Еңбек өнімділігін кешенді түрде арттыру жолдары

Кіріспе
1.2. Еңбек өнімділігін өлшеу әдістері
1.3. Еңбекті мөлшерлеу түсінігі мен рөлі
1.4. Еңбек мөлшерін функционалды бөлу
1.5. Еңбек шығында құрамы
1.6. Еңбек мөлшерін анықтау әдістері
1.7. Еңбек қарқындылығының басқа экономикалық категориялармен және көрсеткіштермен өзара байланысы.
1.8. Еңбек қарқындылығының түрлері
1.9. Еңбек қарқындылығын тұрақты ету факторлары.
1.10. Еңбек қарқындылығын өлшеу әдістері
1.10.1. Биологиялық әдіс
1.10.2. Психофизиологиялық әдіс.
1.10.3. Әлеуметтік әдіс
1.10.4. Экономикалық әдіс
1.10.5. Жұмыс қарқыны бойынша еңбек қарқындылығын бағалау әдісі.
ІІ бөлім. Кәсіп орын персоналы мен жалақы қорын пайдалануды талдау
2.1. Кәсіпорынның еңбек ресурстарымен қамсыздандырылған талдау
2.2. Жұмыстық уақыт қорын пайдалануды талдау
2.3. Еңбек өнімділігін талдау.
2.4. Кәсіп орын персоналын пайдалану тиімділігін талдау.
Ел президенті студенттер алдында сөйлеген сөзінде «Біз еліміздің экономикалық өсуін негізінен өндіруші сектордың дамуына байланысты екенін түсінеміз. Алайда үміттендіретін үрдістер де бар, өйткені өсудің жоғарғы қарқынын басқа салалар да, соның ішінде қаржы секторы, өңдеу өнеркәсібі, ауыл шаруашылығы, құрылыс, көлік және байланыс салалары да көрсетіп отыр.
Бірақ та біздің экономика негізінен экстенсивті тұрғыда дамып келе жатқанын мойындау керек, қазақстандық кәсіпорындар үшін энергияны шығындаудың жоғары деңгейі мен еңбек өнімділігінің төмен деңгейі тән.
Егер біз мұндай ахуалды өзгерте алмасақ, 20-25 жылдан кейін
Қазақстан әлемдік экономиканың шеткі аймағында қалып қоюы мүмкін.
Сондықтан бүгінгі күні біздің алдымызда өнімдерді сыртқы нарықтарды сұраныс туғызатын жаңа, бәсекеге қабілетті өндірістерді дамыту міндеті тұр. Ал бұған жахандық бәсекелес рыноктар жағдайында жұмыс істеуге бағдарланған жаңа технологияларсыз, осы заманғы менеджмент модельдерін енгізбейінше қол жеткізу мүмкін емес».
Елбасының айтқанындай қазіргі нарық жағдайындағы экономикамызда еңбек өнімділігінің деңгейі төмен көрсеткіштерді көрсетеді. Кез – келген кәсіпорын өзінің еңбек өнімділігін арттырып, сол арқылы өз пайдасын арттыруға тырысады.
Еңбек өнімділігі бұл өндіріс процесінде еңбектің тиімділгі. Өнімнің бір мөлшерін өндіруге жұмсалған уақыт мөлшерімен немесе уақыттың бір өлшемінде өндірілген өнім көлемімен өлшенеді.
Өнімділік дегеніміз қазіргі экономикалық теорияда, сөздің кең мағынасында бір жағынан, өнім және қызмет түріндегі тауарлар көлемі мен екінші жағынан, сол өнімдерді шығаруға кеткен шығындардың ара қатынасын түсүнуге болады. Оған өндірістің барлық факторлары ықпал ететін болғандықтан, кейде оны көп факторлы өнімділік деп атайды
Өндіріс тиімділігі - бұл пайдалы нәтиже мен өндірістік процесс факторларының шығыны ара қатынасы
Экономикалық қайта құру жылдарында еңбек өнімділігін төмендетудің негізгі себебі қызығушылықтың төмендеуі болды, әсіресе ірі тауар өндірушілердің тек өсуге емес, жеткен деңгейді сақтауға да қызығушылығы төмен болды. Кенеттен бағаны бос жіберудің жағдайында кәсіпорынның технологиялық өзара байланысын анықтайтын монополді сипаты еңбек өнімділігін арттыруға, өндіріс көлемін өсіруге деген ынтасын жойып жіберуге мүмкіндік жасады.
        
        Кіріспе
Ел президенті студенттер алдында сөйлеген сөзінде «Біз еліміздің
экономикалық өсуін негізінен өндіруші сектордың дамуына ... ... ... ... ... де бар, ... ... жоғарғы
қарқынын басқа салалар да, соның ішінде ... ... ... ... ... құрылыс, көлік және байланыс салалары да көрсетіп отыр.
Бірақ та біздің экономика негізінен экстенсивті тұрғыда ... ... ... ... қазақстандық кәсіпорындар үшін энергияны
шығындаудың жоғары деңгейі мен еңбек ... ... ... ... біз ... ахуалды өзгерте алмасақ, 20-25 жылдан кейін
Қазақстан әлемдік экономиканың шеткі аймағында қалып қоюы мүмкін.
Сондықтан бүгінгі күні біздің алдымызда өнімдерді ... ... ... ... бәсекеге қабілетті өндірістерді дамыту міндеті тұр.
Ал бұған жахандық бәсекелес рыноктар жағдайында жұмыс істеуге бағдарланған
жаңа технологияларсыз, осы заманғы ... ... ... ... ... емес».
Елбасының айтқанындай қазіргі нарық жағдайындағы экономикамызда еңбек
өнімділігінің деңгейі ... ... ... Кез – келген
кәсіпорын өзінің еңбек өнімділігін ... сол ... өз ... ... өнімділігі бұл өндіріс процесінде еңбектің тиімділгі. Өнімнің
бір мөлшерін өндіруге ... ... ... немесе уақыттың бір
өлшемінде өндірілген өнім көлемімен өлшенеді.
Өнімділік дегеніміз қазіргі экономикалық ... ... ... бір жағынан, өнім және қызмет түріндегі тауарлар көлемі ... ... сол ... ... кеткен шығындардың ара қатынасын
түсүнуге болады. Оған ... ... ... ... ететін
болғандықтан, кейде оны көп факторлы өнімділік деп атайды
Өндіріс ... - бұл ... ... мен өндірістік процесс
факторларының шығыны ара қатынасы
Экономикалық қайта құру жылдарында еңбек ... ... ... ... ... ... әсіресе ірі тауар
өндірушілердің тек өсуге емес, ... ... ... да ... ... Кенеттен бағаны бос жіберудің жағдайында ... ... ... анықтайтын монополді сипаты еңбек
өнімділігін арттыруға, өндіріс ... ... ... ... жойып жіберуге
мүмкіндік жасады. Бұл бағаның өсуіне әкеледі, ол өз ... ... ... ... шаруашылық байлықтың, көптеген нарық
қатынасушылары үшін қарым-қатынастың бұзылуына және ... ... ... әрі ... ... ... ... мен ... ... ... мәні және мағынасы
Экономика - бұл қоғам қажеттілігін жоғары қанағаттандыру үшін шектелген
ресурстарды пайдалану жөніндегі ғылым.
Қоғамның ... ... ... болғандықтан, оларды
толық қанағаттандыруды, мүмкіндігінше, барлық қорларды неғұрлым ... ... ... етуге болады. Осылайша, экономика - бұл ... ... ... ... ... ... ″шығындар-
өндіру″ деген мәселеден тұрады.
Өндіріс тиімділігі - бұл ... ... мен ... ... ... ара ... ... қазіргі экономикалық теорияда, сөздің кең
мағынасында бір ... өнім және ... ... ... ... мен
екінші жағынан, сол өнімдерді шығаруға кеткен шығындардың ара қатынасын
түсүнуге болады. Оған ... ... ... ... ... ... оны көп ... өнімділік деп атайды.
Ұзақ мерзімді кезеңде мұндай ара қатынастың өсуі тек ... ... және ... ... ғана ... ... ... қатар еңбек ресурстарын да ... ... бұл ... ... ... келе жатқанын
көрсетеді. Ал біршама қысқаша кезеңде ... ... ... ... мен ... міндетті түрде дамуын көрсетпейді , яғни экономикалық
дамудың әлеуметтік құрамының өсуін көрсетпейді.
Бұл ара- ... ... тек ... ... ғана ... сонымен
қатар әлеуметтік құлдырауды да білдіреді.
Жоғарыда айтылып ... ... кең ... ... шығындары мен
капитал шығындарын және материалды шығындарды да қамтиды. Ол кез- келген
таза табысқа ... ... ... Бұл ... мәні ... ... елдер материалдық және энергетикалық ресурстары мол
елдерге қарағанда экономикалық көшбасшылар болуында.
Тауарлар ... ... ... және ... қорларды,
материалдық шығындар, сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... бірқатар көрсеткіштермен сипатталуы
мүмкін. Мысалы, өндіргіш күштің бір ... ... ... ... ... жағдайы қор қайтарымы көрсеткішімен бағалануы мүмкін.
Қор қайтарымы – бұл өндіріс нәтижесінің негізгі қорлар ... ... ... ... ... бір ... ... қолданылатын
натуралды формадағы еңбек құралдары. Бұл көрсеткіш статикада өз деңгейінің
абсолютті мәнінің маңыздылығымен ғана емес, ... өз ... ... ... ... ... басқа қорытынды көрсеткіші, қор
сыйымдылығы – негізгі өндірістік қорлардың ... ... ... өнім
көлеміне қатынасы.
Материалдық ресурстарды пайдалану ... ... ... ... құнының тауарлар мен қызмет құнына
қатынасы. Бұл ... ... ... аз ... ... сол тауарлардың
белгілі көлемінің өндірісі тиімдірек болады.
Еңбек өнімділігі – бұл ... ... оған ... адам ... ... ... ... еңбек процесінің тиімділігінің
көрсеткіші.
Еңбек өнімділігінің ... ... ... ... Дербес еңбек
өнімділігі – бұл жеке нақты жұмыскердің немесе кәсіпорынның өндірістік
бөлімінің өнімділігі; локальды ... ...... ... ... өнімділігі; қоғамдық еңбек өнімділігі – бұл халық ... ... ел ... ... ... ... ... өндіріс к2езінде затқа айналады, мұндай болуы үшін, ол
бірінші кезекте, макроэкономикалық деңгейде және ұзақ ... ... ... экономика бойынша тауарлар өндірісінің тиімділігін жанама
түрде көрсетуі керек. Сондықтан, қоғамдық еңбек өнімділігін ... ... ... ... болады. Жалпы экономикалық еңбек
өнімділігі барлық халық шаруашылығы ... ... ... Соның ішінде еңбек өнімділігінің динамикасы ... ... ... басқарудың алдыңғы қатарда екенін
көрсететін дәрежесі мен тікелей байланысын жанама ... ... ... мен жағдайын бақылау экономиканы ... ... ... ... ... ... кәсіпорында, салада немесе елде, сол уақыт аралығында өнім
мен қызмет массасының нәтижесінің өзгеруі еңбек өнімділігінің өсуінен ғана
емес, ... ... ... ... байланысты өзгерістің нәтижесі болуы
мүмкін. Еңбек қарқындылығы мен ... - бұл ... ... ... адам ... ... саны.
Еңбек процесіндегі бұл көрсеткіштің физиологиялық сипаты бар, бірақ ол
өндірісте әлеуметтік-еңбек қатынастарын және оның ... ... ... еңбек өнімділігінен негізгі айырмашылығы келесідей. Еңбек
өнімділігінің өсімі өнім бірлігіне жұмсалатын денелік энергия шығындарының
азайғандығын білдіреді. Бұл ... ... көп ... ... ... ... ... өсімі өнім бірлігіне жұмсалатын ... ... ... да, ... ... ... оның ... Сондықтан жұмыс қарқындылығының ... тыс ... ... ... ... жұмыс күнінің ұзақтығының ұзаруына тепе-тең.
Еңбектің қауырттылық деңгейі уақыт бірлігінде жұмысшылардың жұмыс
ырғақтылығының, ... ... ... санының, олардың қызмет
атқаратын машиналар санының мөлшерімен анықталады.
Еңбек қарқындылығының деңгейі оны ұйымдастыру ... ... ақы ... мөлшерлеуге, табиғи-биологиялық факторларға (климат, жынысы, денсаулық
жағдайы); әртүрлі ... ... ... осы ... ... ... ... критерийі ретінде белгілі бір жұмыс кезеңінде
немесе ... ... ... ... оның ... ... ... сақтауға мүмкіндік беретін деңгейі қабылданады.
Еңбек өнімділігі жөнінде айтқанда, біздің қоғамымызда бұл ... ... ... мен ... ... жан ... ... шамасының артуының жоғары қажеттілігімен анықталады. Бұл
мақсатқа жету ... ... ... ... ... ... жолын
пайдалану өндірісте тиімсіз, өйткені, нәтижесінде олар ... ... ... ... ... бұл ... да ... алатындай мүмкіндік болмайды.
Қоғамдық өндіріс тиімділігін арттырудың маңызы ... үшін ... ... ... ұзақ ... құлдырауы кезеңінде оның дамуы өте
маңызды болады.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде өнімділікті басқару технологиясын
жасайтын арнайы мекемелер ... ... ... ... Еуропада еңбек
өнімділігінің көптеген ұлттық орталықтары өнімділіктің ұлттық орталығының
Еуропалық ... ... ... Азияда еңбек
өнімділігінің Азиялық ұйымы, ... ... ... ... ... қатар, жоғарыда келтірілгендерден басқа тиімділікті арттырудың
басқаша түсінігі болуы мүмкін ... ... ... керек. Италияндық
экономист Вильфред Парето (1848-1923) атымен байланысты, мұндай түсінік
келесідей түрде болады.″ Біреулер үшін ... ... өз ... ... , ресурстардың тиімді орналасқаны ″.
Мұны түсіну үшін өндірістік мүмкіндіктер шегі деген ұғым қолданылады.
Өндірістік ... шегі -бұл ... ... білім мен
ресурстардың көмегімен ... ... ... өндірудің максималды мүмкін
көлемі, ал басқа тауарлардың ... бұл ... ... ... ... ... түсінік берейік. Экономикалық теорияда ол
абстракты ... ... ... ... ... Қазіргі жағдайда,
экономиканың көп түрлілігі 1 екі сала Ох және Оу ... ... ... ... ... ... орналасқан (Э, Э2) кез
келген нүкте ... ... ... білдіреді, біздің
мысалымызда мұндай нүктелер Э және Э2. Доғамен шектелген сектор ... ... ... тиімсіз орналасқандығын білдіреді, біздің
мысалымызда мұндай нүкте Н. Өндірістік ... ... ... 3 ... ... мүмкіндіктің секторының шегінен тыс
орналасқан, бұл экономика үшін қол жетпейтін ... ... ... ... ... өндірісінің ресурстарын бөлуді
бағалауға әкеледі. Егер ... ... ... шығаруды
төмендетпей, қандайда бір таурларды көп ... ... ... ... ... ... ... табылады.
Бұл теорияда, шынында, өндіріс тиімділігі тек тауарларды ... ... ... бөлу ... ғана кең ... ... шеңберінде
тиімділікті талқылау келесідей болып қарастырылады. Берілген көлемді оны
өндірушілер арасында қайта бөлу жолымен нақты ... ... ... шығындарын төмендету арқылы іске асыруға мүмкіндік болмаса, онда
мұндай салалық өндіріс тиімді ... ... Бұл ... ... шектік шығындар тең болады.
Технологиялық тиімділік түсінігі ... ... ... ... Егер өнім көлемін аз ресурстармен өндіре алатын әдіс болмаса,
онда бұл жағдайда қолданылатын өндіріс әдісі ... ... ... Берілген ресурстар көлемінде өндірілген өнім көлемі максималды
болса, онда технологиялық ... қол ... деп ... тиімділік шығынның альтернативті құнын азайтатын өндіріс
әдісі ретінде ... ... ... ... минималды құны
болады.
7.2. Еңбек өнімділігін өлшеу әдістері
Еңбек өнімділігін ... ... ... өндірісі нәтижесінің
еңбек бірлігіне (өнімділік) қатынасы ... ... кері шама - ... ... ... ... (еңбек сыйымдылығы) қатынасымен жүзеге
асырылады.
Еңбек өнімділігін өлшеудің тәсілі өте зор маңызға ие.
Экономиканың кез-келген бөлігінде, ... ... ... ... ... іс- әрекетінің нәтижесін, яғни өндірілген
тауарлар көлемін мүмкіндігінше дәл өрнектеуді қамтамасыз ету ... ... ... ... шаруашылық субъект деңгейінде өнім,
қызмет, жұмыс көлемін неғұрлым дәл ... ... ... ... Өнім ... ... өндірістерде, еңбек өнімділігін бағалауда,
өнімді өлшеудің шартты-натуралды бірлігі қолданылады. Бұл үшін тауарлардың
ұқсас ... ... ... және ... ... көрсететін коэффициенттердің негізінде, ... ... ... деп ... ... өрнектеледі (мысалы, 15
күшті тракторлар, ... ... ... ... ... және ... жұмыс және қызмет көлемінің өнімділігін ... ... ... ... ... ... қолданылады:
Ө=T/ ЕШ
мұндағы: Т-тауарлар көлемі
ЕШ-еңбек шығындары
Бірақ, бұл тәсілді пайдалану облысы аз, өйткені олар әр ... ... ... ... ... ... салыстыру үшін қолдануда
қолайсыз. Еңбек өнімділігін салалық салыстыру кезінде ... және ... ... ... ... ... ... өрнектеудің
бұл екі түрі, экономиканы макроэкономикалық реттеуде жеткілікті икемді және
кең қолданыл- майды.
Сондықтан, еңбек ... ... ... кең ... жолы
өндірілетін тауарлар көлемін құндық, ақшалай бірлікте ... ... ... өндірістердің деңгейлерін ... және ... ... ... үшін ... ... ... бағада
жүзеге асырылады. Сонымен қатар, еңбек өнімділігінің құндық көрсеткіші ... ... ... ... ... оны қайталап есептеуді болдыртпау үшін
керек.
Осы мақсатта ... ... ... ... ... ... ... ұлттық өнім (ЖҰӨ), сол елдің ... ... ... жиынтық құны болып табылады. Немесе жалпы ішкі
өнім (ЖІӨ)-сол елдің аумағында орналасқан өндіріс ... ... ... ... құны ... ... екі ... әрқайсысы әрбір шаруашылық субъектілердің
қосымша құн жиынтығын ... ... құн- осы ... ... ... ... мен бұл тауар өндіру үшін сатып алынған материалдар
құнының арасындағы айырмашылық. Басқаша ... ... ЖҰӨ (ЖІӨ) алу ... ... ... шегеру қажет.
Бұл көрсеткіштің жақсы қасиеті өнім өндірісінің энергия сыйымдылығы,
материал сыйымдылығы өскенде, оның ... ... ... жағдайда,
материал сыйымдылығы жоғары болған сайын, қосымша құн аз болады, ... өнім ... адам ... аз ... сай ... ... ... көлемінің құндық құрылымында өнім бірлігіне тиісті адам еңбегінің аз
шығыны байқалады.
Егер «А» ... ... ... ... ... ... еңбек өнімділігі, «ҚҚ»- қосымша құн, «С»- жұмысбастылар саны,
онда, сәйкесінше «Б» ... ... ... ... ... ... ЕӨб=ҚҚб/Сб. Базалы кезеңде ... ал ... ... ... Бірақ ҚҚ=Т-М анықтамасы бойынша, ... ... ал ... ... және екі ... алынған бұл көрсеткіштер
сәйкесінше өзара тең ... ... және Ма =Мб. ... ... ... (М) “Б” кәсіпорнында өсті делік және “А” кәсіпорнына қарағанда
көбірек болып (МдҚҚб ... ... ... ... ... екенін анықтаймыз.
Осылайша, қосымша құн арқылы өрнектелген еңбек өнімділігі көрсеткіші,
материал сыйымдылығы өсімін өз ... ... ... ... ... ... және өнім ... адам еңбегі санының
өсуі, еңбек өнімділігі деңгейінің жоғарылауымен өрнектеледі.
Бірақ, еңбек өнімділігін өлшеу ... ... тек ... ... ... ... қор сыйымдылығы динамикасына кері
байланысты ұсынатындай етіп таңдау қажет. Сондай-ақ, қор ... ... ... шамасының кемуін және керісінше тауар бірлігіне
капитал сыйымдылығы төмендегенде, оның ... ... ... ... ... ... бұлайша есептеу үшін таза ұлттық өнім (жалпы ұлттық
өнім мен ... ... ... ... ... Онда бұл ... жалпы ұлттық өнімнен амортизациялық бөлінулерді
шегеру арқылы қалыптасады және адам ... ... ... ... етеді. Шын мәнінде, тауар өндірісінде қолданылған негізгі
қорлар құны жоғары болған ... ... ... оның қор ... ... яғни өнім ... ... бекітілген өнім ... ... ... ... ... амортизациялық
бөлінулер жоғары болған сайын ЖҰӨ-нен үлкен шама шегеріледі де, сол ... ... ... таза ... өнім аз ... ... осы
көрсеткішпен өлшелінген еңбек өнімділігінің деңгейі төмендейді. Қор
сыйымдылығы аз болған сайын, өнім ... таза ... өнім көп ... осы ... өрнектелген еңбек өнімділігінің деңгейі жоғары
болады. Осылайша, ол жоғарыда көрсетілгендей (ЖҰӨ) өнім ... ... ... ... көрсетеді.
Жоғарыда айтылғандай, еңбек өнімділігінің көрсеткіштері адам еңбегін
қолдану тиімділігін ғана ... ... ... ... қор, капитал түрінде
ұсынылғандар, сондай-ақ материалдық айнамалы қоры - ішкі зат және материал
түрінде көрсетіледі) ... ... ... ... ... нақты еңбегінің тиімділігін, кәсіпорын
басқарушыларының тапқырлығын көрсететін, неғұрлым тура көрсеткіш ... ... ... ... - бұл ... факторлары иелерінің өндірістегі үлесі үшін
алатын табыстарының жиынтығы. Бірақ, қазіргі жағдайда бізді қызықтыратыны ... таза ... өнім мен ... бағасын өсіретін жанама ... ... ... ... ... үшін ... ... қосымша
құн салығы, акциздер, сатуға салық және т.б.).
Еңбек өнімділігін бағалаудың бұл түрлері бөлшектің тек ... ... ... бұл қатынастың бөлімін, яғни еңбек шығындарын табуда ... ... ... ... ... ... тауар өндірісіндегі жұмыс күшінің шығындары -
бұл бір жұмыскерге қатысты алынған ... ... ... Ол ... адам-күн бірлігімен өлшенеді. Сонымен қатар, бұл кезде еңбек
қарқындылығы тұрақты деп қарастырылады.
Еңбек ... ... бір ... ... өндірілген сағаттық
өнім арқылы анықталуы мүмкін. Бұл жағдайда, барлық жұмыс ... ... ... ... ... ... яғни ... адам-күнде шығарылған өнім, ауысым
кезінде жұмыс уақытының ... ... ... ... ... немесе ауысым ішіндегі тоқтауларды ескереді, бірақ - ай, квартал
немесе жыл ағымындағы жұмыс уақытының пайдалану жағдайын көрсетпейді.
Жылдық өнімділік бір ... ... ... бір ... ... өнімі арқылы анықталынады және жұмыс ... ... ... ... ... ... оған ... тоқтатулар ықпалын, жұмысқа
шықпауды, әр түрлі себептер ... ... ... және ... ... ... ... нәтижесінің бірлігіне қатынасы өнімнің еңбек
шығындылығын өрнектейді және ... ... ... ... ... ... сыйымдылығы арқылы көрсетіледі.
Еңбек сыйымдылығы-бұл өндірілген ... ... ... ... ... Ол ... жұмыс, қызмет бірлігіне жұмсалған адам-сағат
санымен есептеледі.
Еңбек өнімділігінің ... ... ... ... сондай-ақ кәсіпорын ... ... ... макроэкономикалық көрсеткіштерге ЖҰӨ-не қосымша
құн көрсеткіші сәйкес келеді, ... ол ... ... құны деп ... Ол ... ... өнім құнынан өндіріс процесінде ... ... ... ... ... фабрикат, энергия және жылу
құнын ... ... ... ... ... ... ретінде, кәсіпорында жалпы табысты
алуға болады. Ол сатылған өнім ... ... және ... оған тең ... ... сондай-ақ, негізгі қорлардың амортизация
сомасын шегеру арқылы анықталынады. Сонымен, жалпы ... - ... ... ... нәтижесінің жалпы көрсеткіші. Өзінің
экономикалық мазмұны бойынша таза өнім көрсеткішіне жақын. Онда ... ... ... болған құн мен ... ... ... ... бар. Ол мәні бойынша ... ақы ... және ... ... Таза ... ... ... және басқада
мемлекеттік қорларға төлемдерді төлегеннен кейінгі кәсіпорынның қарамағында
қалатын ... ... ... және ... ... ... немесе
бастама еңбек өнімділігі деп аталатын түсініктің қолданылатынын атап өту
керек. ... ... ... ... бастама еңбек өнімі) - бұл қосымша
еңбек бірлігін қолданудан алынған, кәсіпорын шығаратын ... ... ... ... ... ... ол ... қызмет ететін
барлық еңбек бірлігіне қатысты есептелетін, еңбек өнімділігінің орташа
мәнімен толығымен ... ... ... ... ... өнімділігінің
динамикасы басқа бастамалық шамалар сияқты кемімелі қайтарым деп ... ... Бұл ... бәсеке нарығында, басқа бірдей ... ... ... ... ... сол ... еңбек
бірлігінің артуымен әрбір еңбек бірлігінің шекті өнімділігі алғашқы кезде
өседі, бірақ бұл бірліктің бір ... ... ... төмендейді. Шекті
(бастама) шамалар және оның динамикасы нарықтық байланыстардың теориялық
моделдерін ... ... ... ... ... мен ... кең ... еңбекті мөлшерлеу - бұл еңбек шығындарын
макроэкономикалық - ... ... ... ... - ... ... ішкі фирмалық деңгейде реттеу,
регламенттеу.
Еңбек ... ... ... - ... ... ... элементтерінің бірі болып табылуында.
Еңбектің сыртқы нарығында еңбек қызметінің ұсынысын немесе сұранымын
ұсыну, оның саны және сапасы ... ... ... ... ... ... сол жұмыс түрі көлемінің салыстырмалы тұрақты түрінде
келісіліп бекітіледі. Бұл көлемнің жұмыскер үшін ... ... ... ... ... мен қарқындылығы бойынша шектеулері болады.
Олардың физикалық, психологиялық, әлеуметтік және техникалық сипаты болады.
Еңбекті мөлшерлеуге мемлекет ... ... ... ... уақытын
пайдаланудың негізгі параметрлерін реттеу. Әр түрлі параметрлері бар ... ... ... ... институтты, құқықтық сипатта болады.
Қазақстан Республикасының еңбек жөніндегі Заңында ... ... ... 40 ... деп ... ал 16-18 ... ... үшін және
денсаулыққа зиянды жағдайда жұмыс істейтіндер үшін - 36, ол 14-16 жасқтағы
жұмыскерлер үшін -24 ... ... ... ... ережелері
кәсіпорындарда күннің ішкі ... ... ... ... ... ... ... ғана емес, демалыстың ең кем параметрлері
де бекітілген. Сондай-ақ жұмыскерлерге жыл сайын 24 күнтізбектік күннен кем
емес мөлшерде ... ... ... ... кей ... ... ... беріледі (ҚР еңбек жөніндегі заңы. -Алматы: Юрист, 2003, 19, 22-
23 бет.).
Кәсіпорындарда мөлшерлеу әдісін қолдану әрі ... ... және ол ... . Еңбек қызметін сату және сатып алу актісі олардың уақыты,
кезектілігі, ... және ... ... ... қарай бағаланады.
Осылайша, еңбекті мөлшерлеу сыртқы еңбек нарығына ғана емес, көп жағдайда
ішкі еңбек нарығы үшін ... ... ... Бұл ... ... мөлшерлеу
еңбек ақыны ұйымдастырудың басты құралына айналады. Еңбек ақы мен сыйлық
ақының барлық жүйесі ... ... ... және ... нәтижесін
салыстыруға негізделген.
Бірақ, еңбекті мөлшерлеу ... ... ... ... ... бола отырып, барлық өндірістік процесті анықтайды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... еңбек арасындағы тиімді ... ... ... оның ... рөлімен анықталады. Сонымен қатар,
мөлшерлеу тауарды өндірудің берілген көлемін жоспарлауда, сол ... ... ... және ... керекті өндірістік ресурстар қажеттілігін
анықтауға мүмкіндік береді. Өндірісте қойылған мақсатқа ... ... ... және ... ... ... операциялары санынының
арасындағы қажетті ара қатынасын сақтауға тәуелді, екінші жағынан, сондай-
ақ, өндірістік аудан ... ... ... еңбекті мөлшерлеу
технологиялық және ұйымдастырушылық дайындықтың, сондай-ақ ... ... және ... ... ... ... ... Өндірістің ұйымдастырушылық немесе технологиялық элементінің кез-
келген мәнінің өзгеруі еңбектің жаңа мөлшерін жасау қажеттілігіне ... ... ... - бұл ... қолданылатын қорларға
сәйкес өндірістік процесс ... ... бір ... мен жеке
жұмыстарды орындауға кететін еңбек ... ... ... ... сақтау.
Өндіріс құралдары - бұл өндіріс процесінде қолданылатын заттық және
энергетикалық элементтердің жиынтығы. Өндірістік бағытқа қарай олар ... мен ... ... ... құралдарын мөлшерлеу үшін, еңбек
саймандарының мәні ерекше. Оған ... ... ... берілетін және реттейтін құрылғылар.
Неғұрлым тиімді пайдалану, яғни жұмыс бірлігіне адам капиталын және
физикалық энергияны ... ... ... ететін еңбек шығындары
оптималды деп есептеледі.
Еңбекті нақты мөлшерлеу- ... бір ... мен ... ... кәсіпорында еңбек қарқындылығының нормативті деңгейін
анықтайды. Ал белгілі бір еңбек қарқындылығында жеке жұмыс орны үшін, ... ... ... жеке және ... жұмыс бірлігінің еңбек
сыйымдылығының шамасы түрінде беріледі.
Еңбекті мөлшерлеуге, қазіргі ... ... ... ... ету
жалпылама және тым кең шеңберде ғана қанағатталынып ... ... ... ... ... еңбекті мөлшерлеудің
әлеуметтік қорғаныс функциясын жүзеге асыра отырып, едәуір рөл ... ... ... ... және ... қарқындылығының физиологиялық және
әлеуметтік қолайсыз деңгейіндегі қиянатшылдықты болдырмауға ... ... ... ету және жеке ... ... оның ... ... белгілі бір стандарттарды жүзеге асыру мемлеккеттің
құзыры болып болады. Қазақстан Республикасында мемлекеттің бұл ... ... ... ... ... мен нормативті шарты тікелей шаруашылық
субъектілерінде қалыптасады да, ... ... ... ... ... орындауын ынталандыратын және
ұйымдастыратын құрал болып ... ... олар екі ... ... ... ... ... негізінде жұмыс беруші мен ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Өндірістің циклдық құлдырауы кезінде, әсіресе, мәжбүрлі толық емес
жұмысбастылық ... ... ... ... ... ... өсу ... еңбекке сұраныстың өсуі сақталынған
жағдайда жұмыс күшінің бағасы, еңбекті ұйымдастыру мәні және оны ... ... ... ... ... функционалды бөлу
Еңбекті мөлшерлеудің негізгі түрлері өзінің функционалды бағыты
бойынша уақыт мөлшері, ... ... ... ... ... ... уақыт мөлшері - бұл берілген техникалық жағдайда және белгілі бір
квалификациядағы бір жұмыскердің ... ... ... ... ... уақыты.
Ұжымдық кешенді уақыт мөлшері ... ... ... ... жағдайда белгілі бір жұмыскерлер тобының, олардың
квалификациялық құрылымын ескергенде, ... ... ... ... ... ... ... (еңбек сыйымдылығының мөлшері) әдетте адам-минут, адам-
сағатпен өлшенеді.
Еңбекті мөлшерлеуде ескерілетін жұмыс уақыты оның белгілі бір еңбектің
түрлеріне қарай топталу ... ... (ДҚУ) - бұл ... ... ... дайындыққа кететін және соңғысын аяқтауға қажетті уақыт. Оған
келесідей әрекеттер орындауға кететін ... ... ... ... алу ... қажетті арнайы құралдар мен құрылғыларды алу,
сызулармен танысу, ... алу, ... ... ... мен құрылғыларды
өткізу және т.б. Уақыттың бұл түрінің шамасы жұмыс көлеміне тәуелді емес.
Оперативті уақыт (ОУ)- ... ... ... және сол ... ... ... қажетті уақыт. Сондықтан оперативті уақыт
қосалқы (К) және ... (Н) ... ... ... уақыт - бұл, мысалы,
дайындаманы бекітуге, шикізатты салуға, дайын өнімді алуға, ... ... ... ... және т.б. ... ... уақыт-
(технологиялық) - еңбек затының заттық құрамын, оның қасиетін, жағдайын,
мөлшерін, ... ... ... ... ... ... өлшенеді.
Жұмыс орнына қызмет ету уақыты (ЖОҚ) - құрал-жабдықты ... ... ... ... ... жұмсалатын уақыт. Жұмыс орнына қызмет көрсетуді
екі түрге бөлуге болады ... және ... ... ... ... ... байланысты, мысалы, құрал-жабдықты арнайы
жайғастыру және т.б. ... ... ... ... және ... ... ... ауысымының ағымында құрал-жабдықты күту.
Сәйкесінше ЖОҚ техникалық қызмет көрсету (Тех) уақыты және ұйымдастырушылық
қызмет ... ... (Ұ) ... ... уақытының құрамында регламенттелген үзілістер (РҮ) уақыты
бөлінеді. Ол сондай-ақ техникалық ... (ТҮ) және жеке ... ... (ЖҚД) ... ... ... болған техникалық үзілістер
құрал-жабдықтың орнатылған тәртібіне сәйкес негізделген. Жеке қажеттілік
пен демалыс ... жеке ... ... және жұмысқа қабілеттілікті
сақтауға арналған. Және ТҮ және ЖҚД ... ... ... ... үзілістер уақытына - өндірісте белгіленген
ұйымдастыру және технологияның бұзылуынан ... ... ... ... ... еңбек шығындарының айқындалған мөлшеріне жатады, ... ... ... ... ... - бұл белгілі бір техникалық жағдайда және ... ... ... (өнімділіктің ұжымдық мөлшері)
немесе бір ... ... жеке ... ... бірлігінде орындау
немесе дайындау үшін бекітілген өнім бірлігінің саны немесе жұмыс көлемі.
Өнімділік мөлшері көбінесе натуралды ... ... және ... кері ... шама ... ... мөлшерінің жалпылама варианты ретінде мөлшерленген тапсырма
қабылданады.
Мөлшерленген тапсырма - бұл тек заттай ... ғана ... ... ... (мысалы, адам-сағат) немесе ... ... ... ... ... ... немесе жеке жұмыскер
орындайтын жұмыс көлемі. Өнімділік мөлшері еңбек нәтижесін ... ... ... да оның ... рөлі осында көрінеді.
Қызмет көрсету мөлшері уақыт бірлігінде берілген техникалық жағдайға
сәйкес квалификациялы ... ... ... ... ... ... бір жұмыскермен (жеке адамның қызмет көрсету уақыты) қызмет
көрсететін бірдей өндірістік объектілердің, ... ... ... мен ... ... , ... алаң бірлігінің,
станоктардың санын анықтайды. Жұмыс көлемінің негізгі сипаттамасы ретінде
оның атқаратын ... ... ... амал ... ... ... үшін ғана емес, сонымен бірге, мысал үшін, бір
тоқымашымен қызмет ... ... ... ... ... үшін де ... Мәні ... қызмет көрсету мөлшері - бұл
өндіруші объектілердің қызмет істеу жағдайын қамтамасыз ету ... ... ... мөлшері.
Басқарушы қызметкерлер үшін арнайы қолданылатын қызмет көрсету
мөлшерінің бір түрі ... ... ... ... мөлшер - бұл сәйкес мамндығы бар бір ... ... ... ... ... ... ... мен
әкімшілік бөлімшелерінің саны. Мұнда, сондай-ақ ... ... ... ... белгілі бір санының жұмысын ... ... ... ... ... ... жөн.
Қызмет көрсету мөлшері - бұл өндірістік процесте еңбек затының еңбек
өніміне тікелей технологиялық ... ... ... ... параметрлер. Олардың функциясы технологиялық әсер ету ... сай ... ... тұру бойынша жұмысты реттеу.
Қызмет көрсету мөлшері жұмыскер күшін ... ... ... ... ... олар ... пен ... ұйымдастыру тиімділігін сипаттайды
және анықтайды, кәсіпорынның ... ... ... ... тобы мен ... ... ... арасындағы
ара- қатынасқа ықпал етеді, сондай-ақ жұмысшылар саны мен өнім көлемінің,
құрал-жабдықтар және ... алаң ... ... ... ... ... ... көбінесе, еңбек процесінің ұйымдастырушылық
құрылымын реттеуден тұрады.
7.5. Еңбек шығындарын ... мәні және ... ... ... ... ... ... жетілдіру,
еңбекті ұтымды ұйымдастыру жобасының негізгі, маңызды ... ... ... бір ... екі ... жүзеге асады: жұмыскерлердің
энергия шығыны мен оның жұмыс уақытының шығындары түрінде. Бұл екі ... ... мен ... ... сияқты еңбек шығындарының
маңызды сипатымен тығыз байланыста ... ... ... ... ... уақыт немесе энергия шығындарының ... ... ... ... ... ... ... түрінің
күрделілігі мен интеллектуалды құрамын ескеру қажет.
Бұл сөздің жай мағынасында, білім және ... ... ... қор сақтаушысында азаймай, тауар өндірісі процесінде жұмсалынады. Оны
толықтырмаса немесе жаңартпаса квалификация рухани ... ... ... ... емес, жетіспеушіліктің пайда болуын көрсетеді. Еңбек затына
әсер ету процесінде адам ... ... ... ... ... ол уақыт өткен сайын құнсыздануы да ... ... ... ... ... ... ... мен технологияның түріне
қарай, сондай-ақ өндірілетін ... пен ... ... ... ... ... ... оған сәйкес өндірісте
қолданылатын кәсіби білімнің деңгейі, жұмсалған энергия мен ... ... ... ... ... ... түбегейлі еңбек
шығынын бағалауда көрінеді. Бұл еңбек шығынының құнын анықтағанда белгілі
болады. Жұмыстың күрделілігіне қарай ... ... ... бірлігінде
оған ақы төлеу мөлшері белгіленеді, мысалы - сағаттық тарифтік ставка .
Осыған байланысты қандайда бір ... ... ... еңбек ақының
құрылуы жайлы әдістемелік мысалын қарастырайық. Жұмыс бірлігіне ... ақы ... өнім ... ... ... ... бір ... немесе олардың жиынтығы еңбек мөлшері арқылы, сонымен қатар
осы жұмысқа кететін уақыттың нормативті шығындары, еңбектің ... ... ... өрнектейтін тарифтік ставка арқылы анықталады.[ҚР
Еңбек туралы заңы, Алматы, 2003, 25-27 ... ... - ... ... деңгейінің және ол
орындайтын жұмыс күрделілігінің көрсеткіші. Атап айтқанда:
Р=Cтар*Нуақ,
Мұндағы: Р - ... ... ... ... ... ... - ... ақы тарифінің мөлшері (егер уақыт
бірлігіне
1сағат алынса, онда ол бөлінгіш арқылы
тенге/ сағат ... - ... ... ... ... ... ( ... бірлігінде ол бөлшек
арқылы
сағат/дана арқылы өрнектеледі).
Сәйкесінше, берілген жұмыстың барлық ... үшін ... ақы ... ... ... ... = р * n,
мұндағы: 3жосп- еңбек ақы қоры,
р- бағасы,
n- берілген ... ... ... ... ... ... шығыны - физикалық және жүйкелік шығындар,
олардың шамасын бүгінгі күнде ... ... мән ... ... ... ... ... ауырлығын анықтау үшін ... ... ... ... орта ... ... ... және жұмыстың басқада жағдайы), оны мөлшерлеудің
сапасы мен ... (шу, ... шаң, ... ... ... ... және т.б.) жұмыскерге әсері бағалануы мүмкін.
Бірақ еңбектің қарқындылығын кешенді ... ... ... ... жоқ ... сәйкесінше, қазіргі нарықты экономика
жағдайында тәжірибеде қолданылмайды.
Кез келген жұмыстың ... ... ... ... ... ... жұмсалатын жұмыс уақытының шығынын анықтау арқылы
белгіленеді. Сондықтан, ... ... бір ... пен ... ... еңбек мөлшері оның қауырттылық деңгейін өрнектейді. Жұмыс
күрделілігі ... ... ... ... ... бірдей
техникалық және басқада еңбек жағдайлары болғанда, уақыт мөлшерінің немесе
өнімділік мөлшерінің ... ... ... ерекшелікті
білдіреді. Жұмысқа берілген уақыт ... ... ... ... энергия мен физикалық энергияның ... ... ... көп ... көрсетеді.
Бағаны қалыптастырудың нарықтық заңына сәйкес, еңбек мөлшерінің азаюына
сәйкес тарифтік ставка тікелей ... өсуі ... ... бірлігінде
жұмсалатын жұмыс күшінің бағасы сол уақыт бірлігінде ... ... ... ... ... тиісті. Осылайша, тарифтік ставка
қандайда бір нақты кәсіпорында, еңбек ақыны ұйымдастыру кезінде ... ғана емес ... ... оның ... ... жалдамалы
жұмыскерлердің уақыт бірлігіндегі энергиясын ... ... да ... Жұмыстың сол күрделілігіндегі уақыт мөлшері аз болған сайын, ол
қымбат тұрады.
Нақты ... ... ... ... ... ... еңбек
қарқындылығының әдетте қоғам деңгейіне сәйкес орташа өзгермейтін ... ... жеке ... ... ... ... кезінде ол
ескерілмейді.
Белгілі жұмыс көлемін орындау үшін керекті еңбек шығындарын өлшеу үшін,
ең ақырында, ... бір ... және ... ... ... жұмсалатын жұмыс уақытын өлшеуге әкеліп соғады.
6. Еңбек мөлшерін анықтау әдістері
Еңбек мөлшерін анықтау еңбек операциясының ... ... ... ... мен ... әдістері жөніндегі ақпараттардың негізінде
жүзеге асырылады. Мөлшердің негізделуі еңбек ... ... ... ... табылады.
Еңбекті мөлшерлеу аналитикалық немесе жиынтық әдістермен орындалады.
Еңбекті мөлшерлеудің аналитикалық әдістері - еңбек ... ... ... ... ... ... ... бойынша уақыт
шығынының синтезі негізінде анықталады. Сонымен қатар, еңбек операциясының
(жұмысының) құрамдас бөліктерге аналитикалық бөлінуі жүзеге ... ... ... ... ... негіздеу қарастырылады. Қолданылатын
техниканың барлық мүмкіндіктерін пайдалану деңгейі; жұмыс орнын ұйымдастыру
деңгейі; тізбектілігі, еңбек ... ... ... ... оның ... ... ... және тағы
басқалары ескеріледі.
Техникалық негізделген еңбек мөлшері осылайша есептеледі. Олар ... ... ... ... ... ... ... сәйкес бірінші мен екіншінің арасындағы айырмашылық еңбек
операцияларын ... ... ... ... бөлу ... ... ... нормативтерге- еңбек (жұмыс күші) шығындарының
нормативтерін жатқызуға болады, ал қосалқыға - ... ... ... және қызметкерлердің регламенттелінген ... ... ... шығындарының нормативтері уақыт нормативтері және сан
нормативтері болып ... ... ... - бұл бір ... ... ... жекелеген
элементін орындау үшін бекітілген уақыт аралығы. Осылайша, еңбек процесі
бұйымды дайындаудан, ... ... ... бөлімшелерге қызмет
көрсетуден тұрады. Еңбек процесінің элементі ретінде қозғалыс, тәсіл ... ... ... ... ... аз ... көп ... керісінше, іріленген уақыт нормативтеріне ... ... ... ... ... ірі ... ... Егер, еңбек әрекетін қарапайым қозғалыстарға жіктеу ... ... ... ... ... ... Ұсақ сериялы
және бірлік өндіріс үшін ... ... ... ... тәсілдер
кешеніне анықталған, іріленген уақыт нормативтерін қолданған жөн.
Сан нормативтері - бұл ... бір ... ... берілген жұмыс
көлемін немесе бірлігін орындау үшін ... ... және ... ... тобының саны.
Құрал-жабдық жұмысының режимдік нормативтері- бұл жабдықтың неғұрлым
мақсатқа сай ... ... ... оның ... ... ... Олар жұмыскер еңбегінің мөлшерін анықтау үшін
машина уақытын есептегенде қажет.
Машиналық ... ... - бұл ... ... ... тәртібіне
сәйкес, жұмыскердің машинаның жұмысына тек қарап отыру ... ... ... ... ... ... ... уақыт. Бұл уақыт кезінде
өндірістік процестің негізгі операциясынан басқа да операцияларды, мысалы
көмекші ... ... ... ... ... орындалуы мүмкін.
Регламенттелінген үзілістер уақытының нормативтері - бұл жеке ... және ... ... ... ... ... сондай-
ақ құрал-жабдықтарды пайдаланудың техникалық талаптарына (яғни ... ... ету ... ... ... үзілістер
үшін керек уақыт аралығы.
Еңбекті аналитикалық әдіспен ... ... ... ... ұйымдастыруды жетілдіру және толығымен өндірісті ... ... ... ... ... ... ... зерттеу
нәтижесінде алынған нормативтерді салыстыру негізінде техника-технологиялық
мүмкіндіктерді пайдалануды және ... ... ... ... ету,
жұмыскер айналасындағы психофизиологиялық ортаның ықпалын жақсарту, еңбек
және демалыс тәртібін жетілдіру т.б. ... ... ... ... ... жасау арқылы еңбек өнімділігінің өсуіне ықпал етеді. Еңбекті
мөлшерлеудің аналитикалық әдістері ... ... ... ... ... ... Олардың арасындағы
негізгі айырмашылығы еңбек процесінің жекелеген элементтерін ... ... ... ... ... ... ... бұл жұмыс орнында зерттеу және талдау арқылы
еңбек операциясының элементтеріне, сондай-ақ ... ... ... ... ... анықтайтын әдіс. Бұл жағдайда уақыт шығындары
арнайы зерттеу эксперименттердің ... ... ... ... нақты
уақытын белгі бір мезгілде байқау арқылы анықталады. Соңғысы ... ... ... ... ... бір ... ... шығындарын
қадағалауды жүзеге асыру бойынша әдістемелік талаптардан туған.
Уақыт нормативтерін есептеу үшін қажетті әдістер: хронометраж, ... ... ... ... (фотоесеп) тәсілдері кеңінен
қолданылады. Мөлшерлеу тәжірибесінде өзін-өзі суреттеу сияқты ... бар. ... ... қағидалы әдістемелік сипаттамалардың
айырмашылығы жоқтың қасы, бірақ оларды ... жеке ... ... ... ... ... қалыптасқан.
Хронометраж - бұл жұмыс (жұмыс операциясының) ұзақтығын, яғни ... ... ... ... және өлшеу мақсатында жұмыстың
орындалуын қадағалау түрі.
Жұмыс күнінің суреттемесі - ... ... ... ... ... ... ... мүмкін болатын уақыт жоғалтулары және олардың
себептерін ... ... ... ... ... бұл ... ... зерттеуде хронометраж және жұмыс күні
суреттемесін аралас түрде пайдалану.
Аналитикалық-есептеу әдісі - бұл ... ... ... мен ... нормативтерін, сондай-ақ белгілі ұйымдастырушылық-
техникалық жағдайда жұмыс ... ... ... ... ... есептеу жолымен барлық операцияларға және еңбек операцияларының
элементтеріне кететін уақыт шығынын анықтайтын әдіс.
Мөлшерлеудің бұл ... ... ... ... ... жұмыс
орнында еңбек процесін зерттеу және қадағалауды талап етпейді, сондықтан ол
еңбекті көп ... ... ... ол әртүрлі кәсіпорындар немесе бөлімдерде
өндірістің ұқсас немесе типтік ұйымдастырушылық-техникалық жағдайы үшін
мөлшерлеудің орташа сипатын ... оның ... ... көп ... жеке ... ... мөлшерін анықтауда қолданылмайды.
Жұмыс орны - бұл жұмысшылар тобымен немесе бір жұмысшымен белгілі ... ... үшін ... ... ... ... ... аттестациялау-бұл кәсіпорында бекітілген мөлшерге, сондай-
ақ алдыңғы ... және ... мен ... ... ... кешенді бағалау. Жұмыс орнын аттестациялау
нәтижесінде жұмыс орнындағы өнімділік, оның әлеует деңгейін ... ... ... арту ... ... ... ... әдісі еңбекті мөлшерлеу, жұмыс орнын ұйымдастыру
бойынша кеткен кемшіліктерді жоюға мүмкіншілік ... ... ... ... ... аналитикалық әдістері
неғұрлым жоғары дәлдікте еңбек мөлшерін ... ... ... ... ... операциясы жаппай сипатта ... ... ... ... ... ... ... жиынтық (тәжірибелі-
статистикалық) әдісі-бұл еңбек операциясын элементтерге ... ... ... болжайтын әдістер.
Жиынтық әдістерімен еңбекті мөлшерлеуде еңбектік тәсілдердің тиімділігі
және жекелеген әрекеттері арнайы зерттелмейді. Еңбек ... ... ... ... статистикалық және салыстырмалы әдістері
болып бөлінеді.
Тәжірибелік әдіс- мөлшерлеушілердің жеке ... ... ... қарастырады.
Статистикалық әдіс- өткен жылдағы осындай жұмыстарға жұмсалған шығындар
жөніндегі ... ... ... бойынша еңбек мөлшерін
бекітуді ұсынады.
Еңбек мөлшерін бекітудің салыстырмалы әдісі- бұрын орындалған және ұқсас
еңбек операциясы ... ... ... мен ... ... ... мөлшерді бекітуді қарастырады.
Аналитикалық –зерттеу әдісіне қарағанда еңбекті ... ... ... ... өсу резервтерін табуда және оның ... ... ... ... аз ... ... деп ... нарықтық экономикада еңбек мөлшерін анықтау мен жетілдіру кезінде,
еңбекті мөлшерлеу әдістерін қатаң жеке бөлу ... ... ... ... кәсіпорындар еңбектің кейбір мөлшерлерін анықтауға және
сәйкесінше әртүрлі ... ... ... ... мөлшерін белгілей
алады.
7.7. Еңбек қарқындылығының басқа экономикалық ... ... ... ... ... ... ... ретінде зерттеу кезінде, шығындарды және
жұмыс күшінің жұмсалу қарқындылығын өлшеу, оның өндіріс көлемі мен еңбек іс-
әрекетінің тиімділігіне, адам ... ... ... ... ... ... ... қарқындылығы теориясын неғұрлым толық К.Маркс ... және ... ... ... шығынын сандық анықтау облысында ... ... ... ... ... ... ... жұмыс уақыты
шығындарымен өрнектеді. Егер ... ... ... ... ... ... ... кезеңінің бірдей ұзақтығы бойынша жұмыс істейтін
жұмыскердің еңбек саны ... ... ... ... ... олардың
әрқайсысы өз жұмыс күшін қандай қарқындылықпен жұмсағандығы маңызды емес.
Еңбектің жеке қарқындылығындағы айырмашылықтарды ... алу ... ... ... ... және ... ... қажеттілігі, еңбек
шығынын жұмыс уақыты шығындарымен өлшеу идеясы болғанын нақты растауға
болады.
Қазіргі заманғы теория мен ... ... ... ... ... және ... (экстенсивті құралы) анықталады. Еңбек
ұзақтығы еңбек туралы заңмен шектелген жұмыс уақыты кезеңімен, ... ... ... ... сипатталады.
Өз кезегінде, еңбек қарқындылығы еңбек ... ... ... бірлігіндегі еңбек шығынының мөлшерімен анықталады. Жалпы бұл
тәуекелділікті келесідей етіп жазуға ... ... ... ... ... ... экстенсивті және қарқынды құрамының арасындағы өзара
байланысты келесідей етіп ... ... ... ... ... ... сайын жұмыскер қатты шаршайды және жұмыс уақытының соңында қабілеті
төмендейді және ... егер ... ... ... ... және ... көбейсе уақыт бірлігіндегі өнім қарқындылығы өседі. Қазіргі еңбек
мазмұнының өзгерісі ... ... ... де ... Жаңа ... ендіру жұмысы заттың энергиясының ... ... ... мен механикаландыру деңгейі жоғары болса, ... ... ... ... шаршау деңгейі де төмен болады.
Әдетте, еңбек шығармашылық және ... ... ... ... ... жұмыстан қанағат алады. Сонымен бірге автоматтандырылған құрал-
жабдықты ... ... ... реакциясын, дәлдігін, қабылдау
қабілетін, ақпараттың үлкен көлемін сақтау және беру қабілетін ... ... осы ... ... ... ... ... есебінен
жұмыскердің жүйке-ойлау жүктемесін арттырады.
«Еңбек шығыны» түсінігінің шегінде, еңбек қарқындылығы сапасы құрамдас
ретінде қарастырылады. Еңбек ... оның тек ... ... ... ... бір деңгейімен де сипатталады.Қарқындылықтың нақты
деңгейі неғұрлым тиімді мәніне жақын болған сайын, соғұрлым ... ... ... еңбек қарқындылығы - ғылыми –техникалық прогрес, өндіргіш ... ... ... ... ... Оның ... ... басты мақсатына жетуді қамтамасыз ... ... ... ... ... ... және өнімнің ... ... ... қамтамасыз ету, сонымен қатар жұмыскердің
тек еңбек қызметінде жан-жақты дамуын ғана емес ... тыс ... ... ... ... балалар тәрбиесі, қоғамдық міндеттерді
орындау және т.б.) дамуын қамтамасыз етуі керек.
Еңбек қарқындылығының тиімді деңгейі төмендегілерді ... ... мен ... ... ... және ... ... тиімді жұмыс бастылығы;
-жұмыскерлердің ағзасының мүмкіндіктері мен ... ... ... ... ... мен ... ... орындаудың
тиімді жылдамдығы;
-өндірістік операцияны орындаудың тиімді тәсілі мен әдістері ;
-жұмысшылардың тиімді ... ... ... ... ... ... мүмкіндігін тиімді пайдалану.
Өндіріс тиімділігін арттыруда еңбек қарқындылығының ... ... әсер ... нақты себептерді жоюдың үлкен маңызы бар.
Тиімді ... ... ... ... ... және ... жоспарлаудың төмен сапасы, өндірістің техникалық деңгейін
қанағаттандырмайтын еңбек жағдайлары мен жұмыстар және т.б. ... ... ... ... еңбек қарқындылығының деңгейі қызметкерлер үшін дене
құрылысына және ой- өріс қабілетіне сәйкес жоғары ... ... ... ... ... категориядағы жұмыскерлер үшін көбінесе әйелдер,
мүгедектер, жас жеткіншектер және қарт адамдар ... ... ... ... немесе қауіпті жұмыспен айналысатындар үшін ... ... ... ... ... ... анық ... байланысы бар және ол еңбек өнімділігі, өндіріс
көлемі, өнім сапасы, өнім бірлігінің өзіндік құны және т.б. ... ... ... ... ... етеді.
Қарқындылық және еңбек өнімділігі - өзара байланысты және өзара
негізделетін экономикалық категориялар. Бұл ... ... оның ... де
өндіріс көлемін арттыруында көрінеді. Қол жеткізілген еңбек өнімділігінің
деңгейі мен оның қарқындылығының деңгейі ... ара ... - ... ... ... ... ... басқада
себептермен әртүрлі бағытта болғанымен ол обьективті шама деп атау керек.
Қарқындылық еңбек мөлшерін анықтайды, ал өнімділік ... ... ... ... ... ол бірінші кезекте еңбек ... ... ... ету қабілетін түсіндіреді.
Олардың арасындағы айырмашылық еңбек өнімділігі бүгінгі жұмсалған
еңбекті, сондай-ақ ... ... ... ... анықтайды,
қарқындылық тек бүгінгі жұмсалған еңбек категориясы болып ... ... ... мол ... еңбек өнімділігінің өсімі
шексіз болады. Еңбек қарқындылығы жоғарылауының ... ... ... ол бүгінгі жұмсалған еңбек ... ... ... мүмкіндіктерімен, әлеуметтік шартпен, ... ... ... даму ... ... ... еңбек қарқындылығының тиімді ... ... ... ... ... әкеледі, бірақ әрі қарай өнімділік деңгейі сөзсіз
төмендейді. Мұндай төмендеу еңбек шығынының өсу қарқыны өндірілетін ... ... ... ... ... саны мен еңбек қарқындылығы деңгейлерінің өзара байланысын
талдау ... осы ... ... тікелей тәуелділікті ескеру
қажет, яғни еңбек шығыны немесе ... ... ... өнім саны ... ... ... ... өсуі тиімді деңгейден артып кетсе,
әсіресе ұзақ мерзімді кезеңде, психофизиологиялық ... ... ... өсу ... төмендеуі мүмкін. Тиімді еңбек қарқындылығынан
жоғары өндірілген өнім өндірісінің өсуі тұрақсыз және ... ... ... ... ... тыс көп ... жұмыс күшінің шығынын
көбейтеді, кәсіби аурулардың, жарақаттанудың ... ... және ол ... ... өнім ... ... өнімнің ақауы көбейеді.
Өнім бірлігінің өзіндік құны мен еңбек қарқындылығы ... ... ... ... ... ... ... шегінде нақты
қарқындылық артса, өзіндік құн төмендейді, өйткені еңбек өнімділігі өседі.
Сонымен ... ... ... ... жұмысбастылар санының
үнемделуі есебінен белгілі бір экономикалық нәтижеге қол жеткізіледі. Еңбек
қарқындылығының өсуіне қарамастан, еңбек шығыны да, ... ақы ... ... ... мұндай жағдай бос шығындар мен жұмыс уақытында
өнім шығармайтын ... жою ... күн ... жұмыскерлердің
тиімді жұмыс бастылығын қамтамасыз еткенде, жұмысты ... ... ... тиімділігін арттыруда, еңбек жағдайын ... ... ... ... ... қарқындылығының артуы жұмыс күшінің шаршауын
азайту үшін ... ... ... ... ... өнім ... өзіндік
құнының артуына әкеледі.
Осылайша, еңбек қарқындылығы көрсеткіштерінің ... ... ... ... ... ... ... ескере отырып,
деңгейінің тиімді ... ... ... ... ... деңгейі де ескерілуі қажет. Өйткені бұл ... ... ... ... ... ... ... Еңбек қарқындылығының түрлері
Еңбек қарқындылығы белгілі бір нышан бойынша жіктелінеді.
[ Платов ОК. Резервы интенсификации процессов ... ... ... ... ... 1989. С. ... ... жағдайда жеке еңбек қарқындылығына қызығушылық жоғары, ол
субьективті және ... ... ... ... ... ... есептелген еңбек қарқындылығының деңгейі, оның орташа ... ... ... ... барлық халық шаруашылығындағы сала,
кәсіпорын, өндіріс, цех ... ... ... ... ... қарқындылығының орташа деңгейі тауар нарығының бір
сегментін алатын кәсіпорындар жиынтығында, олардың әр ... ... ... ... ... ... 7.1 ... қарқындылығы түрлерінің жіктелуі
|Еңбек қарқындылығының жіктелу белгілері (Е.Қ) ... ... ... шығы- |Е.Қ |Өндіріс деңгейі бойынша|
|субъектісі |объекті- сі ... ... ... | ... |бойынша |және жұмыс |уақыты | |
| ... ... | |
| |р, ... | | |
| ... ... | | |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... ... ... ЕҚ. ... |Қоғамдық |Мезетті ЕҚ. |Жұмыс орнындағы ... ЕҚ. ... ... ЕҚ. ... ЕҚ. ... ... ... |на ЕҚ.Өңдеу|Тиімді ЕҚ. |Күндік ЕҚ. |ЕҚ.Цехтық ағы ... ... ... ... ЕҚ. ... ... |на ЕҚ. |Нақты ЕҚ. ... ЕҚ. ... ЕҚ. ... ЕҚ. ... |Қоғамдық | |Халық ... ... ... ЕҚ. | |ЕҚ. ... ... | | | ... |на ЕҚ. | | | ... ЕҚ. | | | | ... ... ... бұл өндіргіш күштің даму
деңгейіне сәйкес келетін еңбек ... ... ... ... жағдайда қоғамдық–тиімді немесе тиімді еңбек қарқындылығы
түсініктерінің мәні ... ... ... ... деңгейіне қол
жеткізуі, негізгі еңбек және өндіріс қорларын неғұрлым ... ... ... тұрақты жағдайда болуына мүмкіндік болады.
Тиімді қарқындылық деңгейі қызмет етіп ... ... мен ... ... мөлшері заттық, жүйке энергиясының көмегімен анықталады
және маркетингтік, экономикалық, техникалық, психофизиологиялық және
әлеуметтік ... ... ... және ... - ... ... ... бағалау үшін негізгі
критерийлер болып табылады. Ал қалған басқа ... ... ... яғни ... ... ... ... ұйымдық-техникалық
жағдайларды ғана ескеріп қана қоймай, керісінше еңбекті, өндірісті және
басқаруды ұйымдастыру қарқындылықтың өндірістік мақсатты ... ... ... ... ... ... – бұл қажетті шектеулерді сақтай отырып,
құрал-жабдықтар шығынын азайтуға ... ... ... ... ... ... мақсатында жоспарлы және нақты ... ... білу ... Жоспарлы еңбек қарқындылығы жоспарланған
уақыт бірлігіндегі жұмыскерлердің еңбек ... ... ... бір ... ... ... Оның деңгейі тиімді еңбек
қарқындылығының деңгейіне жақын болуы керек, бірақ белгілі бір ... ... ... да ... Нақты еңбек қарқындылығы уақыт бірлігіндегі
анық еңбек шығындарын сипаттайды және өткен уақыт ... ... ... ... ... Ол ... ұйымдық –техникалық және
әлеуметтік деңгейге тәуелді болады.
Еңбек шығынының мөлшеріне қатысты уақыт бірлігін ... ... ... күндік, айлық, жылдық еңбек қарқындылығы шамалары деп
ажыратуға болады.
7.9. Еңбек қарқындылығын тұрақты ету факторлары.
Еңбек ... ... ... оның деңгейінің өзгеруіне
әкелетін факторларды анықтайды. Еңбек қарқындылығына ... ... ... ... қарқындылығының деңгейін бекітуге ғана емес,
сонымен бірге оның себептерін түсінуге мүмкіндік береді және ол өндіріс пен
еңбек ... ... ... ... ... ету, ... ... етуіне қажетті шығындардың деңгейі бойынша жекелеген
факторлардың ерекше айырмашылықтарын анықтауға ... ... ... ... ету ... неғұрлым жалпыланған
жіктеуі үш негізгі топтан тұрады және келесідей болады:
1. Табиғи- биологиялық факторлар.
2. Әлеуметтік- экономикалық факторлар.
3. Техника-ұйымдастырушылық факторлар.
Табиғи - ... ... ... ... ... ... ... ақыл-ой деңгейі, шыдамдылығы және жұмысқа қабілеттілігі
жатады.
Әлеуметтік - экономикалық факторларға екі топ ... ... және ... ... ... ... ... өмір сүру деңгейі мен ... ... ... ... ... пен ... ... алу, мәдени қызмет ету
деңгейі, тұрғын үймен және ... ... ... ... қамтамасыз етілу деңгейі, көлікпен қамтамасыз етілу деңгейі
,
тұрғын үйдің ... ... алыс ... ... жағдайы: еңбек жөніндегі заңның күйі
және оны сақтау деңгейі, жұмыс уақытының ұзақтығы (жұмыс ... ... ... қабілеттсіздік жастың шегі), еңбек және демалыс тәртібі,
еңбек ... мен оны ... ... ... ... ... біліктілігінің деңгейі, жұмыс өтілімі, ... ... ... пен ... даму ... ... тартымдылық және мазмұндылық
деңгейі, еңбекті ынталандыру деңгейі, ... ... мен ... ... ... уақытын пайдалану деңгейі, ... ... ... ... ... орындалу қарқыны, еңбек ақы
жүйесі мен түрінің тиімділігі (материалды ынталандыру жүйесі), еңбек ақы
деңгейі.
Техника-экономикалық ... ... және ... ... пайдалану деңгейі, техникалық ... ... ... ... ету ... еңбекті автоматтандыру және
механикаландыру деңгейі, стандарттау деңгейі, ... ... ... ұйымдастыру деңгейі.
7.10. Еңбек қарқындылығын өлшеу әдістері
Еңбек қарқындылығын ... ... ... ... энергетикалық, әлеуметтік, экономикалық) сондықтан оны
тікелей өлшеу лайықты әдістерді пайдаланумен байланысты.
Еңбек қарқындылығын өлшеудің тікелей үш әдісі бар:
1. ... ол ... және ... ... ... Әлеуметтік.
3. Экономикалық, оны тікелей және жанама әдістерге бөлуге болады.
7.10.1. ... ... ... ... ... тарағанына қарамастан адам қызметін энергия бойынша зерттеу
неғұрлым кең тараған және бір мағыналы емес.
Адамның кез-келген іс- әрекеті ... жылу ... ... Еңбек қарқындылығын өлшеу қандайда бір ... ... ... ... орындауға жұмсаған адам энергиясының
шығынын анықтаудан тұрады. Еңбек процесіндегі адам ... ... ... ... ... Э - адам ... жалпы шығыны;
Эо- ағзаның негізгі алмасуына жұмсалатын энергия
шығыны;
Эс- статикалық жұмысты орындауға жұмсалатын энергия
шығыны;
Эд- ... ... ... ... ... ... қызметіне жұмсалатын энергия
шығыны;
Эж- қолайсыз еңбек жағдайын жоюға жұмсалатын энергия
шығыны.
Негізгі алмасуға жұмсалатын энергия ... ... ... ... ... ... қарқындылығының деңгейін анықтайтын пайдалы
еңбектің орындалу процесіндегі ... ... ... ... және динамикалық күштің көлеміне тәуелді ... ... ... ... ... ... ... жолымен анықталатын
‹‹тұрып тұру» жағдайындағы статикалық жұмыстың нәтижесімен анықталады, ал
ол ‹‹тұрып тұрғанда» 330 кгм/мин және «отыру» ... 120 ... ... ... ... ... жұмыс Аg келесідей ... ... ... ... (массасы) (кг);
І- ауыстырылатын заттардың ара қашықтығы(м);
t - жұмыстың орындалатын уақыты (мин)
Еңбек процесінде жұмыскердің жүйке-ақыл –ой қызметіне жұмсалатын ... ... ... ... ... ... 1% ... механикалық жұмыс толығымен жылуға ауысады деп есептейтін болсақ,
онда энергия шығыны арқылы еңбек ... (ЕҚ) ... ... болады:
ЕҚ=І+Аg/Е(І+Р(І( n/427
Мұндағы: І- статикалық жұмыс пен жүйке-ақыл-ой қызметін
орындауға жұмсалатын ... ... ... ... ... эквиваленті 427-ге тең;
n- жұмысты орындау қарқыны немесе бір минутта
жұмсалатын әртүрлі күштердің көлемі.
Арнайы әдебиеттерде әртүрлі еңбек түрлері мен нақты ... ... ... ... ... жөнінде мәліметтер болады. Қандайда бір
жұмыстың орындалу уақытын және минут ішінде ... ... ... ... біле ... бір жұмыс ауысымындағы жалпы энергия шығынын
анықтауға болады. Калориметриялық әдістің негізінде энергетикалық ... ... ... ... ... жасалған. Мысалы,
энергетикалық шығындардың орташа деңгейі 100-300 ккал/мин тең ... ... ... ... ... секундтан секундтер үлесіне
дейін болады, ал 10 ккал/минутта болса, жұмыстың ұзақтығы 10 сағ. тең, ... ... ... онда дені сау адам ... ... да ... істей
алады.
Ауыртпалық деңгейіне қарай еңбекті бөлу тәсілін қолдануға болады.
Жеңіл еңбек тәулігіне ... ккал ... ... ... ... ... - ... ккал, ауыр еңбек - 3500-4500 ккал, өте
ауыр еңбек- 4500-4800 ккал тәулігіне жұмсайды.
Еңбек қарқындылығының ... ... ... ... және ... ... бар, сонымен қатар оны әртүрлі ... ... шешу үшін ... ... ... ... ... еңбек түрлерінің шығындарын ағзаның энергетикалық ... ... ... ... ... дәл көрсетпейтігін атап өту керек.
Еңбектің динамикалық күшінің аздығына ... ... ... ... ... ... ... өседі және жоғары
болады, ол жұмыскерлердің ағзасына үлкен шешуші әсер етеді. Бұл ... ... ... ... ... өзгеру шамасын
бағалауға негізделген ... ... ... ... ... ... ... маңызы бар.
7.10.2. Психофизиологиялық әдіс.
Әрбір адамда ... ... ... ... деңгейі болады. Бұл әлеуеттің азаюы шаршаудың ... ... ... ... ... бір ... қалыптасу
жеделдігіне, абсолютті шамасына, тиімді жұмысқа қабілеттілігінің қалыптасу
жылдамдығына қарай еңбек қарқындылығының деңгейі ... ... ... еңбектің ауырлығы мен қарқындылығының ұқсастығымен түсіндіреді. ... ... ... ... барлық шығындары жұмыс уақытында өнім
өндіруге жұмсалған ... ... ... ... ұқсастық мүмкін деп айтуға
болады.
Бұл әдісті пайдалану ... ... ... ... ету ... ... минуттық көлемі (ҚМҚ), жүрек ... ... ... ... ... деңгейі, еңбек ету кезіндегі
минуттық дем алу көлемі, ауаны ... ... ... ... ... ... ... және т.б. Бұл көрсеткіштер жұмыс
процесінде ағзаның жүйке-психологиялық және физиологиялық ... ... ... мен ... деңгейінің арасындағы сандық
тәуелділікті анықтау арқылы ... ... ... ... ... ... ... қарапайым әдістер де бар. Мысалы, Л.Ф.Никулин, ... ... шын ... ... ... бағалауда жүрек
соғуының жиілігін неғұрлым барабар көрсеткіш ретінде пайдалануды ұсынады.
Ол жұмыс істеп ... ... ... ... әр ... жақтарын
(бұлшық ет, температуралық, жүйке сезімдік және т.б.) сипаттайды. Жұмыс
кезінде жүрек соғуының жиілігі ... 75-80 ... мин, ... 70-75
соғу/мин, сонымен бірге ... деп ... ... соғу ... шегі 65-100 ... тең.[Никулин Л.Ф.Интентификация трудовых
процесов: методы количественной оценки ... ... ... ... ... әдісі жұмысты көп талап
ететін, арнайы білімді және осы әдіспен жұмыс істеу үшін қажетті ... ... ... етеді. Психофизиологиялық зерттеулерді жүргізу
үшін кісілерді жұмыстан босату керек болады және ол үшін ... ... ... ... бос ... мүмкіндік беретін, нашар
ұйымдастырылған еңбек процесінде қолданған психофизиологиялық әдіс еңбек
қарқындылығы жөнінде ... ... ... ... ... әдіс ... шаршау және жұмысқа деген қабілетінің ... ... ... ... алу ... ақпараттар топтап,
жұмыскердің жұмысқа деген қабілеттілігін қалыптастыру және өндірістік
шаршау деңгейінің ... ... ... ... ... ... және қарқындылығын зерттеу үшін бірқатар
жеке және ... ... ... Бұл ... ... ... қайта қалыптастыру деңгейін ескереді Бұл кезде
алдын-ала шаршаудың ... да бір ... ... ... ... жеке коэффициенттер алынады. Жеке коэффициенттер екі топқа
бөлінеді.[Черкасов Г.Н.,Писарев А.С.,Куцес А.И. Нормализация ... и ... ... ... ... ... 82-
83]
Бірінші топ - кәдімгі және кешкі шаршаудың жеке ... ... ... жеке коэффициенті (АЖК), ол ... ... = Стш / ... Стш - ... ... ... ... - зерттелген жұмыскерлердің жалпы саны.
2. Бірқалыпты жағдайдың жеке ... ... ... : Сәш - ... шаршауды сезінетін жұмыскерлер саны;
3. Жеңіл еңбектің жеке коэффициенті (ЖЕК)
ЖЕК =Сжкш/ Сз
Мұндағы: Сжкш - жұмыстан кейін шаршамайтын жұмыскерлер саны.
Неғұрлым тиімді жағдай ... АЖК және ЖЕК= ... ... ... ... жеке ... жұмысқа қабілеттіліктің жеке коэффициенті (ТЖҚЖК):
ТЖҚЖК= Сжд / Сз
Мұндағы: Сжд - шаршауды сезінбейтін, жақсы демалып келген,
жұмыскерлер саны .
2. ... емес ... ... жеке ... ... Стеж - шаршаңқырап жұмысқа келген жұмыскерлер саны.
3. Жұмысқа деген қабілеттілігі болмауының жеке коэффициенті (ЖҚБЖК):
ЖҚБЖК =Сқш/ Сз
Мұндағы: Сқш - ... ... ... ... ... ... ... қабілеттіліктің жеке коэффициенті бірге тең болған сайын
жағдай соғұрлым тиімді болады.
Еңбек ауырлығының жалпы коэффициенті (ЕАЖК), зерттеліп жатқан ... ... ... ... ... ... келесідей
формуламен есептеледі:
ЕАЖК = ТЖҚЖК - ЖҚБЖК.
ЕАЖК +1 ден ... ... ... төмен болуы –барлық
жұмыскерлер қатты шаршайды) 0-ге дейін және әрі ... -1-ге ... ... ... ... ... ... орнын толтыру коэффициенті (ЖҚОТ) жұмыскерлер
жиынтығының ... ... ... ... тыс уақытта жұмысқа деген
қабілеттіліктің орнын толтыруын сипаттайды:
ЖҚОК=(ТЖҚЖҚ+ ТЕЖҚЖК) – (АЖК+ БЖК)
ЖҚОК +1-ден -1-ге дейінгі аралықта болады. ... ... 0-ден ... ... ... ... еңбек процесінде жұмсалған күштің орнын
толтырудың жеткіліксіз деңгейі жөнінде айтады.
Соңғы жалпылама ... - бұл ... ... және ... ... ... (І), ... формуламен анықталады:
І= ЕАЖК / ЖҚОК
Бұл коэффициент жұмыстан тыс ... ... ... процесі мен еңбек
уақытында жұмысқа қабілеттіліктің жоғалу ... ... ... ... ... ... І бірге тең болған сайын ... ... ... ... ... ... ... кез келген мәнінде (ЖҚОТ) еңбек ауырлығының жалпы
коэффиценті ... ... тең ... онда ...... ... І ... тең немесе төмен болады, егер еңбек ... ... ... кез келген мәнінде Жұмысқа қабілеттіліктің орнын
толтыру коэффициентінің кез келген ... ... ... тең ... онда
қоғамдық –рухани еңбек қарқындылығы (І) кез келген мәнге тең болуы мүмкін,
ал ол ... ... күші ... ... деңгейде екендігін айтады.
Еңбек қарқындылығын әлеуметтік өлшеу әдісі өте қарапайым, қолданбалы және
үлкен ... ... ... Ол ... үзіліссіз зерттеліп
отырғандардың үлкен жиынтығын қамтуға мүмкіндік береді (ақпарат жұмыстың
басында және соңында жиналады, ... ... ... ... ... зерттеу нәтижесінің объективтілігі зерттеліп жатқан жұмыскерлердің
саны мен ақпараттарды өңдеу және жинау ережелерін сақтауға ... ... ... ... ... қабілеттілігін және шаршауын
зерттеуде қолдануға болмайды. Бұл ... ... ... ғана ... ... ... қарқындылығын өлшеудің тікелей экономикалық әдісіне
А.А. Пригариннің ұсынған әдісін жатқызуға болады, ... ... ... ... ... есептеледі (Пригарин А.А.и др. Напряженность
норм труда-М:Экономика,1968 .с.8-9):
Қ= Т(А(К,
Мұндағы: Т,А - бір жұмыс қозғалысын орындауға керекті жұмыс
қарқыны мен ... ... - ... ... жағдайында жұмысшының энергия
шығынының артуын ескеретін коэффициент.
Келесі ... әдіс ... Г.Н және ... ... ... Бұл ... процесінің салыстырмалы сандық ... ... ... шартты бірлікте бағалануын және уақыт бірлігінде, шартты бірлікте
кеткен ... ... ... ... ұсынады.
Тікелей экономикалық әдістер қанағаттанарлық емес, себебі көрсеткіштерді
анықтау әдістемесі күрделі және көп күшті талап етеді.
Тікелей әдістерге қарағанда жанама ... ... мәні ... мәнін жұмыс уақытын пайдалануды есептеу арқылы тауып, еңбек ... ... ... қарқындылығын өлшеудің жанама әдісіне жұмыс қарқыны бойынша ... ... ... әдіс және ... ... ... ... әдісі жатады.
8.10.5. Жұмыс қарқыны бойынша еңбек қарқындылығын бағалау әдісі.
Адамның ақыл-ой және дене ... ... мен ... ... ... жұмыстың кейбір ... ... ... ... ... мен ... ... бағалау көмегімен
есептеуге болады.
Бұл әдіс жұмыстың нақты қарқынын ұқсас эталонды қарқынмен салыстыруды
ұсынады. Эталонды қарқын мәні ... ... ... ... ... көрсеткіштері бола алады, ‹‹мөлшерлі» жұмыскердің
жұмыс қарқынының ... ... ... ... ... ... ... суреттеме, кесте, кино, бейне шежіре түрінде ұсынылады.
Эталонды жұмыс қарқынының ... ... тең деп ... сәйкесінше
қарқынның нақты деңгейі бұл мәннен үлкен ... кіші ... ... ... ... дәл ... ... үшін, еңбек қозғалысын
орындаудың эталондық қарқынын анықтаудың келесідей ... ... ... ЭҚ ... =60(V0/L - I/ tn
Мұндағы: Vo- еңбек қозғалысының тиімді жылдамдығы, м/с;
L - еңбек қозғалысы ... ... ... ара ... м;
tn- еңбек қозғалысының нормативті уақыты, мин.
Жұмыс қарқыны бойынша еңбек қарқындылығын өлшеу әдісі неғұрлым қолданбалы
және үлкен шығындарды ... ... ... ол ... бір жұмыс түрлерінде
ғана қолданылады, қарқынның эталондық және нақты деңгейлерін ... ... жеке ... ... ойы ... ... ... мұндай мамандарды дайындауға үлкен талап қойылады.
Құрылымдық – ... әдіс ... ... ... ... нақты еңбек шығыны мен осы кезеңде табысты пайдаланып ... ... ... ... Нақты еңбек шығыны мен ... ... ... ... ... ... (жұмыс уақытының
құрылымы мен құрамы талданады) және хронометраж (еңбек процесінің ... ... ... ... ... ... ... асырылады. Бұл
ыңғай орындаушыға қатысты жұмыс уақыты шығынының жіктелуіне сүйенеді. Еңбек
қарқындылығын өлшеудің ... ... ... ... уақытының бірлігі
болады.
Жұмыс уақыты шығынының құрылымы мен құрамы жұмыс уақытының нақты және
нормативті балансын талдау негізінде анықталады. Онда ... ... ... тең ... =( ... + Тжқк + Тдау )/( Төш ( Кжбк ( ... Тқмқу - көмекші машина-қол уақыты,белсенді қадағалау
және ауысу уақыты;мин;
Тжқк - жұмыс орнына қызмет көрсету уақыты мин;
Тдау - ... ... ... - ... уақытының өнімді шығындары;
Кжбк - жұмыс операциясын орындау кезіндегі жұмыс
бастылықтың нормативті коэффициенті; Кз.н
= ... - ... ... ... ... коэффициенті Ксжбн = 0,8
Хронометраж қадағалауының мәліметтері ... ... ... ... ... шындығын арттыру мақсатында, жұмыс
қарқынының деңгейі (Кқ), ... ... ... (Қнр) және ... (Қнқ) қатынасы арқылы ... ... Бұл ... ... ... болады:
Ққарқ = =( Тқмқу + Тжқк + Тдау )/( Төш ( Кжбк ( Ксжбн ( Кқ )
Осылайша, еңбек ... ... ... ... ... түсінікті, дәл және кез-келген жұмысшы категориясына қолдануға
болады.
Еңбек қарқындылығын ... ... ... өлшеу,
еңбек қарқындылығы деңгейінің (Ққарқ) интегралды көрсеткішін есептеуді
ұсынады (Ққарқэк). Ол ... ... ... ... көрсеткіші (Ққарқэк) мен психофизиологиялық моделінің еңбек
қарқындылығы деңгейі көрсеткішінің (Ққарқ.ф) көбейтіндісінің нәтижесі ... ... ... ... ... жұмыс уақытына
қажетті біртекті есептеу базасына келтіріледі.
Кқарқ =К қарқ.эк(К қарқф ,
Өз кезегінде К қарқ.эк былай анықталады:
К қарқ.эк =Көш ... Көш - ... ... ... ... - ... ... кезіндегі жұмысбастылық
деңгейі;
Кқ - жұмыс қарқынының деңгейі.
Жұмыс қарқыны, жұмыскердің жұмысбастылығы, ... ... ... ... ... мағынасы бар, оперативті есеп пен
статистикалық есептеме мәліметтері бойынша ... ... ... ... ... ... деңгейінің көрсеткішін
анықтауда жұмысқа қабілеттілік деңгейі ... ... және ... ... ... ... =І/Кеа
Мұндағы: Кқф және Кқн- жұмыскер еңбегінің сәйкес ... ... ... ... жұмыскерлердің жұмысқа қабілеттілік деңгейі;
Кеа- еңбектің ауырлық деңгейі.
[Количенственная оценка тяжести труда. Межотраслевые рекомендации.
В.Г.Макушин, С.Э.Славина и др. НИИ ... М.: ... ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық моделінің
интегралды көрсеткіші келесідей болып анықталады:
Кқарқ=К қарқ.эк (К қарқ.ф= Көш ... (Кқд = ... ... ... ... ... еңбек қарқындылығының
интегралды көрсеткіш деңгейі келесідей формуламен анықталады:
Кқарқ = Қнр / Қнқ
Осылайша, бұл әдіс жекелеген жұмыскерлердің, сондай-ақ ... ... ... ... қарқындылығы деңгейін бағалау мен өлшеуді
қамтамасыз етеді. Біртекті есептеу жұмыс ... ... ... ... ... ... көп қажет етпейді.
2004/2005 жылдарда негізгі май өнімдерінің әлемдік өндірісінің көлемі
90млн. ... ... оның ... ... ... қосқанда 7,6 млн тн.
2004 жылы жеті негізгі май дақылдарының (соя – 148,8 ... ... ... млн. тн., рапс – 32,5 ... ... – 32,2 ... ... – 23,4
млн.тн., пальма – 7,4 ... ... – 5,3 ... ... 2005 ... өзгерген жоқ.
Қазақстанда май өндірісінің ... ... 264,7 мың. ... ... май ... ... келесідей болып отыр: күнбағыс -196,2 мың
тн., сафлор – 39,6 мың тн., қыша – 1,5 мың тн., рапс – ... тн., соя ... мың ... жылы май саласының кәспорындарымен 72 385 тонна өсімдік майы
өндірілді, ол өткен ... ... 1,2 ... ... ... құрылымында отандық өнім өндірушілердің үлесі 56 % құрады,
өндірілген өнімнің 3,7 % ... ... ... ... ... 446,83 мың АҚШ долларын құрады. Өсімдік майының едәуір бөлігі Оңтүстік
Қазақстан облысында (46%), Шығыс ... ... (22%), ... (1%) және ... ... 30% шоғырланған. «Шымкентмай» АҚ
Қазақстандық май нарығының 34,4 % ... ... ... ... сай Қазақстанда 2000жылы 99 529 тонна өсімдік майы өндірілді.
2002 жылы зерттеу ... ... ... ... ... ... тонна, 2006 жылы бұл көрсеткіш 150 мың ... ... ... ... 2002 жылы ... майы нарығының 18,7 % , күнбағыс ... 5,5% және ... май ... 56%-ын ... ... және мақта
майы нарықтарының сыйымдылықтары -99 145,7 және ... ... ал ... нарығының сыйымдылығы 760,5 тонна. Республикада рафинадталған май
өндірісіенің көлемі (43 868,7 ... ... май ... 23 % ... ... бірге күнбағыс майы өндірісінің сапалық
құрылымында рафинадталмаған май өндірісінің көлемі 20% жоғары, ... ... ... ... ... ... 97% құрайды.
Өсімдік май өндірісі бойынша еншілес кәсіпорындар
|р/с |Кәсіпорынның аты ... жері ... елі ... ... ЖШС ... ... ... |«Ask» ЖШС ... ... ... ... ... |Иран ... |«Mursa KJS» ... ... ... |«Асқар» ЖШС ... ... ... |«ПМГ - Мануфактура» ЖШС |Астана |АҚШ ... ... – Нурд ... ЖШС ... ... ... жылы өсімдік майының импорты нарық сыйымдылығының – ... ... ... құны ... мың АҚШ доллары. Импортталған өсімдік
майының 97% күнбағыс майына, қалғандары – рапсалық (2,1%) және мақта ... ... ... Украина (жалпа импорттың 49%), Ресей Федерациясы
(29%), Иран (16,8%) және ... (2%). ... майы ... ... ... ... ... және Иранға тиесілі, ал рапса майы-
Венгрияға және мақта майы – Қытайға тиесілі.
Қазіргі таңда отандық және ... ... ... ... бойынша
ешқандай шектеулер жоқ.
2003 жылы Қазақстан Республикасында бір ... ... 8,5 ... майы ... ... сай 2006 жылы бұл ... 12,1 кг
құрайтын болады.
ҚР-да май саласында барлығы 95 кәсіпорын жұмыс істейді, оның 10
кәсіпорны – ірі, 78 – орта және кіші ... саны – ... майы ... 8 ... «АМЗ» АҚ, «КМЗ» АҚ және «Май» АҚ
холдинг өнімдері, «Вита» АҚ, ... С.А» ... ... ... Рио де ла ... С.А» ... өндіруші өнімі, «ЮГ Руси»
Ресейлік агрохолдинг ... ... ... ... АҚ Оңтүстік Қазақстан облысында, Атырау, Жамбыл,
Қызылорда, ... ... ... ... Солт.Қазақстан, Қарағанды,
Маңғыстау, Батыс Қазақстан облыстарында жұмыс істеуді ұйғарды.
Мақта майы ... ... және ... ... ...
Оңтүстік Қазақстан облысына (44 %), Жамбыл ... (22%) ... ... майын тұтынудың жалпы көлемі 17 385,9 мың тонна, ... 8 335,1 мың ... және ... ... 51 56,1 мың ... зерттеу бойынша мақта майын сатып алу кезінде ... ... 30,4%-ы ... емес ... 3,6%-ы ... ... екен. Тұтынушылардың 78,6% майдың ... ... 21,4% ... еш ... жоқ. ... ... Қазақстан халқының 96,5%-ы тұтынады
.
Сондықтан оны өткізуде ... ... ... Ақмола,
Солт.Қазақстан, Қарағанды, Маңғыстау, Батыс Қазақстан облыстарына ... ... ... ... өсу динамикасы 2000 жылдан бері тұрақты
түрде өсіп келеді. 2000 жылы 25,1 % , 2001 жылы 42,9%, 2002 жылы 5,9%, ... 69,2%, 2004 жылы 12,7% - ға ... жылы ... өзінің өнімдерін төмендегі аймақтардағы нарықтарға
келесідей көлемде таратты: Оңтүстік Қазақстан (жалпы сату көлемінен ... (12%), ... (12%), ... (7%), Атырау (6%), Ақтөбе (3%),
Қостанай (3%), ... (3%), ... (3%), ... (3%), ... (2%), ... ... (2%) ... ыеңбюек өнімділігінің жағдайы және оның динамикалық
Қазақстан республикасындағы еңбек өнімділігінің жағдайы .Еңбек ... ... ... ... жылдары Қазақстан республикасының экономикасындағы еңбек өнімділігі
кейбір жеке салалардағы ... ... ... . ... ... динамикасын ішкі өнім жиынтығын өндіруі арқылы өлшейтін
болсақ , ол мынадай ... ... ... республикасының еңбек өнімділігінің, ... ... ... ... (әр ... ... ... |1995 |1996 |1997 |1998 |1999 ... |+60 |+9 |+15,6 |+6,2 |+35 ... |21,2 |+20,4 |+17,5 |+13,8 |+22,5 ... ... 2000 – ... ... өсуі ... деңгейінің өсуімен қатар өсіп отырған,мұнда еңбек
өнімділігі өсуінің ең жоғарғы қарқыны 2000 жылы ... 60%, бұл ... ... де ... ... дәрежеде өскен 21,2%.
.
Бірақ қатаң айтар болсақ, еңбек өнімділігінің ... ... ... өсуі ... ... ... өсуінен жалақының өсуі алда
жүрсе, бұл ... ... ... ... ... ... пропорцияға тура сәйкес келмейді, экономиканың дамуына
теріс әсер етеді.
Сала ішіндегі өзгерудің ... ... ... ... ... салалары арасындағы еңбек жұмсауын дұрыс пайдалануы
нәтижесінде пайда болатын оның өсуі мен ... ... ... өзгерістер не жергілікті, не жеке еңбек ... ... . Бұл дәл ... ... өнім ... ... ... нетөмен не жоғары болуыменкөрсетіледі. Әр ... ... ... жалпы жұмысбастыларға шаққандағы үлес
салмағының ... өз ... ... ... ... ... – ның ... салалық құрылымы соңғы жылдары бұрыс дамуда
.Соңғы жылдары жұмысшылар саны ... ... ... ... ... пайдасына емес , сауданың пайдасына көрінуде. 2001 ... ... ... 12,36% - ы ... өз ... ... салмағы 15% - ды құраған .
Осылайша, қазіргі шаруашылық ... ... ... ... ... ... ... болады, Құрылымдық өзгерістер қоғамдық
өндірістегі бөлімшелер, секторлар ... ... ... мысалы,
ЖІӨ ұлттық кірісте немесе басқа да макроэкономикалық көлемдегі колдану
немесе ... ... ... ... ... келерінің үлес
салмағының өзгеруі т.б.
Қазіргі жағдайларда, эконмикада құрысымды өзгерістерді қолайластыру
мен дұрыстау, нәтижелі ... ... жету үшін ... ... мәні ... адам капиталының еңбек өнімділігіне ықпалы
Кеңінен алғанда, тең жеңғдайдағы еңбек өнімділігінің динамикалы ... ... ... ... ... салалық деңгейі жұмысшының мына
мінездемесін қамтиды : кәсіби білім, ... оның ... ... ... : ... ... дағдыланушылық, қарым
қатынастық ерекшелігі т.б.; дене кқөрсеткіштері: денсулық жағдайы, тірі
жандылық ... Адам ... - бұл ... ... ... ... ... таланты мен қабілеттерін қамтитын біліктілік деңгейі.
Әлеуметтік-экономикалық даму процесінде бәсекеге қабілетті және тиімді
өнім өндіру үшін қолданылатын еңбектің күрделілігі және ... ... ... бастайды. Неғұрлым күрделі, сапалы еңбек күрделі емес ... ... ... ... күрделі өндіріс құралдарын ... ал оның ... де ... емес ... ... ... Теориялық жағынан қарағанда, қарапайым еңбек абстрактты ... ... ... еңбектің есептеу базасы ретінде қарастырылады,
сонымен ... ол ... да бір ... ... қаралып, сол арқылы
күрделі еңбектің ... ... ... ... ... белгілі бір
коэффициентке көбейтіліп табылуы мүмкін, немесе қарапайым еңбектің белгілі
бір дәрежесін табу ... ... ... ... еңбек бірліктерінің
жиынтығы ретінде қарастырылады. Техникалық прогресс дамыған ... ... ... күрделі еңбек үлесі және оның күрделілік деңгейі өседі.
Күрделі ... ... мен ... ... ... болып
жұмыскердің білімі және жұмысқа сәйкес шеберлігі болады.
Жоғарыдағыға байланысты позитивті ... ... келе ... ... ... ... арттыру еңбек өнімділігімен сәйкестенеді және ... ... ... Білім берудің деңгейі және ... ... ... жеке ... өлшемі ретінде қалыптасуда.
Тауар өндірущілердің жаңадан алған , ... ... ... ... ... оларға өндірісті ұйымдастыруда және пайданы
арттыруда жаңа әрі ... ... ... ... ... ... нарықта қала білулері үшін осы тәсілдерден үлгі алулары және
оны өзінің жаңа ... ... ... ... ... ... ... әрдайым әрі айтарлықтай ауыспалылықтармен ... ... ... ой ... , біліктілігі дамып отырады . Осыған
байланысты білім беру сапасы , еңбек ... ... ... ... ... шектелетін соңғы ресурс емес, ... ... ... ... ... ... ... соңғы жылдары елдегі маман дайындау
процесін көрсетеді. ҚР – ның мемлеекттік ЖОО – да ... саны 2000 ... жж. 69% - ға өсті ... ішінде әсіресе сырттай бөлімде оқитындар саны
95% - ға өсті, осы кезде кешкі бөлімде оқитындар саны 9% - ға өсті . ... ... ЖОО ... ... ... ... ... 42%
- ды құраса , ал 2005 ж. бұл көрсеткіш 32% - ға ... Сол ... ... ... саны 55% – дан 46% – ға дейін қысқарды.
Техника және ... ... ... ... ретінде
Жаңа техникамен технологияны, өндірістік ғимараттар мен ... ... ... ... ... шикізат пен энергияны
қолдану, өнім бірлігіне шаққанда ... ... ... ... ... ғана , ... өнімділігін арттырады . бұл жағдайда жанды
еңбектің дәл сондай немесе ... ... ... ... қайта
бөлінуде тұтыну құндылықтарын көбірек көлемде өндірулері керек. ... ... ... өнім ... сиымдылығы жаңа техника мен
технологияны енгізу шығындарына қарағанда көп ... ... жаңа ... ... ... ... жаңа техникағакеткен шығындарға капиталдың ренталық
бағалануы жатқызылады. Капиталды ренталық бағалау бұл ... ... құны . ... ... ол өз ... техниканы жалға беруден
түскен пайыз төлемін және амортизациялық ... ... ... ... ... аз ... ал ... кредитте қымбатшылығынан көп
қолданылмайды, осыған байланысты капиталдың ренталық бағалануы ... ... ... ... ... ... , оның ... сомасы өнім
бірлігіне шаққанда тікелей түрдегі жанды еңбек тің ... ... ... ... ... Басқаша түрде кәсіпкерге оны енгізуден
коммерциялық ... ... оған ... жалдаудан үнемдеген шығыны арқылы
ұтатын пайдаға қарағанда, жаңа ... ... ... көп ... ... өнім ... жанды еңбек үлесі оның ... ... ... ... ... ... ... керек, неғұрлым
еңбекақы жоғары болса және кәсіпкерге жұмыс күші қымбатқа ... ... жаңа ... ... ынталана түседі. Басқа жағынан алғанда неғұрлым
нақты еңбекақы төмен болса соғұрлым кәсіпкер еңбек ... ... ... кеңейтуге қызығады.
Реформаланған жылдарда, 1992 жылдан бастап, елде ... ... ... . 1997 ж. ... ... қорлардың көлемі 1991 жылға
қарағанда депрессиялық түрде тек ... ... ... ... ... ... және істен шығару коефициенттері арқылы көрініс
табады.
Жаңалау коэфициенті бұл жыл соңындағы негізгі ... ... ... ... ... қорлардың үлесі пайызбен.
Істен шығару коэфициенті бұл ... ... жыл ... ... ... ... ... үлесі пайызбен.
Соңғы есепте өндірісте қолданылатын құралдардың тиімділік дәрежесі ... ... ... болады. Бұл жетістіктер материалды
өндіріс саласында және қызмет ... ... ... ... ... ... ... еңбек шығындарында ... Бұл ... ... ... ең ... ... өндіріс саласынан ғылым
саласына жартылай ауыстыру есебінен жүргізіледі, бұл көбіне экономиканың
барлық базасына айналады. Осы ... ... ... ... енгізу көп
жағдайда оған кеткен шығындар, ... ... және ... ... ... және ... ізденістердің нәтижелерін
сатып алуға кеткен шығындармен араласып кетеді. ҒТП – тің дамуымен ... ... ... ... ... қайта бөлінуінің обьективті
тенденциясы күшейе түседі, мұнда соңғысының ролі ... қуат ... өсе ... ... ... ... ... төмен дәрежеде қолданылады,
моральдық ескіруден және ... ... ... – 2003 жж. ... қаржыландыру ауқымы ІЖӨ - нің 0,2% құрады, осы
көрсеткіштен көріп отырғанымыздай ҚР – да осы ... ... ... ... ... ... себебі осы жылдары ... ... ... ... ІЖӨ - нен ... қаржы сол салалардың дамуына
жұмсалатын. Евроодақтың ұсынысы бойынша: өз ... ... ... ІЖӨ - нің 2,5% дейін жеткізулері керек. Соңғы үш жылдағы
мұнай ... ... ... жыл ... ... ... өңдеуші саласына салынған инвестициялардан 18 – 20 есе жоғары
болды(металургия, тамақ өнімдерін есептемегенде)
Ғылыми ... ... ... организациялардың жалпы саны
елімізде қарқынды өсу үстінде. ... ... ел ... ... 2015 жылға дейін жасалған индустриалды инновациялы даму ... ... ... ... ... жарамдылығына , өміріне және еңбегіне әлеуметтік
жағдайлар мәндік әсер етеді. ... ... ... ... ... ... ... жүйесін дамыту үшін қызығады. Мұндай
жүйемен әлеуметтік ұйымдардың ... ... және ... көмегі жобаланады. Негізгі принцптер арасында оның әсері болуы
керек : еңбекке жарамдылық есебі, ... ұзақ ... ... ... тең ... және ел ... ... механизмі біреу.
Жалдамалы жұмысшылар үшін жоғарғы дәрежедегі еңбек мотивациясы
зеинетақының өлшемі және сапа деңгеиінің ... ... ... ... ... ... ... шартының өнімдік сапасын иемденеді. Дәл
осы жазықта зейнетақы жүйесі еңбекті активизациялау ... ... ... ... ... үйрену өлшемі жалақының
шамасымен еңбек тіршілігі уақытында төленетіндігі нәтижелі еңбекті көбірек
стимулдауға ... ... ... ... ... сенімділігі
олардың жүйелілігіжәне бұрынырақ жобаланған айқын өлшемдермен сәйкес келуі,
оның еңбек ... ... ... ... ... ... ... бағыттауға мүмкіндік береді.
ІІ бөлім.
Кәсіп орын персоналы мен жалақы қорын пайдалануды талдау
2.1. ... ... ... ... ... ... ресурстарымен қамсыздандырылғаны мен оларды пайдаланудың
тиімділігіне – барлық жұмыстардың ... мен өз ... ... ... машиналар, механизмдер, соның салдарынан өнім ... ... ... ... пен экономикалық көрсеткіштердің бір қатары
тәуелді.
Талдаудың негізгі ... ... және ... ... ... ... мен оның құрылымдық
бөлімшелерініңғ персоналмен қамсыздандырылғанын зерттеу;
- кәсіпорында персонал қолданылуының тиімділігін, интенсивтілігін ... ... ... ... ... әрі ... қолданудың резервтерін анықтау.
Ақпарат қайнар көздері – еңбек бойынша жоспар, «Еңбек бойынша есеп»,
статистикалық есептілік, табельдік есеппен ... ... ... ... ... ...... бойынша жұмыскерлердің нақты ... ... ... ... анықталады:
Кесте 2.1. Кәсіпорынның еңбек ресурстарымен қамсыздандырылғандығы.
|Жұмыскерлердің категориясын ... ... |
| | ... |
| ... ... | ... ... орта ... ... |568 |99,6 ... ішінде жұысшылар |460 |460 |100 ... ... |80 |75 |93,7 ... | | | ... ... |380 |385 |101,3 ... – техникалық жұмысшылар |110 |108 |98,2 ... ... ... ... деңгейі бойынша сапалық құрамын
талдау қажет:
Кесте 2.2. Біліктілік деңгейі бойынша жұмысшылыардың құрамы.
|Жұмысшылардың разряды ... |Жыл ... ... |
| ... ... |
| | ... жыл ... жыл ... |1,00 |31 |32 ... |1,07 |45 |46 ... |1,15 |62 |64 ... |1,24 |134 |138 |
|V |1,33 |107 |115 ... |1,43 |66 |65 ... | |445 |460 ... ... | | | ... разряды | | | ... ... | | | ... | | | ... ... ... ... ... ... пен ... коэффициенттерді талдай отырып, жұмысшылардың біліктілік деңгейі
біршама өскен деп тұжырымдауға болады.
Жұмысшылардың ... ... көп ... ... жұмыс
тәжірибесіне, біліміне және т.б. тәуелді.
Кесте 2.3. Кәсіпорын еңбек ресурстарының сапалық құрамы.
| |Жыл ... ... ... % |
| ... жыл |Есепті жыл |Өткен жыл ... жыл |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... жас |45 |23 |10 |5 ... | | | | ... ... | | | | ... ... |45 |92 |10 |20 ... ... |89 |115 |20 |25 ... ... |89 |153 |20 |30 ... аралығы |115 |69 |26 |15 ... ... |62 |19 |14 |5 ... |445 |460 |100 |100 ... бойынша: |- |- |- |- ... | | | | ... орта |- |- |- |- ... орта арнаулы |312 |322 |70 |70 ... |133 |138 |30 |30 ... |445 |460 |100 |100 |
|1 |2 |3 |4 |5 ... ... |45 |55 |10 |12 ... жыл: | | | | |
|5 ... | | | | ... ... |67 |69 |15 |15 ... ... |89 |115 |20 |25 ... ... |133 |129 |30 |28 ... ... |111 |92 |25 |20 ... |445 |460 |100 |100 ... сапалық құрамының өзгерісі оның қозғалысына байланысты
болғандықтан, бұл сұраққа талдау барысында көп көңіл бөлінеді.
Кесте 2.4. Персонал ... ... ... ... жыл ... жыл ... ... ... ... жыл |613 |568 ... | | ... ... |90 |80 ... ... |45 |80 ... ... |20 |39 ... қала ... | | ... тәртіпті бұзғаны үшін жұмыстан |5 |7 ... | | ... ... ... саны |581 |575 ... орта тізімдік саны |568 |568 ... ... ... ... |0,16 |0,14 ... | | ... ... бойынша айналу коэффициенті|0,08 |0,14 ... ... ... |0,04 |0,08 ... коэффициенті |0,84 |0,86 ... ... ... ... үшін ... көрсеткіштер есептеліп
талданады:
персоналды қабылдау бойынша айналым коэффициенті (Ққб)
Қққб=жұмысқа қабылданған персонал саны/Персоналдың орта ... ... ... ... ... ... ... саны/персоналдың орта тізімдік саны=80/568=0,14
Кадрлардың ағымдылық коэффициенті (Кағ)
Кағ=Жеке қалаумен тәртіпті бұзғаны үшін жұмыстан ... ... ... орта ... саны=46/568=0,08
Кәсіпорын персонал құрамының тұрақтылық коэффициенті (Ктқ)
Ктқ=Бүкіл жыл бойы ... ... ... ... персоналының
орта тізімдік саны=488/568=0,86
Жұмысшылардың жұмыстан шығу себептерін (жеке қалауы бойынша, кадрларды
қысқарту, еңбектік тәртіпті бұзу және т.б.) ... ... ... ... қамсыздандырудың қуаттылығы қолда бар жұмысшы күшінің
толық пайдалану, жұмысшыларды еңбек өнімділігін ... ... ... өндірістік процестерді автоматтандыру, жаңа,
өнімділігі жоғары техника ендіру, ... ... мен ... арқылы біршама түсіруге болады. Талдау ... ... ... ... нәтіжесінде еңбек ресурстарына қажеттілікті төмендетудің
резервтері анықталуы керек.
Егер кәсіпорын ... ... ... ... ... ... жаңа ... орындарын ашып жатса, онда категориялар мен мамандық
бойынша ... ... мен ... ... ... ... ... жұмыс орындарын құру есебінен өнім шығарылымының ... ... бір ... ... орта ... өнімділігіне көбейту арқылы
табылады:
Р©ӨШ = Р©ЖС * ЖӨ1
мұнда Р©ӨШ – өнім шығарылымын жоғарылату ...... ... ... өсіру резервтер
ЖӨ1 – есепті кезеңде жұмысшының нақты орташа жылдық ... ... ... ... ... ... ... толықтығы – талданып отырған кезеңде жұмыс
атқарған күндер саны мен бір жұмысшымен атқарылған ... саны ... ... ... уақыт қорын (ЖУҚ) пайдалану деңгейі бойынша
бағалауға болады. Мұндай талдау жұмысшылардың әр ... ... ... ... ... және ... ... бойынша жүргізіледі.
(Кесте 2.5.)
ЖУҚ жұмысшылардың санына, бір жұмысшының бір ... ... ... және ... ... ... ... тәуелді. Бұл тәуелділікті
келесідей үлгіде көрсетуге болады:
ЖУҚ=ЖС * К * ... 2.5. ... ... ... ... ... мәні |Өзгеріс |
| | |(+,-) |
| |t0 |t1 | ... ... ... |568 |568 |.0 ... (ЖС) | | | ... ... бір ... жұмыс |255 |239 |-16 ... ... саны (К) | | | ... ... бір ... ... |1989 |1792.5 |-196.5 ... ... саны (С) | | | ... күнінің орташа ұзақтығы |7.8 |7.5 |-0.3 ... сағ. | | | ... ... ... ... |1129752 |1018140 |-111612 ... | | | ... АҚ-нда нақты ЖУҚ жоспарға қарағанда 111612 сағ. кем оның
ішінде мына себептерге байланысты:
а) жұмысшылардың саны
ΔЖУҚжс=(ЖС1 – ЖС0) * К0*Ұ0=(568 – ... Бір ... ... ... ... =ЖС1*(К1 – К0) * Ұ0 =568 * ... * 7,8= -70886,4 ... ... ... ... ... *( Ұ1 - Ұ0) =568 * 239 * ... -40725,6
Келтірілген мәліметтерден көрініп тұрғандай кәсіпорын қолда бар еңбек
ресурстарын тиімді қолданбауда. Орташа бір ... 255 ... ... 16 ... ... 239 күн ... ... сонымен жалпы – 9088 күн немесе 70886,4
сағат жоспардан кем орындалған.
Жұмыс уақытының ... ... ... да елеулі. Олар бір күнде
0,3 сағат ал барлық жұмысшылармен барлық жұмыс күндерінде 40725,6 ... ... ... ... күндік және ауысымішлік жоғалуларының себебін
анықтау үшін жұмыстық ... ... және ... ... ... ... 2.6. Жұмыстық уақыт қорын пайдалануды талдау.
|Көрсеткіштер |Бір ... ... |
| |t0 |t1 |Бір ... |
| | | ... ... ... күндер саны |365 |365 |- |- ... ... |64 |64 |- |- ... және демалыс күндері| | | | ... ... ... |301 |301 |- |- ... күн | | | | ... ... күн |10 |12 |+2 |+1136 ... ішінде жыл сайынғы |21 |24 |+3 |+1704 ... | | | | ... ... ... |1 |2 |+1 |+568 ... және туу ... |3 |3 |0 |0 ... | | | | ... ... қосымша |4 |7 |+3 |+1704 ... | | | | ... |7 |9 |+2 |+1136 ... ... |- |1,2 |+1,2 |+681,6 ... |- |4 |+4 |+2272 ... ... нақты қоры, |255 |239 |-16 |-9080 ... | | | | ... ... ... |8 |8 |0 |0 ... | | | | ... ... ... |2040 |1912 |-128 |-72704 ... | | | | ... алды ... |20 |20 |0 |0 ... ... | | | | ... үшін жеңілдіік |- |- |- |- ... ... | | | | ... ... ... |3 |4 |+1 |+568 ... үзіліс, сағат | | | | ... ... ... |20 |60 |40 |22720 ... ... ... |1997 |1828 |-169 |-95992 ... сағат | | | | ... тыс ... |- |8 |+8 |+4544 ... ... , ... | | | | ... уақыттың өндірістік |- |10 |+10 |+5680 ... ... , ... | | | | ... мәліметтерге сай жұмыс уақытының жоғалулары жоспарда
қарастырылмаған әртүрлі объективті және субъективті жағдайларға ... ... ... ... қосымша демалыс, жұмысшылардың уақытша
жұмыс қабілетінсіз аурулар, жұмыстан кету, құрал ... ... ... отын және т.б. ... ... ... ... көп ... сағ.] ... ... әкімшілік рұқсатымен қосымша демалыс, жұмыстан кету, тоқтамдар
– бұларды жұсмыстық уақыт қоры ұлғайтудың ... ... деп ... ... жібермеу 30 ұжмысшыны босатады (59049,28:568).
«Шымкентмай» АҚ-нда өндірістік емес еңбек шығындары да (жарамсыз өнім
шығарумен оны ... ... ... ... ... ауытқуға
байланысты жұмыс уақыттарының шығындары) елеулі – олар 5680 сағатты құрады.
Еңбектік ... ... ... жұмыс уақытының жоғалуын
төмендету – қосымша инвестицияларды ... ... және тез ... өнім өндірісін ұлғайтудың резерві деп санауға болады. Оны ... ... ... бойынша жұмыс уақытының жоғалуын (ЖУЖ) жоспарлы орта
сағаттық өнім өнімділігіне көбейтеміз:
ΔӨШ=ЖУЖ * СӨ0=(59049,28+9088) * 3672,5=454646мың тг.
Персонал ... ... ... соң, оның ... ... ... Еңбек өнімділігін талдау.
Персонал қолданудың интенсивтілік деңгейін бағалау үшін ... жеке және ... ... ... ... жүйесі – бір жұмысшының орташа жылдық, орташа күндік ... ... өнім ... ... ... бір ... құндық
бірліктегі орташа жылдық өнім өнімділігі.
Жеке көрсеткіштер – бұл белгілі – бір өнім ... ... ... ... ... ... бір ... бірліктегі бір
адам – күн немесе адам – ... ... бір ... ... ...... ... бір бірлігін орындауға
шығындар немесе уақыт бірлігіндегі орындалған жұмыстар көлемі.
Еңбек өнімділігінің кең сипат беретін ... – бір ... ... ... ... Оның көлемі тек жұмысшылардың өнімділігіне
емес, сонымен бірге соңғының персоналдың жалпы санындағы үлесіне, ... ... ... ... ... мен жұмыс күнінің ұзақтығына тәуелді.
(сурет 2.1.).
Бір жұмысшының орташа жылдық өнім ... ... ... ... ... ... ... әсерін есептеу детерминдік факторлық талдау
тәсілдерінің бірі қолданылады.
Кесте 2.7. Еңбек өнімділігін факторлық талдау үшін ... ... ... мәні |Өзгеріс |
| |t0 |t1 | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... саны |570 |568 |-2 ... ... жұмысшылар |460 |460 |- ... ... ... ... |0,81 |0,8 |-0,01 ... салмағы | | | ... ... бір ... ... ... |239 |-16 ... | | | ... ... ... ... |1129752 |1018140 |-111612 |
|сағ | | | ... ... ... ... сағ (Ұ) |7,8 |7,5 |-0,3 ... ... ... өнім |3498147 |3535980 |-12450 ... мың ... | | | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... ... өнімділігі, |6137,1 |6225,3 |+88,2 ... ... | | | ... өнімділігі: |7604,7 |7686,9 |+82,2 ... ... мың ... (ЖӨ) | | | ... ... ... (КД) |28645,8 |32162,7 |+3516,9 ... ... ... (СӨ) |3672,5 |4288,3 |+615,86 ... ... ... ... абсолютті айырым әдісін қолдана
отырып есептеу жүргіземіз
2.7 Кестеден негізгі өндірісте қызмет атқарып жатқан бір ... ... ... 88,2 мың теңге немесе 1,43% өскен. Ол келесілердің
есебінен орын алады:
а) Кәсіпорынның жалпы персонал санынан жұмысшылардың үлесінен
ΔЖӨүл=ΔҮл*Ко*Ұо* СӨо =(-0,01)*255*7,8*3672,5=-73046 теңге
б) Бір ... бір ... ... күндер саны
ΔЖӨк=Үл1*ΔКо*Ұо* СӨо =0,8*(-16) *7,8*3672,5=-366,66 мың теңге
в) жұмыс күнінің ұзақтығы
ΔЖӨұ=Үл1*К1*ΔҰо* СӨо =0,8*239*(0,3)*3672,5=-210,65 мың теңге
г) жұмысшылардың орташа сағаттық өнімділігі
ΔЖӨсө=Үл1*К1*Ұ1* ΔСӨ ... мың ... ... бір ... ... істелген күндер санына, жұмыс күнінің
орташа ұзақтығы мен орташа сағ,аттық өнімділікке тәуелді, жұмысшының ... ... ... ... аналогты үлгісімен талданады:
ΔЖӨк=ΔК*Ұо* СӨо =(-16)*7,8*3672,25=+458,29 мың теңге
ΔЖӨұ=К1*ΔҰо* СӨо ... ... мың ... ... мың теңге
Әсіресе, жұмысшылардың орташа күндік және орташа ... ... ... еңбек өнімділігінің негізгі өзгерісін терең зерттеу
қажет. Бұл көрсеткіштердің мәні ... ... ... ... ... ... ... біліктілігі, олардың
еңбектік тәжірибесі мен жасына, еңбекті ұйымдастыру мен оны ынталандыру,
өндірістің ... мен ... ... ... ... және т.б.
Белгілі бір фактордың есебінен (ΔСӨхі) орташа сағаттық ... ... ... ... де ... ... ΔЖУҚхі/100- ΔЖУҚхі
мұнда ΔЖУҚхі – белгілі бір іс-шаралар жүргізу ... ... ... ... ... ... компьютерлік техника ендіру есебінен өнім ... ... 15000 ... ... 5,34% ... деп ... онда ... орташа сағаттық өнімділік ... 5,64% ... ... ... ... 5,34=5,64%
Жарамсыздық салдарынан өндірістік емес еңбек шығындары 5680 сағат
құраған. Осының есебінен орташа сағаттық өнімділік деңгейі 0,55% немесе
20,2 теңгеге төмендеген.
Өнімділіктің орташа деңгейіне өнім ... ... ... ... еңбек сыйымдылығы жоғарырақ өнім үлесінің өсуі кезінде ... ... ... ... өседі. (кесте 2.8.)
Есептеу келесі әдіспен жүргізіледі.
ΔЖУҚқұр=∑( ΔҮл1 * ТЕіо)* VӨШжал1=[(0,01)*12+0,01*11+(-0,02)*9]*93209=
=+5660,45
Рафинатталған мақта майы мен ... ... ... ... ... ... өсуі ... шығындарын 4660,45 адам – сағатқа өскен.
Кесте 2.8. ... ... ... ... өнім ... ... есептеу.
|Өнімнің түрі |Өнім |Өндіріс ... ... ... |
| ... ... ТН | ... |
| ... | | ... |
| ... | | ... |
| ... ... | | ... сағ. |
| |(ТЕ) | | | |
| | |t0 |t1 |t0 |t1 ... ... |12 |12600 |13489 |0,13 |0,14 |+0,01 |+3,2 ... майы | | | | | | | ... |15 |11900 |12164 |0,12 |0,12 |- |- ... майы | | | | | | | ... шрот |17 |34700 |33581 |0,37 |0,37 |- |- ... ... |11 |22300 |21811 |0,24 |0,25 |+0,01 |+3,01 ... |9 |12500 |12164 |0,14 |0,12 |-0,02 |-2,4 ... |10 |94000 |93209 |1,00 |1,00 |- |+0,8 ... фактордан орташа сағаттық өнімділіктің қаншалықты
өзгеруінің анықтау үшін келесідей есептеулер ... ... ... ... ... факторлардың есебінен орташа сағаттық өнімділік қаншалықты
өзгергенін білу үшін алынған орташа сағаттық өнімділіктің ... ... бір ... ... ... ... санына көбейту қажет:
ΔЖӨ1хі= ΔСӨхі* Кі* Пі
Олардың орташа жылдық өнімділікке әсерін анықтау үшін ... ... ... ... ӨӨП ... ... ... үлесіне
көбейту керек:
ΔЖӨхі= ΔЖӨхі* Үлі
Бұл факторлардың өнім өндірісінің көлем өзгерісіне әсер анықтау үшін
іс-фактор есебінен орташа жылдық өнімділіктің өсімін ... ӨӨП ... ... ... керек:
ΔӨШхі= ΔЖӨхі* ӨӨП1
Кесте 2.9.
|Фактор ... ... ... |ΔӨШхі |
|1. Персонал саны | | | |- ... Бір ... ... ... | | | |50097,6 ... | | | | ... ... | | | |50097,6 ... ... үлес ... | | |73,046 ... ... Бір жұмысшылармен бір жылда жұмыс | |-458,29 |-366,6 ... ... ... саны | | | | ... күнінің ұзқтығы | |-263,3 |-210,65 ... ... ... ... ... | ... |501623,5 |
|өзгеруі | | | | ... | |382,34 |232,43 ... ... Кестеден көрініп тұрғандай, факторлардың кейбірі өнім ... ... ... оң ... ... екінші бір факторлар теріс әсер
еткен. ... АҚ ... ... ... ... ... және өндірістік емес жұмыс уақытының шығындары мен байланысты.
Болашақта өндірісті жоспарлау мен ... ... ... ... ... әсер ететін тағы маңызды бір фактордың бірі
өндіріс барысында қолданып жатқан техника мен технология.
Еңбектің ... ... ... оның ... ... мен ... сипаттайды Бұл көрсеткіш негізгі өндірстік
қорлардың құнын жұмысшылардың санына бөлу ... ... ... ... ... ... ... Қж – еңбектің қормен жабдықталуы,
Нқ – негізгі өндірістік қорлардығ құны,
Т – жұмысшылар саны,
Ққ=Ө/Нқ ... Ққ – ... қор ...... өнім көлемі.
Бұдан шыға отырып, еңбек өнімділігін келесідей үлгіде жазуға болады:
Еө= Қ1 *Ққ ,
мұнда Еө – ... ... да, Нқ/ Т *Ө/Нқ ... бірге негізгі қорлардың пайдалануын бірнеше коэффициенттер
сипаттайды. Мысалы жаңару коэффициенті, тозу коэффициенті және ... АҚ ... ... ... 2004 жылы 487696387
теңгені құраған. Сонда ... ... тең ... тозу коэффициенті
Кт=183295178/487696387=0,38
Демек «Шымкентмай» АҚ негізгі өндірістік қорлар 38 пайызға тозған. ... ... ... сатып алу көптеген мамандардың пікірінше ... ... 50% асып ... онда ол ... ... ... әсер ... Дегенмен «Шымкентмай» АҚ негізгі қорлардың тозуы қауіпті
шекке жеткен жоқ.
Талдаудың соңында еңбек ... ... ... ету ... ... ... күндік және орташа жылдық өнімділікті жоғарылатудың
резервтерін анықтау бойынша нақты ... ... ... экономикалық жағдайлар кезінде еңбек өнімділігінің өсімін
қамтамасыз ету бойынша ... ... ... ... ескерілу
керек, өнім шығарылымының көлемі мен еңбек шығындарының келесі қатынастары
да орын алуы мүмкін:
а) өндіріске еңбек ... ... ... өнім ... ... орын ... ... шығындарына қарағанда өнім көлемі тезірек өседі;
в) еңбек шығындары өзгермеген кезде өнім көлемі өседі;
г) ... ... ... ... өнім ... өзгеріссіз қалады;
д) өнім көлемі еңбек шығындарына қарағанда баяуырақ темппен түседі.
Персоналды басқарудың кез-келген стратегиялық саясатының ... ... ... ... ... ... ... үлгіде
анықталады:
Р↑СӨ=СӨм-СӨ1=ӨШ1+ Р↑ӨШ/ЖУҚ1-Р↓ЖУҚ+ЖУҚқ-ӨШ1/ ЖУҚ1,
мұнда
Р↑СӨ - орташа сағаттық өнімділікті өсіру резерві;
СӨм мен СӨ1 - ... ... ... ... мүмкін және
нақты деңгейі;
Р↑ӨШ – инновациялық іс – ... ... ... өнім ... ... ... - ... кезеңде өнім шығаруға кеткен нақты еңбек шығындары;
Р↓ЖУҚ - өндірістік процесті механикаландыру, автоматтандыру, еңбекті
ұйымдастыруды ... ... ... ... және ... жұмыс уақытын төмендету резерві;
ЖУҚқ - өнім шығарылымының өсіміне байланысты қосымша еңбек шығындары.
Белгілі бір ... ... ... ... өнімділігінің
саластырмалы өсім резервін келесі формула мен де анықтауға болады.
Р↑СӨxi= ... 100 - ...... бір ... ... есебінен жұмыстық уақыт қорының
салыстлырмалы түсу пайызы .
Орташа сағаттық ... ... ... ... ... ... ... арқылы орташа сағаттық қнімділіктің өсу резевін аламыз.
Егер де осы ... бір ... ... ... ... қорына көбейтсек
орташа жылдық өнімділіктің өсу резрвін анықтаймыз.
Өнім шығарылымын ... ... ... үшін ... орташа
сағаттық өнімділіктің өсу резервін барлық жұмысшылардың жоспарлы жұмыс
уақытының қорына көбейтеміз:
Р↑ӨШ= ... ... орын ... ... ... ... ... жағдайында кәсіпорында персоналды пайдалану
тиімділігін бағалау үшін персоналың рентабельділік көрсеткіші (табыстың ӨӨП
орташа ... ... ... ... ... ... мен қызметті өткізуден түскен табыс/ӨӨП орташа тізімдік саны *100
Аталған көрсеткіштің ... ... ... үлгіде ұсынуға
болады:
Rөөп=П/ӨӨП=П/Т*Т/ӨШ*ӨШ/ӨӨП= Rай*Үөө *ЖӨ,
мұнда
Rөөп – персонал рентабельділігі;
П - өнімді өткізуден түскен пайда;
ӨӨП - өнеркәсіптік-өндірістік персоналдық ... - ... ... ... ...... бағада шығарылған өнімнің құны;
Rай – айналым (сатылым) ретабельділігі;
Үөө - өнім ... ... ... ... ... ... - ... бағада бір жұмысшынығ орташа жылдық өнімділігі
Бұл байланысты схема түрінде көрсетуге болады (сурет 2.2.)
Сурет 2.2. ... ... ...... ... ... сатылым рентабельділігінің деңгейін, өнім шығарылымының
жалпы көлеміндегі түсімінің үлес ... және ... ... ... бір
жұмысшыға шаққанда пайданың қаншалықты өзгергенін анықтауға ... ... ... 2.10. ... ... ... ... үшін мәліметтер
|Көрсеткіш ... мәні ... |
| |t0 |t1 | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... пайда, |348,6 |389,6 |+41 ... | | | ... ... ... ... өнім |3485,8 |3394,1 ... ... ... ... млн.теңге | | | ... ... ... ... ... |3535,98 |-34,72 ... орташа тізімдік саны, адам|568 |568 |- ... ... % |10 |11,02 |+1,02 ... өнім ... ... |1,0243 |1,0418 |+0,0175 ... | | | |
|1 |2 |3 |4 ... жұмысшының орташа жылдық өнім |6137,1 |5975,5 |-161,6 ... ... ... мың ... | | | ... жұмысшыға шаққандағы пайда, |613,7 |685,9 |+72,2 ... ... | | | ... ... мәліметтер бір жұмысшыға шаққанда ... 72,2 ... ... көрсетіп отыр. Ол мына өзгерістер есебінен орын алған:
а) еңбек өнімділігі
ΔRөөп=ΔЖӨ*Үөө0*Rай0=(1161,6)*1,0243*10/100= -16,5 мың тг,
б) өнім шығарылымының жалпы көлеміндегі өткізілген ... ... 10,73 мың ... ... рентабельділігі
ΔRөөп=ЖӨ1*Үөө1*ΔRай0=6137,1*1,0418*1,2/100= +76,72 мың тг,
Осы модель әрі еңбек өнімділігінің өсу ... ... өсу ... ... ... ... Ол ... – фактор есебінен орташа жылдық өнім шығарылымының ... ... ... ... және өнім ... ... ... өнімнің базалы деңгейіне көбейту керек
(кесте 2.11.).
Кесте 2.11. Персонал ретабельділігі ... ... ... ... ... есептеу.
|Фактор |Әсерін ... |Бір ... |
| | ... ... | ... |
|1 |2 |3 ... ... |ΔЖӨүл* Үөө*Rай0= |-7,48 ... ... | ... салмағы | | ... ... бір ... ... |-37,55 ... күндер саны |=(-366,66)*1,0243*10/100 | ... ... ... ... ... |-12,87 ... ... | ... ... ... Үөө*Rай0= |+90 |
| ... | |
|1 |2 |3 ... ... ... ... |-6,6 |
| ... | ... | |+16,5 ... кестенің мәліметтері бір жұмысшыға шаққанда пайданың мөлшеріне
қандай факторлар қалай әсер еткенін ... Жеке ... ... ... еңбек ресурстарының тиімді қолдану резервтерін
пайдаланбағанын көрсетеді.
2.5. Жалқы ... ... ... ресурстарын пайдалануды талдағанда, еңбек өнімділігінің өсімін
жалақымен тығыз байланыстырып қарастырған жөн. ... ... ... деңгейін де өсіру мәселесі де ... ... Өз ... жалақы
деңгейінің жоғарылауы оның мотивациясы мен ... ... ... байланысты еңбекке ақы төлеу қаражаттарының шығындалуын талдау
үлкен мәнге ие. Талдау барысында жалақы ... (ЖҚ) ... ... ... ... ... оны үнімдеу мүмкіндіктерін анықтау қажет.
ЖҚ пайдалануды талауға көшпес бұрын, ең ... оның ... ... абсалютті және салыстырмалы ауытқуларын анықтау
қажет.
Абсалютті ауытқу (ΔЖҚабс) кәсіпорын, өндірістік бөлімше жұмысшылар
категориясы бойынша нақты ЖҚ-ы мен ... ЖҚ-ы ... ... ретінде
анықталады:
ΔЖҚабс=ЖҚ1 – ЖҚ0
Абсалютті ауытқу өнім өндірісі көлемінің өзгеруін ... ол ... ... ... ... ... туралы баға
беруге болмайды.
Салыстырмалы ауытқу (ΔЖҚсал) ... ... ... ... мен өнім
өндірісі көлемінің индексіне туралнған базалық қор арасындағы ... ... ... ... тек ... бөлігі ғана тураланады,
себебі ол өнім өндірсінің көлеміне пропорционалды өзгереді. Бұл ... ... ... ... ... үшін ... ... персоналға премиялар және ауыспалы жалақының ... ... ... ... бөлігі өндіріс көлемінің ұлғаюы немесе түсуі кезінде
өзгермейді (тарифтік жүйе бойынша жалақы, ... ... ... ... ... ... ... бригадалары, тұрғын үй – коммуналдық
шаруашылық жұмысшыларының жалақысы, әлеуметтік сала мен соларға сай ...... ЖҚ1 – ... * Іөш+ ...... қоры ... ... ауытқу;
ЖҚ1 – есепті кезеңдегі жалақы қоры;
ЖҚту – өнім шығарылымының көлем индексіне туралаған базалы ... және ...... ... ... айнымалы және тұрақты
сомасы.
«Шымкентмай» АҚ-ын мысал ретінде алсақ
| |t0 |t1 ... ... мың ... ... ... ... ішінде: |84140,7 ... ... ... | | ... ... ... ... |
|Өнім ... ... ... |3485,8 |3394,1 ... ... ... |0,974 ... |
Жалақы қоры бойынша абсалютті және салыстырмалы ... ... ... мың ... ... ... АҚ-да ЖҚ пайдалануда 6331,95 мың теңгеге тең
салыстырмалы үнемдеу бар.
Талдаудың келесі процесінде ЖҚ ... ... және ... ... ... ... ... бөлігі өнім өндірісінің көлеміне (VӨӨ), оның құрылымына
(Үлі), еңбек сыйымдылық үлесіне (ТЕ) және орташа сағаттық ... ... ... ... ... талдау әдістемесі кең қолданылады.
ЖҚ тұрақты бөлігі жұмысшылардың санына, бір ... бір ... ... күн ... жұмыс күнінің орташа ұзақтығына және орташа
сағаттық жалақыға тәуелді (сурет 2.3.)
2.3 суретке сай, ЖҚ ... ... ... ... ... үшін ... ... қолданылуы мүмкін:
1. ЖҚ=ЖС*ЖЖА
2. ЖҚ=ЖС*К*КЖА
3. ЖҚ=ЖС*К*Ұ*СЖА
мұнда
ЖС – жұмысшылардың орташа жылдық саны;
К – бір жылда бір жұмысшымен жұмыс ... ... ...... ... ... ұзақтығы;
ЖЖА – бір жұмысшының орташа жылдық жалақысы;
КЖА – бір ... ... ... ... – бір ... орташа сағаттық жалақысы.
Сурет 2.3 ЖҚ детерминтті талдаудың құрылымдық – логика моделі.
Аталған модельдер бойынша ... ... ... ... ... жүргізуге болады:
ΔЖҚжс=(ЖС1-ЖС0)*К0*Ұ0*СЖА0;
ΔЖҚк=ЖС1*(К1-К0)*Ұ0*СЖА0;
ΔЖҚұ=ЖС1*К1*(Ұ1-Ұ0)*СЖА;
ΔЖҚсжа=ЖС1*К1*Ұ1*(СЖА1-СЖА0).
ЖҚ пайдалануды талдау кезінде жұмысшылардың орташа жалақысын, оның
өзгеруін, сонымен бірге оның деңгейін анықтайтын ... ... ... ие. ... ... бөлімше, категориялармен мамандар бойынша
жұмысшылардың орташа жалақысының өзгеру себептерін талдау қажет.
Сонымен бірге, орташа жылдық жалақы әр ... ... ... ... ... ... ... ұзақтығы мен орташа сағаттық жалақыға
тәуелді екенін ескеру керек:
ЖЖА=К*Ұ*СЖА
Ал орташа күндік жалақы (КЖА) – ... ... ... мен ... жалақыға байланысты:
КЖА=Ұ*СЖА
Бүкіл кәсіпорын бойынша және жеке категориялар бойынша жұмысшылардың
орташа жылдық жалақысының ... ... ... ... ... ... жүргізуге болады.
Сонымен бірге талдау барысында орташа жалақының өсу темпі мен еңбек
өнімділігі араларындағы сәйкестілікті орнату қажет.
Кең өндіріс үшін ... ... өсу ... ... ... асып ... ... Егер бұл қағида ... онда ... ... өзіндік құнының өсуіне және пайданың түсуіне алып
келеді.
Белгілі бір уақыт ... ... ... ... ... индексімен (Iжа) сипатталады. Ол есепті кезеңдегі орташа жалақыны
(ЖА1)базистік кезеңдегі ... ... ... ... анықталады.
Осы үлгіде еңбек өнімділігінің индексі есптеледі:
Iжө = ЖӨ1 / ЖӨ0 =5975,5мың теңге/ 6137,1мың теңге = 0,97;
Iжа = ЖЖА1 / ЖЖ0 = ... = ... ... ... АҚ - нда ... ... өсу
темпі жалақы өсу темпінен озық екенін көрсетіп отыр. Озу коэффициенті (Коз)
тең:
Коз = Iжө / Iжа = ... = ... (-Ү) ... ... (+Ү) сомасын анықтау үшін ... ... ... = ЖҚ1*( Iжа - Iжө)/ Iжа ... – да жалақы өсу темпіне қарағанда еңбек ... ... ... ... қорын 4605,38 мың теңгеге үнемдеуге мүмкіндік берді.
Жалақы қаражаттарын қолдану тиімділігін бағалау үшін қазіргі бағадағы
өнім өндірісінің көлемі, ... ... ... бір ... ... ... ... қажет. Талдау барысында бұл көрсеткіштердің
динамикасын, олардың деңгейі бойынша жоспардың орындалуын зерттеу қажет.
Кесте 2.12.жалақы қорын пайдаланудың ... ... ... |Есепті жыл |Бәсекелес |
| |жыл | ... |
| | ... ... | ... бір ... өнім |30,38 |28,99 |30,39 |30,5 ... ... | | | | ... бір ... ... |31,6 |29,71 |31,66 |29,8 ... | | | | |
| ... бір ... ... |7,1 |8,52 |7,7 ... ... ... теңге | | | | ... бір ... таза |3,38 |2,9 |3,48 |3,4 ... ... ... | | | | ... бір ... қайта |1,50 |1,12 |1,51 |1,14 ... ... | | | | ... ... | | | | ... ... ... сай ... АҚ ... қорын
пайдалануда тиімділікті жоғарылатқан. Есепті жылы бір ... ... ... артық жалпы және таза табыс ... ... ... екінші, үшінші, төртінші, бесінші көрсеткіштер «Шымкентмай»
АҚ салыстырмалы түрде жоғары.
Жалдамалы еңбек өнімділік динамикасының негізгі факторы ... ... ... ... атап ... оның ... және алдын- ала
белгіленген мақсатпен байланысын ұйымдастыру болып ... ... ... ... ... ... ... жұмыс берушіге жалдамалы
жұмыскерлердің көрсеткен еңбек қызметінің бағасы. Бұл ... ... ... мәселен, жер немесе капиталға қарағанда, оның негізгі
ерекшеліктерін ескере отырып бағалауға болады. Оның ... ... ... ... яғни сол ... ... процесінде өзгеру
қабілеттілігі. Жұмыскердің біліктілігіеңбек нарығына кіргенге дейін ғана
емес, жұмысбастылық ... ... ... ... еңбек қызметінің
құндылығы жұмыс тәжірибесімен жоғарылауы мүмкін.
Жалдамалы еңбекшінің жұмыс күші - бұл ... ... ... қолдану
процесінде ол әртүрлі нәтижелілігімен ... ... жеке ... ... ... ... ... берілген шама
көлеміне тең болып келмейді. Ол қандайда бір ... ішкі ... ... қатысты икемді, әсіресе жалақыға қатысты икемді болып келеді.
Осы жағдай еңбек ақыны ... ... ... ... ... ... өзгерісі еңбек өнімділігін анықтау тәсілі болып табылады,
бірақ таза нарықтық қатынаста ол тәсілдердің ... ... ... ... ... өсімі, өз кезегінде, ... ... әрі ... ... ... материалды негізін құруға себепкер болады.
Кесте 2.4. Персонал қозғалысы туралы ақпарат.
|Көрсеткіш ... жыл ... жыл ... ... персонал саны, жыл |613 |568 ... | | ... ... |90 |80 ... ... |45 |80 ... ішінде: |20 |39 ... қала ... | | ... тәртіпті бұзғаны үшін жұмыстан |5 |7 ... | | ... ... ... саны |581 |575 ... орта ... саны |568 |568 ... ... ... айналым |0,16 |0,14 ... | | ... ... ... ... ... |0,14 ... ... ... |0,04 |0,08 ... ... |0,84 |0,86 ... ... бойынша айналым коэффициенті (Ққб)
Қққб=жұмысқа қабылданған ... ... орта ... ... ... ... (Кшғ)
Кшғ=Жұмысқа шыққан персонал саны/персоналдың орта тізімдік саны=80/568=0,14
Кадрлардың ағымдылық коэффициенті (Кағ)
Кағ=Жеке қалаумен тәртіпті бұзғаны үшін ... ... ... саны/
персоналдың орта тізімдік саны=46/568=0,08
Кәсіпорын персонал құрамының тұрақтылық коэффициенті (Ктқ)
Ктқ=Бүкіл жыл бойы жұмыс істеген ... ... ... тізімдік саны=488/568=0,86
Жұмысшылардың жұмыстан шығу себептерін (жеке қалауы бойынша, кадрларды
қысқарту, еңбектік тәртіпті бұзу және т.б.) зерттеу ... ... ... ... ... ... бар ... күшінің
толық пайдалану, жұмысшыларды еңбек өнімділігін жоғарылату, өндірісті
кешенді механизмдермен ... ... ... жаңа,
өнімділігі жоғары техника ендіру, өндіріс технологиясы мен ... ... ... түсіруге болады. Талдау процесінде аталған іс-
шараларды жүргізу нәтіжесінде еңбек ... ... ... ... керек.
Жоғарыдағы кестенің мәліметтеріне сүйенсек кәсіпорындағы ... ... ... жақсы емес екенін 0,86 ... ... ... ... бір ... ... бұл ... үшін есепті жылы 2,5мың АҚШ долларын жоғалтқанмен тең, яғни бұл
көрсеткіш «Шымкентмай» АҚ сияқты ірі кәсіпорын үшін ... ... ... Бұл ... алдын алу үшін жаңадан келген жұмысшылардың
бойындағы ... ... ... ... ... ... ... осы кәсіпорында ынталы түрде жұмыс істеуіне ... ... ... ... ... ... өзінің өндірістік қуаттарын
кеңейтіп, жаңа жұмыс орындарын ашып ... онда ... мен ... ... ... мен ... ... жолдарын анықтау қажет.
Кесте 2.5. Кәсіпорынның еңбек ресурстарын қолдану.
|Көрсеткіш ... мәні ... |
| | |(+,-) |
| |t0 |t1 | ... ... ... |568 |568 |.0 ... (ЖС) | | | ... ... бір ... жұмыс |255 |239 |-16 ... ... саны (К) | | | ... ... бір ... ... |1989 |1792.5 |-196.5 ... ... саны (С) | | | ... ... орташа ұзақтығы |7.8 |7.5 |-0.3 ... сағ. | | | ... ... ... қоры, |1129752 |1018140 |-111612 ... | | | ... ... нақты ЖУҚ жоспарға қарағанда 111612 сағ. кем оның
ішінде мына себептерге байланысты:
а) жұмысшылардың ... – ЖС0) * ...... Бір жұмышымен атқарған күндер саны
ΔЖУҚк =ЖС1*(К1 – К0) * Ұ0 =568 * ... * 7,8= -70886,4 ... ... ... ... ... *( Ұ1 - Ұ0) =568 * 239 * ... -40725,6
Келтірілген мәліметтерден көрініп тұрғандай кәсіпорын қолда бар еңбек
ресурстарын тиімді қолданбауда. Орташа бір жұмысшы 255 ... ... 16 ... орындап 239 күн жұмыс істеген, сонымен жалпы – 9088 күн ... ... ... кем орындалған.бұл жағдайдың алдын алу үшін кәсіпорын
басшылығы тарапынан жұмысшылардың демалатын күндері ... ала ... ... ... де ... ... ... керек.
Жұмыс уақытының ауысым ішілік жоғалулары да елеулі. Олар бір күнде
0,3 сағат ал барлық жұмысшылармен барлық ... ... 40725,6 ... ... ... ... ... және ауысымішлік жоғалуларының себебін
анықтау үшін жұмыстық баланстың нақты және ... ... ... ... 2.6. ... уақыт қорын пайдалануды талдау.
|Көрсеткіштер |Бір ... ... |
| |t0 |t1 |Бір ... |
| | | ... ... ... ... саны |365 |365 |- |- ... ... |64 |64 |- |- ... және ... ... | | | ... ... ... |301 |301 |- |- ... күн | | | | ... келмеу, күн |10 |12 |+2 |+1136 ... ... жыл ... |21 |24 |+3 |+1704 ... | | | | ... ... демалыс |1 |2 |+1 |+568 ... және туу ... |3 |3 |0 |0 ... | | | | ... ... ... |4 |7 |+3 |+1704 ... | | | | ... |7 |9 |+2 |+1136 ... ... |- |1,2 |+1,2 |+681,6 ... |- |4 |+4 |+2272 ... ... ... қоры, |255 |239 |-16 |-9080 ... | | | | ... ... ұзақтығы, |8 |8 |0 |0 ... | | | | ... ... бюджеті, |2040 |1912 |-128 |-72704 ... | | | | ... алды ... |20 |20 |0 |0 ... ... | | | | ... үшін ... |- |- |- |- ... ... | | | | ... ... ... |3 |4 |+1 |+568 ... ... ... | | | | ... тоқтамдар, сағат |20 |60 |40 |22720 ... ... ... |1997 |1828 |-169 |-95992 ... сағат | | | | ... тыс ... |- |8 |+8 |+4544 ... ... , ... | | | | ... ... өндірістік |- |10 |+10 |+5680 ... ... , ... | | | | ... ... сай ... ... жоғалулары жоспарда
қарастырылмаған әртүрлі объективті және субъективті жағдайларға ... ... ... ... ... ... жұмысшылардың уақытша
жұмыс қабілетінсіз аурулар, жұмыстан кету, құрал жабдықтар, машиналар,
электр энергиясы, отын және т.б. ... ... Бұл ... ... төмендеуіне әсер етіп отырған екі көрсеткішті көреміз, ... ... ... қоры және ... уақытының бджеті. Осы
көрсеткіштерді тиімді дәрежеге дейін көтер алса, онда ... ... ... ... АҚ-нда жоғалуларрдың көп ... сағ.] ... ... ... ... қосымша демалыс, жұмыстан кету, тоқтамдар
– бұларды жұсмыстық уақыт қоры ... ... ... деп ... ... жібермеу 30 ұжмысшыны босатады (59049,28:568).
«Шымкентмай» АҚ-нда ... емес ... ... да (жарамсыз өнім
шығарумен оны жөндеу, сонымен ... ... ... ... жұмыс уақыттарының шығындары) елеулі – олар 5680 сағатты құрады.
Еңбектік ұжымға тәуелді себептерменшартталған жұмыс уақытының жоғалуын
төмендету – ... ... ... ... және тез ... өнім ... ... резерві деп санауға болады. Оны есептеу
үшін, кәсіпорын кінәсі бойынша жұмыс уақытының жоғалуын (ЖУЖ) жоспарлы орта
сағаттық өнім өнімділігіне ... * ... * ... ... ... экстенсивтілігін зерттеген соң, оның еңбегінің
интенсивтілігін талдау қажет.
Әлеуметтік-экономикалық даму ... ... ... және ... ... үшін ... еңбектің күрделілігі және сапасы үлкен мән ала
бастайды. Неғұрлым күрделі, сапалы ... ... емес ... ... ... ... ... өндіріс құралдарын пайдалану
ұсынылады, ал оның ... де ... емес ... нәтижесінен жоғары
болады. Теориялық жағынан қарағанда, ... ... ... ... ... ... ... есептеу базасы ретінде қарастырылады,
сонымен қатар ол қандай да бір ... ... ... сол ... ... ... ... мүмкін. Күрделі еңбек белгілі бір
коэффициентке көбейтіліп табылуы мүмкін, немесе қарапайым еңбектің белгілі
бір ... табу ... ... ... қарапайым еңбек бірліктерінің
жиынтығы ретінде ... ... ... ... ... жалпы
еңбек шығындарында күрделі еңбек үлесі және оның күрделілік деңгейі өседі.
Күрделі еңбектің ... мен ... ... ... ... білімі және жұмысқа сәйкес шеберлігі болады.
Еңбек өнімділігінің кең сипат беретін ... – бір ... ... ... өнімділігі. Оның көлемі тек жұмысшылардың өнімділігіне
емес, сонымен бірге соңғының персоналдың ... ... ... ... ... ... ... күндер мен жұмыс күнінің ұзақтығына тәуелді.
(сурет ... 2.7. ... ... ... ... үшін ... ... ... мәні ... |
| |t0 |t1 | |
|1 |2 |3 |4 ... орташа жылдық саны |570 |568 |-2 ... ... ... |460 |460 |- ... ... санындағы жұмысшылардың |0,81 |0,8 |-0,01 ... ... | | | ... ... бір ... ... ... |239 |-16 ... | | | ... ... атқарылған сағаттар, |1129752 |1018140 |-111612 ... | | | ... ... ... ... сағ (Ұ) |7,8 |7,5 |-0,3 ... кезеңнің бағаларындағы өнім |3498147 |3535980 |-12450 ... мың ... | | | |
|1 |2 |3 |4 ... ... ... ... өнімділігі, |6137,1 |6225,3 |+88,2 ... ... | | | ... ... |7604,7 |7686,9 |+82,2 ... ... мың ... (ЖӨ) | | | ... ... ... (КД) |28645,8 |32162,7 |+3516,9 ... ... ... (СӨ) |3672,5 |4288,3 |+615,86 ... ... ... ... абсолютті айырым әдісін қолдана
отырып есептеу жүргіземіз
2.7 Кестеден негізгі өндірісте қызмет атқарып жатқан бір ... ... ... 88,2 мың ... ... 1,43% ... Ол келесілердің
есебінен орын алады:
а) Кәсіпорынның жалпы персонал санынан жұмысшылардың үлесінен
ΔЖӨүл=ΔҮл*Ко*Ұо* СӨо ... ... Бір ... бір жұмысшымен атқарылған күндер саны
ΔЖӨк=Үл1*ΔКо*Ұо* СӨо =0,8*(-16) *7,8*3672,5=-366,66 мың ... ... ... ... СӨо ... мың ... жұмысшылардың орташа сағаттық өнімділігі
ΔЖӨсө=Үл1*К1*Ұ1* ΔСӨ =0,8*239*7,5*615,86=883,14 мың теңге
Бір жылда бір ... ... ... күндер санына, жұмыс күнінің
орташа ұзақтығы мен орташа сағ,аттық өнімділікке тәуелді, жұмысшының орташа
жылдық өнімділігінің өзгерісін талдай ... ... ... СӨо ... мың ... СӨо ... *3672,25=-263,3 мың теңге
ΔЖӨұ=К1*Ұ1*ΔСӨ =239*7,5*615,86=+1103,93 мың теңге
Әсіресе, жұмысшылардың орташа күндік және орташа жылдық өнімділік
деңгейін анқтайтын ... ... ... өзгерісін терең зерттеу
қажет. Бұл көрсеткіштердің мәні көптеген факторларға байланысты: өндірістік
процестерді ... ... ... ... ... тәжірибесі мен жасына, еңбекті ұйымдастыру мен оны ынталандыру,
өндірістің техникасы мен технологиясы, шаруашылық ... ... және ... ... ... ендіру есебінен өнім өндірісінің еңбек
шығындары 15000 сағатқа немесе 5,34% ... деп ... онда ... ... ... ... деңгейі 5,64% ... ... ... ... ... салдарынан өндірістік емес еңбек шығындары 5680 сағат құраған.
Осының есебінен орташа ... ... ... 0,55% ... 20,2 теңгеге
төмендеген.
Өнімділіктің орташа деңгейіне өнім құрылымының өзгерісі елеулі әсер
етеді: еңбек ... ... өнім ... өсуі ... оның
өндірісіне кететін еңбек шығындары өседі. (кесте 2.8.)
Есептеу келесі әдіспен жүргізіледі.
ΔЖУҚқұр=∑( ΔҮл1 * ТЕіо)* VӨШжал1=[(0,01)*12+0,01*11+(-0,02)*9]*93209=
=+5660,45
Құрылымдық ... ... ... ... ... ... үшін келесідей есептеулер жүргізу керек:
ΔСӨқұр= ӨШ0+ΔӨШқұр/ЖҰҚо+ΔЖҰҚқұр=СӨо= =3498147000+684953000/1129752+4660,45-
3672,5=3687,5-3672,5=15 теңге
Кесте 2.9.
|Фактор ... ... ... ... ... Персонал саны | | | |- ... Бір ... ... ... | | | |50097,6 ... | | | | ... ... | | | |50097,6 ... ... үлес ... | | |73,046 ... ... Бір ... бір ... жұмыс | |-458,29 |-366,6 |-208228,8 |
|атқарылған күндер саны | | | | ... ... ... | |-263,3 |-210,65 ... ... ... ... ... | |+1103,93|+883,14 |501623,5 ... | | | | ... | |382,34 |232,43 ... ... ... ... ... факторлардың кейбірі өнім шығарлы мен
еңбек өнімділігіне оң ... ... ... бір ... теріс әсер
еткен. «Шымкентмай» АҚ үлкен қолданылмаған мүмкіндіктер бүкіл күндік,
ауысымішілік және өндірістік емес ... ... ... мен ... ... ... мен ұйымдастыру барысында ... ... АҚ ... ... ... 2004 жылы 487696387 теңгені
құраған. Сонда жаңару коэффициенті тең болады:
Кж=5962500/487696387=0,012
Ал тозу коэффициенті
Кт=183295178/487696387=0,38
Демек «Шымкентмай» АҚ ... ... ... 38 ... тозған. Ал
жаңа негізгі қорларды сатып алу көптеген мамандардың пікірінше негізге
қорлардың тозуы 50% асып ... онда ол ... ... ... әсер етеді. Дегенмен «Шымкентмай» АҚ негізгі қорлардың тозуы қауіпті
шекке жеткен жоқ. Егерде негізгі ... ... ... ... ... тозу ... ... шекке жетіп, кәсіпорын үшін
келеңсіз жағдай туғызуы мүмкін.
Дипломдық жұмыстың тақырыбы: Кәсіпорында еңбек өнімділігін өсірудің ... ... ... ... ... ... – жоспар.
1. Аннотация
Бизнес – жоспар тақырыбы: «Шымкентмай» АҚ-ның өндірістік кеңеюі
бойынша бизнес – жоспары.
Фирма аты: ... ...... ...... 56 – 46 – ... ... Барболов ... ... Азық – ... ... ... ... Май ... мерзімі: 2006 жыл.
Бизнес жоспар қандай мерзімге есептеліп жасалған: 5 ... ... ... ... іске асыру тиімді болып табылады. Себебі «Шымкентмай»
АҚ 354млн. теңге несие тарта отырып 717 млн. теңге ақша ... ... ... ... пайда көреді.
«Шымкентмай» АҚ май нарығында тәжірибесі өте мол, ірі кәсіпорын болып
табылады. Сондықтан бұл ... іске ... ... ... өтелу
мерзімі 3 жыл.
3. Кәсіпорынның сипаттамасы
«Шымкентмай» акционерлік қоғамы 1942 жылы пайдалануға берілген ... ... ... 1993 жылы ... ... ... .
Кәсіпорын Қазақстан Республикасында және ТМД елдері арасында ... ірі ... бірі ... ... бастапқы қуаты тәулігіне 1150 тонна мақта өнімін
өндірді. Дами келе мақта, ... ... ... ... соя, ... ... ... түрлі дақылдарды өндіру технологиялары құрылды. Кәсіпорын
шығынсыз технологиясы бойынша жұмыс істейді. Кәсіпорынның қуаты жылына ... ... ... ... ... алады (мақта өнімімен алғанда).
Кәсіпорынның құрамында мынадай цех комплекстері бар:
• Май өндіру (шығару) комплексі ... ... сығу ... ... ... ... бір уақытта 20 мың тоннадан астам
шикізатты қабылдай алады.)
• Май өңдеу комплексі (гидрогенизация бөлімі, ... ... ... ... ... ... комплексі (котельная, трансформаторлық станция,
энергетика құралдарына қарау және ... ... ... ... және ... ... жиналған суларды
тазалау цехі).
• Механикалық жөндеу ... ... ... жөндеу
цехі, жөндеу – орнату орны, құю орны)
Сабынқайнату өндірісі және ... ... ... уақытта шағын
бірлестік кәсіпорынға бес жылға ... ... ... ... өндіру шағын кәсіпорынға жалға берілген.
«Шымкентмай»АҚ-ның негізгі өндірістік бағыты май шығару ... ... мына ... ... ... ... Форпрессірлеу
• Шикі майды фильтрлеу
• Күнжарадан майды сығып алу
• Форпрессірлік және сығылған майды бөлек тазалау
• Майды дезодарациялау ... ... ... өнім үшін ... ... ... май 2400 ... Оралған май 300 тонна (330000 мың бөтелке)
• Шротқа 1200 тонна
Майды бөтелкелерге орау ісі ... 2500 – 3000 ... ... ... 22 мың ... ... құрайды, оның ішінде 4
мың шаршы метрін кәсіпорын ғимараттары алып жатыр.
Негізгі қордың бағалануы 328425 мың ... ... ... ... үздіксіз аппараттық технологиялық циклмен сипатталады. Бұл процесті
іске асыратын цехтардың өртену және жану қауіпі ... ... ... қолданылғанда).
4. Өнімнің сипаттамасы
Кәсіпорынның дайын өнім үшін қоймасы бар:
• Оралмаған май 2400 тонна
• Оралған май 300 тонна (330000 мың бөтелке)
• Шротқа 1200 ... ... орау ісі ... 2500 – 3000 ... ... ауданы 22 мың шаршы метрді құрайды, оның ішінде ... ... ... кәсіпорын ғимараттары алып жатыр.
Негізгі қордың бағалануы 328425 мың тенгені ... ... ... ... ... ... циклмен сипатталады. Бұл процесті
іске асыратын цехтардың өртену және жану қауіпі бар(жұмыс барысында бензин
қышқыл қолданылғанда).
Кәсіпорынның өсімдік ... ... ... ... ... ... ... мақта майы
• Тазартылған, иіссіздендірілмеген мақта майы
• Тазартылған, иіссіздендірілген пісте майы
• Тазартылмаған пісте майы
• Тазартылған қыша майы
... ... қыша ... ... соя ... ... ... соя майы
Кәсіпорында өсімдік майлары жоғары сапада өңделіп, ... ... ... ... қолданылуда және де маргарин майларын,тағамдық майлар
шығаруға ... май ... мен ... ... ... бұл ... жоғары дәрежелі тазартылған май
шығарылады. «Шымкентмай» АҚ-ның майының ... ... ... ... ... ... –шрот,шелуха және т.б Қазақстан
республикасының экономикасында маңызды орын ала отырып, құс ... ... және ... да үй жануарларына дайын жем-шөп ретінде
қолданылады.
СССР құлағанға дейін Шымкент май комбинаты ... ... нң ... ең ірі кәсіпорын болды.ТМД-ның құрылуы мен май шикізаттарының нарығы
және де май ... ... ... ... ... СССР
кезінде комбинат май шикізаттарының тапшылығын мұндай дәрежеде ... ... шиті ... ... Азиядағы мақта тазалау зауыттарынан
келетін ... ... ... ... ... бүкіл СССР-дан әкелінетін болған.1993 ... бері ... ... ... Қазақстан облысы көлеміне дейін ... ... ... ... зауытынан алынды.
1990 жылы өсімдік майын шығару 29847 тонна құраса,1998 жылы бұл
көрсеткіш небәрі 6772 ... ... ... өнім ... төмендеуі де бар 1 3896605 мың ... 825969 мың ... ... аралығында құлдырау ... май ... ... арқылы отандық нарықтың кеңейуіне кедергі болды.
Банктен несие алуға ... ... ол ... ... көрсеткіші кәсіпорынның мүмкіндігінен жоғары ... ... ... май ... ... беру ... тура келді. 1997 жылдан бастап мекеме мезгілдік жұмыс тәртібіне
өтті.
1999 жылы кәсіпорын ... 2500 литр ... ... ... ... ... жылы өнім бағдарламасын қаржылай шаруашылық
істерінің нәтижесі бойынша өнім ... ... 739685 мың ... ... 613118 мың теңге.Негізгі шаруадан 45411 мың ... ал таза ... мың ... құрады.
Жыл бойы бюджетке салық және басқа да міндетті төлемдерге уақытылы
ақша құйылып отырды.Заңды ... ... ... ... 16278 мың ... және ... емес ... 75094 мың теңге құйылған.
Әлеуметтік-мәдени ... ... ... ... мың ... ... қиын кезеңін откізуіне қарамастан «Шымкентмай»АҚ ... ... ... ... ... ... салықтарын төлеп
тұрды,бюджетке ақша құйып отырды,ұжымдағы жұмысшыларға ... ... ... ең ірі ... ... ... май ... және
оның көлемінің азаюынан Қазақстан Республикасының нарығына алыс-жақын шет
елдердерден өсімдік майы және ... ... ... ... ... майын тұтыну көлемі 122000 тоннаны құрайды.1998
жылғы статистикалық ... ... ... ... ... майын өндіретін кәсіпорындарының өнім көлемі 25600 теңге, оның
ішінде «Шымкентмай» АҚ -6672 ... ... май ... 11366 ... ... ... ... май алыс-жақын шет елдердерден
әкелінген. Осыған орай Қазақстан Республикасының маймен қамтамасыз етуі 20
% құраған, ... 80 % шет ел ... ... Тұтыну нарығының көламі
«Шымкентмай» АҚ –мын толығымен қосуды қажет етеді.Осыған ... жаңа ... құру ... ... ... ... негізгі май өнімдерінің әлемдік өндірісінің көлемі
90млн. тоннаны құрайды, оның ішінде күнбағыс майын ... 7,6 млн ... жылы жеті ... май дақылдарының (соя – 148,8 млн.тн., мақта –
3,6 млн. тн., рапс – 32,5 ... ... – 32,2 ... ...... ... – 7,4 ... копри – 5,3 млн.тн.) өндірісі 2005 жылғымен
салыстырғанда өзгерген жоқ.
Қазақстанда май ... ... ... 264,7 млн. тонна. Осы
кезеңде май өндірісінің құрылымы келесідей болып отыр: ... -196,2 ... ... – 39,6 мың тн., қыша – 1,5 мың тн., рапс – ... тн., соя –
24,6 мың тн.
2003 жылы май саласының кәспорындарымен 72 385 тонна ... ... ол ... жылғымен салыстырғанда 1,2 пайызға жоғары. Нарық
сыйымдылығының құрылымында отандық өнім ... ... 56 % ... өнімнің 3,7 % экспортқа шығарылды. Экпортқа шығарылған өнімнің
құны 446,83 мың АҚШ ... ... ... ... ... бөлігі Оңтүстік
Қазақстан облысында (46%), Шығыс Қазақстан облысында (22%), Қостанай
облысында (1%) және ... ... 30% ... ... АҚ
Қазақстандық май нарығының 34,4 % құрады. Маркетингтік зерттеу ... сай ... ... 99 529 тонна өсімдік майы ... жылы ... ... ... ... майының сыйымдылығы –
124 358 тонна, 2006 жылы бұл ... 150 мың ... ... ... Компания 2002 жылы өсімдік майы нарығының 18,7 % , күнбағыс майы
нарығының 5,5% және мақта май ... 56%-ын ... ... және ... ... сыйымдылықтары -99 145,7 және 25 966,2 тонна, ал сафлор
майы ... ... 760,5 ... ... рафинадталған май
өндірісіенің көлемі (43 868,7 тонна) ... май ... 23 % ... ... бірге күнбағыс майы өндірісінің ... ... май ... ... 20% ... ... майы
өндірісі құрамында рафинадталмаған майдың үлесі 97% құрайды.
Өсімдік май өндірісі бойынша еншілес ...... ... аты ... жері ... елі ... ... ЖШС ... ... ... |«Ask» ЖШС ... ... ... ... ... ... ... |«Mursa KJS» ... |Иран ... ... ЖШС ... ... ... ... - ... ЖШС |Астана |АҚШ ... ... – Нурд ... ЖШС ... ... ... жылы өсімдік майының импорты нарық сыйымдылығының – 54 651
тоннасын құрады, жалпы құны ... мың АҚШ ... ... ... 97% ... ... ... – рапсалық (2,1%) және мақта (0,9%)
майына келеді.
Негізгі импортерлер ... ... ... 49%), ... ... Иран (16,8%) және ... (2%). ... майы импортының үлкен
бөлігі Украинаға, Ресей Федерациясына және Иранға тиесілі, ал ... ... және ... майы – Қытайға тиесілі.
Қазіргі таңда отандық және шетел ... ... ... ... ... ... ... жоспар
«Шымкентмай» АҚ - ға келесі цехтік бөлімшелер кіреді:
- Шикізаттық цех;
- Дайындық цехы;
- Экстракциялық цех;
- Рафинадциялық цех;
- Дезодорация цехы;
- Дайын өнім ... ... ... ... құю ... ... қадағалау бойынша лаборатория;
- Көмекші цехтар.
Майлық дақылдарды өңдеу процессі келесі сатылардан тұрады:
- Сақтау,
- Тазалау,
- Майды сығу,
- ... ... ... ... ... ... транспорттық
элементтермен байланысқан сәйкес цехтарда өтеді.
Шикізаттық цех қоймасының дақылдарды ... үшін ... ... ... дақылдар дақылдық қабықшаны айыру үшін сепараторлық
бөлімге түседі. Өндірілетін күнжара ірі қара малға азық ретінде өткізу үшін
дайын өнім ... ... ... деп ... ... ... престеледі. Аталған операциялар дайындық цехында жүзеге асады.
Қалған майларды алу үшін дақылдар ... ... ... Экстракциядан
кейін алынатын майсыздандырылған материал – шрот ... өнім ... ол ... жоғары ақуызды азық ретінде өткізіледі. Престелген
және ... май – ... ... ... Онда ... ары
қарай өңдеу.
Рафинация цехының қысқаша сипаттамасы.
Рафинациялаудың мақсаты - өсімдік майларын зиян қоспалардан тазарту.
Рафинациялау әдісі – ... ... ... ... ... ... май
рафинадталған, дезодорадталған, винтериттелген май.
Май түрлері бойынша рафинация цехының өнімділігі:
мақталы рафинадталған 130 ... ... ... 50 ... ... 80 ... ... ағартылған, винтериттелген 20тн/тәулік
қыша рафинадталған 80 ... ... 90 ... май 25 ... өнім ... ... (соялы майды рафинациялау кезінде).
Қалдықтар:
Соапсток.
Соапсток сабын қайнату цехына жіберіледі.
Рафинация ... ... ... ... - ...... |Міндеті ... ... |
| | ...... ... |
| | | ... ... ... ... майлық |4 |25 |100 |
| ... | | | |
| ... | | | ... ... ... |1,3 ... |2,6 м3/сағ |
| ... | | | |
| ... | | | ...... ... ... |4 |25 |100 ... пленкалы|Фосфатидті | | |3,84 ... ... |2 |1,92 | ... ... ... |2 |64 |128 ... | | | | ... ... ... |1 |25 |25 ... ... |1 |20 |20 ... | | ... ... ... ... ... |1 | |ғ ... Д-5 |Майды | |25 |25 |
| ... |1 | | ... ... | ... ... |
|блок | |1 | | ... 7. ... және ... Қаржылық талдау
| |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 ... | | | | | ... ... |1144353,6 |1292095,91 |1200137,38 |1108178,85|1016220,32 |
|активтер | | | | | ... ... ... ... ... ... |2056034,13 |2297427,89 |2366179,70 |2518366,61|2553095,42 |
| ... ... ... |800510,65 |980883,80 |1244692,05|1591042,20 |
|Ұзақ мерзімді |764890,82 |892970,76 |781349,41 |669728,07 |558106,72 ... | | | | | ... ... |603946,49 |603946,49 |603946,49 |603946,49 |
|міндеттемелер | | | | | ... ... ... ... ... ... ... |5369405,18 |6090553,98 |6202790,52 |6351764,65|6476880,36 |
|Жалпы шығындар |5111625,62 |5669218,03 |5691655,52 |5715436,66|5722635,37 |
|Өндірістік ... ... ... ... ... құн | | | | | ... ... ... ... ... |1011713,71|1123184,76 |
|Тұрақты шығындар |365699,40 |388022,17 |382082,93 |375385,72 |368939,76 ... ... | | | | | ... ... ... |93756,99 |97272,88 |100920,61 ... | | | | | ... ... ... ... ... |190091,01 |176696,45 |
|шығындар | | | | | ... ... ... ... ... |91322,70 |
|шығындар | | | | | ... ... ... ... ... |636327,99 |754245,00 |
|дейінгі шығындар | | | | | ... ... |0,116 |0,133 |0,145 |0,159 |0,173 ... | | | | | ... ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... | | | | | ... |1,51 |1,66 |1,93 |2,33 |2,88 ... | | | | | ... | | | | | ... |26,26% |36,84% |36,90% |35,79% |33,18% ... | | | | | ... | | | | | ... |0,33 |0,35 |0,41 |0,49 |0,58 ... | | | | | ... |1,99 |1,87 |1,41 |1,02 |0,73 ... | | | | | ... | | | | | ... |2,29 |2,94 |3,54 |3,35 |5,27 ... | | | | | ... | | | | | ... ... ... |3570639,31 |3995009,27|4349377,58 |
|тұрақтылық қоры | | | | | ... |41,35% |51,99% |57,51% |62,90% |67,15% ... ... | | | | | |
|% | | | | | ... |2,42 |1,92 |1,74 |1,59 |1,49 ... әсер ету| | | | | ... | | | | | ... |8,52% |10,48% |11,61% |13,01% |14,37% ... %| | | | | ... |2,61 |2,65 |2,62 |2,52 |2,35 ... | | | | | ... |22,25% |27,78% |30,46% |32,82% |33,81% ... | | | | | ... ... |14,13% |13,84% |14,07% |14,34% |14,67% ... ... | | | | | ... |5,42% |9,29% |10,92% |12,32% |12,76% ... иығы |1,99 |1,87 |1,41 |1,02 |0,73 ... ... |10,79% |17,38% |15,43% |12,60% |9,32% ... | | | | | |
9. Жоба ... ... болатын тәуекелдердің барлығын ескеру үшін кәсіпорын келесі суретте
көрсетілген ... ... ...... жою ... ... |Оларды жою бойынша іс-шаралар ... ... ... шикізаттық көздеріне |
|тәукелдер ... ... ... |
| ... ... ... |
| ... нарықта күнбағыс дақылдарымен жабдықтаушыларды|
| ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... және ... |
| ... ... ... |
| ... ... сегменттеу бойынша зерттеулер жүргізу; |
| ... ... үшін ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |өткізу саясатының сенімділігін бағалау; |
| ... ... ... ... ... ... өнімділігін кешенді түрде ... ... ... ... ... АҚ экономикалық қызметін ала ... ... ... ... әсер ... факторларды қарастырамыз.
Бірінші бөлімде еңбек өнімділігі тақырыбының теориялық ... ... ... ... ... еңбек өнімділігінің мәні, басқа
экономикалық ... және ... ... өлшеу
әдістері жазылған. Сонымен бірге, бұл ... ... ... ... ... ... ... бөлімінде Қазақстандағы өндірістердің еңбек өнімділігіне әсер
ететін ... ... ... ... ... ... ... қатар «Шымкентмай» АҚ 2001-2004 жылдар аралығында
шаруашылық қызметі ... осы ... ... ... ... негізгі факторларға кешенді түрде талданды. Жасалған ... ... ... ... ... әсер ... ... осы бойынша нақты ұсыныстар келтіріп отырмыз және бұған үшінші бөлім
арналған.
Дипломдық жұмыстың үшінші бөлімінде екінші бөлімде жасалған ... ... ... ... ... ... кері әсерін
тигізетін факторлардың әсерін ... ... ... ... ... ... Осы ... «Шымкентмай» АҚ өндірісі 5
жылға жоспарланып, соған байланысты іс-шаралар ... ... ... ... ... қарастырылды.
Және осы бөлімде «Шымкентмай» АҚ резюмесі тауарлар мен ... ... ... ... бәсекелестерге сипаттама, өндірістік
және ұйымдастырушылық жоспары, қаржылық жоспары, тәуекел ... ... ... ... ... жұмысшылардың үлесі (Yл)
Бір жұмысшының орташа жылдық өнімділігі (ЖӨөөп)
Жұмыс күнінің ... ... сағ. ... ... бір жұмысшымен жұмыс атқарылған күндер саны (К)
Бір жұмысшының орташа жылдық өнімділігі (ЖӨ)
Бір жұмысшының орташа күндік өнімділігі (КД)
Жұмысшының ... ... ... ... ... деңгейі
Өндірісіті автоматтан-дыру мен механикалан-дыру деңгейі
Жұмысшы-лардың еңбектік тә-жірибесі мен жасы
Еңбек мотивациясы және т.б.
Техника, ... мен ... ... ... өсіру резервтерінің негізгі көздері
Өнім өндірісінің көлемін ұлғайтудың мүмкіндіктерін қолдану
Өндірісті автоматтандыру, механикаландыру, еңбекті ... ... ... ... ... және т.б. ... ... еңбек шығындарын қысқарту
Персонал рентабельділігі
Rөөп
Сатылым рентабельділігі (Rай)
Өнім шығарылымының жалпы көлеміндегі өткізілген өнімнің үлесі (Үөө)
Бұл бір ... ... ... ... ... орташа тізімдік саны
Бір жылда бір жұмысшымен атқарылған күндер саны
Жұмысшының ... ... ... ... ... күндік жалақысы
Жұмыс күнінің орташа ұзақтығы
Бір жұмысшының орташа сағаттық жалақысы
Қойма ... ... ... ... бөлімі
Қорш.ортаны және еңбекті қорғау инжинері
Өндіруші
Лаборатория
Жылу орталығы
Құрылыс учаскелерін жөндеу
Жөндеу және монтаждау учаскесі
Су құбырлары учаскесі
Газбен қамт.ету учаскесі
Майды ыдысқа құю цехы
Механикалық-жөндеу учаскесі
ЖЭС
Электро жөндеу ... ... ... ... ... ... ... цехы
Бас технолог
В и ц е – п р е з и д е н т
П р е з и д е н ... және ... ... ... ... бригадасы
Кадрлар тобы
Автотұрақ меңгерушісі
Өрт қауіпсіздігі бойынша ведомствалық қызмет
Өндірісті қадағалау лабораториясы
Экономикалық бөлім
Бухгалтерия
Программалық қамсыздандыру тобы
Бас ... ... ... ... бас ... ... өнім ... техн.дамыту және материалдық ресурстармен қамт.ету бойынша
менеджер
Өндірісті техн.дайындау қызметінің ... ... және ... ... ... ... тәуекелі
Кірістің төмендеу тәуекелі
Қаржылық жоғалту тәуекелі
Коммерциялық
Ақшаның сатып алушылық тәуекелі
Инфляциялық
Пайыздық тәуекелдер
Өтімділік ... ... ... тәуекелі
Несиелік тәуекелдер
Биржалық тәуекелдер
Тәуекелдер

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 81 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кәсіпорында өнімдерді өткізу жөнінде мәлімет және өткізудің кәсіпорын жұмысына тигізетін әсері68 бет
Кәсiпорынның негiзгi өндiрiстiк қорларын кешендi түрде талдау20 бет
«Жартаc» ЖШС-ндегі еңбек өнімділігі көрсеткіштерін талдау, оны арттыру мақсатында кәсіпорын тарапынан жасалатын шаралар жүйесіне баға беру, оның кемшіліктерін анықтау және оларды жетілдіру бойынша ұсыныстар ұсыну64 бет
«УАТ» ЖШС сабын комбинатының еңбек өнімділігін талдау35 бет
Басқару мектептерінің классификациясы7 бет
Геоботаника негіздері, мақсаты мен міндеттері. Геоботаниканың анықтамасы. Геоботаниканың басқа ғылымдармен байланысы. Геоботаника әдіснамасы4 бет
Еңбек ресурстарын пайдалану тиімділігін талдау5 бет
Еңбек өнімділігін арттыру7 бет
Еңбек өнімділігінің жеке көрсеткіштері24 бет
Жайылымдарды тиімді пайдалануды ұйымдастыру4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь