Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3
1. Адамның әлеуметтік мәртебесі әлеуметтік лингвистика категориясы ретінде

1.1 Зерттеудің метатілдік негізін анықтау: тілдік тұлға, тіл беделі, әлеуметтік мәртебе, әлеуметтік рөл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .5
1.2 Психофизиология мен әлеуметтік себептердің адамдардың сөз қолданыстарындағы рөлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
1.3 Тұлғааралық қатынастың әлеуметтік лингвистикалық ерекшеліктері: сөйлеу әдебі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 27


2. Түрлі әлеуметтік топ өкілдерінің сөйлеу әрекеті

2.1 Әлеуметтік лингвистикалық зерттеудің теориясы мен тәжірибесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
2.2 Ассоциативті тәжірибенің процедурасы және нәтижелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 55
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .70
Пайдаланған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .72

Қосымша 1 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 76
Қосымша 2 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... . 78
Қосымша 3 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ..88
Қосымша 4 ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. ... ..90

Резюме ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 92
Зерттеу тақырыбы: Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің ерекшеліктері

Зерттеу жұмысының өзектілігі.
Тіл білімінде қарым-қатынас процесі және оның әлеуметтік-мәдени жақтарын қарастыру көкейкесті мәселелердің бірі. Сөйлеу әрекетінің ұлттық-мәдени ерекшеліктері әдеп формаларымен байланысты болғандықтан, зерттеуіміздің өзектілігін адамдардың әлеуметтік мәртебесінің қарым-қатынас пен сөйлеу әдебіне әсері анықтайды.

Зерттеудің мақсаты.
Адамның әлеуметтік мәртебесін қоғамның мәдени контексін, адамның сөйлеу әрекетінің қалыптасуы мен қызметін әлеуметтік лингвистикалық аспектіде қарастыру.

Зерттеу міндеттері:
1. әлеуметтік лингвистика жүйесіндегі адамның әлеуметтік мәртебесі мен әлеуметтік рөлі ұғымдарының орнын сипаттау;
2. зерттелетін мәселеге қатысты отандық және шетел ғылымындағы көзқарастарды саралау;
3. коммуниканттардың сөйлеу әдебін тиімді модельдеуін (қарым-қатынас нормасы, сөйлеу әдебі) сипаттау;
4. әлеуметтік мәртебе мен сөйлеу әдебіне байланысты ассоциативті тәжірибе, сауалнама жүргізу және таспаға жазған материалдардың әлеуметтік белгілерін көрсету;
5. адамның әлеуметтік мәртебесіне байланысты сөйлеу әрекетін қазіргі ғылыми зерттеулердің контексіндегі болашағын белгілеу;
6. тіл беделі мәселесін қазақстандық өзгеріс үстіндегі қоғамда қарастыру.

Зерттеу пәні: лингвоәлеуметтік қауымдастық.

Зерттеу нысаны: адамдардың әлеуметтік мәртебесін білдіретін сөйлеу әдебіне байланысты тілдік бірліктер.

Зерттеу әдіс-тәсілдері. Жұмыста тілдік факторларды белгілеуде негізге алынған сипаттамалы мен байқау әдістері, әлеуметтік мәртебеге байланысты сөйлеу әдебін нақтылау үшін ассоциативті эксперимент, материалдарды жаппай іріктеп жинақтау, топтастыру, сандық тәсілдері қолданылды.

Зерттеу жұмысының ғылыми жаңалығы.
Адамның әлеуметтік мәртебесінің әсеріне қатысты сөйлеу әрекетіне кешенді (лексика, тіл беделі мен тіл таңдау, прагматикалық ерекшеліктері) талдау жасалды. Адамның сөйлеу әрекетіне жасалған сипаттама қазақтың әлем бейнесін ашатын қырлар зерттеу тақырыбының жаңалығы болып табылады.
1. Қазақ тілі. Энциклопедия. – Алматы, 1998
2. Юсселер М. Социолингвистика. – Киев: Вища школа, 1987
3. Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Мектеп, 1983
4. Караулов Ю.Ю.Русский язык и языковая личность. – Наука, 1987
5. Әлеуметтік лингвистика терминдерінің сөздігі// Сулейменова Э.Д., Шәймерденова Н.Ж., Смағұлова Ж.С. – Астана: «Арман-ПВ», 2008
6. Социолингвистика: Материалы для лекций и семинарских занятий/ Сост. Дьячков М.В. – М.: АПКиПРО, 2002.
7. Беликов В.И., Крысин Л.П. Социолингвистика. – Москва, 2001
8. Meyerhoff M. Introducing Sociolinguistics. London and New York, 2006
9. Ануфриев Е.А.Социальный статус и активность личности. М.: Издательство Московского университета, 1984
10. Әбсаттаров Р. Әлеуметтік мәртебе дегенді қалай түсінеміз?// Ақиқат №5, 2008
11. Карасик В. Язык социального статуса. –М: «Гнозис», 2002
12. Мұхтар Д. Қазақ тіліндегі дауыссыз дыбыстардың әлеуметтік варианттылығы. – Алматы, 2009
13. Гамперц Дж. Об этнографическом аспекте языковых изменений// Новое в лингвистике. Вып. VII. Социолингвистика. – М.: «Прогресс», 1975
14. Әлеуметтану оксфорд сөздігі. Алматы: ЖШС Қазақстан баспа үйі, 2002
15. http:\\www. vuzlib.net\beta3\html\1\26235\26256
16. Швейцер А.Д. К проблеме социальной дифференциации языка// Вопросы языкознания. - М., 1982, № 5
17. Мечковская Социальная лингвистика. М: Флинта: Наука, 1999
18. Платонов Ю.П.// http:\\www.rb.ru\inform\88227.html
19. Шоқым Г.Т.Қазақ тіл білімінің гендерлік тұғыры. – Алматы, 2007
20. Сагатова С.С. Разноименность возрастных и ролевых номинаций в системе «человек-адам». Диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук. – Алматы, 2005
21. Абишева К.М. Социально-языковая контактология. – Алматы, 2001
22. Ибраева Ж.К. Современный политический дискурс в Казахстане: специфика институциональности//Активные процесы в различных типах дискурсов: политический, медийный рекламный дискурсы и интернет-коммуникация. – М.: Ярославль, 2009
23. Аристова Н.С. Социальный статус коммуникантов и его отражение в речи//Язык в современных общественных структурах (социальные варианты языка-IV): Материалы международной конференции 21-22 апреля 2005 года. Нижний Новгород: Нижнегородский государственный лингвистический университет им. Н.А.Добролюбова, 2005
24. А.В.Мудрик Социализация человека. Москва: Academia, 2004
25. Джон Кортни Грилвуд Мужчины и женщины действительно разные // Караван, 8-марта, 1996 г.
26. Кон И.С. Половые различия и дифференциация социальных ролей. // Соотношение биологического и социального в человеке. – М: "Политиздат", 1975
27. Мамаева Г. Ерлер мен әйелдердің сөз қолданыстарындағы ерекшеліктер. канд. дисс. Алматы, 2003
28. Сычев А., Почему мужчины и женщины мыслят по разному// Известия. 21 апрель, № 74, 1995
29. Этинген Л. Мифологическая анатомия. М. : ИОИ, 2006г.
30. Жинкин Н.И. Речь как проводник информации. М.: Наука, 1982
31. Хасанулы Б. Языки народов Казахстана. – Алматы: Арда, 2007
32. Байғұтова А. «Қазақ әйелі» концептісінің этномәдени сипаты. канд. дисс. Алматы, 2008
33. Сейсенова А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: Этикет формаларына салыстырмалы талдау. Кандидаттық диссертация авторефераты, 1998
34. Педагогическое речеведение. Словарь-справочник// Под.ред. Т.А.Ладыженской, А.К.Михальской, сост. А.А.Князьков. – М: Флинта: Наука, 1998
35. Ларина Т.В. Категория вежливости и стиль коммуникации: Сопоставление английских и русских лингвокультурных традиций. – М: Языки славянских культур, 2009
36. Языковая картина мира и системная лексикография// В.Ю.Апресян, Ю.Д.Апресян, Е.Э.Бабаева и т.д. – М: Языки славянских культур, 2006
37. Оразгалиева Г.Ш. Речевой этикет в этнолингвистическом аспекте. – Караганда, 2005
38. Формановская Н.И. Речевой этикет и культура общения. М.: - Высшая школа, 1989
39. Қобланова А. Қазақ сөз этикеті. Кандидаттық диссертация. -Алматы, 1993
40. Игісінова А. А. Мектеп оқушыларының сөз мәдениеті. Канд. дисс. –Алматы, 1998
41. Бейсенбаев А. Әдептілік әлемі. –Алматы: Жалын, 1982
42. Уәлиев Н. Қазақ тілі – қандай тіл? //Тілтаным. Алматы, 2004. N3
43. Уәлиұлы Н. Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984
44. Елеусізова О. Қарым-қатынас психологиясы. – Алматы, 1995
45. Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. – Алматы, 1974
46. Сыздық Р. Тілдік норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда, 2001
47. Балақаев М. Қазақ әдеби тілі. Алматы: Ғылым, 1987
48. Асылов Ж., Нұсқабайұлы Ж. Әдептану. –Алматы: Мектеп, 2001
49. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. //(авт. Уәлиұлы Н. З.Бейсембаева, Ж.Исмайлова, М.Қанабекова, Г.Қайдарова). Алматы, 2005
50. Головин Б. Н. Основы культуры речи: Учеб. пособие. –М.: Высш. Школа, 1980
51. Жанатаев Қ. Ә. Адамның жас ерекшелігіне, жынысына қатысты атаулар. –Алматы, 1997
52. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен эвфемизмдер. – Алматы: Ғылым, 1995
53. Сағындықұлы Б. Қазіргі қазақ тілі лексикологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2003
54. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. – Алматы: Қазақ ССР Ғылым Академиясының Баспасы, 1955
55. Арғынбаев Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. – Алматы: Қайнар, 2005
56. Қазақтар. – Т. 5. – Алматы: Қазақстан даму институты, 1998
57. Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007
58. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. – Алматы: Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1979. – Т.4.
59. Роджер Т.Белл Социолингвистика. Цели, методы и проблемы. – М.: Международные отношения, 1980
60. Даулетбаева Н. Іскерлік қарым-қатынастағы сөйлеу мәдениеті // ҚазҰУ Хабаршысы. 2005, №5
61. Голуб И. Б., Розенталь Д. Э. Секреты хорошей речи. –М., Международное отношение, 1993
62. Лю Чжимэй Русское обращение с позиции иностранца: коммуникативно-прагматический аспект// диссертация на соискание ученой степени кандидата филологических наук, Алматы 2007
63. Е.В.Резникова Личные местоимения и этикет// Вестник Челябинского государственного университета. 2009. №27 (165). Филология. Искусствоведение. Вып. 34
64. Рянжин В., Гринберг Г. Этикет в служебных отношениях // Советский этикет. –Л., 1974
65. Принципы и методы социолингвистических исследований. – М: Наука, 1989
66. Социолингвистика вчера и сегодня: Сб. науч.трудов. – М, 2008
67. Сон С.Ю. Этапы и процедура социолингвистического анализа. – Алматы: Қазақ университеті, 2003
68. Краткий словарь когнитивных терминов// Под общей ред. Е.С.Кубряковой. – М., 1996
69. Психологический словарь// http://psychology.net.ru/dictionaries/psy.html?word=71
70. Попова Т.В. Ассоциативный эксперимент в психологии: учеб. пособие. – М: Флинта, 2006
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
ЖАЛПЫ ТІЛ БІЛІМІ ... ... ... ... ... ӘДЕБІНІҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
6N0205 - «Тіл теориясы»
Орындаған ___________________
«___ » ____________ 2010 ж
Ғылыми жетекші ... ғ.к., ... ... » ... 2010 ... ... ... доцент ________________
«___ » ____________ 2010 ж
Қорғауға жіберілді
Жалпы тіл білімі кафедрасының меңгерушісі
Филол. ғ. д., ... ... » ... 2010 ж
Алматы 2010
МАЗМҰНЫ
Кіріспе
............................................................................
............................... ..3
1. Адамның әлеуметтік мәртебесі әлеуметтік лингвистика категориясы
ретінде
1.1 Зерттеудің метатілдік ... ... ... ... тіл ... ... ... ... ... ... мен ... ... адамдардың сөз
қолданыстарындағы ... ... ... ... ... ... ... 27
2. Түрлі әлеуметтік топ өкілдерінің сөйлеу әрекеті
2.1 Әлеуметтік лингвистикалық зерттеудің теориясы мен ... .... ... ... ... ... және ... …………………………………………………………......................... .... .70
Пайдаланған ... ... ... ... ... ..... ... ... ... ... ... ... ... Адамның әлеуметтік мәртебесі: сөйлеу әдебінің
ерекшеліктері
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... және оның әлеуметтік-мәдени
жақтарын қарастыру көкейкесті мәселелердің бірі. ... ... ... ерекшеліктері әдеп формаларымен байланысты ... ... ... ... ... қарым-қатынас
пен сөйлеу әдебіне әсері анықтайды.
Зерттеудің мақсаты.
Адамның әлеуметтік ... ... ... ... ... әрекетінің қалыптасуы мен қызметін әлеуметтік ... ... ... әлеуметтік лингвистика жүйесіндегі адамның әлеуметтік мәртебесі мен
әлеуметтік рөлі ұғымдарының орнын сипаттау;
2. ... ... ... ... және ... ... саралау;
3. коммуниканттардың сөйлеу әдебін тиімді модельдеуін (қарым-қатынас
нормасы, сөйлеу әдебі) сипаттау;
4. әлеуметтік мәртебе мен ... ... ... ... ... жүргізу және таспаға жазған материалдардың
әлеуметтік белгілерін көрсету;
5. адамның әлеуметтік ... ... ... ... қазіргі
ғылыми зерттеулердің контексіндегі болашағын белгілеу;
6. тіл беделі мәселесін қазақстандық өзгеріс ... ... ... ... қауымдастық.
Зерттеу нысаны: адамдардың әлеуметтік мәртебесін білдіретін ... ... ... ... ... ... тілдік факторларды белгілеуде негізге
алынған сипаттамалы мен байқау әдістері, әлеуметтік мәртебеге байланысты
сөйлеу ... ... үшін ... ... материалдарды жаппай
іріктеп жинақтау, топтастыру, сандық тәсілдері қолданылды.
Зерттеу ... ... ... ... ... әсеріне қатысты сөйлеу әрекетіне
кешенді (лексика, тіл беделі мен тіл таңдау, прагматикалық ерекшеліктері)
талдау ... ... ... әрекетіне жасалған сипаттама қазақтың әлем
бейнесін ашатын қырлар ... ... ... болып табылады.
Зерттеу жұмысының материалы.
2008-2010 жылдар аралығында түрлі әлеуметтік, жас және кәсіби топтағы
орыс және қазақтілді респонденттерге ... ... ... ... ... ... ... зертеудің материалдары алынды.
Негізгі тірек ұғымдар: әлеуметтік мәртебе, әлеуметтік ... ... ... ... ... сауалнама, респондент,
сұхбат, сұхбат жүргізуші, сауалнамашы
Жұмыстың құрылымы. Магистрлік жұмыс кіріспеден, екі ... 10 ... 1 ... ... ... ... мен
қосымшадан тұрады.
Зерттеу жұмысының сарапталуы және жариялануы: Зерттеудің нәтижелері әл-
Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде өткен ... ... ... және ... тағылымы» атты ... ... ... ... ала ... ... ... ұсынылды.
Зерттеудің теориялық мәселелері ғылыми конференцияларда баяндалып, 2 мақала
жарияланды.
1. «Қыз» ұғымының эвфемизм мен дисфемизмдердегі ... ... ... ... ... №4, ... ... лингвистиканың әлеуметтік мәртебе ... ... ... ... –А, ... ... әлеуметтік мәртебесі әлеуметтік лингвистика категориясы
ретінде
1.1. Зерттеудің метатілдік негізін анықтау: тілдік тұлға, тіл беделі,
әлеуметтік мәртебе, әлеуметтік рөл
Тіл білімінде ... ... және оның ... ... көкейкесті мәселелердің бірі болып табылады. ... ... ... сөйлеу әдебімен тығыз байланысты
болғандықтан, зерттеуімізде адамның әлеуметтік мәртебесіне ... ... ... ... Жеке адам ... ...... жас және мәртебе мен рөлге байланысты ерекшеліктерді
қамтиды. Бір ... ... ... ... және ... кәсіби дәрежедегі
адамдардың сөйлеу әрекетінде ерекшеліктер болады. Кез-келген адамның ... ... ... таныс және бейтаныс ортасында әртүрлі болады.
Сөйлеудегі ерекшеліктердің нақты ... ... ... ... ... сүйену арқылы анықталады. Ал белгілі бір қоғамдық
өмір деректеріндегі әлеуметтік, мәдени ерекшеліктердің ... ... ... тіл ... ...... тіл білімі
(социолингвистика) болып табылады. Әлеуметтік тіл ... ... ... ... ... сөз қолданыстарындағы ерекшеліктерін байқауға
болады. Әлеуметтік мәртебе ұғымы әлеуметтану ... ... ... ... ... Оның ... ... себепкер болған
ғалымдар Э.Дюркгейм, М.Вебер, Т.Парсонс, Т.Шибутани, Р.Линтон, И.С.Кон,
Мейн, Е.А.Ануфриев және т.б.. ... тіл ... бір ... ... мен оның ... ... ... тигізер әсері жайлы
В.И.Беликов, Л.П.Крысин, ... ... ... ... орыс ... ... Әлеуметтік мәртебе және
әлеуметтік рөл ұғымдарын сөйлеу ... ... ... Ал ... тіл ... ... ... жайлы арнайы зерттеу
еңбегі болмаса да, үздік-үздік айтқан ойлар бар. Ал әлеуметтік лингвистика
саласының негізгі ... ... ... ... тіл білімінің
гендерлік тұғыры», Абишева К.М. «Социально-языковая контактология» ... ... ... мен ... рөл ұғымдарына
түсініктеме беріп кетеді. Сөйлеу әдебіндегі әлеуметтік ... ... ... Г.Ш. «Речевой этикет в этнолингвистическом аспекте»,
Сейсенова А.Д. «Лингвистикалық ... ... ... ... атты кандидаттық диссертациясында айтады. Сол сөйлеу
әдебі пікір алысу құралы ретінде ... тек ойын ғана ... ... ... ... жатқан құбылыстардың тілдегі көрінісін немесе тіл ... ... ... ... ... ... ... әрекеті үйінде, жұмысында, таныс және бейтаныс ортасында әртүрлі
болады. Тіпті, ... ... ... ... бір, ... түрлі әлеуметтік
және түрлі кәсіби дәрежедегі адамдардың сөйлеу әрекетінен көп ерекшелік
байқалады. Ол ... ... ... және ... ... мәртебесіне байланысты болады. ... ... ... әлеуметтік лингвистиканың негізгі қарастырылатын мәселелерінің
бірі болып табылады.
Ал «әлеуметтік тіл білімі – тіл мен ... өмір ... ... зерттейтін тіл білімінің саласы» [1, 47].
«Социолингвистика» терминін алғаш рет 1952 жылы ... ... ... ... ... 1952 жылы Дж.О.Герцлер америкалық «Midwest
Sociological Society» («Социологическое общество ... ... ... ... ... ... еңбегінде айтады [2, 14].
Тіл қоғамдасқан адамдар арасында өмір сүреді, ... және ... ... ғалымдар тілді әлеуметтік құбылыстармен баланыстыра
қарау керек деп санайды. Тілдің қоғаммен ... ... ... ... атау қою философиясынан іздейді: «Затқа атауды адамдар
өзара келісу ... ... тіл ... пайда болған дейтін ... ... ... ... де олардың тілдің әлеуметтік мәні
барлығын мойындағандықтары ... [3, 72]. ... ... ... ... аударып, зерттеген XIX ғасыр ғалымдары – П.Лафарг, А.Мейе,
А.Соммерфельд. ... ... бірі Поль ... ... әлеуметтік
ортасынан бөліп қарауға болмайтынын айтады. Тілді әлеуметтік ... ... ... ... ... деп санап, оны ... ... деп ... бар. ... ... ... әлеуметтік
мәніне назар аударған зерттеулер Швейцария, АҚШ, Ұлыбритания және Чехияда
қалыптасты. Бұл бағыттың өкілдері тілді ... ... ... ... тілдің ойлаудағы рөлін екінші орынға қойған. ... ... және ... ... т.б. ... ... XX ғ. 20 ... структуралистерінен бастап, Женева мектебі, ... ... ... ... ... өкілдері
анықтайды.
Тілдің қоғамдық сипаты мен әлеуметтік мәні туралы пікірлер сан алуан.
Ф де Соссюр тілдің қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... қоғаммен байланысын зерттейтін дербес ғылым болу
керектігін және оның «сыртқы лингвистика» деп аталу керек екендігін айтады.
Осыған ... тіл және ... ... ... ... ... термин ретінде қалыптасты. Айта кету керек, осы екі ұғым, яғни ...... ... ... және ... ... ... қатар қолдынылып келді. Өйткені тілдің әлеуметтенуі – ол
тілдік және әлеуметтік құбылыстар болып табылып, оны ... ... ... ... ... лингвистика – тіл білімінің бір
саласы болып, тілдің әлеуметтік табиғатына мән ... оған ... ... яғни ... ... ... жағдайларға тіл тарапынан баға беріледі.
XX ғасырдың 20-30 жылдары КСРО тіл білімінде ... ... ... алғашқы өкілдері Б.А.Ларин, ... ... ... ... және ... Әлеуметтік лингвистика ғылымының дамуы екі түрлі жолмен іске асты:
бірі – ... ... ... ...... ... ... жолы – Маркстік-лениндік әлеуметтік ... ... яғни ... ілімге негізделген. Олар: қоғамның әлеуметтік
құрылым теориясы, әлеуметтік жүйе ... ... ... ... мен ... ... ұлттың дамуы мен қалыптасуындағы тілдің
орны, тіл мен ... ... ... ... ... ... ... барлығы, әсіресе, кеңес ғалымдары ... ... ... ғалымдарының сүйенетін процестері: маркстік
қоғам туралы ілім, оның ... мен ... ... ... ... ... тілді қоғамдық құбылыс деп тануы. Мұндағы теорияның ... ... тұсы – ... ... ... ... ... екі
негізгі қызметі: коммуникативті және ... ... ойды ... ... қатар әлеуметтік лингвистика теориясына адамдардың жасы,
жынысы, білімі, мамандығы, айналысатын ... және ... ... ... ... ... ана ... әлеуметтік стратификациясы,
оның әдеби тіл, диалект болуы жатады. Бірақ ... ... ... ... ... емес. Сондықтан маркстік әлеуметтік лингвистика
тек қана ... ... мен ... ... ... ... ғана қарастырмай, қоғамдық құрылымдық әлеуметтік теориясын және
әртүрлі әлеуметтік ... ... да мән ... ... басынан тіл білімінің, әсіресе, ... ... ... ... ... ... ғалымдары мен
ГДР ғалымдары да зерттей бастады. 1926 жылы алғаш тілдің ... ... «Тіл және ... ... ... ... ... Бұл кітапта
тіл адамның биологиялық организмінің бір ... ... ... қоғамда
өзіндік орны бар, баршаға ортақ «азық» ретінде танылады.
Екінші жол – Буржуазды-позитивті әлеуметтік лингвистикада «әлеуметтік
лингвистика» термині ... ... ... Олар ... ... ... ... жоқ ғылым деп, бұл ... ... ... ... антропология және ауыз әдебиеті мен
оның зерттеу ... ... ... бар деп қана ... ... ... лингвистика АҚШ, ГФР, Ұлыбритания, Франция, Италияда
дамыды. Оның әрі қарай дамуына Ресей ... ... ... ... ... М.В.Панов, Ю.Д.Дешериев,
Б.И.Беликов пен Л.П.Крысин өз үлестерін ... ... ... ... ... тіл саясаты,
тілды жоспарлау мәселелері қарастырылған. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... О.Б.Алтынбекова,
Ж.Смағұлова сынды ғалымдар өз еңбектерін ... ...... ... әлеуметтік орнына,
қоршаған ортасы мен тұратын жеріне байланысты әртүрлі сөйлеуінің тамырына
үңіліп, себебін іздейді. Ол тек ... ... ... арго немесе
кәсіби сөздер ғана емес, тіл таңдауы да жатады. Қазақстан жерінде ... ... ... ... орыс тілі ... ... Қазақтар
сөйлеген кезде орыс тілінің элементтерін қоспай сөйлемейді. Себебі бұған
тәуелсіздікке дейінгі тілдік ахуал әсер ... Орыс тілі ... ... ... де, қолданылу аясы жағынан кең болып тұр. Ал ... ... ... десе, ешкім оған кедергі бола алмайды. Демек, сөйлеушілер
қай ... ... ... сол ... ... ... болмақ. Сонымен тіл
беделі – тілдің әлеуметтік маңыздылығының жеке адам, топ, қоғам тарапынан
салыстырмалы түрде ... ... ... ... ... ... сөйлеуінен қазақ тіліндегі элементтерді байқап жатамыз. Ол да тіл
беделінің ... бір ... ... ... ... қызметтегі адамның сөзінен жастардың күнделікті
қолданатын сөздерін ... Ол жас ... ... ... ... өте келе ... қоғамдағы әлеуметтік мәртебесінің
өзгеруіне байланысты айтпай кетуі мүмкін. Бұл ... ... ... жайлы
айтпай кетуге болмайды.
Тілдік тұлға – тұлғаның лингвистикалық, ... ... ... және т.б. ... тілде, сөйлеуде, дискурста,
мәтінде жүзеге асырылуы. Тілдік ... ... ... сана мен сана-сезім,
сөйлеу мәдениетін, тіл және ... тіл мен ... тіл мен ... ... ... өмір сүру ... және т.б. кіретін
ұғымдар жиынтығы. Тілдік тұлға ... ... үш ... ... ... – семантикалық, яғни тілді білу. Сол тілді толығымен
қарым-қатынас жасай алатындай дәрежеде ... ... ... ... ... және ... идея ... санағанда когнитивтік деңгей. Әр адамның әлемді түсіну мүмкіншілігі.
б) ... ... ... ... анықтайтын прагматикалық
деңгей [4, 264].
Бір мәдениет шеңберіндегі тілдік тұлға қатынастары түрлі болады. ... ... ... мен ... ... ... Тұлғааралық
қатынастың заңдары қандай және олар тілдік тұлғаның санасында ... ... ... ... ... ... ... соғұрлым олардың арасындағы түсіністік дәрежесі үлкен болады.
Психолингвистердің ... ... ... ... ... жақын болса,
адам бір-бірін оңай түсінеді. Көп жағдайда жақсы ... ... ... ... ... ... ... көп жыл бірге тұрып,
тұрмыс құрған жұбайлар арасында ... ... ... ... – тұлғааралық қарым-қатынастың жалғыз ғана сипаты
емес. Тілдік қалыптар жағдайға байланысты өзгеріп ... ... ... ... ... ... Соған байланысты әлеуметтік мәртебе
және әлеуметтік рөл ... ... ... ... ... бір ... ... тиесілі болып, сол ... ... ... ... – жеке адам сәйкестілігінің
бір түрі; жеке ... ... ... ... ... қатыстылығын
сезінуі, әлеуметтік мәртебемен және әлеуметтік рөлмен өзін-өзі теңдестіруі»
[5, 57].
Адамның сөйлеу мәртебесінен басқа, жас ерекшелігі мен ... ... ... ... ... байланысты әртүрлі болады. Мысал ретінде ер
адамды алсақ, ол отбасында ... әке, аға, ... ... ... ата; ...... ... сатушы, ұста, мұғалім,
дәрігер және басқа да жағдайларға байланысты әлеуметтік рөлі ... ... ... ... ... де ... ... Міне,
адамдардың осындай қарым-қатынастарын әлеуметтік лингвистика зерттейді.
«Социолингвистику ... ... ... ... ... ... ... коммуникантов, их социальные установки, ориентация на
факторы, как тема, обстановка, ... ... ... ... ... ... ... дискуссия в СМИ и т.д.)» [6, 21].
Мәртебенің экономикалық, саяси, діни, демографиялық, ... ... ... бар. Осы ... ... ... не және оның ішіндегі
әлеуметтік мәртебенің рөлі ... ... ... ... қарастырып
көрейік.
«Мәртебе» термині Ежелгі Римде заңды тұлғаның құқықтық ... Ал ... ... ... social status) – ... және мінез-құлықтың өзара алмасу кезегін қамтитын, қоғамның
әлеуметтік құрылымындағы жеке адамның орны, ... [5, 55]. ... мен ... рөл ... әлеуметтану мен әлеуметтік психология
ғылымдарынан әлеуметтік лингвистикаға енген. «Кроме того, некоторые понятия
заимствованы из других областей языкознания: … а ... из ... ... социальная структура общества, социальный статус,
социальная роль, ... ... и ... другие»[7,19].
Әлеуметтік мәртебе терминін алғаш ағылшын ... ... ... қолданады. Ол қоғамның әлеуметтік құрылымында тұлға
орнының позициясын білдіретін ... және ... ... ... ... Бұл ... дамуына белгілі әлеуметтік-саяси
ғылымының өкілдері Р.Линтон, Р.Мертон, Р.Тернер, ... және ... ... ... мәртебеге мағынасы жағынан жақын «әлеуметтік класс»
терминін Карл Маркс пен Макс Вебер сынды ғалымдар енгізген [8, 156].
Әлеуметтік ... тек ... ... мен лауазымын ғана білдірмейді.
«Социальный статус личности не ... быть ... ... если брать за
исходное только деятельность человека» [9, 180]. Қазіргі пікірлерге ... ... – бұл ... ... ... ... жынысына, шығу тегіне, отбасы жағдайына сәйкес, қоғамдағы,
қоғамдық-саяси өмірдегі топтың немесе тұлғаның ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси өмірдегі, қоғамның
әлеуметтік құрылымындағы, қоғамдық іс-әрекеттер жүйесіндегі тұлғаның ... ... ... ... ... және ... тарапынан тұлға
қызметінің бағасын сипаттайды. Содан кейін, әртүрлі ... және ...... бедел, мәртебе (абырой), артықшылық, кіріс
деңгейі, жалақы, ақшалай сыйлық, ... ... даңқ және ... ... ... мүмкін» [10, 5].
Е.А.Ануфриев мәртебе ұғымына мынандай анықтама береді: «Статус – ... ... с ... ... ... которое показывает
место личности в системе ... ... и ... им ... ... личности» [9, 178]. ... ... ... ... ... ... ... мен құқықтарын
көрсетеді. Демек, әлеуметтік мәртебе ... ... ... адам ... мәртебесінің субстанционалды және релятивті
өлшемдерін көрсетеді. «1) субстанционалды ... ... ... ... – а) ... ... ... мәдени және
әлеуметтік шыққан тегі; ә) білімі, мамандығы, ... ... ... ... өлшемде жоғары тұрған мен төмен тұрғанның арасындағы қатынасты
көрсететін әлеуметтік және жағдаяттық теңсіздік терминдері ... ... ... ... ... ... [11, 9-10]. ... іс-әрекетіндегі басты мәртебе – жеке тұлғаның бағыты мен
мақсаттарын, оның ... ... мен ... өмір сүру ... ... жүріс-тұрыс мәнерін, ортасын және т.с.с. анықтайтын мәртебе болып
табылады.
1) тұлғаның ... ... бір ... ... ... ... ... тұлғаның өзін әлеуметтік мәртебемен және ... ... Бұл ... кең ... айналысқа неміс әлеуметтанушысы Макс
Вебер кіргізген. Оның жұмысында ... ... және ... ... ... ... ... табылады. «Вебер бойынша класс –
экономикалық жағдай жағынан теңдес адамдар тобы; билік – ... ... ... ... ... – өмір ... негізделген жағымды
немесе жағымсыз жақтан қоғамдық мойындауға ие болу» [12, 71]
Тілдік ... ... ... ... тек әлеуметтік
мәртебе ұғымдары арқылы ғана емес, функционалды рөлдер терминдерінде
қарастырылуы мүмкін. ... рөл – ... ... ... телінген іс
әрекет. Надельдің пікірінше, әрбір рөл ... ... ... ... ... ... ым-ишарат, көйлек, сөйлеу мінез-
құлықтары сынды рөлдік ... ... ... ... ... сипатталады; екінші жақтан әрбір рөл рөлдік мінез-құлық
сипаты туралы алдын-ала хабар ... ... әке, ... ... рөл
атауларымен сипатталады. Қайсыбір диакритика, егер оның ... ... тіл ... рөлді қабылдауын өзгертпесе, қосалқы деп ... ... ... мінез-құлық «іс-әрекеттің ішкі ... ... [13, ... ... ... ... бір қоғамға тән
рөлдердің жиынтығы «қарым-қатынас матрицасы» деп ... ... ... бір әлеуметтік ... ... ... рөлмен
сәйкестендіруінде, қоғамның жалпы ... және оның ... ... ... ... ажыратудың жалпыға бірдей ережелерін
анықтау, тіл немесе стилдьдің рөлге сәйкес мінез-құлық кореляттарын ... ... ... ... ерекшеліктері көрінетін рөлдерді немесе
рөлдер ... ... ... рөл ... ... ... мәртебені екіге бөліп қарастырады – жеке және ... ... ... тар және кең мағынада қолданылады. Бұл термин ... ... ... ... ... ... қоғамдық-саяси
өмірде, қоғамның әлеуметтік құрылымында алатын нақты орнының жағдайы туралы
сөз болады. ... жеке ... ... ... ... ... ... пікірлерде, сенімдерде қабылданған өзіне тән ерекше
адамның әлеуметтік ... ... ... ... ... ... шағын топтағы адамның
алатын жағдайы тұлғаның жеке салаларымен анықталады. Сондықтан, әлеуметтік
мәртебе бейтаныс ортада, ал жеке ... ... ... ... ... ... ... танысқанда немесе оларды таныстарымызбен,
қызметтестерімізбен таныстырғанда, таныстырып отырған адамның ... ...... ... ... ... ... және т.б. атап
көрсетеміз. Ал, біз жақсы таныстарымызбен әңгімелескеде, олар ... ... ... ... ... жеке тұлғалық
сипаттары маңызды болады.
Ғалымдар әлеуметтік мәртебені іштей туа біткен және жүре пайда ... екі ... ... Туа ... ... – ұлты, туған жері, әлеуметтік
тегі және отбасы жатады. Ал жүре ... ... ...... ... және мамандығын жатқызады.
туа біткен
Әлеуметтік мәртебе
жүре пайда болған
Әлеуметтік мәртебенің бұл екі түрін әлеуметтану сөздігінде «қол ... және ... ... статус» [14, 566] деп атайды. Адам өзінің
жеке қасиеттерімен және ... ... ашық ... кез ... жағдай. Мысалы, университет профессоры, ... ... ... ... ... емтихан арқылы қол жетіп, ... ғана ... ... Қол жеткен мәртебе мен маңдайға жазылған ...... ... ... ... адам не туа ... лайық, не
өзінің отбасы есебінен лайық және жеке ... ... ... ... жағдайға қатысты ұғым. Нәсілдік, ... және ... ... ... ... ... «Қол жеткен» және «маңдайға
жазылған мәртебе» арасындағы ... ... ... ... және
ешқашан абсолютті бола алмайды. Мысалы, жеке ... ... ... ... ... маңдайға жазылған болуы даулы мәселе. Себебі ... ... ... ... ма, әлде отбасы аясында анықтай ма деген
сұрақ ... Сол ... ... ... ... ... ішінде емтихан нәтижелері немесе кәсіптік ... ... ... және ... ... ... ... маңдайға жазылу
механизмдерін бейнелей алады.
Әлеуметтік мәртебенің жоғарыда айтылған ойға келетін табиғи және
кәсіби-лауазымдық түрлері бар. ... ... ... ... ... жасын атаса, кәсіби-лауазымдық мәртебе адамның мамандығы мен ... ... ... зерттеудің бірнеше қырларын атап
көрсетеді [10, 22]:
1) Әлеуметтік экономикалық қыры адамдардың өмір сүру ... ... ... ... ... ... өлшемдік қыры әлеуметтік топтар мен халықтарды кәсіп түрі,
табыс ... ... ... үй типі т.б. ... шкаласы
бойынша бөліп көрсетеді;
3) Рөлдік қыры ... ... ... ... ... ... адамға заң немесе басқа құқықтық ... ... ... мүмкін және ол көптеген моралдық тәртіп нормалары
арқылы формалды емес ... да ... ... ... қыры ... ... дәрежесі әртүрлі ... ... ... сәйкессіздікті объективті және субъективті мәртебелік
бағалау (және өзін-өзі бағалау) ... ... Бұл ... адамның
мінез-құлқы әлеуметтік деңгеймен сәйкес келуі ескеріледі;
5) Номинативтік (бағалауыштық) қыры қоғамда беделі ... ... мен ... ... ... әлеуметтік иерархияға қатысты
мәртебеден ажырата білу керек);
6) Этномәдени қыры түрлі ... мен ... тән ... ... ... мәртебелік теңсіздіктің ашық
(эксплициттік) немесе жасырын (имплициттік) ... ... ... әдеп ... ... т.б.) анықтайды;
7) Динамикалық қыры мәртебенің ауысып, өзгеріп ... және ... және ... ... ... ... ... мәртебелік қатынастарды талдау
әлеуметтік иерархиямен байланысты қоғамдық нормалар мен мінез-құлық
ережелерінің тарихи ... ... ... ... мәртебелік қатынастарды ... ... ... және ... ... ... ... жетіспеушілік (дефицит) феномені т.б. мәселелерді
қамтиды;
8) Типологиялық қыры ... ... ... даму ... ... және ... алғашқы және қосымша, негізгі және
жанама түрдегі мәртебелер, олардың өзгермелілігі, бейтараптануы мен
күшейтілуін сипаттайды.
Тұлғаның мінез-құлқынан, әсіресе сөйлеу ... ... ... ... да ... ... рөл – жеке ... әлеуметтік мәртебесіне қатысты
стандартты жалпы қабылданған нәтижелердің кешені. «Әлеуметтік рөл» термині
жайлы XX ... ... ... М.Вебер, кейіннен – Т.Парсонс,
Т.Шибутани, Р.Линтон және т.б. айтып, зерттеді.
Әлеуметтік ...... топ ... жеке тұлғаның орны. Ал
әлеуметтік рөл – әр адамның ... ... ... ... болатын
қызмет. Рөл мен мәртебе ұғымдары бір-бірімен тығыз байланысты. Тұлғаның
рөлдік теориясы ... ... ... ... ... ... «Социальная
роль – это нечто безличное, не связанное ни … с чьей индивидуальностью, ... что ... в ... ... от всякого человека, занимающего
определенное место в социальной системе» [15, 7].
Бір-бірімен салыстырғанда, жеке адам ... ... рөл ... (қызметкер, әке, сатушы, бастық), сондай-ақ жағдаяттық ... ... рөлі бар ... клуб ... үй ... ... ... мәртебе ұғымының астарына былай енгізеді:
«Ролевое поведение есть ... ... ... ... ... в ... с ... людей» [11, 13]. Ал
А.Д.Швейцер мәртебе мен рөл ұғымдарының ара ... ... ...... жас ... ... ... бір әлеуметтік топқа
қатысын білдірсе, рөл – әлеуметтік жағдайға (оның өзгермелігіне) сәйкес
коммуникация ... ... ... ... [16, ... ... ... Л.П.Крысиннің «жағдаяттық мәртебесін»
қосуға болады. Трамвай жүргіншісі, нан сатып алушы, ғылыми конференцияда
сөз сөйлеушілерді жағдаяттық ... ... ... ... ... ... әлеуметтік рөлмен пара пар келеді.
Ал Ресей әлеуметтік лингвистика ... ... ... ... мен ... рөл ... ... қолданады. Сондықтан
әлеуметтік рөлдің жоғары және төмен ... ... ... ... ... ... ... рөлдерді қосады (кинокөруші, шаш
қидырушы және т.б.); төмен стандартты әлеуметтік рөлге жыныс, жас ... ... ... ... ... [17, 308]. ... әлеуметтік
мәртебе мен әлеуметтік рөл ұғымдары өте жақын, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік-демографиялық (күйеу, әйел, қыз,
немере), тұлғааралық (лидер, ренжіген адам, отбасының сүйіктісі) ... ... ... ... мынандай түрлерін көрсетеді: институтталған
және конвенционалды. Институтталған әлеуметтік рөлге: неке институты мен
отбасы (ана, қыз, әйел ... ... ал ... дегеніміз –
ерікті түрде, адам келісімімен қабылданатын ... одан бас ... ... ... ... әлеуметтанушысы Т.Парсонс кез келген рөлдің ... ... По ... ... ... может быть строго ограничена, в то время
как другая – размыта;
2) По способу ... Роли ... на ... и завоеванные;
3) По степени формализации. Деятельность может ... как ... ... ... так и ... По ... мотивации. В качестве мотивации могут выступать ... ... ... и т.д. [18, ... рөлдердің сипаттамасы жайлы көзқарасын таратып көрейік.
Рөлдің ауқымы (масштаб) тұлғааралық ... ... ... ... ... ... ауқымы кең.
Себебі, олар бір-бірінің өміріне қатысты барлық ... ... ... мен ... ... Және олардың қарым-қатынасы нормативті
актілермен реттеледі. Ал сатушы мен сатып алушының әлеуметтік рөлдерінің
ауқымы тар болып, олар тек ... алу ... тіл ... ... ... ... ... да рөлдің түрлері бар. У.Герхард
болса рөлдерді мәртебелік, қалыптық (позициялық), жағдайлық деп ажыратады.
Мұндай жіктелім ... ... ... тілдік әлеуметтену
жайын зерттеу үшін тиімді. Мәртебелік рөлдер рөлдік теорияларда көрсетілген
«мұра болған рөлдерге» сәйкес келеді. Олар – ... ... ... ... яғни ... ... туғаннан сақталатын жыныстық рөлі,
нәсілдік, этникалық, ұлттық, белгілі бір ... ... ... ... адамның өмірлік кезеңдерімен қатар жүретін жас ерекшелігіне қарай
иемденген рөлдері, ... ... көп ... ... ... ... ... білдіретін рөлдер.
Бір ерекшелігі, мәртебелік рөлдер ретінде ассоциацияланатын рөлдік
жіктелім бірқатар ... ... ... ие. ... ... жас мөлшеріне қатысты рөлдер. Жыныстық рөлдер тұлғаның әлеуметтенуі,
жас ерекшелігіне қатысты рөлдер қалыптық рөлдердің ... ... ...... ... ... ... атқаратын қызметі
(рөлі). Мәртебелік рөлдер қалыптық рөлдердің орындалу түрін ... ... ... ... кім орындайтынын (еркек/әйел, жас
педагог/тәжірибелі педагог) салыстырудың өзі ... ... ... еркін орындалады.
Ал гендерлік рөлдер – белгілі бір қоғамда, тарихи ... ... ... ... ... мен әйелдерге
берілетін әлеуметтік рөлдер. Соған сай, әрбір жыныс өкілінің ... деп ... ... ... ... дене қимылы т.б.
талаптардың орындалуы шарт. Адам кез-келген уақытта ... тән ... ... нақты түсінеді, тиісті әрекеттерді ... ... ... ... өз ... ... гендерлік рөлдер әр қоғамда, ... ... ... топтар мен жіктер арасында ... ... ... жеке адамнан
белгіленген әлеуметтік рөлдердің дұрыс орындалуын, әлбетте соған ... ... ... ... ... Көбінесе адам өз мінез-құлқында
әртүрлі жағдайларды еріксіз ескеруіне тура келеді, мұндайда адам бір ... ... ... ... ... ... ауытқу қоғамдық пікір туғызудан
бастап заң ... ... ... ... ... ... жүйесі
қалыптасқан. Ол айыптаушылықтан бастап күштеп тоқтатуға дейін әкеп соқтыруы
мүмкін.
Алайда ... ... ... ... бір ғана ... Мәселен, ресми-іскери стиль басшыға да, оның қарамағындағы
қызметкерлерге де тән. Демек, бұл ... рөл – ... ...... ... ... қатынастардың ресми-бейтарап-достық-сырластық
тәрізді қатысушыларға ортақ ... ... ... ... ... ... ... мәртебесі (әлеуметтік жағдайы, жасы, жынысы,
кәсібі) де ескеріліп отыратыны белгілі.
Әлеуметтік лингвистиканың әлеуметтік мәртебе және ... ... ... шетел және Ресей лингвистикасында ғана емес, отандық тіл
білімінде де айтылып жүр. Г.Т.Шоқымның ... тіл ... ... атты ... ... мәртебе мен әлеуметтік рөл
категорияларына тоқталып ... ... ... ... алдымен әлеуметтану мен әлеуметтік лингвистиканың тірек
категориялары ... ... ... ... әлеуметтік мәртебесі мен рөлі
туралы негізгі тұжырымдарға тоқталған жөн» [19, 32]. Одан басқа рөл ... ... и ... номинаций в системе «человек-адам»»
деген кандидаттық диссертацияда ... Онда ... жас ... ... атап ... «Выделяются социальные, межличностные и
внутригрупповые роли (возраст), статусные, позиционные и ситуационные роли,
микросоциальные и ... роли ... ... ... не только в семье как микросоциуме, но и в ... ... ... [20, ... бірге К.М.Абишева «Социально-языковая ... ... ... үш ... ... Соның ішіндегі әлеуметтік лингвистикалық категорияға тілдік
жағдаят, тілдік саясатпен қатар ... ... мен ... ... ... береді. Ол әлеуметтік мәртебенің мынандай төрт
факторын көрсетеді:
1. прагматикалық
2. коммуникативтік
3. этномәдени
4. әлеуметтік-мәдени [21, 22].
Тұлғаның ... ... ... ... ... иерархиядағы коммуниканттардың орны, олардың ұлтаралық ... ... ... ... ... Ал коммуникативтік
факторға ұлтаралық, ... топ ... ... ... ... жағдаяты мен сөйлеу әрекетінің ұлттық-
мәдени ерекшеліктері қатысты. Әлеуметтік ... ... ...
түрлі мәдениет, салт-дәстүр, каста мен таптық қоғамдағы адамдардың өзара
қарым-қатынасы ... ... ... ... ... Бұл жерде
мәртебелік қатынас әртүрлі мәдениетке тән. Және ... ... ... ... ... ... тілдің когнитивтік
механизмдері мен этникалық нормалары кіретін аялық білімінің көлемі енеді.
Адам әлеуметтенген кезде әлеуметтік рөлге ие ... ... ... сайын
рөлдердің саны да көбейеді. Мысалы, бала балалық шағында ойынның ережесі
бойынша бойына ... рөл ... ... болады. Содан кейін оған
балабақша ... рөлі ... ... ... ... араласады. Одан әрі бала оқушының, қоғамдық және т.б. ұйымдардың
қатысушысы рөлдерін атқарады. Және ары ... да жасы ... ... өскен кезде, әлеуметтік рөлі де қатар сан түрлі өзгеріп отырады.
Сонымен қатар әлеуметтік ... ... ... ... ... және ... көрінетінін атап өткіміз келеді. Ол адресат пен
адресанттың арасындағы қарым-қатынасына байланысты ... Осы ... ... ... ... с ... иностранца: коммуникативно-
прагматический аспект» атты кандидаттық диссертациясында ... ... ... ... келтіреміз:
1) позициялық пресуппозициялар. Бұл топқа адресаттың жоғарғы, төменгі және
тең позициялық ... ... ... ... ... байланысты пресуппозиция. Бұл топқа
тілдесімнің ресми және бейресми сипаты енеді;
3) жас ... Оған ... ... ... үлкен,
жас немесе араласатын – коммуникативтік қатарластар;
4) танысу пресуппозициясы. Бұнда сөйлесетіндер таныс адресат және бейтаныс
адресат болады.
Демек, адресат пен ... ... ... жоғары және төмен
әлеуметтік мәртебеге, ресми және бейресми сипатқа, жас ерекшелігіне, таныс
және ... ... ... байланысты өзгереді. Сонымен қатар
әлеуметтік мәртебе де ... ... орын ... ... мен ... сайын қоғам, ондағы адамдар мен сөйлеу әрекеттері өзгеріп отырады.
«Әлеуметтік мәртебедегі айырмашылықтар ... ... ... ... ... ... бір әлеуметтік топқа тән әлеуметтік бедел секілді
өзгермелілігімен де анықталады» [22, 145].
Ал адамның сөйлеу ... ... ... ... ... ... табады. Ол – фонетика, лексика және грамматика. Тіпті
сөйлеушінің интонациялық белгілері арқылы сөйлеушінің ... ... ... ... ... «Чем выше ... позиция участников
общения, тем более вероятно, что коммуниканты ... ... ... ... не спеша, с ровной интонацией, ... [23, 54]. ... ... ... оның ... әрекетінде
айқын көрініс табады.
Сонымен, әлеуметтік мәртебе – әлеуметтік топ жүйесіндегі заң ... жеке ... ... ал әлеуметтік рөл – әр адам күтетін
мақұлданған тәртіп түрі. ... ... ... кім?», ал рөл «ол ... ... ... ... ... Әлеуметтік лингвистиканың екі
категориясы бірдей қолданыста жүр. Тіпті бірнеше ... екі ... ... бірінің орнына бірін пайдаланады.
1.2. Психофизиология мен әлеуметтік себептердің адамдардың сөз
қолданыстарындағы ... ... ... ... ... ... әлеуметтік топқа
немесе өзге де микроәлеуметтік қауымдастыққа тән құндылықтарды, нормаларды,
қағидаларды, мінез-құлықтың үлгілерін өз бойына қабылдауын ... ... ... екі түрі бар: ... ... ... ... екінші әлеуметтену (бүкіл өмір бойы). Әлеуметтену негізгі үш салада
жүзеге асырылады. Олар: қызмет, қарым-қатынас және ... ... ... ... ... түрлері бар:
а) тіл арқылы жүзеге асырылатын әлеуметтену (тіл – негізгі құрал);
ә) тіл үшін ... ... ... (тіл – ... ... ... мәдени және әлеуметтік тиімді тілді пайдалану аялары жөніндегі білім
әлеуметтену үдерісі барысында қалыптасады;
б) әлеуметтену тіл туралы (тіл ... ... ... ... ал ... ... үдерісінде қалыптасады)» [5, 42].
Тілдік әлеуметтенудің тетігі (тілді меңгеру немесе тілдік қабілеттің
дамуы) адамның ... ... ... ... ... ... (еліктеу, айналадағылардың мақұлдауы ... ... ... ... ... оқу, ... үгіт-насихат) жүреді. Екінші жағдайда
әлеуметтенуді «әлеуметтік бағдарламалау» деп те атайды. Әлеуметтену бірнеше
кезеңге тарамдалады: бейімделу ... ... ... сыни ... ... ... ... дербестену кезеңі (өзін басқалардан
айрықша етіп көрсету ниеті пайда ... ... ... сыни көзқарас қалыптасады). Ал шоғырлану кезеңінде қоғам жеке
адамды қабылдайды ... ... Адам ... ... ... таратады және басқаларға жеткізуі еңбек ету кезеңі деп аталады.
Еңбек етуден кейінгі кезеңде адам ... ... ... ... таратуға үлес қосады.
Адам әлеуметтенгенде оның мәртебесі, рөлімен қатар сөйлеу әрекеті ... ... ... ... мәртебесі, лауазымы және мамандығы
олардың ... ... сөз ... сай келуі ... ... ... әсер етеді. Адамдардың ... ... ... ... әсер ... әлеуметтенуін қарастырған кезде бұл үдерістің қандай
жағдайларда болатынын назардан тыс ... ... Адам ... ... ... ... ... бар. Біз А.В.Мудриктің
пікіріне сүйеніп, адам әлеуметтенуінің төрт ... ... ...... ... әлем ... Жер ... әсер етеді.
2. Макрофактор – ел, этнос, қоғам, мемлекеттерде тұратын ... әсер ... ... – тұрғылықты жеріне байланысты өңір, ауыл, қала
тұрғындарының әлеуметтенуі.
4. ...... ... ... мемлекеттік тәрбиелеу
ұйымдары, діни ұйымдар, әртүрлі қоғамдық және жеке ... ... ... [24, 30].
Адамның әлеуметтік мәртебесінің басты белгісі – жыныстық бөлінісі.
Жынысына қарай ер және әйел деп ... ... ... ... ... ... Соған байланысты тілдегі гендерлік ассиметрия деген термин де
бар. Гендерлік ассиметрия (ағыл. gender түр, ... + ... ... ... – әлем ... ер адам ... тұрғысынан
қалыптасады деген пікірге байланысты әртүрлі жыныс иелерінің ... ... ... ... (яғни әлем бейнесі тек қана антропоцентрлік), ал әйелдің
дүниетанымы мүлдем есепке ... ... ... «бөтен» ретінде
танылады. Тілдегі гендерлік ассиметрияның мысалдары:
а) көптеген тілде адам мен ер адам бір ... ... әйел ... ер ... атауы оның мәртебесін көтерсе, керісінше,
ер адамның әйел адамды атауы әрқашан негативтілікке ие;
б) ер ... тән ... ... (ер ... үшін де, әйел ... де) ... ... феминдік мен маскулиндіктің бір-біріне тек сапалық жақтан ... ... ... ... ... ... болуы және т.б.
Сонымен тілде болатын ... ...... ... ... ... ... гөрі ер мен ... ... ... ... арасындағы еңбек бөлінісі
олардың дене құрылысының, организмінің түрлілігінен, яғни ... ... ... ... ... ... мен ... ерекшеліктері болады. Яғни, олардың темпераментінің,
эмоционалдылығының және ең ... ... ... мен құрамының
түрлілігі. Қарым-қатынас жасайтын ортаның түрлі болғанынан кейін олардың
сөйлеу және сөз таңдау ... ... ... Бұл ... ... ер және әйел сөз ... ... мәселесіне тірелеміз.
Ерлер мен әйелдердің сөз қолданыстарындағы ерекшеліктердің пайда болуына
тек ... және ... ... ғана ... ... ... да үлесі баршылық.
Дене құрылысының, организмінің даму және ... ... ... ... ... Бұны – ... ... зерттейді.
Жыныстық психофизиология ерлер мен ... ... даму ... мен ... ойлау қабілетін анықтайды.
Психофизиологиялық ерекшеліктер ер мен әйел ... ... ... мақсаттарының тууына себеп болады. Еңбек бөлінісінен кейін әр
адамның өз ... ... ... ... ... арасындағы
ерекшеліктер тек сыртқы белгілерімен ғана емес (бет келбеті, тұлғасы,
дауысы), ... ... ... ... ... организмі, дене
құрылысы түрлі болып қалыптасады.
Мәселен, ұл бала туылғанда кішкене қыздарға қарағанда бойы ... ... ... ... ... болады, ал жүрегі мен бауыры ... гөрі ... 18 ... дейін әйелдердің бұлшық еттерінің
күші ерлердікінен 50% ... Қыз ... ... ... тістеу, жүру, сөйлеу қабілеті бір-екі жыл бұрын ... ... 14 ... ... ... өсу ... тез ... [25].
Әйелдердің терісі жұқа (сол үшін де тез ... ... түсі ... ... 20%-ке ... қанының қызыл түрі кем болып, бұл ... ... ... ... ... ... қабаты оларға қиын
жағдайларда төзімділік туғызады.
Әйелдердің миының көлемі 10% кем ... ... ... ... ... ... ... қимыл іс-әрекетінің, мінез-
құлқының, сөйлеу тілінің түрліше болуына ... ... ... мен ... ... жас ... ... бастайды. Психологтар (Э.
Маккоби, К. Джеклин) кішкентай ұл ... мен қыз ... ... қыз ... ... ... сөйлеу әрекетінің жақсы
дамығанын, ал ұлдардың қыздарға қарағанда көру әрекеті ... ... ... ... Өсе келе қыз ... тіл ... қоғамшыл,
сенгіш болады. Олар қарапайым, оңай тапсырмаларды жақсы ... ал ... ... қиын ... ... ... айналысқанды ұнатады
[25].
Белгілі психолог И.С.Кон бұл ерекшелік есейгенде де сақталады деп
жазады. Әйелдердің жұмысы оңай ... да (үй ... бала ... т.б.)
ер адамдар оны атқара алмайды. ... ... ... жоғары
болғандықтан айналасындағы болған ... ... ... жақсы
байқайды. Сондықтан, әйелдер барлық салада белсенділік көрсете алады [26,
45].
Сонымен физиологиялық ерекшеліктер таңғаларлықтай ... ... ... бұл түрі ... ғасырлар медицина ғалымдарының
көзіне түсіп, зерттеу ... ... 1880 ... ... ... Криктон Браун ғылыми қоғамға анатомияда ерлер мен әйелдердің миында
көптеген ерекшеліктердің бар ... ... ... ... ... екі ... шары да ... жасауда сөйлеу және ойлау қабілетін
жалғастыруға көмектесетін нейрондардың қоюлығы ерлердікіне қарағанда ... деп ... Ал ... ... оң жақ ... шары сол жақ ... ... қызмет атқарып жатқанынан ... ... ... ... ... миының жарты шарлары бір-бірімен үндескендіктен
тоқтаусыз әңгімелесе алады. Сонымен қоса әйел қауымының ... ... ... ... Оған ... ретінде, әйел адамның қойылған
бір ғана сұраққа жауабын келтіруге болады.
Бензин жоқ деп рейстен ... ... Бір ... елу сом ... бес ... ... жаяу жеттік. Рәсуа болган ақшаны айт. Аяғымнан қақшиып
тұрып сататын екі шелек картоптың құны ғой ... ... әйел адам бір ғана ... ... ... сөз ... ... болған жағдайды көпсөзділікпен өрбітіп әкетеді. Яғни,
әйел үйіне қалай жеткенін бір ... ... ... уақиғаны баяндай
отырып, жауабын түрлендіріп жеткізеді.
Ер адамдар керісінше диалог барысында, ... ... ... ... ... ... жауапты қысқа беруді жөн көреді.
Бәйгеден тиген ашаң сұр ... ... ... ... ... Сақи
жанамалап:
Мәстура апаңды таныдың ба?
Жоқ.
Не айтты?
Ештеңе айтқан жоқ.
Қандай екен, жақсы ма екен ... әрі ... ... ... организмінің мұндай ерекше қасиеті – миына зақым келгенде әйелдер
сөйлеу қабілетін көбіне жоғалтпайды. «Бұның себебі – ... ... ... шары бұл ... ... ептілікпен атқарып отырады. ... ... ... және ... ... ... ... – мидың
эмоционалды оң жақ жарты шары ... ... ... толықтыра алады» [27, 59]. Әйелдерде ойлап, әсер ... ... ... ... ... ... ... оң
жақ жарты шары жақсы дамыған болса, ерлердің логикалық сол жақ жарты шары
белсенді ... ... ... ер адамдарда жасының келгеніне қарай
олардың миының сол жақ жарты шары ... ... ... ... ... көңілсіздік бола бастайды.
Қазіргі замандағы диагностикалық аппаратура мидағы ... ... ... ... ... ... ету ... анықтау үшін мидың
азығы – сәуле түсіретін ... ... ... ... мөлшерде организмнің көмегімен қызмет атқарып жатқан
нейрондарға алып барады. ... ... бұл ... ... түндегі
қаладай анық көзге көрінеді. Бұл технология жақын арада ғана ... да, ... ... ... ... ... мен әйелдер оқығанда
немесе эмоциялары жылдам өзгергенде ... ... тобы ... ... әйелдердің ми клеткалары толықса, жоғарғы
математикалық есептерді шығару барысында ... ... сұр зат ... ... ... ... сезіну ерлерге қиынға
соғады. Ерлер үшін ... ... және т.б. әйел ... ... ... жат болады. Серігінің жағдайын түсініп, басу айтуды
ерлер тек бастарына іс ... ғана ... ... ... бас ... ... ... шығаруға бейімділік көрсетеді.
Әпкем осылай деді де жылап жіберді. Оспан ағада үн жоқ. Аяқ астынан
ненің бүлінгеніне түсіне алмай-ақ ... Ол ... ... Балам үшін өзімді-өзім аямап едім. Қыр соңымнан жүгірген ... ... ... тигендегі көргенім осы ма? О, сорлы басым... ... ... өзге не ... мен ... Не ... көрдім?
Бүйткенше өлгенім артық еді! (Б.Мұқаев)
Ерлер дер кезінде ... ... ... ... айту қабілетінің аз
болғандығынан өздерінің ... ... де ... ... ... мен ... сөз қолданысындағы ерекшеліктер әр тілдерде түрлі
кезеңде, түрлі деңгейде байқалады. Осыған ... ... ... ... мен ... сөз қолданыстарындағы ерекшеліктерінің пайда
болуына қарай бірнеше топқа бөліп қарастыруға ... ... ... ... мен ... сөз ... қазақ және қырғыз, жалпы алтай тілдерінде көрініс береді. Бұл
кезеңдегі ... ... ... пайда болуы әйелдерге тыйым
салынған сөздермен байланысты. Әйелдер салт-дәстүрдің ... ... ... ... ... ... немесе жаңа мағыналас сөздер
тауып отырған. Табу сөздер – ... ... ... қоғам шек
қойған немесе тыйым салынған лексика. Қазақ тіліндегі дін мен ... әйел ... ... тұңғыш зерттеген ғалым Н.И.Ильминский
қазақ-қырғыз келіндерінің халықтық берік ... ат ... ... ... ... сақтайтынын жазады. "Келін күйеуінің іні-
қарындастарына, жалпы туыстарына өз тарапынан ... ... ... т.б. ат қояды. Егер күйеуінің туыстарының қайсыбірінің есімі ... ... ... ... ... ол ... да өз атымен атай алмай, оған
лайықтап жанама атау ойлап ... ... Ал, ... ... ... атын ... атаған.
- Жолдастың атасы-ау, ана қорадагы ... ... ... ... Мына ... да ... калды. Ыдырыс та келгелі ерніне ет
тиген жоқ (Н. ... ... ... өңеш ... жіп әкел деп ... — деді ... ... (Қ. Толыбаев).
Адамзат пайда болғаннан бастап, осы заманға дейінгі даму барысында да
ер және әйел ... ... ... ... ... ... ... Ерте заманда ерлер саяхатқа, ... ... үй ... ... ... ... ұқсас қазіргі заман ерлері
кәсіптің қиын түрі - қара жұмысты ... ... т.б.), ... ... Ал әйел заты ... үй ... бала ... кәсіпті де соған байланыстыра қалайды. Сондықтан да қазіргі
заманда оқу орындарындағы ... ... ... ... тоқымашылар, кондитерлік фабрикалардағы, асханалардағы аспаздар
т.б. жалпы әйел қауымынан ... ... ... ... ... ... орай ерлер
мен әйелдердің сөйлеу әрекеті ерекшеленіп отырады. Әлеуметтік себептерге
қатысты тілдегі гендерлік ... ... ... ... ... ... ... айрықша көріне бермейді. Сондықтан ... ... ... бар-жоғына байланысты лингвистика
саласында талас әлі күнге дейін жүруде.
Әлеуметтік тұрғыда ерлер мен әйелдердің сөз ... ... ... ... ... ... қоғамға және қоғамның
тілдің дамуына әсерін, яғни тілді қоғам дамуы тұрғысынан алып зерттейді.
Қазақ тілінде ... ... оның ... ... ... ... ... қатысты нақты қалыптасқан тек ... ... ... сөз ... ... ... ... т.б.) жоқ. Ал
әлеуметтік ... ... тіл ... ... ... ... мен ... көріністерінен байқаймыз.
Ал енді еркек ақылдырақ па, әйел ме? Нейробиологтардың зерттеулеріне
сәйкес ми салмағы әйелдерде шын ... ... ... (ерлердің миының
салмағы орта есеппен – 1,4 кг, ал әйелдердегі орташа көрсеткіш – 1,3 кг),
бірақ олардың ми ... ... ... ... миы ... салмағының 2,5 пайызын, ал еркектердікі 2 пайызына тең екені, ерлердің
миының алдыңғы жағы көлемдірек, әйелдердікінің артқы бөлігі үлкенірек ... ... екі ... ... байланыстыратын ми бөлігінің тығызырақ екені
де анықталған. Ресейдің белгілі анатомы Л.Этинген миды ... ... бар ... ... ... оның ... ерекшелігіне
әсер ететінін жоққа шығармайды. Себебі, ер балалар, әдетте, жақсы санайды,
ал қыздар сөйлеуге, оқуға тез ... шет ... ... ... ... ... жақсы ажырата алады. Әйелдердің миы генетикалық
жағынан бала ... ... ... ... [29, ... ... жасаған шетел нейрохирургтары әйел миының екі
жартышарындағы сөйлеу және ойлау қабілетін ... ... ... ... 23% ... деп ... Ал ... Н.И.Жинкин осы ... бала ... ... әсер ... ... тілдік белсенділігін жетілдіруге
де көп ықпал ететінін дәлелдеген болатын [30, 67-68]. Ерлер миының оң ... сол жақ ... ... ... ... ... ... хабардар бола алмайды. Әйелдердің миының жарты шарлары ... ... ... ... ... қатар әйелдердің
сөйлеу жылдамдығы ерлердікіне қарағанда басымдау ... сол ... ... ... ... табиғатына тән осындай заңдылықтар, ерекшеліктер қазақ әйеліне
де ортақ. Оны тілдік деректермен дәйектеуге ... Е,е, ... бері ... ... ғой. ... ... ба?
– Жиенімін.
– Жиенімін. Ойбай-ау, бізге де алыс болмадың ғой. ... ... ... қызы бар деуші еді, сол сіз болып шықтыңыз-ау. Е,е, құда
екенсіз ғой. Менің де бір ... ... ... шыққан. – Қымқа орнынан
көтеріле берді де, ... ... ... ... ... тыя ...
Кешір, айналайын, –- деді даусын бәсеңдетіп. – Қу тіршілік адамда ... ма, ... ... ... – ол ... ... әлдене деп күбірлеп
бетін сипады да қайтып тұрды. – Нағашыңыз армандап жүруші еді, ... ... ... ... ... ... деп. Құдай иманын саламат қылсын,
өзіңе өмір берсін.
– Рахмет, жеңгей (Д. Исабеков Тіршілік).
О ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер
қазақ әйелінің де табиғатына, болмысына әсер етпей қоймады. Мысалы,
- Өзің біл, ... ... ақ ... - Әйел ... ... маңдайына шырылдауды жазған да. Әйел сорлы әлденені сезбесе,
шырылдап нетсін. Жүрегімнің әшейін суылдағанын ... көз ... ... жер ... ел ... ... сөз ... жөнім жоқ-ақ қой.
Табаныңа төсек боп өткеніме өкініп емес, тоғайып айтқан бір базыналығым ... ... ... (А.Сүлейменов Бесатар).
Шындығында, әйелдер ерлерге қарағанда, физиологиялық жағынан нәзік,
әлсіз, көп сөзге ... тым ... ... ... ... ... олар кемшілігін тез түсініп, бастапқы райынан тез қайтады.
Ерлер мен әйелдер арасындағы психофизиологиялық айырмашылықтарды
былайша ... ... ... ... ... ... ... дау-жанжалды шешудегі күш көрсету –
мақсатқа жетудің амалы, негізгі құралы ... ... ... ... ішкі ... ... сияқты сөзбен айтып жеткізе алмайды. Мұндай
сәттерде ерлер әйелге қол ... ... ... сөздерді қолданады.
Сөйлеу кезінде бағалауда ерлер мен әйелдер түрлі есім бағалауыштарды
қолданады. Әйелдер бағалауда сезімге көп ... ... ... ... ... олар ... ... амалдарын қолданады. Осындай
әйелдер қолданысында кездесетін бағалауыштық лексиканың бірі – ... ... сын ... ... ... экспрессивін қосып
созып айтуы. Сөйлемнің жалпы ... ... және ... ... бұл ... есімдігі бағалауыштық қызмет мәнде сұрау
мағынасын бермейді, ... ... ... ... ... ... тұр. Берілген бағалауыштық лексика обьектінің сапасының жоғары
деңгейін білдіріп тұр.
Күшейтпелі «сондай» мөлшерлі үстеуін әйелдер ... ... үшін ... ... үшін ... Бұл ... түрі әйелдер
қолданысында ренжу, ұрысу кездерінде өзінің айтылу ... ... я оң баға бере ... ерекшеленеді.
Ер адамдардың сөйлеу қабілетіндегі бағалаулардың эмоционалдық деңгейі
әйелдердікіне қарағанда төмендеу болады. Олар обьектінің ... сын ... ... бір ... интонациясы жағынан басқа
сөздерден еш бөлініссіз айтады. Күшейтпелі үстеулер де сын есімнің алдынан
келіп ерлердің ... ... ... ... ... ... Өзін әлі көргенім жоқ. Бірақ аса күшті ақын! – деді.
– Ызалана жазады, күлдіре жазады, күйіндіре ... ... (Қ. ... ... ... ... бағалауыштық номинацияда
метафоралар да кездеседі. Онда ... ... ... атаулары
орындары ауысып келе береді.
Одағай сөздердің мағыналары ... әр ... ... ... шарттарды білдіреді. Одағай сөздің дәл мағынасы сөйлемде айтылатын
ойдың жалпы сарынына ... ... ... да ... қатарына да жатқызуға болады. Жұмыс барысында одағайлардың ... ... сөз ... жиі ... ... көп екендігін
байқадық.
Жеңгей де бұлқан-талқан қосарланып:
-Әдірем қал, сен үшін мал жиып жүріппіз бе? Әке-шешең мені ... ... ... бе? – деп кесе-шыныны салдырата жөнелді (К.
Ахметбеков).
Жалпы ... мен ... ... ... байқалатын ерекшелік -
әйелдердің эмоциялылығы, ерлердің түзу, тура, қарапайым ... ... тән ...... дөрекілік,
айтқанынан қайтпау, тіке сөйлегіштік, өз ісіне деген сенімділік, әр ортада
өзін жоғары қоя білуі. Бұл ... ... ... ... ... орнына, ерекше қасиеттеріне орай, ерлер қарым-
қатынас ортасында сөйлегенде өзіндік бір сөйлеу ... ... ... ... олар ... ... ... көрсетуді міндет деп
санайды. Қарым-қатынастағы ... ... ... ... ... көрсету үшін оның алдында әңгімеден ауытқымай, ... ... ... ... ... ерлердің мінез-құлқына орай бұйыру
формаларының да ... орны бар. ... ... арқылы біз ер-
азаматтардың мінез-құлқын (қаталдығын, жұмсақтығын) ажырата аламыз.
Қазақ тілінде халқымыздың ұлттық-мәдени ерекшеліктерінің тағы бірі ... ... пен ... кішіпейілділік пен сыпайылық танытуды ат
тергеу немесе немесе жанама ат қою. ... ... ... ... ... ... ... атын атамайды, оларға ... ... Бұл ... табу ... деп ... және олардың бойында
эмоционалдық-экспрессивтік мән үстем болады. Сонымен қатар, мұсылмандарға
тән отбасындағы игі ... – әйел ... ... атын атамайды,
«отағасы», «біздің үйдің кісісі», «бәленнің көкесі немесе әкесі», ... ... ... ... мен ... ... қызығушылығының қоғамда
атқаратын ролінің түрлілігіне орай түрлі тақырыптарды ... ... ... бөлінісінен кейін сөз таңдау, оны қолдану қабілетіне
қарай жыныстар арасында лексикалық ерекшеліктер ... ... ролі мен ... ... ... аяу, ... және жаны ашу мәніндегі сөздер жиі айтылады.
Әйелдердің ... ... ... осы аяу ... ... ... қарай мағыналары ауысып келіп, ұрсу, ренжу ... ... ... ... ... орай ... сес ... байланысты қалыптасқан лексикалар қатарын жиі
қолдану әдетке айналған.
Әйелдерде ... шошу ... және ... ... магиялық нанымдарға, құдіретті күшке қатты сенеді. Сондықтан
да әйелдер сөздің ... ... ... ... жиі ... сөздерді жиі айтады, жаратқанға ... және де ... ... ... мен ... сөз қолданысында айтылатын инвективтердің де
ұлттық мәні бар. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... әйелдер оларға қарағанда қарғыс мәнді және
балағат сөздерді ... жөн ... [31, ... бір ... бағалауда ерлер мен әйелдер түрлі ... ... Ол ... ... ... яғни
белгілі бір заттан немесе құбылыстан алған әсеріне қарай есім ... мен ... ... ... дыбыстап құбылысты келтіру қабілеті жақсы қалыптасқандықтан,
сонымен қатар ерлер мен әйелдердің қызмет ету аясының және қызығушылығының
түрлілігіне орай ... сөз ... ... жиі ... ... мен ерлердің психологиясына тән ... ойын ... ... сөйлем құрау процесінде ерекшеленеді.
Сөйлем ... ... ... ... ... ... мен ... сөздер ерлер мен ... сөз ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты реттеп отыратын
қаратпалар да жыныстар ... ... ... айтылады. Ерлер қарым-
қатынастағы адамымен сөйлеу тіліндегі қарапайым қаратпа сөзді қолданса,
әйелдер күйеуінің жақындарымен ... ... ... ... ... бойынша «ат тергеу» салтындағы табу мен эвфемизмдерді пайдаланады»
[32, 105].
Ұлттық тәрбиеде ұлға ... және ... ... ... өмір ... ... «намыс» сөзі ұлға қатысты болса, «ұят» сөзі қызға қатысты
айтылады. Бұл сөздер олардың психологиясында қалыптасып, сөз ... ... ... ... ... қарай ерлер мен әйелдер балаға тәрбие
беруде, олармен қарым-қатынас ... ... ... ... Әйелдердің
аналық ролінің басымдылығынан, күнделікті қарым-қатынаста балаға қарата
еркелету лексикасын ерлерге қарағанда жиі қолданады.
Қазақ халқының ... ... әдеп ... әйелдерге тән ым-
ишараны ерлерге қолдану ұят болып есептелінген де, ... тән ... ... ... ... ... Сондықтан сөйлеу
әрекетіне қосымша қызмет ететін кинемалардың ерлер мен ... ... орны ... ... деп ... ... халықтарына ортақ сәлемдесудің
түрі ерлер арасында жүрсе, ертеден қалыптасқан келіндердің иіліп сәлем қылу
әдебі ... тән ... ... ерлер мен әйелдердің психологиялық ерекшеліктерін ертеден
келе жатқан салт-дәстүрлерде, тұрмыс-салт ... ... ... ... ... тән ... ... бұйыра сөйлеу ешқандай
дөрекілікке жатпайды және бұйыру формасын қолдану әдетке айналып ... ер ... ... ... қасиеті. Сөзіндегі бұйыру формалары арқылы
жігіттің мінез-құлқын, оның ... ... ... ... осы сөйлемнің түріне жиі барады.
Сөйлеу әрекетінің гендерлік ерекшелігіне байланысты түрлі болып келуі
заңды. Жоғарыда айтылған пікірлерге қосар ... өте көп. Ол ... ... диссертацияларда толығымен жазылған. Мамаева Г. «Ерлер мен
әйелдердің сөз қолданыстарындағы ... ... А. ... ... ... ... [32] атты кандидаттық диссертацияларда ер
адамдар мен әйел адамдардың сөйлеу ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... әдебі
Адамдардың қоғамдағы орны, мәртебесі, лауазымы және мамандығы олардың
сөйлеу әрекетінің сөз ... сай ... ... ... ... әсер етеді. Адамдардың білім дәрежесі оларды әдеби тіл және ауызекі
сөйлеу тілін қолданушылар деп бөлуге ... ... ... ... ... ресми-бейресми, таныс-бейтаныс сипаттарын
анық көрсететін көрсеткіш болып табылады. Ал «сөйлеу әдебі ... ... ... орнату, қолдау және доғару қызметтеріне тән,
әлеуметтік белгілермен анықталған ұлттық-мәдени ерекшеліктердің ... ... ... ... ... ... бірнеше қызметтері
арқылы жүзеге асады. Ол қызметтерге
• байланыс орнату
• адресатқа деген ориентация
• реттеуші
• эмоциональды-модальды (эмотивті) қызмет ... [34, ... ... ... ... ... ... қасындағы адамды
өзіне қаратып, оны ақпарат алуға ... ... ... орындалса
байланыс орнату қызметі жүзеге асады. Мысалы, Кешіріңіз! ... ...... ... басқа адамды өзімізге қаратып, ары
қарай әңгімеге тарту болып табылады. Ал адресатқа деген ... ... ... бір ... ... адамдардың бір-бірімен сөйлесіп, қаратуы.
Мысалы, бір адамға Құрметті ... ... ... ... ... деп айта аламыз. Бұл кім, кімге жіне қандай ... ... ... келеді. Келесі реттеуші қызметі адресат ... ... ... ... келтіреді. Қаратпа сөздерді
қолданған кезде ары қарай әңгіменің ... ... ... ... ... Құрметті Айгүл Қайратқызы!, Айгүл Қайратқызы!, Айгүл!, Айгулья! деп
басталатын қаратпа сөздерден кейін өтініш, бұйрық, ... ... ... т.б. ... ... ... Оған ... сөздердің қалай
басталғандығы дәлел болады. Ал эмоциональды-модальды (эмотивті) қызмет
адамның сезім, ... мен ... ... Осы ... ... ... ... оны ерекше: Ризашылығымды айтып
жеткізе алмаймын! Сізді көргеніме өте қуаныштымын!
Этикет деп аталып жүрген сөйлеу ... ... ... орыс тіл
білімінің ғалымдарының еңбектеріне сүйенеміз. Олар Формановская, Т.В.Ларина
«Категория ... и ... ... [35, 46-51], ... «Языковая картина мира и системная лексикография» [36, 259-
287] атты еңбектер. ... ... ... сөйлеу әдебі де әр қырынан
зерттеліп ... ... ... ... ... сөйлеу әдебі басқа орыс тілімен салыстыра жазған. Тілдік амал-
тәсілдер әлеуметтік белгілерге байланысты түрленіп отырады, ... ... ... ... пәні ... ... этикеті
әңгімелесушілердің жасы, жынысы, қоғам мен отбасындағы орны, лауазымы,
мамандығы, тұратын жері т.б. ... ... ... ... белгілі бір қарым-қатынас жағдайында коммуниканттардың
арасындағы қатынасты реттеп отырады. Коммуникативтік ... ... ... ... ... жас мөлшеріне байланысты
«жасы үлкен-қатарлас-кіші» болып жіктеледі.
Этикет ... ... ... ... ... ... ... факторларын көрсетеді: «Этикет қалыптарын қолдануда
негізінен үш фактор – коммуниканттардың ... жасы және ... орны ... [33, ... ... ... тағы ... пікір бар. Ол сөйлеу әдебін
этнолингвистикалық тұрғыда зерттеген ... ... ... ... ... ... ... информация о говорящем и ... о том, ... они или нет, об ... равенства/неравенства
по возрасту, служебному положению, об их личных отношениях (если они
знакомы), о том, в ... ... ... или ... общение и т.д.» [37, 8].
Сонымен сөйлеу әдебінің түрлері халықтың болмысы мен ... өте көп. ... ... ... Сәлемдесу мен қоштасу
3. Танысу
4. Келісім беру, келіспеу
5. Құттықтау мен тілек ... ... ... Кешірім сұрау
8. Марапаттау, рақмет айту
9. Бата беру және т.б.
Қазақ халқы ... ... сөз ... дұрыс сөйлеуді бағалай
білген халық. Халықтың ұлттық болмысы, менталитеті де осыған қатысты болып
келеді. «Тіл тас ... тас ... бас ... ... сөз ... ... сөз ... табады» деп сөздің қасиетін мақал-мәтелдерде,
нақыл сөздерде айтып ... ... ... ... халқы тілдің шексіз
қабілетін, қасиетін беталды жұмсай бермей, оны ... ... ... да көп көңіл бөлген. Осындай ұлттық ерекшеліктердің бәрі елдің
әдет-ғұрпынан, салт-дәстүрінен ... ... адам ... ... ... ... мен ... жағдайларына,
қарым-қатынас пен адресанттарының ығына қарай жығылып, соған ... ... ... және ... отырады. Бір жағдаят пен сөйлеу қалыптан
екінші сөйлеу қалпына жылдам өзгертеміз. Бұл жайлы ... пен ... ... ... ... тіл ... ғалымы Н.И.Формановская былай
дейді: «Чем ... ... тем выше его ... ... и тем
совершеннее его способность переключаться.. Оно зависит от ... ... ... ... его ... ... ... речевых приемов» [38, 22]. Адамдардың өзара қарым-қатынасы
алдымен тіл арқылы жүзеге асады. Тіл ... ... ... ... ... ... ғана емес, сезімін де білдіреді. Сөйлеудегі ... ... ... ... әсер ... ... жиі ... қоштасу, ризалық білдіру, кешірім сұрау, құттықтау, көңіл айту,
сөйлеу этикеті деген ұғымға ... ... ... ең ... ... да – ... Сөйлеу этикеті дегеніміз – сөйлеушілердің сөз
қатынасын орнатуға және бұлардың әлеуметтік жағдайына сәйкес сыпайы қатынас
құруға арналған ... бір ... ... ... Тамыр-
таныстарымен кездескенде – амандасу, кетерде – қоштасу ... ... ... ... қуанышына, қайғы-қасіретіне ортақтасу соншалықты
табиғи да.
Уақыт өткен сайын кей дәстүр ... ... ... орын ... ескі ... бүгінгі күнге қажеті жоқ деп ... ... ... ... Жаңа ... орай ... да жаңа мазмұн, жаңа ... ... ... ... ... өміршең дәстүрді тайдай біліп, жаңа
мазмұн үстеу рухани өмірге нәр ... ... ... ... бата беру дәстүрі бар. Жасы үлкен кей
адамдар дәмнен соң дастархан қайырып, бата береді. Жақсы ниет ... сөз ... ... ... ... ... жарылқасын, құдай тілеуіңді
берсін тәрізділерді қосып қояды. Сондықтан ба, кейбіріміз мұндай дәстүрді
қалай қабылдайтынымызды білмей ... ... ... сөз ... ... заманымызға үйлесетіндей айтуға болады. Ондай діни
орамдардың орнын еңбекте табысты, өмірде бақытты бол ... ... ... ... ... ... ... әбден-ақ жетеді. Заманға лайық
батаға жаңа мазмұн үстеп, үй иесінің дәм-тұзына ... ... ... ... айту әдепке айналса, еш айыбы жоқ деп ойлаймыз.
«Әр елдің заңы басқа» демекші, бір елде бар әдеп екінші елде ... Бір ... ... ... сөз ... ... бір ... екінші
халыққа этикет ауысуы да мүмкін. Қандай ... ... ... ... ... өз топырағында жерсіндіре біледі. Кейде жаңаны жатсынбасақ та,
дәстүрде жоқ нәрсе тосындау көрінуі ... ... елде дәм алып ... ... ... білдіру дәстүрі
бар. Соның әсері болу керек, тамақ ішіп отырған танысын көргенде, кей адам
ас дәмді болсын, тағам ... ... ... ... ... ... шүйіркелесір жатады.
Сәлемдесу. Қазақтардың сөйлеу әдебінде осы сияқты ... ... ... ... ... де, тұрмыстық мәдениетінің
де дамып-жетілгендігінің белгісі. Адамдардың өзара қарым-қатынасы, алдымен
тіл арқылы жүзеге асады. Тіл пікір ... ... ... ... тек ... ... ... де білдіреді. «Бұрыннан бір-бірімен алакөзденіп келген
Игілік пен Жұман арасындағы ширыққан дау-жанжал бұдан ... одан әрі ... бет ... Әр ... ... ... тұтана бастаған. Екі
жақты дереу бітімге шақырмаса, істің насырға шабатын түрі бар. Осы ... қожа ... бір топ ... ... ... ... ... келді.
«-Ассалаумағалейкүм!..
-Уағалейкүмассалам!..
-Салаумалайкум.. салаумалайкум!
-Әлік салам... Салаумалайкум, әлік салам..
- Е, Жұмеке, мал-жан, бала-шағаңыз түгел аман ба?
-Шүкір Аллаға, аман... өз үй ішіңіз де есен бе ... ... ... ... ме?
-Тегіс есен, Қожеке... Отырмыз Алла деп...
-Ит-құстан, одан-бұдан халас болдыңыздар ма?
-Шүкір, Қожеке... Өзіңіздің жүрген ... де ... ... ... шүкір... Көпей бәйбішенің дені-қарны сау ма?
-Сау... Өзіңіздің де бәйбішеңіз ... ... ... ... ... есен ... ... өлім-жітімнен түгел есенсіздер ме?..
Қожаның көңілі үшін Аллалап отырған Жұмекең бұл жолы:
-Құдай деп отырмыз, -дей ... ... жоқ ... Енді ... де қоспай кетті.
Жазушы Ғабит Мүсіреповтің «Оянған өлке» романындағы осы үзіндінің өзі-
ақ бізге ... ... ... сәлемдесудің алар орны, ... ... ... ... ... болар еді. Әрі бұл ... тек ... ... ғана ... ел ... ... ... қабақ жұртты бітістіру мақсатын көздейтін ... ... ... ... ... ұзақ ... енді ғана ... бастады. Дүние
жүзінде қазақтан ұзақ амандасатын ел кемде-кем-ақ болар. Әсіресе ... ... ... ... ... ұзақ ... Мал-
жан, ауру-сырқат, ит-құсқа дейін қалдырмай сұрасады. Келген жерінің қандай
қабақпен отырғанын да осы амадасу үстінде болжасып қалады.
- Иә, ... ... аман ба? – деді Ақан ат ... ... – сөздің анасы», - деп халқымыз бекер айтпаған. Сәлемдесу,
амандасу адамның бір-біріне ізет, сый-құрмет ... ... ... біз ... ... ... қанша жұртпен ұшырасамыз. Солардың
бәрінде де бірінші кезекте арамызда сәлемдесу, амандасу жүреді. Жұмыр ... күн ... ... ... ... әр ... тілдерде сәлемдесу
сөздерін айтады:
-Ассалаумағалейкум! Сәлеметсіз бе!..
Амандық-саулық ... ... мен ... тым ... ... ... өзінің ұзақ даму ... ... ... ... мен жүздеген ғасырларды бастан кешті,
қаншама ... ... ... қалдырды десеңізші. Бірақ жер бетінде
сапырылысп өтіп ... сол ... ұзақ ... өн ... әр ... адамдардың бір-бірімен амандасу, сәлемдесу салттары тән болып келеді»
[39, 45].
Амандық сұрасу – ... жиі ... ... жиі айтылатын
сөздеріміз. Бірақ бұлардағы мағыналық, стильдік реңк оларды талғап, таңдап,
өз орайында., өз орнында қолдануды ... ... ... ... бе? ... үлкен-кішіге, таныс-бейтанысқа, ресми жағдайда да, еркін жағдайда
да қолданыла беретінін байқасақ, ал Ассалаумағалейкум! деп ... ... жасы ... ... ... ... шәкірті ұстазымен Сәлеметсіз бе? деп сыпайы сәлемдеседі.
Міне, бұл тәрізді ерекшелік амандасуға ... ... ... ... ... қоса ... сипат барын аңғартады. Ал кішінің
үлкендерге Сәлем бердік! деп қолын ербеңдетуі, не ... ... ... ... [40, ... амандық сұрасудың қарапайым этикеті ... ... ... ... ... ... мінез, ізеттілікпен астасып
жатса жарасымды ... М. ... ... ... ... мынадай екі
эпизод бар:
«Абай тоқтаған қалпында ... тез ... ... ... ... ... ... келіп, тосып тұрды. Аттылар мұның қозғалысын оқыс көрді
ме немесе таныды ма, аттарын баяу бастыра бастап, ... ... ... ... Абай үлкен ықылас білдіріп, айрықша бір тағзыммен төсін
басып, қатты дауыстап:
-Ассалаумағалейкум!.. деп ... ... ... ... мына сияқты, бір алуан сыпайылыққа Бөжей оң
назарын салды білем... ... ... ... беріп:
-Уағалайкумәссалам, балам!.. – деп тоқтай қалды».
Осылайша кішінің әдеп сақтап, үлкенге ықылас қоя берген ... ... ... ... ... ... тұрады.
Сәлем – сөздің анасы. Жылы кейіп, жақсы сөз алдымен амандық-саулықтан
басталады. Сәлемдесу, амандық-саулық сұрасу сөздерінің бірнеше синонимдері
бар ... ... ... ... ... ... ... үнемі ескере бермейтін тәрізді. Кейде сәлем алушы басқа сөз
таппағандай сәлем берушіні қайталап жатады. Сәлеметсіз бе? деп ... оның өз ... ... Сәлеметсіз (бе)! деуден гөрі «Аман-есенсіз
бе?» деп жауап қату жарасымды болады.
«Көне дәуірлерде адамдар өзара кездескен ... ... ... сол күнделікті ғұмырларына қажет нәрселерді тілеген тәрізді. Және
ол барлық уақытта да денсаулық жайын ... ... ... ... ... ... ұшырасқан сәттерінде: «Сен тамақ іштің бе?» - деп
хал-жағдай ... ... ... ... Ал ... ... бұл
дағдыдағы амандасу салты болған. Ал көне парсылар алдымен адамның ... ... ... ... ... кезекке қойыпты. Олар сәлемдескен кезде:
«Пейілің ашылсын!» - деп тілек тілейді екен» [41, 54].
Қыр ... ... ... ... өздерінің тіршіліктеріне
тірек болып отырған нәрселерді сұрар еді. Амандық-саулық барысында «Ел-
жұртың, мал-жаның ... аман ба?» - деп ... ... ... ... дала төсінде ғұмыр кешуге негізделген қазақ халқына да тән салт
екенін ... ... ... ... а) ... принциптерге, мәдени-ұлттық
дәстүрге негізделген тілдесу нормалары мен ә) сөз ... ... Сөз ... сөз ... ... бір жағдаятта (ситуацияда)
тілдесудің, сөз саптаудың тәртібіне тән ережелерді ... ... ... ... ... ... ... сөз актісінде, яғни
өтіну, сұрау, ризалық білдіру, сәлемдесу, құттықтау, қоштасу, т.б. тәрізді
белгілі бір ... ... ... сөз ... ... ... ... қоғамда қабылданған, лингвистикалық емес факторлармен
байланысты ... ... ... ... ... Сөз ... жасы, жынысы, олардың арасындағы ... ... ... ... Егер сәлеметсіз бе, амансыз ба, аман-есенсіз
бе, сау ... т.б. ... ... ... ... ... ... хал-ахуал қалай дегендерді, жасы қатарлас коммуникаторлар арасында
болмаса, кез ... ... ... ... болмайды. Сондай-ақ кітапты
әперіңізші дегенмен кітапқа қол ... ... ... өтініштің
сыпайылық реңкі бірдей емес» [43, 118].
Қоғамда қалыптасқан этикалық норма бойынша, қандай жағдайда болмасын,
бейпіл сөз айтуға ... ... ... ... ... ... ... т.б. жағымсыз реңктегі интонациялық ... сөз ... үшін ... ... деп ... жағынан
коммуникативтік актіге түскен кезде сөйлеу ережелері мен ... ... ... акт ... – белгілі бір ойды баяндау және хабар
алмасу, оған кем дегенде екі адам, яғни хабарлаушы мен қабылдаушы ... ... төрт ... ... болуы шарт, олар – сөйлеуші,
тыңдаушы, тіл және ... ... ... ... ... құралы ретінде
тілді қолданатын, өзінің белгілі бір ... ... және ... ... Қарым-қатынастың мақсаты мен өтіп ... ... саны мен ... ... ... бірнеше
түрі белгіленген. Қатынастың кез келген түрінде коммуниканттар белгілі
ережелер жүйесіне ... ... ... Сөйлеу мәдениетінде
сөйлеуші мен тыңдаушыға қатысты жүріс-тұрыс ... ... ... ... пен ... мәдениеттілік пен қоғамдық орындарда өзін-өзі
ұстай білу ... ... ... ... пен ... ... ... қандай ережелерге сай болатынын
анықтаған жөн» [44, 68].
Белгілі бір этностың тілінде өтетін қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... өзгеше болатыны мәлім, мұндай
өзгешеліктер тілдің ұлттық-мәдени ерекшеліктері деп анықталады және ... ... ... Бұл ... ... дәстүрлер және
коммуникацияға қатысушылардың әлеуметтік ... ... ... өтуі және қоғамда қалыптасқан тезаурустың ерекше ұғымдарымен
байланысты факторлар жатады.
«Амандасу қалыптары байланыс ... ... ... ... ... ... мен ... сөйлеу жағдайын анықтап
отырады. Олар әңгімелесу ниетін білдіріп, байланыстың басталу уақыты ... ... ... ... ... ... т.б. ... байланысты және қатынастың түрлеріне қарай
сараланады. Мағыналық және стильдік реңкке ... ... ... және
орыс тілдерінде бірнеше түрі бар. Мәселен, қос ... де ......... ... ... жағдайда Сәлеметсіз бе!,
Сәлеметсің бе!, ... ме! – ... ... ... ме, ... - ... ... ұзын бойлысы (О.Бөкей).
Сәлемдесудің қазақ тіліндегі келесі универсалды түрі – ... және ... ... ... ма! ... ... этикетінің
бұл элементі орыс тіліне сұрақ мағынасындағы Живы-здоровы ли? баламасымен
беріледі. Орыс тіліндегі сұраулы формаға тілімізде Аман-есенсіз бе?, ... ба? ... дәл ... [45, ... Аманбысың, Ержан. Халің қалай? – деді қолын ұсынып (Т.Ахтанов)
«Амандасқанда әр халық дәстүрінде, әр ыңғайда ... әр ... - әр қилы ... ... бұл орайдағы мүдде біреу-ақ. Ол-
бір-бірінің саулығын сұрасу, өздерінің аман-есен кездесіп тұрғанына қуаныш
білдіру, ... ақ, адал ... ... ... ... мен ... ... сәлеммен жауап бермеу әдепсіздіктің ең нашар түрі, сол
ортаны, жұртты сыйламаушылық болып ... ... ... қысқа
ғана қайырылған сөздері мен тіркесінде үлкен де мәнді мағына жатар еді.
«Сәлеметсіз бе!» Бір ауыз ғана сөз. ... «Мен сені ... ... ... ... ... жүзің жарқын болсын, мен сені сыйлаймын,
сені де сыйластық танытады деп білемін. Өз басым ... ... ... тілеймін», - деген бір қауым ойларды меңзейді ол...»
Мұсылман халықтарында қалыптасқан игі ... ... ... Ассалаумағалейкум! сәлемдесу ... мен оған ... ... ... Араб ... ... сәлемдесудің бұл
түрі қазақ тілінде өтетін қарым-қатынас барысында тек ер ... ... ... бойлы, шоқша сақалды қазақтың шалын көріп,
әкесін кезіктіргендей қуана сәлем берді: – ... ... ... ... ... ... ... қора-
қопсың аман ба? деген конструкциясы халқымыздың ұлттық-мәдени ... ... ... ... ... мен ... амансыз ба! Есенсіз бе!,
Сау-саламатсыз ба?, Армысыздар!, Есен-саусыздар ма?! т.б. ... ... ал ер ... тән Ассалаумағалейкум! амандасуы осы
топтағы коммуниканттардың қолданысында болмайды. Бұл ерекшелік сөйлеу
этикетінің ... ... ... дифференциацияға түсуімен
түсіндіріледі. Қазақ тілінің этномәдени ерекшеліктеріне байланысты әдеби
туындыларда Арсың ба! сәлемдесу түрі ... ... ба, ... хан! ... ба, жырауым! Жолыңыз оң болсын! (І.
Есенберлин).
Коммуникативтік әрекеттің тәуліктің қай уақытында болғанына ... ... ... таң! / ... ... ... күн! / Добрый день, ... ... және Кеш ... ... ... ... ... амандасу семантикасымен қоса тілек білдіру ниетін ... ... ... ... ... мен ... этикеті ережелеріне
сай амандық сұрасудан кейін шақыру, ниет білдіру сөз тізбектері болады,
мәселен, ... ме, үйге ... және ... ... ... ... «Сәлеметсіз бе?» деген сөзбен қатар жүреді. Және
қазақ дәстүрінде осы орайда бірнеше сәлемдесу ... ... ... ... ... ... кездескенде, ... - деп қол ... Ал өз ... ... бір-
бірінен «Сәлеметсіз бе?» - деп саулық сұрасып жатады. Жасы үлкен аналарға,
әджелерге, кейуаналарға сәлем бергенде ... ба?» - деп ... Бұл ... ... ізет пен ... ... ... тәулік
мезгілдеріне орай кей реттерде ... ... «Кеш ... деп ... [46, 79]. – Кеш ... – Кіре беріңіз, - деді күлімсірей есік
ашқан қыз (О.Бөкей).
Коммуникативтік актіде кісі ... ... ... ... орнату,
адресаттың көңілін аудару қызметтерін атқарады. ... қос ... ... ... Орыс тілінде антропонимдердің толық және қысқа түрі бар,
соңғысына ... ... -ик, -ок ... ... ... ... алуға болады, -к қосымшасы кішірейту мағынасын берсе, -ка аффиксі
тұрпайы, ауызекі сөйлеу тіліне тән вокативтерді ... ... ... ... ... -тай қосымшаларының жалғануының нәтижесінде
экспрессивті-эмоционалдық реңк ... ... ... ... бар (С. ... ... шығарсың, берік бол! (І. Есенберлин).
Сонымен қатар қазақ лингвомәдени қауымдастығында кісі ... ... -қа, -е, -а ... ... арқылы туған этномәдени мәні үстем
қаратпалар қолданылады. Жоғарыда аталған тәсілдің көмегімен туған ... ... Сәке т.б. ... ... пен ... формаларының
айғағы, ұлттық нақыш пен этномәдени белгілердің нышаны ... Бұл ... ... ... «В казахском языке молодой человек в общественных
местах обращается к старшему по ... ... ... ... ата, әже ... фамильярным обращение их к старшим людям типа Сәке, Мәке вместо
Сағат аға, ... аға (так ... ... люди ... ... ... по возрасту)» [37, 24]. Ал қазіргі кездегі әйел ... ... ... ... ... мәндегі қолданыс екендігін атап
өтеді.
Оу, Сыпеке, ... ... ... деп біреуі айқай салды (Д.Досжанов).
Ерекеңдікі жөн секілді, - деді жирен мұрт мосқал жылқышы (О.Бөкей).
Қазақ халқы сөз бен сөйлеуді өз ... ... ... шеберлік туралы көптеген мәліметтер қалған.
-Уа, бұл қай баласың?
-Даттың баласымын.
-Қой жая ... ... ... ұл ... деп еді, ... ... болармыз, бірақ «Бір құшақ отыннан бір оқтық шыбық шығады»
деуші еді. Әкем ... ... ... ... әкең ... болғанмен, шешең пысық кісі еді. Күндіз келген
жиырма кісіні, түнде келген жиырма кісіні ... ... еді, ... боларсың.
- Шешем пысық болса, оның несін айып көрдіңіз? Әкем би болмаса да ... үйі ... ... ... ... жиырма кісіні, түнде келген жиырма
кісіні ренжітпей аттандырса, қырық кісі екен, қырықтың бірі қыдыр деген,
онда ... ... ... ... үш түрі ... ... еді: ... шал,
қадірсіз шал, қыдырма шал. Өзіңізі соның ... ... деп ... ... көңіліңе ауыр алып қалдың-ау!
«Жаманнан жақсы туады – адам ... ... ... ... ... – бір ... ... Сен де маған шалдың үш түрін айтып, сын қойдың ғой. Ердің
қадірін өзінен сұрамас ... ... ...... сұра, қыдырыма
десең – көршімнен сұра, қазымыр ...... өліп ... ... шалмын – келінімнен сұра. Енді келген жұмысыңды айта бер.
«Аулыңның алдында төбе болса, ерттеулі атпен тең, аулыңда ақылды ... ... ... тең ... еді. ... беріп, бата алғалы келдім.
-Жарайды, балам! Жайыңа енді түсіндім. «Кісі болар баланың кісіменен
ісі бар, кісі ... ... ... несі ... Атқа ... қол бастайын
деген бала екенсің, топқа кіріп сөз бастайын деген бала ... Зады ... ... асыл – ... шығады. Азуын шалып, ақылынан ... ... не ақыл бар ... ... ... ... да ... батыр жас кезінде Малайсары биге сәлем бере ... ... ... ... осындай әңгіме өтіпті. Бірі – ел арасында енді ғана ... ... от ... орақ ... жас. Екіншісі – ақыл-білімі мен ... ... елге ... кәрі ... Кіші кішілік салтымен атақты
бидің алдында ақыл сұрап, бата алғалы арнайы ... еді. ... ... би ... елге ... үлгі ... мақсат тұтып жүрген жас
талапкерге бірден ащы ... ... сөз ... ... Оның сөз
саптасын, ақыл ойын, тапқырлығын ... ... Бала ... да ... дүр
сілкінді. Тартынбай, тайсалмай саңқылдап тіл қатты. Парасатты қарт бірден
таныды. Алдында сөз ... ... ... атқа ... ел бастауға әбден
лайық, жүйрік ой, жүйелі сөздің иесі отыр...
«Қазақтың сөз өнері дәстүріндегі інжу-маржандардың бірі – ... ... осы бір ... халқымыздың сөз қадірі мен сөз
құдіретіне ертеден мән беріп, оны әрдайым құрмет тұтып ... ... ... Әр ... ... ... аталы сөзге инабат таныта білудің асыл
үлгілері, халқымыздың талай ғасырлар бойғы тарихының мазмұнды да көркем ой
сілемдері ... осы ... ...... ... ... ... ажарланып жеткенінің өзі де, сол сөзге деген ел ықыласының,
ардақ тұтуының белгісі деу ... Олар ... ... екі ауыз ... ... келісімге келтіретін, күлгенді жылатып, жылағанды
жұбата алатын сексен қырлы сөз құдіретін терең түсіне білген қазақтың асыл
да ... ... [47, ... ... әр ... ... ойлап, шебер де мәнді сөйлей білу
қабілеттерін олардың ізгілік, адалдық, инабаттылық қасиеттерге етене ... қыр ... ... саяхатпен келген, оны зерттеген адамдар да көп
атап көрсетті.
Сөз құдіретіне ертеден мән беріп, ел мен ел, ... мен ... ... оның атқаратын ролін терең түсіне білген
халқымыз әр уақытта да сөздің ... ... ... ... әр
жағдайда қалай сөйлеу керектігіне ерекше көңіл қойды. Үлкендер ... ... ... ... ... ... ... ізет таныта білу, жөн-
жобаға, көңілге қарап сөз айту, қажет кезде өзіңді-өзің іркіп ұстау сияқты
қасиеттер ... ... мен ... ... жалғасып, ұласып келеді.
«Сөзі райлының – жүзі шырайлы» дейді ... ... Бұл ... ... ... ... әңгімесі бар жандар әр уақытта жұрт арасында
сыйлы, жүзі жарқын жүрер деген ойды меңзейді. ... ... бір ... ... «Жақсы сөз – жан азығы», «Жақсыменен сөйлессең –
жаның рақаттанады», «Жаным десе – жан семіреді», «Жақсының өзі де ... де ... Сөз ... ... оның қадір-қасиеттерін байыптауға
өресі жетпейтін, ауыр ... ... ... ... ... ... сөкет
көре қоймайтын жандарға да халық даналығы өз жолын ... Және ... ... ... өзара салғастырылып, қорытындыда әдепті де ізетті ... ... ... ... алға ... еді. ... бірі: «Жақсының сөзі
- өлшеп пішкендей, жаманның сөзі – ... ... - ... ... «Жақсының сөзі – шақпақ, жаманның сөзі - ... - деп ... тағы ... ... ... ... жаман шайқап сөйлер», «Аз сөз –
ишарат, көп сөз – кінәрат» - делініп жатады [48, ... ... ... осы ... қай ... алып ... адамдар арасындағы сөйлесу, әңгімелесу реттерінің жөн-жосығы жөніндегі
ережелер кодексін алға тартқандай болар еді. Біз ... ... ... тіл ... қаншама адаммен сөйлесіп жататындығымызға есеп бере де
қоймаймыз. Ал шын мәнінде ол өз ... ... ... ... әңгіме-дүкен құруларды біріктіріп, адамның әр ортада өзін-өзі ұстау
салттарымен тығыз үйлесіп жатқан көркем бір қуатты әлем.
Жасы мен жолы ... ... ... ... «сіз» деу әдеп
екендігі қазақ ... ... ... ізет дәстүрлерінің бірі. Өзінен
үлкендерге, әке-шешелеріне «сіз» деп сөйлесу адамның инабаты мен ... ... ... ... әдетте жасы кішілерге,
балаларға, өз құралпыластарына ғана «сен» деп айту қалыптасқан.
Адамдардың сөйлеу мәдениеті ... ... ... осы ... ... ... тоқталып кеткен жөн. Өйткені күнделікті өмірдегі
қарым-қатынастарда қай ... ... қай ... ... деп ... ... сауалдар да азын-аулақ туындап қалып жатады.
Әрбір адамның әдептілігі оның өзгені сыйлай білуінен, жасы үлкендер
мен ... ... ... ... ... Сол ... ... – олармен «сіз» деп сөйлесу. ... ... ... ... жасы кіші болса да бөгде адамдарға, әлі кеңінен араласып ... көз ... ... ... деп ... Қай ... және ... деп тіл қатуға болады? бұл ыңғайда сөйлесу – негізінен қатар, тең
адамдар ... ... мен ... ... ... ... сөз арнаған кездерінде айтылатын форма. Ол сөйлеушілер арасындағы
көңіл мен пейіл жақындығын, достықты, ... ... ... кім айтыс, талас кезінде алдында ғана «сіз» деп сөйлесіп
отырған адамымен бірден «сенге» көшіп, ... ... ... ... ... бұл оның ... ... ұстамсыздығын, әдепсіздігін
көрсетеді. Өмірде қай уақытта «сенге» ... ... ... ... жоқ. ... адамдардың мінез-құлқына, әр отраның жағдайына байланысты.
Әдеп салты тек «сенге» қалай ... ... ғана ... ... ең ... ... «сенге» көшуді үлкен-кішіге, ... ... ... Ер кісі мен әйел ... бұл ... шартты. «Жас
жігіт жасы үлкен жақын адамдарынан өзіне ... деп ... ... ... бұл ... да оның өзі оларға бұрынғысынша «сіз» деп тіл қата береді.
Үлкенді сыйлауды дәстүр еткен халқымыздың әдеп ... ... оның ... ... ... қоймайды. Сондай-ақ кейбір жас балалардың өз ... ... деп ... көрініс бере бастағанын да құптауға болмайды.
«Сен» сөзінің бойында «сізге» қарағанда аз да ... ... ... тең ... тіктік, туарлық сипаттар бар. Сондықтан «сен» деп
тұрып, «сізге» лайық сыпайылық ... ... да ... ... ... ең ... ... бірі ата-ананы сыйлау, оларды қадір
тұту, ізет пен инабат көрсете білу болып табылады. ... ... деп ... да сол қадір тұтудың көрінісі» [49, 6].
Сөз өнерінің ұлы білгірі Абай ... ... қара ... пен ... ... былай дейді. «Һәмма ғаламға белгілі
данышпандар ... ... ... ... кісі ... ... әрбір қайратсыз қорқақ, мақтаншақ келеді; әрбір мақтаншақ қорқақ,
ақылсыз, надан келеді, әрбәр ақылсыз надан, ... ... ... ...... өзі тойымсыз, тыйымсыз, өнерсіз, ешкімге достығы жоқ
жандар ... ... ... ... бас ... ... өзін басқалардан
ерекпін, артықпын, сондықтан да басқалардан көп ... ... деп ... ... тек өзін ... өзі ғана ... үшін бастайтын
адамдар да табылады. Олар мұнысымен көбіне-көп сөзін ешкім тыңдамайтын
жайға душар болып ... ... ... әдеп ... ... қағидаларды
ұсынады:
Кез келген ортада әңгімені жөн-жосығымен айтып, жұртты ... ... ... ... ... ... ... де әңгімені қысқа
тұжырып, ойларының нақтылы, ... ... ... ... ... үшін ... ... дәл шыққаны абзал.
«Мен бәрін білемін» деген сыңаймен оңды-солды сөз ... ... мүлт ... ... ... адам ... ... сыңай танытып
қабылдайды. Егер де оны түзету ... ... ... ... ... сөз иесін ренжітпей жасауға тырысады. Әркім де ... ... ... және ... ... сенген адам өзінің
білгішсінген кейіппен ... ... ... айтып отырған адамға: «Сөзің
жалған», «Сіз ол мәселе ... дым ... «Бұл ... жас ... дейін
белгілі нәрсе», «Өтірікті судай сапырып тұрсыз» деген сипаттағы дөрекі
сөздер мен ... ... ... Бұл ойды ... басқаларды
ренжітпей-ақ мына түрде: «Кешіріңіз, мен сізбен келісе алмаймын», «Меніңше,
сіз тура айтпай отырсыз», «Мен басқа пікірдемін» ... ... ... ... ... сөз, тіл ... ренжітуден туған
қайғырулардың кей ретте денсаулыққа зиянды әсер ететіндігін, әсіресе ... қан ... ... ... ... ... анықтап отыр.
Ал академик А. А. Богомолец болса, бұл ... ... ... ... ... факторларының бірі - әдептілік және адамдармен дұрыс қарым-
қатынас жасай білу», - деп атап көрсетеді [50, ... ... ... ... оның ... ... бітімін, мінез-
құлық ерекшеліктерін де ескерген мақұл. Сіздің оны дұрыс ... ... ... ... ол ... тақырып төңірегінде сөз қозғағаныңыз
жараса қоймайды. Сөйлесу өнері – тек тіл қатысу, әңгімелесу ғана ... ... ... ... ... бар ... Ол ... жан-дүниесін ашу, түсіну
әлемі. Кім оны жақсы меңгере білсе, оған басқа адаммен ... ... ... білудің көңілге қуаныш ұялататын сәттері де белгілі.
Алайда эмоция-экспрессиялық әсерге бай екен деп ... ... ... ... қолдана беруге тағы болмайтыны белгілі. Екі бүктеліп
еңкейіп отырмаса да, кей ерлі-зайыпты жас ... ... шал, ... ... Шалың келді ме? Кемпірің қайда? тәрізділерді ... ... ... ... да ... ... ... Мұндай сөздерді
қолдану кейбіреуге тіпті тұрпайы ... ... ... сөзді айт, мына
сөзді айтпа» деп біреудің аузына қақпақ бола алмайды. ... ... ... ерлі-зайыптылар өрескел көрмесе, кемсіту деп түсінбесе, өзара
ғана қолдана беруіне болатын да сияқты. Ал ... ... ... ... ... орындарда әлгідей «іш тарта» айтылған сөзді
араластырып сөйлеу жағымсыз эмоция тудырады. Ондайды үлкенді ... ... деп ... Осы ... бір алуан этикет сөздер
ортамен есептесіп, санасып отыруды талап етеді.
Туыстық атаулар қазақ және орыс тілдерінде ... ... ... топ, олар ... ... мен тұрмыс-тіршілігінің жарқын
көрінісі болып табылады. Апеллятивтердің бұл түрі қос ... де ... ... орыс ... тіке ... жақын туыс емес
адамдарды анықтайтын атаулар; ресми некелік ... ... ... пен ... ... сөздер деп бөледі. Ал қазақ
тілінде халқымыздың «жігіттің үш жұрты бар» деген мақалына сай әке жағынан;
шеше ... ... ... пен ... ... ... деп
алуға болады. Өз кезегінде бұл апеллятивтер әңгімелесушілердің биологиялық
белгісіне қарай ерлер мен ... ... ... деп ... ... ер ... ата, әке, көке, аға, іні, ... ұл ... ... ... -әже, апа, ана, ... ... апай, қарындас,
сіңлі, қыз(ым) формаларын пайдаланып ... ... ... ... барлығы да халық арасында сақталған салт-дәстүрлер мен әдет-
ғұрыптар, ырым-жоралғылар мен ережелерге байланысты қолданылады.
Қарындас, аман-есенсіз бе? Сіз ... ... ғой? ... ... Сіз ... ... жоқсыз, тоқтай тұрыңызшы! – деп
шырылдағанын ... да ... ... ... қызым формасына да орыс тілінің ықпалы ... ... ... ... ... жүр. Мысалы, -Аққұш
жәрекім алла! – деді Хадиша. – Қоржын дауай, сен ... ... Бұл ... кейіпкер орыс қызына қаратып қолданып тұр.
Қазіргі кезде бұл форманы тек қазақтар ... ... ... ... ... ... тілдес халықтың адамдары қаратпа форма ... ... ... ... ... жас мөлшері бойынша саралау
дәстүрі қалыптасқан, олар – балалар мен жастар, үлкен кісілер мен ... ... ... ... ... ... балаларға
тұңғыш, ортаншы, кенже анықтамаларын қолданып сөйлеу дәстүрі бар, сонымен
қатар ұрпақтарына немере, шөбере, жиен, ... ... ... екі ... орыс ... ... жоқ, ... олар қазақ
халқының ұл мен қыздың балаларын бөліп-жарып ... ... ... ... ... ... ... – нағашыларына байланысты
туыстық атаулардың үлкен бір тобы бар. Шешесінің еліндегі ... ... сөзі ... ... ... ата, нағашы апа, нағашы аға, нағашы іні
т.б. терминдер қолданылады.
Туыстық атаулардың ... ... бір топ – ... ... ... ... бұл түрі ... жүйе болуы себепті бірнеше топқа
бөлінеді: ерлі-зайыптылардың өзі араларындағы, күйеу мен қайын жұрт, ... ... мен ... ... ... ... анықталады. Аталған вокативтердің барлығы да қазақ және ... ... ... ... ... ... ... өзара байланысын айғақтай түседі, себебі олардың кез келген
формасын қолданардан ... ... ... бір ... ... ... [51, 8].
Қарым-қатынас процесінде туыстық атаулардың әр түрін қолданғанда
сөйлеп отырған тілдің этномәдени ерекшеліктері анық ... бұл ... ... ... де ... Мәселен, жеңге мен қайынгдарының
арасындағы қатынастағы қаратпаларды алайық. Бұл ... ... ... және этносының ұлттық-мәдени сипаттарын анықтауда маңызды роль
атқарады, себебі осы екі ... ... ... ... ... пен ... сияқты категориялардың тілдік
қатынаста ерекше қызметін анық байқауға болады.
Қазақ халқының ... тағы бір ... – ат ... ... ат қою ... ... игі ... байланысты келін түскен
ауылының үлкен-кішісінің атын атамай, оларға лайық ат ... Бұл ... сай табу ... ... Ат ... ... пайда болған
апеллятивтерде эмоционалдық реңк үстем ... ... ... еркем,
сырғалым, шашбаулым, күлімкөзім, ажарлым, сәнім, қиғаш қас, еркетотым,
төрем, мырзажігіт, қараторым, ... т.б. ... ... Осы ... ... ... компоненттер көркем шығармаларда көп
кездесті:
«-Тентегім, байқа, - деді Ханшайым Мәделіханды ... ... ... ... та, ... елей ... мұндай
жанамалап атауды от басының әдебіне айналдырсақ, сыйласымға сыпайылық
үстемей ме? Оның үстіне кісі ... ... ... атау – атты ... Халық дәстүрінде баланы кезінен еркелетіп атау дағдысы бар.
Осындайдан ... ...... ... – Тәкен, Әбдірахман ... ...... Сәдуақас – Сәкен, Сақыпжамал – Сақыш болып, дербес
есімге айналғаны көбіміздің қаперімізге келе бермейді.
Дәулетбекті – ... ...... ... - Әмір, Ақбаянды –
Баян, Айманкүлді – Айман, Ақжамалды – Жамал деп атау да ... ... өң ... ... ... ... Ал ... есімге айналған соң,
бұлардың эмоция-экспрессиялық реңі солғын тартады. Алайда мұндай есімдері
Құдышжан, ... ... деп ... ... ... ... ... сөздің шырайы ашылып, эмоция-экспрессиялық рең қайта
жаңғырып, құбыла түседі.
Сол секілді қазақ таным-болмысында сөйлеу ... ... мен ... де ... орны ... Табу мен ... лексикаға жатады. Себебі оның астарында ... ... ... мифтер, әдет-ғұрыптар, салт-дәстүрлер,
қоғамда қалыптасқан тіл мәдениетімен байланысты этникалық нормалар жатады.
Қазақ халқы ежелден ... мен ... ... және жаңа ... ... айтпаған. Егер айтатын болса, көз тиеді немесе бала
азайып ... ... деп ... Сондықтан олар табу ... ... ... ... ауыстырады. Түркі тілдеріндегі табу
мен эвфемизмдерді зерттеген Әділ ... табу мен ... мен ... ... қатысты кейбір ұғымдардың
атауларымен ... [52, 118] деп ... ... ... қате түсінік, діни ұғымның негізінде ... ... ... ... ... ... ... айтудың негізінен ... 135]. ... ... ... ... әрі «европа тіл
біліміне еліктеушіліктен қашықтау» үшін ... ... ... ... ... ... ... Табуды «ділдік табу» деп
атап, «ділдік табулардың ... ... яки ... ... жанама сөздер тілдік табулар» деген анықтама береді ... Табу мен ... тек ... ... қана емес, сонымен
қатар тіл мен ... ... ... сипаттайтын әлеуметтік
лингвистикаға да қатысы бар ... ... ... мен ... ... ... әлеуметтік, мәдени және экологиялық ортаға байланысты
қалыптасқан наным-сенімдердің, ... ... ... тілдегі орныққан көріністері» [52, 7].
«Түркі халықтарында, ... ... ... ... ... ... да ашық ... Мәселен қазақ халқы «ұл ма, қыз
ба?» деудің орнына «қойшы ма, ... ... ... ... Қыз бала ... ... ... әртүрлі тілдік табуларды
(эвфемизм) пайдаланған. Қыз ... ... ... ... ... ... әлеуметтік орнына байланысты қалыптасқан. Олар
іс тігуіне немесе шеберлігіне қарай «кестеші», «тақия ... ... ... ... тіркестермен алмастырылған.
Мысалы: Шолпан жеңге аман-есен босанып,тақия ... ... ... ... сөздерден бөлек жаңа туылған қыз баланы «қырық
жеті» деп те атаған. Оған ... ... ... романындағы Асанның сөзін
келтіреміз:
–Кішкенеңнің бауы берік болсын! - деді ... ... ма, ... ме? ... ... әке-шешесіне қалың мал беру және қалың малды «қырық жеті»
деп айту, лингвомәдени концепт ... ... ... түседі.
Мәселен, «қырық жеті» тіркесінің уәждемесін ғылыми, ... ... ... ... ... болады. Қыз алған жақ құдалар
қалыңдықтың әке-шешесі мен туған-туыстарына көрсетілген ... ... ... ... ... деп те атайды. «Дәулетті
адамдардың ... ... ... ... ... ... 47 жылқы
болады» [54, 247]. Ал Х.Арғынбаев қалың малдағы қырық жеті саны ... мал ... 50 ... кем ... «қара мал» деген атау
қолданылмай, «жиырма жеті», «отыз жеті», «қырық жеті» ... ... ... жақсы» берілмейді» [55, 178]. Қалыңмалдың қырық жеті ... ... да ... бар. ... жеті деген малдың саны емес, 40 рет
жеті, яғни қырық апта ... ... ... Бұл ... ... болу мерзімі - 9 ай, 9 күнге жуық уақыт [56, 84].
Батыс Қазақстан облысы Гурьев жерінде қыз ... «бет ... [57, 167] деп ... ... жынысы ашық айтылмағанымен де, оны
алмастырушы сөздер барлығына түсінікті болған. Түркі тілдес ... мен оны ... ... ... болса, жасырылатын нысанға
қойылатын атаулар әр ұлттың өзіне ғана тән құбылыс.
Қазақтың ескілікті ... ... ... қыз деп ... ... Бұлай деу ата-анаға дөрекілеу болып естіледі.
Кейбір ата-ана ... ... ... еркек шора қылып өсіреді.
Бұның өзі - әке-шешенің қыз ... ... ... ... ... Сондықтан да қазақ келіндерінің «ат ... ... ... ... есімін атамай еркежан, үкілім, «көз
жақсым, қара-көз, айдарлым, ... [52, 39] деп ... ... байланыстырып, эмоциялық сөздерді қолданған.
Еркежанымнан өлсем айрылар ма ем, кеше гөр, өлтіре ... ... ... қанды жас ағып жалынып еді, ... ері ... ... қатыны да: Үкілім, ... ... ... кісі аз ... ... бай сөздік қорында қыз ұғымына қатысты эвфемизмдер,
жағымды мағынадағы ... ... ... мен ... ... де орын
алады. Ежелден халықпен бірге біте қайнасып келе жатқан әрбір ... ... ... ... ... ... немесе дөрекі сөздердің
жұмсалуында да ұлттық бояу (колорит) жатыр. Тіл ... ... ... ал ... ... пейоративті деп атайды.
Тілдік санада орын алатын жағымсыз мәндегі сөздер де ұлттың ажырамас
бөлігі болып табылады. Қыз ... ... ... ... ... айтылады. «Күнделікті өмірде, әдеби қолданыста ... ... ... ... тұрпайы, анайы сөздермен ауыстырып қолдану тәсілі
тіл білімінде дисфемизм деп аталады» [53, 99]. ... ... ... анықтама берген: «тегі нашар, салдыр-салақ» [58, 65]. Төмендегі
мысалдардан «шөпжелке» сөзін қолдану ... ... ... нашары
деген экспрессивті мағына үстейтіндігіне көз жеткіземіз. Мысалы:
Шөпжелкелілердің шүйдесі ... ... ... ... ... ... ... (Ана тілі,1995).Әйелдің еркек кіндіктіге серік екендігі ежелден
келе жатқан анық ... ... ... пен шөпжелке- ешқашан жолдас емес,
әрі әйел де еркек адамға жанкешті адал дос бола ... ... ... және оң ... отырған, бірақ «болашақ келін» болар
кез-келген қызды ... деп айта ... ... ... үшін бір ... ... өкпелетіп алып жүрмесеңіз
нетсін (І.Есенберлин). –Ақанжан, мына шешең екеуміз саған бір ... ... ... құда түспекпіз,-деген (С.Жүнісов).
«Халық дәстүрінде жақсы ниет, адал тілектестікті білдіретін этикет
қаншама? Олардың қазіргі тіл ... ... ... ... де аз ... дінін ұстанған біраз ұлттар мен ұлыстардың дәстүріне сай қазақ
отбасында әйел ... ... атын ... ... орай ... үйдің кісісі, бәленнің әкесі не көкесі, атасы, ағасы, әлгі кісі т.б.
вокативтерді қолданады.
Мысалы: Отағасы, мал-жандарыңыз аманшылық па? ... ... ... ма? (Д.Досжанов)
Халық ауыз әдебиетіндегі үлгілерінің бірі – «Алпамыс батыр» жырында
күйеуінің атын атамай ... ... ... ... осындай қаратпалар
қазақ әйелдерінде сөйлеу ерекшеліктері мен қазақ тілінің этномәдени сипатын
дәлелдей түседі, себебі олардың орыс ... ... ... ... ... ... отбасының үлкен кісісі, үйдің
иесі деген мағынадағы вокативтермен беріледі.
Неке туыстық атаулардың ішінде ... топ – ... мен ... ... ... олардың ішінде ерлі-зайыптылардың ата-
анасы мен ... да ... ... ... деп ... ал ... ... құдаша, құда бала деп аталады. Мысалы, -Алыңыз, құдаша, - деді
бақташы. – ... ... ... ... ... ішінде соңғылары құдандаласқан екі жақтың
адамдарының арасындағы жастар жағын саралап анықтайды. Қазақ ... ... ... атаулардың ішінде құданың түрін белгілейтін,
сипатын анықтай түсетін төмендегідей апеллятивтер ... бар: бас ... ... ... ... құрсақ құда, бесік құда, туған құда, жанама құда,
қарсы құда, т.б. Бұл вокативтердің барлығы тіл мен ... ... ... ... ... ... ұлттық мәдениеттің компоненті болғандықтан, жан-жақты
толыққанды коммуникация мен дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, менталитет ... ... ... ... болады. Сол себепті әртүрлі ұлт
өкілдері қарым-қатынас орнатып, оны жалғасытру ... ... ... мен мәдениетіндегі ерекше құбылыстар және белгілерді
ескеріп отыруы ... ... ... бір тобы – ... қатысты
айтылатын, еркелету мағынасы бар экспрессивті-эмоционалды вокативтер. Олар
жұрнақ, ... ... ... және тәуелдік форманың І жағында
болады: құлыншағым, ботақаным, құлыным, боташым, балақаным, ... ... ... ... ... Күнделікті қарым-қатынаста
және көркем шығармалар желісінде бұндай апеллятивтер қаратпа рөлінде
молынан ... ... ... қауыншы шалдан қарбыз әкеліп берші
(Д. Досжанов). -Қарашығым, бақыт деген бір қоңыр қаз (І. ... ... ... орыс тілінде баламалары болмауы да
мүмкін, өйткені олар тіліміздегі ... ... ... айғағы болып табылады. Осы ерекшелік жөнінде жоғарыда сөз
болған ... «... Олар ... ізет ... ... ... мінез-құлықтың ең бір маңызды, басты ... ... Сол ... ... ... ... ... қазақ мәдениетін
білуге басқыш-кіріспе бола алады», - дейді.
Белгілі бір тарихи оқиғаны немесе ... ... ... шығармаларда баяндалып отырған ситуацияға лайық таптық атаулар
қолданылады. «Жанталас» пен ... ... атты ... ... ... патша, хан ием, шах, тақсыр, дат, қожа, хакім, ... ... т.б. ... кездеседі. Аталған апеллятивтердің көбі араб тілінен
енген атаулар болғандықтан, олар әміршіл, ... ... ... жиі ... ... ... ... мен қарапайым адамның
бір-бірімен қарым-қатынасында осы атаулардың ... ... ... жөн. Бұл аталған қаратпа формалардың барлығы тек қазақ халқына тән
қаратпалар. Мүлдем қолданыстан шығып қалғандары да бар. Ал ... ... ... айтқанда лауазымын да тіркеп айтатын кездер бар. ... ... ... ... ... көрсетеді [59, 129]:
Қаратпа формаларының қолданысы
|А мыналарды В-ға |А |Ф |Т |АФ |ТА |ТФ |(○) ... | | | | | | | ... ... А-ға | | | | | | | ... | | | | | | | ... |+ | | | | | | ... |+ |+ | | | | | ... |+ |+ |+ | | | | ... |+ |+ |+ |+ | | | ... |+ |+ |+ |+ |+ | | ... |+ |+ |+ |+ |+ |+ | ... |+ |+ |+ |+ |+ |+ |+ ... ... А – ... аты, Ф – фамилия, Т – титул, және (○) белгісі
терминнен қашу дегенді білдіреді. Бұл ... ... ... ... ... гөрі ... мен атын, титул мен фамилиясын атап
қаратады екен. ... ... ... өзгеріп отыруы мүмкін.
Мысалы, деканның атын атап ... ... ... ... ... ... мен ... айтуы мүмкін.
Сөйлеудегі ізет, құрмет, сыпайыгершілік кісінің сезіміне әсер етеді.
Өмірде жиі қолданылатын амандасу, қоштасу, ризалық ... ... ... көңіл айту, т.б. сөйлеу әдебі деген ұғымға саяды. ... ең ... ... ... да – ... ... ... тамыр-таныстармен кездескенде – амандасу, кетерде қоштасу
қаншалықты ... ... ... ... ... қайғы-қасіретіне
ортақтасу соншалықты табиғи да. Адамның жанына ... жылы ... ... ... ... сияқты. Жылуы мол, жан жадыратар шуақты ... «сіз ...... ... сен ...... анығы» деген қазақ
мақалы да аңғартса керек.
Сөз арасында қолданылатын кешіріңіз, ғафу етіңіз, мүмкін болса, қажет
деп тапсаңыз, ... ... ... ... лайық деп қарасаңыз,
қалауыңыз білсін, т.б. ... ... ... тілге сыпайылық
үстеп, ізеттілікті білдіреді. Мұндай майда ... ... де, ... ... ... адамның кішіпейілділігін білдіреді.
Шырағым, қарағым, шырақ, қарындас, інішек, ағай, апай, атай, әжей
тәрізді ... ... ... мен ... ... ... ... адамның сіз бен сен сөзінің жұмсалу ... ... да ... ... да жатады. Сөйлеу әдебіне ... ... ... ... бар. Тіл ... ... мұндай
сөздерді жиі қолданамыз. Этикет сөздің молдығынан ... тіл зиян ... ... ... сөз ... ... жүргендерін ескеріп, ескісін
жаңғыртып отырсақ, сөйлеу этикетін байытып, бояу нақышын құбылта түсеріміз
сөзсіз.
Тіл мен мәдениеттің өзара ... ... ... ... ... ... ... жөн. Адамның рухани дүниесі мәдениеттің мұрасы мен
құнды жақтарының маңызы мен мәнін белгілейді. В. фон ... ... ... ... кезінде халықтың рухани болмысын
тілден бөлек қарастыру мүмкін емес ... ... ... ... ... қаратпалардың тағы да бір тобын қарастыру керек.
Ұлттық мәдениет пен ділді анықтай түсетін ... ... ... О, ... ... ием!, ... Жасаған ием! деген сияқты
қаратпалар жатады.
Қаратпалардың антропоним және апеллятив түрлері кез келген ... ... ие, ... ... мен әдет-
ғұрпының сипаттарын айқындап отырады. Байланыс орнату, ... ... ... ары ... ... ... орындайтын вокативтер
мағынасы мен қолданылу аясына байланысты ұлттық ... ... бір ... этикетінің келесі формасы – қоштасу, қарым-қатынас процесінің
бұл элементі де әңгімелесушілердің жас пен ... ұлты мен ... ... ... ... ... ... түрленіп,
дифференциацияға түседі. Қос тілде де стилистикалық тұрғыдан алғанда, Сау
бол(ыңыз)! ... кез ... ... ситуацияда қолданылады.
Қазақ тілінде синонимдес Сау-сәлемет бол(ыңыз), Қош-сау бол(ыңыз) және Қош
бол(ыңыз), көріскенше формалары бар. ... ... ... ... соңғысы қарым-қатынас барысында екі ... ...... ... ... ... (С. ... – Сау бол(ыңыз)
мағынасында, ал екіншісі «-Қош, Дәниел! Шамаң келсе, мені тез ... (І. ... - ... ... ... ... ... болғанда айтылады. Ал қоштасқанда көріскенше, сау
бол, аман бол формаларын айтамыз.
- Ал, сау ... мен осы ... ... - деді (Т.Ахтанов).
Коммуникативтік актіде тілек мағынасындағы «Сапар сәтті
болсын!», «Жолыңыз болсын!» - «Счастливого ... ... ... пен ... ... ... келеді. - Жақсы жігіт, жол ... ... ... ... барысында тілек мәнді сөздер мен сөз тізбектерін
қолдану ұлттық ... ... ... мен ... ... әрекетінде ескеріп отырғанының айғағы. Бұндай ... ... тіл мен ... ... ... анық ... ... кездесетін тілек мағынасындағы сөйлеу этикетінің формалары
универсалды болғандықтан, қатынастың кез ... ... ... ... ... ... бірі қоштасуға жататын ... «Сау ... қош ... ... ... ... ... күн
жақсы, жайлы жатып, жақсы тұрыңыз, жолыңыз болсын, сапар сәтті болсын» т.б.
жағдайға орай қолданылатын мұндай сөздерде де ... реңк ... ... ... ... ... тілімізде мол болғанымен,
олардың әрқайсысының жұмсалу ... ... орны бар ... ... ысылған адам ондай ерекшеліктерді аңғара отырып, олардың жігін
тауып қолданады.
Сөйлеу этикетіне жататын эмоция, экспрессияға аса бай сөз ... ... ... ... ... Қазіргі өмірімізде қуаныш дара емес, қоғамдық
мәні бар. Қызметтес адамның қуанышты жүзі айналасын ... ... ... ... ... ... қуанышына әрдайым ортақтасып, ықылас-тілек
білдірген дұрыс. Әсіресе жасы ... ... ... сөз ... ... Олар ... жастарға «Қосағыңмен қоса ... ... ... биік ... ... гүл ... «Нұр ... деп ақ
тілеу, адал ниеттерін білдіріп жатады. Ал жаңа туған туған сәбиге құтты
болсын айтқанда, ... ... ... деп тілек айтып, құттықтайды.
- Бауы берік болсын. Тұңғыш балаң ғой. Атың кім ...... ... ... ... ... жағдаяттарында кешіріңіз, ғафу етіңіз секілді формалар
қолданылады.
- Кешіріңіз, ... ... оғаш ... ... ... - деді
Иван қыз уәжіне жығылғандығын ұяла мойындап (О.Бөкей).
«Ауызша іскерлік қарым-қатынастан ... ... ... ... ... ... талап етіледі. Енді осы талаптарға кезек-кезек тоқталайық:
1. Іскерлік қарым-қатынаста әңгімелесушілердің дұрыс сөйлеу талабы.
Жазбаша қарым-қатнастағыдай ауызша іскерлік ... ... ... ... ... өздерінің дұрыс сөйлеуіне талаптануы керек.
Өйткені сұхбаттасушылар кей ... ... ... ... ... ... сөйлемегенін бірден байқап қояды. Оның
үстіне дұрыс сөйлей алмаған адам ... ... ... ... ойын іске ... ... ... және айқындық – кез келген іскерлік қарым-қатынасқа қажетті
талап. Дәлдік – сөйлеушінің ойы мен сөзінің бір ... ... ... пен айқындық бір-бірімен байланысты. Дәлдік сөзге айқындық береді,
ал айқындық дәлдіктен келіп шығады. Бірақ ... ... ... ... жету ... ... ... лексикадан жабысқан жаман ... және ... ... ... ... ... шет тілден енген
сөздерді шектен тыс қолдану ... ... ... ... ... келтіреді. Іскерлік қарым-қатынас нәтижелі болуы ... ... ... ... және ... ... емес. Сұхбаттасыңызды, өзіңіздің қарсыласыңызды, шағын және
үлкен ортаны ... алу үшін ... ... қолдануға үйрену керек» [60, 61].
Сөз өнерін қажет етпейтін ешқандай ... жоқ ... ... ... ... ... сөз ... білу міндетті. Іскер адамға
әрқашанда коммерциялық келіссөздерде, жиналыстарды сөйлеуге, ... ... тура ... Сол ... ... сөйлеу
жеткіліксіз, ол шешендік өнермен қарулануы керек. Сөйлеу әдебін сақтау –
кез келген іскерлік ... ... ... шарты. Сөйлеу әдебін
бірінші кезекте сәлемдесудегі әдептілік көрсетеді. Бағзы заманнан адамдар
сәлемдесу кезінде бір-біріне құрмет ... ... әдеп ... еркектер
әйелдерге, кішілер үлкендерге, қызметі төмендер қызметі жоғарыларға бірінші
сәлем беруі дұрыс деп қаралғанымен, мәдениетті ... ... ... қызметі төмендегілердің бірінші сәлемдесуін күтпестен өзі
бірінші болып сәлемдесуі дұрыс. «Егер әйел ер адамға бірінші ... ... ер ... ... ... деп білу ... Әйелдерге көшеде сәлем берген
кезде ер адамдар бас киімі мен қолғабын шешуі ... Егер ол ... ... ... ... онда сәл ғана ... бас ... жай ғана
көтереді. Ал әйел адамдарға бас киімін шешу міндетті емес. ... ... ... ол ... берген адамына деген құрметтің белгісі. Ал
жастардың егде жастағы әйел ... да, ер ... да ... ... ... ... ... ауызда темекі болмауы және қолы
қалтада ... ... ... сәл ғана ... иіп, ... ... ... алу міндетті емес» [61, 74].
Егер әйел адам өзі бірінші қол берсе ғана ер адам әйелмен қол ... Қол ... ... ... ... пен бейбітшіліктің
белгісі болып келген. Қол беріп сәлемдесудің де өзіне тән жоралғысы бар,
яғни әйел ер ... ... ... ... адам ... ... қол ... Ешуақытта әйелдің қолын ер адам құрмет үшін де далада
сүюге болмайды, ол тек ... ... ғана ... ... және ол ... әйелдерге қатысты. Әйелдің қолын сүйгенде оның қолын жоғары
көтермей, ер адам өзі сәл ... ... ... ... қол алысып
сәлемдескенде қолғаптарын шешуге міндетті емес, ал егер ... ... де ... ... ... бара ... адам ... кісіге бірінші бас
июі тиіс. Қол ... ... ... ... ... ... бұл әсіресе
әйелдің қолын алғанда ескерілуі шарт. Қызметтестер ... ... ... орнында кездескенде қол беріп сәлемдесу ... ... ... сәлем бергенде «Қайырлы таң», «Сәлеметсіз бе?» деп ... сәл ... ... Қол ... ... кезінде «Қайырлы күн», «Сізбен
кездескеніме қуаныштымын», «Ата-анаңыздың денсаулығы жақсы ма?», «Үй-ішіңіз
аман-есен бе?», ... өсіп ... ма?» ... ... ... ... айтылады. Егер бірнеше адамның ішінен ... қол ... ... ... барлығының қолын алуыңыз қажет.
«Іскерлік қарым-қатынаста сөйлеу этикетінің өзіне тән ережесі бар.
Сұхбаттасыңызбен сыпай түрде «сіз» деп сөйлесу ... ... ... өзінің қызметтесіне, сұхбаттасына деген құрметін ... ... ... сөйлеушілердің әлеуметтік мәртебесі мен ... ... ... Лю ... ... диссертациясында «сіз»
және «сен» формаларын қолданудың жағдайларын көрсетеді:
««Сіз» бен «сен» формаларын қолдану мынандай жағдайларға байланысты
болады:
1. ... ... рөлі мен ... ... ... таныстық дәрежесіне қарай;
3. сөйлесушілер арасындағы өзара қарым-қатынасқа;
4. жағдайдың ресми немесе бейресмилігіне байланысты» [22, 68].
Ал «сен» формасын ... ... ... ... құрбы-құрдастар
және жас балалар әрқашан солай сөйлейді. Тәрбиелі және көзі ашық ... ... ... ... ... ... ... үлкен не кіші ... ... осы ... ... ... ... әдебінде
жіктеу есімдіктерінің маңызы зор. Е.В.Резникованың «Жіктеу есімдігі ... атты ... ... ... ... мысалдар келітіреді.
Соның ішінде Ю.Д.Апресянның «сен» формасын жағымсыз мәндегі қолданысынан
өзге де жазған қолданыстарын мысал ... ... ... ... ... ... ... «сен» деп айтуға болады.
2. Кез келген адамға іштей «сен» деп қауіптілікті ... ... ... ... ... Мысалы, абайла, байқа.
3. Құдай, періште мен құдіретті нәрсеге «сен» деп айтылады.
4. «Сен» деп ... ... ... ... нысандарға,
жануарларға іштей айтылады.
Сонымен сен мен сіз формаларын ... ... ... пен жағдаятқа
қатысты болады.
«Іскерлік әңгімеде басшы мен қызметкердің ... ... мен ... ... ... Егер басшы қарамағындағы
қызметкерге жұмыс тапсырғысы келсе, ол бұйрық түрінде емес, ... ... ... ... түрінде жұмыс тапсыру олардың арасын жақындатады және
бір-біріне ... ... алып ... [64, ... халқының сан ғасырдан бері жалғасып келе жатқан мұраларының
ішінде оның тілі, ұлттық менталитеті, сөйлеу ерекшеліктері де бар ... ... ... ... ... өзі ... мұра ... қалып
отыр. Кезінде көшпенді халықтың арасында болған шетел ғалымдарының өзі
қазақтың сөйлеу ... ... ... ... пікірлер айтқан, олардың
барлығын өз зерттеу еңбектерінде қалдырған. Демек сөйлеу ... ... ... дамығандығының бір айғағы осында жатыр. Қазақ халқындағы
сәлемдесу, күнделікті қарым-қатынастың өзінің бөлек орны бар. ... да ... асыл ... ... ... ... жатқандай.
Мұсылман дінін ұстанатын және діннің барлық қағидаларын өз орнымен жүзеге
асыратын халықтың ... ... сөз ... ... халқындағы сәлемдесу мен қоштасуға байланысты сөздердің
ерекшеліктері, ... ... ... ... ... ... кетті.
Сонымен қатар күнделікті өмірде отбасындағы ер мен әйелдің сөйлеу әрекеті
сарапқа салынды. Осылардың барлығын ... ... ... ... ... ... ... айқындадық.
Cөйлеу әдебінде сәлемдесуді басты орында ұстайды. Адамдар бір-бірімен
кездекенде амандық-саулық сұрасуды басты парызы деп біледі және бұл ұлттық
менталитетпен біте ... ... ... ... ... бір-
біріне еркелету, қолпаштау мәніндегі, сыйлау мәніндегі сөздерді жиі айтады.
Бұл да қазақ ... ... ... ... ... ... халқының көнеден келе жатқан әдеби-рухани мұраларында да дұрыс
сөйлеу, шешендік өнер ... ... ... барлығы да қазіргі
кезеңдегі сөйлеу әдебіне қатысты тұжырымдармен сабақтас келуімен ... ... ер мен ... ... әдебінде де айрықша маңызды
элементтер ... ... ... сөйлеу әдебі әйелдерге көбірек
тиесілі болатындығы анықталды. Бұған, бір жағынан, исламдық дүниетаным мен
қазақы ... әсер ... ... бұл ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан ғұрыптық заңдардың жиынтығы деп
білуіміз керек. Қазіргі кезде заман ... сай ... ... ... де ... ... ... айтылды. Оның өзіндік
этикалық нормалары сарапқа салынды.
Тіл білімінде ... ... және оның ... ... көкейкесті мәселелердің бірі. Сөйлеу әрекетінің ... ... ... ... ... болғандықтан,
зерттеуіміздің өзектілігін адамдар арасындағы ... және ... ... ... ... анықтайды. Қазақ халқының ерекшеленер
сөйлеу әдебі – ұлттың сан ... бойы ... ... жемісі.
2. Түрлі әлеуметтік топ өкілдерінің сөйлеу әрекеті
2.1 Әлеуметтік лингвистикалық зерттеудің теориясы мен ... ... ... қатысты зерттеу жүргізер алдында
оған ... ... ... ... ... ... ... әдістер мен әлеуметтік зерттеуді ұйымдастыру жайлы еңбектер
көп. «Принципы и ... ... ... ... ... и ... [66] және ... ... ... и ... ... ... және т.б.
зерттеу еңбектері бар.
Әлеуметтік лингвистикалық зерттеу ... ... ... ... жазар
алдында жас маман көптеген қиындықтарға тап ... Ол ... ... ... ... кімнен алу керек;
2) ақпаратты қандай тәсілдермен алуға болады;
3) ақпаратты қалай өңдеп, ... ... ... [67, ... ... ... ... – зерттеудің
теориялық негіздері, тұжырымдамасы, әдіснамасы, әдістемесі мен рет-тәртібі
баяндалатын және ... ... ... ... зерттеу
бағдарламасы мен іс-қимылдың жоспарлы жүргізілуін, еңбектің айқын бөлінісі
мен ынтымақтастығын, зерттеу кезеңдерінің ... яғни ... қол ... ... ... ... ... Әлеуметтік лингвистика зерттеу бағдарламасының әралуан түрлері
бола тұрса да, олар үшін міндетті екі тармақ ... ... ... және ... ... ... ... зерттеудің мәселелерін, мақсаттар мен міндеттерін, нысаны мен пәнін,
анықтаудан негізгі түсініктерді ... ... ... болжамын
қалыптастырудан тұрады. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... іс-қимыл жүйесін, әртүрлі техникалық
тәсілдерді игерудің ... және ... ... қамтылады.
Әдістемелік бөліктің бірінші бөлімінде ақпаратты жинаудың,
бастапқы өңдеу мен ... ... мен ... ... ... ... ... бойынша өңдеу мен ... ... ... лингвистика зерттеуінің стратегиялық бағдарламасы
барлау жоспарын (таңдалған ... ... ... ... ... ... тұңғыш экспериментті өткізу, болжамдарды ұсыну, алдын ала
байқау жүргізу және т.б.) және талдау жоспарын (ұсынылған ... ... ... ... ... ... ... және қорыту)
қамтиды. Әлеуметтік лингвистика ... ... ... ... ... әлеуметтік лингвистика зерттеулер жоспарымен тығыз
стратегиялық байланыста ... тиіс (ол ... ... лингвистика зерттеу
бағдарламасына ұйымдастыру бөлімі ретінде енгізіледі).
Әлеуметтік лингвистика зерттеулер жоспары – әлеуметтік лингвистика
зерттеу бағдарламасының ... ... оның ... ... ... зерттеулерін ұйымдастыру – қойылған
міндеттерді ... және ... ... ... ... ... ... іс-шаралар кешенін жүзеге асыру. Әлеуметтік лингвистика
зерттеулерін ұйымдастыру: а) ... ... ... ... ... ... ә) ... материалдық және қаржылық көздерді есепке
алуды; б) жұмыстың жекелеген түрлеріне, тұтастай алғанда ... ... ... в) ... еңбегін реттеуді; г)
қолда бар мүмкіндіктерді тиімді пайдалану үшін ... ... ... ... ... ... Әлеуметтік лингвистика
зерттеулерін ұйымдастырудың техникалық ... ... ... мен ... ... пайдалану) және
кезеңдерінің (зерттеудің мақсаттары мен міндеттерін жүзе асыру сатыларын
құрайтын рет-тәртіптің ... ... мәні бар. ... ... ... ... кезеңі, жедел кезең және ... ... деп ... ... бар. ... ... әлеуметтік
лингвистика зерттеу бағдарламасы әзірленеді, оның ... ... ... ... ... ... желілік кестесін қоса
есептегенде) негізі құжаты – ғылыми-зерттеу жұмысының ... ... ... үшін ... (сауалнама, бланкілер, карточкалар, хаттама-
күнделіктер), сондай-ақ сауалнамашы мен ... ... үшін ... ... және т.б. ... ... лингвистика
зерттеулерін ұйымдастырудың жедел кезеңінде әлеуметтік лингвистикалық
бастапқы ақпаратты ... ... ... ... зерттеуді
ұйымдастырушы және атқарушы топтарды жасақтау, техникалық ... ... ... беру, іріктеу жиынтығына енген
адамдармен ... ... ... ... ... сауалнама парағын
толтырудың дұрыстығы мұқият ... ... ... ... ... талдау, қорыту орындалады, ұсыныстар дайындалады.
Әлеуметтік лингвистикалық зерттеулердің мәліметтерін ... ... ... Олар ... ... ... аталады және кімдер деген
сауалға төмендегідей ... ... ... лингвистика зерттеулерін
ұйымдастыратын тұлғалар:
Респондент (ағыл. respondent, лат. respondens – ... ... ... ... ... беретін (сынақтан өтетін) адам.
Информант (лат. information ақпарат + -ант) ағыл. informant – ... ... ... ... ... ... жауап
айту (жазу) арқылы ақпарат беретін адам.
Сұхбат жүргізуші (интервьюер) ағыл. interviewer – ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік
лингвистикалық ақпаратты жинаушы.
Сауалнамашы (анкетер) – ... ... жеке ... ... ... ... ... және қадағалайтын адам.
Әлеуметтік лингвистикада адамның әлеуметтік мәртебесі және рөлі
ұғымдары ... ... ... ... ... тұстары бар. Сондықтан
осы екі категорияны біздің ортамыз қалай қабылдайтынын және ... ... ... анықтау мақсатымен ассоциативтік тәжірибе жүргіздік. Сол
ассоциативтік тәжірибе ... мен ... ... ... ... ... тәжірибе дегеніміз не, оның
түрлері мен тарихы қандай деген сұраққа ... ... ... ... ... сөздігінде» мынандай анықтама
береді: «ассоциативті эксперимент (лат. association ... ... ... ... – ұсынылған сөз-стимулға ... ... ... ... ... ... мағынасын, тілді
пайдаланушының ассоциативті-вербалды ... және ... ... [5, 29]. Ал когнитивті терминдер сөздігінде ассоциацияны ... ...... ... ...... екі
құбылыстың, екі көріністің, екі объектінің, әдетте стимулдың және онымен
қоса жүретін ... ... ... ... ... бихевиористік теориялардың әдістемесімен меңгерілген. Адамның
әрекетін түсіндіргенде ассоциация ең маңызды орын ... ... туа ... қасиет» [68]. Бұл терминді XX ғасырдың басында
К.Г.Юнг, М.Вертгеймер мен ... ... ... ... ... ... енгізді [69].
Ассоциативті психологияның бағыттары бойынша, ассоциациялардың
құрастырылуына байланысты, олардың бірнеше ... ... ... ... ... ... бойынша
➢ Уақыт пен кеңістіктегі шектестігі бойынша
➢ Себеп-салдары бойынша
Ассоциацияның байланыс құралдарына келесі ... ... ... ... ... ... Мағына
➢ Ат
➢ Назар
Ассоциативті психология мен ассоциацияны зерттеудің даму
тарихында бірнеше кезеңді атап көрсетуге болады.
1. Ассоциативті психологияның ... болу ... ... заманымызға
дейін IV ғасырда пайда болып, XVIII ғасырда нақты пайда ... ... ... ұғымы психикалық құбылыстар мен іс-әрекет процесін
түсіндіруге бағытталған еді. Аристотель мен Платон ... ... есте ... ... ... ... ... өз құштарлығына ие болу процестерін түсінуге (Р.Декарт),
тәжірибе жинау (Т.Гоббс) және кеңістікті ... үшін ... ... ... ... термині қалыптасады.
2. «Классикалық ассоцианизм» кезеңі XVIII ғасырдың ортасы мен ... ... ... Бұл ... ассоциация психиканы толық
түсіндіретін принцип ретінде түсініледі (Д.Гартли, Т.Браун, Дж.Милль).
Дж.Милль өзінің ассоциативті концепциясын ... ... ... сол ... ... теорияларға тән сипаттарды көрсетті:
рухани ... ... ... ... ... байланысынан (көзге
елестету немесе сезіну) шығаруға тырысу.
3. XIX ... ... мен XX ... басында ассоциативті психология
саласында тәжірибелік және экспериментальды зерттеулерде ... ... ... ... басталады. Осы ... ... ... ... ... ... ... мен тәжірибеде ассонцианизм
идеясы естің заңдарын ... ... ... мотивацияны зерттеуді, соттық экспертиза тәжірибесін
түсіндіру үшін қолданылады.
4. 1900-1920 жылдары психологияда ассонцианизм бағыты жоғалып, оның орнын
ассоциация ... ... ... ... ... ... (көк-
көгілдір), контраст (ақ-қара), кеңістік пен уақыттың іргелестігіне
(қараңғы бөлмеде қорқып қалса, қараңғыдан қорқыныш ... ... 7]. ... ... ... зерттеу бірнеше
бағыттарға бөлінді. Алғашқыда кейбір ассоциативтік нормаларды тапты. Ол
әлеуметке ... R-сөз ... бен ... S-сөз ... ... ... 1910 жылы ағылшын тілінің американдық
нұсқасы ретінде алынды. Ассоциативті эксперименттің жағдайы ... ... ... ... ойға ... ... (реакция)
айтуы керек. Психология саласында қолданылатын бұл тәжірибе ... өз ... ... Ол ... ... берушінің сөйлеуінің даму
дәрежесін талдау үшін және оның ... мен ... ... ... ... ... дәстүрлі екі әдісі бар: бірі – тікелей, екіншісі ... ... әдіс ... ... ... ... ... ететін
лексикалық ұғым, синоним, антоним, сөйлем және т.б. Мысалы, Векслердің
«Словарный субтестіде» сұхбат ... ... ... ... ажырату
қажет. Қарапайымнан бастап фабрика, таңғы ас, пародия және т.б. ... ... ... балл ... ... ... қажетті сөздер
шығады.
Ал жанама әдіс тікелей әдіске қарағанда ойлы реакцияларды аз ... ... ... ... ... ассоциативті, ойын және
семантикалық дифференциал топтары бөлінеді. Психофизиологиялық әдіс ... және ... ... ... ... Мысалы, сілекей
бездерді тіркеу үшін лимон, клюква, құлпынай деген ... ... ... ... ... ... қайтарып, лиман, клюка деген
сөздер қайтарады.
Ал әлеуметтік лингвистика ... ... ... ... ... реакциялары ол туралы көп мәлімет береді. Мысалы, ... ... жас, ... және ... ... ... адамның қоғамдағы орнын көрсетеді. Соған ... ... ... ерекшеліктерін көрсетеді:
• ассоциацияның ұлттық-мәдени ерекшеліктері
• ассоциацияның кәсіптік ерекшеліктері
• ассоциацияның гендерлік ерекшеліктері
• ассоциацияның жас ерекшелігі
• аффект күйіндегі ассоциациялар
Сол секілді ассоциациялар ... ... ... ... мен сауалнамада көрініс табады. Ол ... ... ... Ассоциативті тәжірибенің процедурасы және нәтижелері
Ал әлеуметтік лингвистикалық зерттеуді ұйымдастыру үшін ассоциативті
эксперимент пен ... ... ... нәтижелер мен қорытындылар
мынандай болды. Сонымен, экспериментке 120 адам қатысты. Оларды ... ... ... ... 80 – әйел адам және 40 – ер ... ... ... әртүрлі болды. Әлеуметтік құрамы түрлі
болғанымен, олардың көпшілігі филолог ... мен Өнер ... ... Ал жас ... қарай қарастырар болсақ, жастары 15
пен 52 жас аралығындағы адамдар.
Респонденттердің әлеуметтік құрамы:
• дәрігер
• маркетолог
• филолог
• буровик
• мұғалімдер
• студенттер
• финансист
... ... ... ... ... дене ... пәні ... еңбек пәні мұғалімі,
биология пәні мұғалімі, химия пәні мұғалімі, орыс тілі пәні ... тілі пәні ... ... тілі пәні ... ... әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... тілі мен ... аударма ісі, қазақ
филологиясы) мен жалпы тіл білімі ... ... Өнер ... ... ... ... ән өнері, дәстүрлі ән, кинотеледраматургия, хореография
өнері, кинотану, дыбыс режиссері);
• Қазақ ... ... ... мал дәрігері факультетінің
студенттері
Респонденттердің жас ерекшелігі:
• 15-17
• 18-21
... ... ... ... ... ... ... зерттеудің метатілі
болып табылатын әлеуметтік мәртебе, әлеуметтік рөл ... мен ... ... формалары қолданылатынын анықтау барысында ... ... ... лингвистикада адамның әлеуметтік мәртебесі және рөлі
ұғымдары жайлы пікірлердің қарама-қайшы келіп жатқан ... бар. ... екі ... ... ... қалай қабылдайтынын және соған қатысты
тілдік ... ... ... ... тәжірибе жүргіздік.
Респонденттердің берген жауаптарынан мәртебе мен рөл ұғымдарын бірдей
категория ретінде түсінгендігін ... ... бір ... ... ... ... ... мамандық иелері мен туыстық
атауларын енгізсе, ... ... ... ... ... ... ... берген. Ал студенттер өздерінің ортасы – университет
деканы, ғылыми дәрежелерді, ... ... ... Сонымен қатар
мәртебені тап ретінде түсінетіндері да ... ... ... ... ... ... ... мәртебе туралы алғаш пікірге
саяды. Әлеуметтану мен әлеуметтік лингвистикадағы бұл мәселені ... ... ... ... ... ... ... статус ұғымдары бір-бірімен алмастырыла беретін болды, ... ... да ... ... ... ... берілетін субъективті
бағаны өлшеу үшін пайдаланылатын болды. Әлеуметтік мәртебе мен ... ... ... ... ... ... көрінісіні анық
байқауға болады. Мысалы, филологтардың ... тіл ... ... жазушылардың даңқы, тіл маңыздылығы секілді сөз тіркестері ... ... ... ... ... мен ... ... нысан ретінде
түсініп отыр.
«Әлеуметтік мәртебе» ұғымының қоғамдағы көрінісі
1-сурет
Ал әлеуметтік рөл ұғымын әлеуметтік мәртебе секілді түсініп, бірдей
жауаптар ... ... бұл ... ... жауапсыз қалдырған.
Әсіресе мектеп оқушылар мен техникалық мамандық иелері бұл сұраққа жауап
жазбаған. Тек филолог ... ғана ... ... ... Оның ... ... ... оқымаған кіші 1 және 2 курс студенттерінің
жауаптары басқа сала иелерінің реакцияларымен бірдей. Демек, терминді ... ... ... ... жұптық реакциялар көптеп
кезедеседі. Мысалы, тыңдаушы-сөйлеуші, сатушы-сатып алушы, кітапханашы-
оқырман, адвокат-айыпталушы, МАИ ... банк ... ... ... ... бұл стимулға төмендегідей
жауаптар қайтарды:
Ана, сатушы, сатып алушы, ... ... үй ... партия мүшесі, клуб
президенті, қонақ, жолаушы, көрермен, тұтынушы, демалушы, оқырман, ... ... ... қыз, ... ата, әже, ... ... талапкер, ,
қызметші-бастық, дәрігер-емделуші, мұғалім-оқушы, әке-бала, оқытушы-
студент, сатушы-сатып ... ... ... ... немере,
келін, жанұя, семинар, ... іні, ... ... ... банк ... алушы, МАИ қызметкері-таксист, доктор-
ауру адам, сөйлеу түрі, авторитет, ... ... ... ... әке, аға, ... ... стюардесса, банкир, жұмысшы, қызметкер,
үйдің еркесі, абитуриент.
Ал жалпы респонденттердің жауаптарында жиі ... ... ... ... былай көрсетеміз.
«Әлеуметтік рөл» ұғымының реакциялары
2-сурет
Сонымен әлеуметтік мәртебе – әлеуметтік топ жүйесіндегі жеке ... Ал ... рөл – әр ... ... ... ... ... қызмет. Ассоциативті тәжірибе негізінде әлеуметтік мәртебе мен
әлеуметтік рөл ... ... ... ... ... тілдік
бірліктер жиналып, сұрыпталды. ... ... ... мәртебе
стимулына бастық, студент, профессор, лауазым, кәсіп, қоғамдағы орын деген
реакциялар жиі қайталанды. Ал әлеуметтік рөл ... ... ... ... ... ... жүргізуші, көрермен, қонақ, тұтынушы деген
тілдік бірліктерді жиі көрсетті.
Ал сөйлеу әдебіне қатысты қаратпа сөздердің ... көп ... ... ... иесі оны көп ... және қай жастағы адамдарға оны айтуға
болады деген сауалдарға да жауаптар алынды. ... ... ... ... ... ... ... барысында бұл терминді де ... ... ... Бұл ... ... ... қайтарған.
Солардың барлығы терминнің өзі «сөйлеу» дегенді айтып ... ... ... ... ... ... ... мәдениетті сөйлеу,
конференциялардағы сөз, сіз, амандасу, орынмен сөйлеу, мәдениет, тәрбие
және т.б. осы ... ... ... Бұл реакциялардан байқағанымыз
барлық әлеуметтік топтың жазған жауаптары қалыпты, ... ... ... ... Ал филологтардың жауаптары басқа әлеуметтік топтың жауабынан
ерекшеленеді. Жауаптары мамандығына қарай тіл және тіл ... ... ... ... ... реакцияларын тек филолгтар ғана жаза алады.
Мәселен, филологтардың ... ... ... ... ... сөзді орынды қолдану, ... ... ... ... сөз ... ... сөйлеу, дұрыс сөйлеу,
ойды мәнерлі жеткізу, амандасу, мәдениетті сөйлеу, дыбыстарды дұрыс айту,
ғайбат сөйлемеу, ... ... ... таза ... ... өз ... сөз арасында жаргон, сленгтерді қолданбау, прагматика, қарым-
қатынас.
Әрине, бұл жауаптар өте орынды. Себебі ... ... өзі ... ... ... Ал ... ... үшін адамдар әдепті
сөйлеп, сөз арасында сленг, жаргон, дисфемизмдерді қолданбау керек және ең
бастысы адамға ... ... ... алу керек.
Сонымен қатар сауалнамаға қатысқан респонденттер арасында үлесі
жағынан көп әлеуметтік топ – Өнер ... ... ... жауаптары филологтардың жауаптарына қарағанда басқаша келген.
Олардың ойынша, сөйлеу ...... ... және әдебиет тілімен сөйлеу.
Әдеби тілде сөйлеу деген терминді әдебиет тілімен сөйлеу деп ... ... ... ... деген сөз бар. Ол дегеніміз әдеби тілде, әдемі
сөйлейтін адамдар ... ... ... ... ... өнер ... жауаптарын келтіреміз:
әдепті сөздерді көп пайдалану, отырыс пен конференциялардағы сөз, әдебиет
тілімен сөйлеу, әдепті сөйлесу, боқтық ... ... ... деп ... ... ... дұрыс амандасу, сөйлеу мәнері, филолог, Н.Назарбаев,
этика.
Осы тұрғыдан келгенде, мектеп мұғалімдерінің ... ... ... ... келді. Олардың айтуынша сөйлеу әдебі
–дұрыс сөйлеу білу, мәдениетті сөйлеу, артық жаман сөз ... ... Бұл ... мұғалімдердің стиліне тән. Және бұл сөздердің
астарында мораль жатқандығын аңғарамыз.
Одан ... ... ... деп ... ... ... ... жазуы
кездейсоқ емес. Себебі этикеттің өзі этика мен эстетикадан ... ... ... де тіл ... ... ... ... келеді. Оны «сіз» деп
сөйлейтін адам, ... ... ... ... ... аңғарамыз.
Сонымен қатар ер баланың сөйлеу ... ... ... ... ... реакциясы гендерлік ерекшелікті анық көрсетеді.
Жалпы сөйлеу әдебіне ... ... ... ... ... ... ... түрлі әлеуметтік топ өкілдерінің түсінігі
3-сурет
Ал қаратпа формаларға қатысты төмендегі ... ... ... ... ... берілген қаратпа формаларды қолданасыз ба?
Қазақ халқы кейде адамның атын тура атамай немесе ... ... үшін ... ... формаларын қолданған. Соның ішінде мырза//ханым,
аға//тәте//көке//әпке, ... ... ... ... ... ... берген жауаптарын мамандық, ... ... ... ... ... ретінде көрсетеміз. Ал әлеуметтік
жағына қарай ерекшеліктерді атап айтамыз. Отанасы// отағасы деген ... ... ... 40-55 жас ... әйел ... ... ішінде филология факультетінің студенттері (қыз балалар мен ер
балалар) осы форманы қолданамыз деп жауап ... ... ... бұл қаратпа сөзді қолданбаймыз деп жауап ... Бұл ... ... деп ... берген адамдарды мамандығына қарай
қарастырсақ, олар маркетинг, медицина, өнер ... ... ... ... ... ішінен басым көпшілігі 73% қолданбайтындарын айтса,
қалған 16% қаратпа формасын айтамыз деп, ал 11% ... ... деп ... ... ... ... ... болсақ:
73% - «жоқ»
16% - «иә»
11% - «кейде
Отанасы/отағасы сөздерінің қолданылу көрсеткіші
4-сурет
Мырза, ханым
Кейінгі кезде бұрын айтылып жүрген азамат, ... ... ... ... ... ... ... орнын басты.
Сауалнама барысында анықталғандай бұл сөз ғылыми ... ... ... мен ... ... жиі айтылады. Адамның атына
осы сөздерді қосақтап айту ... жиі ... ... Айша ... мырза және т.б. Бұл форманың қолданылуының бір себебі – ... ... ... ... ... ... ... ханымға
жүгініп отыр. Ал енді бұл ... ... ... филологтар,
мұғалімдер, студенттер кіріп отыр. Қолданбаймын ... ... ... маркетолог, финансист, дәрігерлер болып отыр. Себебі олар қызмет
барысында атымен қоса әкесінің атын (тегін) ... ... ... ханым
формасына жүгінбейді. Ал студенттер арасында мырза, ханым ... көп ... ... олар ... ... мен
конференцияларда, одан кейін бір-бірімен қалжыңдасып солай атайды. Сонымен
респонденттердің басым көпшілігі осы формаларды қолданамыз деп ... ... ... саны 82%, қолданбаймыз дегендер саны 14%, ал кейде ... ... 4% ... Бұл ... ... жас ... ... қарастырар болсақ, көбісі 30 жастан асқан адамдар айтады. Бір
байқағанымыз кейбір ... ... ... ... ... жағымпаздыққа
жатқызады.
82% - «иә»
4% - «кейде»
14% - «жоқ»
Мырза/ханым қаратпаларының ... ... ... ... ... ... осы ... көп қолданылады. Әсіресе, бейтаныс
кісілерді қарату үшін қолданады. Респонденттердің көпшілігі 77% ... ... ал 10% ... қолданатынын айтса, 13% осы сөздерді
мүлдем айтпайтынын жауап ... ... ... ... ... ... ер ... айтатынын жазған.
77% - «иә»
10 % - «кейде»
13 % - «жоқ»
Жиі қолданылатын қаратпалардың қолданылу көрсеткіші
6-сурет
Аға// ... ... ... апа// ... ... сөйлеу әдебінде туысқандық атаулардың үлкен орын ... ... ... Жеті ... түгендеп, туған-туыстарын жақын тартатын
қазақтардың таныс және ... ... аға, ... деп ... ... деп ... Жас, ... және гендерлік
ерекшеліктерге қарамастан көп респонденттер осы форманы ... ... ... ... адамдар осы сөздерді көп айтса, орыстілді
қазақтар да қолдану жағынан қалыспайды. Әрине дәл сол ... ... ... ... аға ... орыс ... кішірейту мәндегі жұрнақты ... ... ... ... аташка» сөздерін қала қазақтары осылай
қолданады. Оған қазіргі кезде ешкім де таңырғап ... ... өзге ... де ... ... ... агашка, апашка» секілді қаратпа
сөздерді ұлты қазақ адамдарға қаратып қолданады. Барлық респонденттердің
97,5% осы қаратпа ... ... ... 2,5% ... ... деп ... ... сауалнама жүргізген 120 адамның ішінде осы ... ... адам ... ... өзін ... ... әдебін
ерекшелейтін қасиет деп айтуға болады.
97,5 % - «иә»
2,5 % - «кейде»
0 % - «жоқ»
Қоғамда бұл қаратпа ... кең ... ... ... ... ... кейде тәте, аға деп жатпай «кешіріңіз» формасын
қолданып жататын кезіміз болады.
Ең жиі ... ... ... берілген «Мәке, Сәке, Бәке» және т.б. ... ... ... ... ... бөлімінде есімге -ақа, -еке және т.б.
жұрнақтарын қосып айтқанда сол адамға деген ерекше ілтипат пен ... ... Енді сол ... ... ... ... айтатынын
анықтау барысында сауалнама жүргіздік. Соның ... ... ... ... ... Сәке» сөздерін айтатындардың көпшілігі 22
жастан ... ... Ер мен ... ... қолданады. Жастардың бұл
сөздерді достарына қалжың ретінде ғана ... ... ... ... ... ... ... және атын атауға ыңғайсыз болған жағдайда
осы сөздерге жүгінетінін ... ... ... жастар мүлдем қолданбаймыз
деп және осы формаға ... ... ... Себебі бұны
жағымпазданудың ашық ... деп ... ... ... ... өзі ... ... көңіліме жаққан адамға айтамын деген
жауап жазған. Байқағанымыздай «Мәке, Бәке» сөздерін жақындарына, достары
мен басшыларына ... жасы ... ... ... деген жауапты
кездестірмедік. Оны филология факультетінің 19-20 ... ... ер ... ... ата ана, ... басқаға айтамын деген жауабы ... Ал ... ... ... бұл сөздерді қолданбайтынын
атап айтқан.
Ал осы «Мәке, Сәке» ... қай ... ... ... жөн ... ... Оған жауап айту үшін сауалнама барысында сұрастырдық.
Респонденттердің көпшілігі 30-50 жас аралығындағы жас ... ... ... 40-45, 40-50 жас жиі ... Осы жас ... ... ... себебін әлеуметтік мәртебенің (бедел, лауазым) ... ... ... Осы ... ... ... өз жастарына
сілтеме жасай отырып, сол жастағы адамдарға «Мәке, Сәке» деп айтуға болады
деген. Мысалы, ер ... ... 15 ... ... адамдарға айтуға
болады дейді. Сонымен қатар 20-30 жас аралығын көп сөз ... ... 30-35 ... ... ... ... кемелденген, лауазым мен
беделге ие болған жас деп санайды екен.
Сөйлеу әдебінің негізгі тетігі «сіз» бен «сен» формаларының ... ... ... ... ... деп жасы ... ... адамдардың
барлығын атайды. Сондықтан да кішілердің үлкендерге «сен» деп ... пен ... ... ... ... жасы өзінен кіші
лауазымы жоғары ... ... деп ... ... ... ... ... бейтаныс адамдарға қолданамыз деген. Мектеп
оқушылары ... ... ... ... ... істейтін жастағы
адамдардың бастыққа деген жауаптары жиі кезедеседі. ... ... ... ... деп ... ... ортада «сіз» деп айтады.
Себебі, әке-шешесінің біреуі ... ... ... ... сол ... ... болған жағдайда. Қоғамымызда жиі кездесетін
жағдай – сатушылар көбінесе жасы үлкен болса да сатып алушыларға сіз ... ... ... ... осы ... көптеп жүгінеді.
«Сіз» сөзін кімге қаратып айтамыз?
8-сурет
Қазақ халықында «сен» деп көп адамдарға айта бермеген. ... ... ... деп ... Қыз бен ... ... ... сәтте, бір-біріне сіз
деп сөйлеседі. Ал кейінгі ... ... ... ... ... ... ашық көрсетеді. Құрбы-құрдастар өзара, үлкен
кісілер өзінен кішілерге сен деп тіл ... ... ... ... формасы
кейде үлкендерге қаратып қолданғанда ... ... ... ... ... ... да, «сен» деп сөйлемеуі қажет. Мысалы, кешкі оқу,
сырттай оқу бөлімдері мен курстарды алып қарасақ. Бұл ... ... ... «Сен» формасы дөрекіліктің белгісі болғанымен, сәби немесе
кішкентай балаларға қаратып ... ... ... болып естіледі. Және
құдаймен сөйлесіп, жалбарынғанда да осы ... ... ... ... ... кімге айтатындарын сурет ... деп ... ... бен «сен» формаларын талдау барысында таныс-бейтаныс ортадағы
өзгеше қарым-қатынасты байқадық. ... ... ... ... ... сөздерді айтса, бейтаныс немесе көп таныстығы ... ... ... ... ... Оған мысал ретінде қарапайым
ғана қаратпа ... алып ... ... ... ... ... ... жетеді. Және тілдік бірліктер адамның жынысына қарай
түрлі болады. Респонденттерге «бейтаныс ... ... ... деген
сауалға мынандай жауаптар болды: кешіріңіз, ... ... бола ... ... жігіт//қыз//ханым//мырза, кешіріңіз сізді бол ... ғафу ... ... ... пе ... ... бір сәтке бола
ма?
Ал студент және 35-37 жас аралығына дейінгі ер ... ... ... ... ... ... братишка, дос секілді қаратпа формаларын
қолданады екен. Ал кейінгі кездерде қазақ ... ... ... ... ... ықпалынан байқалады. Ал орыстілді ер респондент уважаемый
сөзін айтатынын жазған. ... ... ... ... аға, ... апай, әпке, көке деген туысқандық атаулармен ... ... ... ... бола ма?, айтып жібермес пе екенсіз,
сізді бір ... бола ма? ... ... орыс тілінің ықпалынан калька
тәсілімен алынғанын көреміз. Олар орыс тіліндегі ... ... «не ... ... вас на минутку» деген қаратпалардан
алынған. Бұл адамдардың әлеуметтік мәртебесінің нақты дәлелі.
Жоғарыда ... ... ... ... ... – шектен шықпау, мәдениеттілік, орынды сөйлеу мен ... ... ... ... ... Осы ... сөзді назарға
ала отырып, оны респонденттердің қалай түсінгендігі жайлы ... ... ... ... дегенде тәрбие, алшақтық, ара-қашықтық деген
ұғымдарды жазған. Сонымен мынандай тілдік ... ... ... бен ... қыз бен жігіт, шектеулі нәрсе, әдептен, ... ... ... ... ... ... адам мен ... төмен
адамның қарым-қатынасы.
Ал мектеп мұғалімдерінің жауаптары педагогқа тән ... ... ... ... ... сөз ... қалжыңдамау,
орынды араласу, әкімшілік пен қызметкер арасындағы қарым-қатынас. Ал барлық
реакциялардың ішінде жиі қайталанғандарын ... ... ... ... ... ... түсінеді?
10-сурет
Жоғарыда қазақтардың қазіргі кездегі сөйлеу әдебінің жиі қолданылатын
формалары мен ... ... ... ... ... ... ... жасы және әлеуметтік мәртебесіне қарай ... ... Бұл ... ... ... ... берген
жауап парағынан алдық. Сол секілді адамның әлеуметтік ... ... ... ... тағы ... арқылы байқадық.
Бұл тәжірибеде телеарна жаңалықтарына сұхбат берушілердің сөздерін
таспаға жазып алып, соларды ... ... ... ... ... ... алдын ала әзірленбеген спонданды ... ... ... ... ... ... ... құнды.
Тәжірибені 31 телеарнадан жазып алынған ... ... ... адамның сөйлеу әрекеттеріне талдау жүргіздік. Ондағы мақсатымыз
адамның мамандығы, әлеуметтік дәрежесі сөйлеген ... ... ... ... жасы шамамен 28-40 жас аралығындағы әйел ... ... ... ... ... сұраған журналистке берген жауабында дәрігер
мамандығына сай терминдер, орыс тілінің сөздерін жиі ... ... ... дәрігерлер ауру мен оларды жазу жолдарын латын және орыс
тілдерінде оқып, соны айтады. ... ... ... ... ... ... және аллергия. Медицинада
қолданылатын тимамигалия терминімен қатар, оның ... ... ... ... да ... қолданылады. Одан басқа орыс тілінің внезапная
смерть, ... ... ... ... и плюс сөздері кездеседі. Дәрігер
сөзін ... ... ... ойын айта ... ... жаңағы, не..
деген паразит сөздер мен ұзақ ы.. ... ... жиі ... ... жаңағы деген паразит сөзді 7 рет айтқан. Не .. , несі ... ... рет ... ... Ал ы.., иа.., а... ... ... ... болуы керек
сөз тіркесі дәрігер тілінде ауырып атқан деген сөз тіркесімен айтылған. Сол
секілді сол кезде деп айтылатын тіркестің со ... ... сөз ... ... емес. Ол жергілікті жерге байланысты ауытқушылық болып
табылады. Сөйлеудің ауызша түрі болғандықтан ... ... ... ... ... ... ... ы.. аллергиясы ештенесі несі болмайтын болса цитрустық
өнімдерді беруге болады егер де ... ... ... онда екі ... Бұл ... құрылымы әдеби тілде басқадай болмақ. Мысалы: егер де
2 жастан асқан балада аллергиясы болмайтын ... ... ... ... ... ... бір ... сөз тіркесін немесе ойды екі рет
аллергиясы болмайтын ... ... ... ... деген формада
қайталаған. Одан басқа да қайталаулар жиі кездеседі. Үш айлық ... ... ... ... ... болса. Кейбір қайталаулары
сөйлемнің соңында болады. Төрт мезгіл тамақтандыру ... ... ... Екі аламадан беруіне болады балаға екі алмадан. Міндетті түрде үйде
бала болатын болса (пауза) міндетті түрде қасында адам ... ... ... ... маманына мамандығына сай терминологияны,
орыс сөздермен шұбарлап ... тән ... Ал енді ... ... жұмыс
істейтін адамның сөйлеу әретін алып көрелік. Әйел адам құрылыс ... ... ... оны ... ... бар деп айта алмаймыз.
Қарапайым ... ... ... Өзінің айтуы бойынша Оңтүстік Қазақстан
облысынан жұмыс істеуге Алматыға ... Ол ... ... орыс ... көп ... да ... Олар уже, тока (только) деген сөздер.
Орыс тілінің только сөзін «тока» деп айтқан. Біздің байқауымызша ... ... ... ... ғана емес, ауылда тұратын адамдардың, үлкен
кісілердің ... ... Бұл ... сөйлеуінен фонетикалық
өзгешеліктерді аңғардық. Түркістан қаласын Туркистан деп, ал ... ... деп ... Және ... ... сақталмай актуалдану үрдісін
байқадық. Ол дегеніміз бастауыштың сөз ... ... ... 15-16 ... істедім мен. әдеби тілдің нормасы бойынша, «мен ... 15-16 ... ... ... ... ... еді. Отыз мың мысалы маған ... ... Және ... ... ... сөз ... мысалы,
мысалға, немді сөздерінің қолданысы болып табылады. Сонымен ... ... ... ... ... формасының тілдегі көрінісін
байқадық. Әйел осы сөзді айтқан кезде бас бармағын тамақ ... ... ... ... ... ... ... Ал оны «мынадан» деген
сөзін айтсақ оның мағынасы түсінікті болады. Бұл сөз ... ... ... ғана ... ер ... да тән.
Ал ер адам демекші келесі адам спорт айналасында жүрген ер ... ... ... ... туып ... адам ... оның сөйлеу
әрекетінде жергілікті жерге байланысты тілдік өзгешеліктері ... ... ... ... аударар болсақ, өйткені деген сөзді үйткені деп
айтқан. Сөз арасында үнемі ... ... жиі ... ... Сол ... ... тіркестерінің орнына согезде, жазылып атыр деген қолданыстар
бар. Бұл сөз ... ... ... Жамбыл облысының адамдарына
тән. Спортшы тілінен орфоэпиялық заңды сақтап сөйлейтінін ... гейн ... ... ... (сол ... ... (ол ... сөйлеуінен орыс тілдерінің көп боламаса да, бар ... кету ... ... Ол ... ... спорт (большой спорт),
обязательно, документальный фильм ... ... Шет ... ... ... қалыптарын да көрдік. ... және ... ... ... ... (сценарийі) түрінде
айтқан.
Сонымен, дәрігер, құрылыстағы қарапайым адам мен боксшының сөздерін
саралап, талдау жасадық. ... ... да ... ... ... жүргізуге
болар еді. Алайда біздің мақсатымыз мамандық арқылы сөйлеу әрекетін талдау
емес, адамның қоғамдағы ... жасы мен ... ... ... ... ... көз жеткізу. Үш маман иесінен байқағанымыз, сөйлеуінде
жергілікті жерге ... ... пен орыс ... ... айта ... Егер жергілікті телевидениелердегі
сұхбаттарды жазғанда, тілдегі көптеген қызықты жайттарға тап ... ... ... ... ... ... ... мақсаты мен
міндеттерін ашуға үлкен септігін тигізгені анық.
Қорытынды
Адамдардың өзара қарым-қатынасы ... тіл ... ... ... ... алысу құралы ретніде адамның тек ойын ғана емес, ... ... ... ... ... сыпайыгершілік кісінің сезіміне әсер
етеді. Адам әлеуметтік дәрежелерге көтерілген ... оның ... ... ... ... ... байланысты сөйлеу
әрекетіндегі сөз ... ... ... жүріп отырады.
Қазірге кезде сөйлеу әдебі біршама өзгерген. Оған ... ... ... және ... ... ... мен адамның қоғамда алатын
орыны, әлеуметтік мәртебесі, жынысы, ұлты мен жас ерекшеліктері мен тілдік,
мәдени орта септігін тигізіп отыр. ... ... ... ... ... және байқау әдістері арқылы анықтадық.
Сонымен қатар қазіргі Қазақстандағы ... ... ... қатысты
тілдік ерекшеліктерді зерттеу барысында, төмендегі нәтижелерге келдік:
• Адамның әлеуметтік мәртебесі – әлеуметтік лингвистиканың категориясы
ретінде, құқықтарын, міндеттерін және ... ... ... оның ішінде сөйлеу тәртібі да, қоғамның әлеуметтік
құрылымындағы жеке ... ... ... ... ... тәуелсіз
болуы және меңгерілген/иеленген болуы мүмкін.
• Адамның әлеуметтік мәртебесі – ... ... ... ... ... Өйткені, тіл – әлеуметтенудің аса қуатты
факторы, оның құралы мен құрамдас бөлігі.
... ... ... үшін ... мен ... формаларының орыны
ерекше. Қазіргі кезде осы формалардың кейбірі белгілі жас аралығындағы
адамдар арасында қолданылып, шектелген. Мысалы, мал-жан аман ба? ... ... ... ... ... ... ... bye
(ағылш.) сөздерін жастар қолданады. Привет, пока ... ... ... 40-45 жас ... ... қалыптасқан әдеп
сөздермен қатар қолданатын болған. ... келе ... ер ... Уағалеукумассалам деп мұсылманша амандық сұрауы,
қазіргі ... әйел ... ... ... ... ... орын
алып отыр.
• Бұрыннан келе жатқан қаратпа формаларға қоғамдағы ... ... ... Оған орыс тілінің ықпалынан мама, папа,
агашка, аташка, ажека, апашка, братан, братишка ... ... Бұл ... жас пен ... ... айтса, агашка,
аташка, ажека, агашка қаратпаларының қолданысынан қала-дала ... ... ... ... ... ... дініндегі әйел
адамдар мен қыздар арасында орыс ... ... ... кең
таралғаны айғақ. Бұл да қоғамдағы ахуалды білдіретін тілдік бірліктер.
• Кешірім сұрау кезінде ... ... ... сонымен қатар бейтаныс
кісіні қаратқанда да осы ... ... ... ... жас,
жыныс, әлеуметтік дәрежесі ерекшеліктеріне қарай аға, тәте, апа, ата
деп ... ... ... ... Бұл орыс тілінің ықпалынан болып
отыр. Кешірім ... айып ... ... ... қатар
жастар таныс ортада ағылшын тілінің «сорри» (sorry – ... ... Адам ... ... ... Алмажан, Анартай, Асқартайлар
бүгінде орыс тілінің ықпалынан Алмашка, Анара, Асқарик болып жатыр.
Алайда оны адамдардың бәрі ... ... мен ... қазақтар (жасына
қатысты емес) қолданады.
Қорыта айтқанда, адамның сөйлеу әдебі біршама өзгеріске ұшыраған.
Сөйлеу әдебі коммуниканттарды ақпарат ... мен бір ... ... ... ... дұрыс сөз қолдана білмесе, керісінше,
коммуниканттарды алшақтатады. Осы ... ... ... мен ... мәдениеті
бір ме деген сауал туындайды. ... ... сөзі оның ... ... оның ... ... ... дін мен партияға деген көзқарасын,
жасы мен жынысын білдіретін ерекшелік ... ... ... ... ... сөйлеу мәдениеті мен сөйлеу әдебінің арасына теңдік белгісін
қоя алмаймыз. Рас, кешірім сұрау, тілек айту, танысу мен ... ... ... ... әдепке басқа тілдің сөздері, ... ... ... ... ол ... ... ... Себебі, тіл
мәдениет – алдымен тіл тазалығы болып табылады. Сонымен сөйлеу әдебінің
төмендегідей моделін ... ... ... ... ... сақтау;
2. Жағдаятқа байланысты сөйлеу әдебінің формаларын қолдана білу;
3. Тілді таңдау. Қостілділік жағдайында нақты сөйлеу жағдаятында, ... ... ... ... және ... ... ерекшеліктеріне қарай тілдердің немесе тіл-жарыспаларының
біріне артықшылық беріп ... ... ... ... ... нақты сөйлеу формуларды
таңдау.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. Қазақ тілі. Энциклопедия. – Алматы, ... ... М. ...... Вища ... ... Қордабаев Т. Жалпы тіл білімі. – Алматы: Мектеп, 1983
4. Караулов Ю.Ю.Русский язык и ... ...... ... ... ... терминдерінің сөздігі// Сулейменова Э.Д.,
Шәймерденова Н.Ж., Смағұлова Ж.С. – ... ... ... ... Материалы для лекций и семинарских занятий/
Сост. Дьячков М.В. – М.: АПКиПРО, 2002.
7. ... В.И., ... Л.П. ...... ... Meyerhoff M. Introducing Sociolinguistics. London and New York,
2006
9. Ануфриев Е.А.Социальный статус и активность ... ... ... ... ... ... Р. ... мәртебе дегенді қалай түсінеміз?//
Ақиқат №5, 2008
11. Карасик В. Язык социального статуса. –М: ... ... ... Д. ... ... дауыссыз дыбыстардың әлеуметтік
варианттылығы. – Алматы, 2009
13. Гамперц Дж. Об этнографическом аспекте ... ... в ... Вып. VII. ...... ... Әлеуметтану оксфорд сөздігі. Алматы: ЖШС Қазақстан баспа үйі,
2002
15. http:\\www. vuzlib.net\beta3\html\1\26235\26256
16. ... А.Д. К ... ... ... ... ... - М., 1982, № 5
17. Мечковская Социальная лингвистика. М: Флинта: Наука, 1999
18. ... Ю.П.// ... ... Г.Т.Қазақ тіл білімінің гендерлік тұғыры. – Алматы, 2007
20. Сагатова С.С. Разноименность возрастных и ... ... ... ... Диссертация на соискание ученой степени
кандидата филологических наук. – Алматы, 2005
21. Абишева К.М. ... ...... ... ... Ж.К. ... политический дискурс в Казахстане:
специфика институциональности//Активные процесы в ... ... ... ... ... дискурсы и
интернет-коммуникация. – М.: Ярославль, 2009
23. Аристова Н.С. ... ... ... и его ... ... в современных общественных структурах (социальные
варианты языка-IV): Материалы международной конференции 21-22
апреля 2005 ... ... ... ... ... ... им. ... А.В.Мудрик Социализация человека. Москва: Academia, 2004
25. Джон Кортни Грилвуд Мужчины и женщины действительно разные ... ... 1996 ... Кон И.С. ... ... и ... социальных ролей. //
Соотношение биологического и социального в человеке. – ... ... ... Г. ... мен ... сөз ... канд. дисс. Алматы, 2003
28. Сычев А., ... ... и ... ... по ... 21 апрель, № 74, 1995
29. Этинген Л. ... ... М. : ИОИ, ... ... Н.И. Речь как ... ... М.: ... 1982
31. Хасанулы Б. Языки народов Казахстана. – Алматы: Арда, 2007
32. Байғұтова А. «Қазақ әйелі» концептісінің ... ... ... ... ... ... А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: Этикет формаларына
салыстырмалы талдау. Кандидаттық ... ... ... ... речеведение. Словарь-справочник// Под.ред.
Т.А.Ладыженской, ... ... ...... ... ... ... Т.В. Категория вежливости и стиль коммуникации:
Сопоставление ... и ... ... ... ... ... славянских культур, 2009
36. Языковая картина мира и системная лексикография// В.Ю.Апресян,
Ю.Д.Апресян, Е.Э.Бабаева и т.д. – М: Языки славянских ... ... Г.Ш. ... этикет в этнолингвистическом аспекте.
– Караганда, 2005
38. Формановская Н.И. Речевой этикет и ... ... М.: ... ... ... ... А. ... сөз этикеті. Кандидаттық диссертация.
-Алматы, 1993
40. Игісінова А. А. Мектеп оқушыларының сөз мәдениеті. Канд. ... ... ... А. ... әлемі. –Алматы: Жалын, 1982
42. Уәлиев Н. Қазақ тілі – қандай тіл? //Тілтаным. Алматы, 2004. N3
43. Уәлиұлы Н. Сөз ... ... ... ... ... О. ... психологиясы. – Алматы, 1995
45. Балақаев М. Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері. – Алматы, ... ... Р. ... норма және оның қалыптануы. Астана: Елорда,
2001
47. Балақаев М. Қазақ әдеби ... ... ... ... ... Ж., ... Ж. Әдептану. –Алматы: Мектеп, 2001
49. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. //(авт. Уәлиұлы Н. ... ... ... ... 2005
50. Головин Б. Н. Основы культуры речи: Учеб. пособие. –М.: ... ... ... Қ. Ә. ... жас ... жынысына қатысты
атаулар. –Алматы, 1997
52. Ахметов Ә. Түркі тілдеріндегі табу мен ...... ... ... Б. ... ... тілі лексикологиясы. – Алматы:
Қазақ университеті, 2003
54. Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалар. – ... ... ССР ... ... ... ... Х. Қазақтың отбасылық дәстүрлері. – Алматы: Қайнар,
2005
56. Қазақтар. – Т. 5. – ... ... даму ... 1998
57. Диалектологиялық сөздік. – Алматы: Арыс, 2007
58. Қазақ тілінің ... ...... ... ... ... 1979. – Т.4.
59. Роджер Т.Белл Социолингвистика. Цели, методы и проблемы. – М.:
Международные отношения, ... ... Н. ... ... ... ... //
ҚазҰУ Хабаршысы. 2005, №5
61. Голуб И. Б., ... Д. Э. ... ... ... ... ... 1993
62. Лю Чжимэй Русское обращение с ... ... ... ... на ... ... ... филологических наук, Алматы 2007
63. Е.В.Резникова Личные ... и ... ... ... университета. 2009. №27 (165).
Филология. Искусствоведение. Вып. 34
64. Рянжин В., Гринберг Г. ... в ... ... ... ... –Л., ... ... и методы социолингвистических исследований. – М:
Наука, 1989
66. ... ... и ... Сб. ... – М, ... Сон С.Ю. ... и ... социолингвистического анализа. –
Алматы: Қазақ университеті, 2003
68. Краткий словарь когнитивных терминов// Под ... ... – М., ... ... ... ... Т.В. ... ... в ... ... – М: ... 2006
Қосымша 1
Сауалнама үлгісі
Сауалнама
Құрметті қатысушы! Сізден лингвистикалық зерттеу жұмысына өз
үлесіңізді ... ... ... ... сондықтан аты-жөніңізді
көрсету міндетті емес.
Төлқұжаттық бөлім
Ұлтыңыз____________________________________________
Туған жылыңыз______________________________________
Туған жеріңіз________________________________________
Тұратын жеріңіз _____________________________________
Жынысыңыз ________________________________________
Біліміңіз ____________________________________________
(орта, жоғары, магистратура, докторантура, ғылыми\академиялық дәрежеңіз)
Қай ... ... ... ... ... ... ба? ... Отағасы, отанасы
а) иә ә) ... ... ... ... иә ә) ... ... Қарындас, бауырым, інішек
а) иә ә) ... ... Аға// ... ... ... апа
а) иә ә) ... ... ... ... ... ... ... «Сен» формасын кімге, қандай
жағдайда айтасыз?
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
____________________________________________Бейтаныс адамды өзіңізге
қарату үшін қандай сөз ... ... ... ... және т.б. ... ... ... айтасыз?
__________________________________________________________________________
__________________________________________________________________________
____________________________________________Қай жас аралығындағы адамға
«Мәке, Сәке, Бәке» және т.б. сыпайылық сөздерін айтуға болады?
1) 1-15 жас
2) 15-20 жас
3) 20-25 ... 25-30 ... 30-35 ... 35-40 ... 40-45 ... 45-50 ... 50 және одан жоғары
10) Өз нұсқаңыз ___________________________________________
«Өз орныңды ... ... ... ... деген мақалды қалай түсінесіз?
Осы сияқты басқа қандай мақал-мәтелді білесіз?
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
____________________________________________________________________________
________________
Төмендегі сөздерді естігенде қандай ... ... ... ... ... (социальный статус)______________________________
____________________________________________________________________________
________________________________________________________Әлеуметтік рөл
(социальная ... ... ... ... ... ... ойды жалғастырыңыз. (Мысалы, ақылды, жаман т.б)
Әлеуметтік мәртебесі жоғары адам ол – _______________________________
____________________________________________________________________________
________________________________________________________
Әлеуметтік мәртебесі төмен адам ол – ... ... аса ... ... бергеніңіз үшін Сізге алғысымызды
білдіреміз!
Қосымша 2
Респонденттердің толтырған сауалнамасы
Қосымша 3
«Әлеуметтік мәртебесі жоғары/төмен адам» сауалына
респонденттердің жауаптары
Қосымша 4
Таспаға жазып ... ... ... топ ... ... ... ... нәресте болатын болса иа..... нәрестелер ... ... ... ... СМЕРТЬ дейді. Яғни балада жаңағы кенеттен егер де оның
ФОНЫНДА тағы басқа да ... ... ... ... ... ... ... без айрықша без дейміз ғой тимамига..... айрықша безі
үлкеюі болатын болса со ... ... ... ... не.... ... ... ... балаларды қараусыз қалдыруға болмайды. Міндетті түрде үйде
бала болатын болса (пауза) міндетті түрде қасында адам ... ... ... кеңесім егерде де бала ауырып а.... катеральды
белгілері болып айқын ... ... ... бала ... ... ... дәрігер
шақыру керек. Өзінше өз бетінше емделуге болмайды. Төрт мезгіл тамақтануға
сүт өнімдері болу керек ... ... Ет ... сосын жеміс-жидек,
көгөністер әртүрлі жаңағы сәбіздер дейміз жаңағы қызылша соларды ... ... ... ... ... ... Сосын жаңағы ы.. аллергиясы
ештенесі несі болмайтын болса цитрустық ... ... ... егер ... аллергиясы болмаса онда екі жастан асқан. Әйтпесе ... ... ... ТОЖЕ ... Бала ... міндетті түрде жеуі керек күніне
МОЖНО екі аламадан ... ... ... екі алмадан .... И ПЛЮС. Егер де
балаға иммунитетін көтеремін ... ... ... ... ... әйелдің сөзі:
Менің өзім бес бала-шағам бар. Туркистан ауданынан келіп отырмын казір.
Міне бес бала-шағама не апаратынымды ... ... ТОКА сол ... ... 15-16 күн ... ... мен. ... кейін УЖЕ мынандай болған
соң мен істемей қойдым. Есептеңіз екі күн і .. екі ... Он бес ... отыз мың. Отыз мың ... ... ... ... бала-шағама.
Спортшының сөзі:
ыы.. біздің қуантарлық біздің қазіргі таңда басстықтартарымыздың басқарма
бастықтарының және ііі әкіміміз де бәрі ... ... ... ... ... таңда үнемі дайындықтамыз үнемі футбол ойнаймыз, үнемі ва ... ... ... үл... үнемі БАЛЬШОЙ ТЕННИС дейді ғой .. ... ... ... гейн ... түрде біз спорт залға кіреміз.
Бір гезде ұсыныстар болған а аа мынау бокс туралы бір ... тү.. ... па ... ... мен ... жалпы егерде боксты алатын
болсақ екі қолыммен қолдаймын үйткені боксты ыы ГЛА.. басты ролде ... ... ... ... деп ... ... ... техникасы стилін ол
ертең ана актерды әкеп қойса бұзуы мүмкін. Қанша жерден дарынды адам бірақ
ол ... ... ... ... Сондықтан та осындай бір
ұсыныстар болд. Мен ... ... оның ... ... атыр ма жазылып
жатқан жоқ па солгүйі хабарсыз боп кетті. Ал бір екі ... ... ... ... ... ... ... түсетін болса ұсыныстар мен өзім ойым
қолдайтын шығармын үйткені кинога түсіп ол деген әр жігіттің әр ... ... деп ... ... ... ... ... человека: особенности
речевого этикета
Целью работы является исследование проблем социального статуса человека
в социолингвистическом аспекте в контексте культурных ориентаций ... ... их на ... формирование и функционирование речевого поведения
человека.
Задачи исследования. Исходя из поставленной цели, в диссертации решаются
следующие задачи:
1. описать место понятии социальная роль и ... ... в ... ... ... обзора существующих взглядов на исследуемую
проблему в отечественной и зарубежной ... ... ... ... ... ... ... общения, речевой этикет);
4. выявить социальные признаки материалов ... ... и ... связанные с речевым этикетом
и социальным статусом;
5. наметить перспективы ... ... ... в ... от его ... статуса в
контексте интегративности современных научных ... ... ... престижа языка в трансформирующемся
казахстанском обществе
Объектом ... ... ... ... ... с ... который определяет социальный статус человека
Предметом исследования послужил лингвосоциальное сообщество.
Материалом для исследования был получен в ... ... ... ... ... методом анкетирования,
проведенного автором в 2008-2010 гг. с русскоязычными и казахскоязычными
респондентами, представителями ... ... ... ... ... Обработке подверглись 120 анкет.
Научная новизна состоит в осуществлении комплексного анализа (лексика,
выбор и престиж ... ... ... ... ... в ... от влияния и соотношения социального статуса.
Новизна исследования ... ... тем, что ... ... ... ... поведения человека позволяет выявить черты
казахской картины мира.
Основные термины: социальный ... ... ... ... ... ... ... анкета, респондент, интервью,
интервьюер, анкетер
-----------------------
Қоғам-дағы дәреже
Тіл ... ... ... лауазым
Тіл деңгейі
Үкімет мүше-лері
Билік
Қоғам-дағы рөл
Әлеу-меттік мәртебе
Маман-дық
Қоғамда-ғы орын
Әлеумет
Беделді тұлға
Маңызды рөл
Билеуші
Тіл маңызды-лығы
Маңызды іс
Жеке тұлғаның өзін-өзі көрсетуі
Қызмет
Әлеу-мет-
тік рөл
Өз орнымен сөйлеу
Мәде-ниетті сөйлеу
Ойды мәнерлі жеткізу
Дұрыс ... ... сөз ... ... ... ... ... қоры
Сөйлеу мәде-ниеті
Ғылыми тұрғыдан сөйлеу
ЭТИКЕТ
(Сөйлеу әдебі)
СІЗ
Үлкен кісі
Ата-ана
Ұстаз
Әріптес
Бейтаныс адам
Бастық
Лауазымды адам
Барлығына
СЕН
Құрбы-құрдас, достар
Іні, қарындас
Группалас, бөлмелес
Сәби, нәресте
Жасы кішілер
СУБОРДИ-НАЦИЯ
Шектен аспау
Сыпайылық
Тұлғааралық қатынас
Артық сөз сөйлемеу
Қалжың-дамау
Ара-қашықтық
Этика
Тәрбие
Эстетика
Ибадан ... ... ... ... ... ... қамын ойлайды
Билік өкілі
Беделді
Көп еңбек сіңірген адам
Қоғам лидері
Ұйымдас-тыру қабілеті жоғары адам
Мақсатына қол жеткізе алатын ... ... ... ... ... қабілеті жоқ
Санасыз
Әлеумет-тік көзқарасы дамыма-ған
Надан
Жас-қаншақ
Қара-пайым
Шаруа адам
Қара-пайым халық
Қоғам көлеңке-сінде қалған
Оқыма-ған адам
Құқығы жоқ ... ... ... ... жоқ адам
Мәңгүрт

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ халқындағы қарым-қатынас жүйесі мен сөйлеу әдебі46 бет
Стилистика және оның проблемасы4 бет
Бизнес этикасының ерекшеліктері8 бет
"Зиянды өндірістік факторлар,олардың жұмысшыларға және қоршаған ортаға әсері. жарықтандырудың адамның еңбек қабілетілігіне әсері."26 бет
"Оңтүстік Қазақстан кәсіби тарихшыларының мәртебесі"29 бет
2-3 сынып оқушыларын ағылшын тілінде сөйлеуге үйрету17 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет
«алтын адамның» табылуы тарихы3 бет
«Зияты бұзылған 3-5 сынып оқушылардың жазбаша сөйлеу тілі бұзылыстарының сипаты»48 бет
Адам мен азаматтың құқықтық мәртебесі негіздері47 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь