Екінші деңгейлі банктердің тартылған қаражаттары


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

1 ЕКІНШІ ДЕҢГЕЙЛІ БАНКТЕРДІҢ ТАРТЫЛҒАН ҚАРАЖАТТАРЫ
ЖЄНЕ ОНЫҢ ТҮРЛЕРІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
1.1 Банктердегі тартылған қаражатардың экономикалық мәні мен оныңтүрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 ЌР екінші дењгейлі банктердіњ депозиттік және жинақ салым операциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Банкаралық займдардыњ аќша нарыѓындаѓы
рµлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

ІІ тарау. «Қазақстан Халық Банкі» АҚ.ның
тартылған қаражаттарын талдау
2.1. Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердегі тартылған қаражаттар барысын талдау
2.2. Қазақстан Халық банкінің экономикалық қызметі жоне тартылған
қаражаттары барысын талдау

ІІІ тарау. Екінші деңгейлі банктердегі тартылған қаражаттар қызметін жетілдіру жолдары
3.1. Банкаралық заемдар . екінші деңгейлі банктердің қаржы саясатының қүралы ретінде
3.2 «Қазақстан Халық Банкі» АҚ.ның тартылған қаражаттарын марке.тингтік зерттеулер көмегімен жетілдіру жолдары

Қорытынды

Қолданылған эдебиеттер тізімі
Нарықты экономиканың өз деңгейінде тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ететін экономиканың негізгі инфрақүрылымдардың бірі -бүл елдің банк жүйесі. Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының банк жүейсі ТМД елдері арасындағы ең озық, алда десекте, экономиканың дамуында, бэсеке мен нарық механизмдері сүраныс пен үсыныстығы тепе-тең дәрежесін қалыптастыру, өз кезегінде банктерге делдалдық қызметін жүргізуде, мүмкіндігінше максималды қаражат ресурстарын банк ушін тиімді тарут, банктердің қарқынды дамуына мүмкіндік береді. Со-ндықтанда экономикамыздың алға ілгерлеу барысында еліміздің қаржы және несие, облыстарда 2003-2004 жылдары бірнеше заңдарға толықтырулар мен өзгерістер енгізілді.
Жалпы, банктердің негізгі табыстары делдалдық қызметпен байланысты болғандықтан, банктер бүгінгі күні мүмкіндігінше елден кәсіпорындар мен үйымдардың, жеке азаматтардың бос ақша қаражаттарын банкке тартып - шоғырландыру, оны ел экономикасына тартып қолдануы, тек банктердің ғана қалыпты табысын қамтамасыз етіп қоймай жалпы экономиканы көтеруге мүмкіндік беретін негізгі серпін күш. Бүл өз кезегінде Қазақстан Республикасы экономикасының өсуіне, мемлекеттік бюджетке салық түсімдерінің уақытылы түсуіне қоғамның элеуметік дамуына мүмкіндік береді.
Жалпы, банктерге тартылатын негізгі қаржының көздеріне деп-озиттер, түрғын халықтың салымдары, банктер арасындағы есептеу-лер жатады. Қазіргі кезде Қазақстан банктерінде 731,1 млрд теңге деп-озиттері тартылған, түрғындар салымы да 2004 жылы барлығы 343,2 млрд теңгені қүраған. Түрғындардың өз кезегінде банктерге ез ақшаларын салуы Қазақстанның негізгі коммерциялық банктерінің "Қазақстанның салымдарға кепілдік беру қорының қалыптасуымен банктерге салымдар артып, олардың өз ақша қаражаттарын салатын банктерге сенімділіктері артты. Нарықты экономикада экономиканың маңызды мэселелерінің бірі банктерді ғана дамытпай, басқада несиелік-қаржылық институттардың қызмет етуіне мүмкіндік берілу Қажет.
Қазіргі кезде Қазақстанның екінші деңгейлі банктері шетел тэжірибелерінің жаңа прогрессивті, тиімді эдістері мен формаларды енгізу арқылы, өздерінің банк қызметін жүргізу, нсгізгі табыстарға
жетуде.
Соңғы жылдары қаржылық нарықтың қалыптасуы - ақша нарығы жэне капитал нарығындағы үрдіс дамып отыр. Бүл өз кезегінде ақша және капитал нарығымен тікелей байланысты, банк қызметі мен бэсекелік қабілетін тиянақты жүргізіп, банк үшін тиімді қаражат көздерін тартуына жаңа мүмкінідктер мен резервтерді іздеуді қажет етеді.
1. Қазақстан Республикасындағы «Банктер жэне банк мекемелері тура-лы» негізгі заң актілері, Алматы - 2002ж
2. «О банках и банковской деятельности в Республике Казахстан»: УказПрезидента РК, имеющий силу закона от Зіавгуста 1995 № 2447 //
Ведомости Верховного Совета РК. -1995. - 31 август. - № 15-16. с-72-117
3. «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктер қызметі туралы» ҚР Заңы. 30.08.95ж. ; 11.07.97ж. өзгертулер мен қосымшалар енгізілген
4. «Қазақстан Республикасы Ұлттық банкi туралы» ҚР Заңы.
5. «Төлемдер және ақшалар аудару туралы» ҚР Заңы.
6. ҚР Ұлттық банкi басқармасымен жасалған «Қазақстан Республикасы территориясында төлемдер және ақшалар аударуды жүргiзу және төлемдiк құжаттарды қолдану тәртiбi».
7. ҚР Ұлттық банкi басқармасымен жасалған «Банкаралық ақша аудару жүйесiндегi аударымдар ережесi».
8. Закон о валютном регулировании в РК от 24.12.96г
9. Положение о депозитном сертификате от 19.09.96г
10. Положение о минимальных резервных требованиях, № 219 от 23 мая 1997 года.
11. Рекомендации по краткосрочному кредитованию экономики РК № 1 от 11 мая 1997 года.
12. Бункина М.К. «Деньги, банки, валюта». М., 1994
13. Деньги, кредит,банки. Г.С. Сейткасымов.Алматы.,«Экономика».,1999 г.
14. Қаржы-Қаражат журналының 2002-2007 жылдар аралығындағы топтамасы,
15. «Банковские услуги» журналының 2002-2007 жылдар аралығындағы топтамасы,
16. «Банки Казахстана» журналының 2002-2007 жылдар аралығындағы топтамасы,
17. «Банковские технологии» журналының 2002-2007 жылдар аралығындағы топтамасы,
18. Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінің статистикалық мәліметтері.
19. Банки Казахстана № 5(95) 2007
20. Банки Казахстана № 11(101) 2007
21. Банки Казахстана № 10(100) 2007
22. Банки Казахстана № 11(101) 2007
23. Сейтқасымов. Ақша, қаржы, банктер. Алматы, Экономика, 2001ж.
24. Ширинсская Е.Б. Операции коммерческих банков и зарубежный опыт. - М.: Финансы и статистика, 2002.
25. Садыков Н.Т. «Проблемы организации, развития и повышения эффективности системы банковской деятельности в условиях рынка». Учебное пособие. НПО «Кибернетика» АН руc, 1994
26. Сеиткасимов Г.С. «Банковское дело», Алматы, 1998г.
27. Сеиткасимов Г.С. «Деньги, кредит, банки», Алматы, 2000 г.
28. Соколинская Р.Н., «Банковский аудит», М., 1995год.
29. Садыков Н.Т. «Роль, функции и основные задачи банков при развитии совместного предпринимательства. Расчет основных показателей кредитоспособности оценка эффективности деятельности совместных предприятий». НПО «Кибернетика» АН РУз, Предпринт, Ташкент, 1994.
30. Садыков Н.Т. «Основы внешнеэкономической деятельности». Учебно-методическое пособие. Ташкент РВШУ АПК.1991.
31. Серия: «Международный банковский бизнес» типы валютных операций и другие виды сделок на международных денежных рынках». Часть 1, 2, 3,. М.: 2002.
32. Тоблас Амели и др. «Введение в банковское дело». М.,1997.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1300 теңге




Мазмұны
Кіріспе
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

1 Екінші деңгейлі банктердің тартылған қаражаттары
жєне оның
түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ...
1.1 Банктердегі тартылған қаражатардың экономикалық мәні мен
оныңтүрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.2 ЌР екінші дењгейлі банктердіњ депозиттік және жинақ салым
операциялары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.3. Банкаралық займдардыњ аќша нарыѓындаѓы
рµлі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

ІІ тарау. Қазақстан Халық Банкі АҚ-ның
тартылған қаражаттарын талдау
2.1. Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердегі тартылған
қаражаттар барысын талдау
2.2. Қазақстан Халық банкінің экономикалық қызметі жоне тартылған
қаражаттары барысын талдау

ІІІ тарау. Екінші деңгейлі банктердегі тартылған қаражаттар қызметін
жетілдіру жолдары
3.1. Банкаралық заемдар - екінші деңгейлі банктердің қаржы саясатының
қүралы ретінде
3.2 Қазақстан Халық Банкі АҚ-ның тартылған қаражаттарын марке-тингтік
зерттеулер көмегімен жетілдіру жолдары

Қорытынды

Қолданылған эдебиеттер тізімі

Кіріспе

Нарықты экономиканың өз деңгейінде тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз
ететін экономиканың негізгі инфрақүрылымдардың бірі -бүл елдің банк жүйесі.
Қазіргі кезде Қазақстан Республикасының банк жүейсі ТМД елдері арасындағы
ең озық, алда десекте, экономиканың дамуында, бэсеке мен нарық механизмдері
сүраныс пен үсыныстығы тепе-тең дәрежесін қалыптастыру, өз кезегінде
банктерге делдалдық қызметін жүргізуде, мүмкіндігінше максималды қаражат
ресурстарын банк ушін тиімді тарут, банктердің қарқынды дамуына мүмкіндік
береді. Со-ндықтанда экономикамыздың алға ілгерлеу барысында еліміздің
қаржы және несие, облыстарда 2003-2004 жылдары бірнеше заңдарға
толықтырулар мен өзгерістер енгізілді.
Жалпы, банктердің негізгі табыстары делдалдық қызметпен байланысты
болғандықтан, банктер бүгінгі күні мүмкіндігінше елден кәсіпорындар мен
үйымдардың, жеке азаматтардың бос ақша қаражаттарын банкке тартып -
шоғырландыру, оны ел экономикасына тартып қолдануы, тек банктердің ғана
қалыпты табысын қамтамасыз етіп қоймай жалпы экономиканы көтеруге мүмкіндік
беретін негізгі серпін күш. Бүл өз кезегінде Қазақстан Республикасы
экономикасының өсуіне, мемлекеттік бюджетке салық түсімдерінің уақытылы
түсуіне қоғамның элеуметік дамуына мүмкіндік береді.
Жалпы, банктерге тартылатын негізгі қаржының көздеріне деп-озиттер,
түрғын халықтың салымдары, банктер арасындағы есептеу-лер жатады. Қазіргі
кезде Қазақстан банктерінде 731,1 млрд теңге деп-озиттері тартылған,
түрғындар салымы да 2004 жылы барлығы 343,2 млрд теңгені қүраған.
Түрғындардың өз кезегінде банктерге ез ақшаларын салуы Қазақстанның негізгі
коммерциялық банктерінің "Қазақстанның салымдарға кепілдік беру қорының
қалыптасуымен банктерге салымдар артып, олардың өз ақша қаражаттарын
салатын банктерге сенімділіктері артты. Нарықты экономикада экономиканың
маңызды мэселелерінің бірі банктерді ғана дамытпай, басқада несиелік-
қаржылық институттардың қызмет етуіне мүмкіндік берілу Қажет.
Қазіргі кезде Қазақстанның екінші деңгейлі банктері шетел
тэжірибелерінің жаңа прогрессивті, тиімді эдістері мен формаларды енгізу
арқылы, өздерінің банк қызметін жүргізу, нсгізгі табыстарға
жетуде.
Соңғы жылдары қаржылық нарықтың қалыптасуы - ақша нарығы жэне капитал
нарығындағы үрдіс дамып отыр. Бүл өз кезегінде ақша және капитал нарығымен
тікелей байланысты, банк қызметі мен бэсекелік қабілетін тиянақты жүргізіп,
банк үшін тиімді қаражат көздерін тартуына жаңа мүмкінідктер мен
резервтерді іздеуді қажет етеді. Банктердің бүл облыстағы негізгі міндеті
өз клиенттеріне әртүрлі ынталандыру іс-шараларын жүргізуі қажет, жаңа
компьютерлік технология нэтижелерін қолдану арқылы, олардың мүдделері мен
қызығушылығын арттыру қажет.
Жалпы дипломдық жүмыс теориялық жэне практикалық негіз-дері осы
мэселелерді зерттеуші ғалым экономистердің шстел жэне өз елімі-здің
коммерциялық банктері қызметін талдау ббспа мақалары мен стат-истикалық
мәліметтерінен материалдар алынды.
Дипломдық жүмыстың негізгі мақсаты екінші деңгейлі банктердегі
тартылған ақшалай қаражаттардың ролі мен банк қызмстін жүргізуден олардыд
үлес салмағын қүратып ерекшеліктерін талдау жасап, Қазақстан Халықтық Банк
қызметінің үлесінде тартылған қаражаттардың негізгі факторларын анықтап,
оны тиімді шешу жолдарын қарастыру.
Жүмыстың негізгі міндеттері дипломдық жүмыстың мақсатына сэйкес келесі
міндеттерді шешу қаралған:
банктердегі негізгі, тартылған қаражатардың экономикалық мэні
мен олардың қүрамы жіктелді.
Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктсрдің және
Қазақстан Халық банкінің осы облыстағы тэжірибелерін талдау жасау
және бағалау.
Тартылған қаражаттардың негізгі түрлері мен оны тарту
бағыттарын анықтау
Осы облыстағы негізгі мәселелерді анықтап, оларды шешу
жолдарын қарастыру.
Жүмыстың, эдістемелік базасы (негізіне) Қазақстан Респуликасы
өкіметінің, ҚР Үлттық Банктің банк қызметін реттейтін заң жэне нормативті
актілер, ҚР статистика Агенствасының статистикалық материалдары қолданылды.
Жүмыс барысында, жалпы ғылыми, стати-стикалық, жэне біршама экономикалық-
математикалық зерттеу эдістері қолданылды.
Зерттеу объектісі Қазақстан Халық банкінің нормативті, және қаржылық
қужаттары мен қаржылық көрсеткішітері алынды.
1. Екінші деңгейлі банктердің тартылған қаражаттары
жэне оның түрлері

1.1. Банктердегі тартылған қаражатардың экономикалық мәні мен оның түрлері

Банктер қызметінің мәні оларды басқа органдардан ажырататын
функцияларды орындаудан көрініс табады.
Банк қызметін - банктің клиент мүддесі үшін белгілі бір іс-эрекеттерді
орындауын сипаттауға болдаы. Кез келген банк өнімінің негізінде қандай
да бір қажеттіліктерді қанағаттандыру қажеттілігі
жатады.
Қазіргі кезде негізгі дэстүрлі қызметтерге бүрынғыша салымдар тарту
мен қарыздар беру жатады. Банктер өз пайдаларының көп бөлігін осы
операциялар бойынша пайыздық айырмадан алады. Бірақ осы екі қызмет
төңірегінде банктік өнімдердің көптеген нысандары жасалып шығуы мүмкін.
Қазіргі кезде әмбебап банктер банк қызметтерінің жэне қаржылық
қызметтердің барлық аспектілерін түгелдей қамтитын өнімдердің кең қатарын
үсынады. Осы кезде басқа банктер бэсекелестік артықшылықты жаулап алу жэне
оны мықты түрде сақтандырып қалу мақсатымен қатаң түрде белгілі бір
қьізметтер түрлерін көрсетуге мамандануға тырысады.
Коммерциялық банктердің желісі ақша нарығының қалыптасуына ықпал
етеді, ал заңды жэне жеке түлғалардың мемлекетте уақытша бос ақша
қаражаттарының болуы және оны экономика мен халықтың қысқа мерзімдік
қажеттіліктерін қанағаттандыруға пайдалану ақша нарығының экономикалық
негізі болып табылады.
Коммерциялық банктер негізінен өз клиенттерінің шаруашылық
қызметтеріне қызмет көрсетумен байланысты несиелік есеп айырысу жэне
қаржылық операциялардың барлық түрлерімен айналысады.
"Қазақстан республикасындағы банктер жэне банктік қызметтер туралы" Заңға
сэйкес банктер мынадай операцияларды орындай алады:
• ақылы негізде депозиттерді тарату;
• клиенттер мен банк-корреспонденттердің шоттарын жүргізу жэне оларға
кассалық қызмет көрсету;
• қайтарымдылық, мерзімдік және төлемдік шарттарымен заңды
және жеке түлғаларға қысқа мерзімдік несиелер беру;
• инвестицияланатын қаражаттар иелерінің немесе иемденушілердің
тапсырмалары бойынша капиталдық жүмсалымдарды
қаржыландыру;
• заңда көрсетілген тәртіппен өз бағалы қағаздарын
шығару
(чектерді, вексельдерді, аккредитивтерді, депозиттік сертификат-

тарды, акцияларды жэне басқа да қаржылық міндеттемелерді);
• төлем қүжаттарын сатып алу, сату жэне сақтандыру, олармен басқа
да операцияларды жүргізу;
• ақшалай нысанда орындауды қарастыратын үшінші түлғалар үшін
кепілдеме және өзгеде міндеттемелерді беру;
• тауар тасмалын талап ету қүқын, сатып алу жэне қызмет көрсету,
осындай талаптардың орындалуы және бүл талаптардың инкас-
• сациялық (факторинг) тэуекелін өз мойына алу;
• банктік операциялар бойынша брокерлік қызметтерді көрсету,
клиенттердіқ тәуекелі бойынша олардың агенттері ретінде эрекет
ету;
• клиенттер үшін қүжаттар мен бағалықтарды сақтандыру бойынша
қызметтер (сейфтік бизнес);
• коммерциялық мәмілелерді қаржыландыру, сондай-ақ сату
қүқынсыз (форфейтинг);
• клиенттердің тапсырмалары бойынша сенімдік операцияларды
(қаражаттарды қарау жэне орналастыру, бағалы қағаздарды
басқару);
• банктік қызметпен байланысты кеңес беру қызметін көрсету; лизингтік
операцияларды жүзеге асыру.
Ұлттық банкінің арнайы лицензиялары бар болса, банктер басқа да
банктік қызметтерді жүзеге асыра алады. Соның ішінде шетел валюталарымен
операцияларды жүргізу; халықтың ақшалай салымдарын қарау; ақшаларды
аударуға байланысты қызметтерді көрсету (инкассация).
Осы операцияларды топтай отырып, олармен атқарылатын негізгі
қызметтерді былай қүруға болады:
* уақытша бос ақшалай қаражаттарды жинақтау (дспозиттік
операциялар);
* экономиканы жэнс халықты несиелендіру (активтік
операциялар);
* қолма-қолсыз есеп айырысуларды үйымдастыру жэне жүргізу;
* инвестициялық қызметті;
- клиенттерге басқа да қаржылық қызметтерді көрсету.
Уақытша бос ақшалай қаражаттарды жинақтау - коммерциялық
банктердің алғашқы дәстүрлі-базалық қызметі. Бүл банктің пассиві меншікті
капиталы мен тартылған қаражаттардан түрады. Меншікті капитал - банктің
несиелік ресурстарының маңызды және ажырамас бөлігі, бірақ ол оның барлық
ресурстарының тек 10%-ын қүрайды. Басқа кәсіпорындармен салыстырғанда
қаржылық ресурстар қүрамында меншікті капиталдың төменгі деңгейі болуы
мынандай жағдайларымен түсіндіреледі біріншіден, банктер қаржылық
нарықтарда қаржы делдалы ретінде басқа кэсіпорындардың, мекемелердің жонс
халықтың уақытша бос қаражаттар сомасын депозит түрінде жинақтайды, осы
жағдайда оларды тиімді басқарады, сондай-ақ олардың қауіпсіздігін
қамтамасыз етеді жэне пайдалық негізде қарызды қарыз алушыға үсынады.
Екіншіден, депозиттерді мемлекеттік сақтандыру жүйесі болады, бүл
салымдарды жаппай кері алу қауіптігім төмендетеді. Үшіншіден, банктерге
тартылатын депозиттер басқа кәсіпорындардың материалдық объектілерінде
орналастырған активтерінс қарағанда қондырғы ғимараты ыңғайлы, өтімді жэне
нарықта оңай өткізіледі.
Басқа кәсіпорындармен салыстырғанда осы барлық міндеттемелер
коммерциялық банктерге меншікті капиталдың тартылған ресурстарға ©зара
қатынасында өз міндеттерін жүзеге асыруға жэне дүрыс қызмет етуіне
мүмкіндік береді. Ең алдымен меншікті капитал банк қызметін бастау үшін
қажет. Сонымен қатар, офисті, жабдықтарды сатып алу және еңбекақыны төлеу,
сондай-ақ банктік операцияларды дамытудың келесі кезеңдерінде шығындарды
төлеу үшін қажет. Меншікті капитал -банктің қорғаныс кепілдік қоры. Осы
сипатты мсншікті капитал маңызды, сөзсіз міндетті қор болып табылады,
банктіц түрақтылығы мен оның жүмысының тиімділіғін қамтамасыз сту үшін
банктік қаражаттар қүрылымында оның ролі өте жоғары.
Жоғарыда айтылып өткендей, банктер өздерінің активтік операцияларын
жүзеге асыру үшін тартылған қаражаттардың 90%-нан жоғары бөлігін
пайдаланады, сондай-ақ банктер өз клиенттерінің уақытша бос ақшалаай
қаражаттарын жинақтайды.
Жалпы, банктің тартылған ресурстарының сызбасын келесі суреттен
көруге болады (сурет 1)

Тартылған қаражаттардың түрлері

сурет 1

Дәстүрлі түрде осы қаражаттардың негізгі бөлігін депозиттер қүрайды.
Депозит пен банктің клиенттерінің жинақ салымдарынан басқа мерзімді және
мерзімсіз салымдарының барлығы түсіндіріледі. Банктердің ақшалай
қаражаттарды салымдарға тарту және оларды пайда табу мақсатында орналастыру
жүмыстары депозиттік операциялар деп аталады. Осылардың негізінде
коммерциялық банктердің несиелік ресурстарының негізгі бөлігі қүралады.

1.2. ЌР екінші дењгейлі банктердіњ депозиттік және жинақ салым операциялары

Тартылған қаражаттар ішінде ең көп бөлігін депозиттер қүрайды.
Депозиттер банк үшін бірден-бір арзан ресурс көзі болып табылады.
Депозит бүл клиенттердің (жеке жэне заңды түлғалардың) банктегі
белгілі бір шотқа салған жэне өздері пайдалана алатын қаражаттары.
Қазіргі банктік тэжірибеде салымдардың, депозиттердің және деп-озиттік
емес ресурстардың шоттарының әр түрлері кездеседі. Бұл банктердің жоғарғы
бэсекелестік нарықта банк қызметтеріне деген клиенттер топтарының сұранысын
қанағаттандыруға жэые олардьщ қаражаттары мен уақытша бос қаражаттарын
банктік шоттарға тартуға ұмтылуына жағдай жасайды.
Экономикалық мазмүнына қарай депозиттерді мынадай тортарға бөледі:
талап етуіне дейінгі депозиттер;
мерзімді депозиттер;
жинақ салымдары;
бағалы қағаздар.
Талап етуіне дейінгі депозиттер - бул салым иелерінің бастапқы талап
етуіне байланысты эр түрлі қүжаттар арқылы қолма-қол ақшаларын алатын эр
түрлі шоттардағы қаражаттар.
Отандық банктік тәжірибеде талап етуіне дейінгі депозиттерге мыналар
жатады:
- мемлекеттік, акционерлік кәсіпорындардың, сондай-ақ эр түрлі
шағын коммерциялық қүрылымдардың ағымдық шоттарындағы
сақталатын қаражаттары;
* эр түрлі мақсатқа тағайындалған қорлардың қаражаттары;
* есеп айырысудағы қаражаттар;
* жергілікті бюджеттер қаражаттары жэне олардың шоттар-
ындағы қаражаттар;
* басқа банктердің корреспонденттік шоттарындағы қаражат
қалдықтары.
Талап етуге дейінгі депозиттік шоттардың артықшылығы олардың иелері
үшін жоғарғы өтімділігіне байланысты сипатталады. Талап етуге дейінгі
депозиттік шоттарға қаражаттар, шаруашылық жэне басқа да операциялардың
жүзеге асырылуы барысында түседі жэне пайдалан-ылады.
Ал кемшілігі бүл шот бойынша пайыз төленбейді немесе біршама төменгі
мөлшерде төленеді. Міне, осыдан келіп талап етуге дейінгі шоттардың мынадай
өзіндік ерекшеліктері қалыптасады:
ақша салу жэне оны алу кез келген уақытта ешқандай да шект-
еусіз жүзеге асырылады;
шот иесі банктен осы шотты пайдаланғаны үшін пайыз түрінде
немесе коммиссиондық ақы алып отырады;
банктер талап етуге дейінгі шоттарда ақшалай қаражаттарды
сақтағаны үшін өте төменгі деңгейде пайыз төлейді, кейде төлемеуі де
мүмкін;
талап етуге дейінгі депозиттер бойынша коммерциялық банк
Орталық банкте сақталатын міндетті резервтерге жоғарғы мөлшерде
аударымдар жасайды.
Мерзімді салым (депозит) - белгілі мерзімі бар жэне түрақты пайыз
төленетін, сол сияқты алдын ала алуға шек қойылатын салым.
Салым иесі келісілген мерзімнен бүрын алған жағдайда банк айып-пүл
ретінде оған төленетін пайызды төлемей қалуға толық қүқылы.
Мерзімді салымдар мен мерзімді депозиттердін, ерекшеліктері болады:
- есеп айырысу үшін пайдаланылмайды, эрі мүндай шоттарға
ешқандай да есеп айырысу қүжаттары толтырылмайды;
шоттағы қаражат баяу айналады;
түрақты пайыз төленеді;
пайыз мөлшерінің ең жоғарғы деңгейі Орталық банк тарапынан
реттеліп отырады;
- ақшаны алуы туралы салым иесінің алдын ала хабардар етуі
талап етіледі;
бүл шоттағы қаражаттар бойынша ең төменгі мөлшерде резервтер
белгіленеді.
Тағы бір кеңінен таралған салымның түрі жинақ салымдары. Олардың
белгіленген мерзімі жоқ, қаражатты алуда ескертуін талап етп-ейді, салымның
жоғары шегі шектелген, ақшаны салу жэне алу кезінде жинақ кітапшасын
көрсетуі қажет.
Жинақ салымдарының түрақты мерзімі болмайды. Бүл салымдардың түрі
бойынша, мерзімді депозиттерге қарағанда төменгі мөлшерде пайыз төленеді.
Жинақ салымдары жинақ кітапшалары негі-зінде толтырылады.
Жинақ салымдарының мынадай ерекшеліктері болады:
- ақшалай қаражаттар сақтауда түрақты мерзімі болмайды;
* шоттағы қаражатты алдын ала алу барысында ешқандай да
ескерту талап етілмейді;
* ақшаны шотқа саларда немссе шоттан аларда міндстті түрде
ақшалай қаражаттар қозғалысы көрсетілетін жинақ кітапшасының
болуы талап етіледі.
Отандық банктік тәжірибеде жеке түлғаларға ашылатын ,жинақ салымдары
салым операцияларының мерзіміне және мазмүнына қарай мынадай түрлерге
бөлінеді:
мерзімді жинақ салымдары;
қосымша жарна қосатын мерзімді жинақ салымдары;
үтыс салымдары;
ақшалай-заттай үтыс салымдары;
мақсатты жэне ағымдық салымдар;
алдын ала алуын хабарлайтын салымдар;
валюталық салымдар.
Мерзімді жинақ салымдарға түрақты мерзімі белгіленетін жэне сол мерзім
өткенше алуға мүмкін емес салымдар жатады. Мерзімді жинақ салымдарына басқа
жинақ салымдарға қарағанда жоғарғы мөлшерде пайыз төленеді.
Мерзімді депозиттер және жинақ салымдары депозиттік ресурстардың
біршама түрақты бөлігін білдіреді.
Қосымша жарна қосатын салымдар бүл шоттағы қаражатқа алдын ала
келісілген уэде бойынша үздіксіз ақшалай соманы қосып отыруға болатын
салымды білдіреді. Бүл шотта жинақталған сома белгілі бір күнде (жаңа
жылдық салым, бойжеткен кездс жэне т.с.с) толық төленеді.
Ағымдық жинақ салымдар, негізінен, жалақы, зейнетақы, үздіксіз
төлемдерді төлеу үшін жинақталатын және пайдаланылатын қаражаттарды
білдіреді. Мүндай салымдар бойынша өте төменгі пайыз төленеді.
Мерзімді депозиттер мен жинақ салымдарының бір түріне деп-озиттік және
жинақ сертификаттарын жатқызуға болады.
Депозиттік және жинақ сертификаттары - бүл салым иесіне белгілі мерзім
өткен соң, тиісті қаражатты жэне оған есептелстін пайызды алуға
қуқык беретін және оның шотындағы ақшалай қаражатының барлығын
куэландыратын эмитент банктің жазбаша куэлігі.
Депозиттік және жинақ сертификаттары иемденуіне қарай екі турлі
болыпкеледі:
Атаулы сертификаттар;
Мэлімдеуші сертификаттар;
Атаулы депозиттік жэне жинақ сертификаттары бул салым иелерінің атына
толтырылып беріледі. Ал мәлімдеуші сертификаттарда салым иесінің аты-жөні
көрсетілмейді, яғни оны кім иеленсе, сол қаражаттың иесі болып саналады.
Депозиттік жэне жинақ сертификаттары сатылған тауарлар және
көрсетілген қызметтер ушін төлеуге болатын төлем қуралы немесе есеп айырысу
қазметін атқара алады. Делозиттік сертификаттар көбіне ірі сомада
шығарылатындықтан да, оларды заңды тулғалар сатып алады.
Әлемдік тэжірибеде депозиттік сертификаттардың мынадай екі түрі бар:
Аударылатын;
Аударылмайтын.
Аударылмайтын депозиттік сертификаттар салым иелерінің қолдарында
болып, уақыты жеткен соң банкке усынылады.
Аударылатын депозиттік сертификаттар басқа бір тулғаларға скінші
нарықта сатып алу-сату арқылы өтеді.
Жинақ сертификаты жеке тулғаларға арналып шығарылады. Жинақ
сертификатының мерзімі 1 жылдан 3 жылға дейінгі мерзім аралығын қурайды.
Жинақ сертификаты тек жеке тулғаларға ғана беріледі.
Мерзімді депозиттік және жинақ сертификаттары мерзімінен бурын төлеуге
усынылуы мүмкін. Мундай жағдайда банк сертификатты сатып алады, бірақ
төменгі мөлшерде пайыз төлейді. Коммерциялық банктер үшін бул сертификат
ресурстары жинақтау тиімділігімен, яғни ірі соманың белгілі бір мерзімге
түсуін сипаттайды.
АҚШ-тың банктік тәжірибесінде, талап етуге дсйінгі депозиттік
шоттармен қатар, сондай шоттар туріндегі Нау-шот және куэландырылған чектер
сияқты депозиттер АҚШ банктерінде кеңінен қолданылады.
Нау-шоттар бүл пайыз төленетін, чектік депозиттср болып табылады.
Нау-шоттың мынадай өзіне тэн ерекшеліктері болады:
- бүл шот түрі бойынша пайыз төленеді;
* бүл шот жеке түлғаларға немесе пайда таппайтын үйымдарға
ашылады;
* салым иелерінен бүл шотта ең төменгі қаражат болуы,талап
етілмейді.
Куәландырылған чектер шоттары - бүл куәландырылған чектерді төлеу
үшін, сақталатын банктердегі талап етуіне дейінгі депозиттік шоттағы
қаражаттары.
Куәландырылған чектер - бүл банктің, шоттағы қаражатының барлығын
чектер арқылы куэландыруы.
Американдық банктік тэжірибелерде жаңа депозит түріне ақша нарығының
депозиттік шоты жатады.
Оның мынадай ерекшелігі бар:
* ақша нарығының басқа қүралдары бойынша
мөлшерлемелерінің өзгеруіне байланысты, эр аптада шот бойынша
пайыз мөлшерлемесінің өзгеріп отыруы;
* шот бойынша ең төменгі қалдықтың болуының талап етілуі;
* салымдардың сақтандырылуы;
• иемденуші, үшінші жақтан төлемдер үшін айына шоттан
алты рет аударма жасауына болады, мүның ішінде үшеуі чскті көшіріп
жазу жолымен, үшеуі телефон арқылы жүзеге асады.
Банктердегі депозиттер түріндегі бағалы қағаздар мынадай түрлерге
белінеді:
- кәсіпорындар жэне акционерлік қоғамдардағы
банктердің
акциялары мен облигациялары;
- банкке сақталуға берілген жэне ссудамен қамтамасыз етілген
акциялар мен облигациялар;
- шетелдік валюталармен жасалатын операциялар бойынша
бағалы қағаздар мен қүндылықтар.
Депозиттік операциялар мынадай қағидалармен үйымдастырылады:
* банктік пайда алуға немесе болашақта пайда алу үшін жағдай
жасауға;
* депозиттік операциялар эрекет ету керек;
- банк балансының оперативтік өтімділігін демек мақсатында
икемді депозиттік саясат жүргізілуі керек;
* банк балансының өтімділігін жоғары дәрежеде демеп отыратын
мерзімдік салымдарға депозиттік операцияларды үйымдастырупроц-
есінде ерекше назар аударылуы қажет; депозиттік
операциялармен
қарыздарды беру бойынша операциялардың арасында мерзім жэне сом-
алар бойынша өзара байланыс пен сабақтастылықты қамтамасыз ету
қажет;
* депозиттерді тартуға эрекет ететін банктік қызметтерді дамытуға
шаралар қолдану.
Қажет уақытында талап ететін депозиттер шоттарда сақталатын
қаражаттардың сипатына және тиістілігіне байланысты былайша бөлінеді:
кәсіпорындар жэне үйымдардың, фирмалардың, ком-паниялардың, концерндердің
және басқа да заңды түлғалардың есеп айырысу жэне ағымдық шоттардағы
қаражаттар; экономикалық міндеті эр түрлі қорларды сақтау бойынша арнайы
шоттардағы қаражаттар; заңды түлғалардың жекеленген шоттарындағы меншікті
қаражаттары; есеп айырысудағы қаражатар; басқа банктермен есеп айырысуларға
байланысты корреспонденттік шоттағы несиелік қалдықтар; шетелдік банк-
корреспондентер шотындағы қаражаттардың несиелік қалдығы. Қажет уақытында
талап ететін депозиттердің ерекшеліктері мынада: біріншіден, ақшаларды алу
және салу кез келген уақытта ешқандай шектеусіз бөліктеп те, толығымен де
жүзеге асырылады; екіншіден, ақшалар шоттан қолма-қол формада да, чек
арқылы да алынуы мүмкін; үшіншіден, шот иесі банкке шотты пайдаланғаны үшін
түрақты айлық мөлшерлеме түрінде немесе эрбір жазылған чек үшін комиссиялық
алым төлейді; төртіншіден, банк қажет уақытында талап етілетін депозиттер
бойынша Орталық банкке мерзімді депозиттерге қарағанда ең төменгі резервті
жоғары сэйкестікте сақтауға міндетті. Қажет уақытында талап етілетін
дспозиттердің негізгі артықшылығы жоғары тиімділігі, оларды телем
қаражаттары ретінде тікелей пайдалану мүмкіндігі болып табылады. (сурет 2)

Алыну формалары бойынша депозиттер

Сурет 2
Талап еткенге дейінгі депозиттер белгісіз уақытта салым-шылардың
ағымдағы, есеп айырысу шоттарында болатын ақшалай қаражаттар, олар банкті
алдын ала ескертусіз кез келген уақытта салымшылармен алынуы немесе басқа
шотқа аударылуы мүмкін. Әдетте банк талап еткенге дейінгі салымдар бойынша
ең төмен процент төлейді, ал кейбір жағдайларда олар бойынша сыйақы мүлдем
төленбейді. Кейбір мемлекеттерде пайыздарды есептеуге заңды тэртіппен тыйым
салынған. Талап еткенге дейінгі депозиттер бірінші ке-зекте ағымдағы есеп
айырысуларды жүзеге асыру үшін арналған. Шот иесі оларды эр түрлі
формаларда қолма-қол ақшалармен, чектермен, аудырымдармен жүргізе алады.
Осындай шот ашып клиент банкке өзінің төлем операцияларын техникалық
жүргізуге сенім білдіреді. Банктсрдс күнделікті төлем операцияларын жүргізу
біраз шығындарды талап етеді, алайда ЭЕМ-ді, компьютсрлік техникаларды
қолданумен ол біршама азайды, эйтседе ол бенктердің шығындарының маңызды
факторы болып табылады. Клиенттің шоты бойынша күнделікті банкте жүздеген
немесе мыңдаған бухгалтерлік өткізбелер жасалынады. Талап еткенге дейінгі
шоттарды иеленуші клиенттерді жалпы қарастыратын болсақ, олар өз
шоттарындағы бар ақшалаай қаражаттарды, ал бүл банк шығындарын көп немесе
аз дэрежеде ком-пенсацияландырады. Банктің коммерциялық мақсаттары үшін
баңкімен пайдаланылатын түрақты қалдық қалады, сондай-ақ ол пайда табу
мақсатымен қарызға берілуі мүмкін. Ол банктің көптеген клиенттері өздерінің
ағымдағы шоттарынан қаражаттарды үнемі алып жэне оны бірнеше күннен немесе
аптадан кейін қайтадан толтырылып отырулары нэтижесінде қалыптасады. Бірақ
көптеген клиенттер өз міндеттемелерін тәлеу үшін салымның бүкіл сомасын
алмайды. Бүл экономиканың айн-алымдық сипатына негізделеді. Осы қаражаттар
қалдықтары мен талап еткенге дейінгі шоттар есебінен банктер 60, 90, 120
күнге вексельге немесе нақты несие бере алады.(сурет 3)
Салым иелерінің категориялары бойынша депозиттер

Сурет 3
Шот иесі оларды әр түрлі формаларда қолма-қол ақшалармен, чектермен,
аудырымдармен жүргізе алады. Осындай шот ашып клиент банккс өзінің төлем
операцияларын техникалық жүргізуге сенім білдіреді. Банктерде күнделікті
төлем операцияларын жүргізу біраз шығындарды талап етеді,
алайда ЭЕМ-ді, компыотерлік техникаларды қолданумен ол біршама
азайды, әйтседе ол бенктердің шығындарының маңызды факторы болып табылады.
Клиенттің шоты бойынша күнделікті банкте жүздеген немесе мыңдаған
бухгалтерлік өткізбелер жасалынады. Талап еткенге дейінгі шоттарды иеленуші
клиенттерді жалпы қарастыратын болсақ, олар өз шоттарындағы бар ақшалаай
қаражаттарды, ал бүл банк шығындарын көп немесе аз дэрежеде
компенсацияландырады. Банктің коммерциялық мақсаттары үшін банкімен
пайдаланылатын түрақты қалдық қалады, сондай-ақ ол пайда табу мақсатымен
қарызға берілуі мүмкін. Ол банктің көптеген клиенттері өздерінің ағымдағы
шоттарынан қаражаттарды үнемі алып жэне оны бірнеше күннен немесе аптадан
кейін қайтадан толтырылып отырулары нәтижесінде қалыптасады. Бірақ көптеген
клиенттер өз мі-ндеттемелерін төлеу үшін салымның бүкіл сомасын алмайды.
Бүл экономиканың айналымдық сипатына негізделеді. Осы қаражаттар қалдықтары
мен талап еткенге дейінгі шоттар есебінен банктер 60, 90, 120 күнге
вексельге немесе нақты несие бере алады.
Талап еткенге дейінгі салымдар депозиттік немесе контокорренттік
шоттарды орналастыруы мүмкін. Олардың арасында айырмашылықтар бар.
Депозиттік шот жағдайында клиент шоттағы қалдық сомасын ғана алуы немесе
аударуы мүмкін, сондай-ақ ол өз салымдарын иемдене алады. Ал
контокорренттік есеп шоттарда теріс немесе оң қалдықтар болуы мүмкін.
Клиент кез келген уақытта шоттан өз салымын алып қана қоймай, ол белгілі
бір уақытта несие алуы мүмкін. Алайда, тэжірибеде бүл айырмашылық бірте-
бірте шегіреледі. Қазіргі кезде клиент келісім бойынша депозиттік шоттардан
несие алуы мүмкін. Бүл шоттар АҚШ-та трансакциялық немесе чектік шоттар деп
аталады, со ндай-ақ оларға чек жазып берілуі мүмкін.
Бүл шоттардың жоғары етімділігі, төлем қүралы ретінде оларды үздіксіз
пайдалану мүмкіндіктері олардың басты артықшылығы болып табылады, негізгі
кемшілік (салымшы үшін) - шот бойынша төмен пайыз немесе пайыздарды
төлеудің жоқ болуы. Бүл шоттрадың ерекш-елігі банк мерзімді салымдарға
қарағанда орталық банкте ең төменгі резервтерді көбірек сақтауға міндетті
жэне ол шоттардың иелері шотты пайдаланғаны үшін банкке комиссия төлейді.
АҚШ-та талап еткенге дейінгі шоттарға пайыздарды ком-мерциялық
банктерге төлеуге заң бойынша тыйым салады. Ком-мерциялық банктер өз
салымшыларын сақтап қалу мақсатымен деп-озиттік шоттың жаңа түрін
салымшыларға үсынады, ол бір жағынан жоғары өтімділік деңгейін, шоттарды
ессп айырысу үшін пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етсе, ал екінші жағынан
салымшыларға белгілі бір табыс алдуы қамтамасыз етті. Бүл шот - наушот деп
аталады. Ол тек жеке түлғаларға ғана ашылады. Бүл үшінші түлғага төлемдер
үшін пайдалануы мүмкін есеп айырысу траттасы немесе қаражаттарды алу туралы
бүйрығы, сондай-ақ ол чектер сияқты есеп айырысу тратталарын беруге болатын
депозитті шот, ол бойынша нарықтық мөлшерлеме пайыздық төлемдер түрінде
табыс алуға болады. 1981 жылдан бастап заң арқылы АҚШ-тың бүкіл аймағында
шоттың бүл формасы рүқсат етілді.
Мерзімді депозит анық белгілі бір мерзімі бар, ол бойынша түрақты
пайыз төленеді және эдетте салымды мерзімінен бүрын алуға шек қойылады.
Мерзімді депозиттер жеке түлғалардың, ком-паниялардың, кәсіпорындардың жэне
үйымдардың банктерде шоттарға алдын ала белгілі бір мерзімге, әдетте 1
айдан кем емсс, орналастырған қаражаттарын білдіреді.
Мерзімді депозиттердің ерекшеліктері мыналар болып табылады:
біріншіден, шоттардағы қаражаттар есеп айырысуға арналмаған жэне оларға
чектер жазылмайды; екіншіден, шотардағы қаражатгар жай айн-алады;
үшіншіден, мерзімді депозиттер бойынша пайыз төленеді (бүл кезде пайыздық
мөлшерлеменің ең жоғары деңгейі жекеленген кезендерде Орталық банк арқылы
реттелуі мүмкін); төртіншіден, мерзі-мді депозиттер үшін қажет уақытында
талап етілетіп дспозиттерге қарағанда міндетті резервтердің анағүрлым төлем
формасы белгіленеді.
Біздің банктік жүйеге қатысты мерзімді депозиттердің біршама көп
керсетілген формасы - бүл жеке түлғалардың жипақ салымдары. Олардың
қаражаттары белгілі бір шектеулермсн алынуы мүмкін (мысалы, алдын ала
хабарлап).
Қазіргі уақытта нарықтық экономикасы дамыған көптеген елдерде
депозиттерді жіктеу екі жағдайды ескеруге негізделген: 1) депозиттің
мерзімі, 2) салымшылардың категориясы. Аталып өткендей депозиттердің
мерзімі бойынша оларды потенциалда банктік ресурстар ретінде пайдаланумен
байланысты ерекшеліктері бар. Салымшылардың категорияларына байланысты,
эдеттс, шоттардың келесі түрлері бөлінеді: жеке түлғалардың,
корпорациялардың, акцио-нерлік компаниялардың, орталық үкіметтің,
жергілікті үкімет органдарының, қаржылық мекемелердің, шетелдік
салымшылардың шоттары (2, 3, 4 суреттер).
Соңғы уақытта депозиттердің кейбір категорияларынық арасындағы анық
шекара жойылуда, депозиттердің эр түрлі түрлерінің қасиеттерін біріктіретін
"гибридтік" шоттар пайда болуда (мысалы, қажет уақытында талап ететін жэне
мерзімді салымдарды беріктіретін шоттар).
Депозиттердің екінші тобын мерзімді салымда қүрайды. Терминнің сөзінен
көрініп түрғандай, мерзімді салымдар белгілі бір айдан жоғары мерзімге
орналастырады. Салымшы үшін ақшаларды үзақ мерзімге салудың мэні жоғары
пайыздарды табу болып табылады. Сондай-ақ банк үшін бүл депозит тиімді,
өйткені ол жоғары пайыз та-бумен қандай да бір қарыз алушыға қарыздарды
үсыну үшін осы қаражаттарды үзақ уақыт бойы иемдене алады. Мерзімді
салымдар талап еткенге дейінгі шоттарда орын алатын ағымдағы төлемдер үшін
пайдаланылмайды. Мерзімді салымдар меншікті мерзімді салымдар жэне кері алу
туралы ескертуі бар мерзімді салымдар болып бөлінеді. Меншікті мерзімді
салымдар шот иелеріне алдын ала белгіленген күні қайтарылады, ал осы күнге
дейін банк оларды өз қалауы бойынша иемденеді. Егер шот иесі белгіленген
күні соманы кері алмаса, онда оны сол күннен кейін ағымдағы шот секілді
пайдаланады, сондай-ақ ол ез ақшаларын кез келген келесі күндерде кері ала
алады.
Ескертуі бар мерзімді депозиттерде салымшының ақшаларды кері алу
туралы арнауы арызын банкке алдан ала түсіруі талап етіледі. Әдетте ескерту
мерзімдері - 1 айдан 3 айға дейін, 3 айдан 6 айға дейін, 6 айдан 12 айға
дейін және 1 жылдан жоғары. Есксрту мерзіміне байланысты сэйкес пайыздық
мөлшерлемелер белгіленсді. Көбінесе тэжірибедс алдын ала ескертуге
(хабарламасы бар) мерзімді депозиттер қолданылады.
Депозиттердің үшінші түрі - жинақ салымдары. Олардың кеңінен тараған
түрі кәдімгі жинақ шоты немесе жинақ кітапшасы бар шот деп аталатын жинақ
салымы. Шот иесі шотқа ақша салу немесе одан кері алу үшін жинақ
кітапшаларын міндетті түрде үсынылуы керск. Деп-озиттердің басқа салымдарын
қүнтты демеу жәнс салымшылардың жинақтарын банктерде сақтауды ынталандыру
үшін пайдаланады. Халық пен коммерциялық емес үйымдар кәдімгі жинақ
салымдарын кеңінен қолданады. АҚШ-та корпорациялар, фирмалар жэне басқа да
коммерциялық үйымдар үшін шоттың шекті сомасы 150 мың долларға
белгіленген(сурет 4,5).

Корпорациялардың, фирмалардың жэне басқа да коммсрциялық үйымдардың
депозиттері

Сурет 4
Жеке тұлғалардың депозиттері

Халықтың салымдарын тарту мақсатында жинақтардың түрлі формалары
қолданылады: үтысқа, сыйлыққа, жастарға мақсатты және т.б. Әдетте олар
халыққа қосымша қызметтерді (почталық, телегра-фтық, саудалық және т.б.)
үсынуларымен бірге жүрсді. Жинақ шоттарының түрақты мерзімі болмайды және
шот иесінен ақшаны кері алу туралы алдын ала ескерту талап етілмейді, олар
бойынша чектер берілмейді.
Жинақ салымдары АҚШ-та мерзімді салымдардыд ең ірі түрлерін қүрайды.
Мерзімдік салымдардың басқа бір түрі мерзімді депозиттік сертификаттар
болып табылады. Ол банкіге түрақты пайыздық мөлшерлемемен белгілі бір
мерзімге банкіге қаражаттарды енгізгендігін куәландыратын ақшалай қүжат.
Оларды компанияларға, фирмаларға және өте бай иемденушілерге 100 мың
доллардан кем смес сомада беріледі. Олар екінші рет нарықта сатылуы және
басқа түлғаға әтуі мүмкін - берілетін жэне салымшылының өзінде қалатын,
берілмейтін болады. Ақшаны мерзімінің аяқталуымен, тек сертификаттарды
үсыну арқылы банктен алуға болады, ал мерзімі - 14 күннен 18 айға дейін
болуы мүмкін.
Халықтың көбірек бөлігіне 500, 1000 жэне 2500 доллар номин-алымен 1
айдан 5 жылға дейінгі мерзімге үсақ жинақ сертификаттары шығарылуы мүмкін.
Коммерциялық банктер өз бастамалары бойынша депозиттік емес
ресурстарды жинақтайды. Бүл қаражаттар тартылған қаражаттар немесе жай
міндеттемелер деп аталады. Оларға банкаралық нарықтан займ алу бағалы
қағаздарды кері сатып алу шартымен сату, век-сельдерді есепке алу және
Орталық банктен қарыз алу, кепілге салу қағаздарын, банктік облигацияларды
эмиссиялау жэне т.б. жатады.

1.3. Банкаралық займдардыњ аќша нарыѓындаѓы рµлі

Банкаралық займдар банктің ресурстық потенциалының тұрақтылығын
қолдау үшін ресурстарды қалыптастырудың маңызды көзі. Банкаралық несиелеу
банктің тиімділік тсндспциясып қолдау мақсатында жүзеге асырылады жэне
негізінен қысқа мсрзімді сипатта болады. Банкаралық займдар
корреспонденттік қатынастар шеңберінде жүреді жэне банк ресурстарының басқа
көздеріне қарағанда қымбат болады.
Банкаралық займдардың ерекшілегі мынада: біріншіден, банкаралық
ресурстар банкаралық ақша нарығынан тартылады, екіншіден, әдетте,
банкаралық несиелерді тарту клирингтік орталықтағы корреспонеденттік
шоттардың ақшалай қаражаттардың қалдықтары шегінде жүзеге асырылады.
Банкаралық ақша нарығында депозиттерді берудің жэне қайтарудың іс
жузінде кез келген комбинациялы мерзімдермен бірге жасайтын несиелік
мәмілелердің эр түрлі шарттары кең тараған. Осылайша ең қысқа мерзімді займ
болып бір күндік қысқа ақшалар деп аталатын немесе овернайт депозиті
болып (несиелік ресурстардың ертең қайтарылуы мен бүгін берілуі) табылады.
Бір күндік ақшалар ақша нарығында жоғары сүранысқа ие, сондықтан, бүл
займдар бойынша пайыздық мөлшерлеме (сыйақы) кейде анағүрлым үзақ мерзімдік
несиелік ресурстар бойынша мөлшерлеме деңгейінен бірнеше есе асып кетеді.
Банктердің нақтылы тартылған ресурстар шегінде жүмыс істеуі банкаралық
несиелеуде автоматизмді болдырмайды. Коммерциялық банктердің несиелік
ресурстарды тіпті бір күнге тартуының өзі сэйкес мэмлені жасауды және
талапқа сай рэсімдеуді талап етеді. Бүл жағдай коммерциялық банктердіқ
жүмысын қауырт көрсетеді, оларды сағат сайын несиелік жүмсалымдары қайта
қаржыландыру мәселелерімен, яғни коршоттарға уақытында дем беріп және
баланстың тиімді қүрылымын қолдап отыру үшін нарықтан бос ресурстарды
іздеумен айналысуға мәжбүр етеді. Соңғысы, банктің міндеттемелері бойынша,
төлейтін талаптардан ағымдық түсімдер есебінен дер кезінде төлеуді
қамтамасыз ететіндей арақатынастың сақталуын үйғарады. Егер ертең
коммерциялық банктің клирингтік орталығындағы коршотында тапшылық орын
алатын болса, онда, тіпті мерзімі бүрсүгінде белгіленген ірі ақшалаай
түсімдердің өзі жэнс банктің банк операциясының есеп айырысу тиімділігінің
мүмкіндігі, оны қаражаттарды ертең деп белгіленген мерзімге тарта отырып,
мысалы, бүрсүгінде қайтару міндетінен босатпайды.
Банкаралық ақша нарығында бос несиелік қаражаттар жетіспеген жағдайда
коммерциялық банк Орталық банктен қысқа мерзімді несие ала алады, ол
банктік жүйеде соңғы инстанциялы кредитор қызметін орындайды жәнке
коммерциялық банкке өтімдіктің уақытша дағдарысын жеңуде көмек көрсете
алады. Банкаралық несиелік ресурстардың екінші деңгейдегі банктер
арасындағы қозғалысы, айналымдағы ақша массасы көлемінің өзгеруіне
әкелмейді. Ол тек қатаң бақыланатын ақша массасы агрегаттарының МО, МІҒ М2,
МЗ арасындағы өзгерістерді тудырады. Өйткені, коммерциялық банктер
мәмілелерді тек тартылған несиелік ресурстар және Орталық банктің ақша
эмиссиясы негізінде ғана жасайды.
Комерциялық банктер басқа кез келген заңды түлға сияқты ресурстарды
бағалы қағаздар, акциялар, облигациялар, депозиттік жэне жинақ
сертификаттарын шығару жолымен жинақтау қүқығы бар. Бүл қаражаттар несиелік
ресурстардың депозиттік емес көздеріне жатады.
Банк қызметіндегі банктердің меншікті қаражаттарын басқа ресурстарымен
салыстырғанда мәнді ерекшеліктері бар. Қазіргі уақытқа банктік мекемелер
меншікті қаражаттары және резервтсрі есебінен ресурстарға деген жалпы
қажеттіліктің 10 пайызынан кем емесін қамтиды, ал банктік емес қаржы-несие
институттарда бүл арақатынас 40-50%-ды қүрайды. Банктердің меншікті
қаражаттарының мүндай ерекшелігі бір қатар жағдайлармен байланысты.
Біріншіден, банктер өздерінің қаржы нарығындағы делдалдық роліне байланысты
өздерінің түрғындардан, заңды түлғалардан (фирмалардан, компаниялардан жэне
мемлекеттік мекемелерден) депозит түрінде бөгде ақша капиталын тартады;
екіншіден, салымдарды мемлекеттік қорғау жүйесі салымдары жаппай алу қаупін
едуэуір төмендетеді жэне банктерге өтімділікті қамтамасыз етуге қажетті
меншікті қаражаттардың бөлігін қысқартуға мүмкіндік береді: үшіншіден,
банктік активтер нарықта анағүрлым өтімді және тез өткізілетін
болғандықтан, бүл банктерге ақшалай ресурстарды біршама тез жинақтау
мүмкіндігін қаматамасыз етеді жэне осыған орай меншікті қаражаттарға деген
қажеттілікті төмендетеді.
Меншікті қапиталды қалыптастыру коммерциялық банктер қызметінің
басталуы алдындағы міндетті саты болып табылады. Меншікті капитал - бүл
бэрінен бүрын қаржылық ресурстарының көзі.
Ол қүрылтайшылар банк қызметінің бастапқы сатысында бір қатар бірінші
кезекті шығындарды жүзеге асырған кезде дс қажст. Меншікті қаражаттар үзақ
мерзімді актвитерге (ғимараттар, қүрылғылар) жүмсалуы мүмкін. Сонымен
қатар, меншікті капитал қүрамында: резервтік қорлар, негізгі қүралдар қоры,
амортизациялар жэне банк ісін дамыту қоры есепке алынады.
Ерекше несиелік ресурс болып эмиссиондық рссурс болып табылады. Оның
несиелік ресурс ретінде қүралуы жэне пайдалану мүмкінідігі келесімен
байланысты: түрғындардың қолма-қол ақша түрінде алатын ақшалай табыстары
бірден жүмсалмайды, сондықтан банктің кассаларынан берілетін қолма-қол
ақшалардың осы кассаларға келіп түсетін түсімдерден бір жыл ішінде артық
болуы түрғындардың өз табыстарының бөлігін жүмсамай-ақ банк түлғасында
мемлекетті несиелуін білдіреді.
Үлестірілмеген пайда - бүл банктің қарамағында қалатын пайданың
жинақталған бөлігі. Жылдың аяғында банктің барлық нәтижелік шоттарының
сомалары пайдалар жэне зияндар шотына аударылады: бүл сомалардың бір бөлігі
пайдалар жэнс зияндар шотына; екінші - төленетін дивиденттер шотына; үшінші
- салық төлеуге; келесі бөлігі резервтік қорларға аударылады. Қалғаны
үлестірілмеген пайда - банк несиелік ресурстар ретінде жүмсайтын қаражаттар
қорын білдіреді.
2. Қазақстан Халық Банкі АҚ-ның
тартылған қаражаттарын талдау

1. Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердегі тартылған
қаражаттар барысын талдау

Қазақстан Республикасының нарығы, күрделі динамикалық жүйе ретінде,
түрақты түрде ішкі жэне сыртқы факторлардың әсерінен өзгереді. Көптеген
үсынылған субъектілер өз мүдделерін жүзеге асыруда, Қазақстан
экономикасының толқын ағысының негізінде болады. Осы бағытты депозиттер
нарығының даму динамикасын бірқатар өзіндік тендециялар мен зандылықтарға
сэйкес анықтауға болады.
Қазақстан Республикасының Үлттық Банкі жариялаған стати-стикалық
мэліметтер негізінде жэне де депозит нарығыи жасаған өзіміз есептеу
мәліметтеріне талдау жасап, қысқаша сипаттама берейік.
Ең бірінші келтіретін мэлімет, 2000-2003 жылдар аралығында деп-озиттер
көлемінің оң даму үрдісі 290,6 млрд теңгеден 731,2 млрд теңгеге дейін
өскен. Бірақ, осындай үрдіс өсімге қарамастан біршама қолайсыз жағдайлар да
бар. Бүл үлттық валютадағы салымдардың "тартымсыздығьГ. Бүл өз кезегінде
нақты жағдайда экономика су-бъектілерінде отырған кезеңде, теңгенің,
инфляцияның төмен қарқынының сақталуы жэне девальвациясы туралы болжамдарға
күдік болмаса да, жалғасуда.
Депозиттердің динамикалық көлемінде де, шетел валютасындағы депозиттер
үлесі, үлттық валюта теңгемен байланысты болып отыр.
2003 жылдың бірінші жарты жылдығында, іс жүзінде үлттық валютадағы
депозиттер өсімі байқалды (теңге девальвациясы алғашқы бес айда 2,87%
болды), тек маусым айында ғана түрақты өсу қарқыны қалыптаса бастады
(маусым және қазан айларының аралығында теңге девальвациясы 0,15% болды).
Қаралып отырған кезеңнің соңында үлттық валютадағы депозиттер өсімі 52,9%,
ал номиналды түрде жыл басымен салыстырғанда нақты өсім 45,3% қүрады. Осы
уақыт аралығында валюталық депозит нарығында, керісіпше, бірінші жарты
жылдықта өсіп, ал екінші жарты жылдықта баяулайды. Тамыз-қыркүйек айларында
теңгенің түрақтылығымен біршама төмендегені байқалды (тамыз айында теңге
ревальвациясы 0,13% қүрады).
Банктердің ресурстық базасының өсімі, депозиттік қаражаттар түріндегі
үлкен дәрежеде шетел валютасындағы депозиттер есебінен қалыптасты,
кэсіпорындар мен жеке түлғалардың тартылған деп-озиттердің жалпы
көлеміндегі үлесі 2004 жылдың басында -өзінің жоғрағы дәрежесіне жетіп
52,9% қүрады, яғни барлық көлемнің жартысынан астамын қүрады. (кесте 1)

Кесте 1
2000-2007 жылдардағы депозиттер динамикасы

12.2000 12.2003 12.2004 01.2005 01.2007
млн теңге % млн теңге %
млн теңге

Мерзімі 01.01.2005ж. 01.01.2006ж 01.01.2007ж 01.01.2007%
қатынаста
01.01.2005 жылға
5422,6 5422,6 9669,7 178,3

2006 жыл ішінде банк активтерінің біршама өсуі байқалады, өткен
жылдармен салыстырғанда 1,5 есе немесе 130,1 млрд.теңгеден 193,9
млрд.теңгеге өскен. Кесте-5.
Толығымен активтерді орналастыру клиенттермен бірінші кезекте несиелеу,
активті операциялардың үлесінің өскенін көрсетеді.
Кесте 5
2005-2007 жылдардағы актив соммасының динамикасы

Мер-зімАктивтер млрд.теңге 01.01.07% қатысты
і 01.01.05жылға
01.01.2005 01.01.2006. 01.01.2007
103,5 130,1 193,9 149,0

2007 жылы несиелік салымдар 1,5 есе өскен жоне жалпы активтер
сомасының 63,4 % банк жэне шағын жэне орта бизнесті қолдау бағдарламасын
дамыту үстінде.
2007 жылы 2005 жылмен салыстырғанда банктің өз капиталы 1,6 есе өскен.
(кесте-6.)
Кесте 6

Меншікті капиталы

Меншікті капитал
Табыстар 973,5 1912,4 3933,7
Шығындар 861,5 1588,2 3555,6
Таза табыс 112,0 324,2 378,1

Кесте 7

Кесте нәтижесі бойынша 2004 жыл табыстар шығындардан 112 млн.теңге
артық болса, 2005 жылы -324,2 млн.теңге , ал 2006 жылы 378,1млн.теңге артық
болған. Таза табыс 2004-2006 жылдары 3,4 есе өскен. Банктің таза табыстары
2004 жылы таза табыс 2005 жылмен са-лыстырғанда 1,6 есе артық болған.(кесте-
8.)
Кесте 8
Банктің таза табыс өлшемінің динамикасы
(млн.тенге)
01.01.2003 01.01.2005 01.01.2006 01.01.2006-% қатынаста
01.01.2005 жылға
112,0 325,3 378,1 116,2

Жалпы алынған табыстар 01.01.2006 жылы 378,1 млн.тенгені қүрайды. Табыстың
сыйақы алумен байланысты, табысты активтерге қатынасы 25,4 % қүрайды.
Банк клиенттеріне басқару бойынша қызмет көрсетуде олардың салымдарын
үлкен дәрежеде солар үшін тиімділігіи арттыру. Клиенттік депозиттердің
міндеттемелердегі үлесі 01.01.2006 жылы 77% қүраған.
Банктің депозиттік саясатының негізгі міндеттер бүл қысқа мср-зімді
түрғындар депозиттерінің алдында үзақ мерзімді депозиттердің дамуының
артықшылығын көрсете білу жэне осының негізінде табы-стың түрақты көздерін
алу, кезеңдер бойынша карт шоттарды (пласти-калық карталарды ) өсіру талап
етілгенге дейінгі салымшылар балама-сының сапасында, түрғындардың
коммуналдық-саудалық , шаруашы-лық үйымдарымен ағымды шоттарды дамыту
пластикалық карталар көмегімен, жэне де мақсатты бөлшек сақталымдарды,
депозиттІк жэне соған теңелетін банк қызметтері арнасын кеңсйту,
корпоративтік клиенттер санынан салымшылар санын көбейту. Сонымен банктің
депозиттік саясаты басқарудағы бөлшек бизнесі түрғындардың бос ақша
қаражаттарын тартуға, депозиттердің жаңа түрлерін құру жэне енгізуге жэне
іс-ректеттерін жетілдіру, эдістерін жэне ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Екінші деңгейлі банктердің тартылған қаражаттары және оның түрлері
Екінші деңгейлі банктердегі тартылған қаражаттар қызметін жетілдіру
Екінші деңгейлі банктердің несие саясаты
Екінші деңгейлі банктердің инвестициялық функциялары
Екінші деңгейлі банктердің атқаратын қызметтеріне баға беру
Екінші деңгейлі банктердің несиелендіру қызметтері
Екінші деңгейлі банктердің табыстары мен шығыстарын бақару
Екінші деңгейлі банктердің тұтыну несиелері
Қазақстандағы екінші деңгейлі банктердің орны мен рөлі
Екінші деңгейлі банктердің несие саясатын басқару
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь