын кезінен көріп бағалай ... ... ... ... ... көп ... ... Шынында да Абсент туралы көптеген
жазылымдарды қарап шыққанымызда П.А.Федотовтан басқа ... ... ... ... тұщымды сөзді көргеміз жоқ. Кеңес одағының он дүркін, ХХ
Олимпиялық ойындардың, әлемнің чемпионы Елена Петушкова Абсентті спорт
жылқысының ... ... «Бұл ... ғана ... ... ... ... ұнамағаны жоқ» - деп жазады даңқты атпаз [242]. Қаракердің
биіктігі 163 см, ... ... 186 см, ... ... 19,5 см, ... ерекше сымбатты болған. 1969 жылы 17 жасында сәйгүлік туған жері –
Луговой жылқы зауытына қайта ... ... ... жүріп 70 ұрпағын
қалтырды. 1975 жылы 23 жасында өлді. Жылқы зауытының ... ... ... қола ...... ... ... белгісіндей болып,
қазақ жылқысының даңқын паш етіп тұр [243].
Кәзіргі кезде қарабайыр ... ... сөз бола ... «бұл ... екен», Орта Азияның жылқы тұқымы екен т.с.с. сөздер ... 1898 жылы ... ... ... түркмен жылқылары
мен қазақ тұқымының буданынан пайда болған өнім. Бұл ... ... және ... ... ... уақытынан айырбас
сауда арқылы қазақтар түркмен айғырларын алған ... ... ... ... даласының оңтүстігінде кең тараған, Ор өзенінің солтүстік
жағалауында шығыста Ертіске дейін, сонымен қатар солтүстік Түркістанда
негізінде ... мен ... ... ... [73, 128 ... «қарабайыр» сөзінің мәнінде ... ... ... ... бұл сөздің мағнасын сұрағанда: «Қарабайыр
сөзінің төркінін біреулер «қара» - таза – дегенді, ал ... - ...... ... яғни таза жылқы ұғымында, енді біреулер
керісінше араб т.б. таза ... ... ... түрі деп жауап
береді..» [243, 72-80 бб]. Бұған қандай комментарий керек, себебі ... ... ... ... ... ... тұщымды пікір айтқан. «…Барлығы
(қарабайырлар А.Т.) арғымақ тұқымдарынан алған сұңғақ бойымен, ... ... ... ... ... ... 2 аршын 3
вершок (154,0 см А.Т.). Төзімділігі жағынан әрине ... ... ... ... 121-122 ... өзінің зерделі зерттеуінде қазақтың жылқысы –
қарабайырлар туралы ойын сабақтай ... ... ... төл ...... ... – түркімендер мен қарабайрлардың туған бесігі. Жақсы
жылқыларды өсірумен ... ... ... тайпасы – шекшті (шекті А.Т.)
жылқылары ... ... дөп ... ... ... ... ... Түркмен өлкесімен араласып жүрді, көшіп барып Фергана жазығын
қыстайтын. Шектілер бұл ... көп ... ... ... ... ... ... жүйрік сәйгүліктер» - деп аталған қарабайрлар –
шекті жылқысы ... ... ... жылқысының көрнекті маманы полковник
Сунгуровтың айтуынша 20 – жыл бұрын бүкіл Орал мен ... ... ... шекті жылқыларымен атағы шықты, бірақ қазақтар бұларды
қарабайырлар деп атайтын еді [69, 132 б]. ... ... ... ... ХІХ ... ... ... жеке тұқым болып өмір
сүргені туралы 1892 жылы ... ... ... ... ... ... шомбал, кесек тұрпатты жылқылардың бірі. Бойы ... (142,2 см), ... 2 ... 1 ... (146,4 см), екі ... өте аз ... ... бітімі келісті, сындарлы біткен,
сібір жылқысына ұқсамайды, денесі жақсы дамып жетілген және ... ... жуан ... бір аяғы ұсақ ... екі аяғындай, тұяғы үлкен,
бір тұяғы орташа жылқының екі тұяғындай, жалы жерге сүйретіліп жүреді,
жақсы жылқылардың ... ... ... пудқа (8 кг) жетеді, ... ... ... ... ... шұбатылып жүреді. Жалы екі жағына
жарылып және алдыға қарай кекіл боп ... ... ... жауып
тұрғандықтан көзіне қар тығылмайды. Құйрығы арт ... ... ... ... және ... ұяң, қыста өскенде вершоққа (4,4 см) ... ... ... ... пен ... қазақ жылқыларының бәріне
тән, бірақ шекті ... ... ... ерекше қалың.
«Арғымақтар» (орыс және азия) жүнінің қысқалығы мен сиректігінен қыста
тебіндеп жайыла алмайды. Жалы мен ... ... ... сүйектерінің
кесек тұрқының мығымдығын, күштілігін аңғартады. ... ... ... ... тартуға пайдаланылады, бағасы 100 ... ... ... күшті және мықты жылқыларды ұнатпайтындардың бәрі
шектіні алады. …Шекті жылқысының мойыны ұзын ... ... ... ... ... ... кең, көзі ... омырауы кең, бірақ өте үлкен емес,
мұрыны аздап қырланып келген, басы алдынан қарағанда тузу, бірақ бұлан
мұрын емес. Арқасы ... ... де, ... да жоқ түп-түзу, сауыры
құймышағына қарағанда көтеріңкі құйрығына қарағанда түсіп тұрған сияқты
көрінеді. Шекті жылқысының түсі ... ала ... ... [69, ... Біз ... ... бәденіне байланысты белгілі зерттеушінің
сипаттамасын ... ... ... бұл ... тұқымы мүлдем құрып
кеткен. Жоғарыдағы фактілерге қарап отырсаң И.В. ... ... ... ... бірегейі етіп көрсетіп, ... ... ... ... қазақ руларының ішінде арғымақ тұқымының ең көбі
шектілерде болғанын ... ... ... И.В. ... бұл ... ... [70, 4 б].
Шекті жылқысы жайында информаторлардан сұрағанымызда Сабырғали Мусин
ақсақал былай деп еді: « ... әр ... әр ... өз ... болды
ғой. Шектілер тек өз жылқысын мінетін, сонысымен ... ... ... місе ... еді. Бәрін ... ... ... ... ... қырылады деп әдемі, сұлу
жылқылардың бәрін таңдап тұрып жүздеп, мыңдап сатқан ғой. ... ... ... ... одан ... 1941 жылы ... алды» (L)
Ақсақалдың бұл сөзінен, тек шекті жылқысы емес, бүкіл ... ... ... ... ... көрсетеміз.
Адай жылқысының пайда болуы тарихи әңгімелерде, аңыздарда: ... ... бұл ... ... теке мен ... ... ... қырғиқабақ екен. Адайлар осыны пайдаланып алғашында
теке жағында болып текелердің жәумітттерді жеңіп Маңғыстаудан ығыстыруына
себебші болады. ... риза ... ... басшысы адайларға бір айғыр,
бір сұлу қыз беріпті. ... ... ... ... ... ... ... тарайды. Әйтпесе, түркімендер асыл тұқымды ... ... ... ... ... ... ... артынан жәулітттердіде
маңқыстаудан кетірген. (Есбол Өмірбаев)
Аңызды айтушы Есбол Өмірбаевтың пікірінше адайлар XVIII ... ... ... ... (сыр ... А.Т.) қоныстана бастаған кезде,
осы оқиға өткенге ұқсайды (CLXXVI).
Ф.Сатқаев осы оқиғаны дәлме-дәл қайталай ... ... ... ... – теке түркменде,
Қыз жақсысы теке түркменде»
- деген мәтел теке тайпасының адайларға берген силығы: «айғыр ... ... үшін ... деп ... ... біздің алып-қосарымызда жоқ, себебі қазақтың ауызша тарихының
бір-бірін толықтырып, отыратыны соншалық тұтас бір ... ... ... бір формуламен айқындап береді. Екі елдің екі ... ... ... ... жаңа тұқым алуы сол екі елдің
экономикалық сауда қатнасының ... деп ... ... ... ... ... ... сөз жоқ түркмендер мен адайлардың
жақынырақ қоныстасып, бір-бірімен араласа ... кезі XVIII ғ. ... ол ... адай ... жылқысы қазақи тұқым болған. Оған дәлел
Қашаған жыраудың:
«Қазақтың көріп жылқысын,
Қуалады есек»- деп
-деп айтқан сөздері куә. Өз жылқыларына қарағанда ... ... ... тұрпатының қораштығын көрген түркмендер менсінбей қуғаны
айдан-анық.
Адай жылқысы қазақтың басқа жылқы ... ... ... және ... ... – деп көрсетеді
мамандар: Басы етсіз, құрғақ және ұзын бір аршынға жетіп қалады (71,12 см
А.Т.), маңдайы жетілген, шығыңқы, көздері өте ... Басы ... ... ... ... ... ойсыздау. Арқасы тузу, шекті жылқысына қарағанда арқасы
айтарлықтай ұзындау, мойны ұзын, аяқтары жіңішке, ... ... ... ... ... ... ... ішіндегі ең қаттысы. Жалпы
адай мінске ... салт ... ... ... ... ... екі ... вершок (146,6 см)... [70, 17 б].
Адай жылқысының өзін ... ... ... ... К.А. ... 1930 жылы ... ... шаруашылығындағы
асылдандыру жұмысы жайында: «...Жартылай көшпенді ... ... ... – адай ... ол адай ... – түркмен
жылқысы пайдаланылады. Маңғыстау түбегінде біз таза қанды және жартылай
таза қанды айғырларды қөрдік. ... ... ... биік (150-158 ... ... құрғақ, ақалтеке тұрпатты жылқылар...» [244, 246]. Адай
жылқысының өзінің ішінде «адайдың көкмойындары» - деп аталатын бойы биік,
бәдені ... ... ... ... тік, кесе тұяқ, сымпыс құйрықтар өте аз
кездеседі, жоғары бағаланады, бұлар ақалтеке мен адайдың 3 – ші 4 – ... деп ... ... (LХ). ... ... ... қойтас, мавзолей т.б.) салынған жылқы
кескіндерін шартты түрде екіге бөлуге болады. ... бір ... ... жал ... қаба ... жуан жылқылар кескінделсе мұндай
суреттер аз кездеседі, келесі суреттерде мойны ұзын, бойы биік, бәдені
сұлу ... ... ... адай ... арғымақ пен
қарабайырға қарағанда түркімен тұқымының белгілері басымырақ болу себебі
Адай руының Хиуа ... ... ... ... ең ... ... ұқсастығында. Адай тұқымының пайда болуы қазақ тайпаларының
Маңқыстау түбегін түркімендерден босатып, қайтадан ... ... ... яғни ХVІІІ ғасырдың бірінші ширегіне сайма – сай келеді.
Қазанат – ... ... асыл ... шыққан айғырларды салудан
шыққан будан. Информаторлардың айтуынша қазанат алу үшін кез ... ... ... бәрі ... береді – дейді (L.V. LІ). Қазанатты
қазақтар басқа жылқылардың көбінен жақсы ... оның ... ... ... ... ... да. ... қазақи биелер басқа тұқыммен
қосылғанда, айғырының жақсы қасиеттерін алып, өзінің сапасын жоғалтпайды
– деп ... ... В. ... ... ... ... бұрын білетіні «асыл тұқымды» - деп отырғаны
араб пен түркімен жылқылары. Архив деректерінде қазақтар ... алу ... ... мен ... ... деп жазылған. [245, 95 б]. Бұл
қазақи тұқымның жақсы қасиеттерінің көбінесе ұрғашылық жағынан тарайтынын
және аналық генефонды ... ... ... Қазанаттардың
батырлар жырында жиі дәріптелуі ежелден жорыққа мінетін - әскери жылқылар
екенін көрсетеді. «Қобланды батыр» - жырында:
Мінуге керек ... ... ... ... сөздер Қазанаттың көне тұқым екеніне шүбә келтірмейді.
«Қарабайыр қазанат, қара жерде ... - атты ... ... ... ... ... ... туған қазанат» -
деп келетін өлең жолдарындағы қазанаттың айғыры арғымақ ... ... ... ... «қазанат» - деп қазақтар арғымақтардың
тұқымын – айтатыны хатталған [245, 95 б]. Ал «қазанат» - ... ... ... дейін шешімін тапқан жоқ. Қазан – ежелгі сақ, скиф замандарынан
тоқшылықтың, құт – ... ... ... белгісі болды.
Көшпенділер қазанға табынды, қасиетті санады, ұлықтады. ... ... ... ... ... сөзден қазан ат сөзі шығуы мүмкін.
Қазмойын – қазанаттың 3 –ші ... ... ... ... будандастырудан пайда болған. Мойыны қаздың мойынынша иілген,
бойы биік, сирақты, қамыс құлақ, ботакөз түркімен тұқымына жақындау, салт
жүріске жарамды ... ... ... қазмойын» - деген Махамбет
жырлары ойымызды сабақтай түседі. Қазмойын – жеке тұқымға жатпайды ... ... ... бір ... - деп ... ... ... сойы – деп аталатын жылқылар ХVІІІ - ХІХ
ғасырларда. Кіші жүзде, Бөкей ... ... ... Кіші жүз,
елі Сауран қаласы ... ... бара ... ... кеп ... бір ... ... жазады [62. 18 б]. Айғыр арғымақ тұқымдас
болғандықтан Бөкей ордасындағы әйгілі жүйріктердің көбі осы ... ... ... тіліндегі сауран сойы - әдемі сәйгүлік жылқы деген
ұғымды білдіреді.Бөкей ордасындағы ... ... ... ерекше көңіл бөлді. Жәңгірхан бұрынғы қазақ хандары сияқты
жылқы шаруашылығына ... ... ... Ұзақ ... аумалы-төкпелі
заманда (жоңғар соғысы, елдің қоныс аударып Еділ мен Жайықтың арасына
келуі т.с.) жоғалып кеткен ... ... ... ... ... қазанат, қарабайырларды қалпына келтіруге тырысты. Ол үшін Орта
Азиядан, Кавказдан, Ресейден асыл ... ... ... жылқы
тұқымдарын селекциялау шараларын жүргізді. Бұл іс жемісті болды. 1830
жылы Жәңгірдің Николай ... ... ... ақбоз желгіш қазақи тұқымды
аты Петербургте мамандар тарапынан жоғары бағаланды. Жәңгірдің тұсында
Бөкей ордасында мал басы өсіп 200 ... 5 ... ... Хан ... ... жыл ат ... өткізіп тұрды, оған Ішкі Ресейден т.б. жерлерден ат
мамандары, жылқы өсірушілер қатысты. М. ... 1871 жылы ... ... ... заманында бұл жердің жылқы шаруашылығы бағы жанып
тұрғанда, жылқы тұқымдары арғымақтар мен дала жылқысыны арасынан ... ... ... қарабайырларына жақындай түсіп, таяп қалды [62.
11-12 бб].
Бор-мәстек (қоныс аударушы орыс шаруаларының жылқылары) мен қазақ
жылқысының буданы (CLXXVIII). Қазақ әлсіз денені, қорбиған ... ... ... ... ... деп ... ... қазақтар өз жылқыларын мәстекпен шағылыстыруды
қалмайтындықтарын жазады [70, 13 б]. Бор-мәстектер қазақ даласы мен
Орынбордың шекаралық аудандарында кездескен [70, 14 б. 247. 77 ... ... ... ... ... ... оңтүстік шығыста шоғырланған. Парсылар ябы - деп тұқымы ... ... ... күш ... ... ... ... жылқыларды
атаса [248], Тәжікстандағы түркі тектес лоқайлықтар өз жылқыларын түркмен
жылқысынан айыру үшін –«йабы» дейді [249.70-71б.]. Жабы –түркі
халықтарында көбінесе жүк ... ... ... ... [250, 320 ... ... қалың, денесі шымыр, тұрпаты шұбалаңқы мойны мен
аяқтары қысқа, тез ет алғыш, арымайтын ... ... ... ... ... ... кез ... асыл тұқымды жылқыны «арғымақ»
-деп, ұсқынсыз нашар жылқыларды, ... ... ... айту бар ... ... ... Жайық өзенінің оң жақ жағалауында Орал қазақ
әскерлерінің қармағындағы кең жазықтықта Орал тұқымы деп ... ... ... ... [251]. Шығу тегі жағынан Орал жылқысы қазақ тұқымына
жатады, биіктігі 2 ... екі ... жуан ... ... ... ... тұрады, тұрқы келісті [252.270б.]. Жылқы табындарының бағым-
күтімі қазақ ... ... ... ... ... ... сияқты қасиеттерін сақтап қалған. Казактар табынды жылқы
шаруашылығымен ... бие ... ... ... ... ... жуан ... болмаса ыстық-суыққа шыдамдылығы, құр
сабан шөппен күніне 100 верст жолды еш ... ... өте ... ... ... ... парсы шекарасына да жеткен, Хиуаны
алғанда қатарынан бірнеше күн су ішпеген Орал ... тың ... еш сыр ... [253, 6 б]. ... ... ... ... отырып, бойын биіктетіп, тұрпатын сұлуландырса - үлгілі
кавалериялық аттар болар еді - деп ... Н. ... [254, 319 ... ... ... ... жете ... Жайық қазағы есаул
П. Овчиников үш баласымен бірге құлындарын есептемегенде жылқысының санын
2500 басқа жеткізіп, 6 табынға, 90 ... - ... ... ... жылқы бағудың сырына берілгені сондай қазақ ... ... ... қарай бөлген, және бір-біріне араластырмаған.
Медведскийдің ... әр ... 400 ... ... 5 ... тек ғана
түстері бойынша жирен, торы, ... ... көк ... ... ... [255, 88-93 б]. ... аға жылқышысы болып істеген 1975
жылы 102 жасқа толған Оспанов Арыстанғалидің айтуынша 6-шы табын аралас
түстерден тұрған, П.Овчиниковтің өзінен ... ... ... ... ... ... қыста жылқы сойып, қысы-жазы қымыз ішуді әдетке
айналдырған. Жалшылықта ... ... ... кедейлеріне уақытында
ақысын төлеп еңбегін жемеген. Бұрынғы Сламихинаның (кәзіргі Орал облысы,
Фурманов ауданы А.Т) Көптеген шұрайлы жерлері ... ... ... ... ... соғыс бола қалған жағдайда Жайық
қазақ әскері 10 мың салт ... және жүк ... ... ... ... мәліметтер бар [258, 254, 255]. ... ... ... ... ... екі бетіндегі ең шұрайлы 6,5 млн десятина
жер болған бұл жерлерде жылқы ... 323 ... ... ... ... 254]. Қорыта айтқанда Орал жылқысы ... ... ... ... ... тұқымы. Жайық қазақтарының бие байлап, қымыз
саумауына байланысты құлындар енесімен бірге жүріп, тез ... ... ... ... бойы ... ... ... кесектеле
түскен. Ресейден желгіш тұқымды, қалмақы айғырларды ... ... ... кездеседі, бірақ бұл Орал жылқысының тұқымына пәлендей әсер ... ... Орал ... ... ... ... бір ... – деп
ұққанымыз абзал.
Қазақ даласының солтүстік жағының жылқылары оңтүстікке ... және көп ... ... Солтүстікте шалғын мен бетеге, бөз, ақселеу
сияқты ... ... ... ... ... көп. ... жақта шөп аз
оның үстіне аптап ыстықтан биелер құлынсыз қалады. Орта орда (Орта жүз
А.Т) ... ... ... ... бай, жылқы табындары 8-9 және 10 мың
жылқылары бар қазақтар бар ... ... ... ... - ... жылқысы деп атап Ақмола
мен Торғай облыстарында, Қарқаралы Шыңғыстау аймағында тарағанын, бойының
биіктігі 133,5 см, ... ... ... жалпақ, омырауының кеңдігі
қалыпты, сауыры салыстырмалы түрде қысқа ... ... ... ... өкілі екенін жазады [256, 139-140 б].
Ұмытылып құрып кеткен ... ... ... 1902 ... назарына ілінген қазақи «сібір понилері»- қазақтардың өздері
домбай - деп ... ... ... ... ... ... көз тартатын ақшулан денелеріне қара дақтар мен жолақтар түсіп
домалақ денелері сүйкімді көрінетін ... ... ... тарихи деректер ортағасырларда кездеседі.
Шыңғысхан өлгенде, ханның ... ... ... найман жылқысының
тұруын Г.Потанин Шыңғысханның Найман мемлекетін бағындыруының белгісі –
деп ... [258. 91 б]. ... ... түбіндегі «Бие-Найман»
қышлағының атауының мәнін профессор М.Е. Массон екі ... ... ... ... дәлелдей келе XVIII ғасырларда наймандардың
қарабайыр - тұқымының бір ... ... ... көрсетеді [259].
Жергілікті өзбек-наймандардың ақсақалдарының айтуынша ата-қоныстарын
қалмақтар басып алған наймандардың бір бөлігі, ... ... ... ... биелері бар, өздері жаяу-жалпылы, ... ... бір ... ... ... дамылдап естерін жияды. Кейін сол
жерге қышлақ орнап көршілері «Бие-Найман»- деп атайды. Өздері қиын ... ... жол - ... ... ... жүк артқан әлгі биені құлындату
мақсатымен жергілікті бір арғымақ айғырға шаптыртып алады. Содан тараған
тұқым «найман-қарабайыр»-аталған, шөлге ... ... ... ... ... пара-пар жылқы болмаған (СLХХХVІІ). ... ... ... ... ... ... ... ел болған.
Информатордың «ата қоныстарын қалмақтар басып алды»- дегені сөз жоқ XVIII
ғасырдың басындағы, ақтабан шұбырынды, алқа көл ... ... ... Орта ... атап айтқанда наймандардың Ташкент пен
Самарқандқа, ... ... жер ... көрсетеді. Орыс
зерттеушілерінің қарабайыр тұқымының шекті жылқысы екенін дәлелдеп қазақи
биелерге ортазиялық арғымақ айғырлардың ... ... ... ... ... [69], ... ... қазақ жылқысы болғанын найман-
қарабайырлардың шығуынан ... ... ... аяғында қазақ жылқы тұқымын зерттеушілер Найман
жылқысын Найман рулары мекендейтін ... ... мен ... ... Қара ... Қосағаш ауданына, Алакөл, Зайсан,
Тарбағатай аймақтарына дейін таралғанын көрсетеді. Зерттеу қорытындысы
бойынша Найман жылқыларының орташа бйіктігі 133 см. ... ... ... ... ... бұл ... ... Сарыарқаның
Балталы және Бағаналы елдерінің жылқылары туралы мәліметтер жоқ. Біздің
ел арасынан ... ... ... және ... ... Арқа ... бойы ... бәдені сұлу жылқылары сөз
болады. Мысалы: Мәшһүр-Жүсіп Көпеев Арқаның ... ... ... айтқанда былай дейді.
Арғынның сөзі – сұлу
Найманның аты - ... қызы - сұлу ... ... ... ... зерттеушілер В.О.Витт, В.И. Цалкин
Пазырық қорғанынан ... ... ... келе және бұл
зерттеушілердің еңбектерін қортындылаған Ю.Н. ... ... ... ірі жылқылар өсіп-өнген орталық соңғы ғасырларда құрып кеткен
немесе оңашаланып, аулақтанып ... деп ... ... ... Алтайда, Түркмения, Аравия сияқты асыл арғымақтардың Отаны
болған, оған ... ... ... т.б. ... табылып жатқан
жылқылардың қаңқалары. Біздің ойымызша Шыңғысхан жорықтары кезінде
Алтайдан шегінген найман, ... ... ... ... тұқымдарында
сарыарқаға ала келген. Сол тұқымдардың бір ұшығы Жезқазған Ұлытауды
мекендеген елде ... ... ... ... ... ... аймақтарында қазақи тұқымның Алтай жылқысы өсіріледі. Алтай жылқысы
Моңғол жылқысына қарағанда анағұрлым биік, басының ұзындығы мен көлденеңі
өте үлкен, омырауы әйдік, кебеже ... кең ... ... ... ... ... ... көрінгенімен жинақы, қысқалау аяқтарының
бұлшық еттері білемденіп көрініп тұрады. ... ... ... ... Баянөлгейдің басқа жерлеріне қарағанда бойының
биіктігімен ... ... ... екі ... ... ... ... тұратын ауылдарында А.Т) 80-мың бас басқа тұқыммен ... ... ... ... ... ... тұратын Іле Қазақ автономиялы облысының Алтай,
Тарбағатай, Іле аймақтарында 450 мыңдай, сонымен қатар Қытайдың ... өлке ... 200 ... ... ... жылқылар өсіріліп келе
жатыр. «Қазақ жылқысының осынау ұлан-асыр жерлерге таралып атағы шығуына
себеп болған ең ... ... ... ... ауа ... ... болсада көнбестігі, барған ... ... ... және жыл бойы ... болсада, еті азбайтын, күйін
жібермейтін қасиетті еді. Сондықтан қазақ жылқысы еліміздегі (Қытай А.Т)
төрт жылқы ... ... ... ... ... дейді Қытайдағы қазақ
зерттеушісі [170]. Қытайдағы қазақи жылқы тұқымдары үш түрге ... ... ... ... Іле мен ... Іле ... мен
Іле мен аталығы дон, орлов жылқыларынан шыққан Іленің жүк тартқыш аттары.
Жалпы Іле жылқылары ... ... ... ... ... ... «Іле тұлпарынан» бастау алады. Іленің басындағы шөбі шүйгін
жер- «Жұлдыз жылқылардың жұмағы» «Жұлдыздың ... ... ... ... ... ... әлі күнге дейін айтылады. 1950 жылдары біраз жыл Қытай
үкіметі Жұлдызды қалмақтарға алып бергенде ел: ... ... ... ... бағы ... - деп ... (CLX). Іле ... «Бойы биік,
денесі шымыр, мінезі сергек, сезімтал, бас ... ... қу бас, ... ашық, көзі жанарлы, бота көз, қамыс құлақ, салпы ерін, үңгір
сағақ, кеңсігірі түзу, кең танау, қой мойынды ... жол, ой ... ... ... түзу ... белі ұзындау, жалпақ сауыр келеді.
Қабырғалы, мықынды, қарынсау омыраулы, салқы төс, аяқтары мықты ... ... ... ... тұяқ сырт ... ... түсі әр ... болады»
[33]. Жалпы Моңғолия мен Қытайда қазақтың дәстүрлі жылқы тұқымдарының
генфондысы жақсы сақталған, ... ... ... ... ... ауған ел жылқыларын алып кетті. Коллективизация мен
1960 жылдардағы ... ... ... науқаны Қазақстандағы жылқы
шаруашылығына орыны толмас апат әкелді. Біз зерттеулерімізде Қазақстанның
кәзіргі жылқы тұқымдары: жабы, көшім, ... ... ... ... ... ... таза ... дон, буденов, орлов жылқыларына
көңіл бөлгеміз жоқ. Көшім, Қостанай, мұғаджар тұқымы кеңес заманында
шығалғандықтан, басқа ... ... ... ... ... ... ... жеткілікті. Біздің
мақсатымыз қазақтың ежелгі тарихи тұқымдары мен түрлері болғандықтан бұл
мәселеге тоқталмаймыз.
Жылқы тұқымын қазақтарда түрге ... ... ... ... ... қарағанда дене бітімі келісті, жақсы деген аттың өзі
көшпенді өмірдің барлық салаларына бірдей жарай бермеген. Сондықтан
қазақтар жылқыны таңдағанда бітіміне, ... ... ... қарай отырып, аттың қай қасиеті қандай мақсатқа жарауы керек
деген принциппен, яғни пайдалану тұрғысынан түрге ... «Бір ... ... ... ... ... мүмкін» -деп ат мамандары
айтқандай [261, 1092 б] ең тәуір деген ... өзін ... ... ... ... ... жылқыларды пайдалану мақсатына
байланысты былайша жіктеген.
Берік- күшті, еті нығыз жылқылар. Бұл түрге жататын жылқылардың
бітімі қораштау, семіз, еті ... ... ... кең ... ... ... қабалау, басы үлкен, мойны жуан болып келеді. Жылдам
жүріске, шабысқа жарамсыз, бірақ жай жүріспен кез келген қашықтыққа
мойымайды. Беріктің ... ... ... талғамайды, қоңдылығын көпке
дейін сақтайды, ауыр жұмыстарға шыдамды, ауа райының қай мезгіліне болса
да көнбіс. Тағы бір ... ... ... ... ... түспеген
беріктер демалуға бір жеті, он күнге қоя бергеңде, бұрынғы күйіне қайта
келіп, тез ет алады. Мінезі жуас болады. Беріктің өзі халық ... ... ... ат ... қатар күш-көлікке жарамдылығын, тұғыр
ат - таза мініске арналғаңдығын, мес ат аш-тоқтығы білінбейтін ... ... ... күші мығымдылығын, шабан ат - жүрісінің
шабандылығын айтады. Беріктер - жұмыс аттары болғандықтан, қой жаюға, мал
қайыруға, күш-көлікке т.б. ... Күй ... ... ... ... ... ... жұмысты жалғыз өзі істейтін. Қазақтар
өз табындарында арнайы беріктердің тұқымын сақтап ... ... ... ... ... ... орай ... берік», «шекті
берік» т.б. атау қалыптасқан. [247, 20 б] [262].
Жүрдек - күші ... - ... ... аттарының арасынағы салт
жүріске арналған аттар. Жүрдектігіне, бойының берікке қарағанда
сұңғақтығына және денесінің сүмбідей жаратылысына қарап сұлу - ат ... ... ... ... ... заржеліс түрінде болады, сондықтан
жастайынан желіске, одан соң тезірек зар желіске ... ... - ... ... ... ... салт ... бағындыруға қолданылатын
жылқы түрі. Жүрдек - мал ұрлаған барымташыларды ... алыс ... ... кезеңде бір жерден екінші жерге тез ауысуға т.б.
пайдаланылады. Жүрдек әр тұқымда кездеседі, сол себепті қазақтар «найман
жүрдек», «адай жүрдек», ... ... [71. 39 б] (L.LХ) деп ... - шабыс аттары. Европа елдерінде жылқының ең жақсысы деп
күйме, тарантас, каретаға жегілетін желгіштерді бағаласа, ... ... ... ... ... ... Жүйріктердің тұрпаты, бәдені
әр-түрлі болуы мүмкін, бірақ қазақтар жылқының ұшқырлығын, әсіресе алысқа
шабатындық қасиетін жоғары ... ... өзі ... түрге
бөлінеді, оны біз «аттың сыны» бөлімінде арнайы тоқталамыз.
Аяңшыл-тек салт мінуге арналған, әдемі аяң ... бар, ... ... ... Абай мұндай аттарды «аяңы тымақты алшы мінгізгендей» -деп
мақтаған. Аяң қазақ тұрмысында өте жиі қолданылатын, ауыл мен ауыл, ел
мен ел ... ... ... ... ... халықтың мінезі мен болмысына
жарасымды жүріс. Атқа мініп тұра ... зор ... ... ... желіп-шауып жүргенді, құр бекерге қинағанды қазақ әсте
жақтырмаған. Аяң өгіз аяң, жай аяң, жел аяң т.б. ... ... ... қазақ тұрмысында көп болмаған және қазақ
көп пайдаланбаған ... 1871 жылы ... ... түрге, топқа бөліп
зерттеп жазған М. Бабаджанов «желгіш»-дегендерді мүлдем атамайды. Желгіш
жылқылар (рысистая порода) қазақ жеріне ХІХ ғасырдың соңына таман ... ... ... ... ... ...... бәйге аттарынан кейінгі жоғары бағаланатын, ерекше
жақсы көретін тұқымы. Жорғаның жүрісі тегіс жерде адамға жайлы және
білінбейді. Жорға жылқыда туа бітетін жүріс ... ... ... ... ... қолдан да үйреткен. Жорға туралы арнайы бөлімде
түрлері қарастырамыз.
Бұдан басқа қазір мүлдем ұмытылып қалған, әр мақсатқа қолданылуына
орай жылқы топтары кезеседі. ... ... ... «сай ат, ... ... «ереуіл ат», -жорық аттары.
«...Ереуіл атқа ер салмай...» -деген Махамбеттің «ереуіл» ... ... ... ... ... ... ... Этнографиялық
ақпарлар жазба, тарихи деректермен шендеспегендіктен бұл сөздерді әлі жан-
жақты зерттеу ... асыл ... ... ... ... ... ерекше сақталып, олардың шығу тегі, таралуы, қай құлын қайда
жерге берілгенін т.с.с. шежіре сияқты атадан ... ... ... ... ... ... жақсы аттың тегін қағазға жазып, былғарыға
тігіп, мойнына іліп ... мұны ... -деп ... [263, ... ... тұқымдар мал иесінің атымен аталады. Жазба деректерінде 1840-1850
жылдары Көкшетау уезінде «Сәбден тұқымы», Қарқаралы уезінің Мойнақ
болысында «Ниязбек тұқымы» ... ... ... [59. 60 ... Түркістанда отарлауға дейін, бұл аймақтың жылқы тұқымын
асылдандыру жұмысын ... ... ... шын мәнінде жоғары дәрежеде
жүргізді деп жазады. В. Пяновский [98]. Қазақ жылқысына туыстас моңғол
тұқымы, сондай-ақ қалмақ, дон башқұрт жылқылары [106, 8 б]. ... бір ... ... арғы ... бірнеше азия тұқымдарының
сорабы бар-деп жазады 1875 жылы А.Гардер. [64.328-329 бб] Қазақ
жылқысының шығу тегі аралас-деп қорытынды жасайды Ю.Н. ... ... ... ... жергілікті жылқылары мен оңтүстіктің салт жылқылары
[59, 71 б.б].
Қазақ жылқы тұқымдары үлкен-кішілі сан-алуан әр қилы тармақтарға
бөлінгені ... ... ... қарап қазақтың дәстүрлі жылқы
тұқымдарын мынадай топтарға жинақтауға ... Көне ... келе ... жылқы тұқымдары: арғымақ, қарабайыр,
қазанат.
2. Рулық белгі сипатына қарай аты мен талған тұқымдар: ... ... ... ... ... ... қарай бөлу: жүрдек, жүйрік, берік,
жүйрік, желгіш, аяңшыл, жорға.
4. ... жер ... ... ... ... ... Жетісу жылқылары.
5. Рулық, елдік ерекшелігі мен аттың жүрісі бірдей айтылады: найман
жүрдек, шекті жүйрік, адай берік т.б.
2.2 Жылқы ... ... ... төрт мезгілі бірінен кейін бірі
шұғыл өзгеретін жер жоқ, даладағы көктемгі көк ... ... шөп ... ыстығынан қурап кетеді, күннің ыстығы қыстың суығындай бәрін
күйгізіп жібереді, жаздың аптап ыстығы мен күз бен ... ... ... ... ... түлеп, жаңарып, жайнап шыға келеді...»
[245, 12 б]. Жыл ... күрт ... ... ... төрт ... да тез өсіп-жетіліп, тез пісіп, етінің дәмді болатыны содан.
Жыл ... ... ... ... ... ... күздеу
деп атайды. Жылқыны қыста бағу, қыстауға таңдап ... ... ... ... маңындағы жайылымдық жерлерді төрт түлік малға
ыңғайлап, қой мен ірі қараныкі-қарамал жер, мініс ... ... ... ...... бұзаудікін – бұзаужері, сауынды биенікін –
биежері, қойдыкін – қойтебін деп бөліп, әр түліктің өз ... ... ... [149, 79 б] Ірі қара, түйе, қой ... ... ... кеш түсісімен әр түліктің ... ... ... ... ... ... ... қарай екі әдісі бар [264, 41 б].
Бір рудың адамдары өз жылқыларын бір ... ... ... ... ... жалдап алып, қыстақтан 100-200 шақырым жерге
айдап жіберетін. Мұны отарлап [265], болмаса қосқа ... [266, 10 ... деп ... басқа бір жылқышыдан келетіндіктен, 600-800 басты үш-төрт
жылқышы бағатын. Жылқылы байлар жылқыны жақсылап тебіндеп жайылуы ... ... ... ... 1000 ... 3-4 қосқа бөліп, жылқышылардың
санын да көбейтетін [69, 15 б]. Бірнеше отбасы немесе ауыл болып бір ... өз ... ... ... жалдап қос ағасына (аға
жылқышы) ақшалай бір қысқа 15-20 рубль [266, 10 б], ... бір ірі ... ... беретін (LXVI) Торғай облысында байлар жылына 40-60 рубль
ақша, құлын, жарғақ тон беретін [267, 86 б] 5-6 ... бар ... ... ауыл болып 1 мамырдан 15 маусымға дейін, немесе 1
мамырдан 15 қарашаға дейін жылқышылар ... ... ... ... 10-12
рубль, екінші кезеңге 15-20 рубль төлейді. Киімнен жылқы иелерінен бір
көйлек алады [267, 85 б]. ... ... ... ... ... иесінің мойнында болады. Жылқыны қыста бағу – ... ... ... және ... ... ... тебінге ойлы-шұңқырлы, сортаңды, бұдырлы жерлер жарамайды.
Мүмкіндігінше оты мол, жазық жерлер пайдаланылады. Жер ... ... ... да, ... малы ... қай ... мол ... боранда қайда
ығатынын тез байқайды. Бірнеше жыл бір ... ... ... ... табыннан бөлініп, ығып, кеткен үйірлерін артынан ... ... ... ... қар ... ... ... Торғайдың жылқылары қары
аз, жылы Арал маңындағы құмдарға келіп жайылатын. Мұндай қыста жылқышылар
жайылымды 3-5 рет ... ... ... Әр ... аймағы 20-30
күндей тебіндеуге жарайтын. Жайылымның көлденеңі 5-8 шақырымдай болатын
[75, 87 б]. Сондықтан әрбір сүйем жерді ... ... ... ... маңында бағылатын жылқыларды шартты түрде 5 топқа бөлуге болады:
– арық-тұрақ қоңсыз жылқылар;
– мініс аттары, жұмыс ... ... ... ... ... ... ... ерте құлындайтын биелер;
– жақсы бәйге аттары, басқа жақтан әкелінген асыл тұқымды арғымақ
айғырлар.
Бұлар күндіз қыстақтың маңында ... ... ... ... ал жақсы бәйге аттары мен асыл тұқымды айғырларды жабық
қорада ұстап, жемшөп беріп, ... ... ... [76, 11 б]. ... ... аттарға жерден қазып, үстін тал, қамыспен жапқан
арнаулы қоралар салынған, оны – ... деп ... ... ... сері ... қыста ердің ері бағады», – дейді 90
жастағы қарт жылқышы Рамет Дайырбаев (LXIV). ... ... ... адам ... ... ... мақалы (LXХIV). «...3-4 ай үздіксіз
отбасынан күндіз-түні жырақта, мұндай азапты өмірді еңбекпен ... ... ... туу ... Қазақтардың табындап жылқы баққан ... ... ... Олар жер ... ... ... ержүрек, күшті
және тапқыр...» [268, 340 б], – деп ... ХХ ... ... қазақ
шаруашылығын зерттегендер.
Бораны бөрі ұлып тұр,
Төбеттей тынбай үріп тұр.
Сын тағылды қаңтарға
Аман ба екен жылқышы?
Аман ба екен ... бұта жоқ – ... ... ... қос тұр ма ... ... сіміріп,
Тымақты қойып жыпырып,
Қасқиып «қасқыр» жүр ме екен?
Боран мынау қабандай,
Қатуланған қаба ... ... ... игі.
Басында өлсе сайғақ жоқ,
Өліміне айғақ жоқ
Жылқышы сорлы не күйде? [269, 179-180 бб].
Жылқы малы күндіз-түні бірдей жайылатындықтан, жылқышылар ат ... ... Түн ... ... екі рет жусауы болады, іңір жусау
сағат 8-11 аралығында, таңғы жусау сағат 4 пен 6 аралығында.( Жылқыны
үнемі ... бір ... ... ... Осы мезетте жылқышылар ат
үстінде мызғып дем алады. Қыста жылқы шетінде ... 4 ... ... Ат ... ... ... оң жағына алып көлбете жерге
тіреп, ... ... ... ... ... ... ... қояды (LXIІІ).
2. Ердің артындағы бөктеріншекке отырып, құрықты алдына
көлденең алып, басын ердің ... ... ... Шылбыр
белінде, тізгін ердің қасында болады (LXIІІ).
3. Құрықтың жібін атының шылбырына ... ... ... ... ... ұйықтайды. Астына төсенішке серке терісін
төсейді, тұлып тонын шешіп, үстіне жамылады ... ... ... ... ... жерге төсеніш төсеп, құрықты
жерге тік шаншып ... ... Қар ... ... ... ... қар басып, құрықтың ұшы көрініп
тұрады (LXХХV).
Жылқышылар қыстың аязы мен боранында күні-түні ат ... ... ... ... ... ... баққан. Қыста мал иесі
жылқышыны тайжақы, тұлып тон, тері шалбар, киіз етік, саптама етік ... ... жылы ... ... ... саптама етік, баста тымақ,
Ұлып тұр бет қаратпай қызылшұнақ,
Үстегі тайжақыны қырау ... ... ... ... ұзақ [270].
Тай терілерінен кең, мол етіп пішілетін тайжақы (тайжаға деп те
атайды-А.Т.) жылқышы қыстың ... ал қой ... ... ... түнгі боран мен аяздан қорғаған [271, 71 б]. Кебенек (Жетісу
өңірінде кебентай делінеді – А.Т.) ... ... ... ... киізден үш бөлек тігіледі. Жағасы, кеудесі, ... ... ... ... ... ... сырт ... Киізден салған
үлкен жағасы басты бүтіндей бүркеп тұрады, ... екі ... ... екі бауы ... ... ... ... сауырынан
бастап, үзеңгілікке дейін жауып тұрады. Жетісуда кебенектің жағасы тік
болып келеді де, тамақтың ... ... ... ... үлкен
күләпара жауып тұрады. Кебенек қаншама үлкен болса да жеңіл, ... ... ... Масанов «Кебін киген келмейді, кебенек кигін ... ... ... отырып, ертеректе кебенек жауынгерлердің киімі болған
деп пайымдайды. Бұған «Ерді кебенек ішінде таны» деген ... ... ... ... ... ... [272, 121 б]. Жылқышының
тымағы – қазақтың қыста киетін түлкі, қоян, т.б. ... ... ... бас киімдерінен бөлек, әдейілеп қозының сеңсең терісінен
тігілетін. Киіз етік ... ... ... ... ... ... етіп пішеді, саптама етіктің ішінен киіледі, мұны киіз байпақ
деп те атайды [272, 121 ... ... ... ... қонышы қысқалау, саптама етіктің
сыртынан киілетін киіз байпақ – ұйытты пайдаланған (ХХІ). Қыстыгүні
басына ... ... ... тон, оның ... кебенек, аяғына саптама
етік, оның сыртынан ұйық киген жылқышы ... ... ... салып, атқа отыра алмаған. Сондықтан жылқышылар қостың ... ... ... ... ... ... Атты ... жанына
жетелеп әкеп мінген. Жылқышылардың жазғы-қысқы мекенжайы жылқымен бірге
алып жүретін қосы болады. Қос – керегесіз тікелей шаңыраққа уық ... ... ... күрке. Қосты абылайша деп те атайды. Ұзын сырғауыл
ағаштарды ... ... ... ... ... ... киіз жабады. Жан-
жағын қармен көміп тастайды, бұл қостың 2-ші түрі. Абылайша деп ... ... ... ... кең ... ол Баян Өлгий (МХР), Шыңжаң
(ҚХР) қазақтары жылқышылардың қосын Абылайдың қосы, ... ... ... деп атайды. Қыста ықтасын ... ... ... ... ... Иен тұрған қосқа кез келген адам қонып, тамақ ішіп кетеді,
бірақ қостан ... ... ... керісінше, жолаушының өзі бір нәрсе,
бір қайнатым шай болса да тастап кетуі қажет. Мұндай ... ... ... Қосқа құр барма деген мәтел бар. Қоста жылқышылардың азық-түлігі,
артық киім-кешектері мен ер-тұрмандары, қазан-ошағы тұрады. ... ... ... ... кепкен қазы, одан қалса жылқышылардың өздері
семіз ... тай ... ... ... ... айтуынша, ішінара
сараңдар болмаса, байлар қыстан малын аман алып шығу үшін жылқышылардан
ештеңесін аямаған. Жылқышылар төсек дегенді ... ... ... ер
жастап, астарына тоқым салып, кебенек жамылып демалған (ХХІІІ).
Қыстыгүні қоста үнемі ... ... ... ... ... қола қазан
–«қылбақыр», «тоға» деп те аталады.
Отаршының иесіз тұрған қосы
Тоға асулы, отта тұр ағаш мосы ... етін ... ... саптыаяқпен ішкенде, құрт қосып та ішеді,
сонда тамақтың қызуымен 2 сағатқа әрең ... ... ... ... ... ғана жылқы бағылады. Қою сорпаны көп ішсе, жылқышы
тоңбайды.
Жылқы баласы бір ... ... ... да ... ... ... ... Түнгі 12-ге дейін бір жайып әкеп, 2 сағат жусағаннан
соң тағы өреді. 2-3 шақырым өргізіп барып, алдын ... ... ... ... ... таң ... дейтін саржұлдыз туады, сол кезде жылқы
жусайды. ... соң ... өріп ... ... ... ... ... Жылқышының қысқы тамағының құрамында міндетті түрде құрт болады.
Құртты ағаш ... қар ... ... ... ... ішеді. Қарт
жылқышылардың айтуынша құрт адамның ... ... ... бермейді,
құрттың қызуымен түнде жылқы күзеткен жылқышы таң ... ... ... ... етін ... ... денесі күн шыққанша тоңбайды. Қыста
жылқышылардың негізгі азығы ... еті, ... тай, ... ірі ... ... еті ... келеді десе, басқа малдың (сиыр, қой, түйе) етін
бір-ақ рет жеуге ... одан әрі бұл ... ... ... ... ал жылқы еті күніне үш рет жесең де тез ... тез ... ... жылқышылар. Көктемде жылқышылар көшіп келіп қостарын тігіп
жатқанда: ... ... ... ... қосы иен ... ... қарсы алады. 5-6 ай үй көрмей, жылқыны табындап жайып келген
жылқышының сақалы өсіп, бет-бейнесі ... ... ... ел: Жирен
сақал жылқышы ата келдің бе!», – дейді екен.
Ассалаумағалейкум! Жирен сақал Жылқышы ата, келдіңіз бе Қамбар қолдап, ... ... ... ілген жылқышым-ай,
Көктемде келетұғын жыл құсым-ай,
Жаз шыға ел ... ... ... бие, айғырын анық көріп,
Жылқышы батыр жігіт тобыққан бет.
Түсетін аттап үйге қосын керіп,
Тұратын баласына тізгін беріп,
Баласы ... итін ... ... ... іліп,
Суытқан баласы атты шауып-желіп [270].
Жазғытұрым жылқышылардың негізгі тамағы – қымыз. Жайлауда қостарын
қымыз ауылдың ... ... ... ... ... ... жеп, қымыз ішіп
жүреді, олармен аралас-құралас болады [274, 205 б].
Жалпы жылқышылар жылдың қай мезгілі болсын бір уақ ... ... ... ... ... бауырсақ пен шай, жазда негізінде қымызбен
қанағаттанатын. Бай ... ... ... үй ... ... ... келіп-кетіп тамақ ішетін. Қыс болмаса «жазда жылқыны сері ... ... ... ... ішу ... ... Табынды
жайылымға айдап тастап, ауыл-ауылды аралап ... ... ... ... ... ілтипатпен қарсы алып, үйге түсіретін. Ертеде
жылқышыны жылқы бақпай жай ауыл ... ... ... ... ... ... ... қолы үсігенінен, тырнақтары бүршік-бүршік
болып қалатын». ... ... ... ... ... да ... Атақты жылқышылар сұлтанның, байдың оң тізесінен орын алатын.
Жылқысын жаудан айырып, жұттан аман алып ... ... ... ... ... ... ... арасында әңгімелер көп. Жылқышыға
қарағанда қойшы, әсіресе ... ... адам ... ... ... жеп, ... ең жұпынысын солар киетін.
Этнографиялық әдебиеттерде жылқы бағуға арналған құралдар туралы сөз
болғанда құрық пен ... ... ... ... да [149, 110 б],
жылқыға байланысты көне ... ... ... қалыс
қалған. Біз осы олқылықтың орнын арқамшы, тарақ пұшты, ... ... ... ... ... құралдармен толықтырдық. Құрық пен
бұғалық (арқан) Еуразия жылқышыларының бәріне таныс ... – түзу ... ... және қайыңнан кесіліп алынып, қабығын
сыдырып, бұтақтарын жонып, көлеңкеге кептіріліп ... ... 4-5 ... болмайды (СLX). Тәжірибелі жылқышылар құрық жасағанда шамасы 50 см
сабынан жоғарырақ ұшына дейін жылқының сорпасының ... ... ... ... ... май ... ағаштың серіппелілігі артып, ... ... ... ... ... ... сап ... 10-12 м қыл
немесе қайыс арқанды алып, бір ұшын күрмеп ... ... ... ... ... ... ... екінші ұшын осы тұзақтан не шығыршықтан
өткізгенде сырғымалы ... ... ... ... басын жаңағы
тұзақтардан өткізіп, бір ... ... ... екінші арқанның ұшын
үлкейтіп-кішірейтуге болады (СLXІ). Қазақта ... ... екі ... 1. Жаба ...... атпен қашағанды қуып жеткен жылқышы құрықты
аттың ... ... ... 2. ... тастау – құрық аттың мойынына дәл
келген уақытта, ... ... ... аттың басын іліп түсу, серпе тастау
аттың мойнын бұрап жіберіп, тырп еткізбей ұстауға ыңғайлы (СLXІІІ). Құрық
тастаудың бұл екі ...... ... ... ... кездеспейді, Қосағаш қазақтарына алтайлықтардан келген болу
керек [54, 21 б]. Тувалықтар ... ... ... ... ... ... кесіп жасаса [55, 29 б]. Қосағаш қазақтары түйенің
мойын терісінен айналдыра тіліп, озық шыққан қос ... ... ... ... Арқамшыны жылқыға тастау үшін бір жағына қарсы ұшын
қалдырып, қалған үш ... ... тұру ... ... ... ... тіліне
қарсы) лақтырылады. Арқамшаның бұғалықтан ерекшелігі, аттың үстінен де
тасталады. Құрық пен бұғалық, ... ... ... қысырақ матау, ен-
таңба салу, ... ... ... кесу ... ... жылқы
шаруашылығында кеңінен пайдаланылады. Аттың жалын, құйрығын тарайтын
аттарақты жылқының тұяғын қайнатып, ішіндегі етін алып ... ... екі ... ... ... қысып, жалпақ пластинкаға айналдырады.
Кепкен жалпақ мүйізді өткір ... ... ... екі ... жүз
салады. Бір жағының жүзі жиірек, екінші жағынікі сирек болады. Қашаған
жырау Күржіманұлының:
Сұлулығын алтын бедермен кердіреткен,
Атының жалын ... ... [59] ... ... жолындағы сабаутіс – аттарақтың бір түрі болып ... ... ... ... ағаш, мүйіз тұяқтан әзірленеді. Сабаутістің екі түрі
болады. 1. Мүйізді қайнатып жалпақ пластина жасап алып, жүз жасап ... аша ... ... ... ... ... Бұл ... түрі. 2.
Ұзындығы екі қарыстай екі ағаштың екеуіне де ... жүз ... ... ... ... бір ... жүзі ... жағының ойысы
дөңесіне сәйкес келуі керек. Сабын екі-үш жерден ... ... ... ... сабаутіспен аттың жалын жібектей етіп тарап, ... ұсақ ... ... ... ыңғайлы. «Қамбар батыр» жырында
аттарақтың пұшты аталатын түрі кездеседі.
Жатқызып жалын пұштымен,
Құйрығын тарап сүзеді.
Пұшты жайында информатордың біразы ... бір түрі ... ... ... береді. «...Жылқыны жұқа ағаш шыбықтарынан
құрастырылған «пұшты» деп аталатын ерекше сібірткімен тазалайды...», –
деп ... ... ... ... Орта Азияның отырықшы
халықтарына тән аттарақтың бір түрі екенін көреміз [103, 18 б].
Қазақтар ата мал деп айғыр ... ... мән ... Дене ... сом ... көзі мен мұрын тесігі үлкен, құлағы ұзын, мойны жуан,
кеудесі биік әрі үлкен, арқа жоны ұзын, жал-құйрығы төгілген ұзын ... ... ... ... ... үйірсек, ені тең орналасқан, өңі баран
деген сияқты 30-дай түрлі қасиеттеріне қарап айғырды таңдайды.
Айғырды неден салсаң,
Атты сонан мінерсің. ... қаба ... ... салмаңыз
Жауға мінер ат тумас. (Бұхар жырау)
Айғырды жылқының құты деп ерекше қадірлейді.
Жылқының құты айғырда,
Ат тумайды отасыз.
Көсегесі көгеріп,
Көбеймейді ботасыз [275, 25 ... ... ... оның ... ... ... тамызып бата
айтады:
«Айғыр берсең, атап бер,
Қысырақ салып, матап ... он ... ... мың беске (ХVІ).
Е, құдайым, қой берсең қошқарымен бер,
Жылқы берсең айғырымен бер.
Түйе берсең ... ... ... бұқасымен бер»1 [79].
Айғырдың түсі көбінесе баран, жирен, кер болғаны жақсы. Бұл ... ... ... (ала, шұбар, ақ шабдар) біріншіден, көрікті,
екіншіден, ыстық-суыққа ... ... ... ... ... сал,
сеніп сал. Ол не ары құлатады, не бері құлатады». «Қара да сенімді, ... ... не бері ... (СХ) ... ... даналығы айғырдың түсіне
мән бергенін көрсетеді. Денесі толған ... 18-20 бие, ... ... ... 12-15 бие ... ... айғыры 14-15 жас жасайды, әрі
қарай шамасы келмей алжи ... ... ... ... болмай, атқа
жарымайсың» деген. Алмауыт айғырлар 20-25 биеге дейін қайыратын. Бие көп
жасайды, 25-ке дейін келеді. Бұл ... ... ... ... ... жасқа толған бесті айғырды қояды (СXХХV).
___________________
1 Тургайская газета. 1905. №15
Ауқатты байлар қандай алыс жерден болса да асыл ... ... оның ... ... ... таса ... ... отырған. Біреу
басқа бір жерден атақты айғыр ... ... ... биелерін
шаптырып алуға тырысатын. Мұндайда пайда болған жаңа тұқымды айғырдың не
иесінің атына қоятын. Қазақы ... бір ... сол, ... балаларына шаппайды. Шектен шыға күйлеп жүрген байталдары
болса, ондайларды теуіп, тістеп үйірден ... ... Бұл ... ... ... ... да тамсана жазады [80, 4 б]. ... ... ... асыл ... ... болмасын, тұқымы 50, әрі
кетсе 70 жылдай уақытқа ... ... ... ... ... ... асса мал ұсақтанып кетеді (LXV).
Енді бір дерек берушілер қандай керемет айғырдың тұқымы болмасын 12
жылға ғана ... әрі ... ... ... ... деп ... (L) ... жылқының жанұясы, айғырды жанұя басшысы деп ... ... ... ... ... ... ... ат,
сәуріктері кіріп кетуден сақтайды. Басқа үйірдің ... ... ... ... байқап қалса, айғырлар бір-бірімен шабысып, шайнасып
біреуінің ... ... ... ... ... бара ... ... ернінен шуралап, аяғынан байлап, зәбір көрген айғырдың ... сол ... ... ... айғыр теуіп, тістеп, өшін алып алады (LІ).
Сонан кейін-ақ басқа үйірдің шырқын бұзушы биеқұмар ... ... ... ғана ие ... ... жоламайды екен. Кейде үйіріне қарамай
лағып кететін өлі ет ... ... ... ... ... ... үйіріне кім көрінген шабады» деп одан тезірек құтылуға
тырысатын. ... ат ... ... ... ... Кейде ерекше
қызғаншақ айғырлар өзінің балаларын ... ... ... қуып
тістеп, шайнап мертіктіреді. Ондай жағдайда айғырды ұстап алып маңдайына
ағаш ... ... ... (LX) ... ... болмаса оқыс қимыл жасағысы
келсе тоқпақ маңдайына тиіп, әрекетін тоқтата қояды. «Маңдайыңа тоқпақ
тиді ме» деген мәтел ... ... ... ... ... десе ... жалғыз жүрсе басқа үйірді де айдап келгенін көзімізбен көрдік
(LX).
Дала жылқылары қасқырдан қорғанудың ... ... ... қасқырлар шабуылдаған кезде жылқылар тұмсықтарын ортаға қаратып
дөңгелене қалады. Шеңбердің ортасына құлындарды, әлсіздерді алып, өздері
артқы ... ... ... Бас ... дөңгеленген жылқыларды
айнала шауып қасқырларды теуіп, тістеп жолатпауға тырысады [80 б].
Көшпенділер ықылым замандардың ... ... ... ... ... бола ... ... жеткен соң, ғасырлар, мыңжылдықтар өте келе
бір айғырдың бірнеше ондаған биені қашырып, үйірлесіп, одан туған төлдер
де бір жерде ... ... ... ... түсінген. Табиғи жағдайда
жылқының бұлай үйірлесуі сәуріктердің көптігінен, әрбіреуі 4-5 ... ... ... Азия ... көп ... басын қосу мұң
болған. Сондықтан алдымен сәуріктерді бөліп ап, бөлек бағып, ... ... ... бұл шара ұзақ ... Енді ... өздері бір
айғырдың маңайына 10-шақты биелерді топтастырып, үйір жасауға қолдары
жеткен. Айғыр-үйірдің қазір дәл қай ... ... ... туралы дерек
жоқ, біздің пікірімізше бұл жылқыны қолға үйретуден кейінгі үлкен жаңалық
болды. Адам ... ... ... ... сондықтан орасан үлкен жылқы
табындарын меңгеріп қолға ұстауға милары ... ... ...
қысырақ матау. Қысырақ матау салтының басты жетістігі ... ... ... ... өсімін үнемі көзден таса қылмай,
бақылап отыруға қол жеткізді.
Көктем маусымы – мал шаруашылығының басқа салалары ... ... үшін өте ... Көгі мен суы мол, ... ... қары ... көгі ... өсетін жерлер таңдап алынады. Көктемде жаңа төл
алумен қатар, жаңа ... ... ... алынады. Наурыз айының
ортасында әр айғыр үйірінен бір-бір байтал таңдап алып, бір ... ... ... Бір ... 9-10 ... келеді, жаңа үйірді қысырақ
деп атайды. Қысырақ қосудың екі жолы ... ... ... үйір 10 ... ... ат қорада – азбарда тұрады да,
байталдар өз ... ... ... үшін жаз бойы 2-3 ай ... басқа
табынға қосады. (L)
2. Азбары жоқ жерде байталдардың алдыңғы ... ... ... да, ... ұшын ұзын етіп байталдарды айнала алатындай айғырдың
мойнына байлап 10 күн ... [210, 86 б] [247, 83 б]. Мұны ... ... ... Екі ... да алғашқы бір-екі күн ... ... ... ... ... оны ... ... ауыстырады. Қысырақты әбден
үйренгенше 1 ай мерзім жеке ... ... ... ... ... ... маусымы наурыздың аяғынан басталып, ... ... ... ... өскен жылқының биелері далада құлындап,
тез аяқтанып ... 2-3 ... соң ... ... ... ... көшкен шаруалар ғана құлынды азбарда – жылқы қорада
ұстайды. Жаппай ... ... ... ... ... көмекке
ауылдан адамдар жіберіледі. Күндіз-түні кезектесіп күзетеді, бие
құлындасымен қағанағын жарып, денесін ... ... ... ... алдырады (ХХХХІХ).
Бие – көктем айларында, жылқы түнде жусап, таң мезгілінде өрген
қарсаңда құлындайтын ерекшелігі бар ... ... ... көмегінсіз-
ақ аман-есен туған құлын өзі аяқтанып, ... жүре ... ... бие өте ... болады. Бие тұрып құлындайтын мал, туарда бір ... ... әккі ... екі ... екі ... ... түрегеліп
құлындайды. Арық биелер аунағанда орнынан тұра алмай қалып, құлын тонымен
түсіп, тоны жарылмай өліп қалатын кезі ... ... ... ... өзі
жарады, болмаса күйлі биелер құлындаған кезде-ақ тоны қарс айырылып,
құлын аман-есен түседі (СХV). Күйі ... ... ... ... күн суық ... ... киіз жабумен жабулап қояды.
Алғаш туған қулық биелердің ... ... ... ... ... ... алмайтын жағдайлар кездеседі. ... ... төрт ... бар. 1. Биенің мойнынан байлаған жіптің бір ұшын
қамшылар жақ аяғының бір ұшынан ... ... үш ... қояды, бие
тебе алмайтын халге жетеді, құлын емін-еркін еме ... ... ... 2. ... енесімен қараңғы қораға қамап тастайды, анық екі ... соң ... ... ... өзі ... алып ... (СV). ... байлап қойып, жанында тұрған құлынға қылбұрауды салып жібергенде,
шыңғырған құлынның үстіне енесі жетіп ... ... ... «Тапқанын
білмейтін жәндік болмайды», сондықтан өз баласының даусын естігенде енесі
мекіреніп ала қояды ... 4. ... ... ... үш ... өре
салып, басын көтере алмайтындай етіп ноқталап тұқыртып байлап қояды. Үш
күндей су, жем ... ... еш ... ... еме ... ... [276, 80 ... өлген құлынды басқа биеге телудің өзіндік әдістері бар.
Телінетін биенің басына ... ... тұз ... мұны биенің екі-үш күн
көзі ауырып, нашар көрсін деп істейді. Бие алғанша ... ... ... ... ... жаға ... (ХХХХ).
Көктем шығып күн жылынысымен күзеу науқаны басталады. Жылқыны күзеу
көшпенді шаруашылыққа өте қажет, қылы алынады, екіншіден жас ... ... ... ... ... ... дұрыс өсуі үшін
қолданылады. Қазақ салтында жылқының жасына, жынысына қарай, тай күзеу,
құнан күзеу, қысыр ... деп үш ... ... 1. Тай ... Еркек-
ұрғашысына қарамай жалын түгелдей күзеп, шоқтық қалдырады, кекілін
келтелеп қияды, құйрығын сыпыра ... ... ... ... қалдырады. 2.
Құнанның күзеуі тайдан айнымайды, тек құйрығын қалдырады. Құнажын
байталдың жалын ... ... ... ... ... 1-2 ... дейін сыпыра күзейді. 3. Қысыр күзеуі. Кекіліне тимей, жалын
сыпыра күзеп, құйрығын үш ... ... ұшын ... қырқады (ХХХV). Мал
иелері күзеу науқаны кезінде ауылдас, ... ... де ... жинайтын. Ірі байлардың жылқыларын күзеуге бүкіл ру ... ... ... ... ... ... ... қазақ жерінің
барлығында кездеседі. Мұндай салт түркі-моңғол халықтарының ішінде
буряттарда кең тараған [227. 91 ... ... ... соң, ... ... ... қоя ... Құлын
жетіліп-семірген қарақұлақ [278] күйіне келген уақытта желіге байлайды.
Желінің бір қазығын бір үлкен адамға, екінші қазығын ... ... ... ... ... кемінде үш қазықтан кем болмау керек. Желіні
майлағанда да үлкен адам майлайды. Айғырдың ... май ... ... ... ... ... байлайды. Құлынды желіге тұқыртып байлауға
болмайды, күні бойы ... ... ... ... өзі ... күшінен-
күйінен айырылуына әсер етеді (С). Сондықтан желі мен ... ... ... Желі асты сары көң боп ... ... ... жылжытып,
шымы шірімеген қағыр жерге қағу керек. Мұның мәні ... ... ... ... жата ... құлынға күн өткіш келеді және есейген кезде
нашар жылқы болатын жағы да бар (СІІІ).
Батыс Қазақстанда ауылдың ... шөп аз ... ... өсіп қалған
құлындарды қосақтап жібереді. Қосақталған құлындар енесін еме алмайды.
Күшті құлын мен ... ... ... ... күштісі әлсізін тартып
ембес үшін, күштінің мұрнына тұмылдырық кигізіп, әлсізді ... ... ... [279, 24 б]. ... күйлі шығару үшін, күзеуге
қонысымен ... ... ... алма-кезектеп байлап, кешқұрым ертерек
ағыту жөн. Жаз бойы бір ... ... бір қос ... ауылдың маңында
бағылады. Күнде сағат 10-ның шамасында табынды суаруға және саууға ... ... ... соң ... ... желіге байлауға кіріседі. Әр
үйдің желіге байланған құлындарының жанында енелері ... ... ... ... ... ... сауылып біткенше, кешкі сағат 6-7-ге дейін
ауыл маңында болады (L). Жылқысы көп байлар бие ... ... ... ... шақырады, кейде кісі жалдайды. Ұсақ, орта
шаруалар өз күшімен ... Бие сауу үшін екі адам ... бірі ... ... ... алып ... тұрады. Екінші адам биенің сол жағына
жүрелей отырып, көнекті оң жақ тізесінің үстіне ... ... ... ... алады. Мұны бие сауым уақыт дейді. Бір ... ... ... 1-1,5 кесе сүт ... Жас биелер күніне 8 рет,
кәртеміштері 6 рет сауылады (LХVІІІ). Кей жерлерде биені екі сағатта ... ... ... сағат 6-дан бастап, кешкі сағат 9-ға дейін 5–6 рет
сауады (LХХХV). Жылқы мінезі шорт және ... ... ... көп ... әр биенің мінезін саралап, танып-білуге ұмтылады, кейде жуас ... өзі кей күні ... ... ... ... ... сылап-сипап
көндіреді. Сауын уақытын өзгертуге болмайды, онда биенің жайылым уақыты
өзгереді де, сүт беру тәртібі бұзылады. Биені ... ... ... басқаға
салмайды, қатты дауыстап сөйлемейді (LХХХХІІ).
Мінезі шәлкес жас биені сауудың екі әдісі болады: ... ... ... сауу – ... ... жақ ... аяғын тізесімен бүгіп
байлап қояды. ... ... ... ... сауу – ... бір ұшын
биенің мойнынан байлап екінші ұшын қамшылар жақ артқы аяғынан асып, аяғы
жерден көтерілгенше ... ... ұшын ... ... байлайды
(ХМІІ). Қазақ дәстүрінде биені ер адамдар сауған дәстүрде болған. Құлынды
биелер мамыр айынан бастап қыркүйектің аяғына дейін 6-ай ... ... ... ... ... ... сауу ендігі бие құлындағанға
дейін 7-8 ай мерзім сауылады. Қар ... ... ... ... қыста жемшөп беріп сауады. Жазға қарай тай, жабағы, ... ... ... бағу ... қолданылған. Мұны саяқ деп атаған. «Ат
болатын құлын саяққа үйір, адам болатын бала қонаққа ... ... ... еркек жылқыларды қазақ жылқы ... ... ... ... әдісін көрсетеді.
2.3 Жылқы азығы
Қазақстан территориясында 6 мыңға жуық ... ... ... ... 760-ы тек ... елімізде өсетін эндемик өсімдіктер. Қазақ халқы
бүкіл өмірін табиғат аясында, өсімдіктер мен жан-жануарлардың арасында
өткізгендіктен кішкене қылтанақ ... ... ... ... ... қадір-
қаситін білген. «Қазақ тамаша ботаник, ол сан алуан ... ... ... ... ... қай мезгілде, қай малға
жарамдылығын дәл анықтай алады». [280. 26-28б.] Белгілі этнограф ... «ірі қара үшін ... мол ... ... көл ... ... қой, ... тау күнгейлері мен ... ... ... ащы ... ... қолайлы болады. Ал жылқы үшін бетегелі,
қауданды боз от ... ... ... ... ... ... тарлау бозы», – деген сөзі тегін айтылмаса керек [145, 15 б].
Тарлау (орыс тілінде тырловка А.Т.) шын мәнінде ерекше шөп, ... жан ... ... оны ... ... – ат құтыртқан [282, 13
б] деп атаған. Тарлаудан соң жылқының негізгі шөптерінің бірі – ...... ... ... найза ұстаған ерге бітем» дейді екен
[281].
ХІХ ғасырдың ... ... ... туралы көп жазған агроном И.В.
Шумков: «Қазақтар жағымдылығы жағынан сортаң шөптердің бес түрін айырады:
еркек (А.Т.) екі ширекке (50 см А.Т.) ... изен бір ... ... ... ... ... да төмен өседі, баялыш – биік сидам шөп, қыста жеуге
жақсы өте тәтті шөп және биіктігі аршынға (71,12 см) ... ... ... өте ... ... ... ... бетегеден кем түспейді. Бұған қыста әбден жайылған жылқы мен мал
1000 шақырымнан ... ... ... алады. Бұл шөптерге жайылған
жылқылар, солтүстік ... ... ... ... ... және ... ... сақтайды [69, 328 б].
Жылқы азығын зерттеген ғалымдар шөптердің ғылыми ... ... ... ... А.Т.) ... Litoralis) (жылқы А.Т.) жыл
бойы жейді, шиді (Uasitigrastis Splendens) қыстан көктемге дейін, изенді
(Kahia pzostrata) жыл бойы, ... ... ... ... ... тас ... (Nonaphyton erinaceum) күзде және қыста,
бұйырғынды (Anabasis salsa) ... және ... ... ... ... ... ... майқараны (Artemisi meicara) күзде және қыста,
типчак (Festuca sulcata), бетеге, боз, ақселеуді (Stipa ... rubens, ... жыл бойы ... [283, 68 ... «Шу ... мен Сырдария көшпенділерінің тұрмысы» деген
еңбегінде ботаник маман ретінде бір қазақтың аузынан 31 түрлі ... 65 ... қой, 9 ірі ... 17 түрлі түйе жейтін ... ... ... ... алады [284, 30 б].
Қазақстанның әр аймағында жылқы жейтін шөптер ... ... ... бітімі де, тегі де әрқилы.
Аттың кердең өспегі,
Алтайдың шалғын нуы екен.
Жігіттің кердең өспегі.
Бақ-дәулеттің буы екен.
Қаттылық қылса патшаңыз,
Қамысқа түскен бу екен ... ... ... ... түбі бір ... (СLХХVІІІ).
Изен, жусан малға жай,
Құмарта жейді талғамай.
Қысы-жазы бірдей ас,
Қой, жылқыға толған май [285, 284 б].
Жоғарыдағы өлең ... ... ... ... ... ... ... жақта – көде, Жетісуда – изен, жусан ... ... ... Қашқари өзінің белгілі еңбегінде «Андыз болса ат
өлмес», [282.48 б.] деген мақалды келтіреді. «Таулы ... ... ... ... ... ... ... біткен құндызым» (халық
өлеңі) деген [1, 39 б].
Атырау, Астрахань ... ... ... ... ... ... өседі. Бірде Құрманғазы серіктерімен бір кісінің асына бара жатып,
құм ішіндегі қаптаған қалың құмаршықты көріп:
... ... ... аттар құмаршыққа жайылсын деп, өзі Күрең
атынан қарғып түсіп, ауыздығын алып ... ... ... ... ... жер күтіп қалады десе, Құрманғазы мұндай құмаршық ол
маңда жоқ, алдымен аттар ... ... ... ... біраз тойдыртып,
асқа жүрген екен (СLХХVІІ).
Сонымен жылқы жейтін шөптің негізгілері: тарлау, бетеге, ... ... ... ... ... ... ... көкпек, қияқ, селеу,
бұйырғын, тас бұйырғын, ажырық, құмаршық, т.б.
Жылқыға жайлы ... ... орта ... ... Асан-қайғы
бағалап кеткен. Шідерті өзенін көргенде: «Мына шіркіннің топырағы ... Алты ай ... ... ... бір айда май ... жер ... Жылқы
шідерімен қойғанда тоқтайтын, жылқының қонысы екен», – депті.
Есіл өзенін көргенде: «Алты күнде ат семіртіп мінетін жер ... ... ... ... ... ... «Қыс ... жылқы тұрмас, жылқы тұрса
ішінде құлын тұрмас... панасы жоқ сары дала сықылды тау екен», – ... ... «Ай, ... ... өзі ... жоқ, Шыңғырлау, сен
өсірдің», – деп үш ... ... ... ... ... ... өкпелер, аттың ерін ал, қонайық, ат суарып, аунап-қунап
кетейік», – депті [286, 65-66 ... ... ... ... ... әдістермен анықтайтын ел
ішінде небір мамандар болған. ХІХ ғасырдың ... Баян ... ... адам ауа ... болжағыш, қыстың қандай болатынын, малды қай жерге
қыстатуды айтатын жұлдызнамашы өмір ... ... ел Елеш ... ... ... десе ... «малды пәлен жерге отарлат» десе бұлжытпай
орындаған. Бір жылдары Елеш ... ... ... ... ... жауарын
сезіп, жанына бірнеше көршілестерін ертіп алып, ат ... ... ... күздің жылы күндері аралап көріп, дәмеленген жерлердің
шөбін өртеп байқап отырады. Алтай, Қобданы түгел аралап, атбасын Құмылға
тірегенде, сол ... мал ... ... ... ... келе ... бірі сөз ... қонған жердің бәрінде шөпті өртеп отырдыңыз
ғой, мәнін айтыңызшы дейді.
Сонда Елеш: Мен бірталайдан бері ... ... көру ... ... ... жүрмін. Мәселен түк қалмай өртеніп кеткен шөптің малға
жұғымы аз болады. Ал өртегенде көзге ... ... ... ондай
шөптің құнары сәл артықтау болады [287. 77 б].
Шөпті қадірлеген халқымыз: «Құр бекер шөпті жұлма, шөптей солғыр», –
деп жатады. Бір ... 10–15 ... ... ... ... ... шөптің
тамырын қазып тастайды» деп. Әр шөптің түрін, түсін, қасиетін, қай малға
қай кезде азық ... жас ... ... ... ... отырған.
Төрт түлік малдың ішінде шөптің сапасын, құнарлылығын ... ... ... ... ... ... мен құлан білер»-деп Қорқыт ата
бекер айтпаған болар.
2.4 Жылқылы байлар және жылқы саны
Қазақ жылқысының әр ... ... ... өте ... ... мемлекеттік тұрғыдан жылқы санағы жүргізілген емес, дегенмен
жауынгерлердің санына байланысты, әр жауынгерде қосарға тағы бір аты ... ... ... ... ... есептеуге болады.
Ғасырлар бойы жылқының санын көбейтіп қана қоймай асылдандырып, жаңа
тұқымдар алып, әскерді жорық аттарымен, елді ат ... ... ... ... еткен байлардың рөлі ерекше.
Көшпенділер қоғамында бай тек қана ... ... иесі ... ... ... ... ... білген түркі-моңғол халықтары тарихының
білгірі Л.П. Потапов: ... ... ... ... деп ... бұл ... ... емес, «бай» әлеуметтік ұғымнан жоғары
құдіреттілік мағынада», – ... [288, 236 ... ... мағынасын анық ашып көрсеткен И. Хантинский: «...
Қазақ тілінде ... және ... ... ... ... цивилизация
әкелген өмірдің материалдық (байлық А.Т.) және адамгершілік, парасаттылық
арасындағы бөлініс қазаққа түсініксіз. Ол ... көп ... ие ... ... ... рухани толысқан болу керек», – дейді [ЖК. 1903.№ 7. 11 б]
[79, 11б].
«Бай – елдің ырысы», «Байда болса – еліңде де ... «Бай ... бай ... – деп ... ... сол ... жақсылық көрген, көмек
алған адамдардың сөзі. Қазақ қоғамының негізгі тірегі ру десек, ру болу
үшін елді ... биі, ... ... ... елін бағатын байы болу
керек. Байдың атқаратын міндетінің өзі елді басқаратын биден, елді, жерді
қорғайтын батырдан кем ... ... ол ... ... зейнетақы
қоры жоқ, рудың кедей-кепшігін, кемтар-кембағалын бай баққан, бәрі ... ... ... ... ... Қарынбайлар сасық байлар
әрине болған, оларды халық бай деп есептемеген. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... бәрі өзгерді, парақорлар,
өз халқын ... ... ... ... ... таптық,
антогонистік өшпенділік болған емес. ... кең ... мал ... да жеткілікті болатын. Халық өлеңінде:
Қазағым қыстайтын еді қырға барып,
Көлденең шыңыраулы шыңға барып.
Жарлымын деп айтушы еді жүз қой ... ... ... ... ... ... (LІV).
Белгісіз ақынның осы өлең жолдарын қазақ жерінде ұзақ жылдар басшы
қызметте істеген орыс чиновнигі Гейнс те растайды. ... ... ... жүз жылқысы бар қазақты кедей санайтын, бұрындағы қойы мен
жылқысының ... сан ... ... ... аз ... деп айтады»
[289. 151 б]. А.К. Гейнс бұл әңгімені ХІХ ғасырдың аяғында жазады. ХVIII
ғасырдың ортасынан бастап ХІХ ... ... ... ... ... басы ... жерінде үстемелеп өскен, малдың ... ... ... ... мен Ор, ... ... бос жерлеріне
келе бастады, патша әкімшілігінен рұқсат алып, аренда ... ... ар ... ... малын бақты. Шығыста Алтай, Тарбағатай, Іле
аймақтарын толық иеленіп Гансу, Баркөл провинцияларына дейін жетті. Көне
түркілер, ... ... ... ... орасан көп болып,
бейнелеп айтсақ астрономиялық сандарға жеткен. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жырында:
Қарабайдың ... мың ... ... үш жасқа келген сол күнінде.
Қазір «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... 1500 жыл
деп есептесек, көне түркі заманында Алтай мен ... ... ... ... дала шонжарларында жылқының орасан көп болғанын көреміз. ХІХ
ғасырдың өзінде қазақ байларында жылқы саны мыңдап ... он ... ... Қуандық-ты,
Басқа елге көрсетіпті жуандықты.
Аққошқар, Сайдалының заманында,
Бір көлден қырық мың жылқы суарыпты, – деп өз ... ... ... Өтемісұлы мақтаныш етеді.
Жылқылы байлар жайында деректер ел ... аңыз ... ... ... ... жылқы санын артық, әсірелеп айту да кездеседі.
Сондықтан біз жазба деректер мен ауызша деректерді ... «... Бай ... ... бес және он ... ... ... ... тіпті өзінің жылқыларының да дәл санын білмейді», –
деп ... И. ... [290, 221 б]. Орта ... ... жүзде А.Т.) жылқы
табындары он мыңнан асатын адамдар бар», – деп ... И. ... ... ... ... жиырма мың жылқысы бар алпауыттарды Н.П. Рычков та
баяндайды [184. 31 б]. Демек, ХVIII ғасырдағы орыс ... ... ... ... ... түседі. Қазақ жылқысының көптігі
жайында хабар шетелдерге де жеткен. Француз ... ... ... табындары ғаламат үлкен, бай иеліктерінде 8000–10000
басқа дейін болады, кедейлерінің өзінде 20-дан кем болмайды». [292, 124
б].
Жылқылы ... ... ... ... ... ... Ш. Уәлиханов. Шоқанның деректері ауызша тарихтың мәліметтерімен
де сәйкес келеді. Себебі Шоқан бұл байлармен замандас, әкесі ... ... ... ... жазуынша арғын ішіндегі қуандық
Сапақ байда 18 мың, қаржас Азнабайда 25 мың жылқы болған [292. 31, 91 ... ... ... 10 мың ... ... толып жатқан түйелері
және басқа малдары бар, 100-дей ... ... бай ... 150 түйеге
жүк артады. Сапақтың жылқылары шоқтығы биік, тұрпаты ұзын, бәдені сұлу.
Ол өзі ақыл-парасатты, ... ... ... ... тыныш өмір
сүреді [293, 363-364 б.б]. Қуандық Алда мен Жұман атты байларда ... 23 мың ... бар. ... ақын ... ... ... бар Алда – ... өзінің жылқысы жиырма үш мың [294, 261 б].
Нүркен бай өз заманының алдыңғы қатарлы адамы болған, ХІХ ... ... ... ... ... сонау ортағасырларда
Дешті-қыпшақ даласынан Құлынды даласына жылқыларын айдап апарып қыстатып,
құлындатып келетін дәстүріне сәйкес Батыс-Сібір губернаторлығынан 11 мың
десятина ... ... оң ... ... ... ... ... аман-есен қыстатып, құлындатып әкеледі екен.
Әр жақта аты шыққан Нүрекен бай,
Ішеді алтын аяқ, аққұйрық шай.
Байлығы алты Алаштан асып кеткен,
Құлындайды жылында жеті жүз тай [295, 20 ... ... ... Ресеймен шекаралас Орал, Торғай, Ақмола
облыстарында орыстың көпестері мен ... ... ... ... ... ... 1890 ... Орал облысында 7539 бас
биесі бар 59 жылқы ... ... [255. 281 б]. ... барлығы қазақ
жылқыларын өсірді. Табынды жылқы ... ... жете ... ... П. ... ... бірлесіп, құлындарын
есептемегенде жылқы санын 2500 басқа жеткізген, 6 ... 90 ... ... П. ... ... ... сырына қаныққаны соншалық,
қазақ байларындай әр табынды түске ... ... [82. 89 б]. ... торы ... т.б. ... араластырмаған. Орыс байының аға
жылқышысы болған 102 жастағы Оспанов ... ... ... ... бағу ... ... ... жүздеген қазақ
кедейлері орыс байының жылқысын бағып, биесін сауып, шаруасын жүргізген.
Петр Овчинников өз отбасында тек қана ... мен қой етін жеп, жыл он ... ... ... ... аймағында В.Сорокин деген бай ... ... ... сөз бар (LХХІ). П.Овчинников пен В.Сорокиннің жылықы
санын үлкен көлемде ұстап, ... ... ... шұғылдануы
қазақтың жылықы мәдениетінің басқа ... ... және ... ... ... казактарының атты әскерлері барлығы дерлік
қазақ жылқыларын мініске пайдаланған. Орал казак әскерінде Россияның
басқа казак әскерлеріне ... ... көп ... олардың алдымен
қазақ жылқыларын өсіріп, табынды жылқы шаруашылығымен шұғылдануында болса
керек. 1864 жылы Сібір казак әскерлерінің қарауында ғана ... ... ... 22 826 бие ... [254. 320 ... ... өмір бойы он-он бестен, ары ... жүз ... ... ... ... ... жылқы шаруашылығының арқасында жылқы
санын мыңдаған басқа жеткізуге болатынын түсіне білді, оның үстіне қысқа
қарай ... ... ... ... Біз ... ... ... халқына тигізген әсері жайында айтуға әуеспіз. Қазақ халқының
ғасырлар бойы жинақтаған жылқы өсіру тәсілдерін ... ... ... тікелей әсері деп бағалау керек.
Бүкіл қазақ жеріндегі ... ... ... ... ... 13,5 %, ... Ақмола облысы бойынша үлес салмағы 28 %, одан
соң ... 19,4 % , ... 17 %, ... 10,7 %, Орал 8,9 %, ... ... ... облысы бойынша әрбір үш малдың біреуі жылқы, себебі ежелден
Арқа жылқымен даңқы шыққан, «Жылқыны мыңдап өсірген, ... нулы ... ... ме ... Сонымен қатар статистикалық мәліметтерде, сиыр
кейде түйе кедейлер мен орташалардікі, ал жылқы ауқатты байлардың қолында
болғаны анық ... ... ... ... ешкі ... малы ... «Кедей ешкі жияр, ешкімен есін жияр», дейді ... ... ... ... қазақ жеріндегі өсіп-өніп дамуына келсек Орталық,
Солтүстік, Солтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс Қазақстанда жылқы мен ірі
қара өсірілгені, Ресей ... мал ... ... ауа ... қыс мезгіліндегі қаталдығы әсер етті. Батыс, Оңтүстік-Батыс,
Жетісу және Оңтүстік Қазақстанның табиғат жағдайы қой мен түйе ... ... ... ... ... ... тарихи аймақтарының өзінде мал
өсірудің ерекшеліктері бар. Мысалы, Маңғыстауда1 «үш ... ... ... ... (МХР) «бес ... деп ... ... аймағында
(ҚХР) – қой, Іле аймағында (ҚХР) – қой мен ... ... ... ... жылқы мен сиыр, Зайсан қазаншұңқырында қой басымырақ.
Ертеден жылқылар отаны – Арқа жылқылы байларымен, Жетісу ... ... 3( ... ... ... шыққан. Сол себепті халық:
«Арқаға барсаң жылқышымын деме,
Жетісуға барсаң қойшымын деме,
Үшқиянға барсаң түйекешпін деме»,
– деп дөп айтқан. Жылқы санының көбеюіне, ... мал ... ... ... тұратын жұт – нағыз апат болды. Алдымен малдарын
басқа жаққа айдап әкетуге мүмкіншілігі болмаған кедей және орта шаруалар
көп зардап ... ... «бес ... ... мұнда ешкіні жеке түлік санайды,
жері ешкі өсіруге өте қолайлы, тіпті бұл жерден қолында үш мың ... ... ... да ... ... жаз жайлаудың өзінде есепшілер мен жұлдызнамашы-
жорамалшылардың есебіне сүйене отырып күзге салым суық түсе ... ... ... шақырым елдерден, жер шолып, қысқы жайылым
іздейтін. Орта шаруалар да жылқыларын қосып бір ... ... ... жұт ... ... ... кәрі ... айдап
әкететін. Алтайда (Қатонқарағай ауданы) мың жылқы біткен ... ... ... ... ... ... ақылдасып, сол кісінің есебі
бойынша жылқысын қыстан аман-есен шығарып жүреді. Бір жыл өзімсініп ... ... ақыл ... ба, биыл өзім ... ... ... деп Марқакөл жаққа қыстатқанда, қыс қатты боранды болып,
жылқысынан ... жуық ... ... Дегенмен тұтас бір аймақты,
өлкені қамтыған жұттан мал басын аман алып қалу ... емес еді. «Бай ... ... бір ... деп ... ... айтпаған.
Жайық – Атырау аймағында ХVIII ғасырда өмір кешкен, 25 мың ... тана ... ... ... бар жылқысы сап болып, тоқалының жылу
жинап жүргенін ел жыр қып айтқан (LV).
Қараөткел алқабын мекендеген қыпшақ Үшкілбай деген бай мешін ... ... ... ... тұяқ ... ... қайғырған
Үшкілбайдың атынан Иманжүсіп мына өлеңді шығарыпты:
Үшкілбай өз атым, әкем Сасық,
Байлығым Қараөткелден ... ... ... ... ... ... ... әзер сойдым қорқып-сасып (СLХХІ).
Желіге байлағаным үш-ақ құлын,
Болды ғой Үшкілбайға сонда қиын.
Мың жылқы жусап өрген заманында,
Күндіз той, түнде жиын ... ... ... ... ... деп,
Желіге шытырлатып байласын деп.
Сары қымыз сапырулы ішкен ... ... ... ... ... ... еріп ... Қызқаратым,
Жылайды жылқы өлді деп қыз бен қатын.
Жылқы итің әлі-ақ түсер қалыбына,
Жылқыда көп қырылды азаматым.
Жылқыға еріп кеткен аттарым-ай,
Базарға тізіп-тізіп сатпадым ... еріп ... ... сен ... ... өз ... өзі ... айналайын бай қылғанын.
Жылқыға еріп кеткен биелерім,
Босайды сені ойласам жүйелерім.
Үстінде ақ ... сен ... не ... ... еріп ... ... омыраулы төстілерім.
Бір хабарын өзім барып білетұғын,
Хабарын өлді деген ... еріп ... ... ... берем деген бе едім.
Үстінен аппақ қардың айдап келіп,
Аунатып топыраққа кенелмедім (СХХІ).
«Мал – адамның бауыр еті», дейді қазақ, ... ... ... ет ... ... ... өлеңінің бәрі шындық.
Жойқын жұт мезгілдері қоян жылына ... ... ... ... ... «жалпақ қоян жұты», 1879–1880 жылдар «ұлы
қоян», 1891–1892 жылдар «кіші қоян», 1915–1916 жылдар «тақыр ... ... ... [296, 183 б],- деп ... ... Есепшілердің есептеуінше
әрбір 36 жылда бір келетін қоян өте қатты болады (СLХХІІІ). «Ұлы ... ... ... Орталық және Оңтүстік Қазақстанда бұрын-соңды
болмаған мол ... ... Орал ... 80%, ... бен ... ... ... облысының бірқатар уездері 56% малынан айрылған [230, 80б].
1916 жылға дейін қазақ жерінде 3 млн. 174 мың ... 4 млн 365 ... ... 10,5 млн қой ... 1915/16 жылдары «тақыр қояннан», «қазан
дүрбелеңінен», 1918 жылы Павлодар уезіндегі «жылқы жұтынан» соң, ... ... ... 1 млн 892 ... қой 2,5 млн-ға түсіп кеткен [149.
381 б]. Қазақ күнтізбесі бойынша қояннан ... ... ... тауық
жылдары да ауыр болады. Жұттардың бәрі ХІХ ғасырға, ХХ ғасырдың ... ... бұл тек ... ... ғана ... орыс ... келіп, қазақтың ең шұрайлы жерлерін, өзен-көл, су бойларын
тартып алып, малдың маусымдық жайылымдарға ауысу жолдарын бекітіп тастап,
көшпенді ... ... көш ... ... ... тығырыққа
тіреуінен де.
Қазақ жерінде Қазан төңкерісіне дейін қанша ... ... ... ... ... ... ... империясында Петрдің заманынан бастап 1916 жылға
дейін әскери-жылқы санақтары ... ... ... ... ... дәл деп айтуға тұрады. С.Жантөрин мәліметі бойынша Орынбор
далаларында 1879 ж. 1,8 млн жылқы бағылған. Н.Бахметовтың ... ... ... ... облыстарында және Сырдария облысының Қазалы уезінде
1,45 млн жылқы болған. С.Жантөрин осы мәліметтерді ... ... ... ... ... ... көп төлемеу үшін мал
басын аз жаздыратынын, Сырдария облысының қазақтар көп тұратын және ... ... ... ... ... ... санақ жүргізілмегенін айта
келіп, жалпы қазақтың қолында 4 млн ... болу ... деп ... ... 297 бб.] Дәл осы сан ... ХІХ ... аяғында шыққан «Ресейдің
өндіргіш күштері» атты кешенді кітапта да беріледі [149, 13 ... ... ... ... ... ... ... дәл де
нақты, сондықтан ХІХ ғасырдың аяқ ... ... ... жылқы санымен
шамалас деп топшылауға болады. Олай болса бұл ... 4 млн 200 мың ... [297]. ... қазақ жеріндегі жылқы саны 4–4,5 млн деп айтуға
негіз бар. Қытай және ... ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерісіне дейін 7 млн-нан астам
жылқы болған деп айтуға негіз бар. 1933 жылғы санақта ... 300 мың ... ... ... халқы-ның ел болып, халық болып жаралғалы екі
қасіреті бар. ... ... ... ... сұлама десек, екіншісі
–1929–1931 жылдардағы аштық.
Енді осыншама көп жылқыны иелері қалай ... ... ... ... ... ... шұбатып санау мүлде болмаған, мұны жаман
ырымға санаған, ... ... ... ... ... ... үйірі түгел ме, торы табын түгел ме, шұбарлардың үйірі бар
ма, басшы айғыр мен мама бие бар ма, ... ... ... аузынан естуге болатын еді (LХІ). Бір рет атпен аралап бары-
жоғын айтатын ... аз ... Осы ... мен ... ... берушілерден сұрағанымда қарт жылқышы Ісләмшайых Рахымжанов былай
деді: – Қарағым, екі мың жылқыны күнде жайып, басы-қасында ... 50 ... ... мені ... 4-5 ... сен де ... аласың. Жылқының түр-
түсі не үшін, жылқыны түгендеу үшін, шұбыртып бас-басымен ... не ... ... кетіріп, елдің уақытын алып, бұл кейін пайда болған, ... ... ... ... шын ... ... тұрған сөзіне сенбеске амалым
қалмады.
Екі мың жылқы біткен Базарбай, ... ... ... салып
түгендеген. Өзі жылқыны бір аралағанда несі бар, несі жоғын, жылқышылар
қай жылқыны сойып, жеп ... ... ... Жылқы суға түскенде Ойқырдың
суы тартылып қалатындықтан, Базарбайдың жылқысы келе жатыр, су ... деп ел ... ала сап ... екен (СL).
Мұрынның ішінде Жанақ байға есепсіз жылқы бітіпті. Қарғыба, Шегеден,
Тоғас, Монақ өзенінің бойындағы ел жылқы келе ... су алып ... ... ... аяқтағы елге су жетпей қалады екен (СLХХІV).
Беріш Есенғұл Сегізек байдың 9 мың жылқысы ... ... ... ... ... ... ... кеткен дейді [V].
Арғын Кенебай Нұрекен бай–орманның ішіндегі алаңқай толса, жылқы
түгел ... ... ... қарап ел арасында байлардың жылқысының басын
санамай-ақ белгілі бір табиғи ортаны ... ... ... ... ... кең, ... ... белгісі. Сараң бай болса қотыр
тайына дейін түгендеп, шұбыртып саусақпен санап ... еді. Мал ... 5–10 ... ... ... ... да ... келесі жылғы өсімі
бәрін жабады деп ... ... ... ... ... ... атайды.
2.5 Жылқы саудасы
Қазақтың дәстүрлі ежелден көрші елдермен саудасы – төрт ... ... ... ... ... ... кәсібі еді. Әсіресе көршілеріміз Ресей
мен Қытай мемлекеттері қазақтың екі нәрсесіне асық ... бірі ... ... ... ... ... ... ілкіден өзінің жүз
мыңдаған әскерін дала ... ... ... ... ... ХІХ ғасырда
қазақ жерін тұтас басып алып, шекарада ... ... ... ... ... Алдымен қазақ-қытай саудасына келетін болсақ,
1758 жылы Жоңғар мемлекетін талқандаған соң қытай ғасырлар бойы
армандаған ... ... ... қолы ... Бұл бір ... ... қазақ хандығына да тиімді еді, себебі халықтың қолында ... ... ... несі бар, қазіргідей қазба байлыққа мұнай мен газға
қолы жеткен жоқ. Сондықтан Абылай екі ... құя ... ... ... ... айдай бастады. Қазақ-жоңғар соғысының бір
ерекшелігі сол ... ... ... (қой, ... ... жылқы
табындарының көпшілігі жау қолына түспей аман сақталды. Жоңғарды жеңген
соғыстан кейін мал басы өсіп, бұрынғы қалпынан да ... жаңа ... ... туды.
Қытайдың көне замандардан шекаралық аудандарға арнаулы ат базарларын
ашып көшпелі халықтардың (моңғол, ойрат, т.б.) жылқыларын табын-табынымен
сатып алу ... бар еді [298, 212 б]. ... ... ... ... жібек, фарфор болатын. Қытай ол кезде ... ... ... ... қазақтарды қала базарларынан үркітіп алмау жағын
қарастырды.
«Сауда сөзсіз әділ ... ... Олар ... қиыр ... ... ... алатын болулары керек», деп Цинь патшасы
сауданың стратегиялық ерекшеліктерін ... ... ... жоқ нәрселерді жеткізіп беріп, олардың тіршілігіне қолғабыс
тигізу, оларда жылқы көп ... сол ... ... алу ... ішкі ... қажетін қамтамасыз ету керек. Қазақтардың
малын арзанға айырбастап алдау дұрыс емес. Жасағалы отырған саудада ... ... де, тым ... қоя ... де ... Десе де ... тең пайда көруі керек [299, 45 б]. ... бұл ... ... екі ... ... ... адал және шын ... Қытайға елшілікті бастап барған Абылай мен Әбілпейіз хандар
өздерімен бірге апарған жылқы табындарын Құлжа мен ... ... 37 ... жылы ... өзі ... ... 200 ... киім-кешекке, күміс
құймаларына айырбастайды [300, 131 б]. Абылайдың Құлжа мен ... ... өзі ... ... ... ол ... ... Үліңгірге
сауда жасауға шақырады, Қытай жағы алыс, сауда керуендеріміз баруы қиын
деп бас тартады. 1758 жылы екі жақ тағы да ... ... ... ... ... императоры сияқты Абылай да екі арадағы саудаға айрықша көңіл
бөлді. Сондықтан бұл шараға басшылық жасауға өзінің бас қолбасшысы, ... ... өте ... ... ... ... ... жылы қыркүйектің 17-де екі мемлекеттің арасындағы саудаға Қабанбай
батыр ... ... ... ... ... ... екі ... саудаға
әскери адамды тағайындауы бекер емес. Себебі Қытай жағында бұл істі
(әрине жасырын түрде) қолбасшының ... ... ... ... бас ... ... Цинь ордасында белгілі дәрежеде
бағалағанын, ... атап ... ... ... ... ... ... артық жылқыны 17 қыркүйек күні Үрімжіге айдап әкелді» [298,
47 б]. ... ... Цинь ... үшін ... маңызы барын мына
фактіден көруге ... 1763 жылы 28 ... ... әскери кеңестің
шешімінде «Қазақтармен айырбас сауданың бастысы жылқы санын өсіре беру
керек. ... ... ... соң, ... ішкі ... ... молайту үшін айдап отыру қажет [300, 157 б].
Сонымен қатар Цинь ордасы базарларда тауарлардың сапасын қадағалап
отырды.
«Пекин әкімшілігі ... ... ... ... ... Цинь
армиясын жылқымен, малмен қамтамасыз ету жоспары іске ... ... ... бір ... қауіптеніп отырды» [301, 90 б]. Мұны дер ... ... хан 1759 жылы ... ... ... ... мақсатымен Сайрам көлі жағасында Іле генерал губернаторымен
кездесіп, шарт жасасты. Кездесу шарты бойынша Тарбағатай ... ... ... ... ... ... 1763 жылы ... тұрған
әскерлердің санының көбеюіне байланысты әскердің малға қажетін өтеу үшін
Тарбағатайдан 3-ші базар ашылды [298, 49 б]. ... ... ... ... жасау үшін малдарын айдап, Ілені, Тарбағатайды басып өтіп
Үрімшіге баратын. «Жол ... – көр ... ... мал да, мал ... ... де ... 1759 жылы Цинь ... қазақтардан
айырбастап алған жылқысының саны 10 мыңнан асты. 1760 жылдардан бастап
жаңа базарлардың ашылуына орай, екі ел ... ... ... ... ... ... мен ... әр жылқының бағасы 3-4 лян (1 лян – 37,3
грамм) тұрса, Қашғарда 7-8 лян ... 1762 жылы ... бұл ... алынған жылқыларды Қашғарға апарып, нәтижесінде 6700 лян ... [300, 39 ... мұны ... ... ханның саудагерлері Қашғарға барып
сауда жасауды күшейтті, енді қазақ саудагерлері ... ... ... ... ... сауда жасай бастады. Айналымы төмендегеннен
кейін 1765 жылы Үрімжідегі базар ... Сол ... ... ... ... ... айырбасына қанағат тұтпай, Ресейдің мата ... ... ... ... сата ... Бұл қазақ ішінде
саудагерлік-көпестік топтың – сословиенің ... ... ... ... жібек, торқа, кездеме маталарына талғаммен қараған.
Жылқы саудасын жасап жүрген қазақтар қызыл түсті тауарларды көптеп ... ... ... ... ... ... ... кездеме қымбат
нәрсе емес қой. Қазақтар оны қаншалықты алғысы келсе, соншалық жеткізіліп
берілсін... Іледегі қазақтармен арадағы ... ... ... жөн. Қазақтардың айырбасқа әкелген жылқыларының бәрі бірдей жақсы
бола бермейді. Оны таңдап алу ... ... ... ... болса өз
бағасында саудалассаңдар ортада наразылық тумайды. Егер айырбастайтын
торғын, торқаларымыз сапасыз болса... Қазақтар ... ... ғана ... ... Тіс ... тіл ... ... оған қайтіп разы
болсын?! Базар заңдылығына қайшылық жасалмасын. ... ... шегі ... ... [299, 55 б]. Бұдан әрі құжатта сауда
ісіне Іле ... ... өзі ... ... шара ... өзі ... ... делінеді. Демек, бұл фактілерден Цинь
ордасының қазақтармен арадағы саудаға қаншалықты маңыз бергені, сонымен
қатар Абылай бастаған ... ... ... тең мемлекет есебінде
санағандығы байқалады.
1759 жылы Цинь патшалығы бір жылда 10 мың ... ... ... (ол жылдары тек Үрімші базары ғана ... ... ... А.Т.)
кейінгі шекараға жақын ... ... ... ... ... 10 мың ... деп есептесек, жылына 30–40 мың бас
жылқы өтіп тұрған. Мұншама бас малды шығарып тұрған Орта жүз бен Ұлы ... ... ... ... ... мал ... ... көрсетеді.
Оң қолың шапсын қылышты,
Сол қолың бөлсін кірісті.
Тіліңнен тамсын ... – деп ... ... ... болуын
Ж. Баласұғын жырлағандай Абылайды тек әскери қайраткер, шешен ғана емес,
халықаралық ... ... ... ... ... да ... Цинь
ордасының XVIII ғасырдың аяғында қазақтардың ... ... ... ... ... арнаулы заң қабылдауы [302, 23 б]. ... ... ... сахнасынан кетуімен де байланыстыруға болады. Мысалы
1808 жылы Әділдің (Абылайдың баласы А.Т.) ... мал ... ... ... ... ... деп ... малдарына әдейі төмен баға
беріп, шекара кардонынан жасауылмен шығарып ... ... ... ісін ... [302, 111 б]. Ал, ... ... ... қазақ басшысын Қашқарда сауда жасатпай, ... ... ... фактілер кездеспейді.
Орыс халқы ежелгі Русьтен бастап Ресей империясына дейін ... ... ... ... ... ... жүргізуге мүдделі
болды. Иван Грозный патша 1574 жылы ағайынды ... ... ... ... беріп тұрған қазақ ордасымен (Казацкая орда)
кеден салығынсыз сауда жүргізуді тапсырады [290, 162 б]. ... ... ... ... соң орыс ... ... ... күш-көлікпен қамтамасыз ете алмай үнемі көршілерінен, оның
ішінде ... ... ... ... ... бар ... ... жылқы
сатып алып отырды. Жылқының зәрулігі сонша Петр І түрік армиясына қарсы
Азов жорықтарында мықты жүк тартатын аттардың жоқтығынан ... ... ... ... ... ... ... жазады [239,
15 б].
XVIII ғасырдың 30 жылдарында қазақ ... ... ... ... ... И. Кирилловқа негізгі жұмысынан басқа кез-
келген ыңғайлы жағдайларды пайдалана отырып, атты ... үшін ... ... алу ... [272, 188 ... жылқысының табын-табынмен көп сатыла ... 1745 ... 1750 жылы ... айырбас сарайлары жұмыс істегеннен бастап
өрістеді. Алғашында малдың көптігі, өздерінің саудаға ... мен ... ... ... ... көп ұтылды.
Қазақ қайдан оңсын «Бір ... бір ... ... соң ... ... – деген сөздер сол заманда шыққан сияқты (LІV).
Патша әкімшілігі Кіші жүздегі сауданы ... ... ... ... ... Орта ... де ... қол жеткізу үшін шекаралық
аймақтарға сауда-айырбас бекеттерін сала ... ... ... дала ... ... сатып алып, Орынбор,
Тройцк, Самара және басқа қалаларға апаратын. Жылқы саудасы ... ... ел ... ... шығатындықтан, қалаларға
мейлінше жақындап келіп қонатын. Жақсы деген жылқылар 26-35 ... ... ... ... 60–80 сом ... [69, 319 ... ... жылқыларының 5%, 8% ... ... [304]. ... ... ... ... ... жылқысы сатылатын еді
[305]. М.Бабаджановтың мәліметі бойынша Бөкей ордасындағы 320 ... 15-20 мыңы ... ... ... әр жылқының бағасы 25
сомнан 100 сомның ... ... ... мен жүйріктердің құны 200-
400 сомға жеткен. Әр ... 33 ... ... деп ... ... Бөкей ордасы жылына бес жүз мың сомдай пайда табады [62, 28
б]. Жылқы бағасы әр жылы ... ... ... ... 1880 ... ... нарқы алдыңғы он жылдықпен салыстырғанда ең жоғары
бағаға жеткен [87, 116-117 б.б], ... ... қоян жұт ... ... орасан көп болды. Орынбордың, Ордың ат ... ... деп ... ... ... ... әкелінетін жылқылардың
саны көп және бағасы тұрақсыз және төмен болатын да, ... ... ... ... соң мал ... ... ... болса да келісіп
сатып жіберетін. «Қырғыз-қайсақ Орта ордасы ... жүз А.Т.) Кіші ... жүз А.Т.) ... ... да көп және бай» [306, 500 ... мал ... ... Ақмолада, Атбасарда, Ырғызда, Торғайда,
Қызылжарда, Семейде, Өскеменде, Зайсанда ашылды. Сатылатын жылқы саны
жөнінен қазақ даласы Ресейдегі ең ... ... ... ... 10 мың ... ... ... байы Аққошқардың жылқы
саудасын Құлтума ақын:
Руым Өр Алтай Қуандық-ты,
Әркімге жүргізіпті жуандықты.
Байлығын ... баян ... жүз ат ... бір күн ... ... жақын Бөкей ордасының, Торғай, Орал облыстарының көпшілік
аудандарының қазақтары баға төмен болса, ... ... ғана ... ... ... ... ... жылқысының төменгі бағасы 10 сом
(руб), жоғарғысы 30 сом (руб) тұрған [108, 320 б].
«Бірде Сыр жақтағы Найман елінен 5–6 кісі бір үйір ... ... ... биі ... ... келеді, бағыттары Атбасардың
базары. Атақты Тезек бидің малы жайлауға ... ... ба, әлде ... ба, ... құдайы қонақтардың бір жылқысын алып сояды. Кешке
ет ... ... ... ... ... ... Тезек би:
- Базарда бір жылқының бағасы қанша тұрады? – деп ... 25–30 сом ...... ... Бір қойдың ше? – дейді Тезек.
- 5 сом.
Ертеңіне Тезек қонақтарды шығарып салып тұрып: Мынау түнде ... ... ... – деп 30 сом ұстатады, мынау 5 ... – деп ... ... ... ... ... орта бағасы 75 сомнан, ал өте жақсылары 90–100
сомнан кемімеген. Адай жылқысы ... атты ... ... ... ... ... ... 10 сомдай кем тұрған. Шекті жылқысымен
пара-пар Жағалбайлы мен ... ... да атты ... үшін ... ең ... 40 ... ... түспеген. Табын руының жылқысы
50–60, Тама ... 40–50, ең ... баға 20 ... ары ... ... 320 ... ғасырдың 90-жылдары әр жыл сайын Торғай облысынан 40 мың жылқы,
100 000 дана тері, 30 000 пұт жылқы қылы сатуға ... ... ... ... 1896 жылғы мал өнімдерінің бағасы [305].
Етке нан (шелпек, қамыр, ... А.Т.) ... өзі ... ... ... жәйт. Сонымен қатар нан саудасы қазақтарды
Ресейдің ықпалына кіргізу жолындағы стратегиялық тауар болды.
Сақ, ғұн, түркілер, қыпшақтар ... ... ХІХ ... ... Қытаймен, 1917 жылға дейін Ресеймен жылқы саудасын өз қолдарында
ұстады. Жылқыға қазақтың монополиясы болды деп ... ... бар. ... бір ғана ... ... 40 мың ... шығарылған екен.
А.И. Левшин ХІХ ғасырда қазақтар басқа елдерге жылма-жыл 100 ... ... ... – деп ... [272, 393 б]. ... бұл жерде
Орта жүз бен Ұлы жүздің Қытай базарына шығарған жылына шамамен 40–50 мың
жылқысын есепке алды ма, ол жағы ... ... ... ... 100 мың ... ... ... шығарып отырды деп есептесек, XVIII
ғасырдың ортасынан бастап Қазан төңкерісіне дейін 150 жылда қазақ жерінен
15 млн. жылқы әкетілген.
Қытай мен ... ... ... ... ... сауда екі
жаққа тиімді, әділ сауда, яғни сауда өз ... ... ... ХІХ ғасырдың ортасында Қытайдың өзі отар елге айналып, әсіресе
Ресейдің күшейіп Іле, Тарбағатай, ... ... ... ... ... Ол – ол ма ... Ресей үкіметі Чин (Цинь А.Т.)
патшалығының шекара маңында отырған, сондай-ақ бұрын ... ... келе ... ... ... және мал ... өнімдерін
зорлықпен төмен бағамен жинап алып отырды» [299, 58 б].
Екі мемлекетпен ұдайы ... ... ... өте тиімді болды, үнемі
ақша айналымы жылқы басының өсуіне, халықтың әл-ауқатының ... әсер ... ... ... ірі, ... мықты жылқыларды жүйелі
түрде сатып отыру, жылқы ... ... ... Осы ... асыл ... жылқылардың тегі жоғалды.
3. ЕР-ТҰРМАН
3.1 Ер тұрманның шығу тегі, ... ... ... атты ... ... және ... ойлап табуы шын
мәнінде ұлы жаңалық болды. Ердің шығуы жайында Орта Азия ... аңыз бар. ... мың жыл ... ... патшасы Жәмшид ұзаққа
созылған атты жорықтан соң, артын жарақаттап алады, ауырған жерін
жеңілдету үшін, атының ... ... нан ... ... ... ... жері жазылып жайма нанның аттың арқасына келісті формаға
келіп қатая бастағанын байқаған патша, аяғының талғанын қойдыру үшін, ат
үстінен тұзақ ... оған ... ... ... ... ... Сонда
патша жайма нанның формасындай етіп, ағаш пен ... зат ... ... бұл ... ер деп ... [308, 3 б].
Еуразияның көне жылқышы тайпалары скиф, сақтардың ер-тұрмандары жұмсақ
болатын, бір айылмен тартылатын ... ... көп ... жоқ еді.
Пазырық, Берел қорғандарынан табылған ер-тұрмандар тоқымнан, ердің екі
қасына ұқсастырып жасалған ішіне шөп, бұғының жүнін тыққан екі көпшіктен,
айыл-тартпадан, өмілдірік және ... ... ... ... да ... жоқ, оны ... құмырасының бүйіріндегі суреттен
көруге болады.
Біздің заманымыздың бір мың жылдығы мен екі мың ... ... ... ... ... қапталғысы бар қатты ердің орнына ердің жаңа
үлгісі пайда болды. Аттың бүйіріне бататын ... ... жұқа ... ... керісінше, қастары биіктеліп қалыңдана түсті.
Бұрынғы көнетүркі ерлерінде шеңберлене біткен қалың мықты қапталғыларға
ердің қастары ішкі жағынан бекітілетін еді. ... ... ... ... қапталғылар аттың бүйірін қысып, аттың жүрісіне әсер
етті. Ал жаңа ... ... биік ... ... ... ... сырт ... мызғымайтын етіп отырғызылды. Бұрын ердің қасы
қапталғының ішкі жағынан байланатын еді, сөйтіп үлкен қапталғылар
(лопасть) жеңіл ... ... ... ... ... осы ... ... XII-XIV ғасырларда жеңіл
қапталды, қалың (ауыр) қасты монғол үлгісіндегі ерлер пайда болды [309,
31 б].
Еуропалықтарда нағыз ... ... ... 340 жылы Рим тағының
мұрагері кіші Константинді өлтіруге байланысты оқиғадан, 385 жылы
Император Феодосийдің почта аттарына салынатын ер-тоқымның салмағы 60
фунттан ... ... ... ... ... [310, 30 б]. Ал ... ... алдыңғы және артқы қасы бар сүйегі ағаштан жасалатын
қатты ерлер ... III ... ... кең қолданыла бастаған және
де ерлерді бірінің үстіне бірін қойып, биік бекіністер жасағаны ... бар [311]. 451 жылы ... ... ... ... ... жау қолына тірі түспес үшін ер-тоқымдарды үйіп-үйіп, от жағып өзін
өртеуді бұйырады. Отқа тез жанатын сүйегі ағаш қатты ер-тұрман болмаса
Аттила бұлай ... ... ... ... ... адам ... не келсе соны істейді» деген сөз
бар. Ертедегі еуропалықтар үзеңгінің жоқтығынан аттың үстіне шығу үшін
қазіргі заманға ... ... ... ... ... ... Атқа
мінудің ең қарапайым әдісі аттың үстіне қарғып міну, болмаса жалы мен
құлағынан ұстап тырмысып шығады. Поллукс, Сили, ... ... ... ... ... атқа міну үшін атты ... үйреткен.
Атқа мінгізетін арнаулы құралдар мен арнаулы атшылар оң аяқ не сол ... ... бар ... ... ... ... мен алып ... сатылар қолданған. Бұларды кейбір авторлар үзеңгі деп жазып
қателеседі [312].
Греция мен ... ... ... ... жолдарда атқа міну үшін
арнайы тас үйіп қою, тас тұғыр ... етек ... ... тұғыр тастар Рим
мен Неапольдің арасындағы жолдарда бертінге дейін сақталған. Әрине,
көшпенді халықтар үзеңгі жоқ болған ... ... ... ... ... еді. Себебі олар 3–4 жастан атқа мінуді ... ... ... ... ... ат ... ... Бір үлкен әже өз
естелігінде былай дейді: «1950 жылдары біздің елге ішкері жақтан оқыған
ұлты орыс мал дәрігері келді. Әлгі кісі ... ... ел ... ... ... ... әлгінің аттан түсуі бір әлек, атқа мінуі бір
әлек, байғұс сүйретіліп түседі, сүйретіліп шығады, бүкіл ауыл қарап ... кеп ... атқа ... кісі еді» ... ... атқа үйренудің жарқын үлгісі деп Американ үнділерінің
жабайы, тағы ... ... ... ... XVI ... ... ... әкелген жылқылар далаға қашып, өсіп-өніп орасан үлкен
табындарға айналды. Алғашында үнділер жылқылардан зәресі ұшып қорыққан,
артынан қолға үйретті, ... ... ... ... ат ... ... ... таңда үндіні атсыз елестету мүмкін емес.
Атты қолға үйрету, оның құрал-жабдықтарын жасау үшін адамзат ғасырлар
бойы ұзақ та үлкен ... ... Атты ... үшін ... ... ... бөлшектерінің қаншалықты маңызды екенін қазақтың
мына мақал-өлеңінен көруге болады.
...Екі тізгін жоқ болса,
Ат ... адам бұра ... ... жоқ ... үстінде тұра алмас.
Екі үзеңгі жоқ болса,
Атқа адам міне алмас.
Бәрі бірдей сай болса,
Шайтан ... жын ... [181, 186 ... ортағасыр дәуірлерінде жылқы ұстап баптаумен байланысты қолданылатын
нетүрлі ер-тұрман жабдықтары қалыптаса бастап бүгінге ... ... ... ... ... ... ... дәуірлерде болған
емес. Үзеңгінің еуропалықтарда 420 жылдан бастап қолданыла бастағаны
жөнінде деректер бар [313, 604 б]. ... бұл ... ... ... ... ... жеке адамдар қолдануы мүмкін, себебі дәл осы кезде
Еуропада жүрген ғұндарда үзеңгі болмағаны хақ.
Византиялықтар үзеңгімен VI–VII ғасырлар шамасында аварлар арқылы таныс
болды. Көне ... ... ... ... қолданыста болған былғары
үзеңгісі бар ер-тұрмандардың Алтай өңіріндегі көне Пазырық қорған
жұртында сақталғандығы жөнінде деректер бар. С.И. Вайнштейн үзеңгінің
пайда болу кезеңін VI ... ... ... ... ... көне түрік
мәдениетімен байланыстырады. Ол: «...VI ғасырдың екінші жартысынан бастап
еуропаның кең-байтақ ... ... жиі ... ... ... Лю Хань және басқа да ғалымдар жылқы үзеңгісімен қоса ... ... ... ... көшпелі түріктерден (түрік қағанаты)
тараған», - деп жазады [314, 63-65 бб].
С.И. Вайнштейннің анықтауынша ұзеңгі алғашында тек ... сол ... ... оның өзін ... ауру ... ... әйелдер үшін шұғыл жағдайда
ғана қолданған көрінеді [314, 64 б]. III–IV ғасырлар ... ... көне мола ... ... ... ... Мұнда сүйегі қатты ертоқым
үзеңгісіз және сол жағына үзеңгі салынып та бейнеленген. Демек, алғашында
үзеңгі сыңар болып, аттың сол жағында ғана ... және тек атқа ... ... деп тұжырымдауға болады. 302 жылдар шамасында Қытайда
метал үзеңгі әлі ... ... ... ... жасалған үзеңгі аттың екі
жағынада қолданылатын болды.
IV–V ғасырларда ағаштан жасалатын қос үзеңгі корейлер мен жапондар
арасына кең тарады. Қытай ... ... ... ... «Ма» - ... ат ... ... «дэн» - көтерілу, шығу мағынасын береді.
Жапон ғалымы С. ... ... ... ер-тұрманды үлгі-нұсқаларына
қарай екі топқа бөліп қарастырады. Жапондар атқа отыруды және оның бүкіл
ер-тұрман жабдықтарын қолдану ... ... ... ауысқан деп
есептейді. Ал оңтүстік корейдің көне молаларын зерттеген А. Ито
үзеңгілерді бес топқа бөледі. Ол бірінші және екінші ... ... ... ... және ... ... темір үзеңгілерлді
жатқызады. Зерттеулер барысында жапондар ертедегі қырық үзеңгі нұсқаларын
жинастырып жариялады. Үзеңгі IV–V ғасырларда ... ... ... онша ... бола қоймады. Бұл ғасырлар белесіндегі үзеңгі
түрлері «алғашқы тұрпайы үлгі-нұсқалар» деп есептелді [315, 83 б].
Үзеңгі өз-өзінен пайда бола ... жоқ. Ол адам ... ... ... тұрпайы қолөнердің жемісі бола отырып, белгілі бір ... ... сол ... тарап көптеген үлгі-нұсқалары дамып жетілдіріле
түсті. Монғол, башқұрт, ... ... ... ... ... ... көп өзгешелігі жоқ. Ал VII ғасырдың басында
үзеңгілердің тұрпайы да қарапайым жасалатын нұсқаларының қалыптасу кезеңі
аяқталып, оның дамытыла түскен басқа да ... ... ... ... ... ... жасалынған үзеңгілердің нұсқасы төрт
бұрышты немесе дөңгелектеу, доға ... ... ... ... барысы ер-тұрман жабдықтарының көшпелі көне түрік,
авар халықтарынан ... ... ... пайда болуы
сүйегі қатты ертоқымның жасалуына әсер етті. ... ... ең ... ... етіп жасалатын болған. Оның дамыған нұсқалары Алтайдың
(Пазырық, Берел, Пашадар, Тұйықта (Туэкта) таулы ... ... ... етіп ... ... ... салып әшекейлейтін болған.
С.И.Руденконың айтуынша: «...Сібір скифтері қолданған ер-тоқымдар
еуропалық елдерде болмаған...» [200, 164–171 бб, ... ... ... ... ... түріктер әлемінде ер-тоқым қатты, қасы
тігінен жасалып, ол негізінен жаугершілікте қолданылатын болған.
Осылайша, үзеңгілі қатты ер-тоқым өз дамуында екі ... ... ... IV–VI ... ... нұсқалар;
2. VII–VIII ғасырлардағы дамыған және кең тараған нұсқалары:
Бұл кезеңдерде көшпелілердің ер-тұрман жабдықтарын жасауды жақсы игергені
сонша, ... сай ат ... ... тәсілдері де өзгеріске түсіп дамыды.
С.И.Вайнштейн бұл туралы: «...Үзеңгілерді тұңғыш рет кең көлемде Алтай
түркілерінің қолданғанына барлық негіз бар.Олар өмірінің көпшілігін ат
үстінде ... ... ... ғана ... ... ... ... мен өңдеу ісін өте жоғары шеберлікпен атқара білді. Орталық
Азияның көшпенділері ортасында оларды «темір ... ... ... ... ... тегін емес...» [314, 66 б].
Үзеңгі ат үстіндегі ... ... ... есе ... тепе-теңдігін
сақтады, адамның құйрығы, саны, жіліншігі қажалмайтын болды. Үзеңгілі
қатты ер-тұрманның жасалуы материалдық мәдениет тарихында өте үлкен
жаңалық болды. Салт атты адам енді аз ... ... алыс ... ... атты әскерінің қуатын күшейтті. Бір
мыңжылдықтардың 2-ші жартысынан бастап Еуразия далаларындағы
көшпенділердің «тасқын судай селдеткен» жылдамдығын арттырды.
Үзеңгілі қатты ер-тұрман әскери ... тағы бір ...... ... ... ... әсер ... Қайқы қылыш екі жүзді болды,
бір жүзді ауыр семсерлерге, қанжарларға қарағанда біріншіден жеңіл,
екіншіден сілтегенде бірден екі ... ... ... және ... ... ... шіренген жауынгер қылыш шапса да, найза сұқса да,
шоқпар сілтесе де ат үстінен аумай «бес ... ... ... ... ... есе дәлірек және қарымды меңгеріп, күштірек қолданатын
болды.
Р. Каруцтің ... ... ... ... ... ... жолда тамақ пісіретін ыдыс орнына жүрген. Үзеңгіде айылдың тоғасы
мен жүгеннің айшығы сияқты оюлап ... ... [285, 148 ... ... ер ... әшекейлеуге алтын, күміс, асыл таспен қоса,
түйе, жылқы, сиыр секілді ірі малдардың жақ, ... ... ... ... Ер-тұрман жабдықтарын әшекейлеу VII–VIII ғасырларда
Шығыс Еуропа және Сібірлік көне түрік тайпаларынан басталған. Бұл ретте
әсіресе аварлар ерекше роль атқарған.
3.2 Ер қосу ... және ер ... ... ... сақ, ғұн, көне ... тайпаларының жасап-
пайдаланған ер-тоқымдарының тікелей жалғасы. Қазақ халқының XX ғасырдың
басына дейін пайдаланып келген ерлерінің ұлгі-нұсқаларының саны 20-дан
асады ... ... ... ... бір ... ... ... технологиясы, ер-тұрмандардың аймақтық ерекшеліктері тіпті
қарапайым «ер-тоқым», «ер-тұрман», «төрт-тұрман», «бес тұрман», «ат-
анжам» қатарлы сөз ... және ол нені ... ... мен ... ... ... ... түрле қарастырылған
емес. Қазақ ерінің ең көп тараған түрі негізінде бес бөлек етіп, көбіне
қайың ағашынан жасалады. Бұл туралы халық ... ... ... жиыстырып,
Ер қостым бес ағаштан қиыстырып (LХХХХVІІ),
деп жырланады. Ер қосатын құрал-саймандарға балта, ара, ... ... түзу ... ... ойыс ... шот, ... ойыс ... ыңғуыр,
қуысқұлақ, түрпі, үскі, бұрғы қолданылатын. Күміспен әшекейлеуге қол
көрік, күміс қысқаш т.б. зергерлік құралдар ... ... ... ... қосуға оңтүстік өңірлерде ұсталар арнаулы қалыптар жасап
алатын.
Баянөлгей ершілері (МХР) ағашты балтамен шауып алып нобайлаған ... ... алып ... ояды, қырғымен өңдейді. Қырғы үнемі
өткір болу үшін айылмен ысып-ысып айналдырады. Үскімен жонады. ... ... ... ... Ақындар «Үй үскідей өткір тілім» – деп бекер
жырламаған (СХІІІ). Сонда ер шабу үшін ... ... ... ... т.б.) ойыс етекті шот, ойыс қашау, ыңғуыр, үскі сияқты ... ... ... Ер ... ... айыр ... ... екі қапталын қайыңды жарып істейді. Екі айыр тамыр ердің болашақ
екі қасы болады, қастардың ортасын біріктіретін ... орта ... мен ... ... ... ... Белағаш аттың арқасына сәйкес
ортасы қуысталып науа іспетті шабылады. Ағаш күнге жарылмас үшін Жетісу
шеберлері ердің нобайын шапқаннан соң ... жас ... ... күнге
кептіреді (СХХХVІІІ). Сарыарқа ершілері бір қазан тұзды суға бие сауым
уақыт қайнатып ... ... ... жас ... ... кептіріп суға қайнатып алады.
1950 жылдары Монғолияда өмір сүрген әдемі айшықты, күміс ер жасаумен
атағы шыққан Оспан шебер ердің сүйегін ... ... ... ... ... ... екен ... Кіші жүз шеберлері ер сүйегін
қайың, үйеңкі ағаш болмаған жағдайда қара ағаштан да шапқан. Бұлар да
қайыңды тұзға қайнатып ... ... соң ғана ... ... шапқан
(LІІ). Ершілердің тәжірибесінде тұзды суға қайнатылған ағаш қанша құрғаса
да жарылмайды, қаңсымайды, морт ... Сыр ... XIX ... ... ... шебер ердің сүйегін балықтан жасалған желіммен желімдеп,
кептіріп алған соң ердің қаңқасының беріктігін тексеру үшін тапсырыс
берушінің көзінше бар ... ... бір ... ... Қаншама тапсырыс
бергендердің көзінше осылай істегенде өмірінде бір ері ... ... ... ... ағашын қалай өлшеген, бұл мәселе зерттеушілердің
еңбектерінде мүлдем кездеспейді. Осы олқылықтың ... біз ... ... ... ... ... (МХР) жазып алдық. Ер қандай үлгіде жасалса
да (найман ер, керей ер, алтай ер – А.Т.) ер ... ... ... ... бар. Мұны ... ... ... қарыс, тұтам, елі
деп өлшеген.
Алдыңғы қастың көлденеңі сынық сүйемге тең, шамамен – 17 см, артқы қастың
көлденеңі ... ... – 22-23 см, ... қас пен ... ... ... адам ... жер – шынтақ пен қолдың басына тең болады. Қапталдың
ұзындығы әйелдікі – екі ... төрт елі, ер ... – екі ... алды үш елі, арты төрт ... тең болады (қапталдардың алды,
арты дегеніміз алдыңғы қас пен артқы қастың ... ... ұшы ... және ... ... ... тұрады соны айтады –
А.Т.). Керей ерде сүйем, оқпан биігі қапталына дейін сынық сүйемнен
болады (VІІ). Екінші шебердің (LХХХVІІІ) айтуынша қапталдың ұзындығы ... ... үш ... сынық сүйем (60–70 см). Ердің алдыңғы оқпан іші
кеңдігі сынық сүйем, артқы оқпан іші кеңдігі сүйем (16–18 см), ... ... ... ... ... Екі ... ер ... әртүрлі айтуы
керей ер мен найман ердің өзгешеліктеріне байланысты. Әйел ердің қапталы
еркек ерінен неліктен ұзынырақ деген сұраққа шебер: «Әйел адам атпен ... ... адам ... көп ... ... тартысады, арпалыс,
айналыс үшін ердің қапталы қысқа болады. Ердің қапталы ұзын болса не ер
сынады, не ат ... ... ... ... керей ерінің
өлшемі осындай. Ердің бөлшектерін толық дайындап алып таспалайтын кезде
дұрыс жасалғанын тексеру үшін ... ұста ... ... төсеп көреді.
Сонда адамның екі беті аттыққа тимей тұруы керек. Демек ер дұрыс жасалған
(СХІХ). ... – ер ... ішкі ... ершілері ердің қате-дұрыстығын арнаулы қалыпқа салып көреді.
Ердің барлық бөлшектері қалыпқа сиса онда дұрыс жасалғанының кепілі
(ХІІІ). ... ... ... қаңқа бөлшектерінің атаулары қазақ
жерінің бәрінде бірдей: алдыңғы қас, артқы қас, екі ... Тек ... ... ... ... – ортаағаш, Шыңжанда (ҚХР) –
белағаш деп атайды [317, 177 б] [318].
Ер ... ер ... ... ... ... ... күнгі қазақ ерін
жасау үзілмей келе жатқан Монғолия, ... ... ... ... – ердің ағашы, сүйегі, қаңқасы ағаштан жасалады.
Қас – ердің алдыңғы және артқы шошайып тұратын бөліктері, ... ... қас және ... қас ... Алдыңғы қас алдыға қарай сәл
биіктеу келеді, артқы қас аласалау, орындық тәрізді артқа қарай сәл
шалқақтау етіп ... ... ... қазақ рәсімінде ең керекті бөлік
ретінде ерекше қадірлейді. «Айрылысар дос ердің артқы қасын сұрайды»
дейді ... ... – ат ... үйлесімді етіп жасалған екі қисық ағаш. Ердің
алды-артына байланысты «қапталдың алды», «қапталдың арты» деп бөлінеді.
Белағаш – екі қапталдың екі ... ... ... төрт ... асты ... ... тимейтіндей етіліп ойылған ағаш. Оқпан – ерді
шалқалатып қарағанда екі қапталдың ... ... ... ... ... тимеу үшін екі қастың ойығы белағаштың ойығымен сәйкестендіріле
бекітіледі.
Шегелік – қас пен ... ... ... ... ... ... ағаш ... болмаса қаңылтырды ішін қуыстап орап
қағып жібереді, өте мықты ұстайды.
Үзеңгілік – үзеңгі бау өткізуге арналған екі ... ... екі ... ... ... ала ... – ердің алды-артында қапталдың қастан асып тұрған жері
қанжығалық аталады. Төрт қанжығалықта екі-екіден барлығы сегіз ... да, әр екі ... бір ... ... өткізіледі сонда төрт
қанжыға болады.
Шеттік – артқы қапталдағы қанжыға тесігінен қосалқылап өткізіп
бүлдіргеленген тұйық таспа шеттік деп аталады, оған құйысқанның ...... екі қас пен екі ... арасына қойғанда ердің бес
бөлшегін шикі қайыс таспамен көктеп бекітеді. Осы көктеу таспаны «анжы»
деп атайды. Малдың ірің ... ... ... ол ... ірің ағып тұруы
үшін жылқының қылын өткізіп қояды. Мұны да анжы деп ...... адам ... ... ... немесе «кісілік», кейде
«керсен» дейді. Ердің қаңқа басының, яғни сүйегінің атаулары ... ... ... ... тоқымның өзі ерді жабдықтайтын бірнеше бөлшектерден
тұрады: тебінгі тоқым, ішпек, ішкілік, терлік, өң және ... ... ... жабдықтар да кіреді. Аттың тері өте асыл, атқа мінген
адамның қонышына, балағына, етегіне тимес үшін және ... ... бау ... ... тиіп ... үшін ат пен ... арасына
байланатын қалқанды – тебінгі дейді. Тебінгінің – «қалбыр» деген ... ... ... ... ... мен ... ... тебінгісі бір-бірінен өзгешелеу
болып келеді. Әйел ердің тебінгісі жұқа ... ... ... ... оқпан ұзындығы 64 см, тебінгі ұзындығы 50–56 см, оқпан ені
30–40 см, тебінгі ені 50–60 см. ... ... ... қалың былғарыдан
жасалады. Оқпан ұзындығы 46–50 см, тебінгі ені 40–50 см. Тебінгіні
кигізден жасағанда қара киізден таңдап, екі қабаттап шуда ... ... ... ... ... ... Бұл ... пен тебінгінің міндетін
қатар атқаратындықтан тебінгі-тоқым деп аталады. Тебінгі – әсілі үзеңгі
пайда болғаннан кейін шыққан ... ... ... ... ... ... ... ісі бітер ме
-деп айтылады жырда. (Махамбет). Тоқым – аттың арқасына, аттың ... ... ... ... ... шұға, барқыт сияқты маталардан
көмкеріп жасалады. Ауқатты адамдар киіздің сыртын былғарымен қаптап,
бедерлі өрнектер салатын. Әйел ерлерінің көн тоқымдары үлкен болады
(140–115 х 50–55 см), ... ... ... ... х 50–55 ... ... тоқымның өлшемі өзгешерек: оқпан ұзындығы 68 см
(ердің астына ... ... етек ... – 74 см ... жағының
жалпақтығы – 108 см, орта шені 105 см, артқы жағының жалпақтығы 114 см.
Терлік пен ішкілік тоқымнан 4–5 см. ... ... ... ... ... Х. Арғынбаев: «Ортасынан екі бүктелген тоқымға көз салсақ,
төменгі екі бұрышының ... тік ... ... ... ... бұрышының сүйірленіп, артқы бұрышы дөңгеленіп жасалғанын немесе
екі бұрышының да сүйірленіп пішілетіндігін аңғаруға болады. Мұнымен
бірге кейде тоқымның ... ... не екі ... да ойып ... ... ... ... қазір тоқым мен тебінгі бірге
істеледі, ат арқасын жабатын бөлігі тоқым, аттың екі қабырғасын жабатын
бөлігі – тебінгі. Сондықтан тұтастырып жасалған ... мен ... ... деп ... [318, ... ... ... тоқымға қалың былғарыдан жасап қабат
тебінгі тағылатын [285. 148 б]. ... ... мен ... ... мұны да ... ... деп атауға болады.
Ішпек – тоқым астынан екі қабат киізден салынады, екі жаны ердің
қапталынан сынық сүйем ... ... ... ... екі елідей шығып
көмкеруі көрініп тұрады. Ішкілік – ішпек астынан төселетін, өте жұмсақ
таза талмадан жасалатын көлемі ішпектей жалаң төрткүл киіз. Терлік ... ... тіке ... ең ... ... Аттың тері бірінші сіңетін
болғандықтан «терлік» аталған, терлікті «өң» деп те атайды. Терлік
көбінесе қозы, лақ терісінен қылқадан жұмсақ иленген ешкі жарғағынан
жасалады. ... ... шуаш ... ... жасалған терлікті жабағы
деп те атайды. Терліктің ең таптырмайтын бағалысы – қарақұйрық терісі.
Тығылдырық – ердің екі қапталы ... ... ... ... аттың арқасын
қажайды. Сондықтан ер қапталдарының астына қапталдың өлшемімен бірдей
етіп жасалған киіз қойылады. Шыңжан қазақтары мұны ... киіз ... ... ... ... ... т.б. – А.Т.) мұны жона деп ... [70. 30, 319, 125–126 бб]. Ер-тұрман жабдықтарын жазғанда жонаны
Сәбит Мұқанов та атап өтеді. [319.135б.] ... ... ... ... ... ... деп жазады. «Жона аттың арқасы мен тоқымды
ердің қысымы мен үйкелуінен сақтайтын құрал, ұзындыңы 1–1–2 ... 1–2 фут ... ... ... ... ... ... шеңберлері болады, шеттері томпайып тұрады. Себебі
шеттеріне сабан тығады, қайыс баулармен бір-біріне жалғанады. Аттың
шоқтығының екі ... ... ... ... ... ... өздері жасамайды, Бұхарадан әкеледі. Қазір қазақтар жонаның
орнына көбінесе ердің төменгі жағына бекітілетін киіз жастықшаларды
пайдаланады» [320].
Көпшік – ердің екі қасының ... ... ... ... жүн ... ... былғарыдан жасалады. Киізден сырып, жүнін жоғары қаратып
әбден иленген ешкі, қой терісінен де істеледі. Матадан тігілген көпшіктің
кәдімгі төрт бұрыш жастықтан айырмашылығы жоқ. ... ... ... ... жастықты көпшік деп атайды.
Ат көрпе – арасына қой, түйе ... ... ... ... барқыттан тыстап,
астарлап тіккен көрпеше. Ұзындығы 2 м, ені 1 м. ... ... ... ... ... қиық көрпе сияқтандырып ортасына, бұрыштарына
кестелеген тоқып тіккендері, үстіне күміс алтын ... ... ... ... ... ... ... жауын алады. Аткөрпені әсте көпшікпен
шатастыруға болмайды. Ердің үстіне адамның таңдауына байланысты ... ... ... ... ... үстіне бірін қабаттастырмайды.
Ер-тұрман. Қазақтың ер-тұрманға байланысты сөздері, сөз ... бай. ... орай ... ... бар. ... ... төрт ... десе, Шыңжаң, Монғолия қазақтары бес тұрман деп
бөледі. Оның үстіне ат-тұрман, айыл-тұрман ... тағы ... ұғым ...... ... ... ... қазақта әр аттың өзіне ғана арнап
тұрман жасату ертеден келе жатқан дәстүр.
Өзіне өлшеп Бурылдың,
Алтыннан тұрман қақтатты...(Қобыланды батыр).
Төрт тұрман мен бес ... ... ... бар және ... ... ... ... фольклорынан анық жауап табамыз. Шернияз ақын
Исатайдың батырлығын дәріптегенде:
Қарадан ... ... ... ... еді төрт ... ... сайлы...
Монғолиялық ақын К.Қашқынбайқызы «Бес тұрман» деген өлеңінде тіпті
тұрманның қандай жабдықтардан тұратынын ашып көрсетеді.
Ақ күмістен ақталған,
Мұра болып ... ... ... бес ... ... тұрманға сыйысқан.
Ері сары ағаштан,
Қасқа жүген, бір пыстан...(СVІІІ).
Демек бес тұрманға жататындарды әр әбзелдің маңызы ... ... 1.ер, ... ... ... ... болып шығады.
Шернияздың Исатай батырды «төрт тұрманы түгел сайлы»-деуі батыс
қазақтарында көп қолданылмайды. Сол себепті төрт ... ... ... яғни ... ... ... (Х). Сонымен қатар
қазақтар барлық малды әдетте төрт түлік десе (түйе, жылқы, сиыр, қой-
ешкі) Монғолия қазақтары бес түлік деп, ... ... ... бесінші
түлік деп санайды. Демек, төрт түлік – төрт тұрман, бес түлік – бес
тұрман ... ... бар ма, әлде ... ... ме? ... ... ... көрсетеді.
Ат-тұрман – аттың жабдығы, ер-тұрманмен мағыналас синоним сөз.
Айыл-тұрман-жасау әдісіне қарай: былғары, ... ... ... ... ... өзі төс айыл, шап айыл болып бөлінеді, кейде бұлар төс
тартпа, шап тартпа деп де айтылады. Төс айылдың өзі екеу ... ... кер айыл деп атау ... Сонда үш айыл тартылатын жағдайлар
да кездеседі. Жырымды және жырымсыз болып тағы екіге бөлінеді. Жырымды
айыл – ... ... ... ... үш бөлшектен тұрады. Жырымды
таспадан өріліп, алақаны екі қабат қайыстан жасалады. Жырымның ені екі
елі, алақанның ені 2–3 елі. Жырымсыз айылдың екі ... екі ... ... ... ... болады. Бір доғаға жіңішке қайыстан
мықты таспа байланады. Айыл тартқанда екі доға арасынан таспаны екі ... ... ... барып бекітеді. Жырымсыз айыл тарту жағынан
уақыт алғанымен ерді мықты ұстайды. Сондықтан төс айылға жиі қолданылады.
Жырым – айылдың доғадан өткізілетін, доға тілі ... ... ... ... Бұл екі ... ... не таспадан өріліп жасалады.
Қайыстан жасалғандарына әр жерінен тілше көз жасалады. Өріп жасалған
жырымның таспа арасы көз міндетін өтейді. ... ... ... ... екі қапталындағы екі шетінен бекітілген құйысқанның екі
ұшы да – жырым. Өмілдіріктің, ... ... ... ... ... айыл басталатын тұстар түгелдей «жырым» деп аталады.
Тіл – темір айылбастың жырым ... тиек ... Айыл ... ... бекітілген кезде, тіл доға ортасыне келтіріліп өткізіледі.
Айылбас – доға мен тіл ... ... ... ... ... өзі: алақан, жырым, тіл, айылбас сияқты бөлшектерден тұратынын
көреміз (ХІІ).
Айыл-тұрман жасау әдісі мен технологиясына, жасалу затына байланысты ... ... ... ... түйемелі, ызбалы деп кете береді.
1.Былғары айыл-тұрман: былғары мен жұмсақ иленген қайысты, керегінше
саралап тіліп алып, бір-біріне қабаттап екі жағын қайып тігеді. ... ... ... жұмсалады. Былғары айыл-тұрманды ерді сән-
салтанатқа, ойын-тойға, асқа ерттейтіндіктен алтын күмісті үзбе, құйма
шытырлар қағып, асыл тастан көз орнатып жасайды.
2. Өрмелі айыл-тұрман: ... сиыр ... ... ... ... ... түріне қарай, 3 таспадан 100 таспаға дейін кездесетіні мәлім.
Өрмелі айыл-тұрман Қытай қазақтарында ерекше дамыған, ... ... ... өзін ... ... ... тақ таспасы, жұп таспасы, өзекті
өрім деп бөлінеді. Мысалы: 5, 7, 9, 11, 13, 15... тақ ... 6, 8, ... 14, 24 ...48 ... өрімдер жұп таспалы өрім, алты қырлы 18, 24, 48
таспалы өрімдер -өзекті өрім түріне жатады. Таспаны сыдырғыдан өткізіп
алған соң асты-үсті, ... етіп ... ... ... ... ... ойық, қыр, шыбық, сыздық, өзек, сай, түйін, түйме шығарылады.
Айылбас, тіл өтетін жерлеріне көз ... ... ... ... ... гөрі ... жатады (ІХ).
3. Түйемелі айыл сапалы иленген ақ қайыстан жасалады. Таспаны әуелі
тілмес үшін қай үлгіде түю ... сол ... ... ... ... қос
қабат сияқты т.б. таспалар тілінеді. Түюдің өзі үш түрге (әдіске)
бөлінеді.
а) Өзіне-өзін байлап түю. Қайысты өзіне-өзін байлап түю әдісін ... өз ... ... ... ... ... орай бес-алты түрге
жіктеледі.
ә) Өзіне-өзін өткермелу: қайысты өзара өткермелеп түю әдісін айтады.
б) Қоспалы түю: Қоспаларды басқа таспа көмегімен шалып, ... ... ... түю деп ... ... ... басқа таспаның көмегімен
түюдің түрі тіпті көп. Қайысты өзіне-өзін ... ... тағы ... әдіспен түйгенде сән үшін, әдемілік үшін
қажетті жерлеріне шашақ, салпыншақ қалдырып отыратын түрлері де болады.
Түйген тұрманға ... аз ... ... ... ... ... ... қуатты, қолайлы әсіресе шаруашылыққа
таптырмайтын құрал саналады.
4. Ызбалы айыл-тұрман түйенің, қойдың қылшық жүнінен жасалады. Жүнді
түтіп, ... ... есіп ... ... әр жіпті жеке-жеке бірдей
тартып ширатып (пісітіп) үш тілді арқан сияқты тартып қосады. Тартылған
кезде жіптердің жүгінбеуі, бір-бірінің ішіне кірмеуі, сыртына шықпауы, ... бір ... ... ... Жүн талшығының табиғи өңін кетірмей ерсілі-
қарсылы таңдай ширатып, бедер шығару үшін үш ... ... ... иіріп,
оңқай ширатып тарту, бірде солақай иіріп солақай ширатып тартады.
Иіріліп, ширатып тартылған жіптің үш ... ... жуан ... ... ... ... Осы үш тіл ... қатарлап шуда жіппен ызады. Мұны
«құрызу» дейді (СLХХХХІV). Құрманға арналған құрдың жалпақтығы екі, үш
елі болады. Айылбастары қайыспен бекітіледі, жырымдары қайыстан ... ... ... ... атқа өте жеңіл, жайлы болып келеді.
Негізінде ат жабдықтары мен тұрмандардың жасалу жолы төрт түрге ... төрт ... және бес ... ... ... ... Бес ... ішінде ерден кейін бірінші орында жүген тұрады.
Жүген – атты бағындыруға, басқаруға, асауды үйретуге сөйтіп, адамның
ырқына көндіруге, адамзат жылқыны ... ... ... ... ... ер-
тұрман жабдықтарының ең алғашқысы деп айтуға болады. Әрине, адамзат
жүгеннен ... ... ... ... жоқ ... ... тапқанға
ұқсайды.
Ноқта – атты бұлтарсыз, тырп еткізбейтіндей толық және түпкілікті
бағындырған жүгенге қарағанда ... ... ... ... Сол
себепті ноқтаның құрылысына тоқталайық. Ерте замандарда ноқтаны жіптен,
құрдан, ұзын қалың қайыстан жасап аттың басына салған, бұл ноқтаның
тұрпайы түрі. ... атты ... ... алуға, жетекке алып жүруге,
қысқа қашықтыққа мінуге арналғандықтан құрылысы да қарапайым. Ноқтаның
жабдықтары мен өлшемдері: қысқа жақтауының ... екі ... төрт ... см), ұзын ... төрт қарыс, төрт елі (84 см); Кеңсірігі екі қарыс
(40 см), ұзын ... екі ... бір ... (57 см), ... ... ... (14 см), кеңсірік пен сағақ сағалдырығының аралығы сынық
сүйем (14 см). Желкелігі арқылы ат басына шақтап тарылтып, кеңітіп
отырады. Екі ... ... үзбе ... ... ... бар ... бекітеді. Айналшыққа болмаса темір шығыршыққа қылдан есілген,
қайыстан тілінген шылбыр байланады. Ноқтаны ... ... ... ... ... ... тағып әсемдеген. Ноқта мен жүгенді
қосып жасап ноқта-жүген деп ... ... ... да ... ... ноқтаны
да, жүгенді де бірдей салып пайдалану кездеседі. Салт атты жүгенмен жүріп
келіп, бір жерге түсіп демалуға, жолда тоқтағанда жайылтып алуға қараған,
бұтаға, ... ... ... ... ... ... ... оралып
қалмас үшін айлансоқ деген шығыршық тағылады. Айлансоққа байланған шылбыр
атты қай жағынан байласаң да оратылмайды, шатаспайды. Айлансоқ –
Монғолия ... ... ... ұзын ... (2,5 ... ... ... шылбырдың айналып ат аяғына оратылмауының
кепілі (ХІ).
Жүген-ауыздық, екі сулық, екі шаужай, тізгін, шылбыр, екі жақтау,
кеңсірік, екі сағалдырық, ... ... ... кекілбасар,
кекілдірік)- деп аталатын жабдықтардан тұрады. Жүгенге милық салу
міндетті емес, ... ... түрі көп ... екі ... екі ... ... ... құрастырылып, екі
сулық арасына бекітілген жабдық. Ауыздық жүгеннің негізгі екі бөлшегі.
«Тізгінсіз, сағалдырықсыз, кеңсіріксіз, ... ... ... ... ... жүген болмайды» деп көрсетеді қазақ ер-тұрмандарын
зерттеген этногаф Ж.Бабалық [318. 144 б].
Сулық-ауыздықтың негізгі тетігі, ... ... ... ... ... көшпенділер атты қолға үйрете бастағанда ағаштан, сүйектен,
мүйізден, қоладан жасаған. Оны «псалий» деп атаған. Көне замандардан
қазірге дейін сулықтардың көптеген түрі кездеседі, ... ... ... ... ... аттың басын бұруға арналған. [200, 159
б]. Сулық арқылы ... ат ... ... ... ... ... ... тізгін бекітіледі, егер ат ноқтасыз болса мінер жақ
сулыққа шылбыр қоса тағылады.
Шаужай-ауыздық пен сулық арасына бекітілген ұзындығы сынық сүйем ... ... Ат ... ... салғанда шаужай екі езуге түсіп сулық пен
ауыздық арасын жарып өтеді. Жүген шаужайсыз да шаужайлы да болады.
Шаужайдың ... ... ай, ... ... ... ... түрінде
жасалғандары кездеседі. Бұланның, бұғының, серкенің, құлжаның, қошқардың,
таутекенің, құланның басы мен мүйіздері, ... ... ... скиф-сақ аң кейпіндегі (стиліндегі) өнер туындыларының жалғасы
деуге болады. Асау, шәлкес, тарпаң жалқыларды екі тізгінді ... ... қыса ... ... ... ... – мұны «шаужайлау»
деп, яғни тоқтатып тыйым салу, шектеу дегенді білдіреді. Бір адам екінші
адаммен ерегесіп ... алса ... ... деп ... ... жабдықтарының бірі, оң жақтау қамшылар жақ
сулықтан басталып, жоғарғы ұшы жылқының желкесінен асып ... ... сол ... ұштасады. Оң жақтау сол жақтаудан ұзынырақ болады оны
ұзын жақтау, сол жақтауды қысқа жақтау дейді. Оң жақтаудың ат желкесін
ораған ұзын ...... деп ... ... ... ... ... жағдайда екі жақтаудың жоғарғы ұштарына айылбас қойылады.
Желкелік арқылы жүгенді үлкейтіп, не кішірейтіп ...... ат ... ... орап ... ... Қамшылар жақ
сағалдырық ұзындау болады да ат сағасынан орап келіп мінер жақ
сағалдырыққа доға арқылы жалғасады. ... ... ат ... ... үшін қажет. Милықтың (маңдайлық, кекілбасар, кекілдік
кекілдірік) екі ұшы екі жақтаудың жоғарғы ұштарына құлақтан төмен көзден
жоғары кекілді баса тігіледі. Милық барлық ... болу ... ... бұл ... сәнге істегенмен, милықты жүген аттың басына жақсы
жатады. Қазақта сонымен қатар «қасқа жүген», ... ... ... бар. Ұлы жүз ... ... ... жүгені, алты өрім
қамшысы болса бақытты болады» деп жатады [147, 67 б]. Осы сөздің
мағынасын сұрағанымызда Монғолия қазақтары «жүгеннің қасқасы ... пен ... ... ... әдемілік үшін салынатын крест
тәрізді бірақ сүйір бұрыштанып келген қос қайыс, ... әр үлгі ... ... ... ... ... ... әлгі қос қайыс дөңгелектің
шеттеріне байланады. Түсіндіріп айтсақ кеңсіріктің оң бұрышы мен милықтың
сол жақ бұрышын, ... ... оң жақ ... мен ... ... ... тұратын белдік» (ХІ).
Өмілдірік – ер-тұрманның ең бір күрделі және маңызды ... ... даму ... құр ... атқа бір ... екі айылмен
тартып мінген заманда өрге, тауға шыққанда тоқым ат арқасынан кейін
сырғымау, ерттеген жерінен қозғалмау үшін ... ... ... ... ... ... тұрған кездің өзінде өмілдіріктің
омырауға тағылатын жеріне әсемдік үшін әшекейлі салпыншақ тағу ... Оған сақ ... ... ... обаларынан табылған аң
стилінде жасалған өмілдіріктер куә. Қазақ хандығы заманында өмілдірікті
сом алтыннан, XVIII–XIX ғасырларда ... ... ... ... ... алатын орнын көреткен.
Өмілдірік сом алтын,
Омырауда алқылдап.
Бурыл аяқ басқан жер,
Ойыла жаздап солқылдап (Қобыланды батыр).
«Ер Жәнібек ... қос ... жол ... ... ... ... ... бар. XІX ғасырдың аяғында Алтайда өмір сүрген
Ұлтарақ байдың қойшысы қой ... ... ... кісінің жұдырығындай алтын
тауып алып қожайынына әкеліп береді. Бай алтынды ешнәрсеге жұмсамастан
бір шебер зергерге қос бөрінің бас мүсінін жасаттырып, өзінің ... ... ... ... ... ... қос көк бөрісі» деп
атайды екен. Байқағандар бөрілердің алтын бастарын көргенде ерекше
таңырқап, сүйсінуші еді» (ХІІІ). Өмілдірік те ер-тұрманның басқа
жабдықтары сияқты былғарыдан ... ... ... ... ... – екі ... бір айылбастан тұрады. Ерлер
үлгісіндегі өмілдіріктің ұзындығы 150 см, ені 3 елі. Ерлер өмілдірігінің
басына ... ... ал ... ... ... үзбе ... Үзбе
ұзындығы бір сүйем, сынық сүйем болады. Ерлер өмілдірігі – екі жақтау,
бір жырым, бір ... не ... бір ... кей ... төсбау
болады.
Төсбау-бір ұшы өмілдірікке бекітілетін, бір ұшы төсайылға ілінетін бау.
Төсайыл оның бүлдіргелі басынан көлденең өткізіліп барып тағылады. ... ... ... өмілдіріктің өндіршектен көтерілмей, омырауда түзу
тұруы үшін қажет.
Құйысқан-өмілдірік сияқты ер-тұрманның көне замандардан келе жатқан
жабдығы. Салт атты адам ... ... ... түскенде ер аттың мойнына
кетпес үшін тағылатын тұрман. Құйысқан ерте кездерде өте қарапайым қазір
көріп жүрген өгіздің, түйенің ... ... ... ... ... құрдан
жасалып, төмен сырғып кетпес үшін бір-екі жерінен белдікше ... ең ... ... ... ... ... Жауынгерлер
жорыққа шығарда, ұрыс алдында құйысқандарын қысқартып, атты соғысқа
дайындайтын.
Құйысқанын қысқартып,
Атты ерлеп болғасын
Үйге таман келеді... [321.106 б].
Түймелеп сауыттарын шалбарланып,
Алысты құйысқанын бір ... [322.86 ... - екі ... екі ... бір ... бір сауырлық үзбе, екі
сауырлық салпыншақ, екі жаңбырлық ... екі ... ... ... Құйысқанның өлшемі: боқтық шегелігінен екі жырымның
ұшына дейінгі ұзындығы төрт қарыс, бір сүйем (98 см), боқтықтың ұзындығы
(40 см), құйысқан алақандығы – ... ... деп те ... бұл ... ... қоспасынан боқтық шығырықтың аралығын
жалғастыратын бөлшегі болып, жалпақтығы екі жарым не үш елі, ... ... екі елі, ... ... жақ ұшы кішкентай шығырық пен үзбе арқылы
бекітіледі. Кейде боқтық пен алақан жалғастырылып тігіледі. Құйысқан
қоспасының ұзыны бір тұтам, құйысқанды ... ... ... ... не ... шығарады. Қоспа аттың дәл сауырынының үстіне келеді. ... ... ... ... ашаланған былғары құйып мықтап қайып тастайды
немесе екі ашалы үзбе шегелеп бітіреді. Құйысқан ... ... ... байланатын ұшына дейінгі бөлшегі болып ұзыны үш қарыс
сынық сүйем (40 см), құйысқан салпыншақтары жай құйысқандарда түймелі,
үзбелі, шашақты болып, құйысқан жасау ... ... ... ... ... ерекше әсем болады. Құйысқан қоспасына
төбелдірік немесе екі аша үзбе бекітіледі. Бұлардың екі жағындағы
тесіктеріне шашақты сауырлық ... үзбе ... ... Бұл
салпыншақ ерекше көркем жасалып, аттың жамбасынан төмен салбырап тобығын
қағады. Салпыншақтың үзбелі түрі көбінесе әйелдер еріне тән де, өткермелі
түрі ... ... ... ... ... ... екі жаңбырлық салпыншақ
үзбе арқылы бекітіледі. Құйысқан үзбелерінің ұзыны төрт елі, жаңбырлық
үзбелерінің ... үш елі. ... ... үш, төрт елі ... ... ... ... алтын, күміс құймалармен толтырылады (СLХ).
Пыстан-көпшіктің, ат көрпенің үстінен баса тартылатын төсайылмен бірге
жүретін, ер жабдықтарының ... ең ... көз ... ... Ат
көрпені алды-артынан басып тұратын жіңішке бау тағылады. Бауды «пыстан
бау», «көпшік ... ... ... ... деп әр түрлі
айтады. Пыстанның ұзындығы төрт қарыс (80 см), ені сынық сүйем (10 см).
Пыстан екі түрге бөлінеді: айылдық пыстан және ... ... ... ... ... қайыстан астар салып, үсті былғарымен қапталады,
қайыс пен былғары бір-біріне тарамыспен қайып ... ... ... ... ... ... тағылады. Қамшылар жағына төсайыл, мінер
жағына жырым байланады. Жырым да, ... да ... екі ... ... ... ... ... пыстанның екі балағы
салақтап тұрады.
Өткермелі пыстан негізінде айылдық ретінде пайдаланылмайды, астарына екі-
үш жерден қайыс ... ... да, ... сол арқылы өткізіліп, айыл
мен пыстан бір-біріне жылжымалы келеді де, пыстанға тарту күші
түсірілмейді. Бұл пыстандар «қара пыстан» деп ... ... ... ... ... пыстанға күміспен күптелген төрт тесікті екі күлте
жасалады. Күлтенің бір-бір жағына пыстанның белдік бөлімін, енді бір
жағына ... бір ... ... ... ... ... ... не
алтын үзбелермен бекітеді. Әр үзбе төрт күміс не ... ... ... ... ... қосқанда бір тұтам (8 см), ені
екі елі (4 см) ... ... ... ою-өрнек салынып, асыл тастан шу
жүргізіледі, шыны көздер орнатылады. Күлтенің алды-артындағы тесіктеріне
пыстанға сәйкес безендірілген ... ... ... ... алдыңғы шегелігімен қосқанда 76 см, арты 78 см, ... ... 7 см ... ... ... ... ерге ... етіп жасалады. Пыстанға
белдік, үзбе, екі жанама үзбе болғандықтан қосалқы үзбе шегеленеді.
Қосалқы үзбелердің ... 6 см, ені 4 см. ... ... ... ... ... ер-тұрманның сәндік, сән-салтанат үшін
жасалатын бөлігі. Сәні мен сапасына қарай «қайыс пыстан», «былғары
пыстан», «алтын пыстан» деп ... ... ... ... ... Ақтөбе, Маңғыстау) және Торғай өңірінде пыстан
қолданылмайды. Пыстанның орнына көпшіктің үстінен басатын ... ... бар ... ... [70, 30 б]. ... таза ... жасалып Шығыс Қазақстан өңірі қазақтарында оның ішінде ... ... көне ... заманынан ер-тұрманның осы аймақтан шығып,
басқа жерлерге таралуының ... ... ... Моңғолдарда болмайды,
оларда пыстанның орнына үшінші айыл тағылады.
3. Ерлердің түрлері, жергілікті ерекшеліктері
Жазба деректерде қазақ жылқысы туралы мәліметтер мол болғанымен, ер
қосу ... ... ... өте аз, ... қасы деуге болады. ... ... 3-4 ... ... ... ... болып келеді. Осы тұрғыдан алғанда ХІХ ғасырдың аяғында Торғай
облысының мал дәрігерлері жинаған бір азғана материалдар көңіл ... ... ... ... мен Торғай облысындағы қазақтар
арасында тараған ерлерді төрт түрге бөлген. Бұл шын мәнінде ... ... ... ... ... ... ерлер төрт түрге бөлінеді, негізінде ерлер
бір-бірінен алдыңғы ... ... ... Көне қазақ ері шомбал, ауыр, алдыңғы қасы тіп-тік жарты ... және ... ... ... кең, ... ... орындықтың
арқалығына ұқсас, ердің алдыңғы және артқы ... ... ... ... ... әшекейленген, орындығы былғарымен
қапталған. Мұндай ерлер кәзір бай қазақтарда болмаса өте ... ... ... және ... мұндай ерлер өте сирек дайындалады.
ә) Жаңа қазақ ері өте ... ... қасы ... ... ... ... жалпақ кең болып алға шығыңқы тұрады; артқы арқалығы төмендеу
жантайыңқырап келеді, орындықтың артқы жағы ... ... ... жоғары
жағы былғарымен қапталады.
Жеңіл, берік және арзан болғандықтан (ең жақсысының өзі 10 ... бұл ерді ... ... ... ... ері («шошақбас») өте жеңіл және әдемі сүйекпен әдіптеліп
былғарымен нығыздап қапталған, ... қасы ... ұзын және ... ... ... құстұмсұқтанып үшкірленіп бітеді, ... жағы ... ... ... ... А.Т.) ... ... бітеді.
в) Бұқар ері («құранды ер») жеңіл, әсем шытырмалы (мозайкалы А.Т.)
сүйекпен жиектелген, ашық боялған, тек ғана ағаштан ... ... тағы ... ... ... ... ... қасы биік
емес, конусқа ұқсас шорт кесілген сияқты көрінеді. Қос томпаққа бөлініп
кетеді, ... ... ... көтерілген, орындығы (тіпті екі көзі
бадырайған бір жәндікке ұқсатуға болады. А.Т.) кең. Бұл ер ... (5 ... және ... ... ... ... ... көмкерілгендіктен
осал, тез сынып, жарамсыз болып қалады.
Бұхар және ... ... ... бөлігіне екі жағынан 4-тен
шығыршық бекітіледі, бірінші жұп ... ... ... ... айыл, үшінші жұпқа екі бау-«қанжыға», ең соңғы жұпқа яғни екі
шығырықты қайыс баумен қосып құйысқан ... ... ... ... А.Т.) ... соңғы екі түрін қазақтар өздері ... ... [320]. ... бұл ... ... «көне қазақ
ері», екіншісінде «жаңа қазақ ері», үшіншіде шошақбас ер, төртіншісінде-
құранды ер сөз ... Біз өз ... көне ... ері ... ... деп ... қасы ... доғаша иілген, сүйегі ауыр, ... ... ... ойылған темір пластинкалармен ... ... ... шауып, оған әртүрлі оюлар: ағаш, ... ... ерді ... ... ... дәл ортасына қызыл,
көк кейде сары түсті шыныдан үлкен көз орнатылады, кейде әрі қарай мұндай
шыны көздер бірнеше болып пропорционалды түрде ... ... ... жабдықтарыда қалың қайыстан жасалып, күмістен, алтын жалатып
жасалғандықтан салмағы да ауыр ... ... бұл ... ... ... ... Жібек» фильмінде Төлегеннің ері-әйелдің ері болып, білген
адамдарға масқара болды емеспе. Көне қазақ ерінің ... ... ... ... мүлдем аз кездеседі.
Қазіргі бұл типтес ерлердің үлгілері деп Баянөлгий ершілерінің
жасайтын керей ері мен Іле ... ... (ҚХР) ... ... ерін ... ... Найман ерінің жарқын үлгісі деп 1937–1938
жылдары ... ... ... ҚХР) Нәби ... ... ... ... құлынды бие алған-әйел ерін айтуға болады [323]. Кейін
Нәбидің туыстары 100 қой беріп өздері ... ... ... ... ... сақтаулы.
Алдыңғы қасының үсті мен астыңғы жағындағы күмістелген қапсырмаларға
қазақ тілінде төте (араб) жазуымен жазылған шебердің қолтаңбасы бар:
Қажекем ... соң ... бер ... Нәби ұста соққан ері,
Нақыштап неше түрлі бұтақ гүлден
38 ж. 20/ІХ-тәмам
Төменгі жағында:
Мүбәрақ құтты ... ... жан ... етіп ... таңға.
Болғанын байқап білер
Көзі ашық, көңілі зерек милы адамға
Нәби Кәрібаев.
Бұл ер: Күміспен ... ... ... ... ажымды
өрнектерді ойып алып отырған, және бұл оюлар жақсы көріну үшін астынан
қызыл ... ... Ал, ... ... ... ... ... түсті
шыны әшекейлер қондырылған ердің алдыңғы қасына бірден үшке дейін шынылар
немесе ақық, маржан сияқты табиғи тастарды ... ... ... ... кездеседі. Ол үшін шыныны балқытып оған бояу ... ... ... ерге ... ... ... төсеген, тапсырыс
берушінің қалауына қарай кей жерлерде тастың саны ... ... ... ерінің пошымы түркі халықтарының ішінде башқұрт еріне ұқсайды.
«Кейбір деталдарының өзгешеліктері ... ... ері ағаш ... ... және ... дала малшы-көшпенділерінің ерлерінен, әсіресе
қазақтардыкінен айырмашылығы жоқ» [325. 253 б]. ... ... ... ... ... темір қағылады, диаметрі 10 см ортасынан күміс
бүршікті шегемен бекітеді-мұны ... ... ... ... әр-түрлі ою-
өрнектер, күміс шытыралы асыл тастан көз орнатылады. ... ... ... бүйрек бет, алдыңғы қасы керей ерге қарағанда аласа кішілеу
жасалады. Керей ерге ... ... ... ... ... ер ... биік көлемді, іргесі етекті, жұқалау ашамайға ұқсас ... ... ... дәл ... тік ... қыры болады, ал екі жағы осы қыр
деңгейінен екі ... ... ... ... ... бойы ... келе ... найман мен керей елі ешқашан жаугершілік, қиын-қыстау
жағдай болмаса бірінің еріне бірі мінбеген, бұл дәстүр өткен ғасырдың 50-
жылдарына ... ... ... ... және өзінің экспедициялық
материалдарын салыстыра келе қазақ ... екі ... ... ... ... ... облысының оңтүстік-шығыс өңірін мекендейтін
албан-суан тайпалары мен Семей облысындағы найман тайпасындағы ерлер»
[317, 181 б]. Іле қазақтарында (ҚХР) ... ... ... ... ... ... айтылатын қазақтар «шошақбас»- деп атайтын ... ... ... ... облыстарында кең тараған ... ... ... ... ... ... қасы болмайды, арты орындық
сияқтанып бітеді. Қазақи шошақбас ерлердің артқы қасы ... ... ... қасының бітімі әр ауданда әртүрлі болып жасалады деуге
болады. Мәселен, Жамбыл облысының Мерке ауданында шошақбас ер (артқы қасы
А.Т.) ... ... ... қасы ... ... кемерлене шабылса, Жамбыл
облысының Шу, Алматы облысының Еңбекшіқазақ ... ... ... қозықұйрық ерінің қасы тәрізденіп жасалады. Кеген ... ... ... ... ... қасы ... қасы сияқты
қалақбастанып шығарылған» [317. 182 б].
Шошақбас ерлердің Қазақстанның әр ... ... ... ... ... ... да ... болып келеді.
Маңқыстау түбіндегі қазақ ерін –«қозықұйрық ер», екінші атауы ... деп ... ... [316б 52-53 б], Х. ... [317, 188 б] ... ... [326] жазады. Ш. Тоқтабаева ... ... ... ... ... ... көрсетеді [327, 162 б]. Кіші жүздегі
әйел ерлерінің еркектердікінен айырмашылығын жазба деректерден байқаймыз:
«Қазақтың әйел ері ... ... және ... ... бұл ... (әйелдерінің А.Т.) алдыңғы қасы басында
томпағы бар ұзын иілген мойынға ... ал арты ... ... [328]. ... ... ерінің Қазақстанның қай аймағында
жасалмасын, ерлердікіне қарағанда көлемі үлкен, ... ... ... және ... ... ... күміс, асыл тастарды аямай
әсемдеуімен ... ... ... ... ері қасы ... ... күміс,
еркек ері шұбарлау күміс болады (XХVІІІ). Әйелдің ерін еркек мінуге,
керісінше еркектің ерін әйел ... ... ... ... ... ершілері жасайтын «қалмақы қасты ерді»
шатастыруға ... ... ... қазақ батыры мен қалмақ батыры
кездескенде қазақ батырының: «қалмақы ердің қасы деп, қақ ... ... ... ... ... еске ... ... ішінде кең тараған «қалмақы
қасты ер», «қалмақша байлау», «қалмақ сиыры» т.б. атаулар біздің ойымызша
XVIII ғ. екінші жартысынан ... ... ... ... пайда
болған. Қазақ-жоңғар соғысы жеңіспен аяқталғанда қалмақтардан ... ... ... солардың ішіндегі қалмақы ерлерге қарап қазақ
ұсталары қалмақы биік ... ... ... ... бұл ... ... етек алған. Ер жасаудағы бұл өзгерісті Абай өлеңдеріненде
байқауға болады:
Қалмақы қара үзеңгі, биік қасты ... ... ... ... ... ... жезді пыстан
Бір келісті сайманым топқа мінер (Абай) [329]
С.Мұқановтың қазақ ері-«құранды» және «қалмақы» ер ... ... ... ... сол ... ішіндегі XVIII ғ. аяғынан бастап
қазақ ішіндегі қалмақ ерлеріне оның жабдықтарына ... ... ер ... ... ерлер Қазақстанның оңтүстік өлкесінде кең тараған, Шымкент
облысында құранды ер 18-20 ағаш ... ... ... ... ... ... ... ері дегенді білдіреді [319, 134 б].
Дәйім менің мінгенім құранды ... ерге ... ... ... [319, ... ... ... тойға келдік
Құранды ер мінгендер жорта келдік (ХХХІ.
Құранды ерлердің кәдімгі 4-5 ағаштан қосқан ерлерге ... ... ... ... және ... ... ... тек өздеріне ғана тән аттары
бар. Алдыңғы қастың өзі ... ... ... ... ... ... ... екі бөлек ағаштан құралады да қастың оң жақ және сол
жақ беті деп ... ... арт ... ... екі ... тұтас ағашты «желкебасар» десе, алдыңғы қастың бүркіт
қабақтанған екі ауыр басын «қас» ... ... ... ... ... Оның ортасы бір бөлек шабылады да, екі ... ... деп ... ... желімделетін. Екі қасты қапталдармен ұштастыру үшін
ердің екі жағынан ұзыншақтау «қоспа» ағаш қиыстырылады. Ал ердің ... ... ... ... не «бел ... ... ... қастың екі
бетінің түбінен қаптал басының үстіңгі жағынан кішкене «кепіл ... ... қас пен ... екі ... «тіреуіштер» қойылады.
Қоспа мен кепілағаш және тіреуіштер екі-екіден болады...» [317. 190 б].
Самарқанд, Бұқара, Ташкенттегі өзбек ершілері бір ердің өзін ... ... ... ... күрделілігінен бір ершімен 7–8 адам
жұмыс істейтін [330, 144-146 бб].
Іле аймағының қазақтары (ҚХР) ердің бүкіл қаңқасын бір ... ... ойма ер ... ... ер деп (ХІI) ... Ерді мұндай әдіспен
жасау Жетісу ершілерінде [331,182–183 б] және ... бар. [332, ... ... ... айтуынша арнайы асау үйретуге
арналған құрама ерге жататын екі қасы жатаған, түйенің мойын ... ... екі ... ... ... және ... тігіп тастаған ерлер болған. Түйенің мойын терісі ерекше мықты
болғандықтан мұндай ерлер әсте сынбаған (LІ).
Ердің ең бағалылары мен ... ... ер және ... ... ... ... Қазақстан мұражайларының көбінде кездеседі, ал
алтынмен апталғандары сирегірек.
Алтын ерлердің ең алғашқы нұсқалары деп сақ ... ... ... ... алтын қабыршақтармен (фольга) қапталған ер-
тоқымдарды айтуға болады. Қазақ ... ... ... ... эпосынан анық көреміз(Халық әні)
Өзіне өлшеп Бурылдың
Алтыннан тұрман қақтатты
(Қобыланды батыр)
Ақмоншақ аттың үстіне
Алтыннан тұрман ер салып(Ер Тарғын)
Алмас қылыш сартылдап,
Алтын жүген жарқылдап
Өмілдірік сом ... ... ... үзбе ... ... ... құйма алтын,
Жүгені бар түйме алтын [181, 165 б].
Алтын ерді көтеріп атқа салдым
Ғазине деп атыңды хатқа салдым әй-гу-ай ... ... ... ... ... ... ... құйысқанның, жүгеннің қандай әдіс-тәсілдермен жасалғанына
дейін тәптіштеп жырлағаны көрініп тұр. 2006 жылы ... ... ... таза ... ... түрі түйме жүгенді көрдік.
Алтынды ... ... ... ер ... қолдану ХХ ғ. басына
дейін қолданылғанын информаторлардан естуге болады (СLVI).
«Ердің алдыңғы және артқы ... ... ... ... ... ... ... А.Т.) жұқа темір жапсырылады. Темірге
алтын тоқтау үшін ... ... ... ... ұзыннан-ұзақ
тереңдетілген темір сызықтар түсіреді, енді осы ... ... ... сызықтар жасалады, сонда жалпақ темірдің беті бүртік-бүртік
болып шұбарланады. Осы бүртік бетті ... ... жұқа ... жапсырылады. Сонымен темірдің үстіндегі алтын ешқашан кетпейді,
бұл таза жалпақ ... ... ... ... ... ... өңін бермейді. Сондай-ақ қас жиектері мен қаптал жиектеріне
айналдыра алтындалған темір шыбықтар ... ... ... ... ... ... көзіндей лағыл, екі шетке екі қой көзіндей лағыл,
түстері кейде сары, кейде жасыл орнатылады. ... ... ... ерді
күмістеп алып, оның үстінен алтынмен аптаған. Күміс шабылған өрнектердің
екі шетін жиектеп алтын жалатқан. Таза ақ ... пен таза сары ... ... келіп отыратын ердің екі қасы, қапталдары өте әсем көрінетін»
[XХІІI].
Күмістің ортасын алтынмен ... ... ... ортасына алтын жалатуды айтады. Алтынмен сарғасқалаған
өмілдірік алыстан келе ... ... ... ... жарқылдайды (ХVIIІ).
Хандар, сұлтандар байлығы тасыған байлар ерлерінің алдыңғы қасына
асыл тастардан ботакөздер орнатқан. «Еңсегей ... ер ... ... ... ... таспен безендірілгені сөз болады.
Тоқымға желдік мінеді
Еріне гауһар орнатқан
Жабдықталған алтынмен
Тіллә, дабыл төңкеріп
Жаңалап ат мінгін ... ... ... деп [333, 184 б].
Қазақтардың сән-салтанатты ер-тұрмандары туралы ақпарлар жазба
деректерде де кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... гауһар, лағыл...» тастармен
әшекейленгенін жазады [334, 120 б]. «Қазақтың қандай кәсіпке болмасын
табиғатынан қабілеттілігіне сүйсінбеске, қарапайым ... ... ... жасап, алтын, күмістен әсем бұйымдар жасайтындығына
таңданбасқа болмайды» [328, 52 ... ... ... жолдан таяды» – дегендей атақты ершілердің
қолынан шыққан сән-салтанатты ер-тұрмандарды көргенде елге билік ... өзі ... ... ғой. Сондай бір әңгімені келтірейік:
«Үш жүздің бас қосқан жиналысы Ұлы жүзде бір бидің ауылында болыпты.
Барған адамдар бидің ... ... ... үйге ... ... ... бір бай ... 80 қозылы қойға Қалмамбет ер қосушыға түйе
сүйегінен ер ... сол ... ... Би ... үйге барып, биден
рұқсат алып, тіккен үйге аттанғанда ... ерге көзі ... ... ... ерді ... ... маған алып бер дейді. Нөкері байқап тұрып үйден
шығып ... ... деп ... әлгі ... ... ... ... алдың менің жоғалған атым-деп жәтте жабыса кетеді. Екеуі атқа
дауласып биге келеді. Би ... адам ... ел ... ... ... болмайды ерін алда атымен өзін босат-дейді. Жігіт жылап ... ... ... кетеді. Бір топ асық ойнаған балалардың ішінен бір
бала ... неге ... ... ... Би ... қисық берді,
ерде дау жоқ еді, атымды алғаны артық еді, мен биге ... ... ... естісімен би отырған үйге кіріп босағаға сүйеніп тұра береді.
Мынадайда ісмер адам болады екен-деп ерді ... ... ... ... ... көруге болама дейді.
Би: көре ғой, көре ғой-дейді.
Ерді бала ... алып ... бір ... олай бір ... ... түйе ... әшекейленген әдемілігіне қарап:
Қалмамбет қосқан бір ерсің
Бір ерге нешеуің мінерсің.
Бұл қылығыңды қоймасаң,
Биеке елді екіге бөлерсің
Төрт ағашқа жем берсең
Әулетіңмен күйерсің
Би сәл ... : сөз ... алда ... Ерді, алып жігітке
келгенде биден ер алып, дауласып ... бұл қай ... үш ... ... ... ... басып кете жаздап еді» (LХХІХ).
Ер қанша күміспен күптеліп, алтынмен апталғанмен, аттың ... ... ... құны ... ... ... қазақ: «Алтын ерің аттың
арқасына тисе, алтынын алда, отқа жақ»-дейді. Ертоқымның ең ... ... екі ... белі, екі иық тимеу керек. «Атыңа жаның ашыса, ... ... ... ... ... Түсе ... шап ... босатып
отыру керек. Шап айылын босатпаса ат «ақ айыл» болады, яғни қиып кетеді.
«Ағайынның азғанын өзі білмесе жат ... ... ... ат ... халық даналығы
4. Қамшы және қамшыгерлік өнер
Қамшы – ер жабдықтарының ішіндегі ажырамас бөлігі және ... ... ... ... ... ... ... үйретіп мінісімен аттың
өзін жүргізу және алдындағы малды айдау үшін ... бір ... ... ... атқа ... адам атты әртүрлі шыбықпен, ағашпен айдап
жүргізген. Уақыт өте келе бұл ... ... шикі ... өзінен
жасаған, бертінірек өрме өнері шыққанда шикі қайысты өріп, ... ... ... үш ... өрім, төрт таспа өрім, алты таспа, ... он екі, ... ... ... ... таспа болып бөлінген. ... шығу тегі ... ... ... ... ұста – ... мынадай жорамал келтіреді. «Қамшы сөзіндегі қам ... ... ... ... ие. Қам – ... ... ... қам-қарекет, қимыл,
айла, тәсіл, амал, қам-уайым, қайғы, қамығу, ... ... Әрі ... ... қамау, қамал, қамту сөздері мен терісі құнды
аңдар қама, қамар, қамшат; қымбат маталар – қамқа, қамқап болып ... ... ... қам ... сөзден түзіледі. ...Қамшы өрімі иленбеген
шикі, шылғи теріден де өріле беретіндіктен, әрі ... бір ұғым ... ... қосарлана айтыла беретіндіктен: қам – шикі, қамшы, қам – ... ... ... сөзі ... ма ... ой ... [335].
Қазақта аттың қасасын қамшы – деп айту жиі кездеседі және мәлімет
берушілердің ... ... келе ... сөз (ХХ). ... сөзді
нақты айтса да, тұспалдап ... да әр ... шығу ... ... ... ғой, ... бұл ... этнолингвистикалық
тәржімәлау қажет. Балаларға ат жалын тартып міне бастағанда (ұл, қыз
бірдей А.Т.) ... ... ... ... қатар ата-анасы қамшы
өргіздіріп беретін. Қазақта әрбір отбасы мүшесінің өз қамшысы болған.
Көші-қонда, ас-тойларда салт атты ... ... ... әйел болсын
қамшысыз жүруі сөлекет саналған. Қандайда болсын қамшы салдырмайтын
жүрдек ... өзін ... ... ... бұл ... ... айналып
кеткен. Жетісуда «жігіттің бесқасқа жүгені болса, алты өрім қамшысы ... ... (ХХІ) – деп ... ... ... ... жігіт
ағасы жақсы ер-тұрманмен қатар, әдемі қамшы ұстағанды ұнатады. Бозбала,
жас жігіттердің ... екі ... ... ... қызды ауылды қырындап,
жастық жәрмеңкесінің қызығына ... ... ... ... ... бүрлен, қызыл бүрлен, бүрлен, бүрлен,
Бүрленді аралайды жолын ... екі ... ... ... бұл дүниенің бойдақ жүрген»...
Қыз-келіншектердің қамшысын ерекше әшекейлейді. Мәлімет берушілердің
айтуынша қазіргі кезде Моңғолия мен ... ... жиі ... жез ораған сарыала қамшыларға ертеде ... ... ... ... ... дейін алтын, күміс домалақ салпыншақтар
орнатқан (CLIII, LXXXV). Мұндай қамшылар сән қамшысы, алтындалған ... ... деп ... Есік ... ... ... ... сол жағына қойылған алтын лентамен оралған қамшы – ... ... ... [336] ... ... ... ... деген
сөзімен ауыстыруға болады және Есік қамшысын ... ... ... ... деп ... ... негіз бар және де шырмауық сөзі
ортағасырлық Доспанбет жыраудың жырында айтылады:
«...Қарағайлы ... ... ... ... ... терісі,
Өрімі құнан терісі,
Шырмауығы алтын, сабы жез...» [337.37б.]
Алтындалған қамшының үлгілеріне б.з.д. IV-III ғасырларға жататын
Берел ... ... екі ... ... ... ... сабы ... жасалған, сырты алтынмен қапталып, мысық тектес
жыртқыш аңның басы бейнеленген. Жалпы қамшының ... ... ... ... т.б. ... басы түрінде бейнелеп ағаштан, ... ... ... ... ... де ... үрдіс [LXIIIL].
Атақты бақсыларды қобызымен, сайтан қашар қамшысымен жерлеу бергі XX
ғасырдың басына дейін жалғасқан дәстүр [LXX]. Алты ... ...... ... ... ...... қамшы деп, Жетісуда сегіз өрімді
қамшыны – қырғыз өрім – деп атайды. Қамшының ең алғаш ... ... ... ... Ш.Уәлиханов. Қамшының сабының өлшемі шынтақ пен
жұдырық арасындай немесе 4-5 ... ... не ... ... бес ... ... тұтаммен есептегенде өрімі сабынан бір-
екі тұтам ұзын болу керек (СXXХ) [327, 138 б]. Қамшының ... ... бау ... оны бүлдірге деп атайды.
Қолымда бір қамшым бар бүлдіргелі
Мен айтайын сөзімді күлдіргелі. (Қара өлең)
«Бүлінгеннен бүлдірге алма» деген мәтелдің ... ... ... ... ... ... еш қандай зат алма, тіпті бүлдірге сияқты
ұсақ зат та алушы болма кесірі тиеді», – деген ... ... ... бөліктерінің атауларын тәптіштей зерттеген Д.Шоқпарұлы: «Қамшы
мынандай құрамнан тұрады: өрім, сап, алақан, бас, дүм, кежеге, ... ... ... ... ... шырмауық, шашақ, бауыр,
тығырық, шығыршақ, тобыршақ, түйін, тігіс, т.б...» [335].
Қамшы мүшелерінің атауларына байланысты әлі де көп ... тура ... ... ... ... өрімі мен
алақанының жалғасқан тұсындағы қаусырылған ... ... [335] ... ... ... берушілердің айтуынша қамшының сабы мен өрімді
жалғастыратын алақанның ... аты ... оған ... ... ретінде
етіктің қатты өкшесінің үстіңгі жағындағы қапсырманы – шежемей-деп
аталатынын мәлімдейді (CLIV).
Қолымда бір қамшым бар ... ... ... не ... ... өлеңі)
Қамшыны иі қанған екі жасар серке, болмаса ... ... ... ұзын қайыстар дайындап алады, мұны құлақ бау ... ... ... өзін ... отырып таспа дайындайды. Ертеде қамшының
сабына көн тері, кептірген тарамыс – өзек ... ... ... ХХ ... ... көн тері мен тарамыс ұмытылып, өзекке темір
салынатын болды. Ұзын қамшылардың өрмесінің ұшына ... ... ... оның ... әсерін анағұрлым арттырады. Жортуыл (әскери)
қамшылардың сабы таутеке, арқар, ... ... ... ... ... жай сәндік қамшылардың сабын нәзіктеу ... ... Мал ... қамшылар ұзын жіңішке етіп өріліп
жасалған, оларды оңтүстік, батыс қазақтары шыбыртқы, ... ... ... ... жора-жосындар жүйесінің қазақтың дәстүрлі этикетінде,
әдет-ғұрпында, халық медицинасында өзіндік орны бар ... ... ... адам қамшысын босағаға қалдырмаса жәй
келмегені; қолына қатты ұстаса, онда ... ... ... егер
қамшыны төрге алып шығып, ортаға тастаса, көпке ... ... ... ... ... созамыз дегенді білдіргені екен.
« ...Орынбор қазақтарында сайланған билер ... ... ... ... ... әдеті бар. Бұл өзін билер сотының қолына беру, ... ... ... ... ... білдіреді...» [339, 15 б].
Ал кірісімен қамшысын тастамастан, төрге оза шығып, екі бүктеп
жамбасының астына ... ... ... ... ... ... екен (ХХІV).
Тувалықтардың этикеті бойынша, егер қонақты үй иесі ... ... ... ... ... сол ... ... ертоқымдарымен алып кетеді
екен де, өзінің ... ... ... ... ... ... құты, байлық әкелуші ретінде саналған. Қамшыны әкету, ... ... деп ... [340, 193 б].
Қазақта үйленуге байланысты жосын-жоралғылар жүйесінде де қамшының
өзіндік қызметі бар. Қызға құда түсуге ... ... ... қамшысын
белгі ретінде үйдің төріне іліп кеткен. Егер жігіт жақ ... қыз ... ... кері ... бұны ... ... деп атаған. [341.
268 б].
Баланы бесікке саларда жүгенді ат ұстайтын ... ел ... ... деп ... кебенекпен бірге жапқан және тақымыңнан тұлпар
кетпесін, бәйге бермес шабандоз бол деп ... екі ... ... ... тілек тілеген [342]. Қазақта «қамшы сабы сынса – әйел өледі, пышақ
сабы сынса – ... ... ... әрі ... әрі сөз ... бар. ... ... қолдана отырып еріне немесе әйеліне қайтыс болғанын
білдірген.
Ер адам сапарға атқа ... ... деп ... әйелі жолы болсын деп
ырымдап, еріне қамшысын ұстатқан кезде арқасын ... ... ... ... де ... Әйелі ешқашан бұл мезетте қайда барасың деп сұрамаған.
Егер сұрағысы келсе күні бұрын, немесе атқа мінбей ... ... ... жылы жаңа ... ... деп еске ... Күлән деген әйел,
күйеуім атқа мініп енді жүре бергенде қайда барасың деп ... ... осып ... баж ете ... жаз кезі ... шыт көйлек қамшы
аямай тиді. Менің дауысыма үлкен әжем ... ... ... Не ... ... мәнін айтып едім: «Ой қарағым-ай, білмегеніңді қарашы, еркек ат
үстінде жолға аттанайын деп тұрғанда олай деп сұрауға болмайды, ... ... ... ... ... еді деп жұбатып жатты...»( ХХІІI).
Қамшының келесі функциясы – ... ... ... ... ... қағидасымен, бақсылардың қамшысы негізгі атрибуттарының ... ... тері ... қамшыдан жын-шайтан, пері-албасты қорқып
жоламайды деген сенім бойынша қазақ бақсылары аурудың жынын қағу ... ... аяғы ауыр әйел ... ... ... төріне іліп қойған.
Тувалықтар қамшы ішінде қызыл сапты қамшының күші айрықша болады, ... ... ... ... ... ... (қызыл сапты кымчы туткан
кижиден аза безін корган) деген [340]. Ал алтайлықтар ... ... ... ... ... ... ... сенімінше, қамшы
қаскөй күштерді қуса, от ағаштың қасиетін, ... ... [343, 192 ... Сазай Манас ұлының әйгілі Сайтан қашар деп аталған жуан,
сегіз қырлы қамшысы ... ... бар. Осы ... сабы ... ... ... ... Сазайдың немересі Әбдірашиттің үйінде сақтаулы
тұр…». [344. 9 б]
Қамшы – ... бойы ... ... бірі ... ... ... айдаған барымтада кісі өлімінің болмауының бір кепілі де қамшы. Ол
туралы архив деректерінде де кездеседі: ... ... ... жуан ... ... ғана ... басқа суық қару қолданбауға
тырысады…» [339, 15 б]. 1940 жылы ... Баян ... ... ... ... ... ... Чойбалсанның мынадай сөздері бүкіл қазаққа
айтылған мінездеме ... ... ... аты, ... ... бұл халыққа ешнәрсе істей алмайсың. Үріккен аң сияқты, жөңкіліп
жүріп басып кетеді...» (LXXXXVIII). ... ... ... ... ... ... олар ... жағынан қазақтарды жоғары
қояды.(А.Т.)
Алтын адам қабірінен табылған Есік қамшысын сәндік-ғұрыптық ... ... мен ... қамшыны өз заманында шаруашылыққа да,
соғысқа да пайдаланғаны жөнінде деректер баршылық. ... ... Қара ... ... ... 28 жыл бойы ... ... кетіп, жеңісті соғыстардан кейін елдеріне қайтып ... ... ... ... одан ... ... өсіп-
жетіліп, елдерін билеп алғандарының куәсі болады. Жас құлдар мен скифтер
арасында ұрыс ... ... ... соғысса да құлдарды жеңе алмайды.
Сонда скифтердің біреуі тұрып: «Ау, скиф ... ... не ... өзіміздің кешесі құлдарымызбен соғысып жүрміз! Құлдар бізді ... тағы да ... ... ... ... садақ пен найзаны
тастайық, әркім өзінің қамшысымен құлдарға қарсы шықсын. Егер де біз ... ... ... олар ... ... құлдарымыз екенін еске
түсіріп бізбен ... ...... дәл солай істейді. Қорыққан құлдар ұрысты ұмытып ... [195, 188 б]. Осы ... Жәке би ... ... ... еске түседі:
Қойшыға құрық ұстатып нең бар, таяқ та жетеді,
Құлға қару жұмсап нең бар, ... да ... ... жылы ... ... бізді армияға алып Өскеменнен пойызға отырып
Локоть станциясына келдік. Локотта Ресей жақтан бірнеше эшелон әскерге
шақырылғандар ... 4-5 ... ... ... ... ... Локотьта Ресей жақтан келгендер мен Қазақстаннан келе
жатқан жігіттер арасында ... ... ... ... бойлары ұзын,
алпамсадай жігіттердің жұдырығына шыдай алмай біз таяқ жедік. Ол ... ... апта ... бір ... біз ... ... магазиндерді
аралап жүрсек, қайыс құлақ бауларды көріп, бағасы арзан екен, бірнешеуін
сатып алдық, келіп басқа ... ... олар да ... Ұзақ күн ... ... ... өретін болдық. Ол кезде қамшы өру ұмытылмаған,
екінің бірі өреді. Содан тағы төбелес шықты, кім ... ... әлгі ... ... ... ... ... әлі күнге дейін
көз алдымда кнут, кнут деп қорыққандарынан нардың астына да кірді, ... ... ... ... де ... ... зәрелері ұшып
қорыққаны соншалық, Владивостокқа ... ... ... ... ... ... ... атақты қамшыгерлер туралы аңыз-әңгімелер көп-ақ, ел
әлі күнге ... олар ... ... әңгімелейді, солардың бір-екеуін
келтіре кетейік:
«...1920 жылдардың аяғында Ташкент аумағында Омар деген қазақ басмаш-
банды болып үкіметтің малын ... ... ... ... тауға
тығылып жүреді. Жаз шыға ... ... Омар ... ішкісі келіп
Ташкенттің бір шайханасына түсіп, атын ... ... ... ... ... ... қашып-тығылып жүрген адамда не күй болсын,
қамшысының сабын арқасына ілгерінді-кейінді ... ... ... Бұны елеп ... ... бере ... Омар дауыстап: – Тамақ
әкеліңдер! – дегенде даяшы мазақ етіп ... ... ... ... ... ... қоя салады. Даяшы да, көрген ел де
қарқ-қарқ күледі. Сонда мұндай мазаққа шыдамаған Омар ... ... ... ... жібергенде даяшы тіл тартпай өліп ... ... ... ... сытыла қашып жатады. Омар тамақ ... ... ... ... ... қалады... Осы оқиғаны көзімен көрген адам
біздің қазақтың қолындағы қамшысы қылыштан да өткір деп отырушы еді...»
(СLXXV).
«...Қазанбай қамшыгер ... ... ... 1950 жылдары бір аяғы
ақсақ, кемтар болып қалған кезі, дүкенге ұнға ... ... ... Сені ... ... ғой, ана бір ... 100 кг ұнды қамшымен
тартып екіге бөлсең, мен тегін берейін. Қазанбай ... ... ... ... ... ... Моңғол сатушы бір қанар ұнды
қайта ... ... ... беріпті. Қазанбай қамшыны үлкен
басбармақпен басып тұрып тартады екен. Құнан өгіздің терісін қамшымен
тілген ... де ... ... ... ... ... ... ұлттық өнердің бір
түрі, қамшымен соғудың, ұрудың көптеген әдістері болған. ... ... ... қамшымен жасқау, сипап қамшылау, батыра қамшылау, орап
тарту, шықпырту, оса тарту, тіле тарту, баса тарту, ... ... ... көсите тарту, салып қалу, сілтеп қалу [345].
Қамшы – ... ... бойы ... ... ... ... [346] Қазақ аттан түсіп жаяу қалғасын, қолына қамшы ... ... ... ... ... қазақ сұсты, айбарлы, сәнді көрінуші еді. ... ... ... жай қазаққа айналды. Сондықтан қазіргі таңда қамшы
өруді, қамшыгерлікті жас ұрпаққа үйретіп, насихаттап отырса елдік, ерлік
дәстүріміз жалғастығын табар ... Ат ... атты ... ... ... үшін алғашқы ауыздықтан, ер-
тұрманның соңғы жабдығы үзеңгі мен тағаны ... ... ... ... ... ... өткен. Жалпы ер-тұрман жабдықтары өте консервативті
кеш дамыған. Мысалы: алғашқы ... ... ... ... ... біздің заманның аржақ-бержағында пайда болып VI-VII
ғасырларда ... ... ... ... Ат ... ең ... VIII және IX ғасырларда бірнеше елдерде бір мезгілде ... ... ұлы көші ... ... народов А.Т.) сияқты оқиғалар
тағаның пайда ... көп ... ... жорықтары дамып жетілдірілуіне
себепші болған дейді зерттеушілер [346. 202 б]. ... ... ... ... маңыз бергені соншалық «бір мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ... «шеге тағаны сақтайды, таға
атты сақтайды, ат батырды сақтайды, батыр қамалды қорғайды, қамал бүкіл
мемлекетті қорғайды» [347. 254 б]. ... ... ... ... ат ... ... мән берген. Тіпті ат тағалау арнаулы пән
ретінде ... ... ... Ат ... ... ... мен ... құралдар жазылған [348. 349].
Қазақта жаппай ат тағаламаған. Біріншіден қазақ жылқыларының ... ... ... ... етпеген, екіншіден темірдің, металдың
жетімсіздігінен болуы мүмкін. Бірақ ... тап ... хан, ... атты ... ... үшін алтын, күміс тағалармен тағалағаны
халық эпосында ... ... ... ... ... ... жібек тұрғанда,
Арқанменен тұсарма? [181. 331б ].
Тұрманының барлығын алтындатып,
Күміспенен төрт аяғын тағалатып [181. 417 ... ... ... ... соғысында барлық қазақ әскерлері
аттарын тағаламасада, қолбасшылардың аттарын тағалағанын көреміз.
Қабанбай батырдың жорыққа шыққалы жатқанда ... ... ... Шағалақ, Шағалақ,
Ертіп едім жасыңнан,
Жүз кісіге бағалап.
Қубас атты алып кел,
Төрт ... ... [350. 185 ... ... оңай ... ... көрінгенмен, әр аттың тұяғыныңформасы
әртүрлі қалың, жұқа, үлкен, кішкене және ... ... өсіп ... ат ... ... жыл ... және ат қай жерде
пайдаланылады жазық жердеме тау-таспа, соған ... ... ... ... ... ... тағаны формасына қарай бүршік таға (емшек
таға), жайпақ ... жыл ... ... ... емшек тағасы, күздің
(жаздың) жайпақ тағасы деп бөледі. Тағаларды суға қанбаған жасық темірден
соғады, асыл ... ... морт ... ... ... ... ай ... таға деген сөздер кездеседі. Қасан (қасаң) таға-деп тозған тағаны
айтады. Бүршік тағаның ортасында және екі жақ ұшында үш ... ... ... см ... ... 10 см, ... 11,5 ... ат тұяғының мөлшерімен А.Т.) әр таға бес шегемен тағаланады,
шегелерінің ұзындығы 4,5 см, басы ... ... ... ... ... бір атқа 20 шеге ... ... таға аттың аяғының сырт
жағынан, қазақша қамшылар жағынан үш шегемен, іш ... екі ... ... ... ... сырт жағына көп күш түседі деп
есептелінеді. Жаздың (күздің) жайпақ тағасы төрт ... ғана ... бір атқа 16 шеге ... ... ... ... тай таға, құнан
таға-депте атау қалыптасқан (CXXXXIX) Жетісуда жазда да қыста да ... ... ... ... үшін ... қалпақбас жағын үлкенірек
қылып, оны әдейі үшкірлеген-мұны «мұз шеге» деп ... ... ... ... ... кіргізіп тағалайтын. (CLX) Ойықтың ішіне кіргізіп
төсін шауып алып, жара ... ... ... ... атты Монғолия
қазақтары ешқашан тағаламайды.
Қазақ жеріне ат тағалау Қазақстанның Ресейге қосылған кезінен біраз
уақыт өткен соң ... ... кең ... ... оған ... кіші ... би айтты деген:
Арғымақтың аяғы,
Айдай таға қағылса,
Кілегей мұздан ... ... таға ... ат тағалайтын, ұсталар болған.
Бірақ қазақта архардың мүйізінен таға жасау, таутекенің мүйізінен
үзеңгі ... күні ... ... ХХ ... 50- ... ... жалғасып
келе жатқан мүйіз ұқсату өнерінің көне саласы болған. Сонымен қатар бұл
өнер арқар мен таутеке өсетін ... ... ... ... ... Лайық деген ұста 1960 ж. дейін арқардың
мүйізінен таға ... ... ... ... ... ... ... айтуынша арқар таға өте шыдамды ... ... ... тек ... ... қиылып қалады, шегені ауыстырып отыру керек [1].
Мүйіз тағаға архардың құлжасының (Ovis Argali), қырлы жуан ... ... ... ... ... ... бөлегі арамен
кесіліп алынады да, отқа әбден былқылдақ күйге түскенше, ... ... ... мүйізді пышақпен жонып, аттың тұяғына
мөлшерлейді. Мұнан соң қолдан соғылған басы ... ... ... ... ... үшкір бүршіктері барлық шығыс тағаларындай
тағаның ... ... ... ... ... мен ... Қалың және өте қатты, ең құрығанда жылқының өз тұяғынан қатты болып
шығады ... ... ... ... ... ... жарылып жарықшақ болмайды,
темір таға сияқты морт сынбайды.
3. Жеңіл, бар ... 100-120 ... ... ... ... ... ... тозып желінседе, бедерлі, ажымды күйін сақтайды, себебі
архардың мүйізінің құрылымы (структурасы) сондай
5. Таулы жерде ... тек ... ... ғана ... ... ... ... ұқсас тұяққа кигізіліп тағалағандықтан тұяқтың жан-
жағын үшкір тастардан және ... ... ... ... ... бір ... бір атқа екі-ақ мүйіз таға кетеді екен, темір
таға небәрі 3-4 айдан ... ... ... ... таға әсіресе алысқа шабатын ... ... ... ... ... шегенің басын шығармай, арнайы шеге ойығына
кіргізе тағалайды. Көнекөз қорлардың айтуынша ... таға өте ... ат ... ... әсер ... Темір тағамен аттар төсін
шауып алады, жарақаттайды (XXXX).
ХІХ ғ. ІІ ... ... ... ... таға ... ... ғ. Ортасынан бастап орта Азиядан Ресейден, Қытайдан дайын Темір
тағалардың келуі, мүйіз тағаларды ... ... ... ХХ ... дейін қазақтар мен қырғыздар жеке бәйге аттарын мүйіз тағамен
тағалап келлді. ... ... тағы бір ... ... ... арқарды жаппай қырып, азық-түлікке пайдалануы еді.
Арқардың мүйізін табуға қарағанда темір табу одан таға соғу ... ... ... ... ... ХІХ ғ. Аяғында тұрған
Карамыш деген (Қазақтар Қарамеш деп ... А.Т.) бай орыс ... ... атпаз болған, қазақтың ат бәйгелеріне атын қосып ... ... ... ... ... үнемі мүйіз таға жасаттырып,
екі атты тағалатып, ақысына бір қой ... ... ... ... таға, таға емес, атымның аяғының сандалы, башмағы ғой-дейді».
Кәсіпті мансұқ еткендер шыға бастаған еді. Кіші ... он ... ... ... ... ағайынды Көн, Тағашы аталары
сол замандарда тері илеушілер мен таға соғушылар әулетін білдіреді. Ресей
шекаралас қазақ ауылдарында ат ... кең ... ... ... қыз ұзатылғанда айтылатын сыңсу жырынан да көреміз.
Базардан алып келген тағаларым,
Қақтырған керторы атқа тағаларым
Жол жүріп алыс ... ... ... сау бол ... ... ... [LII].
Болаға Тағабек, Тағағали, Тағабай сияқты аттар қою сол замандарда
пайда бола ... Атқа ... ... ... және батысеуропалық үлгісі.
Ерттелген атқа мінудің де тәсілі көп. Алдымен тізгінді сол ... ... соң сол ... ... ... не ердің қасынан тізгінмен
бірге ұстап сол аяқты үзеңгіге ... оң ... ... ... қасынан
ұстайды да оң аяқты серпіп атқа мінеді. Еуропалықтар, орыстар оң аяғын
үзеңгіге салып аттың оң ... ... ... Мұны ... ... ... ... мінген жас балаларға, әсіресе қалалықтарға: – ... – деп ... ... ... ұзын ... ... ұзын болғанда атта
отырған адам қозғалмай отырады, үзеңгі бауды теуіп көтерілу, қозғалу мұң
болады [346]. Үзеңгібау қысқалау ... ... ат ... ... ... ... ... қарай орнығып, ауық-ауық көтеріліп,
қозғалып отырады. Үзеңгібаудың қысқалығының пайдалы, өміршең екенін уақыт
дәлелдеп отыр. ХІХ ғ. орыс ... ... ... ... ... пошта тасушылардың, жалпы кез келген қазақтың тәулігіне
200-250-300 шақырым жол жүріп келгенін таңдана жазған. Жазушылар ... ... ... уақытта бағындырған, қазақтың ерекше шыдамды жылқылары
деп түсіндіреді. Олар қазақтардың ... атқа ... ... ... ... жол бойы ... ... қозғалып
отырғандықтан аты да, өзі де тыным ... ұзақ ... онша ... белі де ауық-ауық демалған.
Атқа мінгенде түзу отыруға дағдылану керек. Жамбастай қисық ... ... ... ... ... ... тяжести) дәл түспейді
де, тепе-теңдік бұзылады. Сол себепті ат қиналып, сүрініп жығылады, аяғын
шауып алады, ақсайды, жауыр болады.
Атты ерттеуге ... мән ... ... алып ... арқа ... ... үшін ... артына қарай сырғытып салады. Ішкілік,
тоқым, ... ер реті ... ... Ерді сәл артқа жылжытып,
құйысқан салып ... соң ... ... тоқыммен қосып оқпандайды. Осы
кезде аттың шоқтығы мен ер ... ... ... ... қуыс ... Бұдан соң өмілдірік салынып төс айыл, шап айылдары ретімен
тартылады. Аттың ... ... ... бір ... ... ... дұрыс тартылғаны. Ал, айылдың арасынан екі саусақ өтсе, онда айыл
тартпаның ... ... ... аса қатты тартып жібермеу
керек. (АӨЖМ) Жаугершілікке, атты дұрыс ерттеудің қаншалықты ... ... ... хан ... шешуші ұрыс алдындағы дайындықтарын жыршы
былай жырлайды.
Түймелеп сауыттарын, шалбарланып,
Алыпты құйысқанын бір қысқартып,
Қайтадан ер-тоқымын оқпандатып,
Түзетіп екі ... ... ... [322, 86 б].
Аумастай ер-тұрманын мықтап тартып,
Құйрығын аттарының түйіп алды [322, 80 б].
Айыл өте ... ... ... бауырын қиып кетеді. Белгілі
мерзімнен соң айыл босайды, сол ... ... ... ... ... ... аттың арқасын қажап тастайды.
Мініс көлігі саналатын атқа отырудың қазіргі кезде екі тәсілі кең
тараған. ... ... ... өзіндік түрлері (типі)
қалыптасты. Осы екі тәсілдің қалыптасуына ... мен ... ... және батысеуропалық тәсілдер деп атадым. Мініс көлігі ретінде
жылқы ... ... ... бұл екі ... ... көп. Мәселен, батысеуропалық тәсілде ер-тоқымның арт жағы салмақты,
ортасы (отыру нүктесі) шұңғылдау болып келеді. ... ... ... ... ... ... басты назарда болады. Салт атпен жүрудің
батысеуропалық тәсілінде, адам ерге тереңдеп отырады да, ... ... ... ... ... ... ... рөлін атқарады, сөйтіп
бүкіл салмақ ер-тоқымның арт жағына түседі. Ерге ... ... үшін ... ... атты ... қысу мен ... ... басқарады. Тақым бос
ұсталып, тік қалпында салбырап тұрады. Шабандоздың астындағы ат ... ... ... ... серіппедей жинақы ұстайды, себебі
шабандоздың атының мүштүкі кәдімгі ауыздыққа қарағанда ... ... ... әсер ... Демек ат басы кеудесіне ... ... ... ... ... ... нүктесі артқы аяғына, сауырына қарай
түседі. Сонымен қатар шабандоздың салмағы ер-тоқымның ... ... ... ... ... ... жалпақ, сауырлы,
шапты, артқы аяқтары жуан болып келеді. Батысеуропалық атқа ... ... ... төмен болады. Адамның жамбасы ... ... ... ... шығыстықтар батыс еуропалықтарды алғаш
әрәдік тұңғыш рет көргенде ер-тоқымсыз отыр екен деп ... Ерде ... үшін ... тақымды қысып отыру, әсіресе алыс жерге жүргенде ... сол ... атты ... ... ... және ... арқылы
жүзеге асырады [346, 349].
Батысеуропалық атқа отыру тәсілінің тиімді де, тиімсіз де жақтары
бар. Артқа ... ... ат ... ... мен ... зақым
келіп ауруға ұшырайды. Екіншіден жылқыны бүйтіп шиыршық аттырып, сығылған
серіппедей жинақы ұстау, оның ... ... ... ... ... алуын ауырлатады, тез шаршайды. Бұл әдісте ат ... ... ... адам шебер болып, мүнштүкпен аттың езуіне күш салмай жүруі
қажет. Сонымен ... ... орыс ... ... ... атты ... қылады. Дегенмен артықшылықтары да бар. Біріншіден,
салт атты кавалердің оң қолы мүлдем бос болып, қылыштасу, ... ... ... мол ... ... ... ат ... саусақтарымен, тақым қысу арқылы және шпорға қалыптасқан жануар
иесінен көп әмір күтпейді. Шабандоздың ... ... аты ... ... ... ... траверс, пируэт секілді күрделі қимылдар
жасауға өте ыңғайлы [312].
Батысеуропалық атқа отыру тәсілі қазіргі ... атты биге ... ... ... ... жақсы. Бұл әдістің ең басты кемшілігі
аттың ерік-жігерін ... ... ... ... бағындыруға
арналған. Қазақ салтында “Жылқы тілсіз адам сияқты” дейді, сондықтан ... ... ... жат ... ... ... атқа ... тәсілі мүлдем өзгеше. Ер биік болады,
әсіресе алдыңғы қасы, ердің арты отыруға жайпақтау келіп, артқы қаспен
бітеді. ... ... ... кең ... ... ... ... кең ашып ердің артқы және алдыңғы қастарына шіреніп отыруға
мүмкіндік туады, ең бастысы қысқа ... ... ... ... әсіресе
тізесі аттың құлағына жеткендей болады. Батысеуропа елдерінде ... таяу ... ... ... тек құйырығына ғана емес, қос
үзеңгіге түседі. Үш нүктеге түскен адам ... ұзақ ... атқа ... ... салт атты ... екі ... аяғын тіреп, жамбасын ауық-
ауық ауыстырып отырса ат та, адам да ... Екі ... бір ... ... ... және келмеуі, бірақ екеуінің мейлінше жақындауы,
атқа күш түсірмейтін ең тиімді қолайлы ... ... ... ... өзі де ... ат та ... ... қатар қазақ
ыңғайлы биік ер мен кәдімгі ... ... ... Ең ... ... қанша мінсең де атты жауыр қылмайды.
Қазақи атқа отыру әдісінің тиімсіздігі қылыш, ... ... ... бос ... ... ... ат ... дағдыланып кетуі деп
түсіндіреді ХVІІІ-ХІХ ғасырдағы Батыс ... ... Шын ... ма, ... ... құрсаумен құрсауланған Батыс Еуропа атына
қарағанда, қазақтардың аттары ... ... ... Ал ... қару ... ... ... біле бермейді, қамшы ат айдаушы
құралы ғана емес – қару, қамшымен бір ... ... ... ... Әскери, жорық аттары бөлек, қамшы салдырмайтын, ылдым-
жылдым болады. Әрине, біз ... ... ... басқарылатын,
иесіне толық бағынатын Батыс Еуропа атына қарағанда, қазақи жылқыны
дәріптеуден ... ... ... ... ердің алдыңғы жағында болуы және
аяқтарын үзеңгіге тіреуі аттың артқы аяғын ақсатпайды, кемтар қылмайды,
ат қылқынбайды, демалысына, қан ... ... ... Атқа ... ... әдісі адамды шаршатпайды, қазақ ерге отырып келе жатып екі
жамбасымен алма-кезек ауысып дем алады, тіпті болмаса үзеңгіге ... ... дем ... Ең ... ... (шығысша) атқа отыру өте
қарапайым, батыс еуропалықтарша ат ұзақ ... атқа ... адам ... ... ғ. ... Ресейдің атқа үйрену мектептеріндегі шәкірттердің
ағылшын еріне (қазіргі кавалерия – А.Т.) ... ... ... ... ... ал ... (қазақ еріне ұқсас А.Т.) ер ... ... ... сезбеген.
Мен осы тәсілді айта отырып, шабандоз бен аттың дене бітімдеріне де
тоқталғым келеді. Көріп жүргеніміздей, ... дене ... мен оның ... ... ... ... ... батысеуропалық атқа отыру
тәсілінде мықынын неғұрлым тік, әрі ... ... ... ... алмайды. Шабандоздың салмағы жеңіл, аяқ пен дене ... ... ... ... отыруы пайдалы есептеледі.
Батысеуропалық кавалер – салмағы жеңіл, аяғы ұзын ... ... ... галлдар атқа ертоқымсыз отыра береді. Еуропада галл
тұқымынан тараған француздар, роман тайпасынан шыққан итальяндықтар нағыз
шабандоздар ... ... ... ... ... ... кең, аяқтары қысқа шабандоздар атқа
жақсы отырады. Мұндай шабандоздар аткөрпесі бар ертоқымда мығым отырады
және бар салмағын ... ... ... шеберлігін қазақ,
қырғыз, қалмақ, түркімен, саха, моңғолдардың атқа ... ... және ... ... ... ... ... әртүрлі
тайпалар шығыстық атқа отыру тәсілімен біте қайнаған. Ал Орал, Дон,
Жетісу және ... ... ... ... ... ... иықтары
кең, аяқтары қысқалау, кеудесі зор болып келеді. Атқа отырыстары қазақша
(шығыс). Мұны орыстар «казачи ... деп ... ... ... ерекше қысқартып мінетіні соншалық,
аяқтарының тізелері ердің көпшігіне (ат көрпеге А.Т.) тиіп ... ... ... ... ... ... ... тиіп тұр ғой
деп жатады. А.Т.) Аяқтарының басы өкшесіне дейін үзеңгіге ... ... ... ... ... өте қауіпті, себебі адам аттан құласа, аяғын
ала алмай қалуы мүмкін, бірақ ... ... аты ... ... ... ... Менің ойымша қазақ ерінің құрылысы мен үзеңгіні
қысқартуы – аттың жеңіл жүруі мен аз ... ... ... ... қазақ тізені бүгіп, бір жамбасының ғана орындыққа қойып, аяқтарының
табанымен ... ... ... ... [352, 51 ... ... ... шоқтығы аса биік емес, бірақ арт жағы
мықты, әрі биік аттар жүріске төзімді деп ... ... атқа ... алды ... ... ... алға ... еңкіштеу отырады. Бұл
жағдайда аттардың мойны ұзын, танауы кең болуы тиіс.
Керісінше, шығыстық тәсілде шоқтығы аса биік ... ... арт ... ... мен ... аса кең жаратылған, қысқа мойын, ... ... тілі мен ерні ... ... ... ... менің бұл айтып отырғандарым – атқа мінудің екі әдісі
орта ғасырлар мен ХХ ғасырдың бірінші ... ... ... ... ... ... ерлердің, заводтық (орыс ерлердің) кең ... атқа ... ... де ... ... ... ... ер-тұрманды жеке шеберлер ғана ... ... ... қою ... Атқа ... ... қазақша атқа отыруды
насихаттау қажет.
4. АТТЫҢ СЫНЫ МЕН БАБЫ
4.1 Жүйрік, бәйге аттардың түрлері
Қазақстанның қай аймағында болмасын жүйріктерді ... ... және ...... ... деп ... бөліп айтады. Кейде жақын
жерге ... тыз етпе – ... ... ... ...... аламан-бәйге жүйрігі деп жатады. Ал Баян Өлгий қазақтарында
жүйріктерді түрге бөлудің бірнешеуі ... ... ... ... да ... ... ... Бірнеше атбегілердің сөзіне
қарағанда: жалпы жылқыны үш түрге бөледі:
1. ... ...... мінетін ат шығады, жауға мінетін жылқы бұқпа
болады.
2. ... ...... ... осы топтан шығады.
3. Бақал (мұзбүйрек) жылқы – ең төменгі топ, шабан, ... ... ... мінуге, жүк тасуға, тартуға, шаруаға пайдаланылады (СІХ(.
Ақсақал жылқы 10 түрге бөлінеді:
1. Арқар жүйрік – ой-қырға бірдей жүгіреді.
2. Жайран ...... ... шабады.
3. Қоян жүйрік – өрге шабады, арты биік, алды аласа келеді.
4. Түлкі жүйрік – жазыққа шабады.
5. ... ...... өрге ... ... ... ... аңға ұқсатқан. Екі мықын – жая мен қабырғаның ортасы бір сүйем
ғана болады (сүйем бас бармақ пен сұқ ... ... ал ... жүйріктердің жая мен бұғанасының ортасы бір қарыс (бір қарыс
шамамен 20 см). ... ... ... көтеріп шабады.
6. Шаңтимес – бірден шаба жөнеледі, зу етіп алға шығады, тыз ... ... ...... атты қуып ... ... озып отырады, алысқа
шабады.
8. Төңірек жүйрік – бұрқырап шабады. Төңіректі ... ... өкпе деп ... Екі ... тұсындағы орайының ортасындағы тесіктен, аяз
күндері бу шығып тұрады. Информаторлардың ... ХІХ ғ. ... ... атағы шыққан Көкшағырдың, Аягөзде атақты Ақбайталдың
өкпелерінде тесік болған (LХVІІІ, LХІV).
Ат қосты бәйгекөк деп тесік өкпе,
Жайылды тесік өкпе ... ... ... ... бар,
Рас қой, тесік өкпе екендігі (СІХ).
9. Желбегей – алдыңғы екі аяғы ... ... ... ... қарағанда шабынған бураның артындай төңкерілген тұрпаты ұзын,
шойыннан құйғандай ... ... ... (босбелбеу) – жайран бас, көзі отты, мінезі ұшқалақ, жеңілтек.
Жал-құйрығы жұқа, ... ... ... ... ... мен ... ... түлкі тұмсық, теке мұрын, танауының ауқымы ... ... ... ... көкпардың аты. (СІХ.LХХХV.СVІІІ)
Созақ елінің (Оңтүстік Қазақстан) атбегілері бәйге аттарын үш ... ... – шүу ... ... алға шығады, көзге тез көрінеді.
Оны ұшқыр деп те атайды. Арынды жүйріктердің бағы ... ... ... аттар сол арынды жүйріктер тобына жатады.
Ағынды жүйрік – бірқалыпты, ағып шабатын жүйрік. Ол алғашқы шабысынан
танбайды, ... ... ... ... ... түсіп, көпшіліктің
мақтауына ілігеді.
Сарынды жүйрік – үдемелі жүйрік, айқай-шуды естігенде, дүбірлі шабыс
тақалғанда еліре-екілене шабатын, құлағын үнемі сарынға ... ... дуда ... ... Мұндай жүйріктер қолға сирек түседі (XXXIX).
Қазақстанда жылқыны пайдаланылуына және жүрісіне қарай түрге ... Мұны ең ... ... ... ... Автор қазақ
жылқылары: берік, жүрдек, жүйрік ... үшке ... ... ... ... жорға. [62] Бұл жерде М.Бабаджановтың ұшқырын
Моңғолия қазақтарының шаңтимесімен, қарғыншылды ... ... Күні ... ... жүйріктердің топқа жіктелуі әлі толық
қалыптасқан жоқ деп ... ... ... ... ат ... ... сыншылардың орны ерекше. Сыншы жылқының
сыртқы тұрпатынан, ішкі құрылысына дейін – ... ... ... күйіне – психологиясын бір қарағанда білетін, қазіргі
тілмен айтсақ, интеллектуалды ... ... ... ... ... ... де жоғары болған. Сыншыларды ... екі ... ... ... 1) Көбінесе мұндай кәсіпті мансұқ
еткендер, ата-бабасынан бері қарай жылқы ... ... ... ... 2) Ат танушылық қасиеті туа біткен, ешқандай ат
жаратпай-ақ, таза атқа баға ... қана ел ... ... ... әр ... ат ... ... мамандарды әртүрлі атау
қалыптасқан.
Қазақстанның көп ... ... ... ... ... ... ... (кіші жүзде А.Т.) «атсейіс», болмаса «сейіс»,
Оңтүстік Қазақстанда «бапкер», Шыңжаңда (ҚХР) «тапкер», «сайыскер»,
«дадагер» сияқты атаулар ... (CLVI). ... ... ... мәшһүр
Толыбай, Күреңбай, Шоқай Шөңкеев, Мақұлбек сияқты сыншыларды халық әлі
жыр ғып ... ... ... ... бірнешеуінің өмірінен
эпизодтық әңгімелерді келтіре кетейік:
Қазақ пен қырғыз ат бәйгесінде ежелден бәсеке ел ғой, ... екі ... аста ... ... ... Сармоншақ деген атақты
жүйріктері мен Мақұлбектің Қараты бақ ... ... 20 ... ... еліне келіп түседі. Келе киіз үйді тігіп, Қаратты сонда
ұстап, жігіттерден алма-кезек қарауыл қояды. Киізін ... ... ... Мақаң кешке қарай атын көрейін деп сыртқа шықса, бір қария кісі
киізі түрулі керегеден жігіттің қарсылығына қарамай ... жүр ... Оу, ... ... ...... ... Уа, туған, жақсыны көрмекке деген, атыңды көрейін деп ... әлгі ... ... ... бір ... «Мына кария дәу де болса,
қырғыздың сыншысы, соңына түс не дер екен?» – деп тапсырма ... ... ... игі-жақсылары түскен үйге барып:
– Қазақ ағайындардан келген аттардың ішінде бір жүйрік қара ат ... ... ... ... ет пен ... ... бір ... май қалып
кетіпті, сондықтан, бәйгенің алды сіздікі, – деп Ақмоншақ атты ... ... ... Осы хабарды ести сала, Мақұлбек атын бір сор
батпаққа әкеліп байлайды. Таңертең ойнап шыққан қара атты ... ... О, ... ... ... қойыпты. Енді, қара ат жеткізбейді, – деген
екен.
Айтқандай-ақ Қарат Көкмоншақты, Сармоншақты басып озып, мәреге ... ... ... ... ... Ақмоншақ озып, екеуі бір-бірін
жібермей келе жатқанда Мақұлбек «Е, ... ... ...... ... Сонда бірте-бірте Қарат оза бастайды. Мәреден өткенде
Қарат Ақмоншақтан арқан бойы озып ... ... ... ... ... деп ұран ... ... жасады.
Мақұлбектің қарасы, – деп шулап жатады. Қырғыздың мына тау-тасы мен
даласы, деп ... ... ... ... ... ... ... осы екі ат бәйгесінде бір ескергені – атын ... ... ... ду ... ... нар көтереді», – дейді
атақты атбегі Қадыл Айдаубайұлы.
Көп жағдайда қазақ бәйгеге ... атын ... ... ешкімге
көрсетпей әсіресе ат сыншыларына сынатпай, екі ... ғана ... ... ... жабулап тастайтын.
ХХ ғасырдың басында Жамбыл өңірінде өмір сүрген, әйгілі Қаратымен
атағы шыққан, Мақұлбек ... ... ... ... ... ... қарсы жақтың сыншысына көрсетіп, ол сыншы не айтар екен деп
«жансыз» жіберіп, сыншының пікірін білген соң әлгі ... күн ... ... ... ... ... ... бір ат бәйгесіне Мақұлбек
Қаратын алып барса, Әділбек болыс ... ... ... алып ... «Біздің Қарашекеден Мақұлбектің Қараты ... ... ... деп сыншы жіберсе керек, Мақұлбек те: «Кім келеді, атқа
қандай сын айтады, қандай мін ... ... ... – деп ... ... қойған екен. Мақұлбектің қасынан, Әділбек болыс ... ... ... ... ... ... атты көріп, ешнәрсе
демей кетті»,– дейді ... ... ... ... ... не айтар екен, тыңдап
келіңдер»,– деп бір «жансыз» жібереді. Жансыз әлгілердің: «Қараттың екі
құлағының түбінде тер ... сол ... ... сіздің Қарашекемен
қатар келетін түрі бар. Ерен жүйрік жылқы екен», – дегенін ... ... ... Мақұлбек, ақылдаса келіп, екі қарияның екі тер сіңген
тақиясын алып отқа қыздырып алады да, ... екі ... ... ... ... таңып, атты жабулап, қамап тер алдырады. Сыншы
айтқандай Қарат пен Қарашеке бірінен-бірі оза ... ең ... ... келе ... ... ... ... өте берген кезде Мақұлбек бар
даусымен: «Е, аруақ, Батырбек датқа ... ... ... гөр, ... – деп ... салыпты. Сонда Қараат, Қарашекеден оқ бойы ... ... ... ... ... атты ... жыл қоя беріп, жанындағы аттарды
біртіндеп сойып отыру көбінесе Арқа ... тән. ХХ ... ... өмір ... Бежу атбегінің тәсілі жоғарыдағыдай: «...Бежудің
құла торысы... дөнен екен. Әуелгі кезде көнектен сүт беріп әлдендіріп ап,
кейін жанына 3 ... ... ... жеке ... Жыл ... ... бір дөненді сойып отырады. Сонда бірінші жылы сойған дөненнің жілігі
қаракемік май, ... ... ... ... жілігінен ғана таза ақ май
шыққан екен. Осыдан кейін ғана етін ширатып жаратуға, ... ... Бежу ... ... соң ... бәйге ала алмайтын болыпты.
Көкшеден елге оралғанда ... екі ... қара ... жаяу ... ... көрісіпті. Сонда айтқан торы атпен екі келіннің көрісуінің бір
жұрнағы былай екен:
Торы атымның тоқтығы-ай,
Жасына біткен ... ... ... ... ... [152].
ХХ ғасырда Баян Өлгийде өмір кешкен Көбеш батырдың ат жаратуға келген
жас баланы сынаққа алуы:
– Өзің жүйріктің бабын білуші ме едің?
... ғой, аға. ... ... келем бе?
– Білсең айтшы, кәне?
– Сұраңыз айтып көрейін, білгенімше.
... ... қай ... ... Алкеудеде болар.
– Сергектіктің нысаны ше?
– Қос жанардан ... ... ... ше?
– Жұмырлықтан байқалар.
– Жүйріктіктің белгісі ше?
– Төрт тағаннан көрінер.
– Ал, жарағанын ... ... ... ... ... ... Құмақсыз мал бола ма екен?!
– Құмағы құп-құрғақ болып шықса, дегенім ғой.
– Жүйріктің ... сәл ... бар ... бүгіннен бастап жарат»
[287. 55 б].
Жаңаарқа аймағында бәйгенің ... ... ... ат бір ... бірінші келіп қарақшыдан өткенде жата кетеді. Иесі атты атақты
Мұса сыншыға көрсеткенде Мұса Қарашұнаққа қол ... екі қу ... ... ат ... зәр ... ... ... тұрады: «Мына
екі қу құмалақ алғаш жаратқан күннен бастап түспей, қуықты басып қалған.
Жануар соған қарамастан бәйгеден ... ғой. ... ... мәз болып,
жаратуынан түк білмейсің деп ... ... ... ... ... ағып келе жатқан құмақты ұстай алып, ... ... ... емес, домалақ болады екен. «..Мен өзім аңшы
адаммын, жүйрік тұлпардың ... деп ... ... ... таңдаймын, –
деп өтірік айта алмаймын. Мен тай кезінен таңдағанда ... ... бір ... ... кейпі, тұрпаты, бітімі тышқаннан тартып арқар-
құлжа, түлкі-қасқыр, бұғы-күдір, т.с.с. әйтеуір бір ... бір ... бір ... болады. Кейбіреуінің шабысы қасқырдың ... ... ... енді ... үріккен аңға, басын шалқайтып
алған құлжаның жүйрігінен ... Бір ... ... ... тағы ... басы ... ... немесе екі алдыңғы аяғы
қасқырдың аяғындай, қасқырдың жіліншігі қосылған, яғни жүйріктің кеудесі
кең, ... ... ... Төрт аяғын бауырына алып, бұққан ... ... ... Қарсақ іспеттес тығыршықтай кішкене
жылқылар да жүйрік болады...» [CXXXXI].
4.3 Аттың сыны
Құлынның ... ... ... ... ... қарап қандай
құлын туатынын алдын-ала болжап білетін сұңғыла атбегілер ... ... жары ... Көкала биені көргенде айтқаны:
Көкала бие ішінде
Көкбурыл құлын ... ... сол деді [353, 23 ... ... Енесінен туа бастаған кезде, бірден тұмсығы
көрінсе бұл ... ... ... деп ... төрт аяғымен жерге дік ете түссе, бұл да жүйріктіктің
белгісі. (ХХ).
Шалқар түсте ... ... ... ... асыл болады. Мұндай құлын өте
сирек, ілуде біреу туады (ХХХХ). Құйрық-жалы әрі сұйық, әрі қысқа, жүні
бұйра, ... мол, ... ... еріндерінің екі жағы толған
қылшық болады. «Айғыр үнді келеді, құлын жүнді келеді» ... ... ... ... ауыз ... ... Ту ... қарағанда қосаяқ
тышқанға ұқсайды. Момақан, үнемі жерге қарап құйрығын ... ... ... ... алғаш байлағанда алғашқы үш күн
жатпайды, ал нағыз жүйрік шығатын құлын жеті күн ... ... ... (V) ... ... күнге қаратып тұрады да әбден күн бата ұйықтайды
(ХХІ). Болмаса желіге байлағанда ... атып ... ... ... қашаған болмай адамға үйір, ойынпаз жетекке жүргіш болса (ХІХ),
екі алдыңғы аяғы ... ... ... екі аяғы қоса көтерілсе –
жүйріктіктің белгісі (LX) Әредік ... ... ... жүйріктері
болады. Ұрғашы құлын, жылқы жусағанда жатып ұйықтағанынан белгілі, жылқы
өргенде де ұйықтап, жылқышы не ... ... не ... ... ... Құлын ұйқышыл келеді, сұлап жата береді. (LІ)
Арабтардың жаңа туған құлынды бағып-күтуі «Қобылынды батыр»
эпосындағы ... ... ... еске түсіреді. «Бірінші айда
құлын енесінің сүтімен ... ... соң 5 айға ... ... ... қоса ... отырады, келесі 6 ай бойы түйе сүті мен суға 15
минут шыланған бидай береді. Бір ... ... ... ... сүт ... бидай мен шөп жейді. 2 жасында жұмысқа сала ... ... ... ... ... және түс ... міндетті түрде ботқа беріп
тұрады. Ботқа – екі уыс ұнды ... сүт ... ... ... сүзіп алып жұтқызады. Құлын ... ... күн ... ... ... керек, көлеңке зиян. Ыстық күндері қанша ішсе де су
береді. Осы кезден бастап иесі өзімен бірге қайда барса да алып ... ... ... ... керек. Үнемі қозғалыста ұстайды, жем ... ... ... ... ... ... болсын, 3 жасынан
бастап ат жарыстарға қатыстыруға жарата бастайды» [354, 79-81 б].
«Ақан серінің ... бай ... ... ... ... аралатып
жүріп таңдағаныңды ал дегенде бір құлынды сипай беріпті. «Маған басқа
малдың ... жоқ, осы ... ... ... – дейді Ақан. Бір айғырдың
үйірін бермекші болып түспесі түсіп ... ... «Бір ... ... ... ...... Сонда Ақан: «Осы құлыннан ... ... – деп ен ... ... жылы ... деп ... кетеді.
Әкесі нағашыларынан ештеңе алмаған Ақанға ренжіп ұрсыпты. Екі жылдан соң
дөненінде алған сол құлын атақты ... ... [XXXXII] ... ... мәпелеп бағып, теліп бірнеше енеге емізген, мұны тел ... ... ... ... ... мен едім,
Бес енеге тел едім.
Тайымда мен тағы емдім,
Құнанымда арда емдім [355, 183 б].
Тел құлындар әдемі, дене ... ... ... ол ... ... жырау
былай деп жырлады:
Екі ананы тел емген.
Бұзылмайды жас тұлпардың саурысы [356, 170 б].
Қазақы жылқылардың бір ... ... ... айғыр салсаң да енесіне
тартып туады.
«Құлын жатырына,
Бала нағашысына тартады». (Мақал)
Жүйріктің мінез-құлқы. Түнде байлауда ... ... ... ... киіз ... ... ... басын жоғары ұстап, басы уық пен
керегенің қосылатын жерінен асып тұрады. Мамағашқа, болмаса киіз ... ... келе ... ... ... иіріліп тұрады (LХІV).
Жылқының шетінде оқшауланып, үйірдің ... ... ... үнемі
алысқа қарайды, маңайына көз салмайды. Үнемі күнге қарап жайылады.
Маңдайына өз ... ... ... ... ... ... күнбатысқа қарап жайылады. Күн ... ... ... ... қоштасқандай) селтиіп тұрады. Күн батар сәтте әсте ... ... ... ... ... [154, 14 ... ... жел соғып тұрса, желге қарсы жайылады, ағынды суды
ағысты өрлей ішеді, жетекке ергіш, ... ... күш ... ... көз ... ... қарайды. Кейбір жүйріктер
қылықты келіншектердей үзіліп қарайды, болмаса беті ашылмаған қыздарша
ұрлана қарайды. ... ... бір ... тез ... тез ... ... ұғымтал, елпек (СLVІІ). Жылқының дауысы сексен түрлі деген сөз
бар. Бұл процессті зерттеу үшін ... ... ... ... ... ... жазушылар, нотаға түсіруші ... ... ... ... ... ... ... жүйрік есінейді, «атақты бәйге аттарының сырын
білетін атбегілер: бір рет ... ... ... екі рет ... ... алады екен, – деп кесіп айтқан, ... ... ... ... ... ... көмбеге барарда таласып жүреді, дамыл-дамыл боқ
тастайды (СLVІІІ).
Дауысы. ... ... ... кісінеп дыбыс шығарса – нашар, жыртқыш
аңдар сияқты күркіреп ...... деп ... ал нағыз
жүйріктердің үні жылқышы деген ... ... ... ... ... шығады (СLVІІІ), жылқының дыбысын үйде ... ... ... ... ... ... жақын шырылдаған
бозторғайдың дыбысынан айнымайды (CLVIII).
Тынысы, жалпы, ат шапқанда екі тынысты болады. Біріншісі ыққа қарай
шапқанда ырсылдап қалады. Мұны бие ... деп ... Оны шаң ... ... жел жағын ала ұстау қажет. Екіншісі ыққа да, желге қарсы бірдей
шабады. Бұл жақсы қасиет ұзаққа талмай шабатынын көрсетеді.
Басының ... ... ... бас, Шал бас, ... бас, ... бас, ... ... бас, Сүйрік бас, Ұзын бас, Қысқа бас, Доғал бас, Ешкі ... бас, ... бас, ... бас, Қоян бас, Бақа бас, Орақ бас, т.б. ... аса сынға бөлінеді. Негізінде басы етсіз үлкен емес, кең ... ... ... ... ... ... көздің үстінде
саусақтың бір буыны ... ... ... болу ... ... ат ... ... терлегенде, маңдайдан аққан тер тура көзге құйылмай, шұңқырға
тұрып қалады (ХІІІ) Моңғол атбегілері бақа бас пен қоян ... ... ... жылқысының басы пропорционалды, құрғақ және мәнерлі, ... ... ... ... А.Т) болып келеді» [164, 197 б] [357. 11
б].
Мойын сыны: Қазмойын, Құланмойын, Жұмырмойын, ... ... ... ... Ұзынмойын. Ұзын мойынды алысқа
шапқанда мойны талады деп қазақ жақтырмайды. Ертеден шапса кешке озған
мойны ... ... ... қой ... т.с.с. бағаланады. «Мойнының
ұзындығы қалыпты, жеңіл, ... ... ... биелердің желкелері
қысқа деп айта алмайсың. Қазақ жылқыларының мойындары қартайғанның өзінде
жақсы сақталады, үнемі далада жүрген кәрі ... ... ... 12 б].
Қой мойынды, қоян жақ, бөкен сағақ. (Абай)
Құлжа мойын, төгерек,
Ұмтыла шапқан тарланым [353, 300 ... ... ... Қамыс құлақ, Жебе құлақ, Ұзын құлақ, Құлан
құлақ, Мүкіс құлақ, Дорба құлақ, Түлкі ... ... ... т.б. ... түрге бөлінеді. Жүйріктің құлағының түбі құланның құлағының түбі
секілді бос болады. Жүйрік шапқан кезде, құлақ желкеге қарай ... ... ... жел ... Тік ... ... ... кекілден
жоғары селтиіп шығып тұрады, терісі жұқа, іші жүнді.
Мойының алтын таяқтай,
Қамыстай екі құлағың [353, 318 б].
Арғымақ сені ... ... ... деп [340. 41 ... ... ... Қара көз, Бота көз, Томаға көз, Ақ көз, ... ... көз, ... көз, Қой көз, ... көз, ... көз. Көз ... отты
және байыпты, үнемі елеңдеп алысқа қарап тұрады. Көз еті ... ... ... ... Көзі ... ... ... көзі
кішкене жылқылардан жүйрік шығады. Көзі қоңыр, отты ... Бота ... аз ... егер шыға ... ерекше шабысты болады (ХІХ).
«Бота көздің мыңынан бірі жүйрік,
Шошқа ... бәрі ... ... көзді ат мініп,
Тобылғы мойын ат қосып.
Екі көзіңе ... ... ... [353, 289 ... ... ... ... Теке мұрын, Теке тұмсық, Бөкен мұрын,
Бұлан мұрын, Арна танау, Тоғыс танау, Делди танау, Тар танау, Бұғы танау.
Жүйріктің ... ... ... ... кең ... Мұрнының ішінде
4 тескітен болады, жүйріктен басқасында тесіктер болмайды. ... 7 ... ... ... (LXIII). ... іші ... ... дұрыс, себебі шаң-тозаңды өкпеге жібермейді.
Танауыңа болайын,
Тығынын алған шелектей [353, 289 б].
Танауының тесігі,
Таудағы үңгір тесіктей [355, 181 ... ... ... Саптыаяқтай ерін, Салпы ерін, Түсіңкі ерін, Етек
ерін.Астыңғы ерні үстіңгі ернінен үлкен, салбыраңқы. ... ... жүн мол ... ... ат жүйрік болады. Ерні үлкен адамды қазақ
«ат ерін» деп тегін айтпаған.
«Ат ерінді, ер мұрынды келеді». (Мақал)
Саптаяқтай ерінді,
Қидасын кәрі жілікті [356, 111 ... ... ... Сиыр тіс, Қой тіс, ... тіс, ... тіс, ... ... тіс, Тауық тіс, Жайран тіс, Алыс тіс деп ... ... ... ... төрт тіс – сегіз тісі басқа тістерден ... ... бұл ... жылқының белгісі, мұны жайран тіс дейді, себебі
толық түсінігінде жайранда төрт-ақ ... тіс ... деп ... ... күрек тістер асты-үсті 12 тіс болады. Ат азу немесе екі шошақ
азу, ол биеге шықпайды. ... ... ... ... ... ерекшелігін тапқан: «Үстіңгі жақ маңдай тістің дәл ортасындағы
мөрде алтындай ... ... ... Таң ... берген сәтте
жүйріктің аузын ашып, маңдай тісін күнге қаратқан сәтте жарқ етеді. ... ... ... ... осы ... ... [154]. ... жылқыда 12
күрек тіс (асты-үсті), азу тістері 24, оң жақ азу тістер, асты-үсті 12,
сол жақ азу тістер, ... 12. ... 36 тіс. ... ... асты-
үстінде 4 ұры тіс болады, тай кезінде бұл тістерді ... ... ... ... ... 6 ... ... мөрлері өшіп кетеді, жақсы асыл жылқылардың 40 жасының ... ... ... [359, 278].
Сағақ пішініне қарай: Терең сағақ, Бөкен сағақ, Үңгір сағақ, Алма ... ... ... ... Екі ... арасы алшақ, жұдырық сыйып
кететіндей болады. Егер аттың ... кең ... ... тар ... онда ол кең тыныстай алмайды. Сағағында без болмайды (VІІ).
Қос жұдырық сыйғандай,
Үңірейген сағақты [355, 295 б].
Бауыздау жеріңе болайын,
Піскен алма сағақты [353, 289 ...... ... қарай: Кең омырау, Терең омырау, Салпы омырау,
Бұлақ омырау, Омыраулы деп сипатталады. ... кең, ... төс, ... ұзақ ... ... ... Жүйріктің омырауы алдынан артына
қарай кең, ал жоғарыдан төмен қарай терең (салпы) ... ... ... ... ... ... оның алдыңғы екі аяқтарының
тұяқтарын бір-біріне тигізіп тұрғызып ... екі ... ... ... 3-4 елідей (6-7 см) алшақ болады. Тізелердің ... ... кіші ... ... ... Шоқай Шөңкеевтен
жазып алған А. Каллер екі тізенің арасы 1вершок (6,6 см А.Т.) ... ... ... ... мына жолмен анықталады: алдыңғы
аяқтың тұяғының алдыңғы жиегінен шынтаққа дейінгі ... ... ... шоқтықтың жоғарғы қырына дейінгі аралықтың ұзындығы өлшеніп,
салыстырылады. Егер ... ... ... ... онда бұл ... (салпылығын) білдіреді.
«Қазақ жылқысы тұқымының айрықша ерекшілігі кеудесі кең, ерекше алшақ
(салпы омырау А.Т.) кең ... ... ... ... ... [155]. Жалпы қазақ жылқыларының Еуропа жылқыларынан өзгешелігі
күші алдына бітеді.
Омырауыңа болайын,
Еділден ... ... [353, 289 ... ... еті ... [355, 181 б].
Арабтар аттың кеудесіне ерекше мән берген. Аттың алдыңғы аяқтарын
қатарластырып, тұяқтарын тигізіп тұрғанда тізелерінің арасы ... ... ... ... ... ат саналады, ол тізелердің арасы 2-вершоктай
(8,8 см А.Т.) болса, бұл жақсы ат. [360, 499 б]. ... аяқ, бас осы ... ... асыл ... екені көрінеді дейді арабтар, қалған
мүшелердегі кемшіліктері ... ... ... бітіміне қарай: Кең шынтақ, Алшақ шынтақ, Қысыңқы шынтақ, Айналма
шынтақ, ... ... ... ... ... ... ... айнала
біткен. Егер шынтақ қысыңқы болып бітсе, онда ол шапқан аттың ... ... ... ... ... жасайды (L). Шынтақ қабырғадан
алшақ тұрады.
Шоқтығына қарай: Ұзын шоқтық, Қысқа ... ... ... Шоқтық
құйымшақтан аласа болуы керек.
Жаурын бітіміне қарай: Жалпақ жауырын, ... ... ... ... ... ... қарай: Қоян жон, Жұмыр жон, Қысқа жон, Күдір жон. Жоны
қысқалау ... ... «... ... ... А.Т.) ... ... және ... көбінесе дөңестеніп, сегізкөзінің маңы бүкірейіп тұрады.
Қазақтардың өзі бұл ... күш пен ... ... деп ... 8-9 ... ... ... Күлте жал, Құлан жал, Сирек жал, Сұйық жал, Майда
жал, Қайратты жал.
Жалыңа сенің ... ... [353, 289 ... ... қарай: Қоян сауыр, Кең сауыр, Дөңгелек сауыр, Тостаған
сауыр, Құлын сауыр. Сауырына қақ тұрды – сауыры кең, ... ... ... 457 ... ... ... жортты Ер Қосай [355, 49 б].
Құлын сауыр, құлан жал [355, 295 ... ... қара ... [353, 289 ... ... ... Жамбасқа жататын ортан жілік пен қабырғаның арасы
неғұрлым жақын болса, сонда қасиет болады (LX). ... ... ... ... ... деп ... Шын ... шын жүйріктерде 13-ші
шолақ қабырға болады – осыны қанат дейді, шолақ қабырға, белдемемен
жарыса бітеді (LXV). ... ... ... ... ... ... ... шеңберлі,
Жоны тұтас тегісті [355, 295 б].
Ерін сыпырған аттың тектісі ғана жата қалып ... ... ... қыр ... ... ... ... асып түседі [20, 79 б].
Жаясы Жақсы аттың алдынан келіп қарағанда екі жаясы көрініп тұрады.
Жануардың екі көзі тостағандай,
Алды-арты бірге ... ... ... ... ... бала жата ... ұйықтағандай [355, 331 б].
Құйрық бітіміне қарай: Қанжар құйрық, Ит құйрық, ... ... ... ... ... ... ... Шолти құйрық, Күлте құйрық, Қисық
құйрық. Жүйріктердің құйрығы көбінесе ұзын ... ... ... ... бас жағы ... ... соңы ... сымпыс
болады. Ту құйрықтың қылшықтары қайратты ... ... ... ... жіңішкереді, одан әрі салаланып айрылады. Атты байлап қойғанда
құйрығы тілерсекке сыймай тұрады (LX).
Құйрығыңа болайын,
Қынаптан шыққан қанжарда [353, 289 ... ... мол, ... ... тұрады. Шаша – тек жүйрік аттың ғана ... ... ... ... ... атын ... ... сыншылар олай-
бұлай қарап әсіресе несеп шаптырысына қарап «Мынау шын жүйрікті ... ... ғой» ... ... несеп шаптырысы алдыңғы аяғының
шашасына дейін жетеді екен.
Ауылым Ащыбұлақ ашасында,
Белгісі қас тұлпардың ... қос ... ... ... түн ... еріп ... ба (CXXVI).
Атырау аймағында өмір сүрген Дүйсенғали сыншы атты сынағанда төрт аяғының
шашасын, құйымшағы мен екі сүбе қабырғасын ... ... ... А.Т.) анықтаған [20, 49 б].
Жілік майы (кемік). Халық ... ... ... ұзақ ... ... ... сақталған. Екі енені тел емген арда құлынды
дөненінде жанына 3 дөнен қосып жеке ... ... Жыл ... қыс
түскенде бір дөненді сойып отырады. Бірінші жылғы сойған дөненнің жілігі
қаракемік, екінші ... ... ... май, тек ... ... жылқының жілігінен таза ақ май түседі екен. Сөйтіп үш жыл өткен
соң ғана, яғни 7 ... атты ... ... ... (LXVІ) ... ... ... өңірінде ежелден бар. «....Сары жілік», «қанды жілік»
деген атаулар осыдан шыққан. Жылқы жілігін байқасаң, ішінде май орнына
түйіршіктеліп ... ... ... жиналады. Ондай май бәйгеде жүлде
алады деу бекершілік. Мен 40-45 күн ... ... ... майын
сүйегіне сіңіріп, әбден сары жілік қыламын» [164, 31 б].
Тұяқ бітіміне қарай: Болат тұяқ, Қазан тұяқ, Жұмыр ... Биік ... ... Ай ... ... Ет ... ... тұяқ, Сарлық тұяқ, Құс бақайлы
тұяқ. Тұяғы төңкерілген кеседей, жайылмай бүрісе бітсе, қалың әрі биік
болады. ... биік тұяқ ... ... шапса да еш қызбайды. Жұқа жайма
тұяқтылар тез қызады, аяқтары тез шаршайды, сондықтан жақын қашықтықтарға
ғана шаба алады. Жұмыр, ... ... ... алыс ... ... ... ... Тұяғының ортасы шұңқыр, ізін байқағанда тұяқтың дөңгелек
ізі ғана ... ... ұзын өсіп ... ... кескенде, есеп
жасаған, тұяқтың әрбір сүйемі ат аттаған сайын, жерді ұтып ... ... ... ... ... өсіп ... ... (LІ) бұрын
ертерек, екі ай бұрын кескен. Алда-жалда бәйге аты тұяғын ... алса ... ... ... ... ... Моңғолия
қазақтары сарлық тұяқ жылқыны ерекше бағалайды. Бұның табаны тым жалпақ
емес, өте жұмыр, ... ... ... ... ... ... ажым болады деп жатады.
Бидай бар Сарыөзектің сабанында,
Бедер бар жүйрік аттың табанында (CXXХVI)
Арғымақтың тұяғы тасты басса кетілер,
Сазды басса жетілер ... ... ... кесе тұяғың [353, 420 б].
Қиғаш қамыс құлақты,
От орнындай тұяқты [355, 181 б].
Тұяғына қарап сыншылар: «Пай-пай жануардың төрт тұяғы ... ... ... немесе «жануардың тұяғы төңкерілген қазандай екен» деп
жатады. Сыншылар аттың барлық ... де ... ... ... ... бүйтіп шұқшияды десек, иесі аттың екі көзін, төрт сирағын ғана
қалдырып, ... ... ... ... ... ... де болған.
Жұқа тұяқты жүйріктерді көбіне «кәрі биенің құлыны екен» деп
жақтырмайды. Бұндай ... ... ... ... ғана шаба ... Жұмыр,
болат тұяқтылар жер таңдамайды. Тұяғының ортасы шұңқыр, жерсоғары жерге
жетпей тұрғаны ... Құм ... ... ... ... ... ... жылқысын суреттегенде: «болат тұяқты» «тарамысы
ерекше жетілген» деп ... ... ... өліп ... ... ... ... көріп, «болат тұяқ екен, тұяғының сыңғырлауын
қарашы» деп баға берген. (ХІV) Грек ... ... ... ... ... болады, тұяғы цимбалдай сыңғырлап тұрса жақсы[2]», – деп жазады
[174, 28 б]. Ізін ... ... ... ... ізі ғана ... мен майтабанның бедері ізден білінбейді. Жүйрік жылқының тұяғы
тікбақай қысқа. Төрт тұяқ ... әрі ... ... ... ... ерекшеленіп тұруы керек. Жүйріктен мүлдем хабары жоқ
адам ең құрығанда аттың тұяғына көңіл ... ... ... ... ... бір ... табылуы, әрине өте сирек,
дегенмен осы ... ... ... құрығанда төрттен бірі болса ... ат ... ... ... ... сыры ... ... кейбір мәселелері)
Жылқы психологиясы әлемдік иппология (жылқы ... ... ... ... ... ... ... бұл тақырыпты зерттеу
үшін күрделі тәжірибелер жасалып, іргелі зерттеулер жарық көруде [363].
Үнемі мал бағып жүрген халық, мал ... ... да ... өзін ... ... ... дейді. Жылқы басқа малға ... ... ... ... ... ... шөптің асылын ғана жейтін
мал. Ең бастысы жылқы өзіне басқаның үстемдік ... ... ... жол ... Жылқы еркіндік сүйгіш, бостандықтың символы.
Қазақ табиғатында кіршіксіз тазалықты сүйген, біреуге бас июді, біреуге
құл болуды, ... ... ... ... басынан асырмайды. Сондықтан
қазақ сөзінің мәні еркіндік сүйгіш, «өз еркімен жүрген дала серісі» ... ... ... жылқыны «есті жануар», «тілсіз адам», жылқының
бір-ақ кемістігі бар, құдай оған тіл ... – деуі ... ... ол ма қазақ жылқымен сөйлеседі. Биені сауып жатқанда, әсіресе үлкен
әйелдер «қарағым», «шырағым» деп, атты ... ... иесі ... ... ... сөйлескенде қасыңда ешкім тұрмауы керек, жеке
сөйлесу керек, – деп ... ... Екі ... ... бар ... бірі
адам, бір жылқы. Дерек берушілер бір топ ... ... бара ... таңырқап қарап тұрады. Ал сол балалар ... қой, ... түйе ... бара жатсаң бір қарайды да ойнап жұре береді, жылқының
ерекше бір қасиеті бар сияқты (LXIII).
Ат иесі бір ... ... ... жер ... ... ... тұрмай пысқырады (LVXIX). Жақсы ат иесіне келетін пәлені үш жыл бұрын
біледі, білген соң өледі. Жақсы түйе ... ... ... үш ... ... ... қорытындыға келу үшін халық жүздеген жылдар бойы сансыз
жылқылардың мінез-құлқын бақылаған ғой. ... ... оның ... ... бас ... ... шығынсыз бағуы және жақсы өсіп-
өнуі үшін үйірді ойлап табуы. Үйір (косяк) дегеніміз, бір ... ... әр ... 10–15 бие болады, жақсы айғырдың үйірінде 20–25
кейде 30-ға дейін биелер болады. ... өз ... ... ... биелерді, құлындарын басқалардан қорғайды. Ең бастысы өзінен
туған байталдарына турасын айтсақ қыздарына ... ... ... ... ... қуып шығады. Сондықтан қазақ: дүниеде бірақ
жануар бар ол өзінің ұрығына шаппайтын, шіркін жылқыға ... не ... ... деп жатады. Басқа малдар олай емес, қошқар да, бура да, ... ... ... ит екеш ит те ... ... түсе ... ... шөл далады шөлдеп, шаршап келіп құдықтың басына
демаларда құдықтан суды алып, алдымен жылқыға ... ... суды ... су ... ... ... ... Егер ішпейтін болса, құдықтың ішін
қарайтын болсаң, аңның ... ... ... ... Азамат соғысы
кезінде (1918–1920 А.Т.) құдықты улаған кездер де болды, сонда аттың осы
қасиетінің көп көмегі болды (LXIX). Бір ... тау ... ... ... ... тамшылап тұрған суды көріп, әбден шөлдеп ... ... ... жол саптыаяғын суға тосып толтырып алып, енді іше
бергенде, аты ... ... суды ... ... Атым ... шайқап
байқамай төгіп тастады-ау деп екінші рет толтырып іше ... аты ... ... Бұған не болды деп жартастың үстіне шығып ... ... ... көмейінде бір жылан өліп жатыр екен. Жолаушы атына риза
болып жүріп кетеді (ХХХІІ). ... ... ... ... ... көңілімізді қорқыныш билеп, тығырыққа тірелгенде, ақырғы үмітіміз
астымыздағы атымыз ғана болып, ... ... қоя бере ... ... Сонда
жануар еш жаңылмай өз үйіңе, құрығанда ел бар жерге жаңылмай апарушы еді
– дейді информаторлар (LXIІ). Қазақ жылқысының маманы ... ... ... мен ... тау ... бір жағы жалама жартас, екінші
жағы тұңғиық терең қалың шат, ортасында құмырысқаның ізіндей ирелеңдеп
бірде ... ... ... әрең ... ... аяқ ... ... қазақ
атының тізгінін бос қоя бере салып, аты өзі жол ... – деп ... [357, 10 ... ... қойшы арық атты мініп қой жайып жүреді. Күндердің
күнінде жанынан ... ... ... ... ... әлгі жаман ат
күрсінгенде айылы үзіліп кетеді. Кедей қойшы әлгі ат және бір ... қосы мен ... ... көшіп жүреді екен. Барлық жүкті өгізге артып
атты жарата бастайды. Жаратып бәйгеге қосқанда сол жолы 9 ... ... ... ... ... отқа ... атын үнемі бәйгеге
қосып, жүлде алып байып кетеді. Оқиға 1918 ... ... ... ... ұранына үйренген аттар сол елдің ұранын дауыстап айғайламаса,
иесінің атын атамаса шаппайды.
Маңғабылдың қарақасқа аты алжып тұра ... ... ... ... тұрғызамыз деп. Екі-үш кісі Қабанбай, Қабанбай! деп шабыңдар дейді.
Сонда Қарақасқа ат орнынан тұрыпты ... ...... ... ... кісі 115-ке ... ... адам
екен, тоқсан жасында әйелі ұл тауып, атын Тоқсан қойыпты. ... ... аты ... ... ... атағын естіген Дулат Сәт болыс
Тоқсанға қызын беріп, атты киітке киеді. Бұл Сәт ... атты ... ... ... қосса да бірде-бір рет келмейді.– Қарғабай бұл ат
неге бәйгеден ... деп Сәт ... ... Сонда Қарғабай менің атымды
атап, менің ұранымды шақыр, сөйтсең бәйгеден бірінші ...... ... бара ... ... істейді, сөйтсе Көкала бәйгенің ... ... ... ... ... А.М. ...... аттың
сезімталдығына байланысты аңыз, жора-жосындарды келтіреді.
«Әулиелерден басқа жазаланған күнәһарлардың жан қиналысын ... ... ... Егер салт адам ... ... өтіп бара
жатқанда, жылқы кенеттен тоқтай қалып, алға ... ... ... ... ... ... ... үркетін болса, оның ... мен ... ... бейшараның қиналғанын сезгені. Бүкіл мал ... ... ... көрсетіп, бірдеңені сезуі мүмкін» [474, 299 б].
«1942 жылы жазғасалым жас кезім Іле ... ... ... ... кезі, Жұлдыз деген жерге, астымда бір ... ат ... бара ... Бір ... ... таудың басына жайлап шығып
бара жатыр едім, жолдың асты тау ... ... ... тал, ... бос қоя бере ... атым ... келеді. Бір мезетте атым қалт
тұра қалды да басын көтеріп жан-жағына қарап, құлағын қайшылап ... ... ... ... ... шөп, ... барып тағы да
тоқтап, тың тыңдады да бірақ шапты. Бірден шапқаны сонша, ерден түсе қала
жаздадым. Содан шауып ... ... ... бірақ шықты, атым тоқтады. Не
болып қалды деп артыма қарасам, Қытайдың үш ... ... ... келе
жатыр екен. Аттарын әбден суға ... ... ... ... Күн ыстық болатын, аттарын суаруға, өздері де су ... ... ... ... сияқты. Не керек атымның арқасында бір ажалдан қалдым»
(XXVII).
Рим тарихында «Ол Сеянның атына мінгендей» – ... ... – ол ... ... ... ... Осы мәтел арқылы Сеянның ... ... ... осы ... иесі Сеян өлген соң, ол атқа ие болған Долабела
Кай мен Калигуссияқты белгілі ... ... ... ... Осы
атқа мінген Марк Антоний Октавиан мен шешуші ... ... ... ... ... Ең соңғы аттың иесі Хайнгты ат мөңкіп, үстінен
лақтырып жібергенде өзендегі суға батып өледі [365, 563-571 ... ... ... ... ... адамдары сенаторлар мен
патшалар жылқының психологиясын атап айтқанда үстінен қара шыққан «өлген
кісінің атын ешкім алмайды» – ... ... ... ... болса ол
атты мінбек туғыр жанына жоламас еді. ... есік пен ... ... ... ... бірі ... ... қуана-қуана атқа ие болған,
жалпы ... өзі ... ... жылқының аздығын білдірсе,
екіншіден ... ... ... ... ... ... ондай атқа
мінгенді қойып үстінен қаза шыққан ат ... ... ... ... Ертеде Тарбағатай жақта Қасен деген кісі өзінің Сарықұла атынан
құлап өледі, бірде сол елдің көп кісілері бір ... ... ... ... ... ... қоспапты, өздерімен ертпепті. Сонда үлкен
кісілер былай ... Бұл атқа ... ... ... кісінің атын алмайды
деген қазақтың аталы сөзін ұмыттың ба деген екен».
Қазақ халқы өмір бойы атқа мініп, етін жеп ... ішіп ... ... ... ... зер ... ... жинақтаған. «Бір
көзінен жас шығып күрсіне берсе иесінен айырылудың нышаны» «жақсы ... ... ... 3 жыл ... біледі, білген соң өледі. Жақсы түйе
иесіне келетін бақытсыздықты 3 ай бұрын біледі». Мысалы: ... ... ... 3 жыл болмасада бір айдай бұрын біліп ... ... мұны ... Балуан-Шолақ өзіне де кешікпей ажал ... ... да ... ... ... ... аты жақсы ат болмай тұр
ғой, себебіүстіне мінген Римнің небір қасқа жайсаңдары о дүниелік ... өзі тірі қала ... ... ... бейімдеу біткен, орайы көзден жоғары болса, жолы
болғыш – «ақжолтай ат». Тұяғы сыртына қарай бітсе, ... ... ... ... – жолы ... – «қу ... ат». ... атқа (перілі ат
депте атайды. А.Т.) Қандай бір ... ... ... бай ... ... ... ... алдыңа қояды. 1950-жылдардың
ортасында деп еске ... ... ... кісі, совхозымызда Түсіп деген кісі
почтальон болды, астындағы күрең төбел – ақжолтай – деп еститұғынмын. Бір
күні Түсіп біздің үйге келіп газет-журнал ... ... ... ... атқа ... Байболаттың газет-журналын апарып тасташы деді. Байболат
тоғамбасы болып істейтін малы көп, әмбе көп түйетауық асырайтын, бірақ
ақырзаман ... еді, ... 7 ... ... жалғыз үй отыратын. Тайыншадай
2 төбеті бар еді, содан жүрексініп тұр ... ... ... ... мына ... ... бір тепсе, сеспей қатады деді. Бала кезім
күреңмен шауып жетіп бардым. Екі ит ... о жақ, бұл ... ... жұлып алады-ау деп ойладым қорыққанымнан. Бір уақта күрең артқы сол
аяғын сілтегенін анық байқадым иттің бірі қаңқылдағанда ішімнен ... ... ... ... қуанып. Үйінен шыққан Байболатқа мен ат үстінен
почтаңызды ... ... ... А ... сен ... ғой, үйге түс шәй іш, түскі асқа дәл
келдің.
Мен түспеймін десем де ... ... ... ... ... ... ... түйетауықты жейін – деп жатыр екен. Мені ... ... мен тұр ғой ... шәй іш – деп ... адамнан «Ақжолтай – күрең
төбелдің» арқасында «бір тойдым». «Жылқы мал болсада үстіне ... ... ...... ... ... ... шын берілген ат пен ит
деп жатады. Өз иесі ... ... ат екеш атта ... ... ... ... – ат ең бірінші жүректі ат, жүректі ат қай
жерде де топ жарады – дейді информаторлар. Жалпы ... ... ... ... байланысты шыққанын, содан соң ғана адамға теңеу болғанын
атпаздар айтады.
Жақсы аттың қасиеті сауырында болады – ... ... ... ... ... әйел адамды артына мінгестіріп қашқан ... ... ... ... ... информаторлар. () Қозыкүреңмен Кебек
Еңлікті алып қашқанда, Наурызбай (Кенесарының інісі) ... ... ... қашқанда қолға түсті. Әйел адамды, әсіресе
қызды ердің алдына отырғызып алып ... ... ... ... ... ... ешқашанмінгізбейді, бағы қайтады деп.
Халқымызда ақырзаман қу, залым адамдарды алаяқ деп атайды. Нағыз
алаяқ екен өзі ... ... ... ... жағы алаяқ, не қамшылар
жағы алаяқ алдыңғы, артқы аяғы ... сол атты ... ... ... шықсаң жалғыз мінбе, жолдастарың жаныңда ... ... ... ... жағы ... аяқ жол ... ... яғни жолың болмайды.
Қамшылар жақ аяғы аппақ аяқ болса жанкешті болады, жауға ... ... деп ... ... жақ аяғы ... ... ... дейді,
мұндай атты мінбе жол болмайды. Сонымен қатар бір тұмсығы мен көзі қасқа
болады, яғни бір көзі мен ... ақ ... ... ... ... ... аттарды мінбейді, құйрығы қара, жалы сары жылқының да жолы болмайды.
Аттың көзінің айналған ілгіші болса, көзі бозамық ат болса, сол қапелімде
жолда ... ... ... ... ... ала ... сол ат ... халқы жылқыны мінезіне қарай ақкөңіл және арамза деп екіге
бөледі. Әр халықтың жылқысының мінезі, әр тұқымның ... ... ... ... ... ... байланысты. Қазақта «Мал иесіне
тартады» – ... ... иесі мен ... ... ... ... ... жайында ел арасында әңгімелер көп. Қай мал болса
да ... ... ... ... бірақ жылқыдай апарған жерінен өз
жеріне қайта-қайта қашып келген түліктер ... ... қай ... да ... жерінің келбеті көзіне көрініп тұрады дейді ... ... ... ... ... ... ... өз жерін ұмыттыру үшін
мынадай шараларды қолданған. Жылқыны ... ... ... іскекпен
кірпіктерін жұлып тастаған. Осындай «операция» [147] жасағанда жаңа жерге
үйреніп ... (VIII, XXXVI) қарт ... ... ... ... атақты Жәмеңке батыр Ташкентте тұратын қырғыз досы
Қыдырекеге бір сары ат сыйлайды. Ташкенттен ... ... жаз ... ... ... ... ... тамыздың ортасында сары атты
жетекке алып еліне қайтады. Ташкентке барған соң Сарыат бірақ күн ... ... он ... күн ... Қарқараға қайтып келеді. Бұл оқиғаны
айтушылар Сарыат сондай ақылды, қашқанда күндіз-түні жорта бермей, күндіз
тығылып тұрып, түнде ... ... ... біреу-міреудің көзіне
түседі, қуғыншылар болады, жол бойы ел. Алғашында біреу ұрлап ... ... ... маңайынан сұрастырған болады, ақырында Жәмеңкеден хабар
келеді, атың Қарқарада алып кет деп. Қыдыреке еш ойланбастан: «Досым атың
ат-ақ екен тілі жоқ ... ... ... ... ... өз жерінде
жүрсін», – деп сәлем айтыпты. Жазы шыбынсыз, салқын самал ... ... ... ... ... дегендей Сарыаттың оқиғасын әлі
күнге дейін қариялар тамсана айтады (XXXІІ, XXXVI) Ташкент пен Қарқараның
(Кеген ауданы), 1300 км асады.
1960 жылдардың ортасында ... ... көп ... ... Арбайкер (Арбай хэр моңғолша А.Т) – деген ат Вьетнамнан Архангай
аймағына қайта ... ... Үш күн бір ... ... сенделектеп
тұрып туған жерінде өлген екен. Атты сол кездегі Моңғолияның басшысы Ю.
Цеденбал келіп көреді. ... ... ... ... деген қала бар,
қаланың ортасында Арбайкерге ескерткіш орнатылған (СX, СXXXVI).
1950 жылы Баянөлгей аймағының 10 ... тойы ... ... ... қатысады. Қазақтар Чойболсанға күміс ер-тұрманымен Күнгейбай
деген кісінің бір жорға атын мінгізеді, атты жүк машинасына тиеп ... алып ... Сол ат ... екі рет ... ... ... ... рет Ховд (Қобда А.Т.) қаласынан. Улан-Батор мен
Өлгийдің арасы 1600, Ховдмен арасы 200 км. Ол ... ... ... ... атты 45–47 ... ... ... Күнгейбай барымташы, ұры
болған. 10 жылға кесіліп түрмеде жатыпты. Осы оқиғадан кейін маршалдың
бұйрығымен түрмеден босатылыпты ... ... ... ... ... ... ... көшкенде
Жанпейіс деген кісі Ақбақай ат бастаған он ... ... ... алып ... ... ... күн өткенде Ақбақайдың жанында бір ат
қашып келгенін Жанпейістің туған ағасы көреді. Сөйтсе Семейден Ақбақай
бастап бес ат ... ... ... ... ... ... атып тастаған.
Сол Ақбақай ат бір күн тұрып өледі (CL).
Семей мен Баянөлгиидің арасы 1000 км ... ... ... Орқызыл, Керқызыл екі ат болды.
Жылқы табынын қыстатарда әлі екі ат 4-5 ... ... ... екен. Екі ат
кеткеннен соң, жылқышылар қосын, азығын әзірлеп көшуге дайындала
бастайды. Екі ат ... де бір күн ... ... ... ... кетеді.
Табын жылқы сол екі аттың артынан ереді, жылқышылар ... ... екі ат ... жерден бір жылқы шығын шықпайды, көп жылқы қыстан
аман-есен шығады. Төрелер әлгі екі аттың біреуін берсін деп әмір ... ... ... ... ... амал жоқ, ... ап белдеуге байлап қойса, екіншісі келіп қатар тұрыпты. Төлеңгіттер
келіп ... екі ат та ... тұр ... ... атты ... кетеді,
төреге барып мән-жайды айтады. Төре «Онда Ыңыранба күрең биені берсін»,
– дейді. Бұл биені «ұялы құйрық» деп ... ... Иесі ... ... Сол бие ... соң әлгі ... жылқысы бір
жылдың ішінде құрыпты. Сөйтсе жылқы төрелерге ауып кеткен екен (CXX).
Жылқының жершілдігі тұқымы мен ... ... Бір ... ... бірнеше ұрпақ өсіп-өнген жылқы тұқымдары, әрине тегіне, жеріне,
еліне ... ... ... бір ... екінші облысқа жиі-жиі
апарылып, мыңдаған шақырым жерден қашып келіпті ... ... ... ... ... өлкесінде қазақтың байырғы жылқы
тұқымдары молынан сақталған. Бұл жақтағы ... ... ... бір ... ... ... «Шер ... кім іздемес туған ... ... ... жерін?!» [269] – деп, Мағжан ақын жырлағандай
өз елінің табиғатын сағынып оны ... ... пида ... ... сана
сезімі күшті есті жануар – деп айта аламыз.
Ауа-райын болжау. Қазақ халқы ежелден ... ... ... ... ауа ... ... су тасуы, қар көшкінінен бастап, жер
сілкінуге дейінгі табиғат апаттарын алдын-ала ... ... ... ... ... ... ... ел арасынан жазып
алған азғана ұстанымдардың өзі алтынның сынығындай көп нәрсені аңғартады.
Жалпы жылқы ауа райын бұзыларын екі күн ... ... екі ... ішін ... (ХІХ).
Ат жөтелсе күн ашылады, ішін тартса жаңбыр жауады(CV).
Ашық ... ... ... ... қайырып, ықтап желге қарсы
жүрмесе боран болады (XXVIII).
Боран соғып тұрғанда жылқы қырға шықса, көп кешікпей күн ашылады.
Жылқы бірінің құйрығын бірі ... жұт ... ... қай ... ... ... мама бие қай ... қарап қи тастаса
сол жақта жұт болмайды (LXV).
Жылқы ішін тартса күн жауады (XXXVI).
Қыстыкүні түйе ернін жыбырлатса, ... ... ... ... ... түйе мен ... қардың суын ішеді, яғни ... ... ... атып, жер тарпыса боран болады.
Ауа райы бұзыларда жел соғып, борандатарда жылқы сүмпиіп тұрады.
Боран боларда құйрығын сипақтатып, жерге тоқтамай ... ... ... ... ... ... ... өте құнықтап жайылып, жусайтын ... ә ... қар ... екен ... сол күні қар ... (LXXI).
Жылқы малы жонға жаратылған мал, күн суытарда ойға тартқыш болады
(CVII).
Күздікүні жылқы ойға тартпай, жонға ... күн ... қыс ... ... сілкінерде атқа мініп келе жатсаң, атың бірақ сілейіп тұрып
қалады (XXXI).
4.5 Бәйге атын баптау мен ... ... ... ... ... ... болатын атты
құлынынан таңдап, тайында балаларға мінгізіп, ... ... ... ... ... ат ... жас малды сүйегі қатаймай тұрып езіп
тастайды, ат дұрыс өспейді»,– деп жазады. Шын ... ... ... ... жүрегі шайқалмайды, сүйегі жасымайды, қан жілік ... ... ... ... ... ... ... 5-10 шақырымға
бәйгеге қосуды «қолтығын жазу, жер таныту» деп атайды. Ең бастысы тай,
құнаннан бастап 10-20 жасар ... ... 15-25 кг 7-12 ... ... ... қарағанда 80-100 кг еуропалықтардың мейлі жақын
қашықтыққа болсын атқа шабуы қандай. Баланың салмағын 5-6 ... ... ... өзі ... құрлы көрмейді. Сондықтан салмақ аз түседі.
«Тайында тайдай ағып мін,
Құнанында өлтіріп, тірілтіп мін.
Дөненінде қоя бер,
Бестісінде жаратып ... ... ... кес» [147, 80 ... ... ... сыншының сөзі бүкіл қазақ ... ... ... ... мерзімі Қазақстанның әр аймағында әрқалай, ауа райына,
бапкердің ... ... Ерте ... ат ... мерзімі
ұзақ болған. Дерек берушілердің айтуынша атты қыркүйектен бастап ... ... ... ... қоя ... оның себебі көп жылқының
ішінде жүрсе ... ... ... сергек болады, ақпан, наурыз, ... атты ... алып баға ... Бұл ... ... ... ... жұмыр шөп . Сұлыны түнде ел жатарда бір рет, ... түс ... ... 3–4 қос ... береді, мұны бір ішек қылып бағу деп ... ... айға ... атты қолға ұстау тәртібі жазба деректерде көрсетіледі.
«Қазақтар атты бәйгеге 3-4 ай бұрын дайындайды. Осы ... ... ... сұлы береді» [362, 55 б]. Мамыр айы туғанда атты ... ... ... бір рет ... 5-10 шақырымға шауып отыраған. Күн сайын
терлеткенде ... ... ... ащы тері ... ... Терлетіп
келген соң, жетектеп әрлі-берлі жүргізуді ұмытпаған жөн. Ащы тері
шыққанын тіл ... ... ... ... ... соң ... дейін
мамаағашқа байлап тастаған дұрыс. Ал терлетудің алдында үш қос уыс сұлы
беріп ... ... ... ... ... ... 2 күнде бір желе шауып
терлеткен дұрыс. Бұл ... ... 1,5 айға ... Сонда бапкердің
айтуынша, ішек пен майдың бәрі кеуіп, темірдей болып қатады. Бәйгеге
қосар күні таң ... ... ... атты ... алғашында шөпті орып
жіберіп, артынан шөптің басын шала бастағанда, тоқтатып, суға ... ... ... суды екі рет сіміріп жіберіп, жан-жағына қараса,
бабына келгені. Ал ... ... ... ... ... онда ... келмегені.
И.Хантинский қысқа уақыттың ішінде күйлері әртүрлі (семіз және
арық) жылқыларды бәйгеге жарата отырып бір ... ... ... ... ... ... бәйгеге бір ай қалғанда, арық
күйсіздерді үш апта қалғанда дайындайды....».
Күйлі атты алғашқы екі апта ... ... ... 7 ... (15 м ... ... шөпке арқандап, таңертеңнен түске дейін және кешқұрым екі
рет жайылтып отырады және күніне екі рет ат ... ... ... ... тұрады. 2-ші аптада ат су ішіп тұрып, судан ... 1-ші ... ... ... Күн ... күн ... тері ... алады, кешке арқандайды. 2-ші аптадан бастап бір ... ... кг ... А.Т) сұлы ... ... жоқ ... шелектің ¼-
дей бие сүтін береді...
Арық жылқыларды 10 сажен арқанға арқандап (22м А.Т.) қу ... ... екі рет ... бір ... (3,5-4 кг сұлы А.Т.) беріп
отырады, кешке желдіртіп, аздап жеңіл терін шығарады. Ат тым арық ... ара, ... екі ... бір ... ... ... ... екі
гарнцке дейін көбейтеді. Сұлысы жоқтар ¼ ... бие ... ... ... ... 1 ... ... бие сүтін береді. 3-ші аптада семіз жылқыны
белгілі бір тамақтандыру тәртібімен, арық ... ... ... байланысты екеуінің күйі теңеледі... ... ... ... [78, 114-115 ... км ... ... ... 15 күннің ішінде жаратып бәйгеге
қосатын атбегілер бар (ХХІ). Мәлімет берушілердің айтуынша атты ... күні жай ғана ... ... ... 2-ші күні ... 4-5 ... алады. Кешкісін сағат 7-ден таңертеңгі сағат 8-9-ға дейін таң
асырып байлап тастайды. Сағат 9-дан ... ... ... ... 3-
ші күні құмға 15 км желдіртіп алып тағы да таң асырып ... ... 9-да 2 кг ақ ... ... ... сұлы береді. 3-ші күні өтіп,
4-ші күні 15-20 км жерге жарысқа салады. Содан соң аттың ... ... ... ме, ащы ма байқайды. Ащы тері болса ауыр киіз текеметпен орап
тастап, күніне 8-10 км жерді желіп, шоқырақтатып алып, таң асырып ... тек ... 2 кг жем ... ... ... таң ... алып тастайды. Осылай 12-13 күнге созылады. Содаң соң тәтті
тері шығады. Бәйгеге екі күн ... ... жем ... Ертең
бәйге болады деген күні түнімен ат ұйықтап кетпесін деп күзетіп отырады.
Түнімен 1 бау қу ... ... ... ... Таңертеңінде қос уыс таза
жуылған сұлы береді. Ат дайын. Дерек берушілердің айтуынша, ат ... ... ат ... бола ... ... ... аз ... атты бестісінде жаратады. «Бесті атты ... ... ... мін, ... тас басады» деген мәтелдер бестіні дұрыстап
жаратса, нағыз толысқан кемеліне келген жылқы жасы екенін айғақтайды.
1-ші рет ... ... одаң соң ... ... ... жүрген аттар
өрістен келген күннен бастап ыңғайға көше ... ... Осы 1-ші ... болу ... ... ... болмаса, қалған жылма-жылғы жаратулар
оңайға түседі (LХХХХ).
Дерек берушілердің көпшілігі жаратылатын аттарды екі түрге бөледі:
қара етті аттар және ... ... Қара етті ... жиі таң ... тым ... да ... желе ... күн асқан сайын қашықтықты
алыстатып суытады. Ащы көбігі шыққан соң тіпті баяу ғана баптайды. Жүріп
келген соң түн ... ... ... ... да, ... ... бетегелі
жерге арқандайды. Таңға жуық қайта байлайды. Күніне бір уақыт екі уыс
сұлы береді де ... ... Ал ... ... ... ... ... алынады. Ондай атты бос кезінде жетісіне 2-ақ ... ... ... ат ... таң ... соң көбік болып терлемейді.
Бірақ түгі майланып ұзаққа дейін кеппей тұрады. Демек әлі іш майы ... жоқ ... сөз. ... оның ... ... қара етті ... ... аз болады. Оны ... ... ... ... не ... саумал ішкізеді (ХХХVІІ).
Ертең бәйге деген күні аттарды таңға жуық бір шай ... ... ... жаяды. Бұл шапқалы тұрған аттың ... ... ... үшін өте қажет. Шапқалы тұрған атқа біраз ғана жем, болмаса
аз ғана жайылдырып алуды Қазақстанның қай ... ... ат ... атбегілердің барлығы да қостайды. Бұл жәйт жазба ... ... ... және ... ... жарысқа 3 күн қалғанда
шылбырымен ғана жайылтып, мүлдем ұйықтатпайды» [78, 118].
Бәйгеге шығарарда сабынмен ... ... суық ... жуып
шығарады. Әбден үйреніп алған бәйге аты ... ... су ... ... ... (ХVІІ).
Жоғарыдағы фактілерден ат жаратудың мерзімі 3-4 ай, 2 ай, 1 ай, ... ... ... ... ... ... көбі нағыз ат
жарату үшін 2-2,5 айдан аз уақыт ... деп ... ... ... атты сәуір айынан бастап 30-70 күн арасында жаратады.
Баян Өлгий (МХР) Шыңжаң (ҚХР) Қытай қазақтарында ат жаратудың өте
қысқа мерзімді түрі де ... атты ... алып ... ... ... ... Бұл ат аз ... суды қалыпты ... тоқ ... ... мұны ... ... ... ... жүздеген,
мыңдаған жылқы керек болғанда, аз ... ... ... ... ... ... бәйгеге қосып жүрген жүйріктерді де ... ... үшін ... ... ... LXXXV).
Аттың терін алу, өз алдына ұстараның жүзіндей дәлдікпен атқарылатын
өнер. «Ащы тері ... ат ... ... ... Баян ... тердің өзін оншақты түрге бөледі:«арам тер, ащы тер, ... ... тер, қара тер, май тер, ... тер, мөлдір тер, су тер, сүйек
тер, тұнық тер» [155, 109 б]. Қазақстан атбегілері көбінесе ащы тер ... тер деп ... ... ... лай тер, ... тер, ... тер деп айту
да қалыптасқан (LV).
Батпақ тер (лай тер) атты байлап алып, бір-екі рет 10-15 ... ... ... салғанда шығады. Талай уақыттағы топырақ,
шаң-тозаң теріге шайылып лай су сияқты ағады. Батпақ тері ... ... мен ... беті тазарып, тері тесіктері ашылып ... ... ... ... кекілін пұштымен (ат тарақ) сүзіп тарап,
денесіндегі батпақ терді атқырғышпен (ағаштан, мүйізден де жасалады ... ... 3-4-ші ... тер көбіктеніп, үлкенді-кішілі
домаланып ... ... ... ... ... ... ... көбік тер аттың майлы жерлерінен шығады, дәмі кермектеу
келеді. ... ... ... ... ... болады, мұны
«бозамық» түс ... ... ... ... ... қолға қысып көргенде
болар-болмас тамшы шығады, бұл ат ... ... келе ... 5-6-шы қаражарыстан соң тұнық судай дәмі ащылау су тер шығады.
Бұл тер аттың қоңды ... ... ... шығады. Несебі су түстес
болып, құмағын алақанға сап қысқанда, аздап қана дым шығады. Ат ... ... ... ... ... ең ... тер ... мұны «моншақ
тер» дейді. Атбегілер мұны ет пен терінің арасы темірдей болып қатты деп
атайды. Тері сүйектен шығып, терінің ... ... ... ... ... ... Несебі мөлдірленіп, құмағында су болмайды.
Кейбір атбегілер: батпақ тер – ... ... тер – ... су тер ... ... тер – ... ... деп әсерлеп айтады. Моншақ ... атты ... ... ат шаршап әлсірейді, мұны жануарды қара терге
жеткізіпті дейді. Ат ... ... ... ... ... қоюланып,
қара шайға ұқсайды, боғы сұйылып тышқақтай бастайды. Аттың бұл ... ... ... ... ... деп ... Әрине тәжірибелі
атбегілер атты ешқашан қара терге ... Ат ... ... ... 70 км ... екен [363, 52 б].
Шауып келе жатқан аттың ең бір тілеп тұратын нәрсесі, екі көзімді
сүртіп ... ... ... ... ... аттың көзін орамал шытымен,
болмаса қамшыға ... ... ... алып ... ... ... (LХ).
Ат бәйгеден келген соң үстіндегі баланы ала салып, көзінің шаңын
сүрткенде, топырақтан, ... ... ... көзі ... ... ... ... алуда атбегілер ат жабуға ерекше мән береді. Қазіргі
кезде атты киізге, ... орап ... ... заманда ат жабуды
киізден сырып тігіп, бес ... бау ... ... ... бес ... ... бауырынан байлайтын, Шыбын, маса жемес үшін аттың алдын,
басын жауып тек екі көз ашық ... ... ... ... ... ... мұны ... деп атаған (LVIІ). Жалпы
тәжірибелі атбегілерде ат жабудың қалың киізден және жеңіл қозы ... ... ... ... ... деп ... тек құлағы мен көзі
көрінетіндей етіп ... ... ... ... жабулары болған.
Арабтың ат жарату өнері «тадмир» бойынша жүйрік атқа жемді күн
сайын үстемелеп беріп тыңайтып ... ... соң 40 күн ... күн ... ... береді, бірақ, атты шаптырып және басқа жаттығулар жасауды
үдете түседі. Осы уақыттың ішінде атқа 7 ... жабу ... әр ... бір ... алып ... Ең ... ... алғанда жүйрік
денесіндегі бүкіл май қабатынан ада ... қаны ... күші мен ... [364, 58 б].
Жүйрікке бие сүтін беріп баптау ... атам ... келе ... бие ... қоса қара сұлы ... ... да ежелгі дәстүр. Себебі
дәні кішкене, ал түсі ... ... ... қара ... ... ... ... өздері бастыратын (Х). ХІХ ғасырдың орта шенінен
орыс қоныстанушылары әкелген дәні үлкен ақ сұлыны ... тез ... ... қара ... егу ... ... бастайды. Кәріқұлақ
қариялардың: «қара сұлыны» қазақ ертеден бәйге аттары үшін егуші еді,
аттың асқазанына жеңіл ... ... ... ... ақ сұлы атқа ... ... болмайды дегенді айтады. Бұған біздің алып-қосарымыз ... ... ... сұлының» тұқымы мүлдем жоғалған. Сондай-ақ қазақ
сұлыны білмеген, сұлы беріп баптау кейінгі ... ... деу де ... ... ... Қазақстанда (Ақтөбе обл), жаз бойы 2 айдан ... ... ... ... ... ... ... жақсы әдісі болған (L). Шыңжаң
(ҚХР) атбегілері күні ... ... жас ... бір шелек сүтіне 10-15
тауық жұмыртқасын араластырып береді (СVІ). ... ... ... ... ... атты дамылдатқаннан соң бір тегене қымызға «сүрі
қазыны ерітіп ішкізу кездеседі (ХХ). ... өз ... ... дәрі»
дегендей, биенің сүті жүйріктерге ерекше дәру ... ... ат ... алып су ... ... ... ... шаптырған,
Қаптатып жылқы жаптырған (ХХХХІ),
- деген өлең жолдарындағы ...... ... құрты. Жайлауда әбден
2–3 ай семірген атты жаздың ... ... ... екі танауына екі құртты
салып, сулап жұтқызып жібереді. Жауын құрты асқазанына барған жылқы өзін-
өзі сартап ... еті мен майы ... ... ... ... ... ... жарғанатты ұстап алып өлтіріп, көлеңкелі
жерге әбден кептіріп қақпыш болғанда түйіп, ... ... ... ... артады деп өзгеше сеніммен айтады.
Бұқара мен Ташкент қазақтары қолдарындағы асыл ... ... ... ... көзін жайнатып мініп шығу үшін «алтын
күкірт» деген нәрсені жемге қосып берген (ХХХХ). «Алтын ... ... ... деп ... ... саудагерлер Бұқарадан әкеліп, Ташкент
базарында сатады. Күкірт сияқты ақ ұнтақ зат қосып апиынның басын келіге
ұнтақтап түйеді, ... ақ ... зат пен ... ... ... ... Аттың жеміне таңертең екі қасық қосып салады...
Мұндай дәрінің екінші бір түрі ... ... ... ... ... ... ... жайнатып тұрады» [66, 105 б]. Бұл фактіге қосар
пікіріміз ... ... Орта Азия ... ... ... ... нәрсе.
Қазақтың ат баптау өнері – білімділік пен қажымай-талмай
еңбексүйгіштікті талап ететін бірнеше сатыдан тұратын үрдіс.
1. Құлын, тай ... ... ... ... үйретіп құнан бәйгеге қосу.
3. Дөненінде пішіп, табынға қоя беру.
4. Бестісінде жарату. Жаратудың өзі үш құрамдас бөлімнен тұрады:
а) ... ... ... қосылған жеммен күш-қуатын молайтып жемдеу;
ә) жаттығулар жасау (аяң, қара жарыс, ... ... ... ... ... ... (Моңғолия, Қытай,
Түрікменстан) атбегілермен сөйлесіп жүргенде, көпшілігі ат жарату жайлы
ерекше ықыласпен әңгімелеседі, ... ... ... көп ... ... Енді ... ... ғана тән небәрі бір-екі сөзден тұратын ат
жарататын құпиям бар, ол менің бабамнан қалған, әрі-беріден соң, ол ... ... ... оны айта ... деп жауап береді. Негізінде ат жаратудың
елдік, аймақтық табиғи, климаттық ... ... ... өте ... ... әр ... ... ат жарату «кілті» болады. Ол «кілт» –
құпиясы.
4.6 Жорға ... және ... ... екі ... ... шалдыр жорға, үш аяқты жорға, төрт
аяғы тең жорға, қой жорға, жол жорға, кекірек жорға (жортақы), ... түйе ... ... ... бес құлаштық жорға, он құлаштық жорға,
су жорға, су ... ... ... тартар жорға, төкпе жорға, айдама
жорға, шайқалған жорға, тайпалған жорға деп бөледі.
Жорға аттары негізінен бүкіш бел, бота ... ... ... ... ... ... ... Жорға тудыру үшін екі аяқты, не үш аяқты ... ... қою ... не ... ... ... болғанынан қояды, көбінесе
жорға енесіне тартады. ... ... ... жердің аттары жорға
келеді. Іле өлкесінде (ҚХР) Жұлдыз деген жердің жылқыларының жорға ... жері саз. ... ... ... жердің барлық жылқысы жорға,
себебі қыста ат тізеден көміліп жүретін қар, жазда жері көлкілдеп тұратын
саз ... ... ... ... атқа ... (CLX). Екі-үш
аяқты жорғаларды жетілдіріп төрт ... ... ... үшін ай он беске
толып, түн жап-жарық болып толғанда 2-3 күнде бір рет 4-5 км ... ... ... жерге жорғалатып отырады, себебі жорғаның алдыңғы аяғы қысқа
болады деген сөз бар, сондықтан ойлы-қырлы, шұңқырлы жерлерде жығылып
қалады ... ... ... қысқа болу керек, үзеңгі ұзын болса, кәрі жілік
пен жауырынның басына тиіп зақым келіп, ... ... ... үш айыл ... төс ... орта айыл, шап айыл ... ... бір ... ... тік ... Адам бір жағына ауып, екі жағына
қисайып отырса, ат жорғалап бара ... ... ... ... ... ... ... екі аяғы, екі қолы тең денесін
тік ... ... ... ... келе ... ... үстінде отырған шабандоз қапелімде бір
аяғын көтеріп қалса, ат та аяғын көтеріп, жорға үш ... ... ... ... тең ... ... қарай көлбеулетеді, себебі шын жорға артқы
аяғымен адамның өкшесін қаға ... ... ... ... адамның
қолы аттың басына шамасы ... ... ... ... жібермей
өмілдіріктен тартып байлап тастайды (CXХ).
Туа біткен төрт аяғы теңселген жорғаларды ешқандай мұзға да, ... ... ... береді. Үш аяқ жорғаны 4-ші аяғының жорғасын шығару үшін
бүршік тағамен тағалап, қыс кезінде мұзға салады. Айдың ... ... ... түсіп, тізгінін тақымға салып ұстап ... ... ... ... түніне 2-3 сағат жорғалату үшін нағыз ... ... ... ... ... ... еңбегін XIX ғасыр
зерттеушісі былай жазады: «Жорғаны үйрететін атақты шеберлердің айтуынша
көп білім мен ... ... ... ... ... ай
сүттей жарық түн ортасында үйретсе «ат өзінің ... ... ... ... ... ... бір жағы ... сол
жағының үзеңгісін ұзартып, үйретуші аяғын тіреп бүйірімен отырады. 2-ші
жағын үйреткенде керісінше дәл солай істейді. Күнде түн ... ... оң ... ... сол ... отырып 2-3 сағаттай атты жорғаға
үйрету, әрине нағыз атбегінің ... ғана ... [66,139 ... атын ... ... деп те ... жорғалауға кететін күш-
қуат сұлымен ғана толады, – дейді атпаздар.
Сұлылау. Күніне 2 рет ... шөп ... Сұлы беру ... ... ... ... отырып тасын тереді, шаңын ұшырады, ... ... кір cуын ... ... ... соң 3 ... суға бөрттіріп
қояды, сүзгімен сүзіп жемдорбаға салып береді. Қосып жүрген кезде 1 литр
сиырдың сүтін де ... ... ... ... ... ... тоқтатуға
болмайды, аяғына қан түсіп қалады, сондықтан жетекке алып, айналдырып
жүргізеді. Ұзақ ... ... ... ... ... ... жетектейді. Сонан соң бір шөміш (1кг) мөлшерінде ... ... іліп ... ... ... ... отырсаң: алғашында шабандоз ат үстінде
қозғалмай нық отырса, ... ... ... екі бүйіріне кезек-кезек
отырғанын көреміз. Екі жаттығу бірін-бірі жоққа шығаратын ... ... ... ... 3 аяқ ... 4-ші ... ... үйретуі болса, екіншісінде батыс қазақтарының (Орал, Ақтөбе
обл.) болар-болмас жол жорғасы бір аяғында, немесе екі ... ...... ... төрт ... бірдей жорға салып үйрену тәсілін көреміз.
Аттың 4-ші аяғына жорға салудың тағы бір тәсілі бар. Ол 4-ші аяқтың
құлашына ... өре ... ... көп ... ... ... жығып, дөп-дөңгелек шеңбер
жасайды. Шеңбердің ортасы ашық, онда ... ... ... ... ... ... ... қатар-қатар орналасқан бөренелерден аттатып
жүргізеді, сонда атқа жорға түседі (СLVІ).
Жорғаның сапасын, сынын білу үшін шабандоз ... 5 м ... ... ... ... ... құйрығының үстінен түсіп тұрады. ... ... ... ... тербеліп тұрады, сонда шүберектің
ұшы жерге тимесе, онда ... деп ... ... ... ... белге арқан байлаған екен. Арқанның жерге тимеуіне байланысты:
бес құлаштық жорға, он құлаштық жорға, 12 құлаштық жорға деп ... ... ... ... да ... дейді дерек берушілер, бірақ бұл өте сирек
кездеседі ... ... ... ... ең биік ... су ... (су
төгілмес жорға) және табақ тартар жорға. Су төгілмес ... ... бір ... астауға су құйып жорғалатқанда су шайқалмайды дейді.
Тостағанға құйылған суды аттың жаясының үстіне қойғанда су төгілмеуші еді
деп айтады кейбіреулер. Бұл ... ... ... болу ... ... епті ... ... тұздығы шайқалмас үшін су төгілмес
жорғалармен табақ тасыған, мұны табақ ... ... ... (XXІІ ... 15-16 құлаштық жорға, су төгілмес жорға, табақ тартар ... ... ... ... ... бір жорға, тек айтылуы бөлек.
Жорғалардың бұл түрі туа бітеді, мұндай жорғаларды мұзға да, сазға ... ... ... көш ... «Тайпалмалы»,
Жүрісі жануардың байқалмады.
Алтайда Құлтумамен болдым жолдас,
Осылай салады екен тайпалманы (XXXXV)
Ертеде Еңсе деген кісінің асында тек қана ... ... ... ... ... ... деп аңыз ... асында жорғалатпағанда,
Әкеңнің басында жорғалатасың ба?! (СLІV),
деген тәмсіл содан қалған. Сол аста су ... ... ... қой ... түйе ... ... жорғалардың жарысы да болған дейді.
Бұл астың бір ерекшілігі – жорғаның жеті ... ... ...... болады, бұлғақтайды.
Түйе жорға – ірі болады, қатты жорғалайды.
Көташар жорға – ... бара ... ... ... ... ... ішіндегі ең нашары, төмені осы ... ... мен ... ... ... ... ... бар»-дегені «жақсыдан жаман
туады»-дегенмен бірдей жортақыны-ұйғырларды-жортақы, өзбектер «бөрі
майыш»,татарлар ... ... ел ... асқа, тойға барғанда, көші-қонда қыз-
келіншектер сәндеп мінген. Қосшы ертіп, үкі қадап жорға ... ... ... қыз. ... ... Уәлихан қайтыс болғанда, көңіл
айта келген Байдалы шешенге: ... ... ... ... ... өз қолымен аттандырады да, кермеде тұрған бозжорғаны ер-
тұрманын жарқ-жұрқ еткізіп өзі мінеді. Жақыннан ... қос ... ... ... ... бара ... сияқты көрінеді...» [286, 256
б].
Жорғаны ерекше әсемдеп сал-серілер, ... ... ХІХ ... ... ... аты ... ... салдың қос қара жорғасы
туралы ел әлі ұмытпаған: «Боғжан қос қара жорғасының ... өзі ... ... ... ... кежім жауып бос қоя берсе тайпалып
жорғалап, той думанда еріп ... ... Екі қара ... төрт ... ... ... жалына, кекіліне қызыл, жасыл жібек шашақтар тағып
әсемдеген [344, 30 ... ... ... ... ... ... ... салыстыру жарысы өткен. Ол жайында Боғжай сал өмірінен ... ... ... «Боғжай сал төгілген әсем киімі, дөңгеленген биі,
және ... ... ... қарай бейімдеп баулыған қара ... ... ... рет ... жорға салыстыру басында бес кез
(бір кезі-71 см.) торғынды бір ұшынан қолына алып, қара ... ... бес кез ... ... бір ұшы ... ... жорғаның
майда екпінімен шұбатыла әуеде ... ... Сол күйі ... ... ... салғанда, мұндағы қызықты өнері жұрт назарын
аударса, ... ... ... ... тағы бір өзгеше думанды көрініс
қалыптастырған. Осындай әрекет үш рет өткізіліпті. Бұдан бұрын жорға
салыстырғанда, оны ... ... үш ... қайыс шылбырды аттың
ноқтасынатағып, енді бір ұшын ... ... ... ... ат ерекше
жорға болғанда шылбырдың ұшы жерге тимейді екен.
Бірақ Боғжай сал шылбыр орнына 3 ретте 5 кезден 15 кез ... ... бір ... ... ... ... ... енді бір жағынан
торғынды топ ортасына бағыштаған жомарт, мырза екендігін байқатқан.
Боғжай ... би ... ... ... ... қара жорғасы, жалпы
алғанда қазақтың әдет-ғұрпы бойынша салдық дәрежесіне толымды шығып, асқа
жиналған көпшілік жағынан: «Салдардың ішіндегі, асқан сал осы ... ... [344, 31 ... ... ... Зайсан өңірінде жорғалағанда шапқан шапқан
аттан озған торы жорға ... ... ... ... шауып алады екен.
Иесі сондықтан торы жорғаның кеудесін ... ... ... ... көзімізбен көрдік-дейді информаторлар.
Жорға қазақта жылқы жүрістерінің (аллюр) ішіндегі ең сұлу ... ... ... жылқы табындарының ішінде өте сирек кездесетін,
сондықтан өте ... ... ... ... мына бір ... қазақ үшін жүйрік қадірлі ме,
жорға қадірлі ме өз ... өзі ... таба ... ... бір мін бар –
Қатарласып жорғамен,
Табандасып желмейді.
Жорғада бір мін бар –
Жал-құйрығын түйіп салсаң ... сірә ... [286, 256 ... ерте ... шығыс елдерінде пайда болып, алдымен Римге
кейін Еуропаға таныс болған. Оған ... ... ... ... ... ... ... ат баптау» кітабы. Киккули кітабын тұңғыш
зерттеген Ковалевская былай дейді: ... туа ... ... бірақ оны
үнемі жетілдіріп отыру қажет. Жорға аяңнан да, желістен де жылдам. ... 10 км, ... ... км ... ... 20–25 км ... ... шабуға жетпей қалады, шоқырақ (текірек) – сағатына 50 км.
Жорғаның басты артықшылығы ыңғайлы, үстіндегі адам шаршамайды. ... ... екі сол ... ... ... екі оң аяғын тастап отырады, ол
желгіш аалдыңғы сол аяғы мен артқы оң ... ... оң ... ... сол ... аяғын тастап отырады» [192, 53 б].
«Римдіктердің (Римде тек ақсүйектер ғана атқа ... А.Т.) ... ... ... ... соң кіші ... ... галоп) және үлкен
шоқырақ (большой галоп) желіп жүруді ... ... ... ... ұнатпаған» [365, 653 б]. Жорғамен алғаш танысқан XVIII ғасырда өмір
кешкен ағылшын монағы Фиц Стефан: «Жорғаларды ... ... ... деп атап, мұндай аттарға корольдер мен дворяндар міну керек, ал жай
жылқылар ... үшін ... – деп ... [366, 35 ... ... ... ... орыстардың кейін таныс болғаны
атауынан көрініп тұр, орыс ... ... ... бөтен жүріс, белгісіз
жүріс – дегеннің калькасы. Ал сол орыс зерттеушілері: «Иноход у казахов
считается идеальным ... – деп ... [366, 35 ... ... ... ... мен ... жылқысының әлемдегі басқа ... ... ... сол, оның ... ... мен шыдамдылығы. Ғасырлар бойы
қазақ халқы аридный зонаның: жаздың аптап ыстығы мен қыстың ... ... ... қара ... мен ... ашық далада өз
қорегін өзі тауып жеген жылқы тұқымдарын ... ... ... ... айтуынша: «Бұрын жылқы баласы қазіргідей сұлы мен
арпаны жегенді қойып, бұл дәнді өзіміз де ... ...... ... ж. ... соғысындағы Австрия атты әскерінің
қолбасшысы, Орал казактары мінген қазақ жылқыларын ... ... ... ... ... кавалерия үшін бұлардан артық не керек, сауыры
жалпақ, еті тығыз, сонымен бірге шапшаң ылдым-жылдым, тез ... атты ... ... осы ... да ... және өте дәл ... ... қазақ жылқысының табиғатын көрсетеді-деп жазады А. Попов
[367, 206 б]. Шын мәнінде ... ... ... ... ... ... ерекше шыдамдылығы мен күй талғамайтындығы ... ... ... ... ... бола ... ... қатты аяздарында жүздеген шақырым жол ... ... ... соң ат ... ... ... қабығын бере салатын едік, соның
өзіне тойып ап осқырынып тұрушы еді, қазіргі аттардың күндіз-түні ... мен ... ... ... анық екі бел ... ... қалады. Шіркін-ай
сол бұрынғы жылқылар қайда, тұқымы да жоғалды ғой [1] деп ... ... ... ... ... (LXV). Қазақ жылқысының тамырына
балта шапқан 1929–1931 жылдары ... ... ... сол ... ... жылқысының генефондының 80 % құрып кетті.
Қазақ жылқысының қасиеттері жайында тарихи ... ... ... ... ... ... ... жылқысының күшінің басымдылығы
мен беріктігін көршілер: Орынбор, Орал, Сібір ... ... ... ... тек ... ... мінеді, біздің (Ресейдің
А.Т.) барлық Орта Азияға жасалған ... ... ... жүзеге асты. Әсіресе 1873 жылы Хиуа ... ... ... күй ... мен ... ... ... Басқалармен
салыстырғанда қазақ жылқыларынан өте аз мөлшерде шығын шықты» [67, 25 б].
1869 жылы Ырғыз уезінің бастығы Вогак ... ... ... 120 ... ... отрядты бастап 3-ракеталы станогімен, үш
футты зеңбіректі сүйреп, тәулігіне 60–80 шақырым жол ... ... ... ... ... ... шақырымнан алып отырған. Отряд
бір айда 1500 шақырым, оның ішінде 800 шақырымды құм ... ... ... ... 3-ақ ат шығын болған. 1870 жылы полковник граф ... ... бір ... және 60 ... ... барлығы
қазақ жылқыларына мінген, бір зеңбірікпен, үш күндік азықпен ... ... ... ... жасаған қазақ ауылдарын талқандау.
Отряд алтыншы тәулік дегенде жемшөпсіз, сусыз 38–40º ыстықта ... ... ... ... Оған қосымша отряд Үстіртке көтеріліп, 5–6 өте
қиын асулардан асады. Асулардың тіктігі соншалық, адамдар мен ... ... ... керілген жіп арқылы әскерлердің көмегімен жоғарыға
шығарған. Бірде-бір ат ... ... Орыс ... ... Шәуешекке
дейінгі жорықтары қазақ жылқысының арқасында жеңісті болды. 1870 ж. 20
казак 11 ... ... 120 ... жол ... Арттарында қалған әскери
көмекке тез жетіңдер, деп хабар беру үшін бір ... ... ... ... ... барып хабар беріп қайтып келеді. Сонда 300 шақырым
жерді 29 сағатта еңсерген екен. Орыс ... ... ... ... ... бір ат алып ... қызметін атқарған. Шабарман
балалардың мұндай жұмысын – «үкілі пошта» деп ... ... ... ... А.Т.) Орынборға дейін (1300 ... ... ... тасушы қазақ балалары 5–6 тәулікте жетеді екен. Ташкенттен
Орынборға (2000 шақырым) дейін қос ... 18 ... ... [67, ... жылы ... ... ... Ырғыз уезінің бастығы Вогак мен
Аралшиден (Үлкен Борсық құмының солтүстік жағы) Ырғызға жіберген қазақ
жігіті 400 верстен астам жол жүріп 37 ... ... ... деп ... 91 б]. Ташкент пен Орынбор арасындағы поштаға қазақтар жалданып
көптеген жылдар бойы жұмыс істегендіктен халықтың арасында фольклорда ол
оқиғалар сақталып қалған. Балқия ... Омар ... ... ... ... тарланын мақтайды да, сонда Омар Ақбауырды жырлайды: Тарланың
Байғабылдың асында үшке келді,
Тартудың күшіменен зорға келді
Менің Айқын атамның Ақбауырын айт,
Тәшкеннен ... ... ... ... ... [L].
Әрине, Омар өз елінің атын мақтағанда әсерлеп, әспеттеп жырлаған,
Тәшкенттен Орынборға бір түстік тұрмақ бір тәулікте келу ... ... ... ... ... ... тұлпардың соңғы тұяғы еді
дейді: Ақбауыр ат келмей тұрып су алып алыңдар, – деп Айқын ... ... Су ... қанатын жайып су ішеді екен-Ел аузында аңыз ... ... ... ... ... орыс ... тапқырлықпен жазылған әскерилердің мақалалары ... ... ... ... Орал ... ... атаманы генерал
Дандевиль 1877-1878 жылғы орыс-түрік соғысындағы орыс ... ... ... келе ішкі ... ... ... ... тек жемшөптің күшімен жүргенін, жем тиеген керуен келмей қалса,
ашығып-арып күйі жоқтығын, көптеген жылқылардың ... ... ... ... ... ... ... жайыла алмайтыны соншалық,
алдыңғы тізелерін бүгіп, шөпті шалып жегенін, жайылудан ... ... деп ... [368, 264 ... өзі ... барған қазақ жылқыларына мінген Орал
казактарының ... ... ... ... мақтана жазады.
Ресейден келген атты әскердің жартысына жуығы аттарынан айрылған [368.
265].
Орыс армиясы атты ... тағы бір ... ... ... ... ... ... екенін айта келіп өзінің затына сай
әлі күнге дейін ... ... ... ... ... ... 267 ... жылы жазда Баянауылдан (Павлодар облысы) Омбы облысының бір
жеріне қайтыс болған адамның хабарын ... үшін бір жас ... ... ... 400 шақырым шамасы ... ... ... ... ... ... ... дейін, арқанмен шандып
тастайды, неге дегенде алыс жолда ат үстінде шаршамас үшін депті. Жігіт
бір күнде барып-қайтып түн ... ... ... ... ... ... ... келіннің жанына бармайсың деп ескерткен екен
(ІІІ).
Өлгий – Қобда қалаларының арасы ... 200 км. 1950 ... ... ... беруге бір салт атты таң ата шығып, күн бата
қайтып ... ... 400 км бір ... ... ... әлгі ат
тоқтамаған соң шылбырын лақтырып жіберіп, біраз ... ап, ... ... әрең ... ... ... қазақтың атқа отырысы мен салт жүруге
шыдамдылығы мен жылқыларының төзімділігі турасында: ... ... ... А.Т.) ... салт жүруге ерекше құмар, ерге отырғанда қораштау
көрінеді, бірақ өте ... ... ... өздері жасайды, үзеңгілері
өте ыңғайлы, бірақ черкештердікіне қарағанда аса ... ... ... ... дегенді білмейді, бір күнде 200 шақырымды еңсереді, атты
жеңіл ... және ... ... ... ... ... мол, алыс жерлерге жүргенде аттың күшін сақтай біледі: Мен
өзім бір батыр тұлғалы сұлтанның салмағы ... ... кг. ... ... ... ... атты алып (Сібірде двуконь –
қосар дейді) тау-тасты жерлермен 300 шақырым жол жүргенінің куәсі ... ... ... ... жоқ, тек ұйқымыз ғана ... ... ... ... ... тұр, ... тынықтырған соң,
ешқандай емсіз бұрынғы тың қалыптарына келді. Мұндай мысалдарды сансыз
көп келтіруге ... [369, ... ... авторлар қазақтардың бүкіл болмыс-бітімі салт жүруге
үйренгені сонша, жаяу жүруді білмейді, – деп ... Салт жүру ... ғана тән ... ... ... де атсыз елестету мүмкін ... ... де ... ... салт ... ... ... ерлерінің
артқы және алдыңғы қасы биік, әмбе кең, әсем үзеңгілері қысқа. ... А.Т.) ... ... тым жоғары отырады, аттың арқасынан 10
вершоктай (1 вершок – 4,4 см) ... ... ... ... жеңіл және
ыңғайлы деп айтады. Ердің үстіне көрнекті жабу жабады, ерлердің ... ... өте ... [306, 156 ... ... А.Т.) бір ... 200 ... жол құрлы көрмейді.
Барымташылар Каспий теңізіндегі Бозашы түбегінен Кіші Борсық құмына екі
тәулікте ... Алты ... ... ... ... сауда керуенін тонаған.
Құдық басында демалмай-ақ, қуғыншыларға қарасында көрсетпей, сол күні
оларды Девлет-яр (Дәулет жар А.Т.) – ... ... ... Ол апат болған
жерден (керуенді тонаған жер А.Т.) 70 шақырым» [370, 43 б].
Бұрынғы кезде алыс қашықтықтарды бағындыратын белді, берік, ... ... оған ... нағыз шабандоздар да болды. Қазір осының екеуі
де жоқ деуге болады. 1880 жылы граф ... ... ... Еуропаны
таңғалдырып, Вена мен Париж аралығын 15 күнде жүріп ... ... ... ... ерлік кез келген қазақтың қолынан келетініне
ешқандай ... ... [63, 103-105 ... ... ... ... ... өткізсе аттың ... да ... ... ... ... ... БАЙЛАНЫСТЫ МЕРЕКЕЛЕР МЕН ОЙЫНДАР
5.1 Қымызмұрындық
Ұлттық салт-дәстүріміздің ішінде халық санасынан ... ... келе ... ... ... ... бірі – қымызмұрындық.
Қымызмұрындық дегеніміз – ел жайлауға ... ... ... ... ... ... Қазақ жерінде қымызмұрындық әртүрлі аталады. Жетісу, Батыс
Қазақстанда қымызмұрындық, Сарыарқада биемұрындық, Шыңжаңда ... бие ... ... ... ... ... бір. Ертеде қазақ
бие құлындағанын зарығып күтеді екен, содан қалған сөз «Құлын ерді ... ... ... – деп ... ... ... Қытымыр
қыстан жүдеп-жадап шыққан көшпенді ел жаз ... ... ... ... ... ... халық болып ішіп, нағыз мейрамға
айналдыратын. Қымызмұрындық ұлттық сипаты ... ... ... ... ... бірде-бір кем түспейді.
Биенің сүті сары бал –
Қымыздан асқан дәм бар ма?!
Желіде құлын жусаса,
Кермеде тұлпар бусанса,
Сәні келер ұйқының.
Жылқы қолдан тайған ... ... ... ... ... ... соң» ... рухы да төмендеді, қымыз ауызға
тимеген соң денсаулығы да, өмір-тұрмысы да ... ... ... ... екі түрге бөлуге болады. Бірінші – бие байлар. Ел
жайлауға көшкен соң ... ... бөле ... Ауыл ... кеңесіп, бұл іске ерекше ден қояды. Желі ... үшін ... 1-ші ... ... арнайы қазық қағып жүрген тоқпақтың сабына
ақ мата байлап, үлкен адамдардың бірі қағады. Желі тартқанда әрбір ... ... бір ... қағылады. Құлынның ноқтасы екі сабақ баудан
тұрады, желіге қысқа ... ... ... ... қалады. Желінің
арқанына шалынбау үшін құлынның белінен тартып қояды. ... ... ... ... аяғы ... ... қалуы мүмкін. Сағат 10–11-
лерде бүкіл ауыл адамдары желінің басына жиналады[371]. Сабалар ... ... ... ... ... ... ... Қазықтың,
желінің басына, айғырдың ... ... ... сары май жағады.
Құлындарды желіге байлаған соң биебаудың шайын дайындайды. Ел жиналған
желінің ... ... ... шай, құрт, ірімшік, тоқаш тамағымен келеді.
Мұны шашу шай дейді. Бәрі отырып желінің басында шай ... ...... ... ... Мұны «бие байлар», «бие бау» деп
атайды. Шашу ... ... ... ... ... соң бие ... үй
«қымыз шайы» дегенді береді. Бұл шайға бір малын ... әлгі ... шашу ... ... шақырады, қымыз таратылады, үлкен кісілер
бата береді.
Жылқышы ата – ... ... ... сақта,
Құрығын сүйреткен ұрыңнан сақта,
Күрсіндірмей ішкізе гөр,
Күрпілдетіп піскізе гөр.
Аллаху әкпар!
Қырық биенің қымызы,
Ел қыдырған қатынмен кетсін.
Бес биенің ... дуан елге ... ... деп бата берген адамдарға қонақтардың
қымыз ... ала ... ... ... шыт, ... береді.
Қымыз ашытарда ең басты нәрсе ашытқы. Ашытқысы барлар күнделікті
саумалды ... қоса ... ... дайындалады. Ашытқыны
«ұйытқы» немесе «қор» деп атайды. Ашытқысы жоқтар қымызы ашыған үйлерге
келіп, ... 1 ... ақ мата ... «тілегім де, көңілім де ақ» деп
сабадан керегінше құйып алады. Үй иесі қымызға ... ... ... ... тас ... ... байлар қымыз тәтті болады деп сабаның
түбіне желін жамбы тастаған. Үкінің қанатын, болмаса ағаштың көкек қонып
отырған бұтағын ... ... ... ... ... ... салтында үкі де,
көкек те қасиетті құс деп саналады. Тас ... ... ... таңертең ертемен биелерін сауып көнек толы қымызын әкеле жатса,
көрген адам таңырқап, ... не ... ... ... бұлақтай» депті.
Иесі көнектегі қымызды сабаға құйғанда, түбіндегі тас екіге бөлініп
қалған ... ... ... ... тасқа тисін», «Тіл тас жарады, тас
жармаса, бас ... деп ... ... ... ... ... ... «сүтті итке құйса, қымыз ірігіш болады» дейді. Бұзылған бие
сүтін жылқылардың арасына апарып құйып тастайтын. (70. 371( ... іри ... ... ... немесе отқа тұз салған. Тостағанның
түбінде қалған қымызды ешқашан жерге төгуге болмайды.
«...Кейбір орыстар қазақтардың әдет-ғұрпын ... ... ... ... ыдыстың түбіндегі қалған қымызды жерге ... ... ... ... қымыздың иесі қазақ көзімен атып жібергендей
қарайды, кейде шыдамы таусылып «ойбай» дейді...» [137, 70, 250].
Қазақта ер ... ... ... ерсі ... ұят саналған,
мұндай адамдарды ел арасында «қатынбасша» деп атаған. Ал ерлердің бие
саууын ешқашан ерсі ... ... бұл салт ... ... ... келген шығар.
Сондай-ақ ер адамдар дастарқанда ешқашан тамақ ... ... ... ... ... ... ... беріп қызмет жасауы
құрмет саналған. Бұл қымыздың басқа тағамдарға қарағанда ... ... ... ... ... ... көруге болады.
1. Бие бау, бие байлар – желіге құлындар байланады, желінің басында
шашу шай ішіледі.
2. ... ... Әр ... өз ... ... ... Ауылдың (рудың елдің) біріккен қымызмұрындық мерекесі.
Демек мейрам әр отбасының бие байлауынан, қымыз ашытуынан, ... ... ... ... ... мейрамға ұласады.
Қымызмұрындықтың уақытына келетін болсақ, ел жайлауға шыққанда
басталып, қырық күндік шілдеге жалғасады.
Қымызмұрындық ... ... ұлы күні – ... кейінгі үлкен
тойы. Ел жапатармағай мал соя ... ... ... тай, ... одан ... тоқты, бағлан, ал шамасы ... ... ғана ... ... ... мал көп ... жылдары «қанжайлау»
болып кетті дегенді ... ел. ... ... бата ... Әр үйде дайындалған қымыздың және тойдың қымызының басын
әйелдер ішеді. Мерекенің қымызын сол ауылға, ... руға ... әйел ... бәйбіше, әже ішіп бастайды. Қымызмұрындықта әйелдердің арасында «қатын
күрес» өткізілген. Әйелдер кимешектерінің ... ... ... ... ... бірақ та қыздарды күреске шығармаған.
Қымызмұрындықта көрсетілетін қызықтардың бірі: мешкейлер жарысы. Әр
ел палуан, мерген, ... т.б. ... ... ... ... ... Ел ішіндегі мешкейлер туралы аңыздардың бірінде Шығыс
Қазақстан облысы, Қара Ертістің Зайсан ... ... ... ... ... қымыз тойында Мамырхан деген кісінің бір тайдың етін жегені туралы
айтылады. Мамырхан түске дейін ... ... ... оған ... ... тегене қымызды бір-ақ төңкереді екен (бір тегене шамамен 10-12
л. А.Т.). ... ... дем ... қымыздың қызуын басқан, қайыңның
көлеңкесінде сырмақтың ... ... ... ағаш ... тай етін әкеп ... Ол етті ... сылып алып шайнамай
жұтқан. Етті жеп, түгел ... ... тұра ... ... ... сырмақпен сырғыта сүйреп, Ертістің суына әкеп түсіреді, таң
атқанша суда жатқанда судың беті ... ... ... ... бұлай
үнемі ет жеп тұрмаған. Ел басшылары ас-тойларға апарғанда, не болмаса
«Түспем түсіп жүр, қорқауым ... жүр» деп ел ... ... ... ... ... түгел жейді,
Қорқауы келсе бір қараны бір-ақ жейді», деген сөз қалған. Сазанбай бай
Мамырханды сынамаққа ... ... ... ... ... етіне орап
асатқанда бір-ақ қылғытып қойған, сондай-ақ түйенің де тобығын жұтқаны
жайында әңгімелер кездеседі (LXXXIII).
Бәстесіп қой ... ... ... ... ... ... ... өкпе-
бауыр, ішек-қарнымен түгел жейді. Бір адам екінші адамға бәс ... етін ... ... етегімен қоса керегенің басына іліп кетеді екен
(ХХХІ).
Енді бәстесіп ет жеу туралы тарихи деректерге ... ... ... етін төрт адам ... салады» [372, 132 б]. «Көзді ашып-жұмғанша
сүйегі қалады» [373, 122 б]. «Өте көп мөлшерлі ет пен ... ... ... ... алты айлық тоқтының етін жеп тауысып,
екіншісін жартылай жеп, қалғанын достарымен бөлісті» [324, 33 б]. «Екінші
қойдың етін жеп ... ... ... бар» [316, 74 б]. ... ... жарылғанша жейді» [374, 137 б]. ... ... ... етіп ... ... ... өмір
салтын білмегендіктен. Қатал табиғатта үнемі ат жалы мен атан қомында
көшіп жүру адамның көп ... ... ... ... ... ... жеу, ас қорыту механизмі басқа халықтардан күшті болатыны да ... және орыс ... да ... ... адам тек ... ... ... көрінеді. Бір күн тойып тамақ ішкен еуропалық екінші,
үшінші күні тамақ ішпесе шыдай алмайтын болған. Ал ... ... тек қана ... ... арналған «боққарындық» – қомағайлық
деуге болады. Ал қазақтарда бір рет тойған адам бірнеше күн тіпті апталап
аштыққа шыдаған.
Мысалы: Оңтүстік өңіріндегі қоңырат елінде ХІХ ... ... ... ... ... кісі бір жегенде бір мес айран, бір шелек сарымай
мен бір қойды жұғын көрмеген. Бірақ ... соң 9 күн ... ... ... ... соң жаяу ... ... Мәлімет берушілердің айтуынша,
жақсылап бір тойған Мамырхан 7–8 күн аштыққа оп-оңай шыдаған (LXXII). ... қой ... ... етті жеп ... тойғанынша шыдап отырып: –
Ә, қарақтарым, болдыңдар ма? – деп, ... соң ... ... ... жеген. Әдетте қазіргі заманның қомағайлары анық бір күн ... ... ... ... ... ... ... көп жеген, аты
аңызға айналған адамдар мен қазіргі қомағайлықты ажырата білу ... ... ... ... ... ... батырлардың тамақ
жеу рәсімімен ұқсас. Халық эпостарында бір рет тойған батырдың бірнеше,
ондаған күн тамақ ... ... ... ... ... бие, тоғыз қой,
Жеп шықты жаңа тамағы н [353, 111 ... ... ... ... ғана ... ... заманынан келе жатқан салт. Оғыз қағаны туралы жырларда:
Тоғыз жүз ... ... мың қой ... ... ... ыдыс қойдырды.
Тоғызына арақ, тоқсанына қымыз құйғызып,
Барша нөкерлерін арақ пен қымызға ... [375, 22 ... ... ... ғана ... берілгенін, қымыздың суша
сапырылғанын көреміз. Тарихта ... ... ... ... ... ... көзі ... бен жылқы еті екені нақты көрсетіледі.
Қазақта «Бір аяқ қымыздың екі аяқ желігі бар» дейді. ... ... ... ... ... ... ... қай халықтың болмасын белгілі бір дәрежеде алкогольдік
қажеттілігін қанағаттандыратын сусыны болады. Бір халықтың ... ... ... нағыз апат әкелген жағдайлары тарихта көп ... ... ... ... ... ... ... әсіресе
скифтердің үстем тап өкілдерінің мас болып ... ... ... ... мас ... ... ... ағзасының шарапқа төзе
алмай скифтің маскүнемдікке салынуы деген сөз. Осы ... ... ... ... ... ... сөзі еске ... қазақ-қырғыз халықтарының жаппай ішкілікке салынуының бір себебі
– алкогольдік сұранысын қанағаттандырып келе жатқан қымыздан ... ... ... ... қазы шайнаған.
Қымызын судай сапырған,
Оны ішкен соң мас болып,
Аюдайын ақырған [275, 46 б]
– деп Шортанбай ақын өз ... ... ... ... ... ... ... түсіретінін ашық айтады. Тарихи жырларда көшпендінің
тасқын судай тасыған күш-қуатының қайнар көзі қымыз бен жылқы еті екені
нақты ... бен ... еті ... ... көп ... екен кісі ... [322, 56 б].
Мешкейлер жарысынан кейінгі тамашалардың бірі – бәс ... ... ... ішу ... Екі адам бір ... ... де, уақытын
белгілеп, мысалы түске дейін бе, кешке дейін бе бір ... ... ... қымыз ішіп отырады, екеуіне де бір адам құйып ... ... ... ... қай адам ... ... яғни іше алмай
қалса, сол адам жеңілді деп есептеледі. Қазіргі кезде ... ... ... етіп ... ... ... өткізіп жүр (CLX).
Қымыз тойына бабы келіскен жақсы қымыздарымен қатар, күшті қымыздарын
да ... ... ... ... ... ... ... асаудай тулап»
(CLXXII) деген қымызға мас болған адамды айтады. ... ... ... – деп ... ... ... екі рет ... есіңнен
танарсың» деген мәтел содан қалған (CLXXI).
Қаппен жүгіру (адамдар қапқа ... ... ... ... айраннан ақша шығару (айран толған местің ішіндегі шүберекке
түйілген теңгелерді тісімен тістеп шығарады, бет-аузы түгел аппақ ... т.б. ... ... ... ... ... ... үшін
істелген дала театрының элементтері деуге болады.
Қымызмұрындықта ақсақалдар, ... ... ... ... ... ... (қымыз құятын ыдыстарға) баға берген. Қазақ бәсекешіл
халық, сабаларды, шараларды, ожауларды, тостағандарды бір-бірінен асырып,
әдемілеп жасаған. Атақты адамдардың, ... ... ... ... ішу ... ... құюдың, ұсынудың, ішудің ертеден келе жатқан өзіндік рәсімі бар.
Қымызды таза, әсем ... ... епті ... ... ... ... беріп отырады. Сол қолына тостағанды, оң қолына
ожауды ұстап сусынның сылдырын сездірмей, ыдыстың ... ала ... бір ... ... ... ... да, ... қайыра табақ
шетіне іліп, тостағанды оң қолымен ұстайды.
Қымыз ішу ... әлі ... ... болған жоқ. «...Қымызды – аяққа
(кесеге) құймас бұрын қымыз батасы беріледі. Бата аяқталған соң, сыйлы
қонақ үй иесіне қарап, ... ... үй иесі ... ... ... түйістіріп барып іше бастайды. Қымыз ішіп отырған кезде ... ... яки ... ... мен ... ұнап ... өз ... алып ұсынады. Ол адам сол жақтан, яки қазан жақтан барып, өз
қолымен қос ... ... ... тауысып ішсе де, жартылай ішсе де,
саптаяққа қайтадан қымыз құйғызып, қос қолдап иесіне қайтарады да, ... ... ... үлкеннің пейілі түскен «ұсыну» әркімге бұйыра
бермейді [376, 80 б(. Қымыз тойының ерекшелігі сол – бұрынғы кезде ру,
ел ... аса ... ... ... ... арнап қымызмұрындық жасап, ат
бәйгесін өткізіп қарсы алған. Бұл деректен қымызмұрындықтың ел жайлауға
шыққанда, бір мезгілде орындалатын мейрамға қарағанда, қазақтың
қонақжайлылық рәсімімен белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... қонақтарға арнайы
қымызмұрындық беріп қарсы алу – қонақжайлық салтының бір ... ... ... ... ... ағытып, құлындарды желіден босатарда
«сірге жияр» (сірге мөлдіретер) тілеуі ... Мал ... бата ... да ... ақырын (соңғысын) әйелдер ішеді. Сөйтіп қымыз
тойларындағы қымыздың басы мен аяғын әйелдердің ішуі – ... ... ... ... көреміз.
Қазақ ауыз әдебиетінде жылқы пірін, яғни жылқы жаратушысын Жылқышы
ата, болмаса Қамбар ата, көбінесе екеуін қосып, ... ата – ... ... ... мал ... қарағанда (Ойсылқара – түйе, Шопан ата – қой,
Шекшек ата – ешкі), ... ... ... ата – ... ... ... мал пірілері тек төрт түліктің жеке саласына байланысты ... ... тек ... ... ғана ... Мысалы:
Жол иесі, Қамбар-ау!
Жер иесі, Қамбар-ау!
Тілегімді оңғар-ау!
Бата жолдарында айтылып тұрғандай, жолдың да, ... де иесі ... ... жерде дем берсін,
Жылқышы Қамбар піріміз,
– делінеді Қобыланды батыр жырында [353, ... ... ... ханы ... ... ... Қазанға қол
жиып, жорыққа аттанғанда шешесі Аналық мынадай бата береді:
Көл иесі Қамбар-ай!
Шөл иесі Қамбар-ай!
Қамбар өзің ... кім ... [353, ... ата – Қамбар,
Жарылқайтын өзіңнен кім бар,
Шірендіріп жатқыз, көсілдіріп
тұрғыз.
Жаз жайлауын жаусыз ет,
Дүниеде мұңсыз ... ұлды ... май ... сақта, жаладан сақта,
Қауіптен сақта, қатерден сақта,
Ашыққан бөріден сақта,
Аузы қанды ұрыдан сақта,
Дос ... қас ... ... тауын биік ет,
Кімді жарылқасаң, соның
қасында ет! [377]
Қымыз тойы – қымызмұрындықта да бірінші ... ... ... ата ... аман ... ... құдай оңғар!
Биең көп болсын,
Аллаху әкпар! (VІІ).
Қазіргі таңда қымызмұрындық мейрамына заман талабына сай жанама
дәстүрлер енгізіле ... ... бірі ... ... ... атаулармен беріледі: «ата қымыз», «мырза қымыз», «бал қымыз»,
«мейіз қымыз», «келіншек қымыз», «уыз қымыз», «сән қымыз», «ән ... ... ата – ... өз ... қорғаған айғыр бейнесінде
көрінеді:
Жылқышы ата – Қамбар үйірдің айғыры екен,
Құлындатып көбейткен байлығы екен.
Ел ... ... ... ... адам ... ... ... қайнатып, құрт-ірімшік жасамақшы болады. Оларынан ештеңе шықпайды,
сонда Қамбар – ата бие сүтінен ... ... ... ... үйретеді-мыс.
Бұл жерде Қамбар – ата ... ... ... гөрі нақты мәдени
кейіпкер ретінде көрінеді. Жоғарыдағы фактілерге зер ... ... ... мал пірлеріне қарағанда өте жоғары: жол иесі де, жер иесі
де, қысылғанда көмек беретін әулие де, ... ... ... ... де, т.с.с. кете береді. Қамбар – ... ... ... ... өміріндегі жылқының басқа түліктерге қарағанда орасан үлкен
маңызында болса керек. Тіпті қарапайым өмірде де қазақ қоғамында ... ... ... ең ... ... ... ал ... үй иесі
баймен бірге төрде отырады, қоғамдық өмірдің барлық салаларына қатысады.
Ол – ол ма, жылқыларын жұттан, жаудан, тағы ... ... ... ... ... қызын берген.
Шымкент облысы, Сарыағаш ауданындағы Алтынтөбе деген жерде Қамбарата
деген жер атауы кездеседі. Алтынтөбе ... ... ... бар, ... ... жағада жылқының басына ұқсас үлкен кара тас жатыр, мұны
«Қамбар атаның басы» дейді-мыс. Тау ... ... ... ағашы»
делінетін әулие ағаш бар. Толық емес мәліметтерге қарағанда, ертеде бір
үлкен тасқын болып, байдың жылқысын су ағызады, ... ... ... тас
бейнесі, сол байдың жылқыларының айғырының басы-мыс. Малға індет, тағы
басқа ... ... ... ... ... емдейді екен (ХХХІХ).
Сонымен қатар оңтүстік қазақтары ... ... деп ... ... ... ескі ... ... атты Қамбар батырдыкі» деп
айтады. Көпке дейін Қамбаратаға байланысты әулиелі жерлер мәлім емес еді.
Ал Маңғыстаудағы Шопаната қорымы, ... ... ... ... ... ғалымдарға ертеден мәлім.
Енді Қамбарата сөзінің семантикасына келейік. Қамбар атауының Алтай
жүйесіне жататын өзге тіл топтарын ... ... ... ... ... ... ... бұл атауы кездеспейді [378,1606]/
Қамбар сөзіне жақын тұлғалық және мағыналық сөзді тек ... ... ... ... 1) өндіруші еркек мал; 2) ұрпақ
тудырушы (мал тұрғысында) болса, ... ... ... ... (қазақша аудармасы): тұқым беруші (мал шаруашылығында)
ұғымын меншіктейді. Және осы ... ... ... ... ... да, қаймықпай, өзгермей мағынасында оқимыз. Көлденең тартылған осы
бір ұғымдарды санаға салып, салыстыра қарасақ, жылқы үйірінің тұрақты да,
үнемі ... ... оның ... ... ... ... ... еркегі екендігін еріксіз еске түсіреді [378, 1606].
Бұл жағынан оның өнім беруші ата, парсыша айтсақ – ... ата ... ... ... ... қазақ сонымен қатар синонимдік түрде Жылқышы ата деп
атайды. «Қазақ тілінің түсіндірме ... ... ...... пірі деп ... [361, 2886]. ... Жылқышы ата – Қамбар деп,
екеуі бірге де айтылуы әдетке айналған.
Жылқы ... ... өзге мал ... ...... ата ... ... ішіндегі ең тәуірі, жақсысы, тамашасына да Қамбар ата
атауын меншіктейді екен [378, 1606].
Өзбектер мен түрікмендерде жылқы пірін ... баба деп атау ... [379, 2726]. ... атауының төркіні араб тілінен шыққан, түбірі
бір буынды «дул» болған [378, 1586]. ... ол ... ... ... және ... атқа ... ... дінінің
ықпалында ол Халифа Әлидің астындағы атының атауынан шыққан [378, 1576].
Қамбар сөзінің түпкі мағыналық ... ... ... мәдени
философиясын зерттеуші Е.М. Абақан өз ... ... ... ... ... ... яғни ... түбірлерінің мағыналық табиғаты абстракциялық символдық контекске
негізделуі туралы айтқан едік. ... ... ... және ... ... ... қазақ тілінде орасан мол. Айталық, қам ... ...... ... ел, ... ... ... күшті,
батыр, қазына, молшылық, қала, т.б. көптеген ... ... Бұл ... ... атауларында да сақталған. Көне түркі тіліндегі қамұқ сөзі –
бүкіл, бүтін, толық. Қазақта жылқы пірі – ... ...... ... яғни ... ... беліндегі кісе, мұнда
қам түбінің мағынасы дөңгелек, көк, бүтін [380, 167-168 б.б]. ... ... ала ... Е.Д. ... ... назар
аударалық: қам сөзін куманды-кіжілерде бақсы ойынын атайды десе ... ал әлем ... ... ... қам ... ... ығыстырылған деп жазылған [382, 5586].
Ал халқымыздың тұрмыс-салт жырларының типологиясын зерттеген Б.Уахатов
қазақта қарақұрт, жылан, шаян, бүйінің уын ... ... ... бүйі ... ... ... ... болсаң, қалмай шық!
Тас төбеден таймай шық!
Май табаннан талмай ... деп ... ... ... ... ... ... иесі,
атасы, құдайы, пірі деген [383, 536].
Сонымен авторлардың мәліметі ... қам сөзі ... ... ... ... ... қозғалыс, шеңбер, қасиетті, молшылық, т.б.
Қамбар бақсылардың пірі дегендерді келтіре отырып, мынадай тұжырым айтуға
болады. Көне мифологияға ... ... ... ең бірінші Тәңірінің сүйген
түлігіне айналып, пір Қамбарды дүниеге ... ... пірі ... ... ... айналып, негізгі рөлді атқарған. ... ... ... ... Күнге, сосын оған сол тақылеттес
жылқыға, содан осылар ... ... ... даму барысында құдай
рөлін адам