Қазақ тіліндегі ауру атауларының лексика-семантикалық және морфологиялық құрылымы

КІРІСПЕ

І
1.1

1.2
1.3
1.4
1.5
1.6
1.7
ІІ
2.1
2.2
2.3
2.4
ІІІ

3.1
3.2
3.3
3.4 Ауру атауларының жасалу жолдары мен тәсілдері
Ауру атаулары жасалуының морфологиялық (синтаксистік)
тәсілі
Ауру атаулары жасалуының синтаксистік (аналитикалық) тәсілі
Ауру атауларының байланысу тәсілдері
Ауру атаулары жасалуының лексика.семантикалық тәсілі
Заттанған ауру атаулары
Калька жолымен жасалған ауру атаулары
Ауру атаулары жасалуының басқа да жолдары
Ауру атауларына ономасиологиялық талдау
Тілдік номинацияның теориялық мәселелері
Сөзжасамның ономасиологиялық аспектісі
Уәжділік мәселесі және оның ауру атауларымен байланысы
Қазақ тіліндегі ауру атауларының уәжділік жүйесі
Қазақ тіліндегі ауру атауларының семантикалық және этимологиялық сипаты
Ауру атауларының семантикалық құрылымы
Ауру атауларының лексикалық мағынасы
Ауру атауларының түсіндірме сөздікте берілуі
Ауру атауларының тұрақты тіркестер арқылы берілуі
3.5
3.6
3.7
ІV
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
V
5.1
5.2

5.3
5.4




Ауру атауларын этимологиялық талдау
Табу және эвфемизм арқылы жасалған ауру атаулары
Терминденген ауру атаулары
Ауру атауларының функционалды.стилистикалық сипаты
Әдеби ауру атаулары
Ғылыми ауру атаулары
Халықтық ауру атаулары
Диалектілік ауру атаулары
Кірме ауру атаулары
Қазақ тіліндегі ауру атауларының түрленуі
Ауру атауларының морфологиялық варианттары
«Ауру» сөзінің лексикалық синонимдері және синонимдес ауру атаулары
Ауру атауларының лексикалық варианттары
Ауру атаулары және омонимдер

ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Жұмыс қазақ тіліндегі ауру атауларының зерттелуіне арналады. Олар лексика-семантикалық, құрылымдық жағынан күрделі, бірақ белгілі бір жүйеде қарастырылады. Ауру атаулары өте көп және алуан түрлі болып келеді.
Жұмыста ауру атауларының 2000 жуығы сипатталып, зерттелінді. Оның ішінде адамға, малға қатысты ауру атаулары да кездеседі. Олар белгілеріне, түр-түсіне, таралуына, т.б. ерекшеліктеріне байланысты жіктеледі.
Ауруға ат қою оның өзіндік белгісіне, түр-түсіне байланысты. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі, диалектологиялық сөздік, этимологиялық сөздік, фразеологиялық сөздіктердегі ауру атауларына талдау жасалынып, олардың тіліміздегі алатын орнына мән берілді
Қазақ тілінде бір ауру атауы бірнеше мағынада жұмсалынады. Мұның себебі - аурудың әдеби, ғылыми атауларымен қатар халықтық, диалектілік атауларының да мол қолданылатындығында.
Ауру атауларының жүйесі өте күрделі, олардың ішінде көне атаулар да, жаңа атаулар да бар.
Кейбір ауру атауларының таралу аймағы өте кең, бірақ олардың әр аймақтағы мағыналары бір-біріне сәйкес келе бермейді.
Ауру атауларын қазақ тілінде айтпай, көбі орыс тіліндегі атауларын қолданады. Мұның өзі сол ауру атауының тілімізден жойылып кетуіне әкеледі.
Ауру атаулары сан ғасырды араға салып, қазақ тілімен бірге жасап келеді. Олар қазақ тілінің сөздік қорынан ерекше орын алады. Ауру атауларының алуан түрлілігі олардың атауларынан көрінеді. Олар қазақ тілінің сөздік қорына мықтап еніп, сөйлеу тілімізде белсенді қолданысқа ие.
Қазақ тіл білімінің негізгі мәслесінің бірі ауру атауларын зерттеу болып табылады. Оларды жинастыру, зерттеу - бүгінгі күннің талабы.
Ауру атауларының жүйелілігі, олардың аймақтық қарым-қатынасына, сөздердің морфологиялық сипатына, олардың қасиеттері мен семантикалық тәуелділігіне негізделген.
1. Айтбаев Ө. Қазақ терминологиясының дамуы мен қалыптасуы. - Алматы, 1988. – 208 б.
2. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. – Алматы, 1997. – 240 б.
3. Айғабылов А. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1995.
4. Айтмұхаметова Қ.Ө. Институционалды коммуникация: дәрігер-науқас. Фил.ғыл.канд.дис. – Алматы, 2003.
5. Авакова Р. Фразеологиялық семантика. – Алматы, 2002.
6. Аванесов. Р.И. Очерки русской диалектологии. – Москва, 1949. – Ч.1.
7. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі. – Алматы, 1991. – 237 б.
8.Аманжолов С. Қазақ әдеби тілі. –Алматы, 1949.
9. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. – Алматы, 1951. – Ч.1.
10. Апресян Ю.А. Лексическая семантика. Синонимические средства языка. – Москва, 1974. – 470 с.
11. Арғынбаев Х. Мал ауруларын емдеудегі қазақтың халықтық тәжірибесі туралы этнографиялық очерк // Вопросы этнографии и антропологии Казахстана. – Алма-ата, 1962. – Т.16. – С.7.
12. Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья және неке. – Алматы, 1973.
13. Аханов К. Тіл біліміне кіріспе. –Алматы, 1991
14. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – Москва, 1966
15. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. – Алматы, 1995. – 176 б.
16. Ахметов З. Өлең сөздің ториясы. - Алматы, 1973.
17. Аяпбергенова Қ. Медицина терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі. – Алматы, 1994.
18. Әбутәліпов Ә. Індеттану терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі. – Алматы, 1995.
19. Әділбаева Ұ. Қазақ тіліндегі өсімдік атауларының уәжділігі Филол.ғыл.канд.дис. – А., 2002. – 120 б.
20. Әмір Р. Жай сөйлем синтаксисі. – Алматы, 1983. – 164 б.
21. Бабич А.Ф. Вторичная номинация в кругу относительных прилагательных в современном русском языке // Географические и хронологические пределы распространения русской лексики: Межвузовский сб. научн. трудов. –Москва, 1980.
22. Баскаков Н.А. Историко-типологическая характеристика структуры тюркских языков. – Москва, 1975.
23. Байгунисова Г.И. Уровни вторичной номинации. Дисс. канд. филол. наук. – Алматы, 1998.
24. Бейсенбаева К. Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімдердің жалғаусыз тіркестерінің кейбір түрлері. – Алматы, 1974. – 63 б.
25. Белбаева М. Қазақ тілінің омонимдер сөздігі. – Алматы, 1988.
26. Блинова О.И. Лексическая мотивированность и некоторые проблемы региональной лексикологии // Вопросы изучения лексики русских народных говоров. –Ленинград, 1972.
27. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1979. -185 б.
28. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің синонимдер сөздігі. – Алматы, 1975.
29. Будагов Р.А. Терминология и семиотика / Вестник МГУ. – 1972. - №5.
30. Булаховский Л.А. Введение в языкознание. - Ч. 2. – Москва, 1953. – С. 51.
31. Введенская Л.А., Колесников Н.П. Этимология: Учебное пособие – Питер, 2004. – 221 с.
32. Винокур Г.О. О некоторых явлениях словообразования в русской технической терминологии / Труды МИФЛИ. – 1939. – Т.5. –С.24.
33. Выготский Л.С. Избранные психологические исследования. –Москва, 1974.
34. Голев Н.Д. О способе номинации // Вопросы русского языка и его говоров. – Томск, 1976.
35. Даниеленко В.П. Русская терминология. Опыт лингвистичского анализа. – Москва, 1977. – С.90
36. Досқараев Ж. Қазақ тілі тарихы мен диалектологиясының мәселелері. – Алматы, 1962.
37. Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. – Алматы, 1951.
38. Дүйсенов Қ., Төребаева Д. Жұқпалы аурулар мен эпидемиология кафедрасында жиі кездесетін клиникалық терминдердің қысқаша орысша-қазақша сөздігі. – Алматы, 1995.
39. Жалмухамедов К. Русско-казахский краткий толковый словарь глазных болезней. – Алматы, 1977.
40. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1999. – 581 б.
41. Звегинцев В.А. Семасиология. – Москва, 1957. – С.85.
42. Исамбаев М., Сәрсенова Ш. Медицина терминдерінің орысша-қазақша және қазақша-орысша сөздігі. – Алматы, 1982.
43. Исаев С. Қазіргі қазақ тіліндегі негізгі грамматикалық ұғымдар. – Алматы, 1992. – 144 б.
44. Ильясова Н.Ә. Қазіргі қазақ тіліндегі атаулық тіркестер: қалыптасуы мен даму үрдісі. Фил.ғыл.канд.дис. – Алматы, 2003.
45. Кеңесбаев І., Жанұзақов Т. Тіл білімі терминдерінің орысша- қазақша сөздігі. – Алматы, 1966.
46. Кубрякова Е.С. Ономасиологические характеристики комплексных единиц словообразовательной системы // Актуальные проблемы русского словообразования. – Ташкент, 1982.
47. Кубрякова Е.С. Типы языковых значений // Семантика производного слова. – Москва, 1981.
48. Кузнецов П.С. О принципах изучения грамматики. – Москва, 1961.
49. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. - Алматы, 1998 - 304 б.
50. Қайдаров А. Структура односложных корней и основ в казахском языке. – Алматы, 1986. – 322 б.
51. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1980. – Т.5. – 581 б.
52. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1980. – Т.1. – 640 б.
53. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1980. – Т.3. – 735 б.
54. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1974. – Т.1. – 696 б.
55. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1986. – Т.10. – 672 б.
56. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1979. – Т.4. – 510 б.
57. . Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. – Алматы, 1966. – 240 б.
58. Қалиев Б. Лексико-семантическая и морфологическая структура названий растений в казахском языке. – Алматы, 1996. - 168 с.
59. Қалиев Б. Қазақ тілінің көкейкесті мәселелері. – Алматы, 1997. – 149 б.
60. Қалиев Б., Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздері. – Алматы, 2002. - 110 б.
61. Қалиев Ғ. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру. – Алматы, 1985.
62. Қасым Б. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер: уәждеме және аталым – Алматы, 2003.
63. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – Алматы, 1993. – 200 б.
64. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. – Алматы, 1998. – 208 б.
65. Ларин Б.А. Об эвфемизмах // Проблемы языкознания: ученые записки ЛГУ. - Вып. 60. - №301. –Ленинград, 1961. – С.111.
66. Лингвистический энциклопдический словарь. - Москва, 1990. – С. 501.
67. Манкеева Ж.А. Реконструкция первичных глагольных основ в казахском языке. – Алматы, 1991. – 130 б.
68. Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы, 1997. – 272 б.
69. Некоторые особенности употребления конструкции с родительным падежом в языке периодической печати // Известия АН КазССР. Серия обществоведения. – 1973. - №4. – С.19.
70. Оралбай Н. Қазақ тілінің сөзжасамы. - Алматы, 2002. - 213 б.
71. Панзарбекова Р. Қазақ тіліндегі жануарлар төлінің атауы ФҒК дис. - Алматы, 1998.
72. Реформатский А.А. Введение в языкознание. – Москва, 1967. – С. 99.
73. Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі. – Алматы, 1994.
74. Сайрамбав Т. Қазіргі қазақ тіліндегі тіркесімділіктің кейбір мәселелері. – Алматы, 2004. – 95 б.
75. Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай сөйлем синтаксисі. – Алматы, 1991. – 270 б.
76. Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілінің күрделі сөз тіркестері. – Алматы, 1981. – 197 б.
77. Салқынбай А.С. Қазақ тілі сөзжасамы. –Алматы, 2003.
78. Салқынбай А.С. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). –Алматы, 1999. – 309 б.
79. Салқынбай А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік –Алматы, 1998.
80. Саперов В.Н. Терапевт тәжірибесіндегі кейбір дәрігерлік этиканың бұзылуы // Клиническая медицина. – 1990. - №5 - С. 136-140.
81. Сарыбаев Ш., Нақысбеков О. Қазақ тілінің аймақтық лексикасы. – Алматы, 1989
82. Сауранбаев Н. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы, 1982. – 349.
83. Севортян Э.В. Түркі тілдерінің этимологиялық сөздігі. - Москва, 1975. – 528 с.
84. Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық мәдени аспектілері. – Алматы, 1998. – 194 б.
85. Смағұлова Г.Н. Фразеологизмдердің варианттылығы. – Алматы, 1996. – 128 б.
86. Солнцев А.В. Виды номинативных единиц // Вопросы языкознания. – 1987. - №2.
87. Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. Общая терминология. / Вопросы теории. - Москва, 1984
88. Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы, 1984.
89. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы, 1993.
90. Тасымов А. Қазақ диалектологиясы. - Алматы, 2005. – 158 б.
91. Телия В.И. Вторичная номинация и ее виды // Языковая номинация. –Москва, 1977.
92. Торопцев И.С. Лексическая мотивированность // Уч. зап. Орловск. пед. ин-та. - Т.22. Историко-филол. фак-т. - 1964.
93. Торопцев И.С. Язык и речь – Воронеж, 1985.Трубачев О.Н. Рецензия на «Краткий этимологический словарь» // Вопросы языкознания . - 1961. - №5
94. Уәлиев Н. Фразеология және тілдік норма. – Алматы, 1998. – 128 б.
95. Убрятова Е.И. Жарыссөзде сөйлеген сөзі // Вопросы диалектологии тюркских языков. – Баку, 1958.
96. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. Морфология. – Алматы, 1991. – 384 б.
97. Чижова Л.А. Ономасиологический аспект словообразовательных категорий русского языка. –Москва, 2000.
98. Шәкенов Ж. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен күрделі тұлғалар. – Алматы, 1973.
99. Шипова. Е.Н. Орыс тіліндегі түркі сөздерінің сөздігі. - Алматы, 1976. – 405 с.
100. Шойбекова Ғ.Б. Туынды сөздердің мағыналық ерекшелігі мен уәжділігі (семантикалық тәсіл). Фил.ғыл.канд.дис. – Алматы, 2006.
101. Хасанов Б.Қазақ тіліндегі сөздердің метафоралы қолданылуы. – Алматы, 1966. – 208 б.
102. Языковая номинация ( Общие вопросы ). –Москва, 1977.
103. Языковая номинация (Виды наименований). –Москва, 1977.
104. Янцененская М.Н. Семантические вопросы теории словообразования. – Томск, 1979.
105. Соколовская Ж.П. Система в лексической семантике. – Киев, 1979.
106. Шмелев Д.Н. Проблемы сеемантического анализа лексики. – Москва, 1973.
107. Кусаинов К.Ш. Звукоизобразительность в казахском языке. – Алматы, 1988. – 165 б.
108. Потебня А.А. Из записок по русской грамматике. – Москва, 1958. – Т. 1-2.
109. Трубачев О.Н. Славянская этимология. – Москва, 1965.
110. Будагов Р.А. Сравнительно семантическое исследование. - Москва, 1963. – 619 с. –Т. 2
111. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. –A. 1993. -496 б.
112. Будагов Р.А. Проблемы изучения романских литературных языков. – Москва, 1961.
113. Құрманбайұлы Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. – Алматы, 1998. – 208 б.
        
        Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 81(373.512.122
Қолжазба құқығында
ТАНАБАЕВА ГҮЛЗИРА ӨМІРТАЙҚЫЗЫ
Қазақ тіліндегі ауру атауларының лексика-семантикалық және морфологиялық
құрылымы
10.02.02 – ... ... ... ... ... ... алу үшін ... жетекші
филология ғылымдарының
докторы, профессор
Смағұлова Г.Н.
Қазақстан Республикасы
Алматы 2007
МАЗМҰНЫ
| | |3 |
| ... | ... ... ... ... ... мен тәсілдері |8 ... ... ... жасалуының морфологиялық (синтаксистік) |10 |
| ... | ... ... ... ... синтаксистік (аналитикалық) тәсілі |15 |
|1.3 ... ... ... ... |20 ... |Ауру атаулары жасалуының лексика-семантикалық тәсілі |23 ... | |24 ... ... ауру ... |25 ... ... ... ... ауру ... |26 ... ... ... ... ... да ... |29 ... ... ... ... ... |30 ... ... ... ... ... |32 ... |Сөзжасамның ономасиологиялық аспектісі |36 ... ... ... және оның ауру атауларымен байланысы |36 ... ... ... ауру ... ... ... | |
| ... тіліндегі ауру атауларының семантикалық және |43 ... ... ... |43 ... |Ауру атауларының семантикалық құрылымы |44 ... ... ... ... мағынасы |46 ... ... ... түсіндірме сөздікте берілуі | |
| ... ... ... ... ... берілуі | ... ... ... ... талдау |52 ... ... және ... ... ... ауру ... |57 ... |Терминденген ауру атаулары |63 ... ... ... ... ... |69 ... |Әдеби ауру атаулары |69 ... ... ауру ... |69 ... |Халықтық ауру атаулары |72 ... ... ауру ... |73 ... |Кірме ауру атаулары |78 |
|V ... ... ауру ... ... |81 ... ... атауларының морфологиялық варианттары |81 ... ... ... ... ... және синонимдес ауру | |
| |атаулары |81 ... ... ... ... ... |86 ... ... ... және ... |91 |
| | | |
| ... |94 |
| ... ӘДЕБИЕТТЕР |100 |
| | | |
| ... | |
| | | ... ... ... ауру ... зерттелуіне арналады. Олар
лексика-семантикалық, құрылымдық жағынан күрделі, бірақ белгілі бір ... Ауру ... өте көп және ... ... ... ... ауру атауларының 2000 жуығы сипатталып, зерттелінді. Оның ... ... ... ауру ... да ... Олар ... ... таралуына, т.б. ерекшеліктеріне байланысты жіктеледі.
Ауруға ат қою оның ... ... ... байланысты. Қазақ тілінің
түсіндірме сөздігі, диалектологиялық сөздік, этимологиялық ... ... ауру ... ... жасалынып, олардың
тіліміздегі алатын орнына мән берілді
Қазақ тілінде бір ауру атауы бірнеше мағынада ... ... - ... ... ... ... ... халықтық, диалектілік
атауларының да мол қолданылатындығында.
Ауру атауларының жүйесі өте күрделі, ... ... көне ... ... ... да ... ауру атауларының таралу аймағы өте кең, бірақ олардың әр
аймақтағы мағыналары бір-біріне ... келе ... ... ... ... айтпай, көбі орыс тіліндегі атауларын
қолданады. Мұның өзі сол ауру атауының тілімізден ... ... ... атаулары сан ғасырды араға салып, қазақ тілімен бірге жасап
келеді. Олар ... ... ... ... ... орын алады. Ауру
атауларының алуан ... ... ... ... Олар қазақ
тілінің сөздік қорына ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінің негізгі мәслесінің бірі ауру атауларын зерттеу болып
табылады. Оларды жинастыру, зерттеу - бүгінгі күннің талабы.
Ауру атауларының ... ... ... ... ... ... олардың қасиеттері мен семантикалық тәуелділігіне
негізделген.
Ауру атауларының ерекшелігі ... ... ... және ... ... ... Ауру атауларын
құрайтын лексика-семантикалық топ синонимдер, омонимдерінің молдығымен де
ерекше. Өзіне тән ... ... ... және ... тыс
факторларының болуынан көрінеді.
Ауру атауларының әлемі де кең, олар адам ... ... ... ... роль ... Ауру атауларының барлық түрін қарастыру
зерттеудің өзектілігін анықтауға мүмкіндік береді.
Зерттеу ... ... ... ... ауру ... ... ... функционалды-стилистикалық құрылымын, сондай-ақ
оның этимологиясын тереңірек зерттеу болып табылады. Ал мұның өзі жалпы
алғанда, ... ... ... ... ал жекелей алғанда оның
терминдік-номенклатуралық жүйесіндегі беті ашылмаған бірқатар ... ... ... ... ... ... және ... ауру атауларының жасалу
заңдылықтары; халықтық атаулардың ... ... ауру ... өзіндік орны, олардың бір-бірімен өзара байланысы әлі
толық зерттелінбеген.
Номинация, уәжділік мәселелері де жеткілікті ... Бұл ... ... тілі үшін ғана ... ... ... да түркі тілдері үшін ... ... ... ... Ауру ... тілдік табиғаты.
Зерттеу пәні. Ауру атауларының тіліміздегі жиынтығы.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері.
Зерттеудің мақсаты – қазақ тіліндегі ауру атауларын кешенді ... ... ең ... ... ауру ... ... семантикалық аспектілерді өзіне қабылдауына негізделсе,
екінші жағынан – ауру атауларының бұл ... ... ... ... ... Жан-жақты кешенді зерттеу арқылы кейбір мәселенің ... ... ... мақсатының бірі ауру атауларының өзіндік
сипаты мен олардың басқа ... ... ... ... ауру ... ... да халықтық, ғылыми, диалектілік топтармен
өзара байланысын, қарым-қатынасын зерттей ... ... ... ... қазақ тіліндегі ауру атауларына қатысты мәселелерді шешудің теориялық
негізін анықтауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ауру ... ... және даму процестерін сипаттау ... ... жету үшін ... ... ... ... ғылыми
жақтан айқындап, саралап алу міндеттерін қойды:
– ауру атауларының ... ... ... ауру ... ... ... мен тәсілдерін көрсету;
– ауру атауларының қалыптасу, даму процестерін қарастыру;
– ауру атауларының сөзжасамдық құрылымын сипаттау;
–ауру атауларына тән модельдерді ... ... ... тіліндегі ауру атауларының уәжділік жүйесін ашу;
– ауру атауларын топтастыру;
– ауру атауларының омонимдері мен синонимдерін зерттеу;
– ауру атауларын функционалды-стилистикалық ... және ... ... ... ... ... мен диалектілік атауларының өзара ... ауру ... ... ... ... ауру атауларының этимологиясын анықтау.
Зерттеу жұмысының әдістері. Диссертацияда қазіргі ... ... ... ... ... лингвистикалық әдістер пайдаланылған.
Зерттеуде біз ономасиологиялық және семасиологиялық ... ... Бұл ... ... ... ауру ... анықтауға мүмкіндік береді.
Ауру атауларын талдаудың негізгі әдісі – сипаттама әдісі. Бұл әдіс ауру
атауларының құрамын, ... ... және даму ... ... ... қолданылды.
Салыстырмалы әдіс арқылы жалпы түркі тілдеріндегі, қазақ тіліндегі,
сондай-ақ басқа тілдерден енген ауру ... ... ... ... қатынасын көрсетуде құрылымдық ... ... әдіс ... ... ауру ... төркіні, алғашқы мағыналары анықталады.
Ауру атауларының семантикалық құрылымы компоненттік талдау әдісі ... ... ... дереккөздері ретінде сөздіктер пайдаланылды:
қазақ тілінің он томдық түсіндірме сөздігі, қазақша-орысша, орысша-қазақша
сөздіктер, терминологиялық сөздіктер, ауру атауларына ... ... ... сөздіктер, қазақ совет энциклопедиясы.
Ғылыми және ғылыми-көпшілік сипаттағы арнайы әдебиеттер, дәрігерлердің
еңбектері, медицина саласы ... ... мен оқу ... да ... ... пайдаланылды. Сондай-ақ ауру ... ... ... ... мен ... ... алынды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен нәтижелері. Қазақ тілінің лексикология
саласындағы тіл ... – ауру ... ... рет жан-жақты зерттелу
нәтижесінде жаңа ... ... ... ... тіліміздегі басқа да сөздер сияқты лексикологиялық
(семасиологиялық, ономасиологиялық, ... ... ... ... ... ... ... ауру атауларының лексикалық құрамы, сөзжасамдық сипаты анықталды
– ауру атаулары топтастырылып, лексика-семантикалық жақтан сипатталды;
– қазақ тіліндегі ауру атауларының уәжділік ... ... ауру ... ... ... мен ... ... ауру атауларына тән модельдер жасалынды;
– ауру атаулаарының омонимдері мен синонимдері анықталды;
– ауру атауларының этимологиясы зерттелінді;
– ауру ... ... ... және ... атауы мен
халықтық, әдеби атауы мен диалектілік атауларының өзара ... ... ... ... ... жұмысындағы ауру атауларының
сипаты мен саны, олардың лексика-семантикалық және ... ... ... сала ... ... ... кеңейтуге өз үлесін қосады.
Зерттеудің практикалық маңызы. Зерттеу нәтижесінде қол жеткізген
тұжырымдар мен ... ... ... оқу ... ... ... саласы бойынша оқылатын дәрістерде, арнайы курстарда білім
беруде пайдалануға ... Ауру ... ... жинақталған
мысалдардың қазақ тілін өзге аудиторияда үйрету кезінде де көмегі тиетіні
сөзсіз.
Қорғауға ұсынылатын негізгі ... ауру ... ... ... ... ... сипаты
берілді;
– ауру атаулары топтастырылып, лексика-семантикалық жақтан сипатталды;
– қазақ тіліндегі ауру ... ... ... ... ... ... ... абсолюттік уәжділіктерге топтастырылды.
– аналитикалық тәсіл арқылы жасалған ауру ... ... ... ... ... ... ... ауру атауларының бірнеше
модельдері көрсетілді;
– омонимдес, синонимдес ауру атауларына талдаулар жасалынып, мысалдар
келтірілді;
– ауру ... ... ... мен ... ... ... мен ... өзара байланысы сипатталды;
– этимологиялық ... ... ауру ... ... ... жандана түседі.
– ауру атауларының синонимдері мен омонимдері ... ... ... ... пайда болады.
– ауру атауларының сөз табына қатысы анықталды;
– ауру атаулары табу және эвфемизм арқылы ... ... мен ... ... жұмысының негізгі материалдары
мен мазмұны бойынша ... ... ... ... ... баяндамалар жасалды.
Сондай-ақ, жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің қазақ
филологиясы кафедрасында өткен лингвистикалық семинарда және ... ... ... ... ... 6 мақала жарияланды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. Жұмыс кіріспеден, бес ... ... ... ... ... ... ... берілді.
І ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АУРУ АТАУЛАРЫНЫҢ ЖАСАЛУ ТӘСІЛДЕРІ МЕН ЖОЛДАРЫ
Ауру атауларының танымдық ... да, ... ... ... ... да ... Мұндағы әрбір ауру атауының ... ... ... ... ... мен уәжі ... ... сан алуан, көпқырлы.
Ауру атауларын түріне қарай былайша топтастыруға болады:
1. Дәстүрлі медициналық ауру атаулары: ... ... ... ... ... ... гайморит, геморрой, рак,
рахит, грипп, аппендицит, миома, цистит, мастит, астма, ... ... ... ... ... гипертония, артрит, сифилис, бруцеллез,
экзема, фурункул, стенокардия т.б.
2. Аурудың халықтық атаулары: сары ауру, соқыр ішек, ... ... ... ... ... ... ... мешел, демікпе, баспа,
теміреткі, теріскен, шиқан, күбіртке, қызылша, қышыма, ісік, тіс ауруы,
шешек, ақ қан ... ... ... ... ... көбі анатомиялық (дене мүшелері) атаулар арқылы
жасалады: жүрек, бауыр, ішек, ... ... бас, аяқ, иек, ... ... көз, ... іш, ... ... төбе, шүйде, иық сүйек, білезік,
толарсақ, өкше, ... ... ... т.б. Мысалы:
Асқазан: асқазан жарасы.
Ауыз: ауыз уылу.
Бас: бас ауруы, бастың сақинасы.
Бауыр: бауыр ауруы, бауыр церрозы, бауырдың қабынуы.
Буын: буын ... буын ... ... шорбуын, сорбуын.
Ен: енбау, ен қосалқысының қабынуы, ен қабығы шемені.
Жақ: жақтың шірілігі, жақ рагі.
Жүрек: жүрек ... ... ... ... ... ... ... жүрек
қыжылы.
Жауырын: жауырынтақ.
Иек: қызыл иек іріңдігі, қызыл иектің көпсіп қабынуы, қызыл иектің қабынуы.
Кеуде, омырау, емшек: омыраулық беріштеме, омырау рагі, ит ... ... ағы, көз жасы ... ... жыланкөз.
Көмей: көмей туберкулезі, көмей мерезі.
Құлақ: құлақ мүкістігі, құрқұлақ.
Қабақ: қабақтың қабынуы.
Қарын, ұлтабар: қарын мен ... ойық ... ... ... ... мұрынның тілме ауруы, мұрын шиқаны, мұрын дифтериясы, мұрын алды
экземасы.
Өкпе: ... ... өкпе ... өт тасы ауруы.
Өкше: өкше мүйіз.
Тамыр: күре тамырдың кеңіп түйінделуі.
Тамақ: қылтамақ, без тамақ.
Тобық: қоян тобық.
Табан: ... тіс ... тіл ... тілме.
Тері: терінің қабынуы.
Ішек: соқыр ішек, ішек құрт ауруы, ішектің түйінделуі, ішектің қабынуы.
Іш: іш өту, іш ... ... ауру ... да ... ... ... шаш
жегі, ұйқысыздық, меңіреулік, мылқаулық, үрпі қабынуы, шалқалатпа,
семіздік, сүйел, маңқа, ... ... ... ... ... шешек, көршиқан, қайталама сүзек, жіті тұмау, сасық тұмау ... ... ... вазомоторлы (тамыр қозғалтқыш нерв) тұмау. Бұл
ауру атауларының да өзіндік ерекшеліктері бар.
Ауру ... ... ... да әр ... ... ... ... көрсететін белгілер: сырқырау, қақсау, шаншу, сыздау, солқылдау,
дірілдету, қалшылдау, ісу, қышу, қабыну, көлкілдеу, көгеру, қызару, ... ... бас ... іш өту, ... ... ағару, сасу,
күлбіреу, қараю т.б.
Ауру атауларының қойылу үрдісіндегі ерекшеліктер мен ... ... ... оларды былайша да жүйелеуге болады:
1. Жүрек аурулары;
2. Бас аурулары;
3. Тері ... Көз ... ... ... Ішек ... Өкпе ... Ісік аурулар;
9. Жұқпалы аурулар
10. Аяқ-қол аурулары;
11. Буын аурулары;
12. Мұрын-құлақ аурулары т.б.
Қазақ тіліндегі ауру атауларының жасалу тәсілдері мен ... ... әр ... ... ауру ... басқа да лексика-семантикалық
топтар сияқты ... бір ... ... мен тәсілдер арқылы
жасалатынын көз жеткіздік.
Қазақ тілі лексикасы жүйесінің баю тәсілдерінің ... және ... ... ауру ... яғни ... ... Лексиканың
толығуы мен баюында сөзжасамның орны ерекше.
Ауру атаулары сөзжасам ... ... ... ... ... жасалады.
Ауру атаулары әр түрлі сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалған. Олардың
негізгілері мыналар: 1) морфологиялық, 2) ... 3) ... және т.б Бұл ... ... ... ... ... ауру атауларының жасалуына белсенді қатысады.
1. Ауру атауларының морфологиялық (синтетикалық) ... ... ... ... ... ... тәсілдердің бірі – морфологиялық
тәсіл. Осы тәсіл арқылы қосымша және сөз құрамы ерекшеленеді, ... ауру ... ... және ... ... жасалады.
1) Туынды ауру атаулары
Туынды ауру атаулары түбірге ... ... ... жалғануы
арқылы жасалады. Мысалы, сіреспе деген ауру атауы сірес – сіресу етістік
түбіріне –пе ... ... ... жасалған.
Морфологиялық (синтетикалық) сөзжасам тәсілі арқылы жасалған ауру
атаулары сан ... ... ... ... ... ... -ық, -ік, -ақ, -ек тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: жарық, шешек,
түйнек, сүзек, ... ... ... сынық, жылауық, сыздауық.
ә) -лы, -лі тұлғасы арқылы жасалған ауру атауы: ұстамалы.
б) -дық, -дік, -тық, -тік ... ... ... ауру ... ... ... ұйқысыздық, іріңдік, кереңдік.
в) -ба, -бе, па, -пе, -ма, -ме ... ... ... ауру ... ... ... ... қатпа, қозба, қызба, сіреспе, ... ... ... -ғы, -гі, -қы, -кі тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: сірескі, жегі,
күйдіргі, ... -ды, -ді ... ... ... ауру ... қағынды.
д) -шық, -шік тұлғасы арқылы жасалған ауру атауы: қояншық.
ж) -лық, -лік ... ... ... ауру атаулары: милық, мықырлық,
мылқаулық, меңіреулік, соқырлық.
з) -қан, -кен тұлғасы арқылы ... ауру ... ... шиқан,
теріскен.
и) -ша, -ше тұлғасы арқылы жасалған ауру атауы: қызылша
Профессор Н. Оралбай: ... ... ... ... туынды
түбір атауларға етістік те нгіз сөз болады, ондай туынды түбір ... ... ... ... деп ... ... ... негізді туынды
түбір атаулар көп. Зат есім сөзжасамның бұл өнімді жолы ... ... ... етістіктен зат атауларын жасайтын жұрнақтар көп және олар
түрлі мағыналы зат ... ... - ... [70; 129 б.]. ... ... дей келе, ауру ... ... ... Сонымен ауру атауларын жасайтын жұрнақтар:
- ма, -ме: шойырылма (радикулит), баспа (ангина);
- қақ: ... ... у: ... кі: ... ... ... ... атты зерттеу еңбегінде
синтетикалық жолмен жасалған ауру ... ... Олар ... ... ... лық, -лік, -дық, -дік тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: милық,
күдеулік, бедеулік, мықырлық, қаралғылық, ауыздық
- ды, -ді ... ... ... ауру ... жынды, қағынды
- қы, -кі, -ғы, -гі тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: ұмытқы,
күйдіргі, ... ... ... қиғы, сірескі.
- ма, -ме, -па, -пе тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: ұйықтама,
шоқтама, бұқпа, індеме, ... шық, -шік ... ... жасалған ауру атауы: қояншық.
- дақ, -дек тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: ... ... қақ, -кек, -ғақ, -гек ... ... ... ауру атаулары: сатқақ,
жарылғақ, шықшытқақ, шиғақ, қиғақ,
- сақ, -сек тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: ... ... ша, -ше ... ... ... ауру ... дүлше, қызылша,
белдеуше.
- са, -се тұлғасы арқылы жасалған ауру атаулары: ... ... қан, -кен ... ... ... ауру ... теріскен.
Туынды ауру атауларының көп бөлігі жұрнақтар арқылы жасалады. Олар
жиырмаға жуық сөзжасамдық ... ... ... ... ... ... байқағанымыздай, етістіктен зат есім
тудыратын жұрнақтар өнімді қолданылады, мұндай жұрнақтар арқылы жасалған
ауру атаулары да мол ... Ал ... зат есім ... ... төмен болғандықтан, осы жұрнақтармен жасалған ... сан ... аз ... ... зерттеу жұмысымызда жинақталған ауру ... ... ... ... ... дара ... ... тұлғалы;
3) екі құрамды;
4) көп құрамды немес күрделі ... ... ... ... ... келеді, әрі тілдегі атаулардың
жасалу үрдісімен ... Дара ... ауру ... ... таз, күл, шемен, әпсін, ... ... ... ... соз, оба, ... ... ... мерез,
сом.
2) Туынды тұлғалы ауру атаулары: тырысқақ, тілме, теріскен, ... ... ... қызба, қозба, милық, мылқаулық,
меңіреулік, нақұрыстық, соқырлық, ... ... ... ... ... ... қызылша, қызамық, құтыру, бөрткен, баспа,
делбе, демікпе т.б.
3) Екі құрамды ауру атаулары: ақтаңдақ, ақшам ... ... ... ... бұғақ ауруы, биіктік ауруы, ... буын ... ... жел құз, бастың сақинасы, көксау,
көктүйнек, т.б.
4) Көп құрамды ауру атаулары: күре ... ... ... ... етінің іруі, мұрынның тілме ауруы, ішек құрты ауруы, қарын мен
ұлтабардың ойық жарасы ... ... ... ... ... 80-ге жуық ... кездестіруге болады. Олардың ішінде екі сөздің бірігуі арқылы
жасалған ауру ... ... ... ... ... ... ... көктүйнек т.б.
Ауру атаулары сөз таптарына да қатысты. Олар зат есімнен (дара,
күрделі), сын есімнен, ... ... ... жасалады.
Дара зат есімнен жасалған ауру атаулары: мерез, делбе, күбіртке, күл,
бәдік, күйез, көнек, ... ... ... безгек, бұлақ, мешел, шешек,
шемен.
Күрделі зат есімдерден жасалған ауру ... ... ... ... ішек ... ... ... сары безгек, сары
ауру, қара шешек, қызыл ... тіл ... өкпе ... ... ... қабынуы, тері қабынуы, ұшпа шешек
Сын есімнен жасалған ауру атаулары: ... ... ... ... ... ауру ... құтыру, күлбіреу, ... ... ... ... демікпе, көлтілде, ентікпе, бөртпе,
көгерме, қышыма, жарық.
Сондай-ақ, еліктеуіш сөздерден ... ... да мол ... ... ... түбірге түрлі жұрнақтардың жалғануы арқылы ауру атауы
туған. Мысалы: күпсек, бүпсек, шыжың, торсылдақ, сырылдауық, әпсін т.б.
Ауру атауларының көпшілігі ... ... ... ... ... құрамындағы сөздердің лексикалық айқындығы мен анықтылығы оның
арнайы мағынасын, уәжін ... ... ... ... Сөздің лексикалық
мағынасын анықтау барысында оның арнайы семасы ерекше мәнге ие болады.
2) Күрделі ауру атаулары
Морфологиялық тәсілдің бірі – ... ... ... ... ... екі ... одан да көп ... бірігуі арқылы жасалады. Мысалы,
жыланкөз ауру атауы екі сөздің ... және көз ... ... ... бір ... ... білдіреді.
Ауру атауларының жасалу үлгілері әр түрлі болғанымен, олардың өзіндік
жүйесі мен құрылымы бар ... ... ... ... ... ... ... сөздік қорындағы мұндай лексикалық бірліктердің құрамында зат
есім + зат есім, сын есім + зат ... зат есім + ... ... +
етістік, есімдік + есімдік, сан есім + зат есім т.б. сөз ... ... ... ... ... тұлғалы есімдер қолданылады. Олардың
сипатын мынадай модельдер арқылы анықтауға болады:
1. Сын есім мен зат есім ... (С+З): ... ... ... ... ... ... ақбас, ақтаңдақ, алапес, алаөкпе,
сарыбуын, шорбуын, қарабез, қарашірік, ... ... ... ... ... ... ақбайпақ, ақтопалаң, ақшелек, ақшешек,
алабауыр, сорбуын, ... ... ... т.б. Осы ... ... ауру ... ... ең үлкен топты құрайды.
2. Зат есім мен зат есім моделі (З+З): ... ... ... ... енбау, жұлынқұрт, жауырынқұрт, қылтамақ, ... ... Зат есім мен ... моделі (З+Ет): қантышқақ, шашжегі, теріскен.
4. Сын есім мен сын есім моделі (С+С): көгала, көксау.
5. Сын есім мен етістік ... ... ... ... Зат есім мен үстеу моделі (З+Ү): желінсау, етеккір, жемсау.
7. Сын есім, зат есім мен зат есім моделі (С+З+З): ақтаңдақ.
Ауру атаулары ... бір сөз ... ... ... көбі дара ... мен күрделі зат есімдерден жасалған.
Тілімізде екі сөздің бірігуі арқылы жасалған ауру атаулары ... ... ... ... екі негізден тұрып, бір ұғымды
таңбалауы арқылы айқындалады.
Сөзжасамдық семантика аясында саралағанда, сөздердің бірігуінің мәнісі
... ... ... ... мен ... ... ... тілімізде бұрынан бар ... ... ... ... ... Атау екі ... ... бірігуі арқылы жасалады да,
бір таңба ретінде даяр қалпында жұмсалады [77; 248 ... ... ... әуел ... еркін тіркестерден жасалғаны жайлы
профессор Р. Әмір былай ... «Сөз ... ... ... мағынасын
құбылту үшін пайда болған тіркестер сөз тіркесі қатарына ... ... ақ боз, ақ ... көк ала. ... ... келтірілген сөздер –
күрделі сөздер. Бұлардың компоненттері бастапқыда ... тән ... ... ... бір ... ... сөз қалпына енген. Көп
жағдайда осылай құралған тіркестер жүре келе ... ... ... ... [20; 11 б.].
А. Салқынбай біріккен сөздердің бірігіп жазылуының екі ... ... ... нақты заттың не құбылыстың атауы болғандықтан ... ... ... белгісі толық айқындалып, ерекше таңба ретінде
танылған атаулар ... ... ... бір ұғымды таңбалайды, мағыналық құрылымы – күрделі,
ситаксистік жүйесі – тұтас, морфологиялық құрамы – бүтін. Біріккен ... оның ... ... ... ... ... және
белгілі бір атауға ие болады. Мысалы: «ақтаңдақ» деген ауру ... ... және ... ... ... ... яғни ... түскен дақ түсінің
ақ болып келуі негізгі номинативті белгіге ... ... ... ... мағына қалыптасады. Сол сияқты, төмендегідей ... ... да ... ... ... ... ... уәжделіп
тұр: шорбуын, жарымес, құрқұлақ, көршиқан, қантышқақ, майтабан, суқараңғы,
жыланкөз, ... ... ... ... ... т.б.
Біріккен ауру атауларының құрамындағы сөздердің бірігуінің мынадай
ерекшеліктері бар. Біріншіден, біріккен сөз ... ... ... ... ... байланыста тұрады. Ауру атауының таңбалануы
ұғымдық уәжділікке, семантикалық шектестікке, дыбыстық ... ... ... ауру ... ... сөздердің біріншісі
көбінесе екінші сыңарының сын-сапалық, ... ... ... біріккен ауру атауларының ... ... бір ... ... ... ... ауру
атауларының құрамындағы сыңарлар жаңа сөз жасауда өзіндік сөзжасамдық
парадигма ... ... ... ... ... ... келуі арқылы жасалған туынды ... ... ... ... қарақаптал, қарабез, қараталақ.
Ақ тұлғасының бірігіп келуі арқылы жасалған туынды атаулар: аққатпа,
ақауыз, ақбас, аққаптал, ақбайпақ, ... ... ... ақшешек,
ақтаңдақ.
Ала тұлғасының бірігіп келуі арқылы жасалған туынды ... ... ... ... ... келуі арқылы жасалған туынды атаулар: сарбуын,
сарсу.
Құрт тұлғасының бірігіп келуі ... ... ... атаулар:
буынқұрт, аққұрт, бақайқұрт, жұлынқұрт, жауырынқұрт.
Сау тұлғасының бірігіп келуі арқылы жасалған туынды ... ... ... ... бірігіп келуі арқылы жасалған туынды атаулар: шорбуын,
сарбуын, сорбуын.
Тамақ ... ... ... ... ... ... ... безтамақ.
Көк тұлғасының бірігіп келуі арқылы жасалған туынды ... ... ... ... ... ... көз, құлақ, табан, тамақ, емшек, ... іш, ... ... ... ... арқылы жасалған туынды атаулар да бар:
жауырынтақ, құрқұлақ, жыланкөз, шашжегі, майтабан.
Н. Оралбай ... ... деп ... ... ... өзгеріссіз
қалыпта тұрып, мағына тұтастығына ... ... ... айтады.
Профессор біріккен сөздердің 6 мағыналық тобын ... ... ... ... ... ... атаулары, көне атаулар, ... ойын ... Әрі ... ... тек осы 6 ... топтан
тұрмайтынына, олардың әлдеқайда көп екеніне, оның бәрін келтірудің мүмкін
еместігіне тоқталып өтеді. Мағына жағынан біріккен ... ... ... да бар, ... мысалдар келтіреді: айкезбе, айырбақай, ақауыз,
ақбайпақ, ақбас, аққаптал, аққатпа, аққұрт, ... ... ... ... ... алагүлік, ашбаспақ, бақайқұрт т.б. Келтірілген
біріккен сөздердің мағыналық топтары олардың мағына түрлілігін ... екі ... ... арқылы жасалған, кіріккен ауру атаулары
да кездеседі.
Кіріккен атаулар деп ... ... ... ... өзгеріске
түсіп, бір-бірімен жымдасып, ықшамдалып кірігуінен жасалған түрі ... бір ... ғана ... өзгеріске түскен кіріккен зат есім сөздердің
сыңарларын ажырату онша қиын ... ... ... ... ... ... ... (ала+без), т.б.
А. Ысқақов кіріккен сөздерге мынадай анықтама берген: «Кіріккен сөз
деп ... я ... я ... де бірдей әуелгі өз мағыналарынан
айырылып, тұтасымен тұрып басқа бір жалпы ... ... және ... сол ... фонетикалық (дыбыстары, екпіндері) жағынан әр қилы
өзгерістерге ұшырап, бір-бірімен белгілі дәрежеде әрі ... ... ... ... ... ... [96 ; 106 ... Ауру атауларының синтаксистік (аналитикалық) сөзжасам тәсілі арқылы
жасалуы
Қазақ ... ауру ... ... ... ... ие. ... ауру атауы екі немесе одан көп дербес сөздердің
тіркесу жолдары арқылы ... ... ... орай ... және байлаулы (тұрақты) болады.
Еркін сөз тіркесіндегі сыңарлар дербес және өзгеруге икемді, олардың
әрқайсысы өзінің лексикалық мағынасын сақтайды. ... сөз ... ... ... әр ... лексикалық мағына солғын болады.
Мұндай тұрақты сөз ... ... ... мен қызметі жағынан жеке
сөздерге жақын келеді.
Синтаксистік тәсіл ... ... ауру ... екі ... ... ауру ... сөз тіркесті ауру атаулары.
1) Құрамдас ауру атаулары
Құрамдас ауру атаулары деп біз біркелкі номинативтік мағынаға ие ... үш ... ... ... ... ... түрі мен ... тұрақты сөз тіркесін айтамыз. Құрамдас атау сөз ... ... ... Оның ... ... мағына семантикалық
бір бүтін мағынаны білдіреді. Мысалы: бауыр церрозы (бауыр және церроз +ы
«тәуелдік жалғауы»), өкпе рагі ... және рак + і ... ... ... ... жән жара + сы ... ... Бұл құрамдас
ауру атаулары формасы жағынан сөз тіркесіне ... жеке ... ... ... ... ... бүтіндігімен сипатталады.
Құрамдас ауру атауларының күрделі және тіркесті ауру атауларынан
айырмашылығы бар.
Күрделі ... екі, үш ... ... ... жасалады, ал
сыңарлары толық немесе жартылай дербестікке ие ... ... ... ... (жел+шешек) т.б. Бұқара қызбасы сияқты құрамдас ... ... оның ... алғашқы мағынасынан туындайды.
Күрделі ауру атауларын құрайтын бөліктер арасында ... ... ... ... ... Ал құрамдас ауру атауларын
құрайтын сыңарлар синтаксистік ... ... ауру ... жеке сөзге тән лексикалық мағынаға ие екі
сыңарлы немесе үш сыңарлы ... сөз ... деп ... Құрамдас ауру
атаулары күрделі сөз бен сөз ... тән ... ... ... ... ... лексикалық құрамының екі немесе үш сыңарлы болып келуі;
2) сыңарлары арасында синтаксистік байланыстың болуы;
3) ... ... ... ... ... жеке ... семантикалық бүтіндік;
6) құрамдас бөліктерінің зат есімдермен байланысы;
7) сөйлемнің бір ғана мүшесінің қызметін ... ... ... ауру ... кең ... ие. Олар өз ішінде
екі топқа ... 1) ... ... изафеттік құрылым арқылы жасалған:
егеуқұйрық сүзегі, ... ... ... ... т.б. 2) ... ... ... арқылы жасалған: бастың сақинасы, бауырдың қабынуы,
жақтың шірілігі т.б.
Құрамдас ауру атаулары бағыныңқы және ... ... ие. ... анықталатын элементті сапа, түр, сипат, қасиет тұрғысынан ... іш ... ... ... үрпі қабынуы т.б.
Бағыныңқы компонент ретінде кейде антропонимдер, мысалы: тан шешегі,
розенбах ауруы, виноградов ... және ... де ... ... ... ... қызбасы, паппатачи қызбасы және т.б.
Үш сыңарлы құрамдас ауру атаулары да мол кездеседі. Олар екі сыңарының
күрделену жолы арқылы жасалаады. ... ... ... ... ... ... ... түседі. Оларды да екі топқа бөлуге болады:
1) бағыныңқы сыңар арқылы таралған: қызыл иектің қабынуы, өт тасы ... ... ... ... ... ... ойық ... мұрын алды
экземасы.
Сондай-ақ, қазақ тілінде төрт сыңарлы құрамдас ауру ... ... Олар сан ... аз. ... ... бұлшық етінің іруі, қызыл
иектің ... ... күре ... ... ... ... да үш сыңарлы құрамдас ауру атаулары сияқты басыңқы және
бағыныңқы ... ... ... жасалған.
2) Тіркесті ауру атаулары.
Сөздердің тіркесуі арқылы жасалған ауру атаулары да ... ... ... ... ... ... ... денотат пен
оның қасиетін, сапалық белгісін танытатын тұлғалардан құралса, ... ... ... ... мағыналық күрделілігімен ерекшеленеді.
мағыналық құрылымына ... ... ... сөздерді былайша саралауға
болады:
- денотаттық мағыналы тіркесті туынды сөздер;
- ... ... ... ... ... ... ... тіркесті туынды сөздер [77;257 б.].
Денотатты мағыналы тіркесті туынды сөздер ... ... ... ... зат атаулары деп екі не одан көп ... бір ... ... ... бір ... қызметін атқаратын
сөздер аталады. Біріккен сөздер бірге жазылса, ... ... ... ішкі ... ... ... ... зат атаулары көне
кезеңдерден бастап, қолданылып, қазір де сөздік қорды толықтырып келе ... 133 ... ... ... ауру ... да ... орын ... ауру атаулары лексикалық сөзжасам аясында қарастырылса, тіркесті
ауру атулары ... ... ... Екі ... ... ... ... жаңа сөз жасалынады, ал екі сөздің тіркесуінен жаңа сөз
емес сөз-ұғым жасалады. Мұны ... ... ... ... деп ... [ 22; 130 б.].
Қазақ тілінде екі немесе үш сөзден тіркескен ауру атулары өте көп.
Екі сөздің ... ... ... ауру ... өзінің құрылымдық
ерекшелігіне байланысты мынадай ... ... сын есім мен зат ... тіркесуі арқылы (С+З): сары ауру, қызыл
жара, суық ... ... ... соқыр ішек, қантсыз шыжың, қантты
шыжың, қияли ауру, қайталама сүзек, жіті ... ақ қан, ... ... шөптік тұмау (поллиноз), қара шешек, шынайы шешек, обатектес ауру,
флеботомиялық қызба, бұқара қызбасы, ... ... ... сары ... сары ... тұспалы көкжөтел, ұшпа шешек, ұстамалы
қалтырама, трансмиссивтік жұқпа, вазомоторлы (тамыр қозғалтқыш нерв) тұмау.
2) зат есім мен зат ... ... ... (З+З): іш ... ... егеуқұйрық сүзегі, доңыз тілмесі, сіреспе ауруы, Тан ... ... ұшық ... қызба герпесі, үшкірқұрт ауруы, кене ... ... ... шешегі, мешіндер шешегі, шығыс жарасы, батпақ
қызбасы, шаш жегі, жүрек ... ... ... ... ... ... ... құрт, өкше мүйіз, қоян тобық. іш сүзегі, көр шиқан, бөртпе
сүзек, ит емшек, құрт ... ... ... бас ауруы, жел құз, бұғақ
ауруы, без ... зат есім мен ... ... ... ... ... ... уылу, ішектің түйінделуі, буын қабынуы, мидың шайқалуы, іш өту, ішек
қабынуы, үрпі қабынуы, тіл қабынуы, буын ... ... мен сын ... ... ... (Ү+С): ақшам соқыр.
5) сын есім+зат есім+зат есім тіркесті ауру атаулары (С+З+З): жұқпалы
сал ауруы, қара шіркей қызбасы, эндемиялық бүрге сүзегі, ... ... сын ... ... есім тіркесті ауру атаулары ... ... ... зат ... есім+зат есім тіркесті ауру атаулары (З+З+З): ... ... ішек ... ішек ... ішек ... ауруы, ішек
вирусы жұқпасы, суматра кене қызбасы,
Бұл модельдердің ішінде ең көп ... ... (С+З), (З+З) ... ... ауру атауларының қай сөз табынан ... ... ... ... модельдер ауру атауларын жасауда
белсенді ... ... ауру ... ... ... сыңары ауру түрінің
айырмашылығын, екінші (анықталатын) сыңары қандай да бір ... ... ... ... ... ... ауру ... сөздер жұмсалады, олар: қызба, шешек, сүзек, демікпе, шиқан,
тұмау ... ... ... ... бірқатар атулар қалыптасқан, мысалы:
вазомоторлы (тамыр ... ... ... жіті ... ... тұмау
(озена), шөптік тұмау (поллиноз) және т.б. Бұлардың бәрі тұмаудың түрлерін
білдіреді.
Сондай-ақ, қызба ... ... ... де ... ұшық ... ... батпақ қызбасы, бұқара қызбасы және т.б. ... ... емес тек ... ... ... келеді.
Шешек сөзі келесі ауру ... ... ... ... ... ... және т.б. Тілімізде шешек сөзімен берілген түр
атаулары бар, мысалы: қара ... ұшпа ... ... шешегі, Тан
шешегі, шынайы шешек және т.б.
Сүзек сөзімен тіркесіп келген атаулар да сүзектің түрін ... ... ... ... сүзегі, егеуқұйрық сүзегі, кене қайталама сүзегі,
эпидемиялық қайталама сүзек, кене ... ... ... бит ... ... ... ... арқылы жасалған ауру атаулары бар:
1) Ауру тұлғасының тіркесіп келуі арқылы жасалған туынды атаулар: құрт
ауруы, тіс ... ішек құрт ... өт тасы ... ... ... ... ... қола ауруы, бас ауруы, биіктік ауруы, бұғақ ауруы, ақ ... Сары ... ... ... ... ... ... атаулар: сары
безгек, сары кезік, сары қызба, сары ауру
3) Қара тұлғасының тіркесіп келуі ... ... ... ... ... Қызыл тұлғасының тіркесіп келуі арқылы жасалған туынды атаулар:
қызыл жара, қызыл иек іріңдігі, қызыл иектің қабынуы.
5) ... ... ... ... арқылы жасалған туынды атаулар:
буын қабынуы, ен қосалқысының қабынуы, қызыл иектің ... тіл ... ... үрпі ... ішек ... тері ... Іш, ішек тұлғасының тіркесіп келуі арқылы жасалған туынды атаулар:
іш өту, іш сүзегі, ішек жұқпалары мен жұқтырмалары, ішек ... ... ішек ... ішек ... ішек ... ... гельминтоздары.
7) Бүрге, егеуқұйрық, бит, маймыл, тотықұс, кене, доңыз, құрт, жылан,
шіркей тұлғаларының ... ... ... ... туынды атаулар да
кездеседі: ішек ... ... ... бүрге сүзегі, егеуқұйрық сүзегі,
егеуқұйрық риккетсиозы, ... ... ... кене ... кене ... доңыз тілмесі, ит емшек, қара ... ... кене ... ... ... ... ауру, тотықұс ауруы,
маймылдар шешегі, мешіндер шешегі, бөртпе бит сүзегі, жыланқұрт.
Сондай-ақ мысалдарда ... ... іш, ... ... тіркесіп
келуі арқылы жасалған туынды атаулар да қолданыс тауып отырады: ит ... ... ... ... іш ... ... ауру ... да басқа туынды сөздер сияқты сөз
таптарына қатысты болып келеді. Жоғарыдағы тіркескен ауру атауларының ... зат есім ... ... ... ... ... жасалған ауру атаулары мол
кездеседі. Мысалы: екі сөздің тіркесуі ... ... ... ... бар: жортуыш сірескі, шадырайғы шошымшыл, шөлдеуіктік шырсыздық,
шырылма шыдамсыздық, төсек сыздық, ... ... ... ... ... ... ... тіс еттеулік, бөбежік қисайғы т.б.
«Шипагерлік баянда» кейбір ... ... ауру ... ... ... алатын болсақ: безбен – ангина; күпсек – іш ... ... ... ... ... қадақ - өкпе туберкулезі; сатқақ – ...... без ... тіс еттеулік – тіс етіне өсетін ет; шілделік
– шілде қотыр; қорасан – шешек ауруы; дуылдақ – ... ... – ауыз ... сары ... ... – ешкі ... жәншау – скарлатина; қомшау
– реакциялық көлемді бөрткен; келкісіз кіреу – ... ...... әйел; сасай – белсіздік; ұмытқы – нерв әлсіздігі; ... ... - ұйқы қашу ... ... ... ... ... – теміреткі;
қолаңса –қолтық борсуы; жолаңса – шап борсуы; бұлаққы – құлақтан ... ... ... ... ... ... - қарашық ішінің дөңгеленіп ... ... ... ... - ... ... ...
көкіректен белдікше шығатын қотыр; қиғы – ... қию; ... - жақ ... ... ... ... ауру ... сыңарларының тура мағынасы негізінде жасалады да
аурудың нақты түрін ... ... ... бояу ... ... ауру ... ... сыңарларының мағынасымен уәжделеді және
оларға метафоралық, экпрессивтілік тән.
Тіркесті ауру атаулары әр сыңарының екпінге ие болуымен ... ... ауру ... бір ғана ... ие. ... ауру ... сөздіктерде бірге жазылуы тиіс. Ал сөз тіркесі ... ауру ... ... ... ... Ауру атауларының байланысу тәсілдері
Аналитикалық жолмен жасалған ауру ... ... да ... да
байланысады. Матаса байланысқан сөз тіркестері жайлы Р. Әмір, С. Исаев,
Е. Ағманов, Т. ... ... ... Р. Әмір ... сөз ... ... сыңары зат есім, сын есім, сан есімдер
болады [20; 24 б.] десе, С. Исаев зат есім мен ... сын ... ... есімше, тұйық етістік түрлері де болады [43; 167 б.] – ... ... ... ... ілік жалғаулы тұрақты тіркесте негізгі
сөздер мен модаль, көмекші ... ... есім ... ... ... ... тіркестер болады [74 ; 134 б.] - дейді.
Матасу – ... ... сөз ... ... ... ... сөз ... өзара матастырып тұратын
грамматикалық ...... ... ... ... ... сөздердің бірі екіншісіне бағынып тұлғаланса, ... ... ... ... ... ... [ 75; 46 ... септігінің білдіретін басты мағынасы – ... ... ... ... Ілік ... меншіктілік мағына иелік-тәндік, таза ... ... т.б.), әр ... ... ... байланыс (мұнайдың қалдығы
т.б.), әр түрлі туыстық жақындықтар, адам ... ... ... т.б.), ... ... бір заттың бөлігі (кітаптың беті),
заттар арасындағы әр түрлі, әр ыңғайдағы тәуелділік ... ... ... әр ... ... ... ... (аттың жүйрігі), заттың
сандық, реттік ... ... ... ... ... белгілі бір
қасиетінің артықшылығына, ерекшелігіне қатысы (шешеннің шешені) т.б. сияқты
мәндерді білдіріп, ілік ... сөз ... ... ... ... ... ... қолданылады [7; 81 б].
1) Матаса байланысқан ауру ... ... ... бауырдың
қабынуы, ен қосалқысының қабынуы, жақтың ... ... ... ... ... иектің көпсіп қабынуы, қызыл иектің қабынуы, көздің ағы, ... ... ... ... ... ... мен ... ойық
жарасы, мидың шайқалуы, ... ... ... ... ... күре
тамырдың кеңіп түйінделуі, терінің қабынуы, ішектің түйінделуі, ішектің
қабынуы, ... ... ... ... ... ... ауру атаулары: бұғақ ауруы, тыныс
демікпесі, асқазан ... бас ... ... ауруы, бауыр церрозы, буын
қабынуы, буын сарысуы, ен қабығы шемені, жақ ... ... ... ... ... ... ... иек іріңдігі, омырау рагі, ... ... ... ... ... мұрын шиқаны, ... ... алды ... өкпе ... өт тасы ауруы, тіс ... ... ішек құрт ... іш ... ... ... үрпі ... матасу: іш сүзегі, ішек ... мен ... ... мен ... ішек ... ішек ... ... ішек
гельминтоздары, эндемиялық бүрге сүзегі, егеуқұйрық сүзегі, ... ... ... ... кене қайталама сүзегі, ... ... ... ішек ... жұқпасы, энтеровирус қызбасы,
доңыз тілмесі, розенбах ауруы, Тан шешегі, қан ... ұшық ... ... қара ... қызбасы, бұқара қызбасы, паппатачи ... кене ... ... ауруы, маймылдар шешегі, мешіндер шешегі,
Виноградов ауруы.
3) Ауру атауларының қабыса байланысуы.
Ауру ... ... ... ... арқылы жасалып, қабыса
байланысып келеді. ... ... ... ... ... тұрақты, көбінесе жеке сөздің эквиваленті сияқты бір сөздің
орнына қолданылады. Қала берді атаулық тіркестердің орын ... де ... ... лексикалық оралымдардың құрылысы да, құрамы да ... ... ... Олар ... тығыз байланысты, белгілі бір
тәртіппен құралған сөздерден ... ... ... ... болса, солай
ауыса бермейді,» - дейді [ 43;67 б.].
Ауру атауларын құрастырушы атаулық ... бір ғана ... ... ғана ... ... бір ғана ауру ... аты ... қолданылады.
Олар синтаксистік тіркестер, терминдік ... ... ... ал ... ... ... бірлікте, қарым-қатынаста
жұмсалады.
Қабыса байланысқан ауру атауларының екі компоненті де зат есімдерден
болады. Алғашқы сыңары анықтауыш болып, ... ... ... ... қатынаста жұмсалады [ ; 49 б.]. Зат ... ... ... ... зат есім ... сыңардағы зат есімің
семантикалық белгісі емес, бұл зат есім өзін ... ... ... ... ... ... ... пайда болғаннан кейінгі
сындық қасиетін анықтайды. «Қоян тобық» тіркесінде «қоян» сөзі тобықтың
пайда ... ... ... ... ... ... Тобықтың пайда
болғаннан кейінгі сындық ... ... Ауру ... қабыса
тіркесуінде тіркес құрамындағы сөздер әрі зат есім болғандықтан, ... ... ... ... ... ... кейінгі қасиетін анықтап,
бір ұғымға негізделгендіктен сөйлемнің бір ғана ... ... ... байланысты К. Бейсенбаева мынадай тұжырым жасайды: «Зат
есімдердің ... ...... ... белгілерінің бірі және
сөйлемдегі бір мүшенің мағынасын күрделендіруге ең ... ... [24; 38 ... ... ... ауру атауларының барлығы бірдей басыңқы
сыңардағы заттың сындық қасиетін анықтап, қатыстық мағынада ... ... да әр ... ... ... жұмсалады. Бағыныңқы
сыңардағы зат есім басыңқы сыңардағы сөз арқылы берілген ұғымның мағынасын
даралау ... да ... [ ; 53 ... бөртпе сүзек, без тамақ, шаш жегі, ... ... ... ... ауру, флеботомиялық қызба, бұқара қызбасы, ... ... ... сары ... сары ... ... ... шешек, ұстамалы қалтырама т.б. қабыса ... зат ... Сөз ... бұл ... ... ... екі сөз бір ұғымды
анықтауға негізделген.
Біркелкі белгілер арқылы номинативті ... ... зат ... ... ... Бұл ... бір ... негізделген екі
сөздің атауы арқылы жасалғандықтан сөйлемің бір мүшесінің ... ... ... мағынамен қатар лексика-семантикалық
топтарға жіктеледі (номинативті, категориалдық мағыналар).
Лексикалық мағыналары мен ... ... ... ... ... қабыса байланысқан синтаксистік сөз тіркесін жасауға қабілетті. Зат
есімдер кім? не? деген сұрақтарға жауап беріп, тіліміздегі бір ұғымның ... ... атын ... ... ... ... ... номинативті мағынамен қатар категориалдық мағына да береді.
Категориалдық мағына ... ... ... негізделеді. Зат
есімдердің негізгі мағыналары әр ... ... ... ... ... ... ... Кез келген зат есімдер байланысқа
түсіп сөз тіркесін жасай бермейді.
Қабыса байланысқан зат ... сөз ... ... ... ... мағыналарының бірлікте жұмсалуы олардың синтаксистік
тіркес екенін анықтайтын негізгі белгісі болады. Зат ... ... ... ... ... түрінде тіркес құрамындағы екі сөздің
лексикалық мағынасы мен категориалдық мағынасы ... ... ... ... ... тыныс демікпес, іш сүзегі, ішек жұқпалары,
егеуқұйрық сүзегі, доңыз тілмесі, сіреспе ауруы, Тан шешегі, түйнеме ... ... ... ... ... ... кене қызбасы, тотықұс ауруы,
маймылдар шешегі, мешіндер шешегі, шығыс жарасы, батпақ қызбасы т.б.
4) Атаулық ... ... ... ауру ... ... ... ... жасалған ауру атауларына мысалдар келтіріп,
талдау жасайық.
Атаулық тіркестің құрамы екі зат ... ... ... ... заттың атауын білдіреді. Бірінші компонентінің сындық қасиеттері екінші
компоненттегі зат есіммен грамматикалық байланысқа түсіп, тірек ... ... ... ... өкше ... ... тіркес құрамындағы
алғашқы компоненттің номинативті мағынасы толық грамматикалық байланысқа
түспей, өз дербестігін ... ... ауру ... ... зат
есімдер тіркес қалпын сақтап бір ұғымның атына айналған.
Атаулық тіркес құрамындағы сөздердің ... ... ... ... да ... ... ... ит емшек. Бірақ атаулық
тіркес құрамындағы сөздер ит және емшек ... ... ... ... ... сөз өзі белгілеп тұрған ұғымның атауы ретінде номинативті
мәнін сақтап қалады.
Атаулық ... ... ... ауру ... орын тәртібі тұрақты
болып келеді. Мысалы: ұшпа ... ... ауру ... ... ... ... ... ұшпа деп атай алмаймыз.
Атаулық тіркес құрамындағы зат есімдердің мағынасы әр тектес ... ... ... жел құз ... тіркес даяр тұлға ретінде
жұмсалынып ... ... жеке ... өз ... ... сақтайды. Бірінші
сыңары өзіне тиісті әрбір зат есіммен тіркесе береді. Мысалы: ... ... ... ... ... зат ... ... бөртпе орамал,
бөртпе тамақ, бөртпе ауру т.б.
Ауру атауын жасайтын ... ... ... әрқайсысы жекелеген
ұғымның атын білдірмей, бір ғана ауру атауын ... ... ... ... метафоралық қолданыстың ықпалымен
жасалған. Мысалы, көк жөтел метафоралық қолданыста жұмсалады.
Атаулық ... ... ... ... ... мағынасын сақтайды.
Атаулық тіркестердің байланысу тәсілі аралас болады. Мысалы: ішектің құрты
– ішек құрты- ішек құрт; ... ... – ит ... – ит ... ... ... ... матаса, жартылай матаса және қабыса ... Ауру ... ... сөзжасам тәсілі арқылы жасалуы
Ауру атаулары ... ... ... тура және ... беріледі. Зат пен құбылыстың негізгі атауы оның тура ... ... ... қосалқы үстеме мағына оның ауыспалы мағынасы
болады.
Тілімізде жеке сөздердің дыбыстық құрылымы ұқсас ... қана ... ... ... да ... ... жатады.
Мысалы, мешел - организмде керекті заттардың жетіспеуінен болатын сал
ауруы, ... ... ... адамның аяғын басып жүре ... ... ... тіліміздегі «артта қалған, мешеу» мағынасы осы ауру ... ... ... сияқты басыр – көз ауруы, көзге ақ ... ... ... ... ақ түскен адамның көре алмайтыны анық. Енесі алты жылдан
бері басыр (А.А). Ал осы ауру ... ... ... ... ... ауыс ... ... Қамаудағы басыр күндер, керенау
жылжып өтпейді (С.Ж.).
Енді ауру атауларының ауыспалы мағынада жұмсалуына назар ... – 1. ... етті ... ... ... ... ауру.
Сіреспе жарақаттанған жерге шаң-тозаңның түсуінен пайда болады (Т.).
2. ауыс. Сіресіп қалған, оқтау ... ... ... –1. Көру мүшесінен айырылған, жанары жоқ. 2. ауыс. ... ... жоқ ... ... күндейді (А.С).
Қатпа – 1. Ішек қызметінің бұзылуынан үлкен дәрет жүрмей қалатын адам,
мал ауруы. Малда маңқа да, қатпа да жоқ. 2. ... ... ... ... ... ауру ... ... жасалу тәсілдерінің бірі – субстантивтену (лат.
substantivum – заттану). Лингвистикада оны ... деп те ... ... бойынша әр түрлі сөз таптарына қатысты сөздер зат есімнің қатарына
өтеді, яғни заттанады. ... сын ... ... зат есім ... ... ... – сапалық сын есімнен жасалған, ал құтыру - тұйық етістігінің
түбірі – құтыр. Осы мысалдардан ... ... - сын ... ... ... заттанғанда ауру атауының ... мен ... ауру ... өзі жаңа ... ... ие ... сөздер басқа сөз табына өткенде сол сөз ... ... ... ... ... тәсіл арқылы зат
есімге заттану арқылы көшкен ауру ... өте көп: ... ... ... ... құтыру, қағынды, көгала т.б.
Лексика-семантикалық тәсіл арқылы сөздің жаңа ... ... бір сөз ... екінші сөз табына ауысады, оны ғылымда конверсия
деп атайды [70; 38 б.].
Н. ... ... ... ... ... сөз ... байланысты ол үнемі бір сөз табынан ... сөз ... ... ... ... ... ... айырмасы бар:
1) сөздің жаңа мағына алуына байланысты басқа сөз ... ... сөз жаңа ... алса да, сөз табын өзгертпей, өз сөз табының
құрамында қалуы» [70 ; 39 ... ... ... ... ... ... мағынасын өзгертіп, басқа
сөз табына көшеді. Мысалы: бөрткен, бөртпе, қызба, жайылма, құтыру ... ... ... қызыл, тырысқақ, жарық, жылауық - сын ... ... ... ... ... ... ауру ... мағыналарын
өзгертіп, етістіктен зат есімге көшсе; көгала, ... ... ... ... ... ауру ... сын есімнен зат есімге айналған.
Бір сөз табынан екінші бір сөз табына өткенде жаңа дыбыстық жамылғы
жасалмайды. Заттанған ... тек ... ... ... сөз ... ... сөз табына өткенде бііріншіден, семантикасында
өзгеріс болады, екіншіден бастапқы сөздің грамматикалық қасиеті ... жаңа ...... ... негізгі типі ауру атауларының сын есімдерден жасалуы болып
табылады. Мысалы: көгала, қотыр, қызыл, тырысқақ, жарық, ... ... ... ... ... ... ауру атаулары да
кездеседі. Өткен шақтағы -ған,-ген, -қан, -кен жұрнақты есімше қолданылады.
Мысалы: бөрткен, шиқан, ... ... ауру ... да ... құтыру, жайылма,
көгерме, баспа, қышыма, қатпа, қозба, қызба, сіреспе, ... ... ... есімдер, есімше, етістіктердің заттануы жиі ұшырасады. Олардың
саны да көп. ...... ... ... әрі ... ... ауру
атауларының құрамын байыту көздерінің бірі.
1.6 Калька жолымен ... ауру ... ... жолымен жасалған ауру атаулары да мол кездеседі.
Калька – бір ... ... ... ... ... аудару. Калька жолымен
аударғанда ауру атауы тілден тілге енбейді, тек оның ... мен ... ... жөнінде сөз еткенде тек семантикалық жағы ғана ... жағы да сөз ... ... ... жаңа реалийді тілде
беруде, калькалар қолданылады. Мұндай сөздер өзінің нысаны бойынша ... ... ... болып келеді, сондықтан олардың калька ретінде
алынғанын айыру өте қиынға соғады.
Кірме сөздерде сөздің бір тілден ... ... ... орын алса,
калькаларда атаудың уәжін сол күйде аудару аңғарылады.
Мысалы:
қызамық - краснуха
қызылша - коревая краснуха
тотықұс ауруы - попугайная болезнь
егеуқұйрықтың ... ... ауру - ... ... ... ... - ... отравление
құтырма, құтыру – бешенство
маймылдар шешегі - оспа обезьян
бөртпе бит сүзегі - тиф ... ... - ... оспа
қанаралас іш өту - кровавый понос
батпақ қызбасы - болотная лихорадка
көкжөтел - коклюш
шығыс жарасы - восточная язва
сары безгек - желтая малярия
сары ... - ... ... ... - оспа ... шешек - черная оспа т.б.
Жоғарыдағы ауру атаулары калька тәсілімен жасалған. Ол орыс тіліндегі
ауру ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттерде калькалар толық және жартылай болып бөлінеді.
Қазақ тіліндегі сөздер мен ... орыс ... ... ... үлгі ... аударылуын толық калька дейміз. Мысалы, желшешек -
ветряная оспа.
Егер калькаланатын сөздің бір ... ... ... ... ... ... онда ол жартылай калька деп аталады.
Мысалы: көкжөтел – коклюш,
қызылша – коревая краснуха,
қызамық – ... ... ... ... және фразеологиялық болып ... ... ...... ... арқылы берілген туынды
сөздер қосымшаларының аударылуы, ал ...... ... ... ... ... ... ауру атауларының ішінде
кальканың екі түрі де кездеседі.
Фразеологиялық калькаға мынадай мысалдар ... ... ... - оспа обезьян,
қара шешек - черная оспа,
бөртпе бит сүзегі - тиф сыпной вшиный,
сары безгек - желтая ... ... ... да жаңа ауру ... жасаудың негізгі
тәсілдерінің бірі, әрі ол қазақ тілінде кең ... ... ... ... жаңа ауру ... ... көзі ретінде орыс тілі қызмет етіп
отырғанын ескереміз.
1.7 Ауру атаулары жасалуының басқа да ... ... одан да көп ... ... арқылы жасалған ауру
атаулары қысқартылған, ықшамдалған формалар арқылы беріледі. Мұнда ... ... ... ... ... белгілері айқындала түседі.
Ауру атаулары ықшамдалады.
«Қазақ тіліндегі сөздің ықшам тұлғаға ауысуы үшін буын ... ... ... әсері бар. Сөздің ықшам вариантының қалыптасуына әсер
ететін тіл заңдылықтарының ең негізгісі – сөздің айтылу ... ... ... ... ... Атап айтқанда, айтуға ауырлау, бір
немесе бірнеше дыбыстың ... ... ... ... ... ықшамдалуы мұның айғағы» - дейді профессор Г.Н Смағұлова ... ... ... ... ... бір ... болып ықшамдалуы негізінде жаңа
сөз жасалады, мұны конденсация деп атайды. Мысалы, тіркесті ауру атауының
ығысуы нәтижесінде ... ... - буын ... - ... ... ... Сол ... еннің бауы деген күрделі ауру атауы ен бауы - ... ... Бұл ... ... ... ... ... бастапқы еннің бауы, буынның құрты деген тіркестердің баламасы болып
табылады.
Басқа да мысалдар келтірелік: жауырынның құрты – ... ... ... ... жемі – есек жемі – ... жауырынның тағы – жауырын
тағы – жауырынтақ, жұлынның құрты – жұлын құрты – жұлынқұрт, ... ... ... көзі – ... ... шиқаны – көр шиқаны – көршиқан.
Мұндай ығысу түрі ауызекі сөйлеу тілінде, көркем әдебиет ... ... ... жасамда контаминация тәсілі ерекше орын алады. Контаминация – бұл екі
сөздің бірігіп кетуі арқылы жаңа ауру ... ... [58; 48 ... - сары су, ... – сары буын,
теріскен – тері іскен, желшешек – желді шешек.
Бұл жерде бірінші сыңардың қысқарған ... ... ... ... бірігіп, жымдасып кетеді. Сондықтан ... ... ... ... мүмкін. Жаңа сөздің мағынасы тіркесті
сөздердің ... ... ... жаңа бірліктің ... ... сөз ... ... ... ... ауру атауларының берілу тәсілдерінің бірі – тұтасу.
Бүтін сөз тіркестерінің бір ғана ұғымды ... ... ... ... жаңа ауру ... ... ... ауру атауы бірнеше сөз тіркесінің ақ+ таң+ дақ ... ... шор буын ... ... ... Бұл ... ... тәсілдерден
айырмашылығы ауру атауын жасайтын сыңарлардың қысқартымай, толық түрде
көрініс табуында.
Ал сөз ... ... бір ғана ... ... бір ... ... ... – қара без,
алаөкпе – ала өкпе,
майтабан – май ... – шаш жегі (шаш +же+ ... ... сөз тіркестерінің тұтасуы арқылы жасалған
ауру атауларының құрамындағы сөздер толық мағынасын сақтайды. Салаласа
және ... ... ... ... ... кезінде күрделі
негізді бір бүтін лексикалық бірлікке айналады.
Қазақ ... жаңа ауру ... ... ... да жолдары
бар. Оны апокопа ... ... деп ... Жаңа ... қысқартылу арқылы
жасалады. Мұнда тіркесу немесе екі ... ... ... ... ... құрамына тек бірінші сыңар ғана енеді.
Күрделі және біріккен атаулар ықшамдалған жаңа ауру атауын ... ... ... күл ... ... ... т.б. ... ауру атауларының
алғашқы сыңарлары ғана қолданылады: шешек, ... күл. ... ... ... ... ... әдеби тілде кең қолданылады, ал ғылыми
әдебиеттерде олардың ... ... ғана ... ... ауру ... ... түрі емес, ауру
толық атауымен баспа ауруы, күл ауруы деп аталады. Мұндай ... ... ... да ... ... ... ... бұл түрі ауру атауларының жасалуының белсенді тәсілі болып
табылады.
Қазақ тіліндегі ауру атауларының жасалу жолдары мен ... ... және әр ... ... ... Олар ... тәсілдермен жасалады:
морфологиялық (жұрнақтардың жалғануы), синтаксистік ( сөздердің тіркесуі)
және лексика –семантикалық ... ... ... және ... ... ауру атауларының жасалуында морфологиялық тәсіл
негізгі роль атқарады. Ең өнімді түрде қолданылатыны және кең ... ... ауру ... атауларының жасалуында синтаксистік тәсіл де кең қолданыс
табады, белсенді әрекет ... «Зат есім + зат ... және «сын есім + ... ... ... сөз ... негізінде жасалған ауру атаулары өте
көп.
Синтаксистік тәсіл арқылы жасалған ауру атаулары екі ... ... ... ауру ... тіркесті ауру атаулары.
Қазақ тіліндегі ауру атауларының жасалу ... ... да ... ... калькалану (лексика-морфологиялық тәсіл),
ықшамдалу, қысқару, ығысу т.б. ... ... ... ... ... ТІЛІНДЕГІ АУРУ АТАУЛАРЫНА ОНОМАСИОЛОГИЯЛЫҚ ТАЛДАУ
Адамзат баласы заттар мен құбылыстарға толы ... ... ... ... ... Ал ... ... ол заттарға ат қояды, сөйтіп
жаңа ұғымдарды дүниеге ... ... ... және олардың
арасындағы байланысты орнатады. Атау табиғаты, ... ... ... және ... ... ... ономасиология ғылымының үлесіне
тиеді.
Ономасиология немесе ономастика - тіл білімінің бір бөлімі. Термин екі
түрлі мағынада жұмсалады. Біріншіден, ... ... ... ... ... ... ... – жалқы есімдер, соңғы мағынасында онимия
термині қолданылады.
Тілдегі лексикалық ... екі ... оны ... ... ... ... ... бағыт түрінде алып ... ... ... М.Н. ... пікірінше, зерттеу аспектісі
формаға дейінгі мазмұннан немесе мазмұнға дейінгі формадан шығады [104; ...... ... слова и словосочетания в
направлении от значений к звучаниям, а ... ... ... ... ... Ономасиологией называют «науку об именах, о ... о ... ... и их ... [ ;222 ... ... ... ауру атауларының семантикасын зерттеудің
принципі болып табылады. Семантика мен сөзжасам өзара әрекетте болады, ал
ономасиология ... ... ... ... ... тиімді көзі ретінде орын алады.
Ономасиология атау туралы ғылым. Атау – заттың білдіретін ... ... түрі – сөз, ... ...... ... айырылған сөздер де бар. Олар: жалғаулықтар, демеуліктер,
септеуліктер. Сөз тіркестері де ... ... ... сөз және сөз ... жасалған ауру атауларының атау
табиғатын қарастырамыз.
Ономастика ғылымы қазіргі таңда жақсы ... ... ... ... ... ғылыми мәслелерінің де көкжиегі кеңейе ... ... жаңа ... бағыттар анықталып, зерттеу нысанын әр түрлі ... ... ... ... ... ... ... қазақ ономастикасында атауларды
тарихи-диахрониялық бағытта қарастырудың маңызы артып келеді.
Тіл білімінің бір саласы - ... ... ... есімдерді
және олардың пайда болуы, қалыптасуы, даму тарихы мен ... ... тіл ... ... өз ... ... ірі-ірі
топтарға бөлініп, әрқайсысы өзінше дараланып, жеке зерттеу нысанына айналып
отыр.
Солардың бірі - ауру атаулары ... ... ауру ... пайда
болуы мен дамуы, қалыптасуы мен жасалу жолдары жайлы еңбектер жоқтың қасы,
сол ... осы ... - ... тіл ... ... ... ... өзекті
мәселе.
Ауру атаулары қазақ тіл білімінде әр түрлі аспектіде ... ... ауру ... уәжділік тұрғысынан, сөзжасамдық аяда зерттеле
қоймағаны анық. Тіл білімі ғылымының сүбелі бір саласы ... ... ... ... тың тақырыптың бірі саналады.
Зерттеу нысанымыз атау табиғаты, сондықтан біз жұмысымыздың барысында
ауру атауларын семантикалық және ... ... ... ... ... уәж, уәжділік теориясы тұрғысынан ... ... ... ... ... сөз, яғни ... деп ... сөзжасамның
негізгі бір саласы ретінде қарастырамыз. Өйткені ... ... ... ... сөздік қордағы лексикалық бірліктерден жасалатындықтан,
олардың қыр-сыры, мән-мағынасы, ауруға ат ... ... ... ... ... тарихи сөзжасаммен тікелей байланысты.
Қазіргі тіліміздегі ауру атауларының шығу ... ... ... келе ... атаулардың жалғасы болып табылады және әр дәуірдегі
тілдің, халық танымының дамуына ... ... ... ... ... да ... ... тілдердің бір-біріне ықпал ... өзге ... ... ... сіңіп кеткен ауру атаулары да жоқ
емес.
Атауларға байланысты ғылыми-зерттеу еңбектер бұған дейін де болғанына
қарамастан, жалпы уәжділік ... ... тек ... ... ғана
қазақ тіл білімінде кең көлемде қолданыла ... ... ... [50], Н. ... [70], ... [60], ... ... [94], А.Салқынбай [77], Б.Қасым [62], ... [ 5] ... ... ... ... Тілдік номинацияның теориялық мәселелері
Ономасиология ғылымының негізгі мақсаты – номинация ... ... ... ... ... ... элементтердің аталу тәсілдері мен ортасын
зерттеу.
«Тілдік номинация» атты ... ... ... есть ... ... понятия, отражающего определенные признаки предметов, ...номинация
есть закрепление за ... ... ...... ... ... [103 ,101 б.] ... Солнцев: «Номинация – свойство словесного ... ... ... - ... [86;133 ... ат қою ауру және оның ... ... байланыстан тұрады.
Номинация тілдік сөйлемшелерге негізделген, алайда ол аз да болса ... ... де ... ... ... еркін, өз бетінше болады, ол зат және ... ... ... ... ... Ал ... ... затпен
байланысты болып келеді, мұнда берілген заттың қандай да ... ... ... ... ...... ... процесі ғана емес, ол танымдық
процесс. Адам затты иеленгенде ... оны ... ... ... ғана ... береді.
Номинация процесінің екі кезеңі бар:
1) мүмкіндік қатарынан уәжделген белгіні, яғни ... ... ... ... ... ... форманы уәжделген белгісі негізінде таңдау. ... ... ... ... ... жанасымды объектілер ғана
атауға ие болады.
Номинация принципінен біз сөздің аталу реалийімен ... ... ... ... ... ... – бұл ереже, уәжделген
белгілердің жалпылануы негізінде атауды қалыптастырады. ... ... ... ... ... ол ... тыс ... объектінің қасиеттері мен
белгілеріне негізделеді.
«Номинация принципін» атаудың негізі болып табылатын «номинация
белгісі» ұғымынан ... ... ... нақтылау қажеттігі
туындайды. Бұл ұғымдар бір-біріне ұқсас ... ... ... ... ... ... ... номинация белгісіне қарағанда кең ауқымдағы
ұғым. Ол қарастырылатын ... тән ... ... арқылы жүзеге
асырылады. Аурудың түрі мен белгісіне байланысты, сондай-ақ қандай да бір
затпен ұқсастығына байланысты уәжделген ... ... ... ... ... ... ... Түр-түсі, т.б уәжделген
белгілердің ... ... ... бойынша номинация принципі
қалыптасады.
Ғалымдар номинацияның төрт тематикалық тобы ... ... ... жүйесін көрсетіп берді: табиғат, адам, қоғам, таным.
Номинацияның бұл принциптері универсальды, ... ... ... ... - бір ... бір ... ... табады, екінші тілде басқа
принциптері ... Ауру ... ... ... тілдердегі
ұқсастығы атаулардың семантикалық жақындығына әкеледі.
Принциптердің ұқсастықтары жайлы И.С. Торопцев былай дейді: «Әр тіл
өзіндік ... ... ... ие», белгілі бір нормативті құралдар мен
тәсілдердің көмегімен заттар ... ие ... [ 92; 42 ... ... – бұл ... принципін жүзеге асырудың әдісі.
Жаңа сөздердің жасалуы үшін ... ... ... ... ... кең таралған тәсілдерінің бірі – тікелей тәсіл.
Номинацияның тікелей ... ... ... ... тура
мағынасымен беріледі. Уәжделген сөздің барлық лексикалық мазмұны берілген
уәжделуші белгінің мазмұнына сәйкес келеді.
Н.Д. Голев ... ... ... ... ... ... дейді:
«Сущность прямого способа номинации является тождество мотивировочного и
мотивирующего ... ... ... первого через второй» [34;94 б.].
Мысалы: безтамақ, алаөкпе, алапез т.б.
Тікелей емес тәсіл лингвистикалық ... ... ... ... ... түрдегі тәсілі сөздің ауыспалы мағынасы арқылы
жүзеге асырылады. Номинацияның тікелей емес тәсілі аясында ... ... ... ... қалыптасады.
О.И. Блинова айтқандай, уәжделуші белгі мұндай жағдайда ассоциативті
түрде беріледі [ 26; 99 ... ... ... ... ... метонимия болып табылады,
олар номинацияның жанама түрдегі әдістері ретінде қолданылады. Мысалы: қоян
тобық, жыланкөз, итемшек және т.б.
А.Ф. ... ... ... ... және ... ... ... номинация – бұл тілде түбір күйіндегі бірінші номинация
(мысалы: сом, соз, таз, кірне, бетеге т.б.), ал ... - ... ... ... ... есебінен қалыптасатын туынды номинация, олар екінші
функцияда көрінеді [21; 108 б.]. Мысалы: демікпе, ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Екіншілік
мағынада В.И. Телияның айтуынша, атау ретінде дайын ... ... ... [91;159 б.]. Екіншілік мағына тура және ... ... ... ... ... - ... мағына.
Уәжделу белгілері тұрғысынан ауру атаулары екі тәсілмен жасалады:
1) ауру белгісінің тікелей мәнін түсіну жолы;
2) атаудың бір ... ... ... ... Сөзжасамның ономасиологиялық аспектісі
Номинациялау актінде танымдық ... ... ... ... ... бір ғана белгісін иемденеді және бұл атау беру ... ... зат ... ... ие. Бұл ... ... жиынтығында
жекелік ретінде тілді әкелушілермен беріледі, адамның ... ... ... зат туралы күрделі көріністі келтіреді. Ақыл-есте ... бір ... ... ... ... сондықтан көп жағдайда
барлығына тән болып келетін бір ғана белгі көрсетіледі. Бұл ... ... зат ... құбылыс атауға ие болады.
А.А. Потебня мұны «ішкі форма» деп атайды [108]. Сөздер қатарында бұл
ішкі форма бәсеңдейді және ... ... ... ... ... ... тән қасиеттердің бірі – уәжделу. Бұл ... ... ... Атау үрдісі туынды және күрделі сөздерді сипаттайтын мотивациялық
белгілердің көрінісімен байланысты.
Сөзжасамның негізгі ... ... ... немесе
ономасиологиялық деп есептелінеді. Сөзжасамның ономасиологиялық аспектісіне
Е.С. ... ... ... ... ... Ол: «Главной целью
ономасиологии является установление тех принципов, ... ... при ... им номинативной деятельности» - дейді [46,21 б.
].
Е.С. Кубрякова сөзжасамды шекарасы нақты ... ... ... ... ... ... сондықтан сөзжасам
аумағындағы кез келген ... ... ... ... ... немесе номинативтілік деп есептеу керек.
В. Матезиус ономасиологияның негізгі мәселесі жеке ... ... мен ... зерттеу деп есептейді, Е.С. Кубрякова:
«Мұндай құралдар мен тәсілдер әр текті, әр ... және ... ... ... ие емес» дейді [47;50 б.]. Жаңа сөздердің ... ... ... ... ... болады.
Номинациялық акті ономасиологиялық тұрғыдағы көзқарас бойынша 2 түрлі
операцияға негізделеді:
1) кез келген затты атау үшін ... ... ... ... ... ... ... және оны белгілі бір
категорияға жатқызу қажет;
2) бұдан кейін берілген ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде берілген
референтті басқалардан ... ... ... ... ... ... танытатын бірқатар ғылым
түрлері (тарих, география т.б.) бар, олар ономастиканы өзінің көмекші пәні
деп ... ... ... ... – сөздер ең ... ... ... ... географ, этнограф, әдебиетшілерге қажетті
қолданбалы ғылым ретінде енді, онымен бұл мамандық өкілдері айналысқанда ол
көмекші ғылыми пәндердің шеңберінен шықпады.
Ономастика және ... ... мен ... ... бөлшектің қатынасы ретінде сипатталуы мүмкін. Синхрония мен ... ... ... ... Олар: жаһандық, ареалды,
аймақтық ономастикалық зерттеулер.
Жаһандық ономастика түрлі ел мен ... ... ... ... ... ономастика тілдік көріністі бейнелейтін диалектологиялық
ареалдарға сәйкес ... жеке ... ... ареалын
жасайды.
Аймақтық ономастика сол немесе басқа аймақтағы атауларды ... ... ... ... бәрі ... де ... ... да бір терминнің
мағынасын дұрыс ... үшін ... ... ... ... ... ... атаудың маңызын түсіну үшін сол қоғамның тарихын және атауға ие
объектінің басқалармен байланысын ... ... ... ... мен ... жұмыс сипатында ортақтық өте көп.
Ономастика және логика. Логиктердің дәстүрінде есім (атау) бұл ... ... ... ... Есімдер тобының бірыңғай еместігі туралы алғашқы
пікірлерді біз антика дәуірінің логиктері мен ... ... ... ғ. ... ... ... ... аз көңіл
бөлмеді. Оларды түрлі принциптерге қарай топтарға, ... ... ... және ... бөлу ... де ... аударды.
Барлық жалқы есімдерге тән ... пен ... ... ... ... сүйенді. Заттарды түсіну мен топтастыруда да логиктерге
сүйенді. Олардың бірлескен жұмыстары жемісті болды.
Ономастика мен тарих ғылымы. Адам туралы ... ... ... ... яғни ол ... археология тарихына,
генеология, нумизматика, сфрагистикаға бөлінуі мүмкін. Аталған ... ... және ... ... ... ... түйіскенмен де
олардың мәліметтері әрқашан да қиыспайды.
Этнография кең мағынада адам ... бой ... ... ... жолдары, діни әдет-ғұрыптар мен дәстүрлерді, аңыздарды
т.б. зерттейді. ... ат ... өзі ... бір ... негізделеді,
этнографтар ономастикаға үлкен қызығушылық танытады.
Генеология (жеке адамдардың туыстық байланыстарын, түрлі есімдердің
тарихын зерттейтін ... пән), ... ... ... ... ... умизматика (ежелгі теңгелерді зерттейтін тарихи ғылым)
ономастикамее ... ... ... ... ... ... қажет етеді.
Тарихшылар есімдердің формуласы мен түрлеріне аз мән береді, ал ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Ономастика мен әлеуметтану. Тіл – қоғамдық құбылыс. Бір тілдің ... ... ... ... ... ... сол немесе басқа формаларын
меңгеру сол ... сол ... не ... ұжым ... қысқаша
айтқанда өзі соның мүшесі болып табылатын мәдени-тарихи бірлестікпен
анықталады.
Тілдік вариация әр ... дін, ... ... ... ... мәдени, әлеуметтік себептерге негізделеді. Есім
бірқатар әлеуметтік қызметтерді орындай отырып, тілдік заңдылықтар бойынша
өмір сүреді және ... ... есім ... ... ... келтіретін
себептер өзінің туындауы жағынан әлеуметтік болып, лингвистика ... ... атау ... – ономастиканың құрылымдық компоненті, ол
әлеуметтік факторларға негізделеді. Мысалы, ... ... ... ... қарқынды өсуі көптеген күрделі терминдер, номенкулатуралық
атаулардың туындауына әкелді.
Ономастика және әдебиет. ... жеке ... ... ... ... ... ... Лингвистердің
пікірлеріне сүйенсек, бұл мәсееле ең алдымен жалқы есімдердің стилистикалық
мүмкіндіктеріне, сондай-ақ олардың көркем шығармаларда ... ... ... ... ... енетін әдби жанрлар мен есімдердің
байланысы мәселесінен бастайық.
Мысалы, реалистік ... ... ... ... ... туған
шындыққа сәйкес болуы керек. ... ... сол ... мен
құбылыстарға негізделеді де маңызды роль атқарады. Кез келген ... ... ... мен ... ... ... арналған типтік
есімдерді қалыптастырады.
Юморлық шығармаларда есімдер ерекше бояуға ... ... ... езу тартарлық күлкіге құрылады.
Сатиралық шығармаларда есімдер ащы мысқылға құрылып, сыналады.
Романтикалық шығармаларда айналадағы ортаға ұқсамайтын ... ... ... ... оның ... ... фамилиясы мен аты
оның мінезінің басты элементі болып табылуы да мүмкін.
Сөзжасам категориясындағы ономасиологиялық аспектіні қарастыра ... ... жеке ... акті ... тоқталады. Ол номинацияның
жеке актісінің мақсаты - денонаттарды ... ... ... ... шындықтағы үрдістердің қатынасы, адамның ... ... ... үшін ... ... жасау болып табылатынын
айтады [ 97;198 б.].
Номинация актінде ол күнделікті қолданыстағы денонаттардың көрінуін,
аты жоқ жаңа денонаттардың ... жаңа ... ... ... ойлау
әрекетіндегі жеке объектілер сияқты жаңа денонаттың қасиеттері мен ... ... атау ... ... ... тән ... ... көрінісін, денонаттар класына жаңа денонаттардың
енгізілуін, жаңа денонаттардың атауға ие ... ... жаңа ... үшін ... ... ... ат ... мен атты қолдануды қарастырады.
Л.А. Чижова Е.С. Кубряковаға ... ... ... ... ... ... тіл ... ерекше бөлімдері аясында зерттелетінін
айтады.
Е.С. Кубрякова ... ... ... ... ... ... базис пен белгі арасында байқалатын байланыс типі болып
табылады. Ономасиологиялық құрылым ономасиологиялық көзқарас ... ... ... ... ... бір ономасиологиялық базиске қосылуы
сияқты сипатталады, олай болса тек базис пен белгі ұғымдары көмегімен ... ... пен ... ... ... ... ... және
нақтылайтын ономасиологиялық предикат, ... ... де ... мүмкін» - дейді [ 46, 24 б.].
Когнитивтік лингвистика тұрғысынан ... акті ... үшін ... ... ... ... Ол
номинация процесіне қосқан үлесі бойынша ... ... ... орнатады, ал сөзжасамда бұл - бір сөзді атау, туынды ... жаңа ... ... ... ... сипаттаманы
лексиканы оқытуда тиімді қолдануға болады, өйткені ол ... ... жаңа ... жасалу жолдарын ашады.
2.3 Уәжділік мәселесі және оның ауру атауларымен байланысы
Сөз мағынасының баюы атау ... ... ... ... ... ... ие ... арқылы түрленуімен түсіндіріледі. Яғни,
лексиканың баюы сөзжасамдық мағыналар арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... жиі зерттеліп, келелі, іргелі
мәселе ретінде көтерілуі бүгінгі таңда ... тіл ... ... ... ... ... жеке зерттелуіне жол ашқанын
айта кеткен жоқ.
Уәждеме – сөз бен ... ... ат беру ... ... ... Осы мәселе төңірегінде сөз ... ... ... ... жүрген ғалымдарымыздың еңбектеріне көз жіберсек, қазақ
тіл білімінде ... ... ... біршама жетістіктерге қол
жеткізгенімізді байқаймыз.
Ауру атауларының уәжін зерттеу – танымдық ... ғана ... ... ат қоюындағы, мәдени, тарихи өміріндегі ерекшеліктерін танытумен
қатар, ғылыми да маңызы бар ... ... әр ... ... көзқарасы, рухани өмірі қай кезде болмасын, үнемі дамып, өзгеріп
отыратын күрделі процесс болғандықтан, тілдің дамуы ... әр ... ... түрлі атаулардың барлығы сол дәуірдің жемісі болып табылады.
Сондықтан біз ауру атауларын зерттегенде олардың тек ... ... қана ... ... бір ... ... мен танымын, әлеуметтік
деңгейін де терең танып білеміз.
Атаулардың, яғни ауру ... ... ... ... айқын болған жағдайларда да уәжді анықтауда ол туралы ... ... ... ... ... ауру ... ... мен халық танымының
ерекшеліктерін үйлестірмей бөліп ... ... ... ... ауру ... ... ... түсінуге әкеп соқтырады.
Сондықтан біз ... ... ... аталмыш мәселелерді
лингвистикалық сөзжасам аспектісінде ... ... ... ... ... ... ... назар аударамыз.
2.4 Қазақ тіліндегі ауру атауларының уәжділік жүйесі
Біз ауру ... ... ... ... тіліндегі ауру атауларының көпшілігі екі сөздің бірігуі, сөз
мағынасының дамуы, сөз тудырушы ... ... ... жасалады.
Мұндай ауру атауларының барлығы да туынды сөз ретінде таныла алады. Мысалы:
сыздауық, теріскен, бөртпе, ентікпе, ұстамалы т.б. ауру ... ... ... ... Ауру ... көбі синтетикалық және аналитикалық
сөзжасамдық тәсілдер арқылы жасалады. Осы ... ... ауру ... ... ... өзіндік мәні мен ерекшелігі бар.
Туынды сөздердің сөзжасамдық мағынасы болатыны белгілі. Сөзжасамдық
мағынаның күрделілігі туралы, туынды сөздердің сөзжасамдық ... ... ... А.Б. ... ... еңбектерінде айтылады.
Ғалым А.С. Салқынбай «Қазақ тілі ... ... ... ... мынадай анықтама береді: «Сөзжасамдық ... – екі ... ... ... ... екіншісінің жаңа
мағанасының тууына ... ... ... себептілікке негізделген
сөзжасамдық процесс» [77;99б.]. Автор уәждеме ... ... ... деп ... ... тіліндегі күрделі сөздер: уәждеме және аталым» деп
аталатын монографиялық зерттеу ... ... ... ... белгілі
ерекшелігі – жаңа мағыналы туынды сөз жасауы – ... ішкі ... ... ... Екіншілік туынды мағына беретін күрделі сөздер ... ... - деп ... [62; 32 б.] Автор күрделі сөздердің жасалуын
композитжасам деп ... ... ... ... ... ... сөздің уәжділігі атаудың номинативтік белгілерімен
байланысты болып келеді. Адам ... мен ... атау үшін ... бір ... мен ... ерекшеліктеріне қарайды.
Бұл туралы ғалым А.Б. Салқынбай мынадай пікір айтады: «Таным болмыстың қай
белгісі маңызды деп бағаласа, сол номинативтік белгі ... атау ... ... ... ... ... уәжді таңба ретінде таныла
алады» [77; 90 ... ... ... ... алар ... ауру ... қойылуының да
өзіндік номинативтік белгілері мен уәждік сипаты болатынын аңғаруға болады.
Ауруға ат қою ... ең ... ... ... ... ... орны ерекше.
Қазақ халқының өзіндік менталитеті мен дүнитанымында ... ат ... ... ... мен ... ... жолы бар ... болады.
Уәжділіктің өзі түптеп келгенде қойылатын атаудың негізі, себебі
дейтін болсақ, қазақ ... ... ... да өзіндік себебі
болатыны анық. А.В. Суперанская, Н.В. Подольская, Н.В. ... ... деп ... ... еңбектерінде бұл туралы былай дейді:
«номинация, или называние – это процесс, постоянно ... ... ... ... Чем ... и ... познаний, тем детальнее
наименование» [87; 88 ... ... ... ... исследования» атты зерттеу
жұмысында атау кезінде кешенді ойлау жүйесінің қызметіне байланысты біз әр
түрлі ассоциацияны, ... ... ... ... деп жазады
[ 33;194 б.].
Ауру атауларының тілімізде молдығы біздің ұлттық ... ... ... Ал кез ... ауру атауы тура мағынасында
уәжделген деп ... ... олар әр ... ... ... ... жағынан дамып отырады. Ауру атауларының
мағыналық жағынан ... ... ... ... ... ... : есекжем, жыланкөз, шешек, көгала ит емшек, жылауық, бетеге т.б.
Зерттеуші ғалымдардың пайымдауынша, сөзжасамдық-уәждемелік қатынас ... ... ... ... сөздердің арасында ғана кездеседі. Содай-ақ,
туынды сөз ... үшін ... ... ... ... ... қажеттілік
болуы керек. Ұғымды атау үшін, оған ... ... ... ... ... себепші негіз бен туынды сөз арасында мағыналық ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетілген еңбегінде былай дейді: «Ішкі
құрылым – атауды құрастырушы сыңарлардың ... ... ... ... ... ... тілдік құбылыс. Ішкі құрылым – атаудың
міндетті семантикалық ерекшелігі. Ішкі құрылым – атауды: уәждеме ... ... ... ... қасиеті, бірліктердің түп-төркінін ашуға
мүмкіндік беретін құбылыс [62;136 б.] ... ... ішкі ... деп
отырғаны сөзжасамдық уәждемеге тікелей қатысты. ... ... ... ... ... арқылы анықталып, жүйелілік ерекшелігін
анықтайды. Яғни ... ... ... құрылымын анықтайды.
Туынды сөздің мағынасы әдетте өзін құрайтын себепші негіздердің
мағынасы арқылы жасалатыны белгілі. Бұл ... ... ... барлық
ғалымдар айтқан және олардың негізгі тұжырымдары да бір-біріне ... ... ... ... мен ішкі ... де ... туынды сөздердің
жасалу жолымен жақын болып келгенімен, өзіндік ерекшелігі де бар.
Уәжділік деңгейлері
Ауру атаулары уәжділіктің түрлі деңгейлерінде беріледі. Әр зат ... ... ие, атау ... ... ... ... ... уәжсіз, негізсіз болмайды, атауға айналған лексикалық бірліктің о
бастағы пайда болу ... ... ... ... және сол ... ... ... аясымен байланысты болуына ерекше
мән беріледі.
Сөздің ішкі ... мен ... ашу үшін оның ... ... ... анықталуының маңызы ерекше.
Осы мәселе төңірегінде «Сөз мағыналарының негіздері» атты ... ... пен ... сөз ... өте ... ... әрі ... лексикалық мағынасы мен грамматикалық ... алу ... ... [60;4 ... ... ... жасалу сипаты мен негізделу жүйесін, туынды
сөздің уәжділігін, ... ... мен ... жасалған атаудың ішкі
мағыналық құрылымын анықтайды. Әрбір ауруға берілген ат оның атауы ... әрі ... ... ... ... екені де рас.
Уәжділіктің түрлі деңгейлері болатынын зерттеуші ғалымдардың ... ... ... ... ... ... ... келе, оларды былайша жіктеуге
болады:
Толық уәжділік негізінде жасалған ауру атаулары;
Жартылай уәжділік негізінде жасалған ауру ... ... ... ... ауру ... уәжділік негізінде жасалған ауру атаулары;
Абсолюттік уәжділік негізінде жасалған ауру ... ... ... ... ауру ... осы ... ... сөздердің мағынасымен толық сәйкес келуі арқылы түсіндіріледі. Толық
уәжділік негізінде жасалған ауру ... зат пен ... ... ... ... ішкі ... ... белгілері атаудың
мағынасын ашуға ... ... ... ... - ... ... ... шалдығуынан болған кесел;
буынқұрт – білдірмей жүріп, іштей ... ... ... алатын құрт ауруы. Ол
көптен бері буынқұртпен ауырушы еді, жақында ауруханаға жатты.
Демікпе – тынысты тарылтып, ... ... ... ... ... ... – адамды кенет тұншықтыратын ұстамалы ауру.
Жүрек ақауы – ... ... ... бұзылуы немесе сол
қақпақшалар жабатын қан жолының тарылуы.
Кереңдік – адамда іштен ... және ... ... ... ... болады.
Жұлынқұрт – жұлын ауруының аты. Төрт түлік малдың жұлынқұртпен
ауырмайтыны жоқ.
Таз (парша) – ... ... ... ... тері ... көкшіл құрғақ қабыршық түседі де, біраздан соң ол тұтасып кетеді
де, жағымсыз иіс шығып, шаш түсе ... ауру ... ... уәжділігі толық уәжділік негізінде
қойылған. Бұл ауру атауларының ... ... ... ... мен ... ... айқындай алып тұр.
Номинация теориясын негізге ала отырып, толық уәжделген сөздердің мағыналық
сипатын түсіндіруге болады, сондай-ақ толық уәжделген сөздердің ... ... ... ие болады.
Жартылай уәжділік - сөздің ішкі формасы мен ... ... ... ... айқын болмайды, тек жартылай көрініс табады.
Жартылай уәжділікте сөздің уәжі ... ... ... ... тек
зерттеудің нәтижесінде ғана анықталады.
Мысалы, баспа - ... ... ... ... ... ... жиі ауыратын (С.Н).
Ақшам соқыр - көздің ымыртта нашар көруі. Ақшам соқыр организмде А
және В ... ... ... - ... не басқа ала-ала боп түсетін тері ауруы (С.С).
Алапес - жұқпалы тері ауруы (С.С).
Ұстамалы – ... ... ... ... ауру.
– Иә, сендей қыздарды көргенде ұстап қалатын ... ... ... – дене ... мен ... ... ... сырқырап,
ауыратын ауру, сарып.
Кірне – іш ауруы, соқыр ішек. «Құданың құдіреті, ... ... бар» ...... кездесетін өте қауіпті, жұқпалы ауру, дифтерия. – Ол
кім өзі, күл шыққан ... ... үй ... – деді ... (Ә.Н).
Күбіртке – аяқ-қолдың тырнақтарының астына түсетін іріңді ... ... ... мен де сырмада жүргенмін, - деп Рақат қарсы
шықты (С.Ж.).
Осы мағыналар арқылы ... ... ... жиі ... ие ... ... Ауру ... қойылу үрдісінде сирек кездеседі. Ауру
атауларының қойылу ... мен ... ... дүниетанымға байланысты
екіге бөліп қарастыруға болады:
1. Ауру аттарының ұйқас келу жүйелілігі;
2. Белгілі бір нысанға байланысты жүйелілік.
Тілімізде ... ауру ... ... ... ... қолаңса,
жолаңса; суқараңғы, дуқараңғы. ... ... бір ... әр түрлі
фонетикалық нұсқалары саналады. Қазақ тіліндегі дыбыстық ... ... ... ... ... ... шығуы
екіншілік сөзжасамдық процесстің нәтижесі ретінде танылады.
Белгілі бір ... ... ... ... әр ... сипатта
саралауға болады:
- адамның дене мүшелері мен іш құрлысына байланысты болатын ... ... ... ... ... ... ... соқыр ішек, тіс ауруы, тіл қабынуы, іш сүзегі, ішек қабынуы,
құлақ мүкістігі, бастың сақинасы.
- ... ... ... ... уәжділік: есекжем, қоян тобық,
ит емшек.
Ауру атаулары да осындай жүйелі уәжділіктің жемісі деуімізге болады.
Абстрактылық уәжділік негізінде де ... ... ауру ... ... ... болсақ, желқұз, қияли ауру, қызба, қозба,
ұйқысыздық, маскүнемдік, мылқаулық, қатпа, ... ... ... ... – жараланған жерге улы микроб түсуінен қозатын аса
қауіпті жұқпалы ауру.
Оқыра – созылмалы ауру, саңырауқұлақ микроорганизмі енуінен болады.
Бәдік - ... ... ... ауру, індет, айналма. «Бәдік» ... ... ... ... індеттің «тәңір иесінің» аты болуға тиіс (С.
Сейф.).
Қағынды - ... ... ... ... ... тәуіптер
айтқандай қағынды емес, қаһарлы поллимилит екен (З.Ш.).
Абсолюттік уәжділік негізінде тілімізде мынадай ауру ... ... ен ... ... жүрек бұлшық етінің іруі, қызыл
иектің көпсіп қабынуы, қызыл иектің қабынуы, көз жасы ... ... мен ... ойық жарасы, мұрынның тілме ауруы, күре тамырдың
кеңіп түйінделуі, ен ... ... ... иек ... мұрын алды
экземасы, өт тасы ауруы, ішек құрт ауруы.
Қазақ тіл ... ... ... Б. ... ... ... тілі»
деп аталатын зерттеу еңбегінде былай ... ... ... ұғым
дыбыстық қабыққа оранғаннан кейін бір тілде ... ... ... ... ... ... Бұл ... категорияның тілдік
категорияға ауысуы болып есептеледі. Олай болса, ... ...... ... ... Сөзбен бірге өмір сүретін заттық-логикалық
ұғым тіл білімінің ... орай ... ... ... деген
термин сөзбен алмастырылды» [73; 11 б.].
Ендеше ауру атауларын белгілі бір ... ... атау ... ... ... бірлік ретінде тануымызға толық болады.
Өйткені ауруға атау етіп ... ... ... ... ... яғни ... ... емес, екіншілік номинацияда қолданылып,
тілдік мағынаға ие болған.
Демек ауру атауына айналған тілдік бірліктердің бірден ауруға ... ... ... онан ... белгілі бір заттың, құбылыстың, ... ... мен ... ... түрлі қасиеттерінің т.б. атауы
ретінде қалыптасқан.
Ауру атауының ешқайсысы біріншілік ... ... атау деп ... ... – ісіп ... ... ... ел аштықтан ісіп, көнек
ауруына шалдығып, жаппай қирап жатқанда, бұлар тала қоймаған (Қ.Ж.). ... екі ... ... ... ... жара» -тура мағынасы.
2. «Асқынып тұйыққа тірелген мәселе» -ауыспалы мағынасы. Көптен ... ... ... ... ... Шоқанға қырғыз, қазақ ақсақалдары
үлкен алғыс айтты (С.Б.).
Сондай-ақ, «көгала» сөзі де екі ... ... ... Адам ... көк таңдақ болып шығатын ауру.
2. Көгала ауруы келсін деп, ... - Әй, ... ... үйі ол, ... – деп – бір жағы ыза ... бір жағы күш сұрайды (С.Ж.).
Кейбір ауру атауларының білдіретін мағынасы сөздің о бастағы ... ... ...... ... адам мен мал ... енуінен болатын ауру.
Бетеге – іш шемені, қан сарысуының іш ... ... ... ... ... ауру ... да ... болады:
Есекжем – қышытып, бөртіп шығатын тері ауруының бір ... ... ... ... ... ... шығатын қышымалы тері ауруы.
Діңгене – зат алмасуының бұзылуынан тістің қызыл иек еттерінің ... ... ... ... ... көп адам қаза ... ... - безгек масасы арқылы жұғып, тоңдырып, дірілдететін жұқпалы ауру.
ІІІ. ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АУРУ АТАУЛАРЫНЫҢ СЕМАНТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ЭТИМОЛОГИЯЛЫҚ
СИПАТЫ
3.1 Ауру атауларының семантикалық құрылымы
Семасиология ... ... ... semaino – ... – тіл білімінің бір бөлімі, сөздердің мағынасы мен олардың
өзгерістерін қарастырады. Семасиологиялық мәселелер ертеден-ақ философиялық
ойлау ... ... ... ... ... ... ... болуы және оның тұрмыс пен ойлауға
қатынасы ... дау ... ... мен ... ... ... ... концептуалистер арасында жүргізілді. Бұл ... ... ... ... әзірлемесі байланысынан тыс талқыланды.
Нақты лингвистикалық жоспарда ХІХ ғ. дейін бір ғана этимология ... ... ... яғни бір ... ... ... ... отырып, сөздердің мағына өзгерістерін ... және ... ... ХІХ ғ. ІІ ... ... ғана ... тілдің
психологиялық жағына да қызығушылықтың күшеюімен ... ... ... ... семасиологияның қажеттігі туралы мәселе көтерілді.
Түрлі тіл ... ... ... мен ... қазіргі тіл
біліміндегі көкейкесті мәселелердің біріне айналып отыр.
Тілдік зерттеудің негізгі аймағы семантика болып табылады.
Қазақ тіліндегі ауру ... ... ... талдау жасау
мәселесі де маңызды. Талдау жасамас бұрын ... ... ... – бір бүтін ретінде қолданылатын сөз. Сондықтан «лексема» мен
«сөз» бірқатар жағдайларда тілдің бір ғана құбылысын білдіреді.
Семема – ... жеке ... ... деп біз ... жүйесіндегі
оның бірлігі – лексемаға сәйкес келетін ... ... ... Кез ... ... ... ... жағынан да, семема жағынан да
зерттеуге болады. Лексема мен ... ... ... бұл ... негіздеме деп аталады, ал лексикалық мағынаның тілдік негіздемесі
оның тілдік уәжділігіне байланысты.
Ж.П. Соколовская семема туралы ... ... ... ... на ... ... ее содержание» [105; 79 б.]. Ал Д.Н. ... ... ... ... ... – семантическая единица слова, состоящая
из более дробных элементов т.е. сем» [106; 219 ... сема ... – бұл ... ішінде жүзеге асатын мағынаның
бөлінбес және элементарлы компоненті. Ауру ... ... ... – осы ... ... ... ... Семема
үшін бұл оның семантикалық құрылымын жасайтын семалардың ... ... Ауру ... ... ... ... тура және ауыс мағынада беріледі.
Ауру атауларының тура мағынасы - оның негізгі ... ... ... ... ... ... ... мағынасы болады.
Ғалым А.С. Салқынбай сөздің ауыспалы мағынасы туралы былай дейді:
«Ауыспалы мағына ... атау үшін ... ... атау ... ... түрде жұмсалуынан пайда болады. Ауыспалы мағына жасалу
үшін туынды сөздің құрамындағы сыңарлардың мағынасы тура, өзек ... ... ... ... ... ... 7 ... – ерекше түрдегі белгі. Ол тек затты алмастырмайды, ұғымды ... ... ... ... мен оның ... ... ... етуіне мүмкіндік береді.
Сөздің тура мағынасы уәжді де уәжсіз де болып келеді. Егер сөздің шығу тегі
белгісіз ... ... уәжі оның ... мен ... ... ... ... анықталады. Сөздің уәжделген тура мағынасы
оның сөзқұрамдық айқындылығы мен сөзқұрамдық ... ... ... ... ... ... ғана айқындалады.
Ауыс мағына әрқашанда уәжделген тура мағынадан семантикалық ... Сол ... ауыс ... ... ... ... өзі ... болған
тура мағынасымен заттық-ұғымдық байланыста болып келеді. Ауыс ... ... Ол ... ... ... мен ... ... негізінде жасалынады. Ауыс мағына сөйлеушінің ойлауы ... ... әсер ... ... ... ... кезінде
семантикалық өзгерістер мен ауысуларға ұшырайды. Осының әсерінен сөздер
өзінің тура мағынасының жеке ... ... ... ... осы мәселе турасында мынадай ой айтады: ... ... ... ... баға беру ... ... арасындағы қатынас бұзылады. нәтижесінде жанама
атаулар туып, ... ... тура ... ... жеке қолданылмайтын
болады. Осылайша сөздер ... ... ... өз ... ... [ 67; 182 ... тура мағынасымен жасалғанда уәжділік заттың тура, өз ... ... ... лексикалық мазмұны заттың аталып тұрған ... ... ... ... ... қабынуы, ауыз уылу, ішектің
түйінделуі, буын ... ... ... іш өту, ішек ... ... ... ... белгіге сәйкес.
Сөздің мәнерлеуші, бейнелеуші қасиеттері ауыспалы мағынасында көрініс
табады. Тура емес ... ... ... ... тәсілдер арқылы
беріледі. Соның бірі – метафора тәсілі.
Г.И. Байгүнісова ауыспалы мағынаның метафоралық тәсіл арқылы ... өз ойын ... ... «В ... ... ... два
основных способа образовании вторичной ...... ... ... Для ... ... значений характерно
переосмысление на основе метонимии, а для несвободных – ... или ... ... на ... метафоры.
Метафоричскому переосмыслению подвергаются прежде всего слова, обозначающие
наиболее известные ... и ... из ... окружения человека.
Метафора – представляет с собой более глубокую семантическую ... 39, 122,133 ... тіл ... Б. ... И. ... А. Сыбанбаева т.б.
ғалымдардың еңбектерінде метафора жан-жақты зерттелінген.
Б. Хасанов: «Метафора – образ, оған ... ... ... айту қасиеті
тән» - дейді [ 101; 14 б.].
Ауру атаулары да ... ... ... әрі сол ауру ... ... ұғым ... түсінік кеңи түседі. Ауру атауларының ... ... ... сипаттарымен ұқсас келетін белгілерін көрсету негізінде
жасалады. Ауру атаулары метафоралық ... ... ... ... ... Атаудың ауысуы заттардың түр, тұлға, түсіне т.б. ерекшеліктеріне
байланысты.
Метафора құбылысының сөздің мағынасынан орын ... және ... ... ... ... метафора негізінде туған қосымша
мағынаның көп жағдайда туынды, ... ... ... ... ... ... ерекше қасиет беретін екі нәрсе бар. Соның бірі –
олардың бір-біріне сәуле ... ... ... бірі ... [ 16;129 б.].
Ауру атауларындағы ұлттық айшықты теңеу - оның басты белгісі мен
сипатын ашатын ... ... ... ... қара ... ... қоян тобық, ит емшек, қаратұяқ, жел құз, ... ... ... ... ... ... ... алаөкпе,
көршиқан, жыланкөз, өкше мүйіз, қарашірік...
Тілімізде жеке сөздердің дыбыстық құрылымы ұқсас болып қана ... ... ... да ... ... жатады. Мысалы,
мешел - организмде керекті заттардың жетіспеуінен болатын сал ауруы, ... ... ... ... басып жүре алмайтыны белгілі. Мешел ... ... ... ... мағынасы осы ауру ... ... ... ... ... – көз ... көзге ақ түсіп, көрмей қалған
суқараңғы. Көзіне ақ ... ... көре ... ... ... алты ... басыр (А.А). Ал осы ауру атауы негізінде «ешнәрседен ... ... ауыс ... ... Қамаудағы басыр күндер, керенау
жылжып өтпейді (С.Ж.).
Енді төмендегідей ауру ... ... ... ... назар
аударайық:
Сіреспе – 1. Бұлшық етті жиырып, сірестіріп тастайтын жұқпалы ауру.
Сіреспе жарақаттанған жерге шаң-тозаңның түсуінен пайда болады ... ... ... ... оқтау жұтқандай. Сіреспе аударма.
Соқыр –1. Көру мүшесінен айырылған, ... жоқ. 2. ... ... ... жоқ ... ... ... (А.С).
Қатпа – 1. Ішек қызметінің бұзылуынан үлкен дәрет жүрмей қалатын адам,
мал ауруы. Малда маңқа да, қатпа да жоқ. 2. ... ... ... ... – 1. ... ақ көбік ағып, талып жығылатын ұстамалы ауру. 2.
ауыс. Жынды, есер, есалаң. Сенің қояншық ... ... ... қыз ... – 1. ... ... 2. ауыс. Осы құрттан пайда болған ауру.
Жегі – 1. Көбінесе бет терісіне түстін тері ... ... 2. ... Уайым, қайғы, шер. Көз жасың жүрегіме болды жегі (М.).
Қозба –1. Мезгіл-мезгіл қозып кететін ауру, ұстама. 2. ... ... ... –1. пісіп жетілмеген. 2. Ішті бүріп ауыртатын ауру.
Таз – 1. Адам басында болатын жұқпалы жара, қотыр. 2. ... Басы ... Таз ... той ... ... Ауру атауларының түсіндірме сөздікте берілуі
Атаудың тууына себептер бар, яғни ауруды атау үшін ... ... ... ... оның түр-түсіне қараймыз, аурудың қалай
ағзаға ... ... дене ... ... ... ... ортаны
анықтау арқылы сол ауруға ат қоямыз.
Кейбір ауру атауларының мағыналары солғын, ... оны ... ... пен ... ... ... анықтауға тура келеді.
Мысалы: кешек, кекжиме, әпсін, кірне, бөсір, көнден, серең, кезік, құлғана,
шелей, жолаңса, ... ... ... соз т.б.
«Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінде» төмендегідей ауру ... ... ... – жыныс қатынасы арқылы жұғатын ауру».
«Басыр – көздің ақ түсіп, ... ... ... делінген. Мысалы: Болат
кіріп келген сәтте ештеңені көре алмай, ... ... ... ... ... – белдің шойырылып қалатын ауруы, құяң» деп түсіндіріледі.
Мысалы: Әкемнің шырымталы бар, белінің шытырылмасынан анау ... ... ... ... ... – бұлшық ет тканьдерінің қабынуынан болатын, мойынды
бұрғызбай ауыратын ауру» болса, «қадақ – қатты ... ... ... ... ... ... ... молда қадақ боп ауырған баланы
ішірткімен емдеймін деп өлтіріп ала ... ... – іш ... ... ішек». Мысалы: «Құданың құдіреті, біздің
балалардың кірнесі бар»- деді (А.Ж.).
«Күл – ... ... өте ... ... ... дифтерия». –
Ол кім өзі, күл шыққан кісідей жалғыз үй отырған? – деді Тәңірберген (Ә.Н).
«Көнден» ауруы ... ... ұзақ ... атып ... ... ... тісінің немесе тіл астының кілегей қабығы көнденіп, әр жері ақтаңданып
күлбіреп тұрады, кейде тіпті ойылып жара болып кетеді» деп ...... ... өкпе т.б. ... ... ... ... ауыруы; қабынуы. Қатар көбінесе мезгілімен ас ішпегеннен пайда болады»
- делінген.
«Кезік – ұзаққа созылатын ауру, тиф, сүзек» ... қола ... безі ... ... деп ... беріледі.
Байқағанымыздай, жоғарыдағы ауру атауларының неліктен солай аталғанын
анықтау қиын, өйткені ауру атаулары сол аурудың ... ... ... ... ... ... отырсақ бұлардың ауру атауы не басқа ... ... ... мүмкін емес.
3.4 Ауру атауларының тұрақты тіркестер арқылы берілуі
Халқымыздың ұлттық болмысы мен халықтылығын ... оның әр ... ... өнер алды – ... тіл. Қазақ халқы тілдің байлығы мен тұңғиық
сырларын ашқан, ... ... ... ... білген. Тілдің
бейнелілігі мен байлығын арттыра түсетін ... ... ... ... ... - тұрақты тіркестер.
Тұрақты тіркестер – халықтың тұрмыс-тіршілігі, мінез-құлқы, әдет-ғұрпы
мен ... өмір сүру ... ...... ... ... ... Фразеология –
құрамы мен құрылымы тұрақты, сөйлеу кезінде конструкцияланбай, даяр қалпын
сақтай отырып, қолданылатын, мағына ... мен ... ... тән,
бейнелі тұрақты тіркестерді зерттейтін тіл білімінің саласы. Фразеология
фразеологизмдер, фразеологиялық бірліктерді зерттейді.
Академик Ә. ... ... және оның ... біртұтас, өзара тығыз
байланысты құбылыс деп қарасақ, тіл қоғамда тек сол этностың ... ... ғана ... ... ... оның (этносты) бүкіл рухани, мәдени
байлығының куәгері ... ... ... мен ... ... ... ... сіңіріп, ата мұрасы асыл қазына ретінде ұрпақтан-
ұрпаққа жеткізіп отыратын қызметі тағы бар» [49 ;69 б.]. – ... ... ... ... ... ... ... морфологиялық бірліктерге қарағанда лексикалық бірліктердің
этнолингвистикалық мәнділікпен байланысы әлдеқайда күшті.
Сондай-ақ фразеологиялық тіркестер өмір шындығын тікелей бейнелейді,
тілді ... ... ... ... (сигнификат) байланыстырып
тұрады. Сонымен тілдің лексикалық жүйесі белгілі бір ... ... ... ... ... болмыстың әрқилы қыр-сырын
бейнелейді. Бірақ ақиқат дүниенің, болмыстың өзі қаншылықты ... ... көп ... ... лексикалық жүйесі де аса күрделі әрі қайшылыққа
толы [71; 74 б.).
Ауру атауларына қатысты фразеологиялық тіркестердің тілдік –танымдық
мәнін ашу ... ... ... ... бай ... ... әлемін,
философиялық түсінігін, рухани болмысын тани аламыз.
Тілімізде ауру атауларымен келетін көптеген тіркестер кездеседі. ... ауру ... бет ... ... ... Есеншораның жас
күнінде оң жақ ұртын жегі жеп шұқырайтқан.
Осыған байланысты ... ... ... ... ... ауыспалы
мағынада қолданылады, білдіретін мағынасы - «қатты уайымға ... ... ... ... ... ... ... Өзің бір амалын таппасаң болмас
(А.С.).
Сондай-ақ, «жегі құрт» тіркесінің беретін мағыналары:
а) жай көзге көрінбейтін құрт, микроб;
ә) ... ... ... ... ... деген ауру атауымен «обадай опты» деген тіркес қолданылады, ол
«түк қалдырмай, сыпырып сиырды, жалмады» деген мағынада ... ... ... ... арқылы жұғып, тоңдырып, дірілдететін
жұқпалы ауру атауымен байланысты «безгектен ...... ... ... - қан жоқ, сөл жоқ, ... ... «Шемендей шер байлану» – қайғы-қасірет, уайым, шерге түсу
деген мағынаны білдіретін тұрақты тіркес ұшырасады.
Шемен – қол-аяғы жіңішкеріп, іш ... сары ... ... ... Бектемір шемен ауруына ұшыраған, іші сары суға толып, қарны қап
болып кетті (М.Т).
Шемендей (шемен сияқты, қатты, ... ... ... ... ... сөздер бар. Көбінесе бұл тіркес көркем ... ... ... ие. ... ... ... қана қоймай, эмоционалды-
экспрессивтілігін де күшейте ... ... ... шемендей шер
байланып, мазассыз күйге ... ... (құр) ... ... деп ... ... ... жас ет жемеген,
сорпа ішпеген, ағарған татпаған кісі ауырғанда айтылады. ... ... С ... ... ... ... ... адамдай» немесе «күл ауруына шалдыққан кісідей» деп жалғыз
қалуға, дүйім жұрттан бөлектенуге ... ... – өте ... ... ... – Ол кім өзі, күл ... ... үй отырған? – деді Тәңірберген (Ә.Н).
– Ау! ...Ау, қатын-ау! Күл шыққан адамдай жалғыз үй көшкен ... ... ... ауру ... ... ... ... – ештеңесі кетпейді, ешқандай пәле жоқ, «қағындысы бар ма?» – «не
жыны бар?» деген мағынаны ... ... - ... ... ... ... тәуіптер айтқандай қағынды емес, қаһарлы поллимилит екен
(З.Ш.).
«Соқыр» сөзімен байланысты мынадай ... ... ... ... тиынға татымайды (тұрмайды)» – түкке тұрмады, татымсыз,
«соқыр тұман» – ... ... қою ... ... таяқ ...
айқын, анық, «соқыр тиын бермеді» - түк бермеді, сараң. ... көр ... ... көрмейтін болды, әз болды. Көретін көзім көр болды (А.Б.).
«Сау басына сақина ... ... ... ... ... ... алды; өзін-өзі дауға іліктірді, әлек тілеп алды деген мағынаны
білдіреді (ҚТФС). Осы фразеологиялық тіркестегі ... - ауру ... ... – баста болатын ауру.
«Басымның сақинасы бар» немесе «басымның сақинасы ұстап ... ... ... де жиі қолданылады. Мұнда «басымның ұстамалы ауруы бар»
деген мағынада жұмсалады. Мысалы: Сақинасы бар кісідей неге ... ... ... ... сөзі тура және ... ... жұмсалынады.
Алғашқы тура мағынасы - саусаққа тағатын дөңгелек пішінді әшекей, ауыспалы
мағынасы - бас ауруы. «Сақина ... әуел ... ... тура ... байқалады. Сақинаның пішіні – дөңгелек. Олай болса, бастағы сақина
ауруы да ... ... ... ауыртады. Бастың сақинасы
ұстағанда, орамал немесе белдікпен басты байлап, ... ... ... ... (парша) – грибок микроорганизмі қоздыратын жұқпалы тері ауруы.
Құйқаға көкшіл құрғақ қабыршық түседі де, біраздан соң ол ... ... ... иіс ... шаш түсе ... ... ... байланысты «таз
кебін киді ( қалпына түсті)» деген тіркес бар, ...... ... ... ... ... таз» ... де қолданылады. Бұл - жылқы мен сиырдың
түгі, кісінің шашы тегіс түсіп қалатын ауру ... ... ... тазға,
көбінесе, ірі қара мен жылқылар шалдыққыш келеді (АТ).
«Қатпа» ауруына байланысты «қатпа қара» тіркесі бар, ... ... арық қара ... -Анау қатпа қараны көріп ... ... сол ... (Ғ.М.).
Қояншығы ұстады – қырсығып қалды, жынданды. Мысалы: Сөйлемеші! Сен
сөйлесең болды қояншығым ұстайды (СС).
Көнек – ісіп ... ... ... ел ... ... ... ауруына
шалдығып, жаппай қирап жатқанда, бұлар тала қоймаған (Қ.Ж.). Ауру атауымен
байланысты «көнек жара» тіркесі қолданылады:
1. ... ... ... ... ... ... ... көнек жара болып шешілмеген
түйінді шешіп, Шоқанға қырғыз, ... ... ... ... ... (С.Б.).
«Қара шешектей жайылды» фразеологизмі барынша бойды билеп алған деген
мағынада жұмсалынады. Мысалы: Жеке меншіктік ... ... қара ... ... оны ... «Сөз ... өтер, таяқ еттен өтер», «Тіл тас жарады, тас
жармаса, бас жарады» деген даналық ... тіл, сөз ... ... ... ... ... ... мән берген, тілімізде тілек-бата,
алғыс, сондай-ақ қарғыс мәнінде жұмсалатын тұрақты тіркестері де өте мол
ұшырасады.
Сөз қолданысымызда ... ... ... көрініс тауып
отырады.
Әсіресе, ауызекі сөйлеу тілімізде жекіп ұрысқанда, қарғап тілдегенде
адамға ... ... қана ... ... да ... ... ... тұрақты тіркестер кездеседі.
Біз ауру атауларының қарғыс мәндегі ... ... ... көбі ... ... ... жасалуына
негіз болған. Бұл тіркестердің бәрі мағыналық жағынан жағымсыз ... ... ... ... ... ауру атаулары:
қағынды, қара талақ, ... ... көк ... ... қатпа,
құлғана, қарасан, күл, сусамыр, құмыр, шиқан, теріскен, жаққұрт, топалаң.
Бұлардың ішінде төрт түлік мал және оған ... ауру ... ... ала ... ... ... ... – сиыр малында болатын өте қауіпті жұқпалы ауру.
Қара талақ – сиыр малының талағы ісіп кететін қатерлі ауру.
Топалаң – ... ... ... кесел.
Ала күлік – түйеде болатын ауру.
Енді төмендегі тіркестерге назар аударайық:
- Қағынды келгір (алғыр, ...... ... ... жетпегір.
- Қара талақ келгір – сиыр малына айтылатын қарғыс, талағың ... ... ...... ... ... болғыр (келгір, шыққыр)! – ауруға шалдыққыр деген ... ... ... ... Көктүйнек келгірлер, нанымды талап
кетті-ау, талап кетті (Ш.Х.).
- Көк шешек келгір – шешекпен ... Алда ... көк ... ... үзіп ... (ҚЕ). Жетпегір-ай, көк шешек келгір-ай, жүнімді
шашып кетті-ау! (А.Т.)
- Қатпа ...... ... ... Көгала келсін –көгаламен ауырғыр, өлгір, көгала ... ... ... 1 Адам денесіне көк таңдақ болып шығатын ауру
2. Көгала ауруы келсін деп, қарғау. - Әй, ... ... үйі ... ... – деп, бір жағы ыза ... бір жағы күш ... (С.Ж.).
- Құлғана болғыр – құлғана ауруымен ауырғыр.
- ... ... ... – қойға және балаға айтылатын қарғыс, қырғын
тигір.
- Жаққұрт келсін! – тісіңнің құрты ұстасын деген ... ... ...... ... күйдіріп-жандырып шығатын, адамға ауру
малдан жұғатын іріңді жара. Күйдіргі микробы жұққан жер 2-3 күн ... ... ... кейін оған қанды сұйық зат жиылып жарылады (М.И). Осы ауру
атауы қаратпа сөз ретінде ұрысқан кезде айтылады. - Әй, ... сен ... ... тынатын шығарсың. Құрт көзіңді! (Ж.А.)
- Көк шешек – тілдегенде, ұрысқанда ер балаға айтылатын сөз. - Сен ... неге ... ... Құмыр болғыр – ауру болғыр. Құмыр - Түркіменстан ... ... суды көп ... ... ауру ... ... ... – сусап ауыратын кеселге душар болғыр деген
мағынада.
- Шешек шыққыр – қорасан шығып, ... ... ... ... ... ... кетті-ау, ойбай, шешек шыққыр ...... ... ... ... зәр ... кетті (Ә.К.).
- Шиқан шыққыр – сыздауық, жара басқыр деген мағынада. ... ... ... ... ... ... ... (А.Т.).
- Күл шыққыр – күл ауруы келгір. Күл ... қу ... ... ... ашып ... ... ... теріскен (шиқан, күйдіргі, теміреткі) шықсын» деп тілі ащы
кісіге айтылады. Ескі әдетте «тіліме теріскен ... ... ... ... жеті адам, мақұлықтың ұятты жерін атап, соның ішінде таныс бір кісіні
атап, пәленшенің «к...не шықсын» деп айтатын құрбы-құрдастың әзілі ... ... ... ... ... Әне, ... өзі келе ... келсін!» деген қарғыс Қызылорда, Арал маңы қазақтарының ... ... ... әрі ... айтылады. Бұл «көк шешек келсін!»
деген қарғыстың бір варианты болуы мүмкін.
Қырғыз ... ... ачык көк ... ... ... бар; ...
антты орындамасам, «төбесі ашық аспан атсын»; осындағы «көк» деген көк
тәңірісі ... ... ... ... да мүмкін; бәлкім, «көк келсіннің»
осыған қатысы да болуы ықтимал (ҚТФС).
«Қорасан шыққыр ( келгір, ...... ... ... ... ... ниет, қарғыс мәнді тіркестер санатына жатады. ... ... ... аурының орнына эвфемистік ауыспалы ... Бұл ... ... күл, ... ... 3 ... бар.
Фразеологизмнің негізгі компонентіне алынған «қорасан» сөзі – VІІІ – Х
ғасырлардағы Иран ... ...... ... ... ретінде діндарлардың өз кезінде Мекке және ... ... ... жаратушыға бас иіп, әр түрлі жұқпалы аурулардан сауығу үшін
садақа беріп, қажылыққа баратын ... Осы ... ... қой ... қалыптасқан. Келе-келе қорасан – аурудың ... ... ... ... ... Бұл тіркес императивтік
формадағы әр түрлі нұсқаларда қолданыла ... ... ... ... ... ... Қорасан тигір!
Сондай-ақ, күлапса келгір, ала ... ... ... қарғыстар да
кездеседі. Жоғарыда тұрақты тіркес сыңары ... ... ауру ... фразеологизмдер ұрысқанда, тілдегенде, ... ... ... ... нәлет сөздер болып табылады.
3.5 Ауру атауларының этимологиясын анықтау
Қазақ тіліндегі ауру атауларының ... қыры мен ... ... ... ең ... ... зерттелу жолына, этимологиясына
көз жүгірту қажет болады.
О.Н. Трубачев этимология сөзінің мағынасын былай деп түсіндіреді:
этимология ... ... etуmon – ... ... ... этимон и
logos – слово, учение), во-первых, является разделом ... ... ... ... «первоначальной
словообразовательной структуры слова и выявлению элементов его ... ... этим ... ... ... ... на ... происхождения слова, а также сам
результат этой процедуры» [ 109;95 ... ... ... терминіне мынадай 2 түрлі анықтама
беріледі:
1. Отрасль языкознания, ... ... ... ... ... и семантические связи.
2. Результат раскрытия происхождения слова.
Ауру атаулары этимологиялық аспектіде ... ... ... ... ... талдаулар Ш. Сарыбай, Ә. Қайдар, Р.
Сыздық, З. ... т.б. ... ... Ауру ... жақтан талдау арқылы оның морфологиялық құрамын, сөздің шығу
төркінін анықтаймыз.
Этимологиялық сөздіктен ауру атауы туралы хабар алып қана ... ... ... ... де ... ... тілінде уәжделген және уәжделмеген ауру атаулары бар. Уәжделген
ауру атаулары қарапайым және түсінікті, мысалы, бөртпе ... ... ... ... (ала «сын ... + өкпе «зат ... және т.б.
Жоғарыдағы ауру атауларының бастапқы формасын анықтау қиынға соқпайды,
түбірлері бөрт, ала, өкпе және – пе ... ... ... ... ... ауру атауын алайық. Мұндағы, қан – «зат есім» + ... + -қақ ... сын есім ... ... Ауру атауының
мағынасы түсінікті, қантышқақ – «адамның үлкен дәретінің ... ... ... ... ... сыздауық (сызда- «етістік» + -у+ық) және жылауық (жыла -
«етістік» + -у+ық) деген ауру ... да ... ... ... ауру ... ішінде мағынасы көмескі атаулар да
кездеседі. Мысалы: мерез, кірне, күйез, күбіртке, көнден, ... т.б. ... ... ... ... ие, олар ... ... түсіндіру де
мүмкін емес. Бұл ауру атаулары негізінен түбірден, туынды ... ... ... ... ... ... ... бұлай аталғандығын бір сөзбен түсіндіре
алмаймыз. ... ... ауру ... ... шығу ... бастапқы формасы мен негізіне көңіл аударады. Мұндай ауру атаулуры
этимологиялық талдауды қажет етеді. Этимологиялық ... ... ... ... ғана ... ... ... ұқсас басқа да сөздерден
алшақтап, морфологиялық, фонетикалық ... ... ... ... да өте ... болып табылады.
Шиқан сөзі «шығу», «шыққан» сөздерінен жасалған деп айтуға болады,
себебі кейбір жергілікті тіл ... ... ... шықты» немесе
«шығу шықты» деп қолданылады. Сондай-ақ, сөзді екі түбірден «ши» және «қан»
сөздерінен тұрады деп ... да ... ... ... өзі ... ... ... қан деп айту ойға қонымсыз және ауру ... ... ... жоқ. ... ... ... денеге шығатын
жараның бір түрі. Оның түсі ши ... ... ... ... ... - ... олай ... «шиқанның» түбірі –ши де, ал -қан жұрнақ
болып табылады.
Сол ... ... ... ауру ... этимологиясы да назар
аударарлық:
1) теріскен екі ... тері және ... ... ... ... теріс сөзінен және -кен жұрнағы арқылы ... ауру ... ... ... ... «теріскен – кірпік
түбіршіктерінің қапшықшасы мен кірпік бездерінің қабынып, іріңдеп ... ... ... - көздің айналасындағы терінің ... ... ... әрі ... ... табылады: тері+ісу + -кен.
Этимологиялық сөздікте: ... ... ... ... ... ... деп ... деген ауру атауының түбірі – бөрту етістігі, ал -кен ... ... ... ... ... ауру ... жайлы зерттеулерді Э.В. Севортянның
« Түркі тілдерінің этимологиялық сөздігінен» кездестіреміз
[ 83]. Ғалым ауру атауларының кейбіріне түсінік берген. Олар: ... ... ... ... ... ... ... ауруы, жарық, бұлақ ... т.б. ... ... ... осы сөз 6 ... ... жұмсалады. «Баш»
түркі тілдеріндегі көне түбір. Ол «жара» және «бас» дегенді ... ... ... ... ... дегенді білдіреді.
БЕЗҒЕК/BEZГЕК – ауру атауы, «қалтырау», «дірілдеу», яғни өзбек, ұйғыр,
башқұрт, қазақ, құмық тілдерінде «малярия», «лихорадка» ... ... – зоб ... ... ауруы, бохақ-боқуқ-буқақ-буқуқ болып
дыбыстық өзгерістерге түскен, ... ... ... ал -(а)қ ... ... ... Бұл ауру аты құмық, қырғыз, алтай, ... ... ... ... ... сүйенсек, bok -«нарывы во
рту», buk –«опухоль в ... ... ... ... ... ... миндалевидных желез, астма (шағатай, қырғыз тілд.)» мағыналарын
білдіреді.
БУЛАҚ/BULAQ - құлақтан қан ағатын құлақ ауруы.
ГИЖИК –түрік тілінде зуд (чесотка, ... ... ... ... ... ... гыжы- сөздің шығу (-е, -и) төркінін білдірсе;
ги:же/гижи – етістіктен жасалғанын ... ... ... - ... ... мүмкін.
ДА:Л - қазақ, ноғай, қырғыз, алтай тілдерінде талма ... ... ауру аты ... ... ... ... ... чувств» мағанасын
білдіреді. Семасиологиялық жақтан дал/тал етістігінің мағынасын түсіндіру
қиын, ... ... ... ... ... дал - тал-ға екі
етістік сәйкес келеді: далмақ ... ... ... ... ... ... ... быть утомленным, падать в ... ...... темиретки – қара қалпақша, темирөткү- қырғыз
тіліндегі, темиратки - өзбекше, теміретке –қазақ ... ... ... заболевания», «лишай», «экзема» (ұйғыр ... ... ... Біз temregu формасына морфологиялық талдау ... ... -ғ/-г – зат ... ... жасайтын сөз тудырушы жұрнақтар, temre-
зат есімнен жасалған етістік, temir ... ... ... Бұл тері
ауруының temregu аталуына ... ... ... ... дәл ... таттанады деген жорамал бар [83, 190 ...... ... ... ... ... түрікше - дүмев,
құмықша - тумав, тымав – ноғай, башқұрт тілдерінде, тынау- ... ... – якут ... ... Ауру 8 ... ... ... насморк;
2) простуда;
3) грипп;
4) кашель с удушьем;
5) охриплость;
6) лихорадка;
7) болезнь, нездоровье;
8) эпидемия.
Е.Н. Шипованың «Орыс тіліндегі ... ... ... ... ... [99]. ... В. Радловтың салыстыруына көз жіберсек, ол
чіш - буjук чіш, кучук чіш «маленькая нужда», «большая нужда» деп береді.
Шыжын – қазақ ... ... ... жолының бұзылуы, дәретін ұстай
алмауы, яғни «непроизвольно мочиться» дегенді ... енді М. ... [63] ... сөздігінде» мынадай ауру атаулары
кездеседі: ... ... ... теріскен, ішек құрты ауруы, қызамық,
соқыр ішек, тұмау, шиқан, темірткі, алапес ауруы, қотыр, қышыма, ... ... ... ... : ішке сары су ... ... Сары ... өсімдіктің бір
түрін «атғақ-атғақ» - дейді. Уайымнан реңі сарғайған ... ... ... - ... ... ... «ауру». Аның тұтығы бар – оның ұстамасы бар.
KЕZIK. Кезік: безгек. Денені тітіркентіп ауыртатын бір ыстық.
KЕZIK. Кезік: «sarығ kezik»: ... ... – сары ... ... ... Қою сары ... «sap sarығ: сап-сарығ – сап-сары»-
дейді. Адамны өтінде болатын кеселді де, яғни сары ауруды, sarығ: ... деп ... ... ісік, бөрткен; шыбын-шіркей шаққаннан немесе жел тигеннен
денеде пайда болатын ісік.
URRA. Ұрра: ерлерде болатын кесел.
UZUZ. ... ... ... ... алапес ауруы.
ВҮКӘN. Бүкән: соқыр ішек.
КҮLQҮ. Күлгү: адамды талдырып тастайтын талма кеселін «күлгі» дейді.
«Er күlgү ваrdы: ер ... ...... ... ... ұстады». Бұл сөзді
кейде «Күllкү- күлткү» деп те ... ... ... ... ... ... Темрегү: теміреткі.
SOVUШҒАN. Совұшған: ішек құрты. Ішектегі құрттан ... сары ... ... ... ... ... қызарып бөртіп шығатын шығу.
IUBAҚULАҚ. Иұбақұлақ: қалтырама; безгек қалтырамасы.
ВUҚUҚ. Бұқұқ: ... ... екі ... ет пен ... ... болатын ет бездерінің бір түрі. Бұғақ ауруы – қалқанша ( ... ... ... ... ... жемсау ауруы, зоб. Иодтың
жетіспеуінен немесе аздығынан ... ... ... ... ... әкеп ... (З.С)
Енді осы ауру атауының шығу төркініне көз жіберейік.
Ферғана мен Шикні қалаларында осындай кеселмен ауырған адамдар ... - ... ... ... ... ... ... өзінің көкірегін
көре алмай қалады. Бұл кеселдің ... ... ... ... шыққандығын
сұрадым. Маған: «Біздің бабаларымыз аса жоғары, ащы дауысты ... ... ... пайғамбардың сахабаларымен жанжалдасып, ... ... ... салып басқыншылық жасап шабуылдапты.
Мұсылмандар олардың бұл ... ... ... ... Бұл ... ... ... ризашылығы түскен Омарға жеткен. Омар
оларды қорғаған екен. Сонда барып, Омардың тамағында ... дерт ... әрі ... ... болып қалған» - деді. Қазір олардың арасынан
даусы ащы бір де бір адам ... ... ... ... ... [57] ... атауларының түп-төркініне талдау жасалады: сүле, сүйел, көнек. Мына
мысалға назар аударайық. Мынау балам оқудан қайтқалы сүле науқас боп, ... ... еді. ... ... ... ... ем ... болдыңдар.
Қадамы құтты қонақ болдыңдар! – деді (М.Ә).
Осындағы сүле – ауру атауы. Сүле сөзінің екінші мағынасы – ... ... ... Мысалы: Отырған қазақтар да сүле ғана
амандасып, ... ... ... ... ... қарап тұрып қалыпты
(Ғ.Мұст.). Бұл сөз ... ... та ... Бұл сөзден жабырқау,
көңілсіздену мағынасындағы сүлелену ... ... Сүле сөзі ... чула ... та ... ... діни ұғымы бойынша чула –
адамың рухани болмысы, жаны. ... тірі ... де чула ... ... ... тілінде бұл сөз һула болып айтылады. Һула деп көбінесе
балаларда болатын ... «ит ... деп ... ... ұқсас науқасты
айтады. Қазақ тіліндегі сүле сөзі де «жан, көңіл ... ... ... ... қазақ тіліндегі сүле, башқұрт тіліндегі һула,
хакас тіліндегі чула сөздері бір-бірімен байланысты, о ... ... ... болмыс» (57;177 б.).
Сүйел: көзге шыққан сүйелдей. Жолда кеңесейік оны, - деді Самарқан,
- мінейік машинаға, «көзге шыққан ... ... ... ... ... шығу ... ... қазақ тіліндегі сүйел (денедегі теріде
болатын) сөзімен байланыстыруы мүмкін. ... ... ... ... ... парсы тіліндегі сәбел сөзі болу керек. Парсыша ... ... ішкі ... ... ... [110;319 б.). ... – орынсыз, ретсіз
шыққан кірпік, ал көзге шыққан сүйелдей деген фразада «орынсыз қылық, ... ... бар. ... ... оғаш ... ... ... шыққан
сүйелдей дейміз [ ; 176 б].
Көнек: көнектей. Ботагөздің бет-аузы көнектей ісік және сағалданған
қанның жолақ-жолақ ізі ... ... ісік ... қол ... ... Монғолиядағы және республикамыздың солтүстік-шығыс аймақтарындағы
қазақтар тілінде көнек деп құдыққа қауға ретінде салатын ағаштан ... не ... ... ыдысты айтады. Көнек жеке сөз ... ... ... ... ... ол жерлерде көнектей сын есімі жиі
айтылады.
Көнек сөзі түрікмен тілінде де ... онда ... ... ... ... тері ... айтады. Бұл сөз, көбінесе, мөлшерден тыс ... ... ... ... қолданылады. Сол себепті де көнектей сөзі
ісік зат есімімен жиі тіркеседі. Көнек зат есімінің түбірі көн болуы ... – оған ... ... ... [57; 105 ... кездегі ғылыми теория бойынша ауру атауына ... оның ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінде өзгеріссіз немесе фонетикалық
аздаған ... ... ... ... түркі халықтары тіліндегі ауру атауларының
құрылысы, жасалу тәсілдері көне ... ... ... ... ... ... номинациялық т.б. сәйкестіктері атау жасаудағы көне
дәстүрдің біздің заманымызға ... ... ... ... Табу және ... ... ... ауру атаулары
Ауруға ат қою үшін ауру сипаты (қалай, қашан, қайтіп ... ... ... ... (тұқым қуалау арқылы берілетін, жұқпалы,
улану, қоршаған ортаның әсерінен, экологиялық ахуалға байланысты болатын
ауру) сияқты көптеген ... ... ... ... табу және ... деп ... ... ұғыммен
байланысты құбылыстар белгілі. Оның тілге, тілдің тарихына да ... ... ...... на ... тех или иных слов,
выражений или собственнных имен. Явление табу ... с ... ... ... т.е. с ... в ... посредственного
воздействия а окружающий мир при помощи ... – не ... ... ... ... В ... ... ... можно отнести тенденцию не говорить прямо о смерти, ... ... ... о ... предметах и т.п. Понятие табу ... с ... ... [ 66; 501 ... ... ... терминнің мағыналық ауқымы тек тыйым салынған
сөздермен ғана шектеліп қоймайды. ... ... ... адам ... ... кейбір іс-әрекеттерге, белгілі бір адамдарға, ішіп-жеуге
болмайтын ас-суға, пайдалануға болмайтын заттар мен ... ... ... қамтиды.
Лингвистикалық сөздікте: «Эвфемизмы (греч. euphemismos, от eu – хорошо
и phemi – ...... ... ... или ... вместо синонимичных им слов и ... ... ... грубыми или нетактичными» [ 66; 590 c.] делінген.
Табу мен эвфемизмдер бір-бірімен тығыз ... ...... ... олар ... бірі жүре ... Табу
эвфемизмдерді тудырып қана қоймай, оларға үнемі өз орнын беріп отырады.
А.А. Реформатский табу мен эвфемизмдердің ... мен ... ... «Для замены табу слов нужны другие слова эвфемизмы.
Эвфемизмы – это заменные, разрешенные слова, ... ... ... ... [72; 99 с.].
Ғалым Л.А. Булаховский: «Как очень сузившиеся по ... ... ... других стоят, с одной стороны, перед опасностью
вымирания, с других – перед потребностью замены их ... ... ... ... и ... ... ... Эвфемизмы – слова или
выражения, заменяющие точные названия ... ... или ... и
дающие возможность говорить о них без «опасности» вызвать стоящие за ... ... [30; 51 ... ... арнайы ғылыми мақала жазған Б.А. Лариннің ауқымды
тұжырымы да ... ... одан әрі ... түседі: « В замену
запретных слов создаются новые наименования, чтобы не ... ... ... силу или ... ... ... задобрить их. Таким
образом, еще а стадии ... ... – в силу табу ... ... эвфемизмы, дозволенные и пристойные наименования, по
природе своей перифрастические или ... ... свой ... от его узнавания, якобы превращающие силой словотворчества ... ... в ... желательные или хотя бы безвредные»
[65; 111 с.]
«...Ерте замандарда ... ... ... ... ... ... ... ... оларды басқаша атайтын болған [13, 136 б. ].
Халық, ұлт мәдениетінің қайсы бір түрлерінің сақталуы, тіпті ғасырлар ... ... ... ... ... бірі ретінде түрлі мифтік наным-
сенімдердің рөлі ... Ал ... ... ... ауру ... ... табады. Аурудың атын атаса, «ауру келеді» деп түсінген ... ... ... деп ... қауіпті аурулардың атын атауға әрқашан
тыйым салып отырған.
Мысалы: «бәдік» көне:
1. Ауру атауы, малға, ... ... ... ... ... ... деген
адамға, малға қосалқы ауру, індеттің «тәңір иесінің» аты болуға тиіс (С.С).
2. Сиқырлау, арбау нанымынан пайда болған айтыс өлеңі. Олар ... ... ... ... «сыздауықты» тікелей атауға тыйым салған, атын
атамаған, себебі атын атаса, «сыздап ауырады» деген түсінік басым ... ... ... деп жұмсартылып аталған. Сондай-ақ, шешек, оба, сүзек
сияқты аса қауіпті, жұқпалы аурулардың да ... ... олар ... делінген. «Қояншық», «эпилепсия» ауруларын да сол күйінде атамай,
басқа атауларымен алмастырып, «талма», «қағынды», «ұстамалы» деген ... атау жиі ... Ал ... ... ... ... ... жасырған өледі» немесе «Ауруыңды жасырғанмен өлгеніңде ... ... ... ... де ... ... керек.
Эвфемизм құбылысының ауру атауларына да қатысы бар. Науқастың сырқат
түрі немесе ... ... ауыр ... ... ... түрін жұмсарта жеткізу
орын алған. Сырқаты асқынған адамға сырқат түрін тіке айтпаған, халқымыздың
сөз қолданысында ... сөз ... ... мән ... К. Аханов
«Тіл білімінің негіздері» атты ... ... ... не ... тікелей айту дөрекілеу, қолайсыздау болып көрінгенде, олар ... ... ... ауыстырылып айтылады. Бұл құбылыс эвфемизм деп
аталады» - дейді [111;136 ... ... ... ... қатаң сақталады. Ауру атауы үрей
туғызбайтындай атаумен, яғни сөзбен жеткізілген. ... ... ... «өкпенің қабынуы» деп, «сары ауруды» «бауыр ауруы» ... орын ... ... ... тура сол ... ... ... ауру деп
атаған. Нұртаза жаман аурумен ауырып, үш жыл ... ... В.Н. ... ... «Терапевт тәжірибесіндегі кейбір
дәрігерлік этиканың бұзылуы» еңбегінде дәрігердің сөз ... ... ... ... ... ... ... айтады. Оның ағзасында болып жатқан өзгерістер, жүргізіліп жатқан
емнің ... ... ... ... ... ... әңгімелей отырып,
науқасты ауруға «одақтасы» етіп алады. Ал сырқаты ауыр ... ... ... өлімге апарып соғуы ықтимал жағдайларда науқасқа бұл
туралы тіке айтпай, оны үрейлендірмейтіндей етіп жеткізе ... ... ... ... ... ... өкпе рагі – созылмалы пневмония, жедел (острый) лейкоз –
анемия т.б. терминдерді бүкіл ... ... ... және ... қолдануға тиіс» [ 80;136 б.].
Сондай-ақ, табу бойынша геморрой ауруын «көтен ішектің айналуы»
дегеннен гөрі сыпайы ... «тік ... ... деп ... ... ... ... байланысты пайда болатын эвфемизмдердің лексика-
семантикалық түрлері ... бір ... ... ... ... ... ... қатысы бар. Осы мәселе туралы
ғалымдар К.Аханов [111], ... [28] ... ... ... ... жататынын айтқан.
Тілші ғалым Ә. Ахметов былай дейді: «Эвфемизмдерді белгілі бір
синонимдік қатарға енетін ... ... ... ... мағынасы ең жатығы
немесе сыпайысы деуге болады [15; 161 б.]. Ауру ... ... ... сыпайы, жатық айтылған ... ... ... ... ... ... ... берілгендіктен, көпшілікке түсініксіз,
әсіресе қарт адамдар ол терминдерді мүлде ... ... ... ... ... ... ... түсінбеулері мүмкін. Кейде
қазақтың байырғы ауру атауларынан гөрі жалпыға ортақ ... ... ... ... жастар арасында жиі ұшырасады.
Мысалы: сары аурудың А гепатиті, В ... ... ... ... ауыр, сондықтан оны «бауыр ауруы», «боткин ауруы»
немесе «сары ауру» деп атау ... ... орын ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Сары ауру – көздің ағы мен тырнақ шеттері сарғаятын ауру. Ал аурудың
мәні – бауырға қатысты болғандықтан, «бауыр ... ... А ... ... деп те аталынады. Бауыр ауруы адамның ішкі ағзасының ... ... ... Ал ... ... атауы жалпыға түсінікті тілмен,
халықтық атаумен ... осы ауру ... ... медициналық тілмен
«бауырдың қабынуы (гепатит)», «бауыр ... т.б. деп ... ... тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер» атты еңбегінде
ауру атауларымен байланысты қалыптасқан табу мен ... ... ... сену мен әр ... ... себептердің негізінде
қалыптасқан тыйым салынатын сөздер мен эвфемизмдердің ерекше бір тобы ауру
атауларымен байланысты.
Әсіресе оба, ... ... ... топалаң, мәлік, т.с.с тез
тарайтын әрі ... мен ... ... ... ... қатерлі
дерттердің атын атау сол ауруларды шақырады немесе ... ... ... үрей мен қорқыныштан туындаған анимистік әрі магиялық
нанымдар ертеректе жиі кездескен. ... ... ... аурулар табуға
айналып, ендігі жерде ондай аурулар, яғни сөздер айналымнан шығып, ... ... ... ... басып отырған.
Мәселен, саратовтық великорустар безгек ауруын жанды нәрсеге балағандықтан
оның «лихорадка» деген тура ... ... ... ... – «он», яғни
«ол» деген есімдікті пайдаланған.
Чуваштардың арасында да ... ... ... – узал емес
хаяр таратады деген сенім ... ... атын ... ... Орыстардың арасында шешек ауруының атауы (оспа) тура аталмаған.
Оның орнына көбінесе «гостья», ... ... ... ... (әже), «тетушка» (әкпе), «кумушка» ... ... ... ... безгекті киелі ауру деп сенетіндіктен, оның атауын (лихорадка)
атамай, кәдімгі бір ... ... ... туысы, сіңілісі-қарындасы, жанашыры,
өкіл шешесі тіпті баласы секілді еркелете ... ... ... ... ... – тітка; беларустар – цяцуа; великорустар –
тетушка ворогушка, дитюха; сестрица; ... ... ... ... деп
құлаққа жылы тиетін эвфемистік атауларды пайдаланатын болған.
Якуттар да шешек, қызылша ауруларын апалы-сіңілілі әйелдердің кейпінде
келеді деп ... ... атын тура ... гөрі ... ... (өкіл шеше) немесе орыс тілінен қабылдаған ... ... ... ... ... ал кейде «кіні» (ол) деген эвфемистік
қызмет атқаратын есімдікті немесе шешектің ... ... ... атауының
якут тіліне икемделген «уоспа» түрін пайдаланатын болған.
Халық арасында ... ... ... көзқарас пен шешек ауруына
байланысты көзқарас ... ... ... ... ... ... атаулары да ұқсас. Мәселен, Алтай түріктері шешек ... да ... ... ... деп ... ... да ол ауруды шешек
секілді «матыска» деп ... мен ... ... ... ... кейде «куор» деген орыс
тілінен енген кірме ... ... ... Якуттар, сонымен
қатар, қызба ауруын тура атамас үшін де ол ... ... ... яғни
«куөрәчікі»(горячка) деген сөзді эвфемизм ретінде пайдаланатын болған.
Абакан түріктері де ... ... ... пен ... ... ... ... деп басқаша атайтын болған.
Адамда, малда кездесетін әрі эпидемия және эпизоотия кезінде ... ... ... оба, ... ... ... ... қорасан т.б.
жұқпалы дерттерден қазақтар да ... ... ... ... ... немесе
құдай жібереді деп санаған.
Дәл қазір аса қатерлі ауруға саналмағанымен, ... ... ... арасында балалар шығынға көп ұшыраған. Оның ... діни ... ... ... ... тура ... ... көйлек» деп басқаша атайтын. Үйде ол аурумен
біреу-міреу сырқаттанып жатса, «бір нәрсе шығып (көрініп) жатыр еді» ... ... ... ... ... қызылшаны тура атамай, ептеп өзгертіп, «қызыл» деп атау
да ... ... ... ... секілді шешек ауруын да тура
атамаған. Бұл қатерлі дерттен адам жаппай қазаға ұшырап, немесе тірі ... ... де, ... ... ... қалатындықтан, оны киелі ауруға
балап, тура атауының орнына «мейман», «қонақ», «қорасан», ... ... ... ... ... ... Мұстафиннің «Көз көргенінде» шешек ауруының ... ... ... ... ... ... неге жалғыз үй отырсыз? Неге жақындатпайсыз?
- Шырағым, ел үркіп жалғыз тастап кетті. ... ... ... Бес ... ... ... Екеуі шешесімен қосыла төсекте.
Көркем шығармалардан алынған төмендегі мысалдар шешектің ... ... ... та ... ... ... ... көз шикі
сарылығын бүгін аңғарғандай. Екі беті жап-жалпақ, ... дағы бар ... ... әр ... ... ... аталатынына
диалектологиялық зерттеу жұмыстарының нәтижелері де көз жеткізеді.
Мәселен, ... С. ... ... ... [9], ... ... ... – мейман болып аталса, солтүстік және ... ... ... ... ... Ғ. Қалиевтің зерттеу жұмысынан [61] Арал говорында шешекті күл деп
те атайтынына көз жеткіземіз.
Алайда жоғарыда аталған еңбектердің ... ... ... күл ... ... ... ... табумен байланысты екеніне
жете мән берілмеген. Олар тек жергілікті тіл ерекшеліктері ... ... ... ғана қарастырылады.
Адамдарды жалмайтын қатерлі дерттермен қатар малдарды ... ... ... ... да ... салынып, олар
эвфемизмдермен ауыстырылып отырған. Мәселен, ірі қара ... ... ... ... көп ... ең ... ең ... дерт – мәлік. Бұл
тұрғыдан алғанда, топалаң (жылқы мен түйеде – жамандат; ірі қара ... ... ... ...... ...... да мәлік ауруынан кем
соқпайтын.
Белгілі этнограф Х. ... [11] ... пен ... ... әр ... ... келгендігіне де назар ... ... ... ... – «қыз», «кемпір», «ақбайпақ; топалаңның –
«алаң», «секіртпе», «ұшпа» сияқты атауларының қалай ... ... ... ... болжамдар жасайды.
Мысалы, ол «мәлік» деген дерттің неліктен «қыз», ... ... ... ... ... ... «Мұндай атаулардың шығуы, біріншіден,
үй жануарларына өлшеусіз зиянын тигізетін «жалмауыз қыз бен кемпір болыпты»
деген ел ... аңыз ... ірі қара ... ... ... ... ... жалмауыз қыз бен кемпірге теңегендіктен, ... ... ... ... екіншіден, мәлік індеті ойда жоқта кенеттен ... ... ауру ... ... адам ... жүрісін сездірмейді»
деген ұғымның негізінде оны «ақбайпақ» атандырған болу керек деп ... ... ... ... түсінігі бойынша, «алла жіберген» ауру індетті
шамдандырмау мақсатымен адамда болатын шешек ауруын «әулие» деп ... ... ... ... өзі ... айтылған жанама атаулардың
да қалыптасуына белгілі мөлшерде әсерін тигізуі мүмкін»(11; 110 ... ... ... татарлары да әйел ... ... ... оны тура ... ... яғни ... деп ... құрметтеп»
атайтын болған.
Қазақ арасында ұзаққа ... көз ... ... деп атау ... ... әсіресе жұқпалы немесе адам өміріне ... ... ... тек ... діни нанымдардың негізінде ғана табу
сөздерге айналып, эвфемизмдермен ауыстырылмайды. Бұл ... ... ... да ... ... ... ... аурулар, біріншіден, ешқандай ем қонбайтындығымен,
екіншіден, ... ... ... ... ... қорқынышты;
үшіншіден, ем қонғанымен көптеген жұқпалы немесе ауыр ... ... да, ... ... да ... ... көңіліне ауыр тиеді,
құлағына жағымсыз ... ... ... да ондай дерттердің тура
атаулары аталмай, ... ... ... ... білдірмейтін жалпы атаумен,
ия болмаса тігісі жатықтау эвфемизмдермен аламастырылады.
Күнделікті өмірде жиі байқап жүргеніміздей, ем қонбайтын, беті ... ... тура ... әсіресе науқастанып жатқан адамның
көзінше аталмайды. Бұлай ету науқас адамның көңіл-күйін құлдыратып жібермеу
үшін де, оның айығып ... ... ... үшін де өте қажет екенін кімге
болса да түсінікті.
Мәселен, қылтамақ, құрт ауруы, мерез немесе құлғана ... ... ... ... ... ... берік орын алған: рак, туберкулез,
сифилис сияқты синонимдері де бұл ... ... жылы тие ... рак ... ... ауруларын тура атамас үшін ... ... ... ... ғана ... жүрген «cancer»
немесе «koh» деген халықаралық ... ... де ... кезде
эвфемизм болудан қалды.
Алайда тілімізге енген халықаралық медициналық терминдердің ішінде
эвфемистік ... ... да жоқ ... Мысалы, «қояншық», «мешел»,
«шыжың» сияқты құлаққа оғаш естілетін сөздердің ... ... ... ... ... ... ... ұтымдырақ, өйткені ол
терминдер науқас адамдардың да, сау адамдардың да ... ... ... олар ... қызметін атқарып жүр дей аламыз. ... ... ... ... ... «дизентерия»,
«диспепсия», «глаукома» сияқты тағы біраз терминдерді жатқызуға болады.
Ақпарат құралдары мен ауызекі сөйлеу тілінде аты суық ... ... ... «ұзаққа созылған ауыр науқас» немесе «жаман ... ... ... ... ... ... білдіретін эвфемистік сөз тіркестерімен
алмастырылып отыратынын байқау қиын емес.
Ауру атауларын эвфемизмдермен алмастыру көркем шығармаларға да ... тура ... әр ... ... ауыстырылатын ауруларды бірі –
құрт ауруы. Медицинада бұл атаудың орнына көбінесе туберкулез немесе одан
да ... ... ... ... tbc ... ... koh ... қолданылса, көркем шығармаларда: жөтел ауруы, көкірек ауруы, жіңішке
ауруы ... ... ... ... ... мұны өте айқын байқауға ... Сәт ... ... аузынан ақ майды ағызып отырып-ақ, сол жіңішкерген
науқастан қаза ... (М.Ә). Бір ... жері – ... ... ... ... деп ... (С.М.). Әділғазыдан басқа, бір ұзатылған қызы бар ... екі жыл ... ... ... қайтыс болды (Н.Ғ).
Қорыта келгенде, жоғарыда келтірілген материалдар ауру атауларына діни
нанымдар мен басқа ... ... ... ... ... ауру
атаулары мен олардың орнына қолданылатын эвфемизмдерді жан-жақты сипаттай
алады деп есептейміз.
Эвфемизмдердің жасалуына келетін болсақ, ... қай ... ... ... ... негізінен, өте ... ... ... ... ... атауды алмастыратын эвфемизмдердің
қызметін есімдіктер, туысқандық қарым-қатынасты білдіретін ... ... ... ... сипаттайтын сөздер, бөтен тілден
енген кірме сөздер, ... ... ... ... табуға
айналған атаумен синонимдес жеке сөздер мен сөз тіркестері атқаратынын атап
айту қажет (15; 84-94 ... ... ауру ... ... жасаудың тілдерде, оның ішінде, әсіресе түркі тілдерінде
қалыптасқан мынадай бірнеше жолын, ... атап ... ... ... ... ... ... тәсіл және калькалау
тәсілі. Аталып отырған тәсілдер екі арнаға сүйеніп жасалады.
Бірі – тілімізде бұрыннан бар ... ... ... ... ... - жаңа ... ... тілінің сөзжасам мүмкіндіктерін
пайдалана отырып жасау.
Ауру атауларының терминденуінде түпнұсқа терминдердің ... ... ... оған ... тілінен әр алуан балама нұсқалар іздеп,
соның ең дөп түсетін терминдік өзегін аршып танып, таңдап, ... ... ... жаңа ... ... ауру атауына байланысты терминнің
дәлдік, нақтылық, біртектілік, ... ... ... ... соны ... ауыстыруға келмейтіндей күйде қолданысқа ендіру – нағыз маман
ретіндегі біліктілікті ... ... ... ... ... ... ... терминдік мәнге көшкен байырғы
ауру атауларына байланысты сөздердің алуан-алуан түрі молынан кездеседі.
Мысалы, ... ... іш ... ... ... (рахит), таз (парша),
жегі (волчанка), күл (дифтерия), теріскен ( ячмень), шемен (водянка), тілме
(рота), сүзек ... оба ... ... ... безгек
(малярия), теміреткі (лишай), шешек (оспа), көкжөтел (коклюш). Бұл байырғы
ауру атауларының жаңа мағыналары, ... жаңа ... ... ... ... ... ... барысында туындаған, келе-
келе дағдылы қалыпқа түскен лексикалық ... ... ... қалған құбылыс емес, ол өзгеріп, жаңарып,
толығып отырады. Оның құрамында жаңа ... мен ... ... ... сөздер жаңаша мәнге ие болады. Тілдің икемділігі, нақтылығы,
байлығы ... ... ... ... ойдан табылған жаңалық ... ... ... бар сөз ... ... арқылы, бастапқы үлгілер
негізінде соған ұқсатып ... ... ... ... ... және арнайы лексиканың осы саласы жайындағы пікірлер
бойынша, бұлар біріншіден, жалпы әдеби тілдің ... ... бар ... ( ... ... ... табылатын тіл единицасы, екіншіден, ол ... ... мен ... ... ... ... ... (дефиниция)
белгі басым болуы керек, белгілі бір ұғымның ... ... ... ... Ал бұл бір ... ... бір ұғымнан айырып тану үшін
және сол ұғымды арнайы бір классификациялық ... ... ... үшін қажет.
Терминдер белгілі бір кәсіп пен мамандыққа тән ... ... ... да, сол ... ... ... ғана қолданылады. Мысалы, ауру
атауларына байланысты терминдер медицина саласына қатысты болып келеді ... ... ... тілінде орын алады.
Г.О. Винокурдың айтуынша [32], ... ... ... ... оны ... бір ... мамандар жасайды. Осыдан
байқалатындай термин дегенімізді саналы ... ... ... ... ... Р.А. Будагов [29] айтқандай, ғалымдар ... ... да ... ... сол өзі ... болған салада
тұрақтанып, өзгерместей ... ... ... емес, ол дамиды, өзгереді.
Бір ғылымның көмегіне жараған термин екінші ... ... да ... ... Шектеулі шеңбердегі терминдердің өзі ... ... ... орын алып ... да байқауға болады.
Тілдегі сөздердің қашан, қалай пайда болғанын біле ... ... неге ... қашан, қалай жасалғанын дәл ... ... Ауру ... ... терминдердің екі тілде де қатар
қолданылып жүргенін күнделікті ... ... ... ... ... ... ешқандай қосымшасыз, қоспасыз атаулық қызмет атқаруы керек.
Терминнің ішкі мүмкіндігі, ... ... ... кәсіптік
мұқтаждығынан туындайды. Сөзжасам морфемаларының ... ... ... ... сөз ... бір ауру ... ғана ... қоймай, сонымен
бірге сол ұғымның, аурудың мазмұнын да білдіреді. ... -пе, -ық, ... ... процесіндегі қызметін алайық. Осы қосымшалар
арқылы жасалған сыздауық, теріскен, бөрткен, бөртпе, баспа, жарық ... ... ... ... ... ... ... бір тектес
классификациялық топқа жата тұрып, әрі атаулық қызмет атқарып, әрі ... ішкі ... да ... тұр. Осы ... негізінде
терминдердің мынадай жүйелерін ... ... Ауру ... мазмұнын
білдіретін қасиет күрделі терминдерге, құрамдас ... тән. ... ... ... ... ... толығырақ әйгілейді. Ал жалқы
сөзден тұратын терминдерде бұл қызметті сөз тудырғыш ... ... ... байланысты күрделі терминдер сын есім, зат есім,
есімшелердің қатысуы арқылы жасалады.
Аналитикалық тәсілмен ... ... ... бір ... сөз ... ... ... Мысалы,
Келтірілген мысалдардағы сөздердің тіркесуі арқылы жасалған ... ... ... лексикалық
мағынасынан бөлек арнаулы салалардағы ... ... ... ... ... ... ... жасалған терминдердің құрамындағы оның
екінші басыңқы сыңарлары арқылы беріліп отырғандығы – ... ... тағы бір ... бола алады.
Медицина терминдерінің бірінші бағыныңқы сыңарлары терминдік ұғымды
жалпы тілдегі ұғымдардан ажыратып, терминологиялық арнаулы ұғымды дәл ... ... ... ... ... ... ... тан немесе нен ажыратып, арнаулы ... ... ... ... ... ... жасалған
терминдердің ішінде бірінші сыңарлары терминденген сөздерден тұратындары ... ... ... ... терминдердің бірінші сыңараларының біртекті ұғымдарды бір-бірінен
ажыратып, әр ұғымның өзіндік рекшелігін ... ... ... міндетін
атқаратындығы аңғарылады.
Жалпы терминологиядағы терминнің қысқа, қолдануға қолайлы ... ... ... көп ... ... ... басты себптерінің бірі –
осында жатқанын айтқан жөн. Нақтырақ айтқанда, термин құрамының күрделеніп,
көп компонентті болуы – ... ... дәл ... ... ... сөздің тіркесуі арқылы жасалған терминдердің арасынан да бір сыңары
қалыптасқан лексикалық мағынасынан ... ... ... ... болады. Мысалы,
Бір сыңары терминденген сөз болып келетіін ... ... ... ... ... ерекшеліктері де байқалады.
Олардың елеулі бөлігіінің
ІV ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ АУРУ АТАУЛАРЫНЫҢ ГЕНЕТИКАЛЫҚ ЖӘНЕ ФУНКЦИОНАЛДЫ-
СТИЛИСТИКАЛЫҚ ... ... ... тіліндегі ауру атаулары генетикалық ... ... ... Ауру ... өзінің
тарихи даму барысында үздіксіз толығып отырады, ... ... ... ауру ... ... ... ... бойынша екі
топқа бөлінеді: байырғы ауру атаулары және кірме ауру ... ... ... және ... ... ... ... қалыптасуындағы тарихи
жақындықтарына байланысты.
4.1 Аурудың әдеби атаулары
Әдеби ауру ... кең ... ауру ... ... ... Олар ... ... түсінікті, бірізділенген, қолданыстың кең
ауқымын алады. Оларды саны да көп. ... ауру ... ... ... ... ... құрт ... шемен, мешел, ақазан жарасы, өкпе рагі,
жүрек ақауы, теміреткі, буынқұрт, итемшек, желінсау және т.б.
Әдеби ауру атауларына жалпы қолданыс және ... ... ... ... ... ... және ... яғни сөздіктерде
және басқа да жалпы әдеби тіл сөздіктеріндегі жазбаша белгілеу ... ... ... бұл өзіндік белгілері ұлттық ... ... ... ... ... ... сияқты аурудың әдеби атаулары адам қоғамының
даму баспалдақтарында туындайды, ал үлгі ретінде ... ... ... ... ... ... барлық саласына қызмет етеді.
Аурудың әдеби ... ... ... ... ... ... ... бір аймақта тұратын адамдардың шектеулі ... ... ... ... қарама-қарсы қойып сипаттауға болады.
4.2 Аурудың ғылыми атаулары
Аурудың ... ... ... ... ... және ... қызмет атқарады. Оларға нақтылық пен дәлдік тән. Аурудың
ғылыми ... ... реңк ... ... ... ... жиі ... Сондықтан оларды
кейде арнайы сөздер немесе тек мамандар қолданатын арнайы ... ... ... ауру ... ... орысша атаулардың
калькалану жолымен ... жаңа ... ... басым. Олардың қазақ
тіліндегі баламалары жоқтың қасы.
Мысалы: ... бит ... - тиф ... ... іш өту - кровавый понос,
батпақ қызбасы - болотная лихорадка,
флеботомиялық қызба - флеботомная лихорадка,
бұқара ... - ... ... т.б.
Ғылыми ауру атауларына сыңарлары аурудың ... мен шығу ... ... ... тән. Ал орыс ... ... ... атауы, сосын оның белгісі беріледі.
Мысалы: маймылдар шешегі (оспа ... ... ... ... ... ... ... тістеуінен болатын ауру (болезнь укуса крыс),
Тан шешегі(оспа Таны),
егеуқұйрықтың тістеуінен болатын ауру (болезнь укуса крыс).
Ғылыми лексикада ... ауру ... ... ... ... ... ... өйткені әрбір ауру атауына түрге қатысты мағына
элементінің қосылуы ... ... да ... ... ... ... шешек (черная оспа),
шынайы шешек (натуральная оспа).
Қазақтың ғылыми ауру ... орыс ... ... және орыс ... ... да ... ... оның ішінде, әсіресе, латын тілінен
енген ауру атаулары жиі ... ... ... ... ... анемия, ревматизм, скарлатина, тетаус, ... ... ... ... трихинез, стоматит, спирохетоз,
спириллез, табардилло, тиф, туберкулез, минингит, аппендицит т.б.
Ғылыми ауру атауларын ұлттық және ... деп ... ... ... ... ... ... шемен, безтамақ,
шорбуын т.б. жатады, ал интернационалды ... ... ... ... экзема т.б. жатады.
Ғылыми ауру атауларын талдау барысында олардың әдеби немесе халықтық
тілдің ... ... ... ... бірге, кейбір аурудың халық тіліндегі қазақша баламалары бола
тұра ... ... ... орыс ... латын тілдеріндегі атаулары
қолданылып жүргенін атап өтуіміз ... ... ... ... пневмония, рахит, астма, астихандрос, инсульд, инфаркт, анемия,
ангина т.б.
Енді ғылым ... ... ... ... ауру ... ... латынша синонимдеріне назар аударайық. Олар төмендегіше
беріледі:
1. Суматра кене қызбасы, клещевая лихорадка Суматры
2. Егеуқұйрықтың ... ... ... ... ... ... крыс
3. Беймәлім пневмония, сәйкессіз пневмония, атипичная пневмония
4. Сары безгек, сары қызба, желтая малярия, желтая лихорадка
5. Тотықұс ... ... ... ... ... реовирусная инфекция
7. Полиомиелит, Гейне-Меди ауруы, жұқпалы сал ауруы, инфекционный паралич
8. Маймылдар шешегі, мешіндер шешегі, монкейпокс, оспа обезьян
9. Виноградов ауруы, болезнь ... ... ... ... ... жарасы, восточная язва
12. Шешек, оспа
13. Көкжөтел, коклюш
14. Құтырма, құтыру, гидрофобия, бешенство
15. Қызамық, қызылша, краснуха, коревая краснуха
16. Қызылша, ... ... бит ... тиф ... ... ... ұшпа ... ветряная оспа, ветрянка
19. Жәншау, скарлатина
20. Дифтерия, күл
21. Қанаралас іш өту, кровавый понос, дизентерия, шигеллез,
22. Безгек ... ... ... ... ... малярия, болотная
лихорадка, премежающаяся лихорадка
23. Теміретке, лишай
24. Аскаридоз, жыланқұрт, ішексорғы
25. ... ... ... Шынайы шешек, қорасан, қара шешек, натуральная оспа, черная оспа
27. Іш сүзегі, брюшной тиф
28. Ішек жұқпалары мен жұқтырмалары, ішек ... мен ... Ішек ... ішек ... ... Ішек ... ... ішек гельминтоздары
31. Эндемиялық бүрге сүзегі, егеуқұйрық сүзегі, табардилло, егеуқұйрық
риккетсиозы, эндемиялық ... ... ... қайталама сүзек, кене қайталама сүзегі, кене боррелиозы
33. Энтеровирус жұқпасы, ішек вирусы жұқпасы
34. Энтеровирус қызбасы, энтеровирусная лихорадка
35. Эризипелоид, доңыз тілмесі, ... ... ... ... ... ... ... столбняк
38. Тағамнан улану, астан улану, пищевое отравление
39. Тан ... оспа ... ... ... қан инфекциясы
41. Трихинеллез, трииниаз, трихииоз трихинез
42. Туляремия, обатектес ауру
43. Түйнеме ауруы, күйдіргі, көршиқан, антракс, сибирская язва
44. Тілме, қасқау ауруы, ... Ұшық ... ... ... ... ... ... ауруы, бөсір ауруы, энтеробиоз, оксиуриаз
47. Флеботомиялық қызба, қара ... ... ... ... ... ... лихорадка, флеботомная лихорадка
Сонымен, біз аурудың ғылыми атауларын медицина саласындағы қолданысы
бойынша қазақ, ... ... ... ... деп ... Ғылыми ауру
атаулары медицина саласында бірізге түскен және ... Олар ... ... ... ... Аурудың халықтық атаулары
Ауру атауларының ішінде ... ... ... басқа халықтық
атаулары да бар. «Халақтық ... ... ... ... ... ... ... атау деп түсінеміз.
Тіл білімінде «әдеби тіл» және «жалпыхалықтық тіл» терминдері
қолданылады, ... ... ... тілге, екіншісі сөйлеу тіліне тән.
Р.А. Будагов бұл туралы былай деп ... ... ... язык»
и «общенародный язык» - это понятия глубоко соотносительные, но ... Если ... язык ... и ... на ... ... представляет собой обработанную, нормированную,
письменно зафиксированную, т.е. ... ... ... ... используются в основном в письменной речи в большинстве ... ... то ... язык – это язык для всех ... Он всегда служил и служит средством ... ... ... ... ... членами народа. Эту роль он выполняет в ... ... ... [112; 24 ... ... жазба тілде, көркем әдебиетте, ... де ... ... ... - бұл ... халық тілі негізінде көрінетін
және ауызекі сөйлеу тілінде ... ... Олар ... ... ... олар ... болып келеді. Оларға формасының қарапайымдылығы,
сөздің фонетикалық жамылғысының ... ... ... ... анықтылығы тән.
Мысалы: сары ауру, соқыр ішек, тұмау, жөтел, ... ... ... ... ... мешел, демікпе, баспа, теміреткі, теріскен,
шиқан, күбіртке, қызылша, қышыма, ... тіс ... ... ақ қан ... ... және т.б. Халық атауларына тән сипаттың бірі – ... ... ... ... – синоним, омонимдерінің
болуы. Халықтық атауларың семантикалық және стилистикалық айырмашылыққа ие
лексикалық қатарлары қызықты. Бұл қазақ ... ... ... ... ... ... бұл оның ... белгісі.
Халықтық ауру атауларының басты критерийлері төмендегідей:
1) жасалуы жағынан халықтылық сипатта;
2) анықтылық, образдылық, экспрессивтілік;
3) ғылыми баламаға қатысы;
4) ... тілі ... ... ... ... морфологиялық).
Олардың ерекшелігі - барлық халықтың сөйлеу тілінде жиі ... ... ... ... атаулары
Ауру атаулары диалектілік ерекшеліктерге ие.
Жер-жердегі халықтың тілінде де ауру атаулары ... ... ... Жергілікті халықтың тіліндегі диалектілік ерекшеліктер сипатына,
қолданылуына қарай әр ... ... ... ... ... ... орнына ысытпа деу, шешек деудің орнына мейман, бесқонақ деу,
дағдылы диалектілік қолданысқа жатады.
Диалектология ... ... ... ... ... ... деген атауды ең алғаш енгізген ғалым белгілі жазушы - Ж.
Аймауытов. Ол: «Қазақтың әр ... әр ... ... ... өзге ... ... тілдер бар. Мұны ілім тілінде «жергілікті
тіл» (провенциализм) деп атайды дей келе, бір жерде ... ... ... терте // жетек, ершік, көпне // көмле // мая, құдағи, енді бір жерде
осы сөздер кигіз, әтейі, түңлік, ... ... ... ... ... болып
айтылатынын сөз етеді.
Ж. Досқараев қазақ тілінде екі үлкен ... тобы бар ... ... ... ... ... ... Қазақстан,
Жамбыл, Алматы, Талдықорған.
2. Солтүстік-батыс сөйленістер ... ... ... ... ... ... Қарағанды, Ақмола, Павлодар, Солтүстік Қазақстан,
Қызылорда [ 37].
Н. Сауранбаев қазақ тіліндегі диалектілік ерекшеліктер ХҮ ... яғни ... ... ... тілі ... бастаған кезде пайда
болғанын айтады.
Диалектілік ... ... әр ... аудандарындағы
жергілікті халықтың қоғамдық-әлеуметтік, шаруашылық-мәдени өміріндегі
өзгерістерге байланысты кейін қалыптасқан құбылыстар [82;125 ... ... ... ... 3 ... бар ... ... диалектісі – Алматы, ... ... ... ... ... ... ... диалектісі – батыс Қазақстан, Маңғыстау, Ақтау, Қызылорданың
солтүстік аудандары, Қостанайдың батыс аудандары
б) солтүстік-шығыс ...... ... ... Шығыс
Қазақстан, Көкшетау, Қарағанды, солтүстік Қазақстан облыстары мен Қостанай,
Талдықорған облыстарының кейбір аудандары [ 9].
Ауру ... да ... ... ... сол ... ... халықтың тұрмысы, тіршілігі, салт-дәстүрі, әлеуметтік
ортасы мен мәдениетіне т.б. ... ... шу ... ... ... ... ... Алматы облысының кейбір аудандарында қанқұрт, маңғыстау
сөйленісінде күкіржік дейді.
Сондай-ақ, шу ... ... – іш ... Ішінің кірнесі бар.
Маңғыстау сөйленісінде іш ауруын үңірек дейді. Үңірек ... ... ... далаға жүгіре беретінің не? [90; 158 б.].
Гурьев, ... ... ... ... ... ауруы қарлық деп
аталады. Салқын су ішкеннен тамағым қарлық ... ... ... ... ... қиғақ – қолға, саусаққа түсетін
жара. Мысалы: Қолыма қиғақ түсті.
Семей, Абай, Шұбартаста қима – бас ауруы. ... Оның ... ... ... Түрікмен; Гурьев, Маңғыстауда қой ауруы – қары үлкейіп,
ішкені бойына жұқпай, шеке ... ... ... балалар ауруы. Мысалы:
Екі баласы да қой ауруымен кеселденіпті.
Қызылорданың Шиелі ... ...... ... Мысалы:
Ауыздықпен ауырған малдың ерін терісі мен кеңірсігі зақымданады.
Бесқонақ - Қызылордада шешек ауруының жеңіл түрі. ... ... ... ... деп ... ... ... болған адам жүре алмайды.
Қытай Халық Республикасында боғақ ... ... ... ... бұзылуынан болатын ауру, ал бүпсек – асқазанның қыжылдап ауруы.
Сондай-ақ, талма ауруын жазам, көз ауруын әз деп атайды. Әз - ... ... ... көру ... айрылуы. Көзі әз болды.
Оралда ерінге түсетін жаман жараны – жегі деп ... ұра – ... ... ... ... ... ... ұраны операция жасап алып
тастады.
Көкшетау аймағында мұрынға түсетін ауруды жел деп атайды. ... жел ... ... ... ... ... ... деп тышқақ, іш өтіп ауруды айтады. Мысалы: Ыстық
жерде жерше көп ... ... ... тіл ... жел ...
мұрынға шығатын жара. Мысалы: Жел маңқаға ... ... ... ... ... Сондай-ақ осы аймақта қансарсу деп ревматизмді атайды.
Мысалы: Ол кісі салқын тиіп, ... ... ... ... тістің қызыл етінің ауруы – қырғұлақ
деп аталады. Ал осы ауру атауы Қостанайда дыбыстық ... ... ... қырқұлақ деп атайды.
Шығыс Қазақстан облысында желғұз деп ... ... тағы ... ... ауруын атаса, сарысу ауруын құяң деген.
Ақтөбе аймағында суық тиіп ... - жел ауру деп ... ... ... ... ... – бұзауда болатын сүйек ауруы.
Мысалы: Мына бұзау да итжүн ... ... ... ... ...... ... ауруының синонимдері. Мысалы:
Әліпқалидың әйелі көгала болып, аяқ-қолы ісіп, үш айда әрең жазылды.
Қызылорда, Арал маңы ... ... ... ауруы күл деп аталады.
Осы аймақта құр өзек – жас баланың ... ... Құр өзек – жас ... ... - ... ... денеге сары жара боп түсетін тері ауруы.
Бұрынғы ... ... ... ... ... ... көшер болсаң,
інгенге көш, інгенге тоқым салып, мінгенге көш. Таппасаң онан жайлау, мен
айтамын, төрт ... түн ... ... ... Қазақстан, Марқа аймағында жады – қан ауруы.
Бетеке деп ... ... ... ... ... ... Ол ... деп Жамбыл облысында жылқының танау ... ... ... ... ... ... ... – шөлдеп ауыратын ауру түрі. Бөсір
болған ... ... ... Орал, Маңғыстау, Түрікменстанда елі ... ... ... Көз ... ... көзілдірік кию керек.
Оңтүстік облыстарда қадақ деп өкпеге суық тиіп ... ... ... ... ... едәуір уақыт болды.
Қандыкерік – Орал аймағында күбіртке сияқты тырнақ арасынан шығатын
жара. Қолыңа ... ... ... ... ... ... ... деп атаса; Гурьев, Маңғыстауда омал деп
атайды.
Арал, Сыр өңірлері мен ... ... ... ... – адамның
денесінде болатын ауру атауы. Мысалы: Самалмен ауырғанда ... іші ... де, ... ... ... ... суды көп ... болатын ауру құмыр
деп аталады.
Ақтөбе сөйленісінде қырқұлақ ауруы дыбыстық өзгеріске түсіп, құрқұлақ
деп аталады.
Қостанай сөйленісінде ... ... ... өңеш, қыл өңеш деп
аталса, Жамбыл аймағында қылтамақ ауруын қылғыма деп атаған.
Алматы ... ... ... Жезқазған аймақтарында қызылша ауруы
қылша деп аталады.
Сары ауру Гурьев, Маңғыстау сөйленісінде сар кезік; Алматы, ... ... Шу ... ... ... ... ... қазақтарының
тілінде сарылама деген атауларға ие.
Қарақалпақстан қазақтарының тілінде буын ... ... ... деп
аталады.
Қызылорда сөйленісінде жүрек ауруын соқпа деп атайды. Мысалы: Соқпа – кенет
ұстап қалатын ауру.
Оралдың ... тіл ... ... етті жеріне шығатын ісік,
жара сом деп аталады.
Орал, Павлодар, Ертіс өңірлерінде аяқ-қолдың ... ... ... ... ... ... ... Қостанай аймақтарында сыздауық, шиқан шығу деп аталады. Мысалы:
Мойнына шығу шығыпты.
Шымкент, Жамбыл, Қызылорда аймақтарында ...... ... ... ... су ... ... ауырасың. Ысытпа білінер
кезде кісіні қалшылдатып ... ауру ... ... ... ... ... ... да кездесіп отырады. Мысалы:
Сарбуын: 1. Семей, Көкшетау, Шығыс ... ... ... ... Шымкент, Арыс сөйленісінде қойда болатын ауру.
Кезік - Жамбыл, Шу, Мерке, Луговой; ... ... ... ... ... ... білдіреді. Гезік – Қарақалпақстанда
тұмау, суық ... ... ... – 1. ... ... ... бір түрі. Қарамық бөртіп-бөртіп
шығады. 2. Талдықорған, ... ... ...... бір ... ... ... Шелек аудандарында құлғана – тамақтың тесіліп
ауруы. Ал Жамбылдың Шу аймағында құлғана – ... жара ... ... ... ... Құлғанамен ауырған адамның мойнын жара ... Р.И. ... ... ... ... ... ... әр түрлі дей келе, белгілі бір диалектілік жүйедегі ... ... ... ... ... жеке жүйелерге қатыссыз, ... ... ... сол ... ... ... ... бірқатары
басқа диалектілік жүйедегі сол типтес айырым белгілерге қатысты, ... ... ... ... ... айырым белгілер қатыссыз, қатысты
болып екіге бөлінетінін көрсетеді.
Белгілі бір диалектідегі тіл ерекшеліктерінің басқа ... ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер пайда
болады. Демек, сәйкессіз, ... ... ... ... ... тіл элементтерінің біріне-бірі қатыссыз я қатысты
болып ... ... [6; 30 б.]. ... басқа диалектілерде мағына
жағынан сәйкес келетін баламасы, яғни қарама-қарсы құбылыстары болмайды.
Жергілікті халықтың географиялық, кәсіби-шаруашылық, ... мен ... ... байланысты бір сөйленісте белгілі бір
ауру атауы басқа жерлерде кездеспеуі, айтылмауы, тіпті оған балама ... ... ... Осы ... ... ... ерекшеліктерді
туғызады.
Мысалы: Орал аймағында күбіртке сияқты тырнақ арасынан шығатын жараны
қандыкерік деп атайды. Қолыңа ... ... ... ... Осы ... ... тілінің басқа сөйленістерінде жоқ.
Диалектілік материалдарға қарағанда қазақ тілінде бір-біріне жақын
сөйленістерге ... ... ... де кездесетіні байқалады.
Мысалы: Қарақалпақстан аймағындағы қазақтардың тіліндегі ... ... сөзі ... ... ... де ... Бірақ, Оралдың Чапай
өңірінде сарамас ауру атауы (сары ... ... ол - ... ... ... білдіреді. – Ой, сарамас, сарамас, саған арам ас, - деп қарт біреуге
күбірлеп, зілдене тіл ... ... ... ... итие деп ... Осы ... ... сөйленісінде кездеспейді.
Шешек ауруы Жамбыл сөйленісінде ғана мейман деп аталады, ал ... ... ... мысқыл деп аталуы осы сөйленіске ғана ... ... Арал ... ... ... ... - оба
ауруы тырыспай деп аталатын ... ... ... ... сөйленісінде оба ауруын тақыл дейді. Оба ауруының тырыспай,
тақыл деген ... да тек ... ... ғана ... олар сәйкессіз сипатқа ие.
Сол сияқты, Қостанай халқының тілінде күйдіргі ... ... ... ... ... ... ... болып табылады.
Сәйкесті диалектілік ерекшеліктер белгілі бір ... ... ... ... диалектілік жеке жүйелерге қатысты болып келуінен,
яғни бір сөйленістегі белгілі бір құбылыстардың ... ... ... ... ... ... болуынан туады. Бір-біріне қарама-
қарсы, парапар элементтерсәйкес құбылысты тудырады.
Мысалы: сары ... сар ... ... // сармас, сары гезік, сар
ауру, ... ... т.б. ... ... бір ... құбылыстың
сыңарлары. Яғни әр диалектілік жүйеде олар бірінің орнына бірі айтылады.
Осы ... ... ... ... ... ... сары ауру ... баламалары ретінде оларға қарама-қарсы құбылыс жасап тұр. Сәйкес
құбылыстар кем дегенде екі сыңарлы (боғақ // бұғақ, қырғұлақ // ... ... көп ... болып келеді. Әрбір сәйкес құбылыстың
сыңарлары өзара ұқсастығымен бірге, бір-бірінен айырмашылығын да ... ... ... ... ... ... тууына себеп болса, бір-
бірінен айырмасы диалектілік сыңарлардың ... ... ... // ... сәйкестігін жасап тұрған сөздердің өзара ... ... ... туып отырса, айырмашылығы әр жерде әр ... ... ... ... // қарамық, мейман, бесқонақ.
Байқағанымыздай, сөйленістерде ауру ... ... ... ... ... дыбыстық, грамматикалық құрылымында, лексиканың
бірсыпыра салаларында диалектілік тұлғалармен қатар, әдеби, жалпы ... да ... ... тілі сөйленістерінде түбір морфеманың да, қосымша морфеманың да
ұқсас болып келуі жиі кездеседі. Мұндай жағдайда мағынасы әр ... ... ... ... ... ... ... түсетін жара (Орал). Бетке түскен шылауыш көп ұзамай жазылып
кетті.
2. Сыпырғыш (Ресей). Шылауышпен ... ... ... ... Ақ орамал, шаршы (Шығыс Қазақстан, Күршім, Зайсан, Семей, Мақаншы,
Талдықорған).
Сол сияқты, көкше:
1. Буынға түсетін құрт ауруы (Алматы, ... ... ... ... мүшесінен майып болады.
2. Саусақ көбесінің ... ... ... ... ... ... адамды көкше шығыпты деп атаймыз.
Бұл айтылғандардан ... ... ... ... тіл құрылымының барлық деңгейін қамтитыны, ... ... ... ... ... өз ... де, ... де тек жүйелік қатынаста екені, осыған
байланысты сәйкесті ерекшеліктердің сипаты өте күрделі екені байқалады.
«Диалект» термині – диалектология ... ... және ... ... ... Е.И. ... да осы ... айтқан болатын [95 ].
П.С. Кузнецов та осы мәселе төңірегінде былай деп ... ... ... называют самую мелкую, далее неделимую разновидность языка.
Совокупность ... ... ... ... ... в то же время лишь часть данного языка, называется наречием»
[48;86 c.].
5. Кірме ауру атаулары
Қазақ тілі құрамында ... ... ... ... ... орын алады.
Кірме сөздер – кез келген тіл лексикасын сипаттайтын табиғи тілдік процесс.
Бұл сөздік қордың толығуы мен ... ... ... ... ... сырттан енген және тілде азды ... ... ... ... ... ауру ... кірме деп есептейміз.
Кірме ауру атаулары қазақ тілі лексикасының ... тіл ... ... ... мағынасын сақтай отырып енеді.
Кірме сөздер: 1) түркі тілінен енген; 2) орыс тілінен енген.
1.Түркі тілінен енген кірме ауру атаулары
Қазақ ... ... ... ... ... мынадай ауру атаулары бар:
безғек/bezгек (өзбек, ұйғыр, башқұрт, құмық), һула (башқұрт), ... ... ... ), ... ... ... өзбек, ұйғыр), гижик
(түрік), да:л ... ... ... ... ... ... төмендегідей атауларға ие:
демретги - түрікше, темиретки – қара қалпақша, ... ... ... ... ... - ... сияқты «тұмау» ауруының думагу - шығыс түркі тіліндегі, ... ... - ... ... - ... башқұрт тілдеріндегі, тынау - татар
тіліндегі, туму – якут тіліндегі атаулары.
Түркі тілінен енген ... ... ... төл ауру ... жоқ. Алайда олардың кейбіреулерінде фонетикалық, лексикалық,
семантикалық, сондай-ақ ... ... ... көрсететін аймақтық
ерекшеліктер сақталған.
Кірме сөздер тілде өзінің семантикасын сақтайды. Мысалы: түркі тілінен
енген мынадай ... ұра ... сар ... ... Маңғыстау
сөйленісінде), кезік (Жамбыл, Шу, ... ... ... шығу ... Қостанай аймақтарында) диалект ретінде
қолданылады.
Басқа тілден ... ауру ... ... ... ... бар: ... ... кезік - безгек, сарығ кезік - сары ауру, ұрра - ерлерде болатын
кесел, ұдзұз - қотыр, ... ... - ... ... - ... ... күлгү -
талма, талған - талма, совұшған - ... ... ... сары ауру,
шыпықан - шиқан, тірісгек - ... ... - ... ... ... бұқұқ - бұғақ.
2.Орыс тілінен енген кірме ауру атаулары
Ауру атаулаарының іішінде орыс ... ... орыс тілі ... ... енген ауру атаулары кездеседі. Олар басқа тілден
енген ауру атауларымен салыстырғанда ... мол. ... ... ... енген ауру атаулары өзінің лексикалық құрамы жағынан ... ... орыс ... төл ... болса, басқалары шет тілден енген
атаулары.
Орыс тілінің төл ауру атауларына корь, астма, оспа, ... ... ... т.б. ... ... тілдерінен енген атауларға ... ... ... ... ... т.б. ... ... тілінен енген ауру атауларының саны ... ... ... ... ... тиф, ... дизентерия,
малярия, стоматит, табардилло, бронхит, ангина, ... ... ... ... ... төл ауру ... мен кірме ауру атауларының арасындағы
қатынас күрделі және ... ... ... ие. ... олар ұзақ ... бір-біріне параллельді түрде қалыптасты. Олар синонимдік ... ... бұл ... ... ... сөздердің орнын біртіндеп алмастыра
бастады. Мысалы:
қан аздық ауруы - анемия,
ақ қан ауруы - ликемия,
өкпе ауруы - ... ... - ... - менустрация,
талма – эппилепсия,
теміреткі - лишай,
іш өту - понос, т.б.
Алайда жоғарыдағы қызылша, етеккір, ... ақ қан, қан ... ... ... т.б. аурудың қазақ тіліндегі баламалары көркем әдебиетте
қолданыс тауып отырады.
Кейбір жағдайларда қазақтың төл ... ... ауру ... ... ... ... Мысалы:
аппендицит – соқыр ішек,
язва желудка – асқазан жарасы,
оспа – шешек,
малярия – безгек,
лихорадка – қызба,
рожа – тілме,
триппер – соз,
водянка – шемен,
столбняк – ......... т.б.
Қазіргі кезде орыс тілінен енген ауру атаулары қазақтың төл ауру
атауларымен ... ... ... жүр. Кейде төл ауру ... орыс ... ... жиі қолданамыз.
Кірме ауру атаулары қазақ тіліндегі варианттарымен параллельді ... ... біз ... ... ... ... байқаймыз:
сифилис – мерез,
жүрек талмасы -стенокардия,
бөртпе - экзема,
ангина –баспа,
корь - қызылша,
ревматизм – сарып,
грипп – ... ... ... ... АУРУ ... ... Ауру атауларының морфологиялық варианттары
Ауру атауларының морфологиялық варианттары – бұл ... ... ... ... түбірлес сөздер. ... ... ... ... ... ... синонимдік сөзжасамдық жұрнақтар ауру ... ... ... - пе, - кен, - ша жұрнақтары ... ... ... ... ... морфологиялық варианттары жасалады. «Бөрт» ... ... ... ... ... ... ... (қызыл+ша).
2) -ма/-ба, -па/-пе, -кі, -у, -қақ жұрнақтары арқылы ауру атауларының
келесі морфологиялық варианттары жасалады: талма (тал+ма), талу ... ... ... (сірес+пе); тырыспа (тырыс+па), тырысқақ
(тырыс+қақ); шойырылу ... ... ... ... ... ... ... сөзінің лексикалық синонимдері және синонимдес ауру атаулары
Лексикалық синонимдер - семантикалық категориялар ішінде ... ... ... ... деп, ... ... мағыналас, синоним
болып келуін айтатын болсақ, бұл ... ... ... мен ... ... ... зерттелінген.
Синоним сөздер бір сөз табынан болып келеді, ... ... ... ... ... ... ... Сырқат, дерт, науқас, кесел, індет ... ... ... ... ... ... Лексикалық
синонимдерге талдау жүргізген ғалым Ю.А. Апресян: «... в множестве слов,
обычно признаваемых ... ... ... лексические синонимы в
узком смысле слова и квазисинонимы: они ведут себя по разному ... ... - ... [10; 220 б.].
Қазақ тіліндегі көркем шығармаларда мағына тепе-теңдігі сақталған синоним
сөздер жиі кездесіп отырады. ... ... ... лексикалық синонимдері
сырқат, науқас, кесел, дерт, індет.
Синонимдік ... ... бұл ... ... ... стильдік реңктерімен қоса, сөздердің тіркесімділігіне де қарап
анықталады. ... ... ... синонимдеріне қарағанда дерт, індет, кесел
сөздерінің мағыналық, стильдік реңктері ... ... ... ... ... ... ... ауру адам, аурудың аты – тұмау)
жалпылықты да, яғни ұғымның атауын да ... ... ... ... ... кесел – көбінесе жазылмайтын, ұзақ ауыратын процесте
айтылса, індет – мал ... ... ... ... ... ... б.].
И.Лауде-Циртаутастың пікірінше, кейбір түркі тілдерінде табудың әсерінен
«ауру», «науқас» деген сөздер мүлдем қолданыстан шығып, олардың орнын ... ... ... эвфемизмдер басқан. Мысалы, түрік тілінде «ауру»,
«науқас» деген ... араб ... ... ... ... ... ... тілінде де араб тілінен кірген «касаллік» немесе парсы
тілінен енген «беморлік» сияқты ... ... ... Мұндай кірме
эвфемизмдердің қатарына ... ... ... ... енген «сырқат»,
парсыдан енген ... ... сол ... ... ... енген қырғыз
тіліндегі «нооқас», «дарт», «кесел» және монғол тілінен енген қырғыз
тіліндегі ... ... ... ... Г.Н. ... ... ... сөздердің бір-бірінің орнына
өзара синоним ретінде жұмсалуы олардың бірнеше ... ... ... Сөздердің лексикалық мағына жақындығы;
2. Стильдік қолданылуына қарай ұғым мен түсінік теңдігінің сақталуы;
3. Мағына жақындығына ... ... ... ... ... ... лексикалық мағынасы арасындағы дәлдіктің сақталуы.
«Ауру» сөзінің синонимдік қатарларының қолданылу ... ... әр ... Мысалы: «дерт» сөзі тура және ... ... ... ... ... ... Ас ... жерге дерт жуымайды (мақал).
2. Ауыс. қырсық, кесір. Ру, аталастық – елді ... ... ... бірі ... ... ... ... сөзі көбінесе ауыспалы мағынада
жиі қолданылады. Мысалы, «махаббат ауруы» немесе «махаббат кеселі» ... ... ал ... дерті» деген тіркес көркем, әрі айшықты
қолданысқа ие болады.
Енді «кесел» ... ... ... бұл ... тура мағынасының
күнделікті тұрмыста, ауызекі сөйлеу тіліндегі қолданылу аясы тар. Сонымен,
кесел:
1. Ауру, сырқат, дерт.
2. Ауыс. Ұнамсыз дағды, ... ... ... ... мұң ... ... көркем шығармаларда ауыспалы мағынада жиі кездесіп отырады.
Мысалы: Карта ойнау – кесел. Қайтесің атын ... ... ... ... ... ... ... байланысты тұрақты сөз тіркестері де
кездеседі. Мысалы, «кесел ... ... ... ... тигізу»
фразеологизмдерінің білдіретін мағынасы - «зиян жасау». Ал ... ... ... болу ... мағынада жұмсалады. Мұнда «кесел» сөзі ауыс мағынада
берілген. Ал «кеселге ұшырау» - сырқаттануды білдіреді, бұл - ... ... ... сөзі тура ... берілген.
Сол сияқты, індет: жұқпалы ауру, кесел, дерт ... ... ... ... ... елге ... ... (Ғ.Қ.). Сондай-ақ, «індет көзі» деген
тұрақты тіркес қолданылады, тіркес «жұқпалы індет таралып, жайылатын орын»
(ҚТС) ... ... ... Мұндағы «індет» сөзі ауыспалы мағынада
жұмсалынып тұр.
Медицина саласында аурудың ... ... ... ... ... ... ... ауру, науқас сөздері жиі
қолданысқа ие екенін байқауға әбден болады.
«Сырқат» сөзімен бірнеше еркін ... ... ... ... сырқат атауы, сырқат түрі, сырқат күйі, сырқат белгілері,
сырқат адам т.б. ...... ... ... (ҚТС).
Мысалы: Науқастың сырқат түрі ауыр. Дәрігер науқастың жеке карточкасындағы
сырқаттың түсініксіз тұстарын талдап тексерді. Осы сөйлемдердегі ... - ауру ... ... - ауру ... білдіріп тұр. Сөздікте
«науқас» сөзінің 2 түрлі мағынасы көрсетілген:
1. ... ... ... Ауру ... сырқат кісі.
Сонымен бірге, «ауру» сөзі де жиі қолданысқа ие. Мысалы, ауру сипаты, ... ... ... ауру ... ауру түрі ... ... кейбір ауру атауына «ауру» сөзін тіркеу арқылы аурудың
аты жасалады. Мысалы: сары ... ... ... бас ... құрт ... ... енді ... тілінің сөздігінде» ауру сөзіне мынадай анықтама
берілген. ... ... ... ету, ... ... ... Ауру батпандап
кіріп, мысқалдап шығады (мақал).
2. Науқас адам, дімкәс ... ... адам ... ... ... Ауыс. Жаман әдет, жағымсыз қылық. Рушылдық – ауру. «Ауру» сөзі ... да, ... ... да өте жиі ... ... орнына бірі кез келген уақытта ауысып қолданыла
бермейді. Мәселен, науқас – ауру ... ... ... ... ... ұғым, түсініктің теңдігі ... ... тұр. ... ... ... сөздермен тіркесімділігі де сақталады. Мәселен,
бұл сөздер адам ... ... ... ауру ... ... адам. Әрі бұл
сөздер бірінің ... бірі ... ... ... ... қолданыла береді.
Алайда, тіл қатынас құралы ретінде өзінің ... ... ... ... ... ... кейде мағына жақындығы болғанымен стильдік
реңктерінің әр түрлілігі байқалады.
Сондай-ақ, синоним ... ... ... ... де ... Мысалы: науқас адамды «кесел адам», «дерт ... деп ... ... ақ қан ... өт тас ... тіс ауруы, ішек құрт ауруы
деген ауру ... ... ... ... ... науқас, дерт
сөздерімен алмастырып, «ақ қан кеселі», «ақ қан дерті» немесе «ақ ... деп ... ... тіс ... «тіс ... «тіс сырқаты» дей алмаймыз. Өт ... да «өт тасы ... «өт тасы ... деп те тіркестіруге келмейді.
Лексикалық синонимдер – ... ... ... синонимдік
қатарлардағы мәндес ұғым түсініктің атауын нақтылайды. Жоғарыдағы белгілер
олардың бойынан тұтас табылса, онда ... ... ... ... ... ауру атаулары қазақ тілінде өте көп.
Синоним сөздер бір денотатқа ғана қатысты ... ... ... ... ... ... зат пен құбылыстың ішкі қасиеті мен
мәнінің адам баласына бірте-бірте танылатындығы өмірге синонимдес ... ... да ... ... ... ... келеді. Мұнда ауру
атауларының халықтық атаулары, жергілікті атаулары, дәстүрлі медицинадағы
атаулары, орыс және латын ... ... ... ... ... ... синонимдік қатар түзейді. Олар тілімізде өте көп,
күнделікті тұрмыста, медицинада бірінің орнына бірі жұмсалынып ... ... ... ... ауру атауларының ... мәні ... әрі жиі ... ... ... ... мәні де солғындау болып келеді.
Сол сияқты медицина қызметкерлерінен басқа ... ... ... қарт ... арасында ауру атауларының халық арасында таралған
қысқаша нұсқаларын қолдану жиі кездеседі, яғни бұл атаулары ... ... ... Ал ... сөз қолданысында ауру атаулары белгілі
бір медициналық терминдер ... ... ... деп аталатын ауру атауы бірде – ... ... ... ... ... - сары ... екінші жерде – бауыр ауруы деп те
аталады. Сары ауру ... тіл ... ... да түрлі атауларға
ие. Мысалы: сары ауру - сар кезік, сарамас, сатық, ... ... ... ... ... бірде – құяң, бірде -
шырымтал, екінші бір ... жел құз деп ... ... ... - ... ... атаулар, екіншілері – халықтық не жергілікті, ал үшіншілер –
диалектілік атаулар.
Әр жерде тұратын халықтың ауруға әр түрлі ат ... ... ... ... ... ... ... ауру атауларының
халықтық атаулары көбінесе ел ішінде, ауызекі сөйлеу ... жиі ... мол ... ... ... ... тән басты белгі – қарапайымдылық, мағынасы жағынан
бәріне түсінікті сөздер болып келуі.
Ауру неліктен солай аталды, оның солай аталуына не себеп бар, ... ... ... аурудың қоздырғышы не нәрсе, аурудың жалпы сипаты
қандай, сол ... ... ... ... көңіл-күйі қалай болады, міне,
осы сауалдарға жауап бере отырып, аурудың аталуын анықтауға болады.
Мысалы, сіреспе, шалқалатпа, ұстамалы ... ... ... олар ... ... ... әрі ауру ... талу, сіресу,
ұстау, шалқалату «құлату» етістіктерінен жасалып, аурудың ... ... ... ... ... ... ... ауруларының атауы - жөтелдің синонимдері,
мағыналары түсінікті.
Қышыма ауруларының өзі бөртпе, бөрткен, көпсімек қышыма, қышыма апсап,
теміреткі т.б. ... ... де, ауру ... ... ... мағыналарынан туындайды, әрі білдіретін мағыналары да ... ... ... жарымес аурулары да бір-біріне ... ... де ... ... да ... ... ... бойынша төмендегідей ауру атауларының ғылыми,
диалектілік, жергілікті атаулары бір-біріне синонимдес болып келеді:
1. Талма, жазам, ұстамалы, ... ... ... Көк ... ... ... ... шығу, шиқан;
4. Шемен, бетеге;
5. Қозба, ұстама;
6. Діңгене, көгала, қамас, қанқұрт, күкіржік, құрқұлақ;
7. Құлғана, безтамақ;
8. Мешел, рахит;
9.Көз ауруы, елі, ... ... ... қылша, қызамық, скарлатина.
11. Қаны аздық ауруы, анемия;
12. Ақ қан ауруы, ликемия;
13. Сары ауру, ... ... ... ... сар ... ... сатық,
сарылама;
14. Тырысқақ, холера;
15. Тыныс демікпесі, бронхнольная астма;
16. Теміреткі, экзема, ... ... ... ... ... ... аскаридоз;
18. Шырымтал, жел құз, радикулит, құяң;
19. Сарып, байпақ, қан сарсу, әруақ, омал, ревматизм;
20. ... ... құрт ... ... ... ... ... Кірне, үңірек, соқыр ішек, аппендицит;
23. Күл, дифтерия;
24. ... зоб, ... ... құр ... ... ангина;
25. Кезік, тиф, сүзек, оба, тырыспай, тақыл, ... ... ... ... ... ... Шешек, қарамық, қарасан, мейман, бесқонақ;
29. Қоянтобық, атерома;
30. Тік ішектің айналуы, ... ... ... ... ... ... ... жүрек демікпесі;
32. Жатыр ісігі, миома;
33. Құтыру, қояншық;
34. Безгек, ысытпа, қыздырма;
35. Бас ауруы, ... ... ... Асқазан ауруы, бүпсек;
37. Тышқақ, іш өту, жерше;
38. Көкше, қандыкерік, күбіртке;
39. Буын ... ... ... ... ... Ауру ... ... варианттары
Ауру атауларының лексикалық түрленуі өте күрделі. Себебі, бір ... екі ... одан да көп ... ... жиі ... ... ... формасы әр түрлі болғанымен, лексикалық мағынасы біркелкі
болып келеді.
Ауру атауларының лексикалық варианттарына қатысты теориялық ... де ... ... бұл мәселе зерттеуді қажет етеді.
Ауру атауларының лексикалық варианттары жайлы арнайы еңбектер, зерттеу
жұмыстаары жоқтың қасы. Ауру ... ... ... ... ... ... ... маңызды мәселе болмақ.
Тілімізде лексикалық варианттарды синоним ретінде қарастыру орын
алған.
Тіл білімінде синонимдердің үш түрі ... 1) ... ... және 3) экпрессивті-стилистикалық.
Семантикалық критерийге негізделмегендіктен стилистикалық синонимдер
синонимнің бір түрі ... ...... ... ол ең ... ... ... анықталады.
Синонимдік қатарды құрайтын мүшелердің мағыналық ... ... ... ... ... келесі екі топқа бөлініп қарастырылады:
1) абсолюттік (толық) синонимдер, мағыналары бір-біріне ұқсас,
2) қатыстық ... ... ... ... ... ... (идеографиялық) синонимдер ауру атауларына тән емес, алайда
олар осы лексика аймағында кездесіп қалып ... ... және ... – тіс ауруы, мағыналары бір-біріне жуық.
Діңгене – зат алмасуының бұзылуынан тістің қызыл иек ... ... ... болса, құрқұлақ – организмде С витамині жетіспегендіктен
болатын ауру.
Сол сияқты, ... және ... ... ... Бұлар – тамақ ауруының
атауы. Баспа - дауысты қарлықтырып, ... ... ... ауруы
болса, оның асқынған түрі - бұғақ ауруы, ол – қалқанша ( ... ... ... ... ... бөрткен, қотыр атаулары да осының дәлелі.
Бөрткен - денеге қызарып шыққан тері ауруы болса, қотыр – ... ... ... ... ... ... Ол ... терісіне қотыр
жұқтыратын кененің түсуінен, ауру ... қол ... ... ... киім алмастырып киюден жұғады.
Бұлар - діңгене және құрқұлақ, бөрткен және қотыр, баспа және бұғақ,
ауру атауына түрлі реңк ... және ... ... ... түседі.
Ауру атауларының қатыстық синонимдері жалпы тілден ерекшеленеді. Ол
мағына айырғыш қызмет атқарады, алайда олар семантикасы ... ... Бұл ... сөйлеу тіліндегі қолданыстан айқын байқалады. Мысалы,
идеографиялық синонимдер бір ... ... ... мүшелер ретінде
жұптастырылып қолданылуы мүмкін. Ал ауру атауларына байланысты ... ... ... ... ... ... ... Олар
кезектесе қолданылуы мүмкін. Мысалы: Ол діңгенемен ауырды; Ол құрқұлақпен
ауырды. Кейде олар бір-біріне түсініктеме ретінде сөйлем ... ... ... Ол діңгенемен, яғни құрқұлақпен ауырды.
Бірақ бұл ауру атаулары бірыңғай мүше ретінде жұмсалмайды, мысалы: Ол
діңгенемен, құрқұлақпен ауырды.
Қазақ тіліндегі ауру ... ... ... тән. Олар ... ... ... бірақ стилистикаалық жақтан ерекшеленеді. Олар түрлі
стилистикалық қабатта қолданылады, түрлі жиілікпен ... ... әр ... ... ... ... ... анықтама беріледі:
«Абсолюттік синонимдер - әркелкі дыбысталатын, бірақ мағыналары бір-біріне
ұқсас ... ... ... отырып, біз абсолюттік синонимдер санының өте
көп екендігін байқадық. Мысалы:
жемсау – зоб – бұғақ - құр өзек;
қызылша –қызыл - ......... – шығу – шиқан;
теміреткі – экзема – қышыма - бөртпе - бөрткен – ............ - ... ...... - жүректің талма ауруы – ...... - ...... - өкпе ауруы, құрт ауруы, туберкулез.
Семантикасы жағынан ауру атауларының синонимдік қатарлары бір-біріне
сай келеді. ... ... ... ... олар ... ... емес.
Олардың стилистикалық қызметі қолданылу ... ... ... ... ... ... ... қолданылса, оның синонимі құрт
ауруы әдеби тілде, ал қағынды, қадақ халықтық тілде қолданылады. ... ... ауру ... ... ... ... синонимдер деп атаудың дәлелі болып табылады.
Абсолюттік синонимдердің стилистикаалық сипатына алдымен, сөздің
экспрессивті-эмоционалдық реңкі, ... ... ... бір ... жатады.
Біз ауру атауларының қолданылу аспектісі мен экрпрессивті-эмоционалдық
реңкін арнайы айқындап аламыз, өйткені абсолюттік синонимдердің ... ... ... реңкі және қолданылу ... ... ... ... ... қазақ тілінде бірнеше ... ......... - қан ... - ... – омал.
Ревматизм – бұл ғылыми атауы, сарып - ... ... омал ... болса, ал әруақ, байпақ, қан ... ... ... ... ... синонимдердің стилистикалық айырмашылығы олардың қолданылу
аясына байланысты. Мысалы: шешек (әдеби), қарамық, қарасан (халықтық),
мейман, бесқонақ (диалект).
Бұл ... ... аясы ... ... ... ... ... аппендицит – ғылыми, соқыр ішек - әдеби, үңірек –
жергілкті, ...... ... ішінде аппендицит, соқыр ішек
атаулары аса кең ... ... ал ... ... ... ... ... деп стилистикалық жағынан тепе-тең болмайтын, ал
мағынасы жағынан ұқсас екі немесе одан да көп ауру ... ... ... ғана ... ... ... әр ... қалыптасады, өзінің
лексикалық мағынасы жағынан бір-біріне сәйкес келеді. Олар ... ие ... ... ... ... ... тән. Ал ... бірыңғай қолданысқа ие болмайды.
Синоним сөздердің тілімізге енуінің бастапқы себебін ауру атауларының
уәжделу ерекшелігінен ... ... ... адам белгісіз бір ауруды
жұқтырды делік, бірнеше дәрігер сол ауруды тексере келе, аурудың белгісі,
түрі, ... т.б ... мен ... ... ... анықтап, оған
түрліше ат қояды. Бұл ... ... қиял ... ғана ... ... де
байланысты. Сөйтіп, белгісіз ауру атауы бірнеше атқа ие болады. ... ... ауру ... ... қызамық, қызылша – аурудың түр-түсіне байланысты қойылған
атаулар;
безгек, ысытпа, қыздырма – белгісіне байланысты;
ұстамалы, сіреспе, ... - ... ... ... ... – формасына байланысты қойылған ауру атаулары.
Бұлардың түрлі уәжделген ... ... ... ... ... тұр.
Тілдің лексикалық варианттармен толығуы ішкі және сыртқы ... ... ... ... ие лексемалар диалект сөздер,
көнерген сөздер, жаңарған сөздер, сондай-ақ ... ... ... ... олар әдеби тілмен өзара әрекетте болады. Енді осы топтарға
тоқталып ... ... ... көзінің бірі – диалект сөздер. Диалект ауру
атаулары әдеби тілдің жүйесіне еніп, онымен ... ... ... ... ... мен ... ... арасындағы мұндай қатынас
абсолюттік синонимдердің туындауына әкеледі.
Әдеби сыңар ... ... ... ... ... ... ие болады. Мысалы: іш өту және ... ... және ... ... атауларының алғашқы сыңарлары әдеби де, екінші сыңарлары ... ... ... көптеген синонимдік жұптар мен қатарлар
қалыптасты:
ревматизм, омал (әдеби, ғылыми) - байпақ, қан сарсу, әруақ (диалект),
көз ауруы (әдеби) - елі, ... әз ... ...... (диалект), күбіртке (әдеби) – көкше ... ауру ...... ... ... ... – қарлық (диалект).
2) Әдеби ауру атаулары мен халықтық атаулардың әрекеттесу нәтижесінде
де абсолюттік синонимдер туындайды. Мынадай синонимдер мысал болады: ...... ... - ... ... ... ... (сөйлеу) –
ысытпа (халық) - безгек (әдеби), қағынды ... ... – құрт ... өкпе ... ... ... және ... халықтық синонимдердің қатары көнерген сөздердің
(архаизм) енуі есебінен де көбейе түседі. Мынандай ... ... ......... ішек - бүкән,
қызамық – қызламақ,
ұстама - тұтұқ,
сары ауру – сары ... - ... ... – бұғақ.
Мұндағы екінші қатар түзеп тұрған ауру атаулары тұтық, кезік, бүкән,
қызламақ, ... сары ... ... ...... сөздер стилистикалық
мәнге ие.
4) Абсолюттік синонимдердің ... ... әдби ... жаңа ... ... ... Жаңа сөздердің мағыналары әдеби және халықтық ауру
атауларының мағыналарының баламасы ... ... Жаңа ... басқа да
синонимдік жұптар бейтарап болған жағдайда ғана стилистикалық реңкке ... ... ... ... ... ... ауру атаулары ерекше орын
алады, олардың саны өте көп.
Ғылыми сипаттағы ауру атаулры ... ... тіл ... ... ... қатарын көбейтеді:
мерез (ғылыми) - мысқыл, сом (диалект),
жүрек ... ...... ... ...... ... - тырыспай (халықтық).
Сонымен әдеби тілге ұлттық тілдің ... ... ... ... етуі ... ... ... алып келді.
Лексиканың ықпалын келесі түрде беруге ... ... ... ... ... ... тілі
3) сөйлеу тілі
4) халықтық
5) ғылыми
6) көнерген
7) жаңа сөздер
Ауру тауларына синонимдік жұптар тән, мұнда кейбір жалпы ... ... ... ... ... ал ... – халықтық, сөйлеу,
қарапайым сөйлеу тілі, ғылыми, диалект, сондай-ақ, көнерген, жаңа сөздер.
Синонимдік жұптар мен қатарлардың ішінде ең көп ... ... ... - ... және ... ... тілі ... әдеби және диалект
сөздер.
Ауру атауларының кейбіреуі жалпы ... ие ... ... ... ... ал басқасы стилистикалық жақтан бейтарап болып
келеді.
Ауру атауларының сыртқы факторларына біз басқа тілден енген сөздерді
жатқызамыз. ... ... ... тілден енген сөздер арқылы
жасалады. Мұндай жағдайда кірме ауру ... ... ... ... атауларымен синонимдік қатынасқа түседі. Бірнеше ... ... ... жұп сыңарларының біреуі басқа тілден енген ауру
атауы болып табылады:
мешел - рахит (орыс тілі),
жемсау – зоб ... ... - тиф (шет ... - ... (шет ... - ... ... тілі).
Мұндағы синонимдік жұп құрайтын рахит, зоб, грыжа сөздері орыс тілінен
кірген сөздер, ал тиф, ... орыс ... шет ... ... ... тілі ауру атауларының лексикалық варианттарына өте бай. Ауру
атауларының ... ... ... де сан ... аса ... варианттардың өзін абсолюттік синонимдерден тұрады деп те айтуға
болады. ... ... ... ... та ... ... ... варианттарын ішкі тіл және аралық тіл деп
екіге бөлуге болады. Ішкі тіл көрінісіне ауру атауларының бір тіл жүйесінде
қалыптасқан синонимдерін ... ... ... ... ... 2) ... тіл ... түрлі тілдегі ауру атауларын жатқызамыз, оған
байырғы қазақ тіліндегі ауру атаулары және шетел ... ауру ... – тіл ... Олар ... ... ... ... арттырады. Түрлі жүйе мен түрлі тілдерден ауру ... ... енуі ... ... ... ... айтарлықтай өзгерістер әкелді,
оның мәнерлілігін арттырып қана қойған жоқ, оны ... ... Ауру ... және ... тіліндегі ауру атауларына синонимдермен қатар омонимдер де тән.
Омонимдес ауру ... да ... ... ... ... фонетикалық,
лексикалық, семантикалық. Осыған сәкес омонимдес ауру атаулары фонетикалық,
лексикалық және ... ... ... Ауру атауының фонетикалық омонимдері.
Ауру атауының фонетикалық омонимдері деп шығу төркіні әр басқа, ... ... ... ... ... Мысалы:
Көнек – 1. Ісіп кететін ауру. ... ел ... ... көнек ауруына
шалдығып, жаппай қирап жатқанда, бұлар тала қоймаған ... ... бие ... ... ... ... шүмегі бар
ыдыс. Көнектен ... бие ... ... – 1. ... өлшемі;
2.Өкпенің қабынып ауруы.
Теріскен – 1. Суық тигеннен адам көзінің жиегіне, тіліне ... ... ... ... ... бар ... ... өсетін
алабота тұқымдас бұта.
Фонетикалық омонимдер бір-бірімен ... ... ... дыбысталу жағынан ғана сәйкес келеді.
2) Ауру атауының лексикалық омонимдері.
Бұл ауру атауының уәжделген бір ғана ... ... ... ... 1. Сарысу ауруы. 2. Қойда болатын сары ауру.
Қарамық – 1. Қызылша ауруының бір түрі; 2. Шешек ауруының бір ... 1. ... ... ауруы; 2. Іріңді жара, жазылмайтын ауру.
Бөсір - ішек құрты (бөсір құрты) қоздыратын ауру, аскаридоз; 2.
Шөлдеп ауыратын ауру ... 1 Адам ... көк ... болып шығатын ауру; 2. Тіс ауруы.
Кезік – 1. Ұзаққа созылатын ауру, тиф, сүзек; 2. Суық тигеннен болатын
ауру, тұмау.
Шешек –1. Адам ... ... ... ... ... жұқпалы ауру;
2.Түйеде болатын ауру, қарасан.
Ұра – 1. Адам денесіне шығатын көлемді ісік; 2. Ерлерде ... ... Ауру ... ... ... ... ... семантикалық дамуы нәтижесінде
пайда болады. Мысалы: бұлақ – басы бастауларда ... баяу ... су, ... - ... ... қабынуынан болатын созылмалы іріңді
ауру, екеуінің де уәжі бір, яғни құлақ ішінен ағатын ірің де ... ... Сол ... ... ... ауру ... семантикалық
омонимдерінің қатарына жатады:
Жемсау – құстың жеген жемі жиналатын, ... ... ... ... жемсау - кеңірдек, қалқанша безінің ісініп, ... ... – 1. ... бөртіп, қызарып шығатын жұқпалы ауру;
2. Бақша өсімдігі.
Қызамық – 1. Денесіне қызарған ... ... ... ... ... Қызыл қоңыр түсті домалақ жемісі бар, көп ... ... көбі ... ... ... ... ... арқылы жасалған сөздер жаңа мағынаға ие болып қана қоймай, омонимдік
қатарда қолданылады. Бұл ... ... ауру ... ... ... ... ... әлсірету арқылы басқа бір сөз табы ... Мұны тіл ... ... деп ... мағыналық даму барысында көп мағыналы ... әр ... ... ... ... ... ... байланыс үзіледі, сөйтіп мағынасы басқа жаңа сөздер дүниеге
келеді.
Ауру атауларын жасауда лексика-семантикалық уәжділік кең ... ... ... К.Ш. ... ... дейді: «Под
смантической мотивировностью подразумевается наличи в слов образности,
основанной на метафорических, метонимических и тому ... ... ... ... не как ... ничего не значащие единицы, а как
детерминативные формы с определенной семантикой, ... ... ... вследствие необходимости языкового обозначения» [107;
5 б.].
Н. ... ... ... ... уәжділіктің
төмендегідей заңдылықтарына назар аудару қажеттігіне тоқталады:
1. Қарама-қарсылық ... ... адам ... мен құбылыстардың қарсы
жағын өзі сияқты ... ... ... етіп алып, сол құбылыстарға қарама-
қарсы қолданады.
2. Ат ауысу заңы. Заттардың ұқсастығы мен ... ... ... ескі аты оның жаңа ... ауысады.
3. Ұқсату заңы. Бұл заң бойынша атаулар заттың сыртқы белгісі мен
көрінісін басқа бір ... ... ... ... [82; 54 ... ... қоян тобық, ескжем, ит емшек т,б. ауру атаулары
осылай ... ... ... ... ... ұқсату заңы көбінесе жәндіктермен, жануарлармен, кейбір
заттармен байланысты атауларда кеңінен қолданылады.
Мысалы: жыланкөз – ауру ... әр ... ... ... адам ... ... болатын тесік. Денедегі тесіктер жыланның
көзі ... ... ... ... ... ... қолданылғанда
олардың мағынасында елеулі өзгерістер болады.
Мысалы: безгек – маса, безгек деген ауру ... бар. ... ... ... ... ... арқылы жұғуы уәж ретінде алынған. Масаның
безілдеуі сияқты бұл ауру ... ... ... бір сөз ... ... атау бола ... ... бірнеше сөз бір
ғана заттың атауын білдіреді. Сөз семантикалық тәсіл арқылы ... ... ... ... ... өзгеріс оның мағынасында ғана
болады, сөз жаңа ... ие ... көп ... ... ... те ... ... атаулары арасынан лексика-семантикалық уәжділік бойынша ... ... саны аз ... ... – 1. ... ... ... гүл;
2. Жұқпалы ауру;
3. Түйе денесіне шығатын ауру атауы.
Бөртпе – 1. Бөрттіріп істелген жеңіл тамақ;
2. Қыран ... беру үшін суға ... ... айырған ет;
3. Жұқпалы ауру атауы.
Баспа – 1. Газет-журнал басатын мекеме;
2. ... ... – 1. ... қыңыр (адам);
2. Лоқсытып, құстыра беретін ауру.
Қызба – 1. Қызу қанды (мінез);
2. Қан қысымы бірде ... ... ... ... ... ... ... омонимдес ауру атауларын қосуға болады: сом,
жарық, бәдік, оба, құрт ... ... ... ... тән, ... ... ... уәж сөзжасамның байлыған көрсетеді, кейбір сөздер
ол бастағы мәнін әлсіретіп, жаңа мағынаға ие ... ... енді ... қатар құрап, әр түрлі сөз ... ... ... болады
[19;74 б.].
Омонимдер өзінің құрамы жағынан екіге бөлінеді: 1) Бір ... топ ... ... 2) ... ... ... ... лексика-семантикалық топ шеңберіндегі омонимдерге ауру атауларының
лексикалық омонимдерінің толық құрамын келтіруге болады.
Мысалы: жегі: 1. Бет терісінің туберкулезі; 2. ... ... ... ... ... құрт ... лексика-семантикалық топ шеңберіндегі омонимдерге ауру атауының
фонетикалық және семантикалық ... ... ... 1.сібір жарасы; 2. өсімдік; торсылдақ: 1. ... 2. ... ... тіліндегі ауру атауларын зерттеу негізінде мынадай қорытындыға
келеміз:
Ауру атаулары қазақ тілінің сөздік қорының бір бөлігі болып табылады.
Олар ауру ... ... ... береді, әрі ауру атаулары адам өмірі,
тұрмыс-тіршілігімен тығыз ... ... сан ... ... ауызекі сөйлеу және жазба тілде
белсенді қолданысқа ие болған. Олар ғылыми және көркем ... ... ... сөйлемшелерде, мақал-мәтелдерде қолданылады,
ауыспалы және тура мағыналарында да жұмсалады.
Қазіргі қазақ тілінің ауру атауларының жасалуында сөзжасамның ... ... ... ... пайдаланылады, олардың
көмегімен тілдің лексикалық қоры баии түседі. Аса ... ... ... және ... ... тәсілдің өнімділігі
аз. Ауру атауларының жасалуында семантикалық ауысулар, субстантивация,
ығысу, ықшамдалу, қысқару т.б ... ... ... ... ... және тәсілдер арқылы енеді, тілдегі
бұрыннан қалыптасқан сөзжасамдық модельдер мен ... ... ... ... ... атауларының жүйелік сипаттамасы алдымен, оларды формальды (құрылымдық-
сөзжасамдық) және мазмұндық ... ... ... ... ... ... ... ауру атаулары ең
алдымен екі топқа бөлінеді:
1) морфологиялық (синтаксистік) тәсілмен ... ауру ... ... ... ... ... жасалған ауру атаулары.
Орфографиялық белгісі бұл ... ... ... ... ... ... ... ауру атаулары бірге жазылатын болса,
синтаксистік тәсілмен жасалған ауру атаулары бөлек жазылады.
Морфологиялық тәсілмен ... ауру ... ... ... ... және туынды болып екіге бөлінеді.
Түбір ауру атаулары - бұл жеке ... ... ... ... ... ... ... енген. Ал туынды ауру атаулары – құрамы
мағыналық бөліктерге, яғни морфемаларға ... ... Бұл ... негізге енетін жеке компоненттердің мағыналарынан туындайды.
Олар семантикалық жақтан уәжделген.
Ауру атауларының туындылығы ... ... ... ... ... ... ауру ... қарағанда сан жағынан аз топты құрайды.
Туынды ауру атауларының саны мол.
Морфологиялық тәсілмен жасалған туынды ауру ... екі ... ... және ... ауру ... өзі ... ... түбір және туынды. Бір
ғана түбірден жасалған ауру атаулары түбір деп аталса, туынды ауру атаулары
жұрнақтар ... ... Олар ... және ... тұрады. Бұл топ
лексиканың ең көне қабатын құрайды, оның негізінде ауру ... ... ... ... ... ауру атауларына біріккен ауру атулары жатады. Олар екі немесе
үш түбірден жасалады. Негізінен олар екі ... ... ... саны ... және бұл ... жасалған ауру атаулары жиі қолданылады. Үш ... ауру ... да ... ... олар өте ... ... ... ауру атауларын екіге ... ... ... сөз ... компоненттерінің түрлі синтаксистік байланысын сипаттайтын екі немесе
одан да көп жеке сөздердің ... ... ... екі ... сөзден тұратын, атауыш мағынаға ие
тұрақты сөз тіркестері ... Олар ... ... ... ... ... ... олар синтаксистік тәсілмен жасалған.
Тіркесті ауру атаулары екі компоненттің еркін ... ... ... сыңары анықтауыш ролінде көрінеді, ал екінші сыңары
анықталатын сөз болады.
Олар ... ауру ... ... ... ... ауру атауларының
бірінші сыңары түр белгісін, ал екіншісі белгілі бір текке тәуелділігін
көрсетеді.
Қазақ ... ауру ... ... ... ... ... бөлінеді:
1) түбір;
2)туынды;
3) біріккен;
4) құрамдас;
5) сөз тіркесі.
Ауру атауларының бұл типтері бірдей өнімділікке ие ... аса ... ... ауру ... және сөз ... ал ... ауру
атаулары, түбір, құрамдас ауру атаулары өнімсіз.
Ауру атауларының ... бір ... ... ... Ауру ... негізгі типі - екі құрамды ауру атаулары.
Қазақ тіліндегі барлық ауру атаулары уәжделу тұрғысынан уәжделген
және ... ... ... бөлінеді. Олардың көбі аурудың түрі, түсі,
тегі, белгісі, сипаты, басқа заттарға ... ... ... ... ... ... ... белгілері аурудың өзіне
тән сипатын аша түседі.
Сондай-ақ, уәжделу жайлы айтқанда, ауру атауы кейде бір ғана ... ... екі ... ... ... ... ... ауруы
екі белгісі бойынша атауға ие болған.
Уәжделген барлық ауру атауларын салыстыра келе мынадай қорытынды
шағаруға ... ... ... таңдау субъективті, кейде тіпті кездейсоқ
таңдалынады, мұндай ... бір ауру ... әр ... ... ие ... керісінше екі-үш және одан көп ауру атауы ұқсас атаумен аталады.
Ауру атауы номинациясының алғашқы жағдайында аурудың ... ... ... ... ... ... ... тек бір белгісінің
қызметінде жұмсалынады.
Аурудың номинациясында ауру атауының негізіне қандай белгі – ... ... уәж ... ... ... осы ... басты себебі болып
табылады. Егер негізге әр түрлі ... ... онда ол ... болады,
ал бірдей белгі алынса, ол омоним ... ... ... ауру ... шығу тегі ... ... төл ауру
атаулары немесе кірме ауру атаулары болып ... ауру ... өзі ... ауру ... және тек қазақ
тілінің төл ауру атауларынан тұрады.
Түркі-қазақ ауру атауларына ... ... ... ... ... берілген
ауру атаулары жатады. Олар барлық түркі тілдеріне ортақ болып келеді.
Қазақтың төл ауру атауларына халықтық ... ... ... қалыптасқан қазіргі кезеңдегі ауру атаулары жатады.
Тілдегі қолданылу аясына ... төл ауру ... ... ... ... бөлінеді.
Бейтарапқа аурудың тек әдеби атаулары, ал стилистикалыққа аурудың
халықтық, ... ... ... ... ауру ... ... ... қарапайым, көнерген және
жаңарған деп ... ... ауру ... – бұл негізгі қабат. Олар қазақ тіліндегі ауру
атауларының негізін ғана құрап ... ... ... ... ... жалпы көріністі жасайды.
Әдеби ауру атаулары қоғам өмірінің барлық саласында қолданыс табады.
Стилистикалық ауру ... ... ... сан жағынан аз.
Ауру атауларының бұл қабатын адамдардың тек ... тобы ғана ... ... ... ... ... ретінде ауызекі қарым-қатынаста (
сөйлеу, қарапайым, диалект) немесе ғылыми ақпарат құралы ретінде жазба
тілде ... ауру ... ... атауларының бұл топтары жекелей және бір-біріне қарама-қайшылықта
сипатталады. Алдымен, әдеби және халықтық атаулары, сосын халықтық ... ауру ... ... ... сипатта болады.
Әдеби ауру атаулары аса кең ... ... ... ... ие, ... ... ... әдеби атаулардан айырмашылығы - көп
жағдайда ... ... ... қолданылатындығында.
Әдеби ауру атауы мен диалектілік ауру атауын қарама-қайшы сипаттайтын
болсақ, ... ауру ... ... ... ... ғылыми атауы болады,
бірақ ... атау ... ауру ... тән емес.
Тілде әдеби, ғылыми, халықтық және ... ауру ... мен ... ... етуі ... ... ... қалыпты
байланысына оң әсерін тигізеді. Бұл топтар бір жүйеден екінші жүйеге еніп
баии түседі, ... ... ... ауру атауларының қарапайым
элементтері халықтық лексикаға енеді. Кейбір халықтық ауру атаулары уақыт
өткен сайын ... ... ... қабатқа түседі. Әдеби тілдегі ауру
атауларын байыту көзі ретінде кейде аймақтық ... ... ... ... ауру ... ... ... тілден енген кірме
атаулар да үлкен орын алады. Олар тілдік және көршілестік ... ... ... ... ... бойынша халықтардың қатынас
жасауымен тығыз байланысты тілден тыс факторлар арқылы анықталады.
Кірме ауру атауларының ... орыс ... ... және орыс тілі ... тілдерден енген ауру атаулары өте көп.
Кірме сөздер сөйлеу тілінде де, жазба тілде де ... ... ... ... ... ... өзгерісі тән, яғни олар фонетикалық
өзгерістерге ұшырайды. Жазбаша кірме сөздерге тұрақтылық тән, олар өзінің
бастапқы қалпын ... ... ... ауру ... көбі ... ... нық орнығып алған.
Олардың бәрі жалпыалықтық сипат алып, әдеби тіл аясында қызмет етеді.
Байырғы ... ... ... біз сол күйінде қабылдап, қолданамыз.
Қазақ тілінің төл атаулары мен жалпы түркі атаулары ауру ... көп ... ... олар ... ... ... ... оған ұлттық
бояу береді.
Қазақ тіліндегі ауру атаулары түрлі ... де ... ... және ... ... ... түрленуі өте күрделі, оны зерттеу ... ... ... тілінде бір ауру атауының екі немесе одан да көп
атауы жиі кездеседі. Олардың ... әр ... ... ... ... ... ... мұндай лексикалық варианттарын кейбір зерттеушілер синоним
ретінде ... ... оны ... ретінде қарастырғанын атап өту
қажет.
Ауру атаулары үшін бір ғана ауру ... ... ... ... ... ... синонимдер тән. Олар түрлі
стилистикалық қабатта қолданылады. Олардың таралуы да түрліше. Семантика
жағынан ... бұл ... ... ... мағынасы бойынша толық
сәйкес келеді, бірақ ... ... ... олар ... ... Олардың арасында функционалды-стилистикалық айырмашылық байқалады.
Олар қолданылу аясы жағынан ажыратылады.
Лексикалық ... ... ... жағынан әр түрлі.
Олар тілімізде алдымен, түрлі орындарда ... ... бір ... ... ... ... орай көрініс табады. Мұнда түрлі уәж
белгілеріне байланысты номинацияның түрлі тәсілдері маңызды роль атқарады.
Екіншіден, ... ... ... ауру атауларының бір ғана
номинативті ... ... тіл ... ... ... енуі ... ... варианттар тілде қазақ тіліндегі мағынаға ұқсас
басқа тілден енген ... ауру ... ... ... ... ... белгілі және негізгі көздері – халықтық
ауру атаулары, ... ... ... ауру ... ... те тән. ... ауру
атаулары түрлі жолдар арқылы көрініс табады. Олардың ... ... ... ... ... ... омонимдес
ауру атаулары үш топқа бөлінеді:
1) фонетикалық,
2) лексикалық,
3) семантикалық.
Ауру атауларының семантикалық құрылымы негізгі ... ... ... атауларының лексикалық мағыналарын зерттеудің түрлі әдістері ... ... ауру ... ... сипаттауда кең таралғаны
компоненттік талдау ... ... ... келген ауру атауы көптеген жалпы және жеке ... ие. ... ... ... бір-бірінен ерекшеленеді немесе бір-біріне жақындайды.
Қазақ тіліндегі ауру атауларының толығуы мен баюы екі жол ... ... жолы – бұл ішкі ... ... екінші жолы –
сыртқы ресурстарды қолдану. Негізгі жолы ішкі ... ... ... Бұл ... ... ауру атаулары қалыптасуының негізінен ұлттық
нақышта, өзіндік материал қоры, өзіндік сөзжасам жүйесі ... ... ... ... ... ... ауру атауларының негізгі қоры
қазақтың төл атаулары болып ... ... ауру ... ... ... ... ... әдеби тілге (ғылыми) дейінгі ұзақ жолынан өтті. Сондықтан
қазіргі кезде олар екі ... ... ... ... және ... ... ... атаулары термин ретінде нақтылық, ... ... олар ... бір ... ... ... ... лексема ретінде олар кең ... ... ... сондай-ақ ауыспалы мағынасының болуымен
сипатталады. Қазақ лексикасының бөлігі болатын жалпыхалықтық ауру атаулары
қалыптасу және даму процестерінен, ... ... ... ... ... ... полисемия, синонимия, омонимия
сияқты барлық лексика-семантикалық процестер орын алады.
Ауру атауларындағы барлық ... ... ... өтеді. Ауру атауларының көбі ғылыми терминологияның
құрамынан орын алады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ... ... Ө. ... ... ... мен ... -
Алматы, 1988. – 208 б.
2. Айтбайұлы Ө. Қазақ сөзі. – Алматы, 1997. – 240 ... ... А. ... ... ...... ... Айтмұхаметова Қ.Ө. Институционалды коммуникация: дәрігер-науқас.
Фил.ғыл.канд.дис. – Алматы, 2003.
5. Авакова Р. ... ...... ... ... Р.И. ... ... диалектологии. – Москва, 1949. –
Ч.1.
7. Ағманов Е. Қазақ тілінің тарихи синтаксисі. – Алматы, 1991. – ... С. ... ... тілі. –Алматы, 1949.
9. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и ... ... ...
Алматы, 1951. – Ч.1.
10. Апресян Ю.А. Лексическая семантика. Синонимические средства языка.
– Москва, 1974. – 470 с.
11. Арғынбаев Х. Мал ... ... ... ... тәжірибесі
туралы этнографиялық очерк // Вопросы этнографии и ...... 1962. – Т.16. – ... Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья және ...... ... ... К. Тіл ... ... ... 1991
14. Ахманова О.С. Словарь лингвистических терминов. – Москва, 1966
15. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. – ... ... 176 ... ... З. Өлең ... ... - ... 1973.
17. Аяпбергенова Қ. Медицина терминдерінің қысқаша түсіндірме сөздігі.
– Алматы, 1994.
18. Әбутәліпов Ә. Індеттану терминдерінің орысша-қазақша ...... ... ... Ұ. ... ... өсімдік атауларының уәжділігі
Филол.ғыл.канд.дис. – А., 2002. – 120 ... Әмір Р. Жай ... ...... 1983. – 164 ... Бабич А.Ф. Вторичная номинация в кругу относительных прилагательных
в ... ... ... // ... и ... ... ... лексики: Межвузовский сб. научн.
трудов. –Москва, 1980.
22. ... Н.А. ... ... ... ...... ... Байгунисова Г.И. Уровни вторичной номинации. Дисс. канд. филол.
наук. – Алматы, 1998.
24. Бейсенбаева К. Қазіргі қазақ ... зат ... ... ... ... – Алматы, 1974. – 63 б.
25. Белбаева М. Қазақ ... ... ... – Алматы, 1988.
26. Блинова О.И. Лексическая мотивированность и некоторые проблемы
региональной лексикологии // ... ... ... ... ... –Ленинград, 1972.
27. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. – Алматы, 1979. -185 б.
28. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің синонимдер ...... ... ... Р.А. Терминология и семиотика / Вестник МГУ. – 1972. - ... ... Л.А. ... в ... - Ч. 2. – ... 1953. ... ... Введенская Л.А., Колесников Н.П. Этимология: Учебное пособие ... 2004. – 221 ... ... Г.О. О ... ... ... в русской
технической терминологии / Труды МИФЛИ. – 1939. – Т.5. –С.24.
33. Выготский Л.С. Избранные психологические ... ... ... Н.Д. О ... ... // Вопросы русского языка и его
говоров. – ... ... ... В.П. Русская терминология. Опыт лингвистичского анализа.
– Москва, 1977. – С.90
36. Досқараев Ж. Қазақ тілі ... мен ... ... Алматы, 1962.
37. Досқараев Ж., Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері.
– Алматы, 1951.
38. Дүйсенов Қ., ... Д. ... ... мен ... жиі ... ... ... қысқаша орысша-
қазақша сөздігі. – Алматы, 1995.
39. Жалмухамедов К. Русско-казахский краткий ... ... ...... 1977.
40. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы, 1999. – 581
б.
41. Звегинцев В.А. Семасиология. – ... 1957. – ... ... М., ... Ш. ... ... орысша-қазақша
және қазақша-орысша сөздігі. – Алматы, ... ... С. ... ... ... ... ... ұғымдар. –
Алматы, 1992. – 144 б.
44. Ильясова Н.Ә. Қазіргі қазақ ... ... ... қалыптасуы
мен даму үрдісі. Фил.ғыл.канд.дис. – Алматы, 2003.
45. Кеңесбаев І., Жанұзақов Т. Тіл ... ... ... ...... 1966.
46. Кубрякова Е.С. Ономасиологические ... ... ... ... // ... проблемы русского
словообразования. – Ташкент, 1982.
47. Кубрякова Е.С. Типы языковых значений // Семантика ...... ... ... П.С. О ... изучения грамматики. – Москва, 1961.
49. Қайдар Ә. Қазақ тілінің ... ... - ... 1998 - ... Қайдаров А. Структура односложных корней и ... в ...... 1986. – 322 б.
51. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – ... 1980. – ... 581 ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1980. – Т.1.
– 640 б.
53. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 ...... 1980. – ... 735 ... Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық. – Алматы, 1974. – ... 696 ... ... ... ... ... 10 ... – Алматы, 1986. –
Т.10. – 672 б.
56. Қазақ тілінің ... ... 10 ...... 1979. – Т.4.
– 510 б.
57. . Қазақ тілінің қысқаша этимологиялық сөздігі. – ... 1966. ... ... ... Б. ... и ... структура
названий растений в казахском языке. – Алматы, 1996. - 168 с.
59. Қалиев Б. ... ... ... ... – Алматы, 1997. –
149 б.
60. Қалиев Б., Жылқыбаева А. Сөз ... ...... - 110 ... ... Ғ. Қазақ говорларындағы диалектілік сөз тудыру. – Алматы,
1985.
62. Қасым Б. Қазақ ... ... ... ... және ...
Алматы, 2003.
63. Қашқари М. Түбі бір түркі тілі. – ... 1993. – 200 ... ... Ш. ... ... ... – Алматы, 1998. –
208 б.
65. Ларин Б.А. Об ... // ... ... ... ... - Вып. 60. - №301. –Ленинград, 1961. – С.111.
66. Лингвистический энциклопдический словарь. - Москва, 1990. – С. 501.
67. Манкеева Ж.А. ... ... ... ... в ...... 1991. – 130 ... Манкеева Ж. Мәдени лексиканың ұлттық сипаты. – Алматы, 1997. – 272
б.
69. ... ... ... ... с ... в языке периодической печати // Известия АН КазССР. Серия
обществоведения. – 1973. - №4. – С.19.
70. Оралбай Н. ... ... ... - Алматы, 2002. - 213 б.
71. ... Р. ... ... ... ... ... ФҒК дис. -
Алматы, 1998.
72. Реформатский А.А. Введение в языкознание. – Москва, 1967. – С. ... ... Б. ... ... ... – Алматы, 1994.
74. Сайрамбав Т. Қазіргі ... ... ... кейбір
мәселелері. – Алматы, 2004. – 95 б.
75. Сайрамбаев Т. Сөз тіркесі мен жай ... ...... – 270 ... Сайрамбаев Т. Қазіргі қазақ тілінің күрделі сөз тіркестері. –
Алматы, 1981. – 197 б.
77. ... А.С. ... тілі ... –Алматы, 2003.
78. Салқынбай А.С. Тарихи сөзжасам (семантикалық аспект). ... – 309 ... ... А., Абақан Е. Лингвистикалық түсіндірме сөздік –Алматы,
1998.
80. Саперов В.Н. Терапевт тәжірибесіндегі ... ... ... // ... ... – 1990. - №5 - С. ... ... Ш., ... О. ... ... ... ...
Алматы, 1989
82. Сауранбаев Н. Қазақ тіл білімінің проблемалары. – Алматы, 1982. ... ... Э.В. ... ... этимологиялық сөздігі. - Москва,
1975. – 528 с.
84. Смағұлова Г.Н. Мағыналас ... ... ... – Алматы, 1998. – 194 б.
85. Смағұлова Г.Н. ... ...... 1996. ... ... Солнцев А.В. Виды номинативных единиц // Вопросы языкознания. –
1987. - ... ... А.В., ... Н.В., Васильева Н.В. Общая
терминология. / Вопросы ... - ... ... Сыздықова Р. Сөздер сөйлейді. – Алматы, 1984.
89. Сыздықова Р. Қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы, 1993.
90. Тасымов А. ... ... - ... 2005. – 158 ... ... В.И. ... ... и ее виды // Языковая номинация.
–Москва, 1977.
92. ... И.С. ... ... // Уч. зап. ... ... - Т.22. ... ... - 1964.
93. Торопцев И.С. Язык и речь – Воронеж, 1985.Трубачев О.Н. Рецензия
на «Краткий этимологический словарь» // ... ... . ... - №5
94. Уәлиев Н. Фразеология және тілдік норма. – Алматы, 1998. – 128 ... ... Е.И. ... сөйлеген сөзі // Вопросы диалектологии
тюркских языков. – Баку, 1958.
96. Ысқақов А. ... ... ... ... – Алматы, 1991. – 384
б.
97. Чижова Л.А. Ономасиологический аспект ... ... ... –Москва, 2000.
98. Шәкенов Ж. Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен ... ... ... 1973.
99. Шипова. Е.Н. Орыс тіліндегі түркі сөздерінің ... - ... – 405 ... ... Ғ.Б. Туынды сөздердің мағыналық ерекшелігі мен уәжділігі
(семантикалық тәсіл). Фил.ғыл.канд.дис. – Алматы, 2006.
101. Хасанов Б.Қазақ ... ... ... ... ... 1966. – 208 ... Языковая номинация ( Общие вопросы ). –Москва, 1977.
103. Языковая номинация (Виды ... ... ... Янцененская М.Н. Семантические вопросы теории словообразования. –
Томск, ... ... Ж.П. ... в ... семантике. – Киев, 1979.
106. Шмелев Д.Н. Проблемы сеемантического анализа лексики. – Москва,
1973.
107. Кусаинов К.Ш. ... в ... ...... – 165 ... ... А.А. Из записок по русской грамматике. – ... 1958. – ... ... О.Н. ... ...... 1965.
110. Будагов Р.А. Сравнительно семантическое исследование. - Москва,
1963. – 619 с. –Т. ... ... К. Тіл ... ... –A. 1993. -496 б.
112. Будагов Р.А. Проблемы изучения романских литературных языков. ... ... ... Ш. Қазақ лексикасының терминденуі. – Алматы, 1998. –
208 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 118 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
Chenopodiaceae Vent тұқымдасының Climacoptera B. туысы C.lanata өсімдігінің түрінің морфологиялық және анатомиялық ерекшеліктері31 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
«Ойын-сауық объектілері атауларының ерекшеліктері»58 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет
Абайдың қара сөздерінің лексико-семантикалық ерекшеліктері94 бет
Адам денесінің морфологиялық белгілері. Пропорциясы, дене бітімі, келбеті3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь