Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін жүргізу

КІРІСПЕ
3
1 КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ БОЙЫНША СОТ ӨНДІРІСІНІҢ ЖАЛПЫ МӘСЕЛЕЛЕРІ
12
1.1 Кәмелетке толмағандардың қылмыс жасау себептері және оларды жасауға әсер ететін әлеуметтік факторлар
12
1.2 Кәмелетке толмағандардың істері бойынша басты сот талқылауындағы дәлелдеу заты мен дәлелдеу шегі
16
1.3 Басты сот талқылауына қатысушылар
41
2 ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ЗАҢЫНЫҢ НЕГІЗІНДЕ КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ІСТЕРІ БОЙЫНША БАСТЫ СОТ ТАЛҚЫЛАУЫНЫҢ ӨЗЕКТІ МӘСЕЛЕЛЕРІ


59
2.1 Кәмелетке толмаған сотталушының құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз ету және басты сот талқылауының тәрбиелік ықпалын жоғарылату мәселелері

59
2.2 Кәмелетке толмағандардың істері бойынша басты сот талқылауының дайындық бөлімінің ерекшелігі
66
2.3 Сот тергеуі 71
2.4 Соттағы жарыссөз және сотталушының соңғы сөзі
90
3 КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ БОЙЫНША СОТ ШЕШІМІ
102
3.1 Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша үкім шығару кезінде анықталуға жататын мән.жайлар
102
3.2 Сот үкімі мен жазалау шараларының ерекшеліктері 110
3.3 Тәрбиелік ықпал ету мәжбүрлеу шараларының мәні мен маңызы 117

ҚОРЫТЫНДЫ
129

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
134
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс Қазақстан Республикасындағы кәмелетке толмағандардың қылмыс жасау себептерін, олардың істері бойынша басты сот талқылауына қатысушыларды, дәлелдемелер мен дәлелдеу шегін, басты сот талқылауындағы сот тергеуін, жарыссөз және сотталушының соңғы сөзін, кәмелетке толмағандардың істері бойынша үкім шығару кезінде шешілуге жататын мән-жайларды зерттеп, зерделеуге арналған
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының қазіргі уақытын құқықтық мемлекеттің тарихи қалыптасу кезеңі деп атауға болады. Дүниежүзілік тәжірибеге келетін болсақ, шынайы құқықтық мемлекетті құру – бұл ұзақ және күрделі процесс, ол мемлекеттік және қоғамдық өмірдің негізгі жақтарын түпкілікті өзгертуді талап етеді. Қазақстан Республикасында бұл процестің негізі – өзінің өзектілігі мен әлеуметтік қажеттілігіне күмән келтірмейтін соттық-құқықтық реформа болды деп айтуға болады.
Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтiк мемлекет болып табылады, оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмiрi, оның құқықтары мен бостандықтары. Осыған сәйкес мемлекеттің ең негізгі міндеттері мен мақсаттары болып адамдардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау танылады [1, 4 б.].
Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 28 ақпандағы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» атты Қазақстан халқына Жолдауында «реформалардың аса маңызды бағыттарының бірі - сот-құқық жүйесін жетілдіру болады. Биылдан бастап біз алқа билер сотын енгіземіз. Тұтқындауға құзырлылықты соттарға беру туралы қағидаттық шешім қабылданды. Біз біртіндеп осы заманғы және ашық тұрпатты сот өндірісіне көшеміз», - деп атап көрсетті [2, 2-3 бб.].
Адам құқықтарының Жалпы Декларациясының 8 бабына сәйкес, конституция және заңмен берілген негізгі құқықтары бұзылған жағдайда, әркім өзінің бұзылған құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғай алады. Әр бір адам өзіне тағылған қылмыстық айыптың негізділігін анықтау үшін, толық теңділік негізінде, өз ісінің ашық және заңдылық талаптарының сақталуымен тәуелсіз және бейтарап сотпен ісінің қарастырылуына құқығы бар [3, 108 б.]. Халықаралық құқықтың жалпы танылған қағидалары мен нормалары Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесінің құрамды бөлігі болып табылады, сондықтан қазіргі кезде мемлекет азаматтардың сот әділдігіне қол жеткізуін қамтамасыз етуге ұмтылуда.
Қазіргі кездегі негізгі міндеттердің бірі кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот талқылауын жетілдіру болып табылады.
1 Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл. – Алматы, 2007. – 40 б.
2 Қазақстан Республикасы Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» 28 ақпан 2007 жыл // Егемен Қазақстан. – 2007. – 1 наурыз.
3 Всеобщая Декларация прав человека. Принята Генеральной Ассамблеей Организации Объединенных Наций 10 декабря 1948 года // Права человека / под ред. А.Я. Азарова, Т.В. Болотиной. – М.: Издательство ИПК и ПРНО МО, 1994. – С. 108-109.
4 Минимальные стандартные правила ООН, касающиеся отправления правосудия в отношении несовершеннолетних (Пекинские правила). Резолюция 40/33 Генеральной Ассамблеей ООН от 29 ноября 1985 года // Советская юстиция. – 1991. – № 13. – С. 24-26.
5 Президент Республики Казахстан. Об образовании специализированных межрайонных судов по делам несовершеннолетних: указ № 385 от 23 августа 2007 год // Справочная правовая система «Юрист».
6 Қазақстан Республикасының Бас прокуратурасы Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің кейбір қылмыстар, олардың динамикасы мен ашылуы туралы мәлімет // http://www.pravstat.kz/ru/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=76&Itemid=184.
7 Основные статистические данные по отправлению правосудия в Республике за 12 месяцев 2005 и 2006 г.г. // http://www.supcourt.kz/site/SupCourt.nsf/Document/64F756BB8DD6FAA7462573920031897C?OpenDocument
8 Буколов В.К. Уголовно-процессуальные особенности производства по делам несовершеннолетних в суде первой инстанции: автореф… канд. юрид. наук: 12.00.09. – М., 1982. – 21 с.
9 Бегалиев К.А. Предупреждение безнадзорности и правонарушений несовершеннолетних. – Алматы, 1980. – 264 с.
10 Токторов Э.С. Особенности судебного рассмотрения уголовных дел несовершеннолетних в суде первой инстанции (по материалам Кыргызской Республики): дис... канд. юрид. наук: 12.00.09. – Алматы, 1997. – 216 с.
11 Бегалиев К.А. Особенности судопроизводства по делам несовершеннолетних. – Алматы, 1991. – 137 с.
12 Кәмелетке толмаған адамдардың қылмыстары және оларды
қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот
Практикасы туралы (ҚР Жоғарғы Сотының 11.07.03 ж. № 4
нормативтік қаулысымен енгізілген өзгерістерімен) ҚР ЖС 11 сәуір 2002 жыл № 6 нормативтік қаулысы // Справочная правовая система «Юрист».
13 Герцензон А. Введение в советскую криминологию. – М., 1965. – 227 с.
14 Волков В.Н. Некоторые вопросы состояния исследования воспитания // Педагогика. – 1961. – №1. – С. 27-32.
15 Сухомлинский В.А. Подростки – воспитание // Избранные педагогические сочинения. – М., 1981. – Т. 3. – С. 241.
16 Акбаров Н.Г. Состояние и тенденции преступности несовершеннолетних. Региональные проблемы борьбы и профилактики. – Казань: Издательство Казанского государственного университета, 1999. – 58 с.
17 Шопшекбаева А. Возникла социальная потребность в создании ювинальной юстиции // Заңгер. – 2006. – №2. – С 25-27.
18 Миньковский Г.М. Некоторые причины преступности несовершеннолетних в СССР и меры её предупреждения // Советское государство и право. – 1965. – №5. – С.23-25.
19 Якобсон П.М. Эмоциональная жизнь школьника. – М., 1966. – 219 с.
20 Арефьев А.Л. Поколение, которое теряет Россия // Социологические исследования. – 2002. – № 8 (220). – С. 10-11.
21 Пяяс Н.В. Солодкин И.И. Особенности имущественных преступлении несовершеннолетних // Вопрсы изучения и предупреждения правонарушении несовершеннолетних. – 1982. – №8. – С. 45-46.
22 Дао Чи Ук. Борьба с преступностью несовершеннолетних в Социалистической Республике Вьетнам. – М.: Наука, 1986. – 142 c.
23 Парнищев А.Ф. О характере групповых преступлений, совершаемых несовершеннолетними, и вопросы уголовной ответственности соучастников преступления // Преступление и ответственность. – Алма-Ата: Наука КазССР, 1979. – С. 64-71.
24 Решетина А.М. Некоторые вопросы методологического анализа социально-психологических факторов преступности // Социально-экономические аспекты борьбы с преступностью: Труды Омской ВШМ. – Омск, 1975. – Вып. 20. – С. 13-15.
25 Макаренко А. С. Беспризорные дети // Педагогические сочинения: в 8 т. – М.: Педагогика, 1983. – Т. 3. – С. 341.
26 Алексеев С.С. Общая теория права. – М., 1975. – Т. 1. – 359 с.
27 Миньковский Г.М. Профилактика провонарушении среди несовершеннолетних. – Киев, 1987. – 213 с.
28 Трусов А. И. Основы теории судебных доказательств. – М., 1960. – 176 с.
29 Горский Г.Ф., Кокорев Л.Д., Элькинд П.С. Проблемы доказательства в советском уголовном процессе. – Воронеж, 1978. – 183 с.
30 Громов Н.А. Уголовный процесс России. – М.: Юристъ, 1998. – 415 с.
31 Вышинский А. Я. Теория судебных доказательств в советском праве. – М.: Юрид. изд-во НКЮ СССР, 1941. – 220 c.
32 Банин В.А. Предмет доказывания в советстком уголовном процессе. –Саратов : СГУ, 1981. – 157 с.
33 Элькинд П.С. Сущность уголовно – процессуального права. – Л., 1963. – 172 с.
34 Гусев С.И. До и после приговора // Истина... и только истина! Пять бесед о судебно-правовой реформе. – М.: Юрид. литер., 1990. – 92 с.
35 Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – Алматы: Юрист, 2007. – 200 б.
36 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. – М., 1968. – Т.1. – 470 с.
37 Пьянов Н. А. Проблемы содержания истины в применении норм права // Теория и практика установления истины в правоприменительной деятельности: Сб. науч. тр. – Иркутск, 1985. – С. 113.
38 Строгович М.С. Материальная истина и судебные доказательства в советском уголовном процессе. – М., 1955. – 229 с.
39 Алексеев Н.С. Доказывание и его предмет в советстком уголовном процессе // Актуальные проблемы Советского государства иправа в период строительства коммунизма. – Л., 1967. – С. 432 .
40 Голубева Л.М. Судебное рассмотрение дел о преступлениях несовершеннолетних. Вопросы теории и практики. – Фрунзе: Илим, 1981. – 330 с.
41 Михайловская И.Б. Предмет и пределы доказывания в советском уголовном процессе: автореф... канд. юрид. наук: 12.00.09. – М., 1958. – 32 с.
42 Миньковский Г.М. Особенности расследования и судебного разбирательства дел о несовершеннолетних. – М., 1959. – 208 с.
43 ҚК-нің 175-бабының 2-бөлімінің в тармақшасы бойынша 31.07.1991 жылы туылған Верзелин В. қатысты қозғалған қылмыстық іс // Алматы қалалық сотының мұрағаты.
44 Уголовный процесс: Учебник / под ред. В.П. Божьева. – М., 2004. – 527 с.
45 Игошев К.Е. Опыт социально-психологического анализа личности несовершеннолетних правонарушителей. – М., 1967. – 76 с.
46 Личность преступника / под ред. В.Н. Кудрявцева. – М., 1977. – 349 с.
47 Ной И.С. Личность преступника и ее значение в изучении преступности в условиях социалистического общества. – Саратовск, 1979. – 98 c.
48 Федосеев П.Н. Социальное и биологическое в философии и социологии // Вопросы философии. – 1976. – №3. – С.42-44.
49 Джекебаев У.С. О социально-психологических аспектах преступного поведения. – Алма-Ата, 1971. – 203 с.
50 Леоненко В.В. Судебное производство по делам о преступлениях несовершеннолетних. – Киев: Наук. Думка, 1987. – 264 с.
51 Кудрявцев В.Н. Причинность в криминологии. О структуре индивидуального преступного поведения. – М., 1968. – 75 с.
52 Криминология: Учебник / под ред. д.ю.н. Н.М. Корпачева, В.Н. Бурлакова. – СПБ., 2002. – 432 с.
53 Миньковский Г.М. Пределы доказывания в советстком уголовном процессе. – М., 1966. – 115 с.
54 Танасевич В.Г. Пределы и предмет доказывания по уголовному делу // Практика применения нового уголовно-процессуального законодательства. – М., 1962. – С. 37.
55 2004-2006 жылдар ішінде республика соттарының қылмыстық істер бойынша сот төрелігін іске асыру нәтижелері туралы анықтама // http://www.supcourt.kz/site/SupCourt.NSF/Document/0E05C35D3DEF3C824625732A001FECFF?OpenDocument
56 ҚР ҚК 96 бабының 1 б. 23.07.1992 жылы туылған Ирхинге қатысты қозғалған қылмыстық іс // Алматы қалалық сотының мұрағаты
57 Пашкевич П.Ф. Процессуальные нормы судопроизводства нужно дифференцировать // Социалистическая законность. – 1974. – №9. – С. 50-54.
58 Фойницкий И.Я. Курс уголовного судопроизводства. – СПб., 1996. – Т.2. – 504 с.
59 Галкин Б.А. Советский уголовно-процессуальный закон. – М., 1962. – 215 с.
60 Кокорев Л.Д. Участники правосудия по уголовным делам. – Воронеж, 1971. – 60 с.
61 Божьев В.П. Уголовно-процоцессуальные правоотношения. – М., 1975. – 320 с.
62 Алексеев Н.С., Лукашевич В.З. Уголовное судопроизводство в период построения социалистического общества. – Л., 1974. – 415 с.
63 Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан: автореф... д-ра юрид. наук: 12.00.09; 12.00.01. – Алматы, 1998. – 50 с.
64 Строгович М.С. Судебная этика – ее предмет и сущность // Советское государство и право. – 1971. – №12. – С. 90-93.
65 Жұманбаева Н.А. Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесінің өзекті мәселелері: заң ғылым. канд... автореф.: 12.00.11. – Алматы, 2006. – 27 б.
66 Бегалиев К.А. Прокурорский надзор за расследованием дел о преступлениях несовершеннолетних (по материалам Казахской ССР): автореф. дис... канд. юрид. наук. 12.00.09. – М., 1967. – 18 c.
67 Петрухин И.Л. Об эффективности прокурорского надзора в суде // Социалистическая законность. – 1969. – №6. – С. 34-36.
68 Голубева Л.М. Роль суда в предупреждении преступлении несовершеннолетних. – Фрунзе, 1972. – 183 с.
69 Перлов И.Д. Роль и задачи адвокатуры. – М., 1972. – 173 с.
70 Миньковский Г.М., Ревин В.П., Цепелев В.Ф. Концепция специализации правосудия по делам несовершеннолетних // Уголовная политика и реформа уголовного законодательства. – М., 1997. – С. 69.
71 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. – М., 1970. – Т.2. – 515 с.
72 Кокорев Л.Д. Потерпевший от преступления. – М., 1964. – 138 с.
73 Франк Л.В. Потерпевшие от преступления и проблемы советской виктимологии. – Душанбе, 1977. – 238 с.
74 Мазалов А.Г. Гражданский иск в уголовном процессе. – М., 1977. – 256 с.
75 Смыслов В.И. Свидетель в советском уголовном процессе. – М., 1973. – 160 с.
76 Полиашвили А.Я. Экспертиза в суде по уголовным делам. – М., 1983. – 87 с.
77 Крюкова Н.И. Преступность несовершеннолетних в России, ее причины и пути преодоления: автореф... д-ра юрид. наук: 12.00.09. – М., 1997. – 49 с.
78 Мельникова Э.Б. Правосудие по делам несовершеннолетних: история и современность. – М.: Наука, 1990. – 118 с.
79 Долгова А.И. Прокурорский надзор в советском уголовном судопроизводстве: автореф... канд. юрид. наук: 12.00.09. – М., 1969. – 48 с.
80 Пленум Верховного Суда СССР. О судебной практике по делам о преступлениях несовершеннолетних: постановление № 11 от 21 марта 1968 года // Сборник постановлений Пленумов Верховных Судов СССР, РСФСР, и Российской Федерации по уголовным делам. – М.: Издательство Бек, 1999. – С. 243.
81 Толеубекова Б.Х. Қылмыстық іс жүргізу қүқығы. Жалпы бөлім: оқулық – Алматы: Жеті жарғы, 2000. – 416 б.
82 ҚР ҚК 175 бабының 2 б. 24.11.1992 жылы туылған Лена Г. қатысты қозғалған қылмыстық іс // Алматы қалалық сотының мұрағаты.
83 Примачюк А.А. Проблемы борьбы с преступностью несовершеннолетних. – Минск: Наука и техника, 1980. – 83 с.
84 Островский А.И. Педагогические основы комплексного подхода к профилактике нарушений несовершеннолетних. – Ташкент, 1983. – 126 с.
85 Перлов и.Д. Судебное следствие в советском уголовном процессе. – М., 1955. – 235 с.
86 Гуковская Н.И., Долгова А.И., Миньковский Г.М. Расследование и судебное разбирательство дел о преступлениях несовершеннолетних. – М., 1974. – 218 с.
87 Дербисова Г. К особой категории дел – необходим соответствующий подход // Заңгер. – 2006. – №2. – С. 33-35.
88 Савицкий В.М. Государственное обвинение в суде. – М., 1971. – 182 с.
89 Кокорев Л.Д. Подсудимый в советском уголовном процессе. – Воронеж, 1973. – 271 с.
90 Синигибский И.А. Процессуальные и криминалистические особенности судебного разбирательства дел о преступлениях несовершеннолетних: дис... канд. юрид. наук: 12.00.09. – М., 2002. – 176 с.
91 Хисматтулин Р.С. Особенности судебного следствия по делам несовершеннолетних // Российская юстиция. – 1999. – №12. – С.173.
92 Меркушов А.Е. Некоторые вопросы судебной практики по делам о преступлениях несовершеннолетних // Бюллетень Верховного суда Российской Федерации. – 2000. – №6. – С. 67.
93 Сафин Н.Ш. Допрос несовершеннолетнего подозреваемого в советском уголовном судопроизводстве: процессуальные и криминалистические аспекты. – Казань, 1990. – 76 с.
94 Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне түсінік. – Алматы: Норма-К, 2004. – 647 б.
95 Фокин Ф. Эксперт-психолог должен стать активным помощником суда // Советская юстиция. – 1986. – №2. – С. 25-26.
96 Яковлев Я.М. О судебно-психологической экспертизе // Вопросы уголовного права, уголовного процесса и криминологии. – Душанбе, 1966. – С. 45.
97 Тихонов Ю.С. Судебно-психологическая экспертиза в судопроизводстве по делам несовершеннолетних. – Рязань, 1975. – 219 с.
98 ҚР ҚК 175 бабының 2б 03.04.1993 жылы туылған Сарыбаевқа қатысты қозғалған қылмыстық іс // Қызылорда облыстық сотының мұрағаты.
99 Аврах А.С. Психологические проблемы защиты по уголовным делам. –Казань, 1972. – 78 с.
100 Зыков В.С. О практике проведения судебно-психологической экспертизы // Социалистическая законность. – 1980. – №14. – С. 61-62.
101 Перлов И.Д. Судебные прения и последнее слово подсудимого в совестком уголовном процессе. – М., 1957. – 173 с.
102 Матвиенко Е.А. Судебная речь. – Минск, 1972. – 254 с.
103 Сергеич П. Искусство речи на суде. – Тула: Автограф, 1998. – 319 с.
104 Савицкий В.М. Очерк теории прокурорского надзора. – М., 1975. – 383 с.
105 Кудрявцев В.Н. Общая теория квалификации преступлений. – М., 1972. – 267 с.
106 Чеканов В.Я. Прокурорский надзор в суде первой инстанции по уголовным делам. – Саратов, 1962. – 98 с.
107 Басков В.И. Прокурор в суде первой инстанции. – М., 1968. – 324 с.
108 Кони А.Ф. Советы лекторам // Избранные произведения. – М., 1959. – Т.1. – С. 139.
109 Кукарский И.К. Речи советских адвокатов. – М., 1968. – 84 с.
110 Махпиров Б., Шакиров Т. Баланың бұзақылығына – үлкендер жауапты // Заңгер. – 2006. – №2. – С. 30-32.
111 Перлов И.Д. Приговор в советском уголовном процессе. – М., 1960. – 167 с.
112 Давыдов П.М. Приговор // Предварительное расследование и судебное разбирательство уголовных дел. – Свердловск, 1990. – С. 37.
113 Лупинская П.А. Законность и обоснованность решений в уголовном судопроизводстве. – М., 1972. – 79 с.
114 Скрябин М.А. Общие начала назначения наказания и их применение к несовершеннолетним. – Казань: Изд-во Казанского ун-та, 1980. – 124 с.
115 Фойницкий И.Я. Курс уголовного судопроизводства. – СПб.:Альфа, 1996. – 551 с.
116 Игошев К.Е. Правонарушения и ответственность несовершеннолетних. – Свердловск, 1973. – 153 с.
117 Мельникова Э. Б. Профилактика безнадзорности детей и подростков // Правозащитник. – 1999. – № 2. – С. 10-11.
118 Ткачев В. Восстановительное правосудие и ювенальное уголовное право // Российская юстиция. – 2002. – № 5. – С. 19-23.
119 Дудин Н.П., Луговцева С.А. Судебное разбирательство уголовных дел в отношении несовершеннолетних. – СПб., 2005. – 172 с.
120 Трайнин А.Н. Учение о составе преступления. – М., 1946. – 160 с.
121 Кригер Г.А. Основание уголовной ответственности // Советская юстиция. – 1960. – №7. – С. 6-8.
122 Атжанов Т.Ж. Теория и практика освобождения несовершеннолетних от уголовной ответственности: учебное пособие. – Костанай, 1998. – 112 с.
123 Келина С.Г. Теоретические вопросы освобождения от уголовной ответственности. – М., 1974. – 232 с.
124 Наумов А.В. Правовые последствия освобождения виновного от уголовной ответственности // Советская юстиция. – 1976. – №20. – С. 23-26.
125 Бойцов А.И. Теоретические вопросы уголовной ответственности и освобождения от нее: автореф... канд. юрид. наук: 12.00.08. – Л., 1982. – 26 с.
126 Виттенберг Г.Б. Вопросы освобождения от уголовной ответственности и наказания с применением мер общественного воздействия. – Иркутск, 1970. – 223 с.
127 Чугаев А.П. Индивидуализация ответственности за преступления и её особенности по делеам несовершеннолетних. – Краснодар: Кубанский ун-т, 1979. – 96 с.
128 Курляндский В.И. Уголовная ответственность и меры общественного воздействия. – М., 1965. – 142 с.
129 Каиржанов Е.И. Уголовное право Республики Казахстан (Общая часть). – Алматы, 2003. – 254 с.
130 Уголовное право. Общая часть / отв. ред. И.Я. Козаченко, З.А. Незнамова. – М., 1999. – 567 с.
131 Таганцев Н.С. Русское уголовное право. Часть общая. – М., 1994. – Т.1. – 476 с.
132 Филимонов В.Д. Понятие освобождения от уголовной ответственности и наказания. – Томск, 1963. – 227 с.
133 Горбатовская Е.Г. Освобождение от уголовной ответственности в связи с применением мер общественного воздействия или принудительных мер воспитатаельного характера. – М., 1976. – 96 с.
134 Гаухман Л.Д. О понятии оценочно-прогностического признака // Правоведение. – 1983. – № 3. – С. 86-88
135 Утенов Ж.Ж. Роль предварительного расследования в предупреждении преступлений несовершеннолетних: дис... канд. юрид. наук: 12.00.09. – Алматы, 1995. – 197 с.
        
        әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ӘОЖ 343. 121. ... ... ... ... ... сот ісін жүргізу
12.00.09 – қылмыстық процесс; криминалистика және сот сараптамасы;
жедел іздестіру қызметі
Заң ғылымдарының ... ... ... үшін ... ... жетекшілері:
заң ғылымдарының докторы,
| ... ... ... ... ... ... |3 |
|1 ... ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ БОЙЫНША СОТ ӨНДІРІСІНІҢ ЖАЛПЫ| |
| ... |12 ... ... ... ... ... ... және оларды | |
| ... әсер ... ... ... |12 ... ... толмағандардың істері бойынша басты сот талқылауындағы | |
| ... заты мен ... шегі |16 ... ... сот ... ... |41 |
|2 ... РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ЗАҢЫНЫҢ НЕГІЗІНДЕ | |
| ... ... ... ... ... СОТ ТАЛҚЫЛАУЫНЫҢ | |
| ... ... | |
| | |59 ... |Кәмелетке толмаған сотталушының құқықтары мен заңды мүдделерін | |
| ... ету және ... сот ... ... ... | |
| |жоғарылату мәселелері |59 ... ... ... ... ... басты сот талқылауының | |
| ... ... ... |66 ... |Сот тергеуі |71 ... ... ... және ... ... сөзі |90 |
|3 ... ... ҚЫЛМЫСТАРЫ БОЙЫНША СОТ ШЕШІМІ | |
| | |102 ... ... ... ... ... үкім шығару кезінде | |
| ... ... ... |102 ... |Сот ... мен ... шараларының ерекшеліктері |110 ... ... ... ету ... ... мәні мен ... |117 |
| | | |
| ... |129 |
| | | |
| ... ... ... |134 ... ... ... Диссертациялық жұмыс ... ... ... ... ... ... ... бойынша басты сот ... ... ... ... шегін, басты сот талқылауындағы сот ... ... ... ... сөзін, кәмелетке толмағандардың істері бойынша үкім
шығару ... ... ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының қазіргі
уақытын құқықтық мемлекеттің тарихи қалыптасу кезеңі деп ... ... ... ... болсақ, шынайы құқықтық мемлекетті құру –
бұл ұзақ және күрделі процесс, ол мемлекеттік және ... ... ... түпкілікті өзгертуді талап етеді. Қазақстан Республикасында бұл
процестің негізі – өзінің өзектілігі мен ... ... ... ... ... ... деп ... болады.
Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтiк
мемлекет болып табылады, оның ең қымбат қазынасы - адам және ... ... ... мен ... ... ... мемлекеттің ең негізгі
міндеттері мен ... ... ... ... мен ... танылады [1, 4 б.].
Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 28 ... ... жаңа ... атты ... халқына Жолдауында «реформалардың
аса маңызды бағыттарының бірі - сот-құқық жүйесін жетілдіру болады. Биылдан
бастап біз алқа ... ... ... ... ... ... туралы қағидаттық шешім қабылданды. Біз біртіндеп осы заманғы және
ашық тұрпатты сот өндірісіне ... - деп атап ... [2, 2-3 ... ... ... ... 8 бабына сәйкес, конституция
және заңмен ... ... ... ... ... ... ... құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғай алады. Әр бір адам
өзіне тағылған қылмыстық айыптың негізділігін ... ... ... ... өз ... ашық және заңдылық талаптарының сақталуымен тәуелсіз
және бейтарап сотпен ісінің қарастырылуына ... бар [3, 108 ... ... ... танылған қағидалары мен нормалары ... ... ... ... ... ... табылады, сондықтан
қазіргі кезде мемлекет азаматтардың сот әділдігіне қол жеткізуін қамтамасыз
етуге ұмтылуда.
Қазіргі кездегі ... ... бірі ... толмағандардың
қылмыстары бойынша сот талқылауын жетілдіру болып табылады. Кәмелетке
толмағандарға ... сот ... ... және ... жүргізілуіне
назар аудару керектігі туралы Қазақстан Республикасы Жоғарғы ... ... ... рет ... көрсетілген, сонымен бірге бұл санаттағы
қылмыстар материалдық және қылмыстық іс ... ... ... мен ... ... ... ... жүзеге асырылуы қажеттігіне
назар аударылған. Осы жерде ... тағы бір ... ... қылмыстарының алдын алу, қылмыс жасауға ... ... ... ... ... қолдану қажеттігі болады.
БҰҰ Бас Ассамблеясы кәмелетке толмағандарға ... сот ... ... ... ... ... қабылдады. Бұл
ережелерге сәйкес осы санаттағы қылмыстарға қатысты іс жүргізуді ... ... ... және лауазымды тұлға сәйкесінше біліктілікке ие
болуы қажет. Пекин ... ... сот ... ... мүддесіне сәйкес келуі керек және оған кәмелетке толмаған
азамат белсенді түрде ... ... ... ... ... ... Бұл міндеттерді шешу үшін Пекин ережелері арнайы ... ... ... сот ... ... ... ... Ұлттар Ұйымының кәмелетке толмағандарға қатысты
сот билігін жүзеге асыруының ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың басты сот талқылауына ... ... өзі ... зиян ... ескеріп ерекше назар
аударады. Сондықтан бұл жерде аяушылық және жұмсақтық таныту іс ... ... ... ... ... ... ... [4, 24 б.].
Қазақстан Республикасының дамыған 50 мемлекеттердің қатарына кіруі ... ... ... бет ... ... ... ... ережелерге
ұлттық заңдарды сәйкестендіруді талап ... ... ... ... ... 23 ... 2007 ... «Мамандандырылған
ауданаралық кәмелетке толмағандардың істері бойынша сот құру ... ... Осы ... ... ... және ... қалаларында
Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес ... ... ... ... ... ... істерді және азаматтық
істерді қарайтын мамандандырылған ауданаралық ... ... ... сот ... [5].
Кәмелетке толмағандардың қылмыстарын қарау кезінде сот қызметінде әлі
де кемшіліктердің болуы, біркелкі қателіктердің жиі қайталануы, ... ... ауыр ... ... және 18 толмаған тұлғалардың
қылмыс жасауының едәуір көрсеткіші – зерттеу тақырыбының ... ... ... ... ... Бас ... ... статистика
және арнайы есепке алу жөніндегі комитетінің ресми мәліметіне сәйкес
кәмелетке толмағандар ... 2003 жылы 7001 ... 2004 жылы 6529 ... жылы 6273 қылмыс, 2006 жылы 5814 қылмыс, 2007 жылы 5365 тіркелген [6].
Сонымен бірге Қазақстан ... ... ... сот ... байланысты негізгі статистикалық мәліметтері бойынша 2005 жылы 2793
кәмелетке толмағанға қатысты, 2006 жылы 2406 кәмелетке толмағанға қатысты,
ал 2007 жылы 2154 ... ... ... ... ... шығарылған
[7]. Беріліп отырған мәліметтерге қарайтын болсақ, кәмелетке толмағандардың
қылмысының саны азайып келе ... ... ... ... ... бұл осы санаттағы қылмыстардың қаралу сапасына қажетті денгейде
әсер етіп отырған жоқ ... ... ... қылмыстары бойынша сот әділдігінің сапасын
көтеру өзінің ... және ... ... ... ... ... ... Кәмелетке толмағандарға қатысты істерді қарап отырып, сот
қазіргі кездегі кәмелетке толмағандардың жастық және өнегелік-психологиялық
ерекшеліктерін, ... ... олар ... қылмыстардың қоғамға
қауіптілігінің сипатының өзгеруін, құқыққа қайшы әрекеттерінің себептерін,
қалыптасу жағдайларын және дамуын ... ... ... бірге осы
санаттағы қылмыстарды қарау кезінде ... ... ... ... ... және жанұя ішіндегі негативті тенденцияны
ескеруі қажет. Осы айтылғандардың барлығына кәмелетке толмағандардың істері
бойынша ... сот ... ... ... жете ... аудару керек.
Біздің қоғамымыздың әрі қарай дамуында жастарды тәрбиелеу және жаңа
адамның ... ... өте ... орын ... тәжірибесі көрсеткендей, кәмелетке ... ... ... себептері кәмелетке толмағандардың тәрбиесіне
немқұрайлы қарау ... ... ... ... ... ... толмағандардың
қылмыстығы, өте күрделі әлеуметтік құбылыс. Бұл ... ... әр ... ... ... және ... байланысты –
жалпы әлеуметтік себеп және шарттардан нақтылы жағдайларға дейін қозғайды
[8, 14 ... ... ... ... бір жүйе ... ... болады:
қоғамдағы криминогендік процестердің қалыптасуы және қызмет жасауы; бұл
процестердің және тұлғаның қалыптасуының бір ... ... ... ... ... ... өзара байланысы.
Қазіргі кезде кәмелетке толмағандар арасындағы қылмыстылықпен күресудің
өзектілігі, оның денгейі біздің мемлекетіміздегі қылмыстылықтың көрінісі
мен жағдайын анықтайды.
Бұл ... шешу үшін ... ... ...... ... қорғау, ғылыми потенциал, қоғам және т.б. кеңінен
пайдалануымыз керек. Қазіргі ... ... ... ... ... көптеген міндеттерінің ішінде, ең маңызды мәселелердің
бірі кәмелетке толмағандардың қылмыстылығының алдын-алу болып табылады.
Осыған байланысты ... Қ.Ә. ... ... әділет, сот,
ішкі істер органдарының қызметі ... ... ... ... жасаған балалар
мен кәмелетке толмағандардың теріс қылығының ... ... ... ... ... әрекеттерді жасаудан бастапқы сатыда сақтау қажет,
яғни қылмыстың алдын алуы ... - деп ... атап ... [9, 6 ... ... ... құқық бұзушылық пен қылмыстың алдын
алу және осыған байланысты ... ... құру ... кездегі
қоғамымыздың дамуы кезеңінде ерекше маңызға ие. Бұл мәселенің өзектілігі -
жастардың белгілі бір ... ... ... ... ... ... қазіргі кездегі қоғамдық өмірдің шарттарына не
әлеуметтік, не ... ... ... емес.
Осы тұрғыдан алғанда сот, құқық қорғау ... ... ... ... ... ала отырып, қылмыстылықтың алдын алуға шаралар жасайтын,
сонымен бірге әлеуметтік әділ жаза тағайындай алатын бірден бір ... ... ... ... алдын алу сот қызметінің
әдістеріне, қолданылатын сақтандыру құралдарына байланысты көп қырлы болып
келеді
Сондықтан соттардың ... ... бірі ... ... ... ... ... алу және оны болдырмау
жұмысын жүзеге асыру болып табылады.
Осындай басты міндеттерді шешу ... ... ... ... а) талдау (аналитика) жұмысының деңгейін көтеру, мемлекеттегі
қылмыстылықтың жағдайын және сот ... ... ... ә) ... ... жасауының себептері мен жағдайларын жан-жақты
зерттеу; б) кәмелетке толмағандардың ... ... ... қарау
сапасын және шапшаңдығын көтеру; в) қылмыстық құқықтық және іс ... ... ... ... ету [10, 10 ... сот ... деңгейі олардың кәмелетке толмағандардың
қылмыстылығымен күрестің және олардың ... ... ... болады деп толықтай айтуға болады. Бұл жерде ... ... ... ... жасағандардың арасында көп болуында ғана емес,
жүргізілген зерттеулерге қарағанда қауіпті қылмыскерлердің 60-70 % ең алғаш
рет өз ... 18 ... ... ... ... жасайды [11, 8 б.]. Яғни,
кәмелетке толмағандардың арасындағы ... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыстары бойынша сот ... ... ... және ... арттыру туралы
Қазақстан Республикасы Жоғарғы сотының 11 сәуір 2002 жылғы № 6 нормативтік
қаулысында көрсетіліп, нақтыланған. Сот ... ... ... уақытта
сот органдары кәмелетке толмағандардың қылмыс жасау себептері ... ... сот ... ... және ... алу қызметіне
үлкен көңіл бөлінетінін айтып кетуге болады. ... ... ... ... әлі де ... кемшіліктер кездесіп отырады, нәтижесінде жоғарыда
айтылған Қазақстан Республикасының Жоғарғы сотының нормативтік қаулыларында
көрсетілген [12].
Олардың қатарына, айта кететін болсақ, ... ... ... ... ... ... ... негіз болған себептер және
жағдайлар жеткілікті деңгейде зерттеле ... ... ... ... ... жан-жақты, объективті және ... ... сот ... ... ... ... бар.
Сонымен қатар, сотталушының тұлғасын терең зерттемеу оның әрі ... кері әсер ... ... ... ... ... сот ісін жүргізуді
кешенді түрде зерттеудің қажеттілігі мен маңыздылығы шүбә келтірмейді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі. ... ... ... ... сотта қарау мәселелеріне байланысты кеңес дәуірінде, сонымен бірге
Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғалы бері ... ... ... ... ... Осы ... әр ... аспектілерін
зерттеуде Т.Ж. Атжанов, В.И. Басков, К.Ә. Бегалиев, Е.В. ... ... ... А.П. ... Л.М. Голубева, А.И. Долгова, Е.І.
Қайыржанов, Э.Б. Мельникова, ... ... ... В.С. Орлов, Ж.Ж. Утенов, К.Х. Халиқов және т.б. ғалымдардың
еңбектерін атап кетуге болады. Күрделі ... ... бұл ... ... ... қылмыстары бойынша сот қызметінің
процессуалдық жақтары зерттелген.
Бірақ жоғарыда айтылып кеткен ... ... ... ... уақыттан бастап біршама уақыттың өтуіне байланысты, ал осы кезеңде
Қазақстан Республикасының Конституциясының, ... іс ... ... және ... ... жаңа ... ... қылмыстары бойынша сот ісін жүргізуді теориялық
тұрғыда әрі қарай талдауды және ... ... ... жаңа ... ... ... заңи әдебиеттерде кәмелетке толмағандардың істері бойынша
басты сот талқылауын қазіргі әлеуметтік және саяси ... ... ... дамыту мәселелері қажетті деңгейде зерттелмеген.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары ... ... ... бойынша, сот талқылауына қатысушы тұлғаларлардың құқықтарын
кеңейту және олардың ... ... ... ... ... ... маңызды болып табылады. Сондай-ақ ... ... ... ... сот ... ... ... жақтары тиісінше зерттеуді қажет етеді.
Диссертацияның мақсаты мен міндеті. ... ... ...... ... ... ... сот ісін жүргізуді
кешенді түрде жан-жақты зерттеп, талдау, осы ... ... ... ... ... арттыру, сот үкімінің әділдік және тәрбиелік-
өнегелік ... ... ... ... мақсаттардан келесідей міндеттер туындайды:
- кәмелетке толмағандардың істері ... ... сот ... мен ... шегін зерттеу;
- кәмелетке толмағандардың істері бойынша басты сот ... ... ... ... ... ... толмағандардың істері бойынша басты сот талқылауының
дайындық бөлімінің, сот ... ... ... және ... сөзінің ерекшеліктерін зерттеу;
- кәмелетке толмағандардың істері бойынша үкім шығару кезінде шешілуге
жататын мән-жайларды анықтау;
- ... ... ... ... сот үкімі мен жазалау
шараларының ерекшеліктерін, тәрбиелік ықпал ету ... ... ... ... мен пәні. Зерттеу жұмысының нысаны болып кәмелетке
толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін жүргізуге ... ... ... ... пәні – ... толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін
жүргізуге байланысты конституциялық, қылмыстық құқықтық және қылмыстық іс
жүргізу нормалары, сонымен ... ... ... ... ... ... ... ғылыми жаңалығы. ... ... ... ... бойынша сот ісін жүргізудің процессуалдық
ерекшеліктерін ... ... ... ... ... ... зерттеу жұмысының тақырыбын таңдаудан көруге болады. Зерттеу
жұмысында кәмелетке толмағандарға қатысты сот ... ... ... ... қарастырылады. Осы мәселелер бойынша
бірнеше теориялық тұжырымдар, ... ... ... сот ... ... әдістері ұсынылды.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша басты сот талқылауы кезінде
дәлелдемелерді тиянақты ... ... ... анықтау маңызды болады.
Бұл зерттеу жұмысында кәмелетке толмағандардаың ... ... ... ... тиянақты зерттелген, сонымен бірге дәлелдеу
шегі ұғымына түсінік берілген.
Сонымен ... ... ... ... бойынша сот өндірісінің
мәселесін саралап, олардың психологиялық және ... ... осы ... сот өндірісінің процессуалдық және ұйымдастырушылық
ерекшеліктері анықталған.
Кәмелетке ... жаза ... ... ... ... ... ... себебін дұрыс анықтау болып табылады, себебі қылмыс
жасау ... ... ... ... іс-әрекетін дұрыс түсіне алмауы
мүмкін. Осыған сәйкес зерттеу жұмысында кәмелетке толмағандарға қатысты сот
үкімін ... ... ... ... ... олардың ерекшеліктері
кешенді түрде зерттелді.
Бұның алдында осы аталып отырған мәселелер ғалымдар арасында әр түрлі,
бір бірінен ... ... ... ... бірге соңғы уақыттағы
әлеуметтік–саяси, экономикалық және қоғамның мәдени өміріндегі ... ... ... ... ... ... ... ескеру қажет. Аталған әлеуметтік өзгерістер салдары
елеулі болып отыр, оларды ескермеу кәмелетке ... ... ... ... қолайсыз әсер етуі мүмкін.
Қорғауға шығарылатын негізгі тұжырымдар. Өз зерттеуімізде мәселені нақ
осылай қою ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізу кодексінің 481
бабында кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша ... ... ... ... ... Бірақ әрбір қылмыстық іс бойынша дәлелденуге
жататын ... әр ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу
кодексінің 481 бабына қосымша ... ... ... ... толмағанның жеке тұлғасының ерекшеліктері ... ... ... мен ... әсер ететін мән-жайлар; кәмелетке толмағанның
түзелуі және дұрысталуына әсер ... ең ... ... ... ... ... қылмыстары бойынша іс жүргізу арнайы
бөлінген, кәсіби біліктігі және тәжірибесі мол судьяларға тапсырылуы қажет,
себебі осы ... ... ... нормаларға сәйкес тез және
сапалы түрде өтуі қажет, ... ... ... ... алу әсері тек
кәмелетке толмағанға ғана қатысты болып қоймай, сонымен ... ... ... әсіресе ата-аналарына ықпал ететіндей ұйымдастыра
алатындай болуы қажет. Басты сот ... ... ... жағынан сапалы түрде жүргізілмеуі кәмелетке толмағанның
психологиясына ... әсер етуі ... және осы ... тәрбиелік мәнісі
жоғалады.
3. Басты сот талқылауының орталық және ... ... – сот ... ... ... ... істері бойынша сот тергеуінің
ерекшелігі, іске ... ... ... бірге кәмелетке
толмағандардан жауап алу және ... да ... ... тұрады,
сондықтан бұл санаттағы істерді қараған кезде сот тергеуін іс ... ... ... ... ... және ... тәрбиелік нысаны
болатындай ұйымдастырылуы қажет.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша сот тергеуінің басты талабы ... ... және ... ... ... ... Осы жерде кәмелетке толмағанға психологиялық тосқауылдан өтуге
көмектесіп, ерік-жігерінің және ой ... ... ... ... ... Сондықтан кәмелетке толмағандардың істерін ... ... ... және ... ... қамтамасыз ету
және арттыру үшін, арнайы кәсіби дайындық, ... ... ... ... ... ... керек.
4. Кәмелетке толмағандарға қатысты жазаны ... ... ... осы ... ... әрекетінің қоғамдық қауіптілігін, жазаны дұрыс
түсіне алу деңгейін, болашақта ол ... әсер ... ... ... ... ... ... әлеуметтік маңызы және алдын
алу күші оның қаталдығында ... ол ... ... ... ... құтылмайтындығының өзі үлкен тәрбиелік-сақтық мәнге
ие.
Жаза ... ... ... ... және ... тұлғасымен
сәйкес болғанда, тәрбие жұмыстары жүзеге асырылғанда ғана тиімді болады
5. Қазақстан ... ... іс ... ... қатысты тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдана
отырып жазадан босату институтын ... заң ... ... ... ... іс ... халықаралық құқықтық
стандарттарға сәйкес келуі болып табылады.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... негізі ретінде ... ... ... ... жаза ... ... ... жөнінде дәлелдемелердің
болуын айтуға болады. Кәмелетке толмағандардың жасалған қылмыстары туралы
статистикалық мәліметтерге ... ... ... ... рет ... ... ... қылмыстар болады, сондықтан жазаның тәрбиелік мақсаттарына
жету үшін соттар ... ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шараларын қолдана отырып жазадан босатқан
дұрыс болады. Бұл өз алдына болашақта ... ... ... ... ... және ... ... түзелуіне және дұрысталуына
елеулі ықпал жасайды.
Зерттеудің әдістемелік негізі тәжірибелік және ... ... ... ... ... әдісі, сонымен қатар
объективтік нақтылықтың жеке-ғылыми танымдық әдістері негізінде құрылған,
зерттеу ... ... ... ... ... ... және ... да ғылыми зерттеу
әдістерін қолданған.
Зерттеу жұмысының деректік ... ... ... ... ... ... Республикасының Конституциясы; Қазақстан
Республикасының Парламенті ратификациялаған халықаралық шарттар, ... ... іс ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының Жоғарғы ... ... ... ... ... жұмысының тәжірибелік негізін Алматы қалалық, Оңтүстік
Қазақстан облыстық, Қызылорда ... ... ... ... ... ... қылмыстары бойынша 150 жуық сот үкімдері
сараланды. Зерттеу барысында Қазақстан Республикасының Бас ... ... және ... ... алу ... ... Қазақстан
Республикасының Жоғарғы сотының 2003 ... және 2007 жыл ... ... жалпы тіркелген қылмыстары және олар бойынша
шығарылған үкімдердің статистикалық мәліметтері алынып зерттелінді.
Зерттеу жұмысының ... ... мен ... ... ... ... өнегелік – психологиялық, сот өндірісінің
процессуалдық ... ... ... қылмыстылығына әсер
ететін себептер және жағдайларын алдын алуға байланысты сот ... ... әрі ... демократиялық даму жағдайында осы санаттағы
қылмыстарды сотта ... ... ... негіздерін
дамыту жолдарын анықтауға мүмкіндік жасайды.
Зерттеу барысында жасалған ... ... ... Сот ... мен ... мәртебесі туралы конституциялық
заңын, Қылмыстық іс жүргізу кодексін; Қылмыстық кодексті және ... ... ... ... қатынастарды қамтамасыз етуге
бағытталған нормативтік ... ... ... жаңа актілер
қабылдауға теориялық негіз бола ... ... ... іс ... құқығы, құқық қорғау
органдары оқу пәндері бойынша дәрістер оқығанда тәжірибелік маңызы ... ... ... оқу ... ... құнды құрал.
Диссертациядағы ғылыми болжамдар және ұсыныстар, автормен жарияланған
мақалалар тек заңдарды қабылдау немесе ... ... мен ... ... ғана ... осы ... ... негіз болып
септігін тигізеді.
Зерттеу нәтижелерінің сыннан өтуі. Диссертациялық зерттеудің негізгі
теориялық қағидалары мен ... ... ... ... ... және ... ... бақылау комитеті белгілеген
басылымдарда жарияланған тоғыз мақалалар және ... ... ... ... бірқатар оқу орындарында ұйымдастырылған халықаралық
ғылыми-теориялық, ғылыми-тәжірибиелік конференцияларда, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу заты»,
2007 жылы ақпан айында Алматыда «Кәмелетке толмағандардың істері бойынша
сот ... ... және ... ... ... ... по ... несовершеннолетних», 2007 жылдың мамыр
айында Ақтөбеде «Кәмелетке ... ... ... ... ... дәлелдемелер» тақырыбында заңгер ... ... ... ... оң ... ... ... Қазақ ұлттық университеті Хабаршысының заң сериясыда
«Кәмелетке толмағандардың істері бойынша басты сот ... ... ... мәселелері», «Кәмелетке толмағандардың істері бойынша
үкім шығару кезінде шешілуге жататын ... Д.А. ... ... ... ... толмағандардың істері бойынша басты
сот ... ... ... ... ... ... ... себептері және оларды жасауға әсер ететін әлеуметтік
факторлар» тақырыптарындағы ғылыми ... ашық ... ... ... ... жұмысының құрылымы мен көлемі. Диссертацияның құрылымы ғылыми
негізі мен ... сай ... ... ... ... үш ... бөлімнен, қорытынды және пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... сай келеді.
1 КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ БОЙЫНША СОТ ӨНДІРІСІНІҢ ЖАЛПЫ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
1.1 Кәмелетке толмағандардың қылмыс жасау себептері және ... әсер ... ... ... жасқа толмағандар арасында әртүрлі ... ... ... ... да ... ... Құқықтық мемлекетке қадам
басқан шақта қоғамға сай ... адам ... ... бірі ... болса, ол міндетті іске асырудағы басты мақсат
кәмелетке толмағандарды жаңа рухта, жаңа ... ... ... қылмыстың жасалу себептері мен жағдайларын анықтау, жасалған
қылмысқа ... заңи баға ... ... ... және ... қауіптілік дәрежесін анықтап, сот сәйкесінше жаза ... ... ... ... қылмыс жасауына әсерететін
себептерді келесідей мән-жайлармен түсіндіреді:
1. Кәмелетке толмағанның жеке ... ... ... ... мән ... ... жасалуына тікелей әсер ететін мән-жайлар;
3. Қылмыстық нәтижеге жетуге көмектесетін ... ... ... сәл шегеріп, 1920-40 жылдар зертеушілеріне (П.П. ... ... ... ... олар ... ... кәмелетке
толмағандар заң жағынан ғана емес, сонымен қатар ... ... ... да ... ... ... ... объект екенін алғаш
рет атап көрсетті. Бұл ... ... ... ... одан әрі ... ... басуына басты себеп-әлеуметтік-
экономикалық факторлардың әсер етуі болып табылады [14, 28 б.].
Белгілі педагог ... ... ... ... ... көзі бар екенін атап көрсеткен болатын. Біріншісі - ... ... ... әсер ету, ... - ... ... ... деп атаған [15, 241 б.]. В.А. Сухомлинский көзімен қарайтын болсақ,
біріншіден, тәрбие жан-жақты, нәтижелі болу ... ... ... ... ... ... ... әсер етуі - белгілі
мөлшерде стихиялы сипат алады. Ересек қылмыскерлерге қарағанда жас ... өзін ... ... ортасымен тығыз байланысты, бұл жөнінде
белгілі ғалымдар (А.И. Долгова, В.Д. Ермакова, Н.В. Беляев) әлеуметтік орта
мен кәмелетке толмағанның арасындағы ... ... ... ... ... орта ретінде жанұяның ролі зор. Және баланың өсуіне,
қоғамға ... ... көп ... ... ... ... бала жөнінде
сөз болғанда үш тәсілді айрықша көрсету артық ... ... - ... ... бірлігі;
ата-ананың тәрбиеге көзқарасы [16, 9 б.].
Соңғы екеуі ... ... ... оның ... ... дамуына көп
әсерін тигізеді.
Шынында да отбасындағы келеңсіз қылықтар, ұрыс-керіс, дау-жанжал, ...... ... ... ... кері ... ... нәтижесін
береді.
Ішімдікке әуестену, есірткі шегу, төбелеске әуестену, қатігездік пен
мейірімсіздік өсе келе оның әдетіне айналмасына ... ... ... екі жүз мың жыл ... белгілі тарихшы Плутарх «маскүнемдер өмірге
маскүнемдерді ... деп ... еді. ... ... ... ... жалғасын тапқанын көруге болады. Яғни, жанұяда атасы ... ... ... 40-50 % ... ... ... ... кәмелетке
толмай тартқанын көрсетіп отыр [17, 33 б.].
Бала организмінің күйреуіне әкеп тірейтін нәрсенің бірі ішімдік болса,
бұл өткен ... ... ... ... ... ... қаншалықты жас болса, оның әсері де соғұрлым жоғары
болады. Әсіресе, ішімдіктің 12-13 ... ... ... толмаған
организміне кері әсері зор. 12-13-тегі кәмелетке толмағанның ... есте ... ... ... ... ... ... болады,
оқулықты нашар меңгереді [18, 23 б.].
Сонымен бірге ... ... ... ... ... зор ... ... Бұл оның айналасында болып жатқан
оқиғаларға өз тұрғысынан баға ... ... ... ... қалыптастырады, бос жүріске, кездейсоқ ортаға әуестендіреді.
Мұндай жат қылықтар баланың құқық бұзуына бірден-бір себепкер ... ... ... ... жалпы қылмыстың ... бір ғана ... ... сипаттайтын құбылыс. Бұл тұрақтылық
кәмелетке толмағандар құқық бұзушылығы мен жасы толмағандар ... ... ... оның күн ... өсіп бара ... ... оны болдырмау, алдын алу шараларымен қоса, ағаттық істеген
баланың жеке ... ... ... себептерін білуге жол
ашады.
Жастық шақ баланың сана-сезімінің жан-жақты толысып, дүниеге көзқарасын
өзгертіп, үлкен өмірге дайындығының аяқталатын ... ... шақ ... ... ... Кәмелетке толмағанның жастық шаққа өтер кезеңі
(11-13-15 жас) оның өміріне көп ... ... ... 12-13 жастағы
балалар организмі толық қалыптаспағандықтан, бұл оның сыртқы бет-әлбетіне
де көп өзгерістер енгізеді. ... ... шақ ... ... ... ... мен педагогтар үшін «қиын» ... ... ... ... ... жас деген атауды иеленеді. Кәмелетке толмағандардың алып-
ұшпа саналатын өтпелі кезеңде не нәрсеге ... ... ... ... ... ... П.М. Якобсон, бұл жаста олардың ... ... ... ... ашып ... [19, 115 ... ... кәмелетке толмағандардың еліктегіш келетіні, жақсыға
ұмтылу, ... ... ... ... келетіні белгілі. Өтпелі
кезеңнің «құйын» сияқты ... ... толы ... бала ... ... де сондықтан. Кәмелетке толмағанның еліктеуінің салдарынан қылмыс
жасауы, қызығыушылығының әсерінен «қылмыс» істеуі көбінесе осы ... ... ... ... ... ... бірнеше топқа бөлуге болады:
1. Талап - тілек ;
2. Қызығушылық;
3. Өмірлік жоспар мен көзқарастар;
4. Жалпы сипаттама [20, 10 ... ... ... ... қылмыскерлердің ерекшелігі
ертеңгі күні не боларын ойламаушылық, мән бермеушілік. Кез келген қылмысқа
барар алдында белгілі бір ... ... ... ... ... асқан жай әрекеттер көбінесе, бірден тұтанып, бірден іске асады.
Жалпы ... ... ... ... болашаққа деген белгісіздік
тән. Осы орайда Н.В. Пяяс пен И.А. Солодкиннің зерттеулері олар ... ... ... ... айта ... ... себеп болған ниетті
анықтаған:
- бас пайдасын ойлау - 90%;
- достарына ергендер - 2%;
- қызық өмірге ... - ... ... ниеттер - 3,8% [21, 45 б.].
Сонымен, біздің ойымызша, ... ... ... ... ... ... ... айтушылдық тән болса, ... ... ... бақылаудың болмауы.
Кәмелетке толмағандар ішінде топтасын қылмыс жасау үлкен орын ... ... ... ... алу ... іске ... ... Чи Ук зерттеулері бойынша, бұзақылық, күш жұмсау, ішкі істер
қызметкерлеріне қарсылық көрсету, ... ... ... өзі ... алып сату осындай топтасқан топтармен жүзеге асады. Яғни мұндай
қылмыстың 80%-і ... ... ... ... [22, 86 ... ... ... ересектер қылмысынан ерекшеленеді, ол
екеуінің арасындағы ... ... ... жалғыз өзі
сирек жасайды. Бұдан олардың өзіне деген сенімсіздігін байқай ... ең ... ... ойын іске ... ... ... жағынан бала бойында қорқыныш тудырады. Үрейдің билеуі оның ... ... ... тежеу болып топтасқан топқа кіруіне негіз ... ... ... ... ... ... ... А.Ф. Парнищевтің
зерттеуі бойынша, бұндай топтасқан құқық бұзушылық жалпы ... ... [23, 65 ... ... ... ... ... бұзушылығын әлеуметтік,
психологиялық тұрғыдан талдау үлкен орын алады. Яғни жас «қылмыскерлердің
құқық бұзушылығына» себеп болған жағдайларға ғылыми тұрғыдан ... ... баға ... ... ... ... ... міндеті.
Жалпы баланың қалыптасу кезеңінде оған әртүрлі жағдайлар мен факторлар
әсер етсе, ол ең алдымен оның ... ... ... ... беріп, қатынас, сезім, көңіл күйді қалыптастырады. Осылардың
деңгейінде бала бойында белгілі бір сипаттық ... мен жеке ... ... ... ... адам ... ... ең алдымен жанұяға байланысты. Жанұя бала
өмірінің жағдайын тудыратын, реттейтін орта болғандықтан, ол әр ... пен ... ... көзі ... жат ... ... ... бағыттап, басқаратын күш, өмірдегі тірек және де ... орта ... ... ... болып жататын жағдайлар қылмыс жасаған балалар мен
олардың ата-анасын бақылағанда, жанұя жағдайының жалпы ... ... ... бұзылуы баланың жанына қатты әсер еткенін, оның тәртіп
жағынан құлдырап, құқық бұзуға дейін ... ... ... ... өсуіне, тәртібіне, мінезінің қалыптасуына
жоғарыда айтып өткендей, жанұя тәрбиесі зор. ... ... А.М. ... адам етіп ... ... ең ... әлеуметтік орта -
жанұяда жүзеге асады» ... ... [24, 4 ... ... ... ... жеке ата-ананың кінәсінен
емес, қайта жанұя жағдайының әр түрлі сәттерінің әсер етуінің жиынтығына
байланысты:
- жанұя ... ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас.
Жанұя тәрбиесінің бала өміріне өзіндік өрнекті із салуы, оның мінез-
құлқына, жалпы ... ... ... - ... ... ... ... мен бақылаулар көрсеткендей, баланың тәрбиесі мен
қалыпты дамуы үшін толық ... ... яғни ... ... мен ... ... ... үшін толық жанұя ауадай қажет.
Қылмысқа, ішімдікке, темекі тартуға ерте жастан әуестенген кәмелетке
толмағандардың көпшілігі осындай жарты ... ... ... ... емес ... тәрбиелеу тек қалған ананың немесе әкенің
үлесіне тиетіндіктен, тәрбиелеудегі барлық ... ... ғана ... ... ... ... ... мен тәрбиелік шаралардың
құлдырауы пайда ... ... ... ... ... ... әсіресе көп уақытын жұмыста өткізетін, ... ... бар ... айқын сезіледі. Анасы жұмыста болғандықтан, ол үнемі өзімен-өзі
қалады. ... ... оған ... ... бөлмеуі, уақытының аз болуы болса
да, шаршауы қатты әсер етіп, қандай жұмыс болса да, ол бала өзіне уақытында
көмек беретін ... таба ... ... ... ... ... ықпалы жоғала бастаған кәмелетке толмаған
бала тығыз байланыстан айырылып, оның жанұядан бөлінуі басталады. ... ... А.С. ... ... ... ... ... қарағанда, көп жағдайда күрделі де қауіпті» деген ... ... ... ... елеулі әсер ететін тағы бір
жағдай ата-анасының айырылысуы. ... ... оның ... ... сабаққа деген ықыласын жоғалтуына алып келеді.
Жанұя құрамының өзгеруі, жанұяның ішіндегі ауыр қарым-қатынас, ара-тұра
болып қалатын айқай-шу - оның ... ... ... ... тез
ашуланғыш болуын, тәртібінің нашарлауын, нерв жүйесінің өзгеруін, мінезінің
ашуланғыш ... ... ... ... ата-ананың айырылысуы осылайша, кәмелетке
толмағандарды қатты күйзелтеді. Ата-ана некесінің ... ... ... ... ... ұрыс, төбелес - баланың дамуына өз әсерін
тигізбей қоймайды. ... ... ... ... өзін ... ... сөз ... адамға тіке жауап беру, өшпенділік мінез көрсету
секілді әрекеттер ... ... ... ... ... үйде аз
болуға, ата-анасы, туыстарымен ... ... ... ... ... Бұндай балалардың елдің ықпалына тез көніп, қылмыс жолына тез
түсетіні ... ... ... одан ... ... де ... ... қақтығысқа түсуіне алып келеді, бұл баланы одан әрі ... ... ... ... ... тастап, жаман жолға түскен топ
балалармен достасып, сол топқа кіруге мәжбүр ... ... 60%-і ... ... ... Кәмелетке толмағандардың істері бойынша басты сот талқылауындағы
дәлелдеу заты мен ... ... ... ... ... ... ... болып табылады,
Н.С. Алексеев атап көрсеткеніндей, дәлелдеме теориясы «дәлелдеме ... ... ... ... ... регламенттің даму
сипаттамасын, шетел мемлекеттеріндегі түрлі ... ... ... және т.б. ... [26, 142 ... іс жүргізу кұқығындағы дәлелдеме теориясының орнын белгілей
келіп Г.М. Миньковский былай деп ... ... ... ... ғылымының бір бөлігі болып табылады, ол бөлік анықтауда, алдын ... және ... ... ... ... ... кез келген ғылыми
теория сияқты оның ішкі тұтастығы және тиісті ғылым ... ... ... бар. ... ... ... алғанда былай қылмыстық
процестен оқшау қала алмайтыны ... ... ... да ... ... тысқары қала алмайтыны түсінікті. Олар бөлік пен ... ... ... ... ... [27, 112 б.].
Сонымен, заң ғылымының саласы ... ... іс ... күқығы
құрамдас элемент ретінде дәлелдеме теориясын да қамтиды. Дәлелдеме теориясы
өз кезегінде дәлелдеу кұқығының ғылыми-теориялық базасы болып табылады.
Дәлелдеу ... ... ... ... ... бір түрі ретінде объективті шындықты дәлелдеу туралы;
осы процесте ... ... және ... өлшемі ретінде көрінетін
қоғамдық тәжірибенің ... ... ... ... ... және талқылау кезінде таным объектісінің
(дәлелденетін тақырыптың) ерекшелігі мен мазмұны туралы;
қылмыстық сот ісін ... ... ... ... ... ... ... пайдаланудың және оларды бағалаудың принциптері ... ... ... ... ... беру туралы [28, 115 б.].
Дәлелдеме теориясының мазмұны дәлелдеу құқығының ... үшін ... ... П.С. Элькиндтің пікірі бойынша ... ... ... ... және ... мақсатын, мазмұнын,
тәртібін, шектерін және құқықтық құралдарын реттейтін қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... ... қолдану
органдары қорытындыларының негізділігі мен дәлелділігі деп түсіну керек
[29, 39 б.].
Дәлелдеу құқығының мәнін ... ... оның ... тән ... мүмкіндік береді. Дәлелдеу қүқығының белгілері мыналардан
көрінеді:
дәлелдеу қүқығының тәсілдері мен құкықтық ... ... ... ... ... саласында қалыптасатын құқықтық қатынастардан тұрады;
аталған құкықтық қатынастарды дәлелдеу құқығымен ... ... ... ... ... ішінара дәлелдемелерді жинақтауға, тексеруге және
бағалауға бағытталған тэсілдердің шеңберінен ... яғни ... ... ... іс жүргізу құқығы нормаларының құрамдас
бөлігі болып табылады;
дәлелдеме және дәлелдеу мәселелері бойынша ... ... ... іс ... ... ... бір ... сәйкес келеді және
әрбір қылмыстық іс бойынша шындыққа қол жеткізуді және сот әділдігін ... ... ... ... іс ... ... негізделген дәлелдеу құқығы алғашқысы сияқты
құрылымдық тұрғыдан Жалпы және Ерекше бөлімдерге ... ... ... да ... іс ... құқығындағыдай болып
келеді;
дәлелдеу құқығын дамытудың кейбір ... ... ... ... болады,
мұнын өзі қылмыстық іс жүргізу құқығы шегінде жаңа ережелерді қалыптастыру
және қолда барды ... ... ... ... оң ... ... болып табылады;
дәлелдеу құқығы нормаларының құрылымы тұтас алғанда қылмыстық іс жүргізу
құқығы нормаларының құрылымына сәйкес ... ... ... дәлелдеу
құқығының жекелеген нормаларының ерекшелігі қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... [30, 258 б.].
Сонымен, сот ісін жүргізуде дәлелдермен жұмыс істеу, әділ соттың ... ... ... ... ... орын ... ... анықтайды. Дәлелдеме және дәлелдеу проблемаларының жиынтығы
осы проблемалардың теориялық және тәжірибелік аспектілерін ... ... ... ... ... Әуел баста бөлек-бөлек зерттеулер
түптеп келгенде тұтастык және жүйелілікке тән дәлелдеу кұкығына айналды.
Ғылыми әдебиетте дәлелдеу теориясының мәні ... ... ... құқығының немесе дәлелдеме теориясының мәнін осылайша түсіну
негізіне біздің көзқарасымызша, КСРО-ның ... ... ... ... бірінің авторы, академик А.Я. Вышинскийдің көзқарасы
алынған. Ол 1946 жылдың өзінде былай деп жазды: ... ... ... ... ... ... жалпы көпшілік мақұлдағандай, бүкіл сот
құқығының басты, орталық теориясы болып табылады» [31, 120 ... ... ... ғылымның осы бөлігіне айрықша
мән беретіндігі соншалық, бүкіл процесті дәлелдемелермен пайдалану өнеріне
әкеліп тірейді [32, 83 б.]. ... ... ... іс ... ... ... ... арасында генетикалық байланыстың бар екендігін тани
отырып, А.Я. Вышинский ... ... ... ... мен ... ... ... көрмеді, ол туралы оның ... ... ... ... сөзімізді растайды.
«Дәлелдеу құқығының теориясы» термині осы заманғы ғылымда «дәлелдеме
теориясы» мен «дәлелдеу құқығы» ... ... жол ... өзге мағынада қолданылады. Мәселе мынада, құқықтағы кез келген
бағыт фундаменталдық-теориялық және ... екі ... ... көздейді. Сонымен, дәлелдеме теориясының құрамдас ... ... ... бір ... ... айтылғанындай, екі аспект
түрінде қарауға болады: 1) ... ... ... ... нормалар жиынтығы. Бірыңғай әдістемелік ерекшелігі бар мұндай
бөлу нормативті регламент түрінде көрінетін міндетті ... ... ... ... келе ... ... ... жүйесінен
тұратын факультативті бөлігін ажыратуга мүмкіндік береді. ... ... ... бөлігінің анағұрлым кең ауқымды мазмұнына
байланысты ... да. ... осы ... П.С. ... ... іс ... құқығы ғылымының жалпы міндеттерінен дәлелдеу құқығы
теориясының (тақырыбының ... ... ... міндеттері
бөлінуі мүмкін» деп атап кеткен [33, 97 б.].
Қылмыстық іс жүргізуде дәлелдеудін мақсаты шындықты ... ... ... ... ... ... дегеніміз — танушы
субъектіні объектінің ... ... адам мен оның ... тыс ... оны тап сол ... көшіру. Қылмыстық сот ісін жүргізуде ... ... ... ... кепілдік береді. Бұл ... ... ... үлкен қателікке ұрындырады. Шындыққа қол
жеткізбеу салдарының көрнекі құралы ретінде «гомель ісі» мысал бола ... іс ... 1981 жылы ... мен ... саналы түрде «өлтіргені
үшін» бес кінәсіз адам сотталды. Екі жылдан кейін тап сол ... тағы ... ... болды. Бұл қарақшылыктың бәрін К. атты ағайынды үшеу ... екі ... ... ... Бұл ... жоғарыда аталған кісі
өлімдерінің арасында тағы да 11 қылмыс жасаған [34, 71-72 бб.].
Сот қателіктері – әдетте шындықка көз ... ... ... ... ... ескермеу соттың сот әділдігін жүзеге асыру функциясын
қандай да бір мағынадан айырады.
Дәлелдеудін ... ... ... ... процессуалдық құқықтық
табиғаты болады. Қылмыстық сот ісін жүргізу міндеттерінің бірі ҚІЖК-нің ... ... тез және ... ашу деп ... Одан әрі ... 24-
бабын-да істің мән-жайын жан-жакты, толық және объективті зерттеу үшін
соттың, ... ... ... ... көзделген барлық
шараларды кабылдауға міндетті екендігі ... ... ... ... мен принциптерге арналған тарауда да аталады. Атап айтқанда ҚІЖК-
нің 24-бабында ... ... «сот ... ... ... ... өз бастамашылығымен қылмыстық іс бойынша ақиқатты анықтау үшін ... ... ... [35, 10 ... ... ... ... процестің принциптерімен ... ... ... мұның өзі оған айрықша маңыз береді.
Бұл ережелер өзінің мәнісінде мынаны көздейді: қылмысты ашу ... ... ... ... мақсат етеді, ал зерттеудің объективтілігі — іс
бойынша дәлелдемелерді алу және бағалау процесінде алаламай және алдын ала
тон ... ... ... Сонымен, осы бөліктегі заң ережелерінің мағынасы
қол жеткізген білімнің тану объектісіне ... ... ... ... ... білімнің объектінің шынайы белгілеріне сәйкес ... ... ... сот ісін ... ... ... ... ойша қалпына келтіру арқылы шындыққа қол жеткізіледі. Осы
шындық ... ... ... ... деп ... М.С. Строгович
қылмыстық процестегі материалдық шындықты тергеудегі және шешілу ... ... ... ... жауапкершілікке тартылған адамдардың
кінәлі екендігі немесе кінәсіз екендігі ... ... мен ... ... ... ... және ... келуі деп
анықтайды [36, 78 б.]. Және әрі қарай ол өз ойын ... ... ... ... деп қорытындылайды. М.С. Строговичтің пікіріне
В.Д. Дороховтың анықтамасы да жақын келеді, соңғысы объективті ...... ... дұрыс бейнелейтіи адамзат білімдерінің
мазмұны және ол субъектіге, адамға, адамзатқа ... деп ... ... ... дегеніміз — болмыстың өзі емес, объективті болмысты ... ... Ол ... ... оның ... ... ... келеді. Қылмыстық сот ісін жүргізу саласында объективті
шындықты ... кеш ... ... шындықты субъективті бейнелеудің
жоғарғы шыңына шығарады және ... ... ... ... ... ... пайымдаудың толық және дәлме дәл сәйкес келуі деп
анықтайды [29, 45 ... ... ... тұрғанындай зерттеушілер тұтас алғанда
дәлелдеудің мақсаты шындықты ... деп ... және бұл ... түрі болады.
Шындықты философиялық түсіну, мұның өзі методологиялық көзқарас
тұрғысынан өте ... оның екі ... ... салыстырмалы және
абсолюттік шындықты ескеруін көздейді. Шектеулі білімнен ... ... дәл ... өрлеу процесі шындыққа салыстырмалы сипат береді.
Шыңдықтың салыстырмалылығы тарихи, ... ... ... ... ... ала ... ... шындық объективті
болса, онда кез келген салыстырмалы шындықта ... ... ... Бұл ... ... ... ... тақырыпты
толық, егжей-тегжейлі қамтыған және танымның одан әрі даму барысында жоққа
шығарылуы мүмкін емес ... деп ... ... ... қылмыстық сот
ісін жүргізуде қол жеткізілетін ... ... ... ... ... ... үшін ... түрде маңызды болып табылады.
Қылмыстық процесте қол жеткізілетін ... екі ... ... ... ... туралы көзқарас мынадай түсініктер ... ... ... ... ... қол ... ... деп тану
қылмыстық сот ісін жүргізуді жүзеге ... ... ... ... де ... ... қол ... болады деп есептеуге негіз
береді.
2. Абсолюттік және салыстырмалы шындықтың арақатынасы және өзара
байланысы жеткізілетін шындықтың ... да ... ... (объективтік) шындыққа қол жеткізу мүмкіндігін
жоққа шығару ісі бойынша сот шешімінің әділеттілігіне және шынайылығына,
яғни сот ... ... ... қажеттілігіне күмән келтіреді.
4. Дәлелдеуде салыстырмалы шындыққа қол жеткізуді жоққа шығару
диалектика заңдарына ... ... ... өзі ... ... дәлелдеме мен
дәлелдеудің мәнісін ғылыми тануда методологияны жоққа ... не ... ... меңгере алмайтын шегі бар екендігін тануға әкеледі.
5. Қатаң түрдегі құкықтық тыйым салулар мен рұқсат беру ... ... мен сот ... қызметінің ерекшелігі танымдық қызметтің
тереңдігіне, көлеміне өзінің ізін қалдырады. Бұл қызмет, бір ... ... ... шектермен, екінші жағынан құқықтық нұсқамалардың
шеңберімен шектелген. Осы белгіленген ... ... қол ... ... ... бар және ... ол абсолюттік болып табылады. Тап
осы шындық одан ... ... ... – салыстырмалы.
Дәлелдеудің мақсаты ретінде шындыққа қол жеткізу бұрын қолданылып
жүрген ... ... ... жоқ. Бұл ... ... сот ісін ... мәнісінен жанама түрде ... ... орай ... бұл ... ... ... процеске тән емес деп есептеді.
Осыған байланысты П.С. Элькинд былай деп ... ... ... ... сот ісін жүргізу мақсаттарының мазмұны мен міндеттер
ұғымын енгізуі бізді абыржытпауға тиіс, өйткені «мақсаттар» мен «міндеттер»
ұғымдарының рең ... ... ... ... ... оларды
әр түрлі аспектіде пайдалану мүмкіндігінде жатыр. Сондықтан, осы ... ... ... ... ... «мақсат ұғымын пайдаланған
дұрыс» [29, 51 б.] ... ... қол ... ... заңдылығына қатысты
пікірлер де орын алды. Жекелеген ... ... ... ... ... ... ... деп есептеді. Осы еңбектің авторына
мұндай түрдегі түзету елеусіз сияқты ... ... ... ... назарға алатын болсақ, онда мақсат ретінде ол анықталмайды,
керісінше қол жеткізіледі. Егер де ... ... ... 24-
бабының 3-бөлігінде орын алғанындай ... ... ... ақиқатты
анықтау үшін қажетті шаралар қолдануды» талап ететін болсақ, онда мақсатқа
түзілімнің немесе тіпті міндеттің ... ... бас ... қисынды
[35, 10 б.]. Құқықтық мағынасына зиян келтіре отырып, істің лексикалық
жағына баса ... баға беру ... ... ... деп есептейді. Оған керісінше ... ... ... ... қызметінің таным процесімен генетикалық өзара байланысы
туралы ережені сенімді түрде дәлелдейді [37, 113 ... ... ... ... ... жүреді. Сондықтан, бағалау-
қылмыстық процестегі объективті шындықтың ажырамас бөлігі болып табылады.
60-шы жылдардың басында «материалдық ... ... ... ... ... Оны қылмыстық-процессуалдық ғылымға енгізу барысында
кеңес құқығындағы шындық ұғымын буржуазиялық ... ... ... ... ... ... айту қажет. Осы заманғы ғылым
«объективтік шындық» ұғымын жиі ... ... бұл ... шындық» және «материалдық шындық» ... ... ... ... мақұлдаған деп есептелінеді (бұл туралы ... В.В. ... С.С. ... ... ... ... Оның үстіне шындық «объективтілік»
ұғымы мазмұнымен байланыссыз түсіндірілуі мүмкін емес.
Дәлелдеменің түсінігі ... іс ... ... 115 ... ... ... тергеуші, прокурор, сот осы кодексте белгіленген
тәртіппен Қазақстан Республикасының ... ... ... ... ... ... ... бұл әрекетті
жасағандығын немесе жасамағандығын және айыпталушының кінәлілігін не кінәлі
емес екендігін, сондай-ақ істі дұрыс шешу үшін ... бар өзге де ... ... ... түрде алынған фактілі деректер қылмыстық іс
бойынша дәлелдемелер болып табылады» деп ... [35, ... ... ... шақта болған себептен тергеу мен сотқа қылмыстық
істің жағдайы мен фактілі ... ... ... ... ... бар ... факт дәлелденуге тиісті және осы фактінің толықтығы,
жағдайлары толық дұрыс ... ... ... ... ашу және ... ... ... табу, қылмыстың оқиғасын шынайы анықтап, қылмысты жасаған
адамды заңды жауапкершілікке тартуға ... ... оның ... оған ... ... ... көмектеседі» [38, 227 б.].
Дәлелдеудің басты мақсаты болып, сотқа берілген құжаттардың қайсысы
соттық ... ... және сот ... ... ... ... ... Белгілі бір істер бойынша дәлелдеу нақты бір фактілер
және жағдайлармен, уақыт және кеңістікпен ... Бұл ... ... және ... ... іс ... дәлелдеу танымның ерекше әдістерімен
сипатталады, себебі құқық қолдану уақытында осы ... ... ... іс ... ... ретінде қылмыстық іс жүргізу заңдарына
сәйкес алдын-ала ... ... және ... ... сот ... заңды, негізделген және әділ шешу үшін маңызы бар ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Дәлелдеу:
а) дәлелдемелерді тікелей зерттеу арқылы тексеру, істің мән-жайларымен
салыстыру, жаңа дәлелдемелерді табу және олар ... ... ... ... яғни ... ... ... ой
қалыптастырудан тұрады [39, 432 б.].
Сот тергеуіндегі дәлелдеудің нақты ... ... ... затының
құрамы болатын, ақиқатты білу үшін ... бар ... ... ... Сондықтан соттағы дәлелдеу басты сот талқылауына
қатысушылардың іс ... ... ... және ... анықтау және бағалау жөнінде белсенді зерттеу қызметі.
Танымдардың жалпы танымы бойынша дәлелдеу процесі мен іс ... ... ... тығыз байланысты процесс. Бұл қызмет, кез-
келген танымдық қызмет сияқты, нақты ... ... мен ... ... ... Дәлелдеу уақытында жиналған фактілі
құжаттар.
Тексеру, талдау, бағалау және негіздеу ... ... ... ... және ... оған қатысы жөнінде ... ... ... ... дәлелдеу келесідей ... ... өз ... ... бар (бұл жерде қоғамға қауіпті іс әрекеттен
туындайтын қоғамдық қатынас);
- тұлға ерекшеліктері;
- қылмыс жасауға итермелеген себептер.
Сотқа берілген барлық мәліметтер «фактілі» деп айту ... яғни ... ... ... алмаймыз. Фактілі мәліметтер дегеніміз – бұл
шынайы, айғақ мәліметтер, істерді дұрыс шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... болып ақиқатты
ашу үшін маңызды жайлар, кәмелетке толмағанның өзгеруі және ... сот ісін ... ... мәселелерін шешу-қылмыстың мән-жайын,
айыпталушының кінәлі не кінәсіздігін ... ... ... ... көлемінде әсер ететін жағдайлар, зардап көлемі және қылмыстың
жасалуына ... ... ... мен ... ... толмағандардың
істері бойынша ақиқатты анықтаудың қиындығы, дәлелдемелерді алу көзінің
ерекшеліктерімен байланысты:
- Куәлер, кейбір жағдайда ... ... ... ... ... ... дұрыс емес, ойдан шығарған
мәліметтер ... ал ... ... ... ... бас тартады.
- Заңды өкілдер сотталушының жеке басы туралы жалған, объективті емес
мінездеме береді.
- Топта ... ... ... қылмысты бірге жасағандардың берген
жауабын ескеріп, қылмыс оқиғасын өзгертіп көрсетеді [40, 52 б.].
Сондықтан дәлелдемелер ... ... ... ... және
дәлелдеу затымен байланысын анықтау маңызды және қиын болып табылады.
Осыдан шыға дәлелдеу затына ... ... ... ... ... әсер еткен мән-жайларды, олардың әлеуметтік, демографиялық
және психологиялық ... ... ... және ... ... туралы сұрақтарды зерттеу кіреді. Қылмыстық іс өзіне,
анықтауға қажет фактілерді қосады, олар заңмен белгіленген, ал ... ... ... ... ... қылмыс оқиғасына тікелей
байланысты емес мән-жайларды анықтау ... ... ... ... сүру ... және ... ... және ақылының даму денгейін,
қылмыс жасағаннан кейінгі іс-әрекетін сипаттайтын мәліметтерді ... ... ... Осы ... ... ... ... заты ересек адамдармен жасалатын қылмыстармен сәйкес
келе бермейді.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша дәлелдеу затын ... ... жеке ... ерекшеліктерін ескере отырып зерттеу ... ... ... ... ... ... [41, 5 ... қылмыстық іс бойынша дәлелдеу заты түсінігі қылмыс туралы
түсінігімен тікелей байланысты, себебі ... ... ... ... қылмыс құрамына кіреді.
Оның белгілерін зерттеу - болған ... ... ... ... ... ... орны, қылмыстың әдісі. Көрсетілген мән-
жайлардың ... ... сот ... ... ... ... жөнінде сұрақтар дұрыс шешілуімен байланысты.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша дәлелдеу затына, ... ... ... ... түзелетіндігі және дұрысталатындығын
бекітетін мәліметтер болуы қажет. Осы жерде ... ... ... ... ... ... қауіптілігінің жоғалтуы, қоғамдық қауіптілігінің
ауырлығына сәйкес жауапкершілікке ... ... де ... ... ... ... жауапкершілігінің көлемі оның қоғамға қауіпті
әрекетін түсінуімен көбінесе байланысты ... ... ... ... ... мүмкіндігі, жасаған әрекетін бағалау мүмкіндігін
анықтайтын ... ... ... ... сот ... және ... тағайындау мәселесі шешіледі.
Профессор П.С. Элькинд айтуы бойынша ... іс ... ... ... ... ... ... мен мән-жайларын түсінеміз,
себебі олар істі дұрыс қарау және шешу үшін дәлелденуі қажет, сол ... ... ... ... [29, 81 б.]. Осы ... ... ... болмайды, себебі ҚР. ҚІЖК 117 бабы және 481
бабында ... ... мен ... ғана анықталып, дәлелдеуге
тиіс, ал қалғандары анықталуы қажет емес дегенді білдірмейді. Сондықтан
дәлелдеу заты ... ҚР ҚІЖК 117, 481 ... ... ... мән-
жайларды дәлелдеп қана қойса, сонымен бірге іс үшін маңызы бар басқа да мән-
жайлар анықталуы тиіс. Бұл сот ... ... және ... ... орындалып, басты сот талқылауының тәрбиелік әсері және
жауапкершілігінің тиімділігін арттырады.
Кәмелетке толмағандардың ... ... ... ... ... мән-жайлар кіріп қана қоймай, сонымен бірге іс құжаттарын қарау
кезінде пайда болған және ... ... бар ... ... ... сотталушының куәлармен және басқа да ... ... ... ... өз ... ... ... жәбірленуші туралы
виктимологиялық мәліметтер және т.б.
Осы айтылып кеткеннің барлығы заңда дәлелдеу затының нақтылауын талап
етуге және анықталғанға тиіс ... ... ... ... себебі
оларды анықтаусыз істің дұрыс шешілуі мүмкін емес.
Жасы кәмелетке толмағандардың істері бойынша ҚР ҚІЖК-нің 117-бабында
белгіленген жалпы дәлелдеу ... ... ... ... белгіленген
арнайы дәлелдеу заты анықталуы тиіс.
ҚР ҚІЖК-нің 481-бабында келесі мән-жайлардың алдын-ала тергеу және ... ... ... ... тиіс ... ... жасы (туған күні, айы, жылы);
2) кәмелетке толмағанның тұрмысы мен тәрбие жағдайы;
3) кәмелетке ... ... ... ... даму ... ... мен ... ерекшеліктері,
мұқтаждары мен мүдделері;
4) кәмелетке толмағандарға ... ... мен ... да ... ... ... ... жасы кәмелетке толмағандардың істері
бойынша тек ... ... ... бар мән-жайларды анықтау кәмелетке
толмағанның тағдырын дұрыс шешуге, оны тәрбиелеуге бағытталған ... ... ... ... [42, 98 б.].
Енді осы аталған арнайы мән-жайларды қарастырайық.
Кәмелетке толмағанның тура жасы ... ... айы, ... ... тура жасын анықтау келесі мәселелерді шешу үшін
қажет:
- кәмелетке ... ... ... тарту мәселесін шешу
үшін (ҚР ҚК-нің 15-бабына сәйкес қылмыстық жауапкершілікке қылмыс жасаған
кезде он алты ... ... адам ... Заң ... ... жағдайларда
14 жастан бастап қылмыстық жауапкершілікке тартылу мүмкіндігін ... ала ... ... ... үшін ... іс ... ... кәмелетке толмағандардың істері бойынша анықтау жүргізілмейді, тек
алдын ала тергеу жүргізілуі ... ... ... ... ... ... қолдану мәселесін шешу үшін (қылмыстық іс ... ... ... ... айыпталушыға (сезіктіге) қатысты бұлтартпау
шараларын қолданудың ерекшеліктері бар және олар ... ... ... ... ... жаза ... ... шешу үшін
(қылмыстық заңға сәйкес, мысалы, кәмелетке толмағанға өлім ... ... бас ... ... ... бостандығын шектеу жазасы
қолданылмайды, ал қамауға алу жазасы үкім шығару уақытында он алты ... ... ... толмаған айыпталушыға (сезіктіге)
қатысты қосымша кепілдіктер енгізу мәселесін шешу үшін (мұндай ... ... ... істері бойынша қорғаушы, заңды өкілдерді,
педагог пен психологты қатыстыру, ... ... ... ... ... сот ... ... және т.б.
қарастырылады).
Кәмелетке толмаған бала қоғамға қауіпті әрекет жасаған жағдайда, оның
жеке басы және жасы ... ... ... ала ... ... ... ... – тіпті қылмыстық іс қозғау сатысында, ... ... ... толмаған айыпталушының жеке басын ... ... ... ... ... ... тек тууы туралы куәлік немесе жеке
куәлік (паспорт) болуы ... Сот бұл ... сот ... ... қоса зерттеуге тиіс.
Өкінішке орай, тәжірибеде қылмыстық іске осы ... ... ал ... ... ... әр ... ... тіркеу де
кездеседі. Біздің ойымызша, бұл заңды бүзушылық болып танылуы тиіс, өйткені
мұндай көшірмелер және ... ... ... ... болып табылмайды.
Мысалы, Алматы қаласының Алмалы аудандық сотында кәмелетке толмаған
М.А. Верзилинді ҚР ҚК-нің 175-бабының 2-бөлімінің в) тармақшасымен ... ... ... іс ... ... ... іске ... тууы
туралы куәлігінің көшірмесі тіркелгендігі анықталды. Осыған байланысты сот
өзінің 8 қыркүйек 2006 ... ... істі ... ... ... ... жеке ... анықтау үшін қайтарды [43].
Сондықтан, егер кәмелетке толмаған айыпталушының жеке басын анықтайтын
қүжаттары болмаса, ол ... ... ЗАГС ... сұрату қажет. Бұл
жағдайда кәмілетке толмаған айыпталушының жасы осы ... ... ... егер ... толмаған айыпталушының жеке басын ... ... ... ... ... ... дұрыстығына күмән
туса, кәмелетке толмағанның жасын анықтау үшін сот-медициналық сараптама
тағайындалады. ҚР ҚІЖК-нің 241-бабына сәйкес бұл ... ... ... ... жағдайларға жатады.
Адамның жасын анықтау барысында сарапшы сот медицина ғылымында
анықталған адамның ... ... және ... ... басшылыққа алады.
Сарапшы адамның тура жасын, яғни туған күнін, ... ... ... ... да тура ... ... Егер сарапшының
қорытындысында адамның жасы төменгі және жоғарғы жаспен көрсетілсе, іс
бойынша ... ... ... ... ... жас алынады. Адамның жасы
сараптамалық жолмен анықталғанда, туған күні болып 31 желтоқсан есептеледі.
Кәмелетке толмағанның жасын анықтауға ... тағы бір ... ... ... да ... адам ... ... толды деп туған күні
емес, одан кейінгі күннің 00 сағатынан бастап есептеледі.
Тәжірибеде кәмелетке ... ... ... оның өз ... ... ... бойынша анықтау жағдайлары да кездеседі. ... ... ... ... анықтау принципіне қайшы келеді (ҚР ҚІЖК-
нің 24-бабы), өйткені анықталатын мән-жайдың дұрыстығын ... ... ... ... мен ... жағдайы. Кәмелетке
толмағанның тұрмысы мен тәрбие ... ... мына ... ... ... ... ... ауыстыратын тұлғалар туралы, соның
ішінде:
 олардың білімі;
 мамандығы;
 жұмыс орны;
 моральдық қасиеттері;
 балалармен ... және ... ... және ... ... ... анықтау.
2) отбасының материалдық-тұрмыстық жағдайы, соның ішінде:
 кәмелетке толмағанның өз мүлкі бар ... ... ақша таба ма және ... ... ... ... ... анықтау.
 кәмелетке толмағанның оқу немесе жұмыс істеуі туралы, ... ... ... ... ... жұмыс істейді;
 оқудағы үлгерімі;
 оқуға немесе жұмысқа қатынасы;
 жүріс-тұрысы;
 оның тәрбиесіне көңіл аударылды ма, аударылмады ма;
 егер кәмелетке толмаған оқымаса немесе жұмыс ... онда бұл ... ... ... оның ... немесе жұмысын жалғастыру үшін
қандай шаралардың қолданылғандығын анықтау.
4)  ... ... ... ... ... ... ... қызығушылықтарын анықтау;
5) кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі ... ... ... ... ... [44, 212 б.].
Аталған мән-жайларды анықтау жаза тағайындағанда, бұлтартпау шараларын
қолдану және оның ... ... ... ... ... егер кәмелетке
толмаған айыпталушының ата-анасы еш жерде ... ... ... ... балаға қатысты ҚР ҚІЖК-нің ... ... ... ... беру ... шарасын қолдануға болмайды, ... ... ... ... ... айыпталушы өзінің қылмыстық
әрекеттерін әрі қарай жалғастыруы мүмкін.
Сонымен қатар, аталған ... ... ... ... ... жасалу себебін, оның қылмыс жасауына ықпал еткен мән-
жайларды анықтауға мүмкіндік береді.
Қылмыстың жасалуына ықпал еткен себептер мен ... ... ... ... ... ... ... орнында
тәрбиелеудегі кемшіліктер мен олқылықтарды анықтап, ... ... шара ... ... ... кәмелетке толмағандардың
қылмыстарының алдын алудың қажетті алғы шарттары болып табылады.
Кәмелетке ... ... ... және психикалық
даму дәрежесі, мінезі мен тегеурінділік ерекшеліктері, мұқтаждары мен
мүдделері.
Кәмелетке ... ... ... және ... ... ылғи да оның ... ... келе бермейді. Психологтардың
айтуы бойынша, кәмелетке толмаған айыпталушының ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Баланың белгілі
бір жасқа жетуі оның интеллектуалдық дамуының да сол деңгейде екендігін
білдірмейді. Әр ... ... ... ... бір ... ... бала
интеллектуалдық дамуы бойынша өз құрбыларынан не артта қалуы мүмкін, не
алға шығып ... ... ... ... және ... даму ... ... егер ол психикалық аурумен байланысты ... ... ... ... даму ... артта қалып қоюын білдіреді.
Сондықтан, қылмыстық жауапкершілікке жататын жасқа ... ... ... ... ... ... артта қалса,
жасаған әрекеттеріне толығымен жауап бере алады деп ... ... бұл ... анықтау кәмелетке толмағанды ... ... ... шешу үшін және жаза ... Қылмыстық кодексінің 15-бабының 3-бөліміне сәйкес, егер кәмелетке
толмаған адам қылмыстық заңда ... ... ... бірақ психикасының
бұзылуына байланысты емес психикалық дамуы жағынан артта ... ... ... кезінде өзінің іс-әрекетінің не әрекетсіздігінің іс жүзіндегі
сипаты мен қоғамдық қауіптілігін толық көлемде ... ... не оған ... ... жеңіл немесе орта дәрежедегі қылмыс жасаған жағдайда, қылмыстық
жауапкершіліктен босатылуы тиіс;
- ауыр немесе аса ауыр ... ... ... оның ... артта
қалушылығы жаза тағайындағанда ескерілуі тиіс.
Кәмелетке толмаған ... ... ... ... және ... даму ... ... үшін ҚР ҚІЖК-нің 489-
бабына сәйкес психологиялық не ... ... ... ... ... толмаған сезікті, айыпталушының
интеллектуалдық, ерік-жігерінің және ... даму ... ... өзінен, оның ата-аналарынан, олардың ... ... ... алу ... ... ... алу кезінде кәмелетке
толмаған басынан жарақат алған жоқ па, қандай аурулармен ... ... ... ... ... ... болған жағдайда, тиісті медициналық
құжаттарды, мінездемелерді сұрату қажет.
Кәмелетке толмағандарға ересек ... мен ... да ... ... ... ... ... мен басқа да кәмілетке
толмағандардың ықпалын тексеру кәмілетке толмағандардың ... ісі ... ... ... ... ... ... толмағанды қылмысқа
тарту фактілері анықталуы тиіс ... ... ... ... ... ... ... ақша беру, алдау, қызықтандыру,
кекшілдік сезімін ояту арқылы қылмыс жасауға көндіру). Егер мүндай мән-
жайлар ... ... ... ҚР ҚК-і ... ... тарту мәселесі шешілуі тиіс.
Қазақстан Республикасының ҚІЖК 481 ... ... ... ... ... «анықталуға» жататын ... ... ... олар нақтыламай, тек затын толықтыратын
болғандықтан бұл ... сөз тек ... ... ... ... Дәлелденуге
жататын сұрақтар тізімі істердін ерекшелігі ... ... ... ... 481 ... ... кеткен мән-жайлардан басқа сонымен бірге
дәлелдеу затыне ... ... ... ... ... ... жеке тұлғасының ерекшеліктері туралы мән-
жайлар.
2. Жазаның ... мен ... әсер ... мән-жайлар.
3. Кәмелетке толмағанның қайта тәрбиеленуі және дұрысталуына әсер ететін
ең тиімді шараларды таңдау жөніндегі ... ... бір ... ... ... ... жеке ... табылады. «Тұлға» түсінігі өзіне адамның әлеуметтік, физиологиялық,
биологиялық, психологиялық және т.б. ... ... Ол ... ... сипаттайды, оның бағытын, жеке басының ерекшеліктерін,
адамның ішкі дүниесін.
Тұлғаның философтар, социологтар және психологтар берілген қасиеттерін
қосып, оның негізгі үш ... ... ... ... ... ... әр түрлі саласындағы тұлғаның әлеуметтік іс-әрекеті;
өнегелік-психологические қасиеттері.
Қылмыскердің ... ... ... ... ... әсер
еткен» әлеуметтік және жеке өмірлік көрсетілімдермен бірге қарастырылады
[45, 51-58 бб.].
Криминологияда қылмыскердің ... ... ... ... ... ... ... әсер еткен себептер мен
жағдайларды жою мақсатында негізінен қылмыспен байланыстырып қарастырылады.
Кәмелетке толмағандардың жеке ... ... ... ... қамтиды:
1. Тұлғаның жалпы көзқарсына қайшы, абайсызда қылмыс жасауы.
2. ... ... ... ... қылмыс жасауы.
3. Тұлғаның қоғамға қарсы бағытталуы, бірақ себебі және ... ... ... ... бағытқа, іс әрекетке сәйкестігі және оған ... және ... ... [46, 341 б.].
Кәмелетке толмаған тұлғаны сипаттайтын басты ерекшелік, бұл әлеуметтік
қайшы сипаттардың аяқ асты ... яғни ... ... ... кезде бұл процесті тоқтатуға болады.
Сот тергеуінде міндетті түрде әр нақты қылмысқа байланысты ... ... ... мен себептердің болуын сипаттайтын
байланысты ... ... ... ... ... ... тұлғаның психологиялық ерекшеліктері болады.
Көптеген авторлардың ойы бойынша қылмыстылықтың басты себебі ретінде
әлеуметтік және биологиялық ... ... ... ... бұл ... негізді сынға ұшырады, себебі әрекеттің бастапқы және итермелеуші
негізі болып, тұлғаның қажеттігі және тәрбиесі әсер етеді [47, 17 б.].
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... жасаған жағдайда ол әрекеттерге сын көзқараспен қарамауы болады.
Бірақ қылмыскер тұлғасы әлеуметтік мазмұнмен анықталады [48, ... ... ... ... ... қиын ... ... кәмелетке толмағанның әрекеті мен оның ішкі дүниесімен арақатынасы
күрделі және әр ... Осы ... ... ... сот іс ... жеке ... ... қылмыстың мән-жайларын анықтау сияқты
маңызды, әр іс ... сот ішкі ... ... темперамент
ерекшеліктері сияқты тұлғаның субъективті жақтарын ескеру қажет.
Кәмелетке толмаған сотталушының тұлғасын сипаттайтын тағы бір ... ... ... және ... ... ... мақсаты және
себебін дәлелдеу затына бөлек бір элемент ретінде кіреді, ... ... ой ... ... ... ... ... болады.
Мақсаты мен себебі арасында байланыс бар. ... ... ... ... ... ... ... жасайды, оның әрекеті неге
бағытталғаны, ... ... ... ... ... болды деген сияқты
сұрақтарға жауап береді.
Себеп адамның субъективтік жағын ... осы ... ... ... ... ... нақты әрекеттің психологиялық негізін,
қылмыскер кінәсін айқынтай аламыз.
Кәмелетке толмағанның қылмыстық ... ... ... ... ... өз еркінің тұрақсыздығы, мән-жайларға дұрыс
баға бере ... ... ... ... ... Олар үшін қылмыс
көптеген мән-жайлардың бір-бірімен ара-қатынасынан тұрады: ... ... ... сенгіштік, өз іс-қимылын қадағалай
алмауы. Кәмелетке толмағандардың әрекетінде сонымен ... ... ... ... ... қажеттілігі, достық туралы дұрыс емес
ойлары және т.б. қасиеттері маңызды.
Кәмелетке толмаған құқықбұзушының тұлғасы ... әр ... ... ... ең ... ... бастап, ... ... ... Бұл сотпен қылмыстың жасалуының нақты
негіздері мен себептерін ... ... ... ... ... қасақана қылмыс жасауының негізі ретінде толқу
процестерінің тежеу процесінен ... ... ... ... болуы. Тұлғада мұндай қасиеттердің құрылуы өмір жағдайымен және
тәрбиемен, ... ... ... және ... ... ... ... Сондықтан соттағы бар ... ... ... ... ... мұғалімдерінен және
сотталушының жеке басын объективті сипаттай алатын ... ... ... ... қажет.
Қылмысты абайсызда жасаған немесе бірінші рет жасаған жағдайда, ... ... ... ... мінезделеді, ал қылмыстың жасалуын ... бір ... ... ... ... толмағанның сана-сезімі үлкендерге сай ... ... өз ... оның салдарын, арасындағы себепті байланысты дұрыс
бағалай ... Бұл ... ... ... ... кезде
ескермеуге болмайды.
Кәмелетке толмағанның психологиялық мінездемесі соттың қылмысты
жасаудағы себеп және ... ... ... ... [49, 67 ... ... қоғамға қайшы әрекетінің, айтылып кеткендей, өз
ерекшелігі бар. Қылмыс олар үшін тұлға және қоғам арасындағы ... ... ... ... ... ... ... толмағандардың қылмысы бойынша шешілуге ... ... оның ... анықтау жәй емес, себебі кейбір жағдайларда жасына
байланысты қылмыстық жауаптылықтан босатады. Дәлелдеу заты ретінде ... айын және ... дәл ... маңызды процессуалдық сұрақтарды шешуге
бағытталады:
- тұлғаны қылмыстық жауапкершілікке тарту негізінің болуы.
- кінәсін женілдететін мән-жайлар ... ... ... ... ... ... түрлерін қолдану
мүмкіндігі.
Сотталушының нақты жасын анықтау процессуалдық ерекшеліктерді пайдалану
мақсатында маңызды, ... ... ... тартылу жасы және
қылмыстық іс жүргізу нормаларын қолдану сәйкес ... ... ... ... ... қобалжулардың негізінде болады
(қылмыстық топ басшысынан қорқыныш, жолдасын әшкерелеу қорқынышы [40, 65
б.].
Кәмелетке ... ... ... әсер ... мән-жайларды анықтау
кезінде, сот жаңұяның бұзылуы, ата-аналарының ішімдікке ... ... ... міндеттерін орындамауының болғанын міндетті түрде
ескеруі ... Егер ... ... ... ... қандай себептермен
оқуды тастағанын, оған ата-анасының көзқарасын анықтау қажет. Мектептен тыс
достары анықталып, олардың ортақ қызығушылығы, қажеттіліктері, қай ... ... ... ... ... теріс әсерінде болғанын,
сотталушыға бұрын ... ... ... ... ... ... ... білу үшін оның жұмыс стажы, қоғамдық өмірге араласуы,
оқуға (мектептегі жүріс-тұрысы) және жұмысқа ... ... ... және т.б. ... ... және мектептен берілген мінездемелер жасалған қылмыспен
тығыз байланыста зерттелуі қажет. Сот сотталушының ... ... ... ... қажет, бірақ оларға шешуші маңыз бермеуі де ... ... ... ... берген мінездемелер бір-біріне қарама-қайшы
келуі мүмкін. Кейбір жағдайда ... ... ... ... және ... әр ... болуы мүмкін. Осыны ескере ... ... ... ... ... сұрату қажет.
Сот жасалған қылмысты және айыпталушының тұлғасын ... ... ... зерттеуі қажет. Сондықтан кәмелетке толмағанның тұлғасы
жөнінде дәл сипатты алу үшін, сотпен мінездемелер зерттеліп қана ... ... ... ... ... толықтай мәлімет алу, тұлғаның қоғамдық
қауіптілігін анықтауға көмектесе алады, себебі «қылмыскер тұлғасы» түсінігі
тұлғаның ... ... оның ... ... ... ... абайсызда келтіруін көрсетеді. Кәмелетке ... ... ... ... факторлардың басты ролі, олардағы
психологиялық қасиеттері мен сапасының детерминациясы кінәлінің ... ... ... ... ... мазмұны
«тұлғаның теріс қасиеттерін және онымен ... жаңа ... ... ... толмаған сотталушының қоғамға қауіптілігінің денгейі сотпен
жасалған қылмысының ауырлығына, шын жүректен мойындауының, шынайы өкінуін,
дұрыс ... ... ... ... бірге нақты жағдайларда онымен
жаңа қылмыстарды жасау мүмкіндігі белгіленгеннен кейін анықталады.
Кәмелетке толмағанмен қайта қылмыс жасау мүмкіндігінің болуы оның ... ... ... ... белгілерге байланысты болады. Бірақ
жоғарыда айтылып кеткендей, тұлғадағы ... ... ... ... ... ... және бір ... болмайды. Сотпен қылмыскер тұлғасының
қоғамға қауіптілік денгейін ... кінә мен ... ... бір талабы.
Кәмелетке толмағанның тұлғасы жөнінде жан-жақты зерттеу жемісті ... егер ол ... ... ... бір ... ... болса, мысалға
кәмелетке толмаған қылмыскердің тұлғасын зерттейтін анкета, әр іс ... ... ... ... ... ... ... сотқа берген кезде,
басты сот талқылауында, үкім шығарылған кезде толтырылатын іс қаралып,
сотталушы сәйкесінше ... ... ... ... ... ... ... мүмкін [50, 44 б.].
Әр қылмыстық іс бойынша анкета толтырудың үлкен тәжірибелік маңызы бар,
себебі айыпталушы туралы мәлімет жинақталған түрде бір ... ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізуді, қоғамдық
қауіптілік деңгейін анықтауды жеңілдетеді.
Дәлелдеу ... бір ... ... ... ... ... және әсіресе
кәмелетке толмағандардың істері бойынша қылмыс жасауға әсер ... ... ... болып табылады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары, ... ... ... бір ... әрекеттерді құрайды. Қылмысқа жақын ... ... ... ... ... ... бір өмірдегі жағдаймен
байланысы. Бірақ осы жерде олардың қылмыстық ... өз ... ... ... ... ... ... емес себеп болады.
Бұл қылмыстардың ерекшелігі теріс әлеуметтік-экономикалық факторларды
жоюға бағытталған бір-бірімен байланысты шаралар жүйесін қолданудан, ... ... ... ... ... тиімділігін арттырудан
ұйғарылады.
Қылмыстың жасалуына әсер ететін жағдайлар мен себептерді анықтау және
жою, сот ... ... ... ... міндеттерінің бірі болып
табылады. Судьямен қолданылатын профилактикалық ... ... ... ... ... ... мен ... жан-жақты,
толық және объективті зерттеу арқылы жетуге болады. Қылмыстың жасалуына
әсер ... ... мен ... ... ... ... тұлғаның
және қылмыстың қоғамдық қауіптілігінің дәрежесін анықтап, осының ... ... ... ... заңи баға ... жаза ... ... [51, 10 б.].
Құқыққа қайшы әрекетті жасаудың себептері және ... әр ... ... ... ... ... ... себептері
жөнінде түсінікті қылмысты жасау алдындағы қоғамға қайшы ... ... ... түсінуге болады (ішімдікке салыну, нашақорлық,
құлықсыз әрекеттері және т.б.). Кәмелетке ... ... ... ... ... алдындағы мән-жайлармен тығыз
байланысты. Сондықтан судья кәмелетке толмағанның қоғамға қайшы ... ... ... ... ... ал одан кейін
қылмыстың жасалуына әсер ... және оны ... ... жеңілдеткен мән-
жаларды анықтауы тиіс. Қылмыстың жасалу себептері ретінде кәмелетке
толмағанның ... ... ... ... ... Кәмелетке
толмағанның сана-сезімі айналадағы қылмыстық ортаның ... ... ... ...... айналып өту әдеті, қоғамдық көзқараспен
санаспау. Мұндай ... ... ... пайдаланып қана қоймай,
көптеген жағдайларда оларды өзі жасайды, осы арқылы ... ... ... да кәмелетке толмағандарды тартады. Сондықтан судьяның ... ... ... мән-жайларды анықтаудағы қызметі маңызды ... ... әсер ... ... ... үш ... ... Тұлғаның қалыптасуына теріс әсер ететін мән-жайлар.
2. Қылмыстың жасалуына тікелей әсер еткен мән-жайлар.
3. Қылмыстың нәтижесіне ... әсер ... ... [52, 149 ... жасауға негіз болған себептер мен мән-жайлар әр іс бойынша
дәлелдеудің ... ... ... ... ... мінездемесіне,
жаза көлемі мен сипаттала әсер ете отырып, яғни ... ... ... ... олар ... құрамының барлық элементтерімен ... ... ... және ... ескерілмеуі мүмкін емес.
Бұл мән-жайларды зерттеу кейбір жағдайларда іс ... ... ... ... ... дәлелдеу затына кіретін бұл мән-жайлардың
ішінде ең маңызды бір буын деп ... ... ... ... жасаудың себептерін зерттей отырып, оның кінәлілігі ... ... ... ... алады. Әрине фактілі мән-жайлар
мен жоғарыда айтылған себептер арасында байланысты анықтаған ... ... ... ... ... ... болған тікелей ... ... ...... және ... ... Қаншама терең, жан-жақты
және уақытылы анықталғанына байланысты, соншама оларды алдын-алу жұмыстары
жемісті болады.
Себептер мен ... ... ... ... дәлелденуі
қажет.
Жоғарыда айтылған мән-жайларды анықтау кәмелетке толмағанның
әрекетіндегі ... ... ... ... ... ... ... жалтаруы, дұрыс емес тәрбие беруі және т.б. ... ... сот ... ... ... ... қайта
дұрысталуына, тиімді әдістерді қолдануына әсер етеді.
Кәмелетке толмағанмен қылмыстың ... әсер ... ... ерекшелігі - қылмыстың жасалуына әсер еткен себептер мен ... ... ... бола ... Осыған байланысты дәлелдеу
процесі қосымша құжаттарды ... ... ... ... және ... қажет етеді (мінездемелер, денсаулығы жөнінде анықтамалар).
Дәлелдеу затына сонымен бірге кәмелетке толмағанды қылмысқа ... және ... ... ... ... де ... олар:
кәмелетке толмағаннан қылмыстық жолмен алынған мүлікті сатып ... ... ... және т.б. Бұл ... ескерусіз қалдыру
олардың жаңа қылмыстарды жасауына алып келуі мүмкін. Осы жерде ... ... ... ... ... айта кету қажет.
Қылмыстың жасалуына әсер еткен себептер мен мән-жайларды сотпен зерттеу
маңыздылығы, сотталушының қоғамға қауіптілігін дұрыс ... ... ... ... ... мен ... ... көзін,
айыпталушының жауапкершілігінің деңгейі мен сипатына, зардаптың көлемі мен
сипатына әсер ететін мән-жайларды білуге көмектеседі.
Олар қылмыспен объективті байланысты ... ... бұл ... ... және ... тағайындау кезінде маңызды болады.
Қылмыстың жасалуы жөніндегі себептер мен салдар жөніндегі соттың
шығаратын ... ... ... ... ... ... ... барлық дәлелдемелерді зерттемейді, тек тікелей іске қатыстыларын ғана
зерттеуі қажет. Бұл сұрақтарды дұрыс шешу ... ... ... ... шегі ... қылмыстық іс жүргізу ғылымында әр ... бар [53, 36 ... ... түсінігін айта келетін болса, ақиқатты анықтауға
көмектесетін дәлелдемелер толықтығын, зерттеудің ... ... мен ... ... ... ... ... түсінігіне келесідей мәселе кіреді:
1. Зерттеудің жан-жақтылығы мен толықтығын қамтамасыз ететін максималды
дәлелдемелердің ... ... іс ... ... ... әр ... іс бойынша жасалуға
тиіс процессуалдық әрекеттердің жиынтығы [54, 37 б.].
Зерттеу шегі ... ... ... әрекеттерінің жиынтығын құрайды.
Дәлелдемелерді қажетті көлемде бағаламау, олардың көлемін негізсіз кеңейту
немесе азайту көптеген қателіктерге алып келеді – істі ... ... ... созып жіберуі, заңсыз үкімдер шығару, сот процесінің тәрбиелік
денгейінің төмендеуі.
Сотпен дәлелдемелердің ... ... ету ... ... ... ... теріс жақтарын көрсетті: 38% істер бойынша қажетті
болған ... іс ... ... сот-психологиялық сараптама
тағайындалмаған; 28% істер бойынша – жәбірленуші ... ... ... 72% ... ... ... жәбірленушілер берген
жалған мәліметтері бойынша судья тиісінше шаралар қолданбаған [55].
Кәмелетке толмағандардың істері ... ... ... ... кең
ауқымымен анықталады: сотталушының өмір ... мен ... ... әсер ... ... ... ... табу
арқылы, ойының даму деңгейін, жасалып жатқан қоғамға қауіптілігін түсінуі
және оларға басшылық етумен анықталады. ... ... ... ... келтірілмейтін құқықтық маңызы бар мән-жайларды анықтау жөнінде сөз
болып отыр.
Осы жерде айта кететін тағы да бір ... ... ... ... сот кейбір жағдайларда алдын-ала тергеу органдары жинаған,
дәлелдеу шегінен тыс шығып кетеді, ... сот ... ... ... сот іс ... ... мүмкіндікті тексеру қажет және жаңа версия
ұсынуы мүмкін.
Кейбір жағдайларда дәлелдеу шегі айыпталушының ... ... ... ол ... мән-жайларын тек толық және ... ғана ... ... ... ... оның ... байланысты жаңа дәлелдемелер анықталып олар істің дәлелдеу
заты болады [29, 86 б.].
Мұндай дәлелдеу шегіне әсер ... ... ... ... ... ... осы ... арқылы сот-психологиялық
және басқа да сараптама түрлерін тағайындау мәселелері анықталады. ... ... және ... ... ... оның жасаған
әрекетінде субъективтік көзқарасы туралы, оның заңды өкілдерінің және оқу
тәрбиелік мекемелердің өкілдерінің айғақтары бойынша ... ... ... дәлелдеу шегі кеңейіп, тек істің мән-жайларына ғана байланысты
болып қалмай, сотталушы тұлғаның ерекшеліктеріне, өмірінің және ... ... ... қосымша дәлелдерді анықтау үшін ... ... ... Қылмысты объективті түрде сипаттайтын ... ... ... ... ... ... ... туралы сұрақты шешу олардың санын анықтаудағы
математикалық әрекет емес. Бұл ... іс ... ... бар, ... ... және соттың шешімі туралы күмән тудырмайтыны
жөніндегі ішкі сенімі, істің дұрыс шешілуі үшін ... бар ... ... ... болмауы, заттай дәлелдемелер мен
құжаттарды сұратып алмауы, кәмелетке ... жеке ... ... ... ... ... жасалуына себеп болған мән-жайды
анықтамау әр ... іс ... ... шегін дұрыс анықтамау б.т.
Іс бойынша фактілердің қажетті шектерде дәлелденуіне ... ... ... ... ... ... істің барлық заңды
тұрғыда маңызы бар ... ... ... ... ... ... кейбір жағдайда айыптауды ... ... ... ... ... ... де анықтау маңызды болады.
Алдын-ала тергеудің толықтай жүргізілмегенін ... сот егер ... ... ... қандай мән-жайлардың әлі де анықталмағанын көрсетіп,
пайда болған кемшіліктердің орнын толтыруға шаралар қолдануы ... іс ... ... іс үшін маңызы бар мән-жайлар тек жалпылама
түрде ғана берген, олардың толықтай тізбесін көрсету қиын, олар ... ... ... ... олардың барлығының мақсаты бір, шынайы
ақиқатты ашу. Шынайы ақиқатты алу үшін жеке-жеке фактілерді алу қажет ... ... ... ... ... фактілер бірге зерттелуі қажет.
Істі жан-жақты қарау талабы әдісі ретінде, ... ... ... мүмкін болжамдар ұсынылып зерттелу қажеттілігі түсініледі. Жан-
жақтылық іске қатысты ... ... ... ... ... және ... бір жақтылық алынып тасталуы қажет.
Дәлелдемелер қаншама шынайы болып көрінгенімен, сот дайын қате көзқарастар
шеңберінде қалып ... ... ... ... ... ... Алексеевтер жанұясы кешкі серуені кезінде, кәмелетке толмаған мас
Ирхинмен соқтығысып қалады. Ирхин пышақпен қорқытып олардың ... ... ... Осы ... ... ... болған жерден кетіп қалып,
кешке қарай үйіне оралмайды. Кейін Алексеевтің мәйіті ... ... ... ... ... ... іздер табылмайды.Адамды өлтіру
туралы айып Ирхинге тағылады, оны тергеу әрекеттері ... ... ... оның мас ... ... ... қорқытқаны туралы айғақ
береді. Ирхин Алексеевті өлтірмегені ... ... ... ... тағы да үшінші адамның болуы мүмкіндігі туралы көрсетеді.
Судья жиналған дәлелдемелерді зерттеп, ... ... алу ... ... ... ... ... Жиналған дәлелдемелер Ирхиннің кінәсінің
дәлелденбегенін көрсетіп, іс қосымша тергеуге жіберіледі. Қосымша тергеудің
нәтижесінде ... адам ... ... ... ... ... ... дәлелдемелердің үстүрттік
зерттелуіне, немқұрайлыққа қарсы бағытталған және заңды манызы бар ... ... ... ... негізделген наразылықтарды
ескерместен құру, сотпен жаңа үкімдерді шығаруға алып ... ең ... ... қажет зерттеу шектерін анықтау, қажетті нақты
дәлелдемелерді таңдауды, сот тергеуінің рационалды тәртібін, іске ... ... ... ... процессуалдық дәлелдеу қоғамдық құбылыстар танымының ортақ
процесінің бір жолы болғандықтан, ол объективті және ... ... ... толықтылығы және жан-жақтылығы өздігінен ақиқаттың ашылуын
қамтамасыз етпейді, егер ... ... ... іске қате ... ... ... ескермесе
Мән-жайлардың зерттелуіндегі объективтілік іске қатысы бар маңызды мән-
жайын анықтау, дәл, болмысқа сәйкес олардың әділ ... ... және ... ... қатысушылардың қандай да бір дәлелдеменің бір
түріне қате ... ... ... ... ... ... дәлелдемелік
сипаттар беруге жол берілмеуі қажет. Объекивтілік қате пікірмен сыйыспайды,
ол өзіндік ұйғарымдарға және болжамға негізделмей, іс ... ... ... ... ... қажет.
Істі объективті қарамау біржақтылыққа қарай өсіп кетеді, бұл істің ... ... ... және оны ... бір жақтылықпен көрінеді.
Дәлелдемелердің толық зерттелмеуі осы аталған бір себептің негізінде,
сонымен ... ... ... ... түсіндірілуі мүмкін.
Объективтілік талабы іске субъективтілік тұрғыдан келумен сыйыспайды
және соттың ... ... ... ... ... ... толық және дәл анықталуын міндеттейді.
Сот айыптаушы және ақтаушы дәлелдемелерді, ... ... ... ... ... зерттеуге міндетті. Фактілі
мәліметінінің шынайлығы туралы кез-келген күдік, олардың мұқият тексерілуін
қажет етеді.
Дәлелдеу шегі өзіне дәлелдемелердің қатыстылығы ... ... ... іс жүргізу заңына сәйкес іске маңызы бар барлық мән-
жайлар нақты ... бір ... ... ... ... ... айғақтары дәлелдемелердің басқа түрлерімен
ауыстырылмайды.
Дәлелдемелердің іске ... ... ... ... ... анықтау, олардың жиналу тәртібін және бағалануын сақтау
түсініледі. Дәлелдемелердің қайнар көзі ретінде: сезіктінің, ... ... ... ... ... заттай
дәлелдемелер, іс жүргізу хаттамалары, құжаттар танылады.
Дәлелдемелерді зерттеу шегі әдетте фактілердің ... ... ... және ... анықтау үшін олардың іске қандайда бір
түрде және көлемде қатыстылығымен ... ... ... ... іс ... ... қылмыстың сипатына
байланысты қылмыстық сот өндірісін ... ... ... ... ... іс ... қызметін дамыту әрине манызды
мәселелердің бірі, ... ... іс ... ... ... барлық
жағдайда демократиялық талаптарға сәйкес болуы қажет.
Процессуалдық әдебиеттерде істің күрделігіне байланысты іс қаралуын
женілдету жөніндегі ... бар. П.Ф. ... ойы ... егер
қылмыстың жасалу фактісі күмән тудырмайтын болса, қылмыскер белгілі болса
немесе ... ... ... ... нақты қылмыс оқиғасын куәлар болған
кезде алдын-ала тергеу ... ... ... ... ... ... ... «қиын емес» істерді жеңілдету
тәртібі, егер олар ауыр жаза ... ... ... ... П.Ф. ... және ... да ... іс жүргізуді «бұл санаттағы
істердегі қажет емес формальділіктен» босату мақсатында ұсынылады. Олардың
ойы ... ... сот ... осы ... ... ... ... күресуді ауырлатады [57, 51 б.].
Әрбір дәлелдеме қатыстылығы, жолберушілігі, дұрыстылығы, ал барлық
жиналған ... ... ... істі шешу үшін жеткілікті
тұрғысынан бағалануға тиіс. Іс жүзіндегі деректер ол, іс ... ... ... ... ... ғана ... ретінде
пайдалана алынады. Дәлелдемелерді бекіту үшін хаттамалар жасаумен қатар
дыбыс жазу, бейне-жазба, киноға ... алу, ... ... ... жоспарлар, кестелер дайындау және ақпаратты бейнелеудің басқа да
әдістері қолдануы ... ... ... ... бекітуін көрсетілген
әдістерін қолданғаны туралы сот отырысының ... ... ... ... ... ... ... белгі соғылады.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша мұндай дәлелдермен келісуге
болмайды. Қажетті ... ... ... ... ... ... тергеу, шешілуге қажет барлық сұрақтардың кешенін анықтамастан, істі
мән-жайы бойынша ... ... ... ... ... кездегі орын алып
отырған тәртіп формальділік орын алып отыр дегенмен келіспеуге болмайды.
Қылмыстық іс ... ... ... ... ... ... ... қолдануға, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғап
оларды ... ... ... қорғап, көмектеседі. Мұндай
дифференциацияны ұсынушылар, заңды қолдану тәжірибесінде пайда ... ... ... ... деп ... ... ... берілген кепілдіктер кең болып, олар тиянақты және
толықтай тәжірибеде жүзеге асырылатын болса, онда азаматтардың ... мен ... ... ... ... ... деп ... Сонымен бірге қазіргі кездегі «қылмыстық істерді сот ... ... ... ... ... ... ... мен
негізділігіне күмән келтіруге болмайды. Қазіргі кездегі ҚР Қылмыстық іс
жүргізу кодексі қойылған ... ... ... ... ... ... ... қайта жан-жақты дамуын ұсынады, себебі заңдылық
процесуалдық женілдетулердің болуын шығарып тастайды.
Іс жүргізудің тезділігі және ақиқатқа жету – қылымыстық іс ... ... ... ... ... ... іс ... принципі ретінде
процессуалдық әдістерді үнемдеуді айтуға болмайды, себебі қылмыстық іс
жүргізудің басты ... және ...... ... ашу, кінәлілерді
әшкерлеп жауапқа тарту [58, 197 б.].
Қылмыс және құқық ... ... ... ... ... айтылғанды ескере отырып жасалған әрекеттің белгілері ... ... ... ... ... ... Бұл ... сипаты жөнінде, оны жасауға себеп болған негіздері, оның салдары,
қылмыскердің жеке тұлғасы туралы шынайы мәлімет ... ... Тек ... ғана ... әрекеттке оның көзқарасының күрделілігі мен
маңыздылығы жәнінде қатесіз бағалауға ... ... ... ... алдын-ала тергеу жүргізбестен
ауыр және жеңіл қылмыстарды айырып көрсету қиын, себебі ... ... ... ... оның ... немесе әкімшілік құқық бұзушылық
екенін анықтау. Сондықтан қылмыстық істерді күрделі және ... деп ... ... күрделілігі» немесе «санкциясында бір жылдан ... ... ... ... бола алмайды, себебі кейбір жағдайларда жеңіл
болып көрінген қылмыстар ... ... ... ... қиындық
туғызуы мүмкін.
Осы жерде ескерілетін бір мән-жай ретінде қылмыс пен теріс қылықтың
арасындағы айырмашылық әр қашанда ... ... олар ... қоғамға
қауіптілік деңгейімен және оны жасаған адамның жеке тұлғасын ескере ... ... ... ... ... ескеріледі.
Кәмелетке толмағандарға қатысты алдын-ала тергеу мен қылмыстық істерді
қараудың жеңілдетілген тәртібін белгілеу көптеген пікірлерге ... ... ... әсер ету ... ... ... болған
қателіктер мен кемшіліктер ... ... олар ... қайта
келтірілмейді. Сот бір тұлғаға қатысты қолданылған ... ... ... ... шығара алалмайды. Мұндай жағдайда
жауапкершіліктің болмай-қоймайтындығы қамтамасыз ... және ... ... жазасыздық деп түсініліп, онымен жаңа қылмыстарды
жасауына алып келуі мүмкін.
Кәмелетке ... ісін ... ... ... атап кетпеуге болмайды. Нақтылы емес, істердің тез жүргізілуі,
іс бойынша фактілердің дәлме-дәл емес және ... ... ... ... ... ... шығарады, қоғамға қауіптілігі бар және
қатаң түрде жазалануға тиіс әрекетін қылмыскердің мойындамауына, жасыруына
алып келеді.
Кәмелетке ... ... ... ... ... ... қажетті тиімді жаза қолданылмаған, соның салдарынан
көптеген кәмелетке толмаған қайта қылмыс жасап, ал кейбіреулері қылмыстық
жауапкершілікке тартылды.
Қылмыстық сот іс ... ... ... бастамаларға
негізделген процессуалдық тәртіпте ғана табысты жүзеге асырылуы ... ... ... ... ... және жан-жақтылығы
қамтамасыз етіледі. Сондықтан істерді қараудың процессуалдық тәртібінің
дифференциясы сот ... ... ... әлі де ... ... ... ... процессуалдық тәртібінің дифференциясының
қажеттілігін толықтай жоққа шығаруға болмайды және бұл ... ... ғана ... қажет. Бірақ, сонымен бірге барлық қылмыстық істер
бойынша барлық соттарда сот билігін жүзеге асыруда қылмыстық іс жүргізудің
принциптерінің ... ... ... Осы ... ... ... ... бойынша шешім шығару сот өндірісінің тездетілген
тәртібімен келіспейтінін айта кету қажет.
Шешім ... үшін ... ... «ақиқат» және «шынайы» деген
түсініктердің талдауынсыз анықтай алалмайсыз. Шынайы деп күмән тудырмайтын,
нақтылы мәліметтермен ... ... ... ... ... жиынтығы міндетті түрде толықтылығымен ерекшелінуі қажет
және тек осы жағдайда ғана ... ... деп ... мүмкін. Кейбір
жағдайларда сотпен анықталған фактілер шынайы болуы мүмкін, бірақ кінәлілік
туралы ... ... үшін ... ... Мысалыға, сот үкімнің
негізінде қолдана ... ... ... ие ... ... ... ... дәлелдеу процесінің қажетті шектерде
біткенін білдіреді және шешім шығару үшін негіз болып ... шегі және ... ... ... ... тығыз
байланысын көрсетеді. Сонымен бірге дәлелдеу шегінің бағынышты ролін атап
кетуге болады. Сонымен бірге, дәлелдеу шегінің ... ... ... кең ... ... себебі дәлелдеу затына қосылған істің
негізгі мән-жайларын анықталу ... ... және ... ... көлеміне әсер ететін басқа да мән-жайларға әсер етеді.
Кәмелетке толмағандардың ... ... істі ... шешу ... ... заңи фактілердің нақты жиынтығын анықтауға байланысты.
Қажетті дәлелдеу шегі фактілердің толық және жан-жақты анықталуын ... ... және ... ... ... етеді.
Мұндай істер бойынша егер сот істі дұрыс шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... дәлелдеу
бітті деп есептеледі. Кәмелетке толмағандардың істері бойынша ол ... ... ... ... ... ететіндей болуы қажет.
Дәлелдеу шегі мен затын жасанды түрде шектеу күрделі қателіктерге алып
келеді, ... және ... ... ... ... ... ... күрестің әсерін кемітеді.
Сот тәжірибесінен тиімсіз үкімдерді шығарудың алдын алу үшін ҚІЖК
дәлелдеу шегінің минималды ... және ... ... ... ... ... шынайы дәлелдемелер жиынтығына негізделуі тиіс, дәлелдеу
шегін ... тыс ... және ... ақиқатты анықтауға теріс әсер
етеді, «шынайы мәліметтерді ықтималдылыққа ауыстыруға» немесе істі қараудың
және зерттеудің созылуына алып ... ... ... ... бойынша қылмыстық іс жүргізу
заңдарында дәлелдеу әдістерінің және олардың қайнар көзінің ... ... ... ... олар ... ашу үшін ... және істердің ерекшелігі
бойынша соттардың міндетті жүзеге асырылатын әрекеттері.
3. Басты сот талқылауына ... сот ... ... ... іске қатысушылар мен
құқықтық қарым-қатынас ... ... ұзақ ... ... ... ... ... түсінік - істің көлеміне байланысты,
белгілі бір функцияларды орындаудан, жеке бас ... ... ... ... ... әр түрлі баяндалды [59, 100 б.]. Бірқатар
ғалымдардың теориялық ... ... ... соң «сотқа қатысушалар»
түсінігі тұрақталды, ... ... ... ... ... Сонымен
бірге іске қатысушылардың іс-әректтерінің жүйесі ғана болып қалмады,
сонымен қатар ... іс ... ... ... өз ара ... өз ара ... ... қатынастар жүйесі болып табылатыны көрсетілді
[60, 65 б.].
Қылмыстық істің ... ... іс ... ... ... ... ұйымдар және олардың өкілдері мен жеке тұлғалар іс
жүргізуге және қылмыстық сот ісін жүргізуге ... ... ... деп шын ... сот ... қатысушы
тұлғаларды атаймыз, олар белгілі құқығы бар және іс ... ие ... ... әр ... ... жағдайы, оның іс
жүргізуінің қай кезеңде қатысатынына, ролі және ... ... ... ... ... сот ... негізгі бөлігі болып
табылады [61, 170 б.].
Процеске қатысушылардың шектеулі ... ... ... тұрақты
бәсеке туғызады. Кең ... ... ... ... көлеміне, нақты мақсаттарына қарамастан, тәжірибенің
маңызы зор, себебі олардың әрекеттері сот ісінің кең бөлігін ... ... бір ... ... Бұл ... істі қараудың ережелерін,
процессуалды көлемін реттейді және оның істі дұрыс ... ... ... ... сот және ... сияқты сотқа қатысушылар ролі сот
ісінің басына, әрі қарай ... ... ... ... Сот ісіне
қатысушы субъектілер бола отыра қылмыстық іс жүргізу ... ... ... қолданылуын, іске асуын, бұзылмауын қадағалайды.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша басты сот ... ... ... ... ... ... іс ... және арнайы міндеттерін жүзеге асыратын, процессуалдық құқықтар мен
міндеттерге ие ... ... ... ... сот өндірісіне қатысушылар саны ересек қылмыскерлерден
гөрі анағұрлым көп. Бұл нақты істің мән-жайына және ... ... ... Олар ... заңды өкілдері, оқу-тәрбие мекемелерінің
өкілдері, қоғамдық ұйымдар өкілдері, міндетті түрде қорғаушы қатысады.
Кәмелетке толмағандардың ... ... ... сот ...... прокурорға, қорғаушыға, сарапшыға, заңды өкілдерге
қойылатын басты талап – балалар ... мен ... ... және кәсиби тәжірибе, іс жүргізу барысындағы ... ... ... ... ... іс жүргізуге қатысатындардың құқығы мен міндеттері
адами және ... ... ... ... ... себебі
олардың еңбегінің жемісі сот талқылауына қатысушыларға қойылатын өнегелік
талаптарын орындауға байланысты болады.
Сот отырысының қатысушыларының құқықтары мен ... ... ... ... ... ... етеді. Әрине бұл жағдайда құқық
нормаларының дұрыс ... ... ... ... ... етеді.
Жеткілікті тәжірибенің, кәсіби шеберліктің, ғылыми – техникалық
прогрестің қылмыстық іс жүргізудегі жетістіктерін ... ... мәні ... ... өзінің атқаратын қызметіне сай белгіленген құқықтың орындалуын
қамтамасыз ететін жүйе ойластырады [62, 344 ... ... ... ... ... ... мен ... өзгешеленген сайын, құқықтың заң ... ... ... қатысушылар іс жүргізушілік теңдігін, дәлелдемелерді ұсыну,
зерттеу кезінде тең ... мен ... ... ... ... ... барлығына тең қарауынан қалыптасады.. Бұл жағдай тексеруге
белсенді қатысқанда, өтініш ... ... ... еш ... ... ... бәріне қатысты.
Айыптаушы, сотталушы және ... ... ... ... ... ... ... орындалу теңдігін қамтамасыз
етеді. Бұлардың ... ... бола ... ... ... ... теріс түсінігінен я ақталушының әділетті емес ... ... сот ... ... қылмыстық істерді мән-жайы бойынша шешуге
құқығы бар, биліктік өкілеттіктерге ие ... ... ... тұлға – судья.
Өзінің процессуалдық қызметін, өзінің білімі және ... іс ... ... ... ... отырып, басты сот талұылауына қатысушы ... ... ... ... ... ... мен ... қорғай отырып, сот әділдігінің тиімді атқарылуы мақсатында судья
іске қатысушы барлық тұлғалардың ... мен ... іс ... дәл ... әсер етеді.
К.Х. Халиқов қазіргі кездегі сот реформасына байланысты жаңа соттарды
құру кезінде мемлекеттік мәжбүр ету функциясын ... ... ... қоғам мен адамдардың құқықтарын қорғайтын механизм ... ... атап ... байланысты профессор К.Х. Халиқов сот ұғымына келесідей түсінік
беріп кеткен «Сот – бұл ерекше, тәуелсіз және тек ... ... ... ... ... өз өкілеттігіне жатқызылған ... мен ... ... ... дауларды және билік
органдары мен лауазымды тұлғалардың азаматтарға ... ... ... ... ... ... ... құқықтары мен
бостандықтарын, мемлекеттік органдардың, қоғамдық ұйымдардың, шаруашылық
субъектілердің заңды мүдделері мен құқықтарын қорғау мақсатында ... ... ... ... мен ... өзге ... актілердің орындалуын қамтамасыз ететін орган». Осы жерде судья
ұғымы да ашылып кеткен «Судья – бұл ... және тек ... ... атынан жеке немесе алқалы түрде процессуалдық тәртіпте істерді
қарайтын және шешетін, ... ... ... ... ... ... өкілі» [63, 27 б.].
Қазақстан Республикасында сот төрелiгiн тек сот қана жүзеге асырады.
Соттың үкiмi бойынша және ... ... ... ешкiм де қылмыс жасағаны
үшiн кiнәлi деп ... ... ... қылмыстық жазаға тартыла алмайды.
М.С. Строговичтің пікірі бойынша «Сот төрелігін тек соттың жүзеге
асыруы сот ... ... ... ... ... ... себебі
сотсыз сот төрелігі де жоқ» [64, 91 б.].
Бұл дәлелдерді тексеру үшін заң сотқа ... роль ... ... ... ісін ... ... - тұлғаны толық анықтау
үшін қосымша ... ... ... ... ... ... жағдайда
қорғаушымен қамтамасыз ету керек. Бұл істерді қарастырғанда жоғарғы кәсіби
шеберлік пен ... ... ... білу ... ... ... ... ауыстырып алмай мамандықтың негізгі
міндетінен ауытқымау керек.
Бұл санаттағы істер бойынша жоғарғы ... ... ... ұштасуы, қаталдықтың қатаңдықпен ауыспауы, тәрбиелеу қорқытумен
ауыспауы қажет, сонымен бірге ... ... ... ... ... мақсаттарға қызмет ететінін ұмытпау қажет. Бұл жерде тек қана ... ғана ... ... ... қараусыздығына
байланысты психологиялық тұстарды заң ... ... ... шешу
керек. Кәмелетке толмағанның адами психологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... байланысқа түседі. Судья неғұрлым сотталушының
мінез құлқын білсе, соғұрлым ... ... ... ... алады.
Осы жерде судья өзінің кәсіптік қызметін жүзеге асыру ... ... ... және ... әдістерді
кеңінен қолдануы қажет [65, 13 б.].
Бүкіл сот отырысының барысында судья ... ... әсер ... Бұл кәмелетке толмағанның түзелуіне жағдай туғызады. Бұл мақсат іске
асу үшін судья кәмелетке толмағандардан жауап алғанда ... ... емес ... ... ... ... ... қорқыту,
қыршаңқылану, мұқатып сөйлеу. Судья сотталынушыға процесске қатысушы
сыбайластар әсерін ... ... зал ... ... өз айғақтарын өзгертіп жібермеуін қадағалайды.
Сот процесін педагогикалық тұрғыдан кәмелетке ... және ... ... ... ... ... аса
тәжірибелі төрағалық етуші судьяның жүргізуі кезінде ... ... ... істі ... негізгі тұтқасы болғандықтан міндетті
талаптарды орындайды. Ол заңның дәл орындалуын қадағалау ... ... ... ... ... ... кең ... тар түсінік бере
алмайды.
Судья іс жүргізудің басқарушысы болғандықтан, процесске қатысушылар ... ... дәл ... орындауын қадағалауды, тек қана
құқықтарын түсіндіріп қоймайды, сонымен бірге оларды ... ... ... мен ... ... қорғалуын қамтамасыз етеді. Судья шешімді
ішкі сеніміне сүйене отырып шығарады.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісінің ... ... ... ... сот ... ... ... мінез-құлқын жіті бағалау, қылмысқа соқтырған себеп-салдарды
толық зерттеуін, басты сот ... ... ... ... ... етуі ... ... сотталушының құқығы бұзылмауын қадағалап қана
қоймай оның дұрыс орындалуына көмектесуі керек.
Іс құжаттарын жан-жақты, ... ... ... ... және ... ... қамтамасыз ете алатын кәсіби деңгейі ... ... бар, ... ... қылмыстарын тұрақты қарайтын
судьялармен ... ... ... ... ... ... ... жоғарғы кәсіби шеберлігін керек етеді.
Кәмелетке толмағандар қылмыстық ісінің сот отырысының ... ... К.Ә. ... ... ... ... құралдары заңдарды бұзудың алдын-алуға, құқықтық актілер жүйесінің
дұрыс қызмет етуін қамтамасыз етуге ... Егер бұл ... ... ... ... ... міндеті күшіне енеді – заң
бұзушылықты анықтау және жою» деп атап ... [66, 14 ... ... ... ... міндеті айыптауды құптай отырып,
кінәліні анықтау, қылмысты тудырған себепті анықтау, ол ... ... ... ісін ... ... дәл ... прокурор қадағалайды.
Прокурордың соттағы өкілеттілігі мемлекет ... ... ... ... ... ... сотталынушының іс жүргізудегі мақсаттарын
ескереді. Басты сот талқылауында барлық іске ... ... ... ... да ... айыптаушы тарап қана болып келеді.
Мемлекеттік айыптау басты роль атқарады, себебі барлық процесс тағылған
айып төңірегінде өрбиді. ... ... ... байланысты қорғау
ұйымдастырады, сот шешімі қабылданады. Бұл ... ... ... ... ... ... сот сияқты қылмыстық – процессуалды құқық нормаларын іске
қатысушылардың ... ... ... Ол заң ... ... құқық
құралдармен қолдана алады.
Кейбір авторлардың прокурор соттың әділ шешіміне кері әсерін тигізді
деген пікірлермен ... ... ... Істі жан-жақты әділ қарау, айыптау
мен ... ... ... қос қызметті біркелкі жоғары міндетті
алып жүру мүмкін емес дейді олар [67, 35 ... ... ... іске әділ қарауы құқықпен белгіленген. Бұлар
белсенділік, ашықтық өзара бәсеке, тәуелсіздік. Заңның ... ... ... ... қызметіне әділ қарауын қамтамасыз етеді.
Айыптаушының қортындылары ... ... ... ... ... Айыптаушы дәлелдің растығына көзі жетпесе, істің ... ... ... ... айыптаудан бас тартады. Әрине мұның бәрі соттың сот
процесінде прокурорға ... емес ... ... заңның дұрыс орындалуын қамтамасыз етуі, сотты басқару
емес. Прокурор мен сот ... ... ... ... Сот істің шешілуін, прокурор мемлекет ... ... ... ... қорғайды.
Прокурор айыптаушы дәлелдерді тексеруге, бағалауға тікелей қатысу
арқылы қолдайды. Сотталушының ... ... ... ... болмайды, ең нық деген дәлелдердің өзі өзгерістерге ұшырап қарама-
қарсы ұйғарымға соқтыруы ... ... ... басты міндеті
кінәліні әшкерелеп қане қоймай, қылмыс фактісінің ... ... ... ... ... ... қылмысқа қатыссыздығы
көрсететін жағдайларды табу, жауапқа тартылушының ... ... ... ... ... ... ете отырып,
айыптаудың бар дәлелдерінің өзекті тұстарын ашып, қылмыстың қоғами ... ... ... әлеуметтік жарамсыздығының мөлшерін көрсетуі
қажет. Заңда көрсетілген тәсілдердің негізінде белгілі бір факторлардың
объективті ... ... ... ... қылмыстары бойынша істерге прокурордың қатысуы
сотталушының құқықтары мен ... ... ... ... болып табылады, олардың қатарына негізсіз үкім шығаруды
болдырмау, барынша тәрбиелік әсер ету ... ... ... ... іс құжаттарымен барынша тиянақты танысуы қажет және өзі кәмелетке
толмағаннан жауап ала ... іске ... ... ... туралы,
кінәлілігінің дәрежесі туралы мәлімет алуы ... ... сот ... ... ... тұлға. Кәмелетке
толмаған сотталушы болып табылады (14-18 жас ... ... ... ... не ... ... ... бойынша жауапқа тартылатын іс
әрекетті жасаған жағдайда. Бұл жағдай кәмелетке толмағанның ... ... ... ... қауіпті екенін түсіне тұрып істесе мүмкін болады ... ... ... тартылатын жасқа жетпесе, іс әрі қарай
қаралмайды, себебі заң бұл жастағылар өз істерін ... ... ... алмайды деп қарайды, бұл сұрақ басқаша шешілуі мүмкін емес.
Қылмыстық іс жүргізу заңында ... ... ... ... ... ... қорғайтын арнайы
нормалар бар. Қылмыстық жауапкершілікке тартылатын жас, қылмыс жасалынған
кездегі (14-16 жас) шегінен ... ... ... ... (заңдылғын) анықтау үшін, істі сотқа
беру кезегін, ... ... заң ... қатысуын, қоғамдық
ұйымдар, оқу – ... ... ... қатысуын, азаматтық
талаптың рұқсат етілуін, жазаның көлемін, жазаның өтеу тәртібін ... ... ... ... ... етеді.
Кәмелетке толмаған сотталынушы сотқа қатысушы болғандықтан қылмыстық
іс жүргізудің екі теориялық мәселесін қарастыруды түсініледі – ... заты және ... ... ... ... ... ... керек.
Бұл істер бойынша дәлелдеу затын және шегін ... ... ... ... ... ... ... сотталынушының
процессуалдық жағдайы орындалатын құқықтар кешенімен қорғалады, бұл ... ... ... кінә ... ... ... ... заң өкілінің, оқу-тәрбие мекемелерінің өкілдерінің, қоғамдық
ұйымдар өкілдерінің, ұстаздардың іске ... ... ... толмағандардың процессуалдық құқығы сот арқылы қамтамасыз
етіледі. Ол үшін сот ... ... ... ... ... өмір ... ортасын зерттеп, оның қорғану құқығын қамтамасыз
ету керек, ... ... алғы ... ... ... бар ... ... бағалауға сотталынушының өзін белсенді
аралысуын қамтамасыз ете отырып, заң шығарушы оның ... ... ... ... ... етуіне , сотқа қосымша куәлерлі шақыртуына , жаза
түрін өзгертуге өтініш ... ... ... ... ... ... толмаған сотталынушының заңды өкілі не
педагогтың қатысымен сұрау жүргізілуіне құқылы.
Заңмен қарастырылған кездерде және тәрбиелік мақсатта (залдан шығарып
жіберу) сияқты болмаса ... ... ... ... жағдайда шектеуге
жатпайды. Сотталынушы құқығының шектелмеуі айыпталушының қорғануға деген
құқықтар кешеніне және адам еркіндігіне байланысты.
Конституциялық принцип ... ... үкiмi ... және ... сәйкес
болмаса, ешкiм де қылмыс жасағаны үшiн кiнәлi деп ... ... ... жазаға тартыла алмайды. Айып ... ... ... ... бару сияқты актілер, іске байланысты жиналған ... ... әрі анық ... да ... ... деп ... Ол сот үкімімен заңды түрде кінәлілігі айқындалып, дәлелдегенше
кінәсіз болып есептеледі. Жоғарғы көрсетілген ережелер ... ... ісін ... ... арта ... ... олар өмірлік
тәжірибесі болмағандықтан өздерін қорғану ... ... ... алмауы
мүмкін.
Кінәсіздік жөніндегі болжау болғандықтан, айып жеткілікті дәлелденбесе,
ақтап алу мүмкіндігі туады. Бұл принцип тұлғаның қоғамдағы ... ... адам ... ... тек оның кінәсі белгілі ... ғана ... ... дейін ол кінәсіз, ол деген сөз оның
процестегі орны бөлек, оған ... ... ... іс ... айыпталушының процессуалдық құқықтық жағдайы
кінәсіздік презумциясы арқылы қамтамасыз етіледі.
Егжей-тегжейлі ... іс ... ... ... ... үкім
шығарылмайынша, ол үкім күшіне енбейінше бұл принцип кінәсізді ... ... ... ... ... іске қатысушылардың процессуалды белсенділігін
арттырады, істің толық және жан-жақты зерттелуін қамтамасыз етеді, дәлелдеу
бойынша міндеттердің бөлінуіне әсер етеді [68, 43 ... өз ... ... шарт емес, кінәні дәлелдеу
міндетін ... ... ... ... ... ... толық,
әділетті анықтау бұл принциптің орындалуын қамтамасыз етеді, кәмелетке
толмағанның болған қылмыстағы ... ... ... ... адамдардың
қатысуы, қылмыстың жауапкершілікке тартылмаған ересек айдап салушылар
анықталуы керек. Оның ... ... ... ... ... ... ... анық еместігін дәлелдеу үшін сотталынушының барлық
көрсетулерінің дұрыс еместігі ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етіліп
шындық орнату мен тәрбиелеу ... ... ... Бұл ... ... ... құқығын қорғауын, кәсіпкер қорғауы көмегін ... заң ... ... ... ... , ... өз ... заңды мақсаттарының уақтылы орындалуын қамтамасыз ететін ... іс ... ... ... ... ... өзіне тән қалаған құқығын да пайдалана алады, бірақ белгілі
бір құқықтарының бұзылуы, мысалы, қорғаушыдан бас тартуы сот үшін ... Бұл сот ... ... ... ... ... ... отырған категорияларда қорғаушының қатысуы айып тағылған кезден
басталуы міндетті. ... ... ... заңды мүдделерін қорғай
отырып, әділетті соттың орнауына әсерін тигізетін іс жүргізудің белсенді
қатысушыларының бірі.
Кәмелетке ... ... ... ... әрі ... ... ол
айыпталушының жастық, психологиялық, өзіндік ерекшеліктерін ғана ... ... ... әдіс ... ... талап етеді [69, 127
б.].
Сот отырысында қорғаушы істі ... ... ... ... істі ... негіз бар жоқтығын анықтайды, істі кәмелетке
толмағандар коммисиясына жіберілу мүмкіндігін қарастырады. Іс материалдары
болған қылмыс ... кінә ... ... ... ... ... зерттей отырып адвокат сот ... ... ... әсер ... бұл ... ... түзелуіне әсерін
тигізеді. Қорғаушы қылмысты тудырған психологиялық ... ... ... сыртқы қысым әсерінен туындады ма, әлде ата-ана,
қамқоршы,мектеп қызметкерлерінің ... ... ... ... ... ... оқып немесе жұмыс істеп жатқан оқу орындарында, қоғамдық
ұйымдарда, өндірісте, мекемеде жеткіліксіз көңіл бөлінбеді ме тексеру керек
Осы жерде Г.М. ... және ... да ... ойларымен
келісіп кету қажет, кәмелетке толмағандардың істері бойынша ең қиын мақсат
болып ... ... ... ... асыру, заңды мүдделері мен
құқықтарын қамтамасыз ету болып ... Заң ... ... ... ... ... толмағандардың істері бойынша қорғаушының
міндетті қатыстыруы кездейсоқ емес [70, 69 б.].
ҚР ... ... ... 2-тармағына және 486-бабының 2-бөлігіне
сәйкес кәмелетке толмағанның қылмыстары туралы істер бойынша ... ... ... қамауға алу кезінен бастап немесе одан сезікті
немесе айыпталушы ретінде бірінші жауап алынған кезден ... ... ... ... ... ... істі ... орган ҚР ҚІЖК-нің
73-бабының 2-бөлігіне сәйкес кәмелетке толмағанның қорғаушыдан бас ... ... ... ... тиіс ... іс ... ... сотта қаралған кезде сезікті, айыпкер, сотталушы
кәмелетке толған жағдайда, қылмыстық істі жүргізуші орган ... ... ... қатаң сақтай отырып, оның қорғаушыдан бас тартуын
қабылдауға құқылы.
Қылмыстық ... ... және ... ... ... ... ... және ҚІЖК-нің 28-бабының талабына
сәйкес, барлық жағдайларда кәмелетке толмаған ... ... ... заң ... алу ... қамтамасыз етуге тиіс [12].
Бұл санаттағы істерге қорғаушының қатысу ерекшелігі оларды ... ... ... ... ... қасиеттерін және олардың қоғамдағы
әрекеттерінің ... ... ... Қорғаушының міндеті әлде қайда
кең болады – сенімгершілік қатынастарын ... ... ... ... ... ... бұл ... қорғаушының тікелей қызметтерінің бірі көрініс
табады, индивидуалды әсер ету, ... ... ... ... ... сот талқылауына қорғаушының міндетті қатысуы, кәмелетке
толмағанның өмірлік тәжірибесінің жоқтығын жастық ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді, сотқа әр іс бойынша
бір уақытта ... және ... ... ... ... ... бұл ... фактілер қарама-қарсы тұжырымдардан алынады.
Кәмелетке толмағанның өмір жағдайы мен ... ... ... ... ... ... ... анықтау мақсатында, сотталушының
мүддесін қорғау және жасалған қылмыс үшін ... бір ... алу ... заң ... ... сот ... ... өкілдердің
қатысуын қарастырып кеткен. ... ... ... ата-аналары, асырап
алушылар, қамқоршы, қорғаушы немесе қамқоршы және қорғаушы органдардың
өкілдері, яғни ... ... ... жауап беретін тұлғалар.
Заңды өкілдер заңға сәйкес іске қатыса отырып, сотталушы мүдделерін
белсенді түрде білдіре ... ... ... ... және ... әділ қарастырушының кепілі болып табылады.
Айтылып кеткендей, сотталушымен қарым-қатынасының ... олар ... ... ... ... бірге олар белгілі міндеттемелерге ие
болады. Олар сотталушының заңды мүдделері мен құқықтарының қорғалуын, істің
мән-жайларын ... ... ... ... ... олар ... ... болады. Заңды өкілдердің құқықтарың бұзу немесе
шектеу, яғни кәмелетке толмағанды қорғану ... ... ... ... ... ... бұзу болып табылады.
Заңды өкіл қылмыстық іс ... ... ... өкілдік етіп
отырған тұлғаның қылмыстық тікелей қатысуынан болады, ... ол ... ... үшін ... қорғанудың субъектісі болады, себебі
15 жасқа толмаған кәмелетке толмағанның ... ... үшін ... ... орнындағы адамдар жауап береді. Ата-аналармен зиян орнын
толтыру – балаларының әрекеттері үшін, ... ... ... үшін
жауапкершіліктің бір түрі.
Сот талқылауына заңды өкілдердің қатысуы сотталушының заңды мүдделері
мен құқықтарын қорғау мақсатында жүзеге ... және бір ... ... ... ... ... ... қатысуы кәмелетке толмағанның
мінез – құлқымен түсіндіріліп қоймай, бірақ кейбір жағдайда олардың ... өз ... ... мен ... ... ... ... б.].
Бұл жағдайда басты сот талқылауының тәрбиелік әсері, заңды өкілдерге де
бағытталады, сондықтан олардың қатысуынсыз істі ... ... ... сот іс ... ... мүмкіндіктерін азайтады.
Сотталушымен ерекше қатынастарынан (туыстық, қамқоршы) заңды өкілдер,
бір жағынан кәмелетке толмағанның өкілі болып ... ал ... ... ... ... және міндеттемелерге ие субъект.
Заңға сәйкес олар кәмелетке толмағанның тәрбиесі үшін ... ... ие ... ... олар өз ... қорғап,
сотпен олардың тәрбиелеу міндеттемелеріне қарым-қатынасын теріс ... ... ... заңды өкілдер өзінің моральдік және өнегелік қасиеттерімен
кәмелетке толмағанның мүддерін ... ... сот өз ... ... ... бойынша оларды істі қарастыруға жібермеуге
құқылы негізделген ұйғарым сот заңды өкілдерді іске қатысудан шектеп, ... ... және ... органдардың өкілдерінің немесе сәйкесінше
қоғамдық ұйымдардың өкілдерінің қатысуы жөнінде мәселені ... ... іске ... ... ... кәмелетке толмағанның іске
айыпталушы ретінде танылуы, заңды өкілдің істі дұрыс ... ... ... іске қатыстырудан шеттететін мән-жайлардың толмауы болады.
Заңды өкілдің процессуалдық жағдайы оған айыпталушының мүддесін ... ... ... ... ... Оның таңдап алынған
көзқарасы сотталушының мүддесін және құқықтарын қорғауға, оның мінез-
құлқының жақсы ... ашып ... ... ... немесе оны
ақтайтын мән-жайларды табуға бағытталады.
Заңды өкіл өз мүдделерін сотталушының мүдделеріне қарсы қоймауы қажет,
айтпесе оның қатысуы формальді болады. ... және ... ... ... сотталушының көзқарсымен әр-түрлі болуы мүмкін, ... өз ... ... ... зиян келтірмей отырып қорғауы
қажет.
Сонымен қатар заңды өкіл бір ... ... ... ... бола ... ... ... мән-жайларға байланысты олардың
келісімімен сот куәгерлер ретінде жауап алынуы ... ... 492 бап) ... ... ... ... ... кең мәлеметті, қылмыстың
жасалуына әсер еткен себептер мен мән-жайларды көрсетіп, ең ... әсер ... ... алуға көмектеседі.
Заңды өкіл айыптплушыны да, қорғаушыны да алмастыра алалмайды. ... ... ... ... ... ... ... кең болып келеді, себебі өкілдік етіп және қорғалып ... ... ... түрде байланысты емес. Қылмыстық ... ... ... ... олар ... ... ие болып келеді –
сот тергеуінде дәлелдерді зерттеуге қатысуға, айғақтар беруге, дәлелдер
келтіруге, ... мен ... ... ... іс ... ... шағымдар жасауға, істі апелляциялық тәртіппен қараушы соттың
отырысына қатысуға және шағымдарға ... ... сот ... ... өкілдердің шақырылу қажеттілігі қылмыстың
жасалу себептері мен негіздерін, сотталушының өмірінің және ... ... даму ... және іс үшін ... ... да мән-
жайларды анықтау үшін қажет.
Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексінің 487 бабына
сәйкес кәмелетке ... ... ... ... ... ... ... болмаған жағдайда қорғаншы және қамқоршы орган өкілі танылады.
Кәмелетке толмағанның тәрбиесі үшін ата-аналары жауапкершілікте болады,
сондықтан ... ... ... ... екеуі де қатысуы қажет.
Кәмелетке томаған қылмыс жасаған ... егер ... ... ... өкіл ... ... толмағанмен тұратын ата-ана танылады.
Өз баласынан бөлек тұратын, бірақ ата-аналық құқықтарынан айырылмаған ата-
ана, заңды өкіл болу ... да ... Олар ... ... ... ... барлық мекемелерде және ұйымдарда, сонымен
бірге сотта ешқандай ерекше ... ... және ... да ... ... ... айтылғандарды ескере отырып, егер бұл мақсатқа сәйкес ... ... ... ... ата-аналық құқықтарынан айырылмаған жағдайда
және олардың қатысуы теріс тәрбиелік ықпал етпейтін ... яғни ... ... ... ... жасайтын мән-жайлар болмаған жағдайда,
кәмелетке толмаған айыпталушының заңды өкілі ретінде екі ата-ана ... ... ... келе ... ... және ... ... заңды өкіл ретінде болудан босатуды сұраған жағдайда,
сонымен бірге бұл ... сот ... ... жағдайда,
кәмелетке толмағанның заңды өкілі ретінде соттын келісімі бойынша қамқоршы
немесе қорғаншы органдардың өкілдері қатысады.
Басты сот талқылауының тағы да бір ... ... ... жәбірленуші
танылады. Жәбірленушінің процессуалдық тұлғасын келесідей мән-жайлар
бойынша анықталады – ... ... ... дене және ... ... деп ... негіз бар, сонымен бірге есі-кіресілі шығасылы адам
жасаған қылмыстық ... тиім ... ... зиян келтірілген
жағдайда да тұлға жәбірленуші болып танылады. Адам ... ... ... тиісті қаулы шығарған кезден бастап жәбірленуші болып
табылады.
Жәбірленуші іске ... ... ... ... ... ... ... алады, сондықтан оларды қорғай отырып, ол іске
қатысушылармен қатар тен құқықтарға ие болады, олар: ... ... ... оны ... деп тану ... ... одан ... үкімнің,
апелляциялық сатыдағы сот шешімдерінің көшірмесін алуға, ... ... істі ... талқылауына қатысуға, сот ... ... оның ... мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас ... ... іс ... ... шағымдар мен наразылықтар туралы
білуге және оларға қарсылық ұсынуға. Сотталушы сияқты өз мүдделерін қорғау
мүмкіндігі, ... ... ... және оның қорғаушысының
келтірген дәлелдеріне қарсылық ... ... ... ... ... ... ... жүктелмеген, ол оның құқығы.
Өз еркі бойынша құқықтарын пайдалану бұл ... ... ... Оған айыпталушыны әшкерлеуге және жазалауға сұрауға,
қылмыспен келтірілген зиянның орның толтыруға ... ... ...... ... белсенді қатысу [72, 113 б.].
Қылмыстық іс жүргізу заңдарында жәбірленушінің өзінің жақын ... ... беру ... ... шектеулер жоқ. Егер жәбірленуші қайтыс
болған жағдайда – оның ... ... аса ауыр ... ... өлім жазасына сотталған адамға қатысты үкім орындалған жағдайда және
өлім жазасына ... ... осы ... ... ... толық
көлемде өтеу үшін жеткілікті мүлкі болмаған кезде Республикалық бюджеттің
қаражаты есебінен ақшалай өтем-ақы алуға құқығы бар.
Жәбірленуші айыптаудың ... ... ... ... ... бас ... ... жәбірленуші өз мүдделерін заңды
түрде ... ... ... ... ... ... тартуға және іс бойынша тұлғаларды жауапкершілікке тартуға
сұрауы мүмкін. Бірақ сонымен бірге өзінің процессуалдық құқықтарынан ... және ... ... өз ... ... ... бұл дағдайда
қылмыстық істі қозғау, айыптауды қолдау немесе іске кірісу, жәбірленушімен
басталған өзінің қызметтін жұмысы. Егер ... ... ... басқаға
тәуелді жағдайда не басқа себептер бойынша ... ... ... ... ... қабілетсіз адамдардың мүдделерін қозғайтын не басқа
адамдардың, қоғамның ... ... ... ... жеке жариялы
айыптау ісі бойынша жәбірленушінің шағымы болмаған кезде де іс ... ... ... мен ... ... ... ... өзінің субъективтік құқықтары мен ... ... ... ... анықтау үшін сотқа көмектесуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... бұзылған құқықтарын орнына келтіруге
бағыытталғандықтан, сот ... ... үшін ... ... керек.
Жәбірленушімен өз құқықтарын жүзеге асырудың манызды нысаны болып сотта
айғақ беру ... ... ... олар ... берген айғақтарынан
субъектісі және процессуалдық ... ... ... ... Оның ... ... тек дәлелдемелер көзі ғана болып
қоймай, сонымен бірге ... ... ету ... сондықтан ол тек
фактілі мәліметтерді хабарлаумен ... ... ... ... ... өтініштер келтіруге, сот тергеуін толықтыру.
Жиі жәбірленушілер ретінде ... ... ... спирттік ішімдіктерді бірге ішкен тұлғалар, өзінен жасы кіші
балалар болады. Олар ... ... ... ... ... оның кінәлі немесе ... ... ... ... ақиқатты анықтау мәселесімен мүдделері сәйкес келуі мүмкін.
Кейбір жағдайларда ... ... ... ... ... ... ... орның толтыру үшін, өштігуінің әсерінен), бұл
жағдайда іске қатысының объективтілігін және шынайлығын төмендетеді. Бірақ
сонымен бірге ... ... ... ... ... оны ... жауапкершілігін женілдетуге мүдделі болуы мүмкін
[40, 35 б.].
Іс бойынша объективтік ... ... ... ... ... ... бірақ оның қатысуы эмоционалды ... ... ... фактілерді анықтауға көмектесуі мүмкін.
Жәбірленуші туралы виктимологиялық мәліметтердің маныздылығы, оның
басты сот талқылауына ... ... ... ... сот ... жәбірленушінің қатыспауы көптеген процессуалдық
мүмкіндіктерді шектейді, осылайша ... мен іске ... ... ... қылмыстың мән-жайлары туралы және оның жеке тұлғасына тиісті
мәліметті білу құқығы шектеліп, дәлелдемелер ... ... бір түрі ... айғақатрын тікелей зерттеліне алынбайды. Кәмелетке
толмағандардың істері ... ... ... ... ... ... оның ... тиянақты тексеріп және осылайша
кінәліні әшкерлеуге сотқа көмектесу.
Кейбір жағдайларда жәбірленушінің заңмен ... ... ... ... ... сәйкес келмейді. Бұл әдетте өзінің жасаған
қылмысын, құқыққа қайшы және ... ... ... ... ... тәртіптін жауапкершіліктен жолтарту, немесе өзінің кінәсін
түсініп кінәлі тұлғаларды жауапкершілікке тартылуына мүддесінің болмауы.
Жәбірленушінің қылмыс жасау уақытындағы жүріс-тұрысы кейбір ... ... ... ... мен негіздер болады, ... ... мен ... әсер ... ... ... ... мән-жайларды анықтауға ... ... ... қылмыс оқиғасындағы нақты орнын сипаттайтын ... ... жол ... және ... ... мәліметтерді тиянақты зерттелуі қажет [73, 63 б.].
Жәбірленуші құқықтарының маңызды кепілдігі болып істі тергеу уақытында
және істі сотта ... ... ... ... материалдық зиянның
орнын толтыру туралы азаматтық талапты қою.
Қылмыстық іс жүргізуде азаматтық талапкер болып өзіне қатысты тікелей
қылмыспен мүліктік ... ... деп ... ... ... бар ... туралы талап қойған жеке және заңды тұлғалар. Азаматтық ... ... ... ... ... иесі ғана ... қоймай,
сонымен бірге мүлікке заңмен немесе шартпен ие болады.
Азаматтық талаптар жәбірленуші және ... ... ... құқықтарға ие болады, олар: дәлелдер ұсынуға, өтініштер мен
қарсылықтар мәлімдеуге, кез-келген сатыдағы сотта істі ... ... сот ... ... танысуға және оған ескертпелер
беруге, азаматтық талапқа қатысты бөлігінде соттың ... мен ... ... ... ... ... онымен бірге басқа да
тұлғалардың, қорғаушының қатыспауына әкеліп соқпайды [74, 68 ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға, оның заңды мүдделерін қалпына келтіру ... ... ... Қылмыстық Іс Жүргізу Кодексінің 77
бабына сәйкес азаматтық талапкердің келесідей ... бар: ... ... ... ... қолдау мақсатында: айыптаудың мәнiн бiлуге;
дәлелдердi ... ... ... ... ... ... қылмыстық
iске қосу үшiн материалдар ұсынуға; өтiнiштер мен қарсылықтар мәлiмдеуге;
ана ... ... өзi ... ... ... пен түсiнiктеме беруге;
аудармашының тегiн көмегiн пайдалануға; өкiлi болуына; ... ... ... ... ... ... тергеушiнiң
немесе анықтаушының рұқсатымен өзiнiң ... ... ... ... ... жүргiзiлген тергеу әрекеттерiне қатысуға; ... ... ... талапқа қатысты iстiң материалдарымен танысуға
және одан кез келген көлемде кез келген мәлiметтi ... ... ... ... қабылданған шешiмдер туралы бiлуге және ... ... ... iс жүргiзу шешiмдерiнiң көшiрмелерiн алуға; кез
келген сатыдағы сотта iстi соттың талқылауына қатысуға; сот ... сот ... ... ... және оған ... қылмыстық процестi жүргiзушi органның әрекеттерi мен ... ... ... ... қатысты бөлiгiнде соттың үкiмi мен
қаулыларына шағымдануға; азаматтық талап бөлiгiнде iс ... ... мен ... туралы бiлуге және оларға қарсылық бiлдiруге;
мәлiмделген шағымдар мен наразылықтарды соттың қарауына қатысуға; қылмыспен
келтiрiлген ... ... ... ... алуға [35, 33 б.].
Зиянды өндіру алдында оның сот алдында негізделген талабы болуы қажет.
Кәмелетке толмаған ... үшін ... ... ... ... ... Азаматтық талапты қою қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... ... үлкен тәрбиелік
ықпал бар.
Сот кәмелетке толмағанға, заңға сәйкес қылмыспен келтіріліген зиянның
орнын ... ... ... ... қойылған азаматтық талапты
мойындайтындығы, осыған сәйкес оның түсініктерінің бар-жоғын анықтайды.
Кәмелетке ... ... ... азаматтық талаптағы негіздерді
дәлелдеуден босатпайды. Кейбір ғалымдардың ойы бойынша, егер ... өз ... ... ... оның ... өкілін шақыру заңсыз деп
есептейді. ... ... ... ... сот талқылауына кәмелетке
толмағанның әрекеттері үшін жауапкершілікте болатын азаматтық жауапкердің
немесе басқа тұлғалар ... ... ... қылмыстық жауапкершілікке тартудың барлық
жағдайларында, егер кәмелетке толмаған зиян ... ... ... ... ... ... ... ретінде қатысуы, оның жасаған
қылмысының дәлелденбегеніне байланысты ... ... ... ... ... ... мүліктік зиянның орның толтыру
міндетінің жоқтығы.
Заңды өкілдерді ... ... ... ... міндетті
талаптары болып:
- әрекеттің құқыққа қайшылығы;
- қылмысты жасауда жауапкершілігі;
- кәмелетке толмағанның нақты сол әрекеттерімен ... ... ... ... сотталушымен бірге келтірілген материалдық
зиянның орның толтыру міндетті тұлғаларды ... ... және ... ... ... Осы ... сәйкес мән-жайларды
дәлелдеуге қатысады, сонымен ... ... ... ... ... ... көлемі мен сипаты, материалды жауапкершілікті алу ... ... ... ... ... ... сот ... маңызды орынды куәлар алады, олар іс
жүргізуде тарап болып табылмағандықтан, белгілі бір ... ... ... ... ... іс ... ақиқатты анықтау куәлар айғақтарына
тәуелді болады. Әдетте олар оқиғаның қатысушысы болады, ... ... ... ... ... белгілі мәліметті жеткізе алатын тұлға.
Олардың ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайда манызды, ... олар ... ... ... ... көптеген жағдайларда объективтік айғақтарды
тануда тікелей және шешуші орынды алады.
Жоғарыда айтылғандардан келе куә қылмыстық құқықтық ... ... ... қылмыстық процессуалдық қатынастардың субъектісі
болып табылады. Оның ... ... ... дәлелдеу құралы, сәйкес
дәлелдемелерді алу көзі ... ... іс ... ... ... одан ... кез-келген мән-жай туралы жауап алынуы мүмкін, жауап алынар алдында
куә қасақана ... ... ... үшін және ... ... бас ... ... Республикасының қылмыстық кодексіне көзделген қылмыстық жауапқа
тартылатыны ескертіледі.
Іске манызы бар фактілер туралы мәліметтердің көзі бола ... ... ... ... ... ... айғағы, айыпталушы,
жәбірленуші, маманның айғақтары сияқты ... күші бар. ... ... ... ... ... адын-ала анықталған күші
болмайды, бір куәнің айғағының екіншінің алдында ... ... ... ... ... ... мен ... оның
айғақтарында фактілерді тікелей қабылдауы, қылмыс оқиғасына қатысты құбылыс
сипатталады, сондықтан ол басқа біреуге ауыстырыла алалмайды, оның ... ... ... бермейді. Куәлардың ауыстырылмайтындығы қағидасы
қылмыстық істерді объекті және әділ ... ... ... қарастырылып отырған санаттардағы істер бойынша
куәлар болып сотталушының ... ... ... ... ... ... ой ... ажырату қиын. Сондықтан сот
алынған мәліметтерді ... және ... ... ... ... ... ... міндеті болып іс бойынша барлық өзіне белгілі
жайларды ... адал ... және ... ... және ... ... ... [75, 113 б.].
Қылмыстық іс жүргізу заңы куәлар үшін жастық шектеулер қойылмайды,
істің ... ... ... ... жәбірленуші және басқа
тұлғалармен ерекше қарым-қатынастарына байланысты ... ... ... ... қатысуынсыз істі қарауға ... егер ... келу ... ... ... ... ... жағдайда,
олар: ұзақ созылмалы ауру, шет мемлекетке кетіп қалу және т.б.
Сот талқылауына қатысушылардың бірі сарапшы болады. Іске мүдделі ... ... бар, ... ... ... ... ... оның процессуалдық жағдайда сараптама жүргізу, зерттеу жүргізу ... бір ... ... ... беру ... ... ... байланысты сарапшының міндетіне объективтік фактіні
көрсету кіреді – сотталушыда қаралып отырған ... ... ... ... бағалай алу мүкіндігін, сотталушының психологиялық даму ... зиян ... ... және ... жүргізудің процессуалдық негізі болып соттың сәйкесінше
жүргізудің процессуалдық ... ... ... ... ... ... ... сараптама жүргізуші нақты тұлға (мекеме) көрсетіледі, тұлғаның
сарапшы өкілеттігіне ие болатын ... ... ... ... сараптамалық тапсырма құрылады (сұрақтар), сарапшыға берілетін
материалдар тізбесі көрсетіледі.
Қылмыстық іс жүргізу заңы ... ... ... ... Бұл ... ... ... сарапшының айғағы емес, оның берген
қорытындысы болады. Бірақ, егер берілген қортындыда түсініксіздіктер ... ... ... ... толық жауап алынбаған жағдайда,
сарапшының берген қортындысына қосымша бөлім болады.
Сотталушы ... ... ... ... ... бұл әдетте сарапшыға қойылатын сұрақтарды
белгілегенде, қосымша сараптама тағайындау өтініштерінде;
б) сараптама жүргізу уақытында – түсініктеме беру; сарапшының ... ... ... ... ... дене ... қорытындымен танысуға [40, 46 б.].
Кез-келген сараптаманың тиімділігі оны жүргізуші тұлғаның білімінің
теренділігімен, қортындының объективтілігі мен ... ... ... ... жүргізуді реттейтің процессуалдық
нормаларды сақтауды ... ... оны ... ... және заңды
өкілдердің мүдделерін ескере ... ... ... заң ... оны ... ... беру.
Сараптамалық шешім үшін арнайы білім аумағында ғана ... ... Сот ... ... ... ... жөнінде барынша толық және
объективтік мәлімет алу үшін нақты қоюы қажет, тек осы жағдайда ғана ... және ... ... ... толмағандардың істері бойынша сарапшыға іс құжаттары бойынша
сотталушының жеке тұлғасымен, өмір жағдайы мен ... ... ақыл ... даму ... ... беру ... Бұл іс жүргізу заңдарына қайшы келмейді.
Сарапшының қарауына барлық іс құжаттарды беріп қою пайдасыз болып ... ... ... ... ... тудыруы мүмкін. Қорытыныдының ғылыми
негізділігіне зиян сарапшы өзінің ... ... істе бар ... ... [76, 52 ... ... сот талқылауына қатысушы ретінде маман қатысуы мүмкін.
Сот әрекеттерінде маман ... ... үшін іске ... ... ... ... және ... сондай-ақ техникалық құралдарды
қолдануда ... ... үшін ... ... ... бар адам ... ҚІЖК 488 бабы ... ол он алты жасқа толмаған, ... осы ... ... психикалық дамуындағы мешеулік белгілері бар ... ... ... іс жүргізу әрекетін жүргізу кезінде
педагогтың немесе психологтың ... ... ... ... сарапшыдан айырмашылығы:
1. Сарапшы іске белгілі бір сараптама, ... ... ... ... ... ... бойынша қатысуы міндетті.
2. Сарапшының берген қортындысы дәлелдеме болып ... ... ... ... құқылы.
3. Сарапшы іске қатысуы міндетті емес, тек түсініксіздіктер пайда
болған жағдайда ... ... ... ... ... қалған
жағдайда ғана сот талқылауына шақырылады.
4. Сарапшы берген қасақана жалған қорытындысы үшін ... ... ... өз ... орындаудан дәлелді себептерсіз бас
тартқан немесе жал тарғаны үшін ... ... ... талқылауының барлық қатысушыларына өз құқықтарымен жүктелген
міндеттерді жүзеге асыру мүмкіндігіне ... ... Өз ... өз ... ... қорғауға барлық шаралар
қолданады, бірақ өздері де іске қатысушы ... ... ... ... және өз бетінше берілген барлық құқықтарды пайдалану ... ... ... ... бермейді.
Іске қатысушылардың қызметі сотпен кейбір сұрақтар бойынша шешім
шығаруға әсер етіп ... ... ... соттың шығаратын үкіміне үлкен
әсер етеді. ... ... ... саралай келе, сот өз шешімін
негіздей отырып олармен келіседі ... ... ... ... ... бойынша сот талқылауына қатысушыларды сәйкесінше
таңдау манызды – кәмелетке толмаған психологиясы мен педагогикадан ... және ... ... тәжірибесі мол сот, прокурор, қорғаушы, сарапшы
қатысуы қажет.
Құқықтық нормалары өздерінің ... ... егер ... ... егер іс ... ... ... денгейі
қазіргі заман талаптарына сай болмаған ... ... ... іс ... әлеуметтік тиімділігі тек құқық нормаларымен
ғана байланысты емес,сонымен ... сот ... ... ... кәсіби дайындық денгейімен байланысты» [40, 48 б.].
Іске қатысушылардың құқықтық мәдениетінің жоғарғы денгейі заңды сыйлау
сезімін тәрбиелейді, істі ... ... ... ... Конституциямен
кепілдік етілген тұлғалардың құқықтары қамтамасыз етіледі.
ҚР Конституциясы процессуалдық кепілдіктердің денгейін ... ... ... ... сот ... ... ... барысында
пайда болған барлық заң бұзушылықтар, міндетті түрде ... ... және ... ... ... сонымен бірге кәмелетке
толмағандардың қылмысын алдын-алады.
Қылмыстық іс жүргізуге қатысушылардың құқықтарын бұзу ... ... ... ... заңды мүдделеріне қауіп төндірмейді, сонымен бірге бүкіл
әлеуметтік қоғамға да, себебі бұл іс ... ... ... ... осы ... кінәсіз тұлға жауапқа тартылып, кінәлі адам ... ... ... ... ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ... ... ... ІСТЕРІ БОЙЫНША БАСТЫ СОТ ТАЛҚЫЛАУЫНЫҢ ӨЗЕКТІ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
2.1 Кәмелетке толмаған сотталушының құқықтары мен ... ... ету және ... сот талқылауының тәрбиелік ықпалын жоғарылату
мәселелері
Кәмелетке ... ... ... ... бойынша
судьялардың ерекше рөлі анық. ... ... ... ... ... соттарда қаралуы; сонымен қатар балалардың құқықтары мен
мүдделерін; қылмысты болдыратын жағдайлардың себептерін анықтау мен жою;
нақты ... іс ... жеке ... ... ... ... ... толмағандардың қылмыстарын ескерту мағынасы тек олардың
тәрбиесін ата-анасы мен оның ... ... ғана ... ... қатар
сот талқылауына қатысушыларға да тәрбиелік әсерін тигізеді [77, 38 б.].
Жариялық қағидасына сүйене отырып - сот ... ашық ... ... жағдайларда сот отырысы жабық түрде, соттың арнайы
шешімі бойынша жүргізіледі. Сол ... ... бірі - ... істерін сотта қарау болып табылады.
Басты сот талқылау - қылмыстық іс жүргізудің шешуші ... ... Осы ... ... процестің барлық міндеттері орындалады: сот
қылмыстық істі мән-жайы ... ... оны ... өз ... әр іс ... ... кінәлілігі немесе кінәсізідігі туралы сұрақты шешіп,
оған қолданылатын жазаның ... ... ... ... олардың ата-анасының жұмысы және ... ... сот ... өткізу кәмелетке толмағанды өзіне, оның ата-
анасына басқа тұлғаларға, сонымен ... ... ... жауапты
адамдарға үлкен тәрбиелік әсерін ... Осы ... ... ... ... ... ... бойынша кәмелетке
толмағандардың жұмыс ... ... ... еместігін білу керек. Сот осы
мәселені шеше ... ... жеке ... және ... ... ескеру қажет [78, 142 б.]. Кәмелетке толмағандардың жұмыс ... ... істі ... орны мен ... ... ... білдіреді. Судьяның басты сот талқылауы кезінде ... ... ... ... осы ... ... ... ойын білдіруге
міндетті.
Біздің ойымызша, кәмелетке толмағандардың оқу орны ... ... ... жол ... ... ... бұл ... балалардың
тәрбиесіне теріс әсерін тигізуі мүмкін. ... ... оқу орны ... ... ... істер бойынша процестерді ұйымдастыруға жол бермеу
қажет. Тәжірибеде көрсеткенде, мүндай процестер ... ... кері әсер етуі ... ... ... қашып кетеді және
жасалған қылмыс туралы сотқа дұрыс айғақ бермейді, ал басты сот талқылауына
қатысып жатқан ... ... ... ... олар ... ... ... ал басқаларында "батырлану" туралы өтірік ойлар қалыптасыды.
Сондықтан оқу немесе жұмыс ... бару ... ... ... процесі барлық осы жағдайларды ескере отырып ұқыптылықпен ... ... ... ... ... қолдану мәселесі
әдетте алдын-ала тергеу процесінде талқыланады және шешіледі.
Осы кезде, егер судьяның басты сот талқылау кезінде ... ... ... ... ... қылмыстық жаза қолданбай-ақ
тәрбиелеу ... ... ... ол жасы ... ... жазадан босату туралы ... беру ... және ... ... ... ... ... мәселені қарау үшін
кәмелетке толмағандардың ісі бойынша істі комиссияға тапсыру ... ... сот ... ... ... прокурор сотталушы
кәмелетке толмағанның әрекеті қылмыстың құрамы жоқ болса немесе оған
тағылған айып ... онда ол істі ... ... қортынды беруге
міндетті. Бұл жағдайда сот кәмелетке ... ... ... ... ... бас тартады [79, 26 б.].
Кәмелетке толмағандардың ісін сотқа тапсыру мәселені шешу ... ... ... ... ... жиналған ақпаттардың толық жиынтығы
бойынша істің құжаттарын тексеру керек, бұл кезде егер қажетті ... ... ... ... олар ... емес ... ... барлық
құжаттарды талап етуі мүмкін, өйткені істі қарау кезінде сотқа барлығы
тапсырылуы керек.
Бұл ... сот ... ... ... түскен тілек-
талапты талқылайды немесе қосымша куәләр шақыру бойынша оның ... ... ... ... ... ... тәрбиесін
сипаттайтын жаңадан құжаттарды талқыланады. Сотта куәлерден және кәмелетке
толмағандардың қылмыс жасауына әсер ... ... мен ... ... және тергеуге көмегін көрсетеді. Нақты еш жерде оқымайтын, ... ... ... ... ... қылмыс жасауға құштар болады.
Жасы кәмелетке толмағандарды тәрбиелеу міндеті жүктелген тұлғалардың
дұрыс тәрбиелемеуі немесе зұлымдығы жөнінде фактілер ... ... ... ... ... ... немесе әкімшілік
жауапкершшікке тарту жөнінде шаралар қолданады.
Жасы кәмелетке толғандардың ісі жөнінде қылмыстық іс жүргізуінің ... ... ... ... ... ... ... істің мән жайын жан-жақты, тез арада анықтау, тәрбиелік әсер ... ... ... ... кәмелетке толмағанның қылмысы жөніндегі істер бойынша алдын-ала
тергеуде қылмыстық жауапкершілік және жаза ... ... ... ол қылымыстың мазмұнына және қылмыскердің тұлғасына қарай, заңда
белгіленген негіздерде оған күштеп ... ... ... ... 21 ... ... Жоғарғы сот Пленумда басқарушылық
қаулысымен мынадай түсінік берілді «Сотталушы жасы кәмелетке жетпегендердің
ой ... ... ... ... ... ... ... болса, 15 бапқа сәйкес мән-жайларды анықтау мақсатында,
кәмелетке ... ... ... және әсер ету ... үшін прокуратура органдары және соттар жасы кәмелетке толмағанның
қаншалықты өз әрекетіне ... бере ... және ... әрекетінің
мақсатын түсіне алатынын, ой-қабілетінің дәрежесін анықтау қажет» [80, 243
б.].
Жасы кәмелетке толмаған ... ... ... ... мүмкіншілік беретін бір ... ... ... ... ... ... жасы кәмелетке толмағанға сондай-ақ оған
заңмен жүктелген міндеттерді жеткілікті және ... ... ... ... ... кіріседі. Жасы кәмелетке жетпеген сотталушыдан
жауап алудың ... ... бар, ол ... ... ... ... ... қатар және одан мәліметтер
алу қылмыстың оқиғасына қатысты және оның жасаған тұлғалар ... ... ... жасы ... ... ... және өмір сүру шарттарын
оның көзқарасын, құштарлығын ескеру қажет;
заңға сәйкес жасы кәмелетке ... ... ... алу ... ... ал қажетті жағдайларда педагог, ... ... ... ... кәмелетке жетпеген сотталушыдан жауап алу барысында тәсілдер ... ... ... ... ... ... ... айырмашылықтары бар.
Кәмелетке толмағаннан жауап алу кезінде қорғаушысы қатысса оның мінез
қылығы өзгереді. Жасы ... ... осы ... ... ... жатқанын, өзінің процессуалдық ерекшеліктеріне қарай жағдайлардың
барлық мән-жайларын анықтап беретінін ... Бұл жасы ... ... обьективтілігіне және одан шындық естіп дұрыс жауап
беруіне жол жасайды.
Кәмелетке толмағаннан жауап алу барысында тек ... ... ... ... ... Жауап алуда ... ... ... ... ... ... ... болғандықтан,
айыпталушы тұлғаның әрбір осындай шешімдерге келген кезінде жауап ... ... ... ... ... ... сотталушыдан
жауап алуына қатысуындағы мүмкіншілігі тек қана 16 ... ... ... ... ... Жасы ... ... ісі бойынша
жауап алу кезінде кей кездерде 16 жастан асқандарға да ... ... ... олар ой ... ... болса. Педагогтың қатысу сот пен
сотталушы арасында қарым қатынастарына көмек ... және ... ... ... көмектеседі, жауаптың шындығына жету үшін ... ... ... ... [81, 118 ... ... ... кәмелетке толмағанның жауабында өзінің
қатысу мен өзіндік бір ... ... ... ... ... ... ... беруіне мүмкіндік жасайды. Мысалыға, айта кетсек, тәжірбие
барысында ... ... ... ... Лена Г. ... ... кодексінің 175 бап 2 тарауына сәйкес ... ... ... қатысуына байланысты өзінің біреудің жеке мүлігін
ұрлағаны ... ... ... бас ... Ал ... қатысуымен
жүргізілген жауап алу барысында, айыпталушы ... ... ... ... ... ... және ... жауап бермеген себептерін
айтып түсіндірді. Әулиетінде оны таза ... қыз ... ... ... ... заты мен ақшасын столдың үстінде тұрса да ... ... ... өте ... ... ... шешесінің жауап алу барысында
қатысуы қыздың көршісінің жеке ... ... ... қатысқанын айтуға
дәті жетпеді [82].
Жауап беру – бұл сотталушының міндеті емес, құқығы болып ... ... ... егер де ... жасағандығы шын болса,
онда белсенді де шынайы да сотқа көмек көрсетсе оның өз ісіне ... ... тек егер ... ... ... қорқыту арқылы жауап
алмаған болса.
Жасы кәмелетке толмаған ... ... ... мойындатуға тән
нәрсе. Мысалы, қылмыстық істердің 99 пайызын кәмелетке толмағандар істеген
ісінің және ... ... ... ... ... ... ... Мұны
кәмелетке толмағандар көп жағдайда қылмысқа алдын-ала дайындалмайды,
іздерді жасырудың ... ... ... ... ... ... түсіндіріледі [42, 93 б.].
Сотталушы кәмелетке толмағаннан жауап алу кезінде судья оның белгілі
бір өмір сүрген ... ... жеке ... ... да ... ... ... Бұл тек қана тактикалық ойлау қабілетіне ғана
емес, сондай-ақ қолдағы бар фактілі ... ... ... алу
кезінде алынған мәліметтерді салыстыру керек.
Сотталушыдан жауап алудың орны да үлкен мәнісі бар. Жауап алу негізінен
сот отырысы ... ... ... ... ... ... кодексінің 163-бабына сәйкес сотталушы кәмелетке толмағаннан жауап
алудың басталуын, ... ... іс ... жауап береді.
Сот ешбір жағдайда айыпталушы кәмелетке толмағанға басқа қайнар
көздерден білген ... ... ... .
Сотталушы – кәмелетке толмаған берген жауаптарын әр уақытта толық сот
отырысының хаттамасында бекітіледі. Сотталушы жасөапірімнен шын ... ... ... ... бірі ... ... себебін алу. Осы себептердің
біріне: жалған өмірбаян, қатысушылар ... ... ... ... жақын туыстарынан ұялу, жора жолдастарынан, ата-
аналарының айтқандарынан және тағы ... ... ... ... ... сөйлемей қойюынан қашуға
болатындығынан ... Кей ... ... кәмелетке толмағанмен шын
жауап алу үшін кәмелетке толмағанға түсіндіру қажет, судьяның істің ... ... ... ... Бұл кезде істің мән-жайын білетіндігін
көрсету қажет. Бұл кезде сотталушы ... ... ... беруді, жасалған қылмыстары жөнінде түсіндіру қажет.
Сотталушы кәмелетке толмағанмен ... ... ... оның дұрыс
жолға түсуіне және жөнделуіне көмектеседі.
Қазіргі кәмелетке толмаған – қылмыскерлердің ... және жас ... мен ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың істері боынша сот әділдігін
жүргізуді дамытуды ... ... ... ... ... ... сот
әділдігін жүргізудің негізгі міндеті кәмелетке толмағандардың жаңа
қылмыстарды ... ... ... ... ... ... ... сот талқылауының барлық сатыларында жүзеге асырылып отыру
қажет [83, 46 б.].
Кең тараған сот ... – бұл сот ... ... толмағандардың
айғақтарын тыңдау және зерттеу. Қазақстан ... ... ... кодексі берілген сот әрекетін барынша нақтылап көрсетеді. Бірақ сот
тәжірибесінде заңмен ... ... ... ... ол ... ... мақсатында арнайы тактикалық әдістер қолдану қажет.
Кәмелетке толмаған сотталушының айғақтарын тыңдаудың және зерттеудің
тиімділігі көп жағдайда ... ... сот ... ... және дұрыс
дайындалуына тәуелді болады. Іс құжаттары бойынша сот кәмелетке ... ... оның іске ... ... ... және ... кәмелетке толмағанның тәрбие және өмір жағдайларымен
толық және зер ... ... ... ... тұлғасын толық зерттеуі, кәмелетке толмағанның
өнегелік-психологиялық және жас ерекшеліктерін білуі сот тергеуі ... ... ... ... ... Сонымен қатар кәмелетке толмаған
сотталушының әлеуметтік оң жақтарын және қасиеттерін ерекше атап ... ... ... ... ... ... және зерттеуге
дайындық кезінде өткізілгелі отырған сот әрекетінің жазбаша жоспарын құру
қажет. Жоспарда, ең ... ... және ... ... ... ... ... қатысты сотталушының көзқарасын ескере
отырып, нақтылайтын сұрақтардың кезектілігіне және ... ... ... ... толмаған сотталушыдан толық және шынайы айғақтарды ... ... ... ... бірі - ... психологиялық байланыс
құру. Бұл ... ... ... ...... және жас ... ... жүзеге асырылады.
Психологиялық байланыстың негізі – ең ... ... ... ... құқықтары мен заңды ... ... ... ... ... ... сенімі, сот құрамының әдепті мінез -
құлқы, кәмелетке толмағанның мінез – құлқына сәйкесінше көңіл аударып, оны
тыңдай білу ... ... ... және ... ... тыңдауға
ниетін сырттай көрсету коммуникативті байланысты құру процесін жеңілдетеді.
Сондықтан сотталушымен психологиялық байланыс құру көп ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерден және басты сот талқылауына қатысу ... ... ... ... ... байқалады. Осының салдарынан
сотталушы кәмелетке толмағандарда ... сот ... ... ... ... ... ... сот және кәмелетке толмаған арасында
психологиялық байланыс орнатылмаған.
Сонымен қатар Біріккен Ұлттар Ұйымының кәмелетке толмағандарға ... ... ... ... ... ... ережелерінде (Пекин
ережелері) кәмелетке толмағандарға қатысты сот билігін жүзеге ... өзі ... зиян ... ... назар аударылады. Сондықтан
бұл жерде аяушылық және жұмсақтық таныту іс жүргізудегі қатаң талаптармен
қатар ... ... ... ... ... ... және зерттеу екі
бөлімнен тұрады: жәй баяндау және қойылған сұрақтарға жауап беру. Кәмелетке
толмаған сотталушының айғақтарын тыңдау және ... ... ... ... ... бастау ұсынылмайды. Алдымен оның өзіне істің
белгілі мән-жайлары бойынша ... беру ... ... ... кезінде кәмелетке толмағанды бөлмеу қажет.. Кейде баяндаудың
байланыссыздығы және тиянақсыздығы ... ... ... ... ... ... нәтижесі екеніне көңіл аудару керек. Алғашқыда
іске қатыссыз ... ... ... ... шындығында қылмыстың
оқиғасына, себептері мен жағдайларына байланысты болуы мүмкін.
Кәмелетке толмаған сотталушыға нақтылаушы және анықтаушы сұрақтар ... сот ... ... ...... және ... ... керек: тез сенгіштік, әсерленгіштік.
Кәмелетке толмаған сотталушының айғақтарын тыңдай және зерттей ... ... ... ... мен оның жауаптарына сот талқылауыі
залында отырған қатысушылардың ... ... ... ... Сонымен
қатар қатысушылардың эмоциональдық ... ... ... толмаған
сотталушымен психологиялық байланыс құруына кедергі келтіруі мүмкін екенін
ескеру керек.
Кәмелетке ... ... ... және ... іс ... білуді, толық дайындықты, шыдамдылық пен ұстамдылықты талап ... ... және мәні ... ... ... ... ... толмағанға
теріс әсер етіп, соттың обьективтілігі жөнінде күмән тудырады.
Кәмелетке толмағанмен психологиялық байланыс құру үшін ... ... ... ... әнгімелесіп, кәмелетке толмағанның көңіл күйін,
денсаулық жағдайын білу ... ... Іс ... ... алдын-ала
кәмелетке толмағанның қызығушылықтарымен, араласатын ... ... ... ... ... тұлғасының өнегелік – этикалық,
психологиялық және басқа ерекшеліктерін зерттеп, сот кәмелетке толмағанмен
спорт, кино, ... ... ... ... ... әнгімелесіп,
сотталушыға оның өмірінің оң жақтарын және оның тұлғасының ... ... ... ... ... ... ... әнгіме кәмелетке
толмағанның қате түсінігін жойып, келіспеушілік ... ... ... кәмелетке толмағанның әңгімеге қызығушылығын тудырады және
ендігі іс жайындағы әнгімеге қатысты іс әрекетін өзгертеді.
Кәмелетке толмаған сотталушының ... ... ... және ... психологиялық байланысты құруға кедергі келтіретін кәмелетке
толмаған сотталушының жеке басының қасиеттерін жоюға ... ... ... ... ... ... ... толмағанға төрағалық етушінің өз кінәсін мойындауы
немесе мойындамауы туралы сұрағына жауап бергеннен ... оған ... ... ... ... ... ... Бұл жағдайда сот
кәмелетке толмағанның айғақтарын жәбірленуші немесе куәлардың айғақтарының
әсерінсіз тыңдай алады.
Осылайша кәмелетке ... ... ... ... ... сот ... ... кәмелетке толмаған сотталушының өнегілік
– психологиялық және жас ... ... және оған ... ... ... әсер етумен байланысты.
Кәмелетке толмағандарға қатысты сот талқылауы жалған ... ... ... ... ... қана ... ... бірге ең
алдымен жасаушы және құрушы процесс ... ... ... осы санаттағы
тұлғалардың өнегелік-психологиялық және жас ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың өнегелік-психологиялық
қасиеттеріндегі, мінезіндегі бар мүмкіндіктерге және ... ... ... ... ... ... ... қаралуын жүзеге
асыру керек [84, 63 б.].
Дәл осы жасөспірімнің өзін-өзі тәрбиелеуге ... ... ... ... ... сот қызметінің бастапқы кезеңі болуы
керек. Басты сот ... ... ... ... ... өз ... және ... немесе жасауы мүмкін құқыққа қайшы
әрекетінің мәнісін қайта ... ... ... Конструктивті, жасаушы
рефлексия жоғары мамандандырылған психолог көмегімен соттың жүзеге асыра
алатын ... мен ... ... ... ... ... мүмкін
болады.
Кәмелетке толмағанды қылмысқа итермелеген теріс өнегелік құндылықтардың
құрылуының ... ... ... ... ... өнегелік
ақауларын жөндеу - кәмелетке толмағандарға қатысты ... сот ... ... бірі ... табылады.
Кәмелетке толмағанға қатысты басты сот талқылауы тұлғаның психологиялық
және өнегелік дұрысталуының басы ... ... ... сот ... ... жасауға алып келген немесе итермелеген өз әрекеттерін
сараптауға кедергі келтіруі мүмкін факторларды ескеріп, олардың алдын ... ... ... ... ... ... ... толмағандарға қатысты басты сот талқылауының тәрбиелік ықпалын
көрсетіп отырады. Жоғарыда айтылып кеткеннің барлығын қорыта келе ... ... ... сот талқылауы кезінде сот кәмелетке толмағанның
өмір сүру жағдайын, қылмыстық іс жүргізуге қатысушы ... да ...... оның ішкі ... ... ... ... ескере отырып
әділ шешім шығаруы қажет. Сонымен бірге, ... ... ... ... ... және ... ... – қатынақа түсуі
қажет, бұл өз алдына істің ... ... және ... қарастырылуына
көмектеседі.
2.2 Кәмелетке толмағандардың істері бойынша басты сот ... ... ... ... - өз ... бойынша күрделі болып қана қоймай, сонымен
бірге құқықтық салдары бойынша қылмыстық іс жүргізудің ең жауапты ... ... сот ...... ... бар іс
жүргізудің басты бөлімі деген ойлармен келіспеуге болмайды [85, 70 б.].
Шығарылған шешімнің ... ... және ... ... толықтай сотқа тиесілі, сондықтан сотқа іс жүргізудің басты
ролі берілген.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін ... ... ... сипаты кең түрде профилактикалық бағыты болуы қажет. Бұл іс
жүргізудің заңға сәйкес ... ... ... ... сот ... дайындық бөлімі басты сот ... мен ... ... сот ... ... ... қатынастардың
және әрекеттердің динамикалық жүйесі болып табылады.
Басты сот талқылауының дайындық бөлімінің түсінігі және маңызы ... ... ... ғана ... ... ... ... бөлімінде
жасалатын әрекеттер белгілі бір ... ... ... ... ... сот талқылауының дайындық бөлімінің ... ... ... ... ... сот ... толық және
тиімді сот билігін жүзеге асыру кезінде ... сот ... ... ... іс ... ... тең ... қамтамасыз ету
болып табылады. Бұл жағдайлар дайындық ... ... бір ... ... нысандармен қатаң сақталуы арқылы жүзеге
асырылады.
Дайындық бөлімінің дұрыс ... ... ... ... ... ... алуда, сот қызметінің ... мен ... ... шешуші түрде әсер етеді.
Дайындық бөлімі мазмұны жағынан сотқа шақырылған ... ... ... ... ... ... іс ... оның
ерекшеліктеріне байланысты ұйымдастыру, қылмысты жасауға әсер еткен мән-
жайлар мен себептерді анықтауға ... ... осы ... ... ... ... және жол ... тұлғаларды шақырту қарастырылады.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша басты сот ... ... ... ... ... ... ... істі
қарау туралы сұрақты шешу маңызды болып табылады, ... ... ... бойынша сотқа шақырылған барлық тұлғалардың келуін қамтамасыз
ету маңызды мәселелердің ... ... ... оқу тәрбиелік
мекемелердің өкілдерінің келмеуі заңның тікелей түсінігі бойынша ... ... ... ... ... ... тәрбиелік әсердің
тиімділігін кемітеді. Бұл жағдай ... де ... ... ... ... және ... түрде қаралуы үшін аталған тұлғалардың қатысуы
қорғалу құқығын қамтамасыз етудің бір жағдайы және ... ... ... көтереді, қамтамасыз етеді.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша іс жүргізу сотталушыға және
барлық іске қатысушыларға тәрбиелік жағдайлардың болатындай ... ... ... және ... маңызды алғышарты болып
сот өндірісінің тілін білмейтін іске қатысушы тұлғаларға олардың ана тіліне
аударылуын қамтамасыз ету, бұл олар тағылған ... ... ... ... ... қамтамасыз ету үшін қажет [86, 148 б.].
Аудармашы өз ... сот ... ең ... ... бастайды,
сондықтан оған құқықтары мен міндеттері түсіндіріледі: ... ... ... қатысушыларға аударманы нақтылау үшін сұрақтар ... өзі ... ... немесе өзге де іс жүргізу іс әрекеттерінің
хаттамасымен, сондай-ақ ... ... сот ... хаттамасымен
танысуға және аударманың ... мен ... ... ... жататын ескертпелер жасауға; егер оны ... ... ... іс ... іс жүргізуге қатысудан бас тартуға; қылмыстық процесті
жүргізуші органның ... ... ... тергеу және өзге де ... ... ... ... ... ... және егер іс ... іс жүргізуге қатысу оның қызметтік ... ... ... ... ... үшін сыйақы алуға құқығы бар.
Басты сот талқылауы алдында ең маңызды әрекеттердің бірі ... ... ... ... жанұйя жағдайы, білімі, туған
жері, жұмыс орны және тұрғылықты жері. Тұлға туралы бастапқы ... сот ... ... ... ... тудырады, жеке
басының, жасының және психологиялық ерекшеліктеріне ... ... ... ашық немесе жабық жүргізуді, іске педагогтың қатысуын қамтамасыз
ету сияқты сұрақтар шешіледі, егер сотталушы ... ... ... қай ... ... бос ... ... материалдық
қамтамасыздығында тұратыны анықталуы тиіс.
Кәмелетке толмағанның жеке басы туралы мәлімет қатысып отырған ... ... ... ... ... ... ... алынады, себебі
тек осы тұлғалар сотталушы туралы, оның шынайы жасы, ауруының болуы, жеке
басының ерекшеліктері туралы ... және ... ... бере ... ... басын анықтап, жалған мәлімет бергені үшін жауапкершілік туралы
ескерте отырып, сот ... ... ... ... атқаруға шақырады,
қоғамның пайдасында сот әділдігіне көмектесуін, істі ... шешу ... ... ... көрсетуі тиіс. Бұл міндетті процессуалдық
әрекеттер сот этикасын сақтауды талап етеді, себебі бұларды ескермеу, ... ... ... ... ... туу ... айыптау қорытындысымен уақытында тынысуы туралы мәліметті
тексере келе (уақытылы айыптау қорытындысын алмау, істің ... ... ... ... қорытындысы жазылған тілді білетіндігі,
түсініктілігі, ... ... ... өкілдерінің танысқандығы
анықталады, себебі ... ... ... ... ... және
қорғануға қажетті мәліметтер құрайды.
Соттың маңызды және жауапты әрекеті сотталушыға сот өндірісі кезінде
барлық құқықтары мен ... ... ... табылады.
Кәмелетке толмағандардың құқықтарын түсіндіру тек инструкция бойынша
ғана емес, тағылған айыптан қорғанудың ... ... сот ... ... ... түсу үшін жағымды ықпал етеді
және өзінің ... ... ... ... арта ... Сондықтан
кәмелетке толмаған сотталушыға құқықтарын түсіндіру формальді ... ... жай ... ... ... қорғану құқығы
нақтыланып айтылады, судьяға қарсылық білдіру құқығын, дәлелдемелерді
зерттеуге ... ... ... келтіру құқығын сәйкесінше
түсіндірусіз сотталушымен қорғану құқығы туралы түсінігі ... ... ... ... өз ... мен ... толық білуі
қажет, бұл оның дәлелдемелерді зерттеуге белсеңді ... сот ... ... ... ... мен міндеттерін түсіндіру судьяның және іске қатысушылардың
барлық ... ... ... ... ... көптеген процессуалдық құқықтарға ие:
заңға қайшы келмейтiн құралдармен және тәсiлдермен өзiнiң құқықтары ... ... ... және қорғануға дайындалу үшiн жеткiлiктi ... ... ... ... ... органнан өзiнiң құқықтарын және ...... ... ... ... ... ... шараларын қолдану туралы қаулының көшiрмесiн алуға;
өзiне тағылған айып бойынша ... мен ... ... айғақ беруден бас
тартуға; дәлел ұсынуға;
өтiнiш пен қарсылық мәлiмдеуге; ана тiлiнде немесе өзi бiлетiн тiлде айғақ
беруге және ... ... ... ... ... ... ... алудың алдындағы кезден бастап қорғаушымен оңаша және
құпия жолығуға;
хаттамаларымен танысуға және оларға ескертулер беруге;
сарапшының алдына ... ... ... тағайындау туралы қаулымен
және сарапшының қорытындысымен танысуға; тергеу аяқталғаннан ... ... ... ... және одан кез ... ... кез ... көшiрiп алуға;
айыптау қорытындысының және оның қосымшаларының көшiрмелерiн алуға;
соттың, прокурордың, тергеушiнiң және анықтаушының iс-әрекетi мен шешiмiне
шағым беруге;
ақтамайтын ... ... iстi ... ... бiлдiруге; жария сөз
талқылауын талап етуге құқылы.
Сотталушының бiрiншi және ... ... ... iстi ... қатысуға және тараптың барлық құқықтарын пайдалануға, ... ... сөз ... да құқы бар. ... немесе ақталған адамның
сот отырысының хаттамасымен танысуға және оған ескертпелер ... ... ... ... ... шағмдануғ және шағымдалған
шешiмдердiң көшiрмесiн алуға; iс бойынша ... ... ... туралы бiлуге және оларға қарсылық беруге; мәлiмделген шағымдар
мен қарсылықтардың сотта қаралуына қатысуға құқығы бар.
Басты сот ... ... ... ... істі қосымша
тергеуге жіберу туралы, дәлелдеме құжаттарын ... ... ... ... құжаттарды және заттай дәлелдемелерді еңгізу, қосымша
куәларды шақыру, сараптама тағайындау) өтініш жасай алады. Сот ... ... үшін ... бар ... ... бас тарта алмайды –
мысалға, сотталушының жеке басын және тәрбие ... ... ... ... ... ... ... тиімді бұлтартпау шараларын қолдану
жөнінде.
Кәмелетке толмағанның ... ... ... ... ... ... жағынан ерекше болып табылады. Көптеген жағдайларда
өтініштер қаралып ... ... ... ... ... Бұл
соттың әр өтініштің нақтыланып зерттелуін талап етеді, осы ... ... ... ... ... жол ... Сондықтан кәмелетке
толмағандардың өтініші, бірінші кезде маңыздылығы ... ... ... себебі бұл санаттағы іс бойынша қандай да болмасын
қосымша ... ... ... ... Бұл тек ... ... арттыру үшін ғана емес, сонымен бірге
ақиқатты ... үшін ... ... ... ... өтінішін қарау басты сот
талқылауының дайындық ... ... ... деп ... да болады.
Өтініштің сипатына қарамастан сот прокурордың және ... ... ... ... ... ... ... қаралып шешілуге жатады. Ерекше
жағдайларда, егер сот өзінің өтінішке көзқарасын анықтай алмаған жағдайда,
өтінішті қарау істегі ... ... ... ... қалдырылмауы
қажет.
Өтініште келтірілген негіздерді объективті дұрыс бағалау, осыған
байланысты дұрыс шешім шығаруға негіз болады және сот ... ... ... бұл әрқашанда сотпен дұрыс бағалана бермейді.
Сот тәжірибесін зерттеу келесі нәтижелерге алып ... ... ... 550 ... ... ... 28% іске ... мән-
жайларды анықтауға бағытталған, 18% айыпталушының ... ... ... ... ... беру, мінездемелерді іске қосу);
54% істің ... ... және ... қаралуына (іс құжаттарын
толтыру, сараптама жүргізу). Бұл берілген өтініштердің іс үшін ... ... ... ... берілген өтініштердің тек 64% ғана
қанағаттандырылған. Қараудан бас ... 36 % ... 12% сот ... ... 14 % тергеуде қосымша ретінде қаралған [87,
33 б.].
Кәмелетке толмаған сотталушылардың ... ... бас ... - сот ... ... деп бағаланады. Өтініштерді
қарау кезінде көңіл бөлу керісінше, ... ... ... ... алу және ... да ... ... нәтижесін
арттырады.
Өтінішті қанағаттандырудан бас тарту, егер сот оны негізсіз деп таныса,
негізделіп ... ... ... ... Өтініш
қанағаттандырылған жағдайда да, ол негізделген болуы қажет.
Берілген өтініштерге соттың объективті қатынасы іс ... ... ... сот ... ... ... ... Бұл жерде
формальді түрде өтініштерді қарау соттың күрделі қателіктеріне алып келеді.
Жәбірленушіге, азаматтық ... ... ... ... мен
маманға процессуалдық құқықтарын түсіндіру, ... ... ... мен ... дұрыс түсінуін қамтамасыз ету қажет. Бұл тек
айтылып кеткен ... ғана ... ... ... ... ... қорғаудың, істің дұрыс шешілуін қамтамасыз ету әдісі. Іске
қатысушылардың құқықтары мен ... ... ... ... 75, 76, 77, 78, 79, 80, 83, 84 ... ... шешілуі кейбір жағдайларда кәмелетке толмағандардың қылмыс
жасауы кезіндегі психологиялық ... да ... ... ... сот-психологиялық сараптаманы тағайындайды. Алдын-ала тергеу ... ... ... да, ... ... сараптама жүргізуге шектеу бола
алмайды. Сотталушыға сараптаманы тағайындауды сұрау ... ... ... ... қоя ... ... сот ... дайындық бөлімінде сот алдын-ала тергеу
уақытында қылмыстың жасалуына негіз болған мән-жайлар мен себептердің ... үшін ... ... ... жасалғаны анықталады және
қажетті жағдайларда сот отырысы уақытында бұл сұрақтарды шешу үшін ... ... ... ... ... ... ... құжаттарды талап
ету).
Процессуалдық әрекеттердің нақты жүзеге асырылуы, дайындық бөлімінде
сұрақтарды дұрыс ... ... ... сот іс жүргізуінде
бейімделуін, тәрбиелік әсерін, сот іс ... ... ... ... ... сот ... дайындық бөлімінде қаралған сұрақтар
сотпен негізделіп қаралуы қажет.
2.3 Сот тергеуі
Ақиқатты анықтайтын, ... баға ... ... ... ... басты сот талқылауының орталық, негізгі бөлімі ... ... Оның ... белгісі болып дәлелдемелерді тікелей және жан-
жақты зерттеу, ... сот ... ... ... щещімдерімен
байланысты емес, тергеуші жинаған дәлелдемелермен шектеліп қоймай жаңа
дәлелдемелерді жинай алады, ... өз ішкі ... ... бағалай алады.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша сот тергеуінің ерекшелігі, іске
қатысушылардың құрамымен, сонымен бірге кәмелетке толмағандардан жауап ... ... да ... ... айқындылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі ... ... ... істі ... ... болмасын ерекше
тәртібін белгілемейді. ... бұл ... ... ... ... ... ақиқатты анықтауға көмектесетіндей, жазаның сәйкесінше болуын және
жоғарғы тәрбиелік нысаны болатындай ұйымдастырылуы қажет.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша сот тергеуінің ... ... ... ... және ... ерекшеліктерін ескеру
болып табылады.
Кәмелетке толмағандардың істерін қарау ерекшелігі сот төрелігін жүзеге
асыру ... ... ... кең ... көрінеді, сот
қызметіне үлкен ... ... бар ... өнегелік принциптерінің,
педагогикалық ... ... ... Бұл ... ... ... ... бас тартуға, қоғамға қарсы психологиясының
өзгеруіне алып келеді.
Сот билігі мен ... ... ... ... өнегелік қызмет, сот
жұмысын адамгершілік тұрғыдан бағалауда үлкен мүмкіндіктер алады.
Басты сот ... ... ... ... ... атқаратын функцияларының ерекшелігіне байланысты.
Өнегелік талаптар қылмыстық процессуалдық ... әр ... ... ... қарама-қайшы келе алмайды және келмеуі қажет. Сондықтан 1997
жылы желтоқсанда қабылданған Қазақстан ... ... Іс ... сәйкес айыптау қорытындысын оқу – айыптау функциясын ...... ... ... Бұл ... ... негізгі мақсатынан шығады, яғни қылмыстық іс жүргізуде
прокурордың ролі туралы дұрыс ... ... ... үшін қажет.
Айыптау қорытындысын судьямен жариялау кәмелетке толмаған сотталушыға
үлкен әсер қалдырады және едәуір психологиялық ... ... ... заңды өкілдерге де көрсетуі мүмкін. Сондықтан прокурорға айыптау
қорытындысын жариялау ... беру ... ... Қылмыстық
іс жүргізу кодексінің демократиялық қағидаларына сәйкес келеді [88, 17 б.].
Осыған байланысты профессор М.С. ... ... ... ... ... ... ... сот процесіне қатысушыларға
дұрыс әсер қалдырмауы ... ... ... етуші айыптау қорытындысында
көрсетілген фактілермен келіскендей болып көрінеді» [71, 271 б.].
Прокурордың соттағы процессуалдық қызметі нақты іс ... ... ... ... ... ... қорытындысын
жариялау соттың позициясын дұрыс ... ... қана ... бірге шешімдердің дұрыстылығы мен негізділігіне жауапкершілігін
арттырады.
Айыптау ... ... ... ... сот ... ... ... анықтаудан, фактілер мен мән-жайларды зерттеуден,
тағылған айыптың көлемінен ... ... ... оған айыптаудың түсінікті немесе түсінікті
емес екенін сұрайды, оған айыптаудың мәнісін түсіндіреді және оның ... ... ... сотқа хабарлауын сұрайды. Бұл жерде өзінің
кінәсін мойындайтыны немесе ... ... ... ... ... кезде қобалжудың болуы маңызды болып табылады. Жауаптар оның
берген айғақтарының жеке тарауына ... ... ... ... ... мән – ... ... тәртібіне, бағытына және көлеміне нақты бір
әсер етеді.
Кәмелетке ... ... ... ... егер ... болса істің фактілі мән-жайларын толықтай анықтауға өзінің
септігін ... ... сот ... ... ... ... ... етуі қажет. Бұл осы санаттағы істерді қарау үшін ... ... ... ... үшін ... Сот тергеуі барысындағы
айғақтардың шынайылығы сұрақтарға жауап берген ... ... және ... ... ... ... алдында ұялу
сезімінің өзінің кінәлілігімен мойындамаса және шынайы ... ... ... ... ашу мәселесі бұл жағдайда қиындап кетеді. Сондықтан
басынан бастап ... ... ... ... ... ... қажет.
Сотталушының өзі немесе қорғаушының көмегімен айыптау ... ... ... және ... ... ... фактілерді
ұсынуға құқылы.
Сотталушының тағылған айыпты мойындамайтыны немесе ... ... ... түсініктемесі тергеу жүргізу тәртібін анықтап
және істің мән-жайын мақсатты зерттеуге мүмкіндік береді, ... ... ... ... мәселелі сұрақтарды шешуге, сотталушының қылмысқа
қатыстылығы немесе ... ... ... ... ... ... [89, ... толмаған үшін іс бойынша ... ... ... ... өте маңызды болады, сот айыптау тезисімен бірге ... ... ... ... істер бойынша дәлелдемелерді зерттеу
айыпты мойындағаны ... ... ... сотталушының
жауаптарынан басталуы қажет. Басында оның қарсылықтарының негізін анықтап
алған дұрыс, ... ... ... ... ... ... дәлелдемелерді
зерттеуге көшу қажет. Тағылған айыпқа қарсылық білдіру оның ... ... бұл ... ... ... ... осы ... заңды
мүдделерін қорғауға көмектеседі.
Сот тергеуінің тәртібін ... өз ... ... ... байланысты анықтауы И.Л. Перлов «заңға ... ... ... ... және тәжірибелік тұрғыдан қылмыстық ... ... деп ... және сотталушыдан жауап алу
дәлелдемелерді зерттеу алдында да және одан ... де ... ... кәмелетке толмағандар үшін қылмыстың түп нұсқасына ... өз ... ... және ... құқыққа қайшы әрекетін толықтай
өкінетіні тән болады. Сотталушыдан ең бірінші болып жауап ала отырып, ... одан ... және ... ... күтетінін көрсетеді.
Сот тергеуінің жүргізілуінің ұтымдылығын қамтамасыз ету дәлелдемелерді
хронологиялық тәртіппен ... ... ... ... және ... ал кейбір жағдайларда сотталушылардың қайсысы немесе қандай
рольде ... ... ... анықтау түсініледі. Қажетті
жағдайларда судья – сот ... ... ... ... ... ... ... бойынша сот тергеуінің тәртібін белгілеу үшін
жәбірленушінің позициясы, ... ... ие болу ... ... бір-біріне психологиялық теріс ықпалын жоққа ... ... ... ... ... шын ... ... немесе
ақиқатты ашуға ... ... әр ... ... және ... алыну маңызды.
Басты сот талқылауына қатысушы тараптармен келісе ... ... ... ... ... ... дәлелдемелерді қарауды,
сотталушының, жәбірленуші мен куәнің алдын-ала тергеу ... ... ... ету, ... ... ... және ... да тергеу
әрекеттерін жүргізуді қамтамасыз етуі қажет.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынща сот тергеуінің ұтымдылығының
негізгі талабы болып ... ... ... ... ... ... ... болып табылады, соның ішінде кәмелетке ... ... ... ... сотталушының қорғану құқығын қамтамасыз ету, сот
тергеуі кезінде барынша тәрбиелік әсер жасау.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексіне ... ... одан ... ... ... ... ... сұрақ қоя алады,
алайда нақтылау сұрақтары жауап алудың кез-келген сәтінде ... ... ... ... ... жауап алмауы, жауап алу кезінде басты роль
атқармауы қажет, бұл ... қате ойы ... ... басымдылығы
жөнінде әсер қалдыруы мүмкін.
Сотталушының ... ... ... ... ... ең ... ... жауап алу прокурорға жүктелген. Бұл сот
ісін жүргізуді тараптардың ... мен тең ... ... ... ... сәйкес келіп, соттың объективтілік және әділ
позициясын көрсетеді. Бұл жердегі соңғылық ролінің ешқандай ... ... ... кез-келген уақытта жетекші сұрақтарды және іске қатысы ... алып ... ... ... сотталушыдан жауап алу ... және ... ... ... ... ... өзіне қосады. Оның айғақтары
өзі туралы және жасаған қылмысы туралы жәй ғана баяндау нысанында болуы
керек, ... келе ... ... ... қажет. «Жауап алынушының
баяндамасы және осының негізінде пайда ... ... ...... ... ... құрайды» [85, 46 б.].
Жәй баяндаудан кейін төрағалық етуші анықтаушы және ... ... ... ... ... ... тек ... қызықтыратын мән-жайлар ғана
көрсетіліп қана қоймай, сонымен ... ... өзі де ... ... ... ескерілуі тиіс түсініктемелерді аяғына дейін тыңдамай,
қандай мән жайдың бірінші кезекте зерттелуі ... ... ... ... тәртіпте сотталушыдан бірінші болып қорғаушы және процеске
қорғаушы тарапының қатысушылары, сонан ... ... ... ... айыптаушы тарапынан қатысушылардан жауап алынады.
Сотталушының берген жауаптары дәлелдемелер қайнар көзі ... ... ... ... айыптың негізі бойынша және басқа айғақтардың
негізінде жаңа ... ... ... ... ... айғақтарына оның жасы әсер етуі мүмкін.
Олардың дұрыстылығы өмірлік тәжірибесімен, білім ... ... ... әрекетіне көзғарасымен, сонымен бірге ... ... ... айқындалады. Олар сонымен қатар қылмыс ... ... ... ... де ... ... ... айғақтар қате, толық емес болады, ал кейбір ... ... ... ... сын пікірлік ойлау қабілетін мұқалтады. Бұл
кәмелетке толмағандардан дұрыс жауап алудың өте ... ... ... беру үшін психологиялық алғышартын жасау қажеттілігі
туындайды. Кәмелетке толмағанның намысының жоғарғы осалдығын ... ... ... ... ... этикалық нормаларды, педагогикалық ережелерді,
қате пікір мен ... ... ... ... ... ... жауап алу уақытында дауыстап түсінік беруге және ... ... ... ... жасауға теріс ... ... ... ... ... ... тежейтін қорқу, ұялу
сезімдері, жаман ... күй ... ... судья қобалжуды, өз тағдырына
парықсыздықпен қараудың алдын – алу үшін шаралар жасау ... ... ... ... ... шынайы айғақтарды беру
үшін қызығушылық тудыру қажет. Кінәлілігі туралы дәлелдемелер толық болған
жағдайда тікелей ... ... ... арқылы жалған айғақтар берудің
бекерлігін көрсету қажет. Сырын ашпаудан ... ... ... шынайыға өту күрделі психологиялық тосқауылды ... ... ... іс ... ішкі ... ... және ... қайсысы басым түседі соған байланысты болады. Соттың негізгі
мақсаты жағымсыз мотивтерді анықтап ең жақсы өнегелік қасиеттеріне әсер ... оны ... әсер ету ... ... ... ... сендіру, қылмыстық өмірін кінәлау
арқылы, жағымды мысалдар келтіріп, оның әрекетінен ата-аналарына, жақын
туыстарына және ... ... ... ... ... ... әсер ... осылайша азаматтық міндеттерін сезіндіріп және жанама
түрде сот тергеуінде дұрыс әрекетін көрсетіп кетеді.
Кәмелетке толмағанның ... ... және ... ... ерекшеліктерін ескеріп, сот тергеуінің ... ... үшін ... ... ресми әңгіме сипатын берген дұрыс
болады. Бұл ... ... ... ... сот ... қатысып отырған
сыбайластары жағынан әсер ету мүмкіндігін алдын алу қажет, себебі ... ... ... ... сотталушы өзінің айғақтарын өзгертуі
мүмкін [90, 146 б.].
Кәмелетке толмағанның жастық ерекшелігін ескеріп педагогикалық тұрғыдан
дұрыс жауап ... ... ... ... ... ... ... ұтымды
тәрбиелік әсер етуге көмектеседі. Осы мақсатта қорқытумен, қатты, ұнатпай
сөйлеумен, сөздерге тиісумен ұшырасатын ... ... ... ... алу ... ... алу үшін ... жасау қажет.
Сұрақ қою барынша ұқыптылықты және түсініктілікті талап етеді.себебі
ересектерге түсінікті сөздер әрқашан кәмелетке толмағанмен дұрыс ... ... ... ... ... түсінікті, іске тікелей қатысы болуы
қажет. Жауап алуға қойылатын негізгі талап, сұрақтар ... ... ... ... тұрғысынан алатын болсақ, егер жәй әңгімелеу
уақытында істің негізінен сотталушы кетпейтін болса, айғақтарды үзіп, ... ... ... егер жауаптар нақтылауды талап етпей және күмәнді
болмайтын болса қойылған сұрақты қайталауға болмайды.
Жоғарыда айтылып кеткендей ... ... ... айғақтар беру
мүмкіндігі өте төмен болуы мүмкін. Кейбір ... өзін ... ... ... ... қатыстылығынан бас тартуы мүмүкін немесе өзінің
кінәсін алып ... үшін ... ... ... мүмкін. Жиі
қылмыстың шынайы мотивтері мен мақсаттарын кәмелетке ... ... Өте ... нанғыштығының әсерінен өздерінің жасамаған әрекеттерінде
өзін кінәлігін мойындауы мүмкін [91, 72 б.].
Кәмелетке толмағандар үшін кейбір жеке ... ... ... ... сол ... жалпы болған оқиғаны сипаттауда қиындық туады, бұл жерде
қылмысқа қатысушылардың ролін жеке көрсете ... ... оны ... байқалады. Кейбір жағдайда олар өздерін тұрақсыз ұстайды, біресе
өз кінәсінан толықтай бас тартады, біресе ... ... ... ... негіздерімен келіседі. Бұл кәмелетке ... ... ... дұрыс жауап бере алмайтындығымен түсіндіріледі, олар
іске маңызы жоқ түкке тұрмайтынға ... ... ... ... ... ... ... жауап береді. Кейбір жағдайларда өздерінің
берген айғақтарын ата-аналарының немесе басқа сотталушының әсерінен, ... ... ... ... ... ... ... отырады. Осының
барлығы ақиқатты ашуға қиындықтар туғызады және сұрақтар қойылып, ... ... ... ... толмағанның айғақтарын нақтылай отырып, ... ... ... ... ... ... басқа тұлғалардың
айғақтарымен салыстырып және қажетті жағдайларда істе бар ... ... ... ... ... толмағанның қызығушылығының,
сезімталдығын, өзіне жала жабуын, тұйықтылық ерекшеліктерін ... ... ... ... алу тағылған айыптың негізі бойынша ғана
толық сипатта болып қана қоймай, іске маңызды ... ... да ... ... мінездемесіне қатысты сұрақтардың аумағын анықтаудың
ерекше маңызы бар: ниет қалай және қашан ... ... ... ... ... ... және ... қандай мән-жайлар және жағдайлар ... ... ... ... бірге жасағандар болды ма, болған
болса, олар кім; сотталушының қатысуы нақтылы ... ... ... қылмысты
жасау құралы және әдісі, сипаты және нәтижесі (сотталушы және бірге қылмыс
жасауға қатысушылардың қандай ... ... ... ... ... жәбірленушіге қандай зардап келтірілді және т.б.).
Істің негізінен ауытқыған жағдайда, қаралып жатқан оқиғаның мән-жайына
сотталушының айғақтары ... ... ... ... ... ... ... сұрақтар қоя алады. Егер ... мас ... ... кәмелетке толмаған нені және қанша ішкені, ... ... ... ... және арнайы сол қылмыс жасау үшін ішкені, кіммен және кімнің
әсерінен болғаны анықталады [92, 67 ... ... ... ... ... бір-бірімен қарым-қатынасын
дұрыс анықтап алғаны дұрыс, ұйымдастырушыны, ең белсенді және белсенді емес
орындаушыларды анықтау.
Өз кінәсін мойындаған ... ... ... ... үшін ... тигізеді, ал кейбір жағдайларда өз кінәсін мойындап
шын жүректен өкінуіне көмектеседі, сондықтан олар ... ... ... ... ... ... ... мән-жайын есептей отырып ең ... ... ... ... ... жауап беруі
қажет. Араңдатушыны және дем берушілерден ең басында немесе ... ... ... ... қажет.
Ерекше жағдайларда соттың ұйғарымы ... ... ... ... кәмелетке толмаған басқа сотталушының жоқ болуы кезінде жауап
бере алады. ... ... ... ... ... ... уақытында ең
маңызды айғақтарды берген сотталушыдан бастау қажет. Сонымен олардың ... ... ... есепке алу қажет. Жыныстық егжей тегжейге
байланысты айғақтар кәмелетке толмағанның тәрбиесіне ... әсер ... ... мұндай айғақтарды алу уақытында оны басты сот талқылауы
залынан шығару дұрыс.
Бір ... ... ... ... ... ... ... әсіресе егер жауапкершіліктен жалтару мақсатында, өзінің
кінәсін жеңілдету ... ... ... қатысын жалтару мақсатында
бағытталған ... ... ... Осы ... ... мәліметтерді
анықтаған өте маңызды: қылмысты жасағаны жөнінде кәмелетке ... ... жоқ па, ... беру ... ... ... кеңес алған
жоқ па,кімде-кім дұрыс емес ... ... ... еткенді,осыған
байланыстыоны ешкім,қорқытқан жоқ па, кіммен және не туралы ... ... оның ... ... әсер еткен жоқ па. Осымен қатар
ерекше назарды ... ... ... және ... ... ... көзін анықтау қажет [93, 54 б.].
Негізгіден басқа сот сонымен бірге қандай да бір себеппен толығымен
зерттелмей ... ... ... ... қосымша және екі жаққа
сұрақ қою ... ... ... ... Екі жақтан жауап алу айғақтарда пайда
болған ... ... ... кейбір
мәселелерді анықтау үшін қажет. Бұл кәмелетке толмағандардан жауап алудың
тәсілі барлық жағдайда өзін ... ... атап ... ... Екі ... ... ... тыс әсері жүйкелік шыдамсыздыққа, болып жатқанды дұрыс
қабылдау қабілетін бұзуы, ... ... ... және ... назарының төмендеуіне алып келуі мүмкін.
Бір сұрақтың қайта-қайта өзгертілмей қойыла беруі, егер оған толықтай
жауап ... ... ең ... ... дұрыс жауап бергені жөнінде
сотталушыда күмән тууы мүмкін. Бұл айғақтардың ... алып ... ... ... ... алып ... бұл өз
алдында оларды бағалау қиындығын туғызады.
Куә, сараптаушыдан жауап алу уақытында, басқа да дәлелдемелерді ... ... ... ... түсініктемелер бере алады. Толықтай
оның түсініктемелері оны әшкерелейтін дәлелдемелер анықталған соң, соңғы
жауап ... ... ... ... ... ... толықтай бір бірлікті құрайды және ... ... ... ... ... ... өз ... мойындауына ерекше келу қажет, егер ол істің
мән-жайымен дәлелденіп және ... ... ... ол ... ... Судья кінәні мойындауды тиянақты тексеру үшін өзіне
байланысты барлық шараларды қолдануы ... ... ... ... ... үкімін шығару үшін негіз болмайды.
Кәмелетке толмағандар үшін өзінің ... ... ... ... ... ... бірге жасаушыларды жасыру
мақсатында жасалады, айғақ беруден бас тарту, осының көмегімен ... ... ... ... міндетті тексерілуге жататын әдеттегі дәлелдеме, істе ... ... ... отырып оны бағалау қажет, ал ... ... сот ... ... жаңа ... ... Өзінің кінәсін мойындаған кәмелетке толмаған сотталушыдан жауап
алу тактикасының өз ерекшеліктері бар. Алда ... ... ... мойындайтыны анықталады, қылмысты жасаудың ... ... ... ... болған жоқ па, ауыр қылмысты немесе басқа
тұлғаны жасыру мақсатында болған жоқ па. ... ... ... ... ... әдістерімен, қылмыс құралдарын
қолдануы жөніндегі, жәбірленуші, куә, ... ... ... ... ... маңызды орынды алдын-ала тергеу уақытында алынған
мәліметті тексеру, ... ... іс ... жаңа мән-жайларды анықтау
мақсатында куәлардан жауап алынады [86, 117 ... ... ... ... ... ...... Мәліметтің қайнар көзі болып мән-жайды тікелей ұғыну, немесе
басқа тұлғалардан алынған фактілер жатқызылады. ... ... бар, ... ... ... әдетте дәлелдемелердің басқа қайнар
көздері анықталады, бірақ олар тек ... ... ... ... ... ... ... куәлардан жауап алу ерекшелігі
олардың айғақтарын мұқият тексерілуін талап ... ... ... ... іс ... жөнінде қате пікірде болады, олардың теріс қылықтары
маңызын ұлғайтып көрсетіп, фактілерді ... ... ... ... ішкі ... терең байқамайды. Сондықтан сот куәнің
айғақтарын барынша дәл екеніне көзі жетіп, қалай және не ... ол ... ... оттырғанын, оның жеке басының ерекшеліктерін ескере отырып,
сотталушымен қарым-қатынасын және ... ... ... ... ... өз ... саналы түрде орындауға шақыра отырып, сот ... да ... ... ... ... ете ... бірақ қылмыстың
жасалуы жөніндегі мән-жайды толықтай еске түсіруге көмектесуге және өзіне
белгілі мәліметті ... ... еске ... ... Сот ... ... ... айыптың салдарын тоқтату мүмкіндігінің болғаны
туралы міндетті түрде сұрауы қажет.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша тәжірибе көрсетіп ... куә ... ... ... ... болады. Олардың
айғақтары нақтылауды және сын көзбен бағалауды талап ... ... ... ... ... ... көріп қана қоймай, сонымен бірге
белгісіз себептермен жауапкершілікке тартылмай қалған қылмыстың ... ... ... айғақтарын жоққа шығаратын куәні және ... ... ... ... ... ... қажет.
Сотталушынының, оны әшкерелеп отырған куәмен жек ... ... болу ... ... отырып берген мәліметті, ... әсер ... ... ... ... ... ... куәдан жауап алардан бұрын оның жеке тұлғасы
жөнінде, қоғамдық орындарда, мектепте ... ... және ... қарым-қатынасы анықталады. Кәмелетке толмағанның қылмыс
оқиғасына қатысы және ... ... ... ... есіне қабылдау уақытындағы жағдай, танымға не әсер ... оны ... ... ... кімнің әсерінде болуы мүмкіндігі,
есте сақтау қабілеті, адасуы мүмкіндігі міндетті ... ... ... ... сұрақтарынан кейін кәмелетке толмаған өте оңай
сендірілуге көнеді және олармен сөйлескен ... ... ... ... Оқиғаны дұрыс еске ... ... ... болған оқиғаны тез жаттай алмауының себебінен
қиындыққа түседі.
Он төрт ... ... ... ... ... жауап алу, ал соттың
қалауынша – он төрт ... он ... ... ... ... ... ... қатысуымен жүргізіледі. Бұл жерде педагог кәсіби білімі бар және
тәрбиелеу, оқытудан тәжірибесі бар тұлға ретінде қатысады. Педагогты ... ... бар ... ... ... куәнің жеке тұлғасы
жөнінде мәліметпен, оның ... және ... ... ... етеді. Педагог соттың рұқсатымен куәға, сотталушыға және
заңды өкілдерге сұрақ қоя алады.
Кәмелетке толмаған куәдан жауап алу уақытында ... ... ... ... ... ... Кәмелетке толмаған куәдан тура айғақтар алу
қиындығын атап өткен дұрыс, олар әдетте ... ... ... мән-
жайларын толық және логикалық тәртіппен жеткізе алмайды. Олардың жауаптарын
судья айғақтарды талдау арқылы, нақты ... ... ... ... ... ... ескере отырып дәлелдеу заты
болатын барлық мән-жайларды анықтау үшін толықтырады.
Кәмелетке толмаған куәнің жауап беруден бас тартуы мүдделі ... ... ... қорқуынан, сотталушы немесе оның достарымен қарым-
қатынасты бұзып ... ... ... ... сезімдерінен болуы
мүмкін. Түсінікті түрде сот куә міндеттерін орындауының ... ... ... ... ... ... қылмысқа қатысты, басқа адамдарға
қатысты жанама сұрақтар қою, басқа ... ... ... ... жағдайда сот кәмелетке ... ... ... беру
методикасын айта алады. (Оқиғаны хронологиялық және логикалық тәртіпте
жеткізу, мәліметінің қайнар көзіне ... ... ... ... ... ... тергеунінің тағы бір әдісі ретінде куәнің айғақтарының істе бар
басқа дәлелдемелермен ... ... ... ... ... ... бағалау. Егер куәнің айғақтарында ... ... сот бұл ... ... ... тиіс, себебі сот
дәлелдемелерді тексерусіз сенім қабылдай алалмайды. Куәнің айғақтарына сын
пікірмен қарамау басқа ... ... және ... ... ... ... сот ... фактілерді дұрыс қабылдауы және
еске түсіру қабілетін анықтайды .
Куәден жауап алу уақытында маңызды мәселе ... ... ... куә ... ... ... ... беру үшін жағдай
жасау, анықтау, заңда белгіленген тәртіпті ... ... ... ... ... ... әлі бермеген куәлардың қатысуынсыз жеке-жеке қабылдау
және қажетті сотталушының жоқтығында.
Осылайша куә айғақтарының объективтілігі сотталушы, ... ... ... әсер ... ... ... ... әсерінсіз қалыптасуы үшін, сот куәлардың жауап бергенге дейін
сөйлеспеуін қамтамасыз ету үшін шаралар ... Бұл ... ... ... немесе жауап беруден жалтарғаны үшін ескертілмейтін 16 ... ... ... ... үшін ... істің мән-жайлары бойынша керекті, ерекше жағдайларда сот мәжіліс
залында басынан қосып отырған ... сот куә ... ... ала ... ... ... ... кезде ескеріледі. Куәлардан жауап
алу кезектегі логикалық тұрғыдан негізделген ... ... Ең ... жүріс-тұрысы туралы, қоғамға қарсы мақсаттарының пайда болуы
қылмыс жасауға дайындығы жөнінде, қылмыс оқиғасы ... ... бере ... ... алынады. Содан кейін жасалған әрекетінің салдары жөнінде
Айғақ бере ... ... ... ... Мұнда жауап алудың кезектігі қылмыс
оқиғасының өрбуінде қалпына келтіруге көмектеседі, бұл сот ... ... ... Көп ... істер бойынша әр эпизод бойынша
куәлардан жеке жауап алған дұрыс. ... ... бар ... ... ... ... байланысты мән-жайларға жауап береді, ең басында
өз ... ... ... ... ... одан ... өз кінәсінен
бас тартқандарға қатысты. Сот тәжірибесінде кейбір ... іс ... ... жағдайда да куәлар жауап беруден бас ... ... ... іс ... заңнамасы бойынша мұндай негіздермен сот
куәнің алдын ала ... ... ... ... ... ете ... бұл шектеу кейбір жағдайларда істің дұрыс ... ... ... ... ... ... салыстырып, олардың қарама-
қайшылықтарының себептерін анықтау қажет. ... ... өз ... ... ... ... Сәйкесінше толықтыруды Қазақстан Республикасының
қылмыстық іс жүргізу заңнамасына ... ... деп ... толмағандардың істері бойынша куәға қылмыстың алдын–алу үшін
немесе салдарын жеңілдету үшін ... ... ... ... тыңдау, оның дұрыс емес жүріс-тұрысын қолдап отырғаны жөнінде
қате пікір тууы мүмкін және жеке ұйғарымды қылмыстың алдын-алуға ... ... ... ... ... ... ... көрсетуге
мүмкіндігін бола бермейді. Соттың сендіруі (внушение) жікелей басты ... ... ... бір ... іс ... ... ретінде түсіну қажет. Әрине, осы арқылы түпкілікті ... ... және тек ... ... куәнің дұрыс емес әрекетіне ғана
қатысты болады.
Сот тергеуіндегі маңызды мәселе болып жәбірленушіден ... алу ... ... сот ол туралы виктимологиялық мәліметтерін ... ... ... ... алу ... ... үшін тиімді әдіс болып
егер сұрақтар дұрыс құрылып, нақты ... ... ... ... мен ... ... ескере отырып қойылған жағдайда өзінің сипаты
бойынша бұл бастапқы дәлелдеме және осы ... ... ... ... бар [40, ... Бірақ ол осы жердегі фактілердің дұрыстылығын
тексеріп қоймай, сонымен бірге олардың құрылу процесі, ... ... алу ... ... тексерілдеі. Жәбірленушінің айғақтарының
беруі іс құжаттарының білуінің ... ... ... ... болған қорқу және шошынуынан болуы ... ... ... ... болған оқиғаны дұрыс қабылдай алмауын,
әртүрлі мән-жағдайларды ... және есте ... ... ... ... ... және дәл емес ... туғызады.
Жауап алуды ескеріп және куә, маман сотталушыдан қосымша ... алу ... ... тексереді. Нысаны бойынша жәбірленушіден жауап алу, куәдан
жауап алудан айырмашылығы жоқ, бірақ ол ... ... ... себепті, ол оған қатысын айта алады, сараптайды, оларды даулап
немесе келіседі.
Осы санаттағы ... ... ... ... ... ... толмаған болады. Бұл жерде олардан жауап алуы, ... ... ... ... ... ... дұрыс қабылдай
алуы мүмкіндігі, шынайы айғақтарды беруді және жәбірленуші туралы ... ... ... ... ... ... ... әрекеті, кезектілігі, бағытталғандығы,
қарқындылығы және қылмыстың жасалуы жөнінде нақты ... ... ... ие болғандықтан, олардан жауап алу қылмыстың
оқиғасы ... ... ... қана ... ... ... оны ... болғаны жөніндегі себептерді анықтайтын сұрақтарды ... ... ... ... одан ... ... ... алу
арқылы және Қ.Р. қылмыстық кодексінің 353 ... ... ... ... бас ... ... жалтаруы, 351 бапқа сәйкес көрнеу жалған
сөз жеткізгені үшін қылмыстық жауапқа ... ... ... [94, 591-593 ... беру ... ... және міндеті болып табылады, сондықтан
ол сот тергеуінің ... ... ... ... ... ... сұрай
алады. Ақиқатты қамтамасыз ету мақсатында жәбірленушіге оның құқықтарының
шектейтінін қылмыстық іс жүргізудің қатысушыларының ... ... ... ... қажет. Мұндай құқыққа сотталушы ие, ол ... ... ... ... ... сот ... енгізуді сұрай алады.
Жәбірленушінің айғақтарының шынайылығы, тергеліп отырған оқиға туралы
жәбірленушіде бар мәліметті бағалай отырып анықталады. ... ... ... ... ... ... ... немесе іске қатысты
басқа дәлелдемелермен салыстыру арқылы анықталады және бұл ... ... ... ... алу ... тек маңыздыларын ғана
тексеріп, қоймай сонымен ... ... ... мәліметтер тексерілуге
жатады.
Жәбірленушінің айғақтарды беру кезінде іс ... ... ... ҚР ... ... ... жалған сөз жеткізгені үшін» 351
бап және «куәгердің немесе жәбірленушінің жауап беруден бас тартуы ... 353 ... ... ... ... негіздері көрсетілген. Жиі
жәбірленушінің бастапқы берген ... бас ... жаңа ... айғақтар беру», егер басқа дәлелдемелер болмаған ... ... соң ... ... тудырады.
Сот тергеуінде әдетте заңды өкілден жауап алынады. ҚР қылмыстық іс
жүргізу кодексінің 492 ... ... ... ... ата-аналары
немесе өзге де заңды ... ... ... ... сот ... зерттеуге қатысуға, айғақтар беруге, дәлелдерді келтіруге,
өтініштер мен қарсылық білдіруге, ... ... және ... ... істі ... ... қараушы соттың отырысына
қатысуға және шағымға түсініктемелер беруге құқығы бар. Олардың келісімімен
олардан соң куәлар ... ... ... ... ... ... бірге заңды
өкілдер сот отырысының залында бүкіл сот талқылауы бойында қатысып ... ... ... ... ... маңызды іс құжаттарымен танысуға
көмек көрсетуде, өтініштер ... ... ... ... қорғауда
көрініс табады. Ең басында заңды өкілден кәмелетке ... ... ... ... ... айғақтар алынады
(кәмелетке толмағанның мінезінің және жүріс-тұрысының ... ... ... ... ол теріс көзқарасты және әдеттерде қалай
қабылдауы мүмкіндігі). ... ... сот ... ... ... жарақаты, психикасындағы ауытқулары жөнінде, кәмелетке
толмағанның дене бітімнің дамуы жөнінде оның ... ... ... ... мәліметті анықтайды. Заңды өкілдерге сұрақтардың келесідей
өткізді, көршілерден және басқа тұлғалардан ... ... ма, ... мас ... ... үйге кеш ... ... болды ма, достары, өмір сүру
жағдайы және т.б. сот жасалған қылмысты ата-аналары қалай түсіндіретіні,
құқыққа ... ... ... ... қандай шараларды
қолданғаны, қылмыс жасағанға дейін қандай тәрбиелік шаралар қолданылғаны
анықталады. Заңды ... ... сот ... ... жағдайын
ескеруі қажет, себебі заңды өкілдердің айғақтарына туысқандық сезімдер,
қатынастар әсер етуі ... ... ... ... ... ... Туыстардан жауап алу кезінде оларды бар мәліметтер аумағы
ескеріледі және осы фактілерді ... ... ... ... ... ... ... барынша сотталушы, жәбірленуші және
куә түсініктерін тексеру үшін ... ... ... тараптармен
қарастырылып отырған сұрақтарға байланысты сот заңды ... ... және сот ... қосымшалар ұғыну құқығын береді.
Заңды өкілдерге заңмен соттағы жарыс сөзде сөз ... ... олар сот ... ... бере ... немесе
қосымша ретінде айыпталудың негізділігі жөнінде, жеңілдетін ... өз ... ... ... кәмелетке толмағанның қатысумен істің күмәнді мән-жайларын
бойынша, ... ... ... ... ... ... ... елеулі
қарама-қайшылықтар туындаған жағдайда ақиқатты анықтау ... ... ... ... ... қылмыс
оқиғасының бөлек жағдайлары туралы айғақ берген кезде болады, кәмелетке
толмағанның қылмыс жасаған уақытқа ... және ... ... ... ... қарым-қатынасы. Беттестіру арқылы сот ... бас ... ... ... егер ... толмаған
сотталушы алдын-ала тергеу уақытында ... ... ... ... бас ... ... олар ... шығарылған болуы мүмкін немесе
хаттамада дұрыс жазылмауы мүмкін. Сонымен бірге беттестіру сот ... ... ... ... куә ... айғақтарының негізінде
сотқа белгілі болған жаңа мән-жайларды тексеру үшін ... егер бұл ... ... ... және іс үшін ... болса.
Қойылып отырған мақсатқа жету үшін беттестіру кезінде ... ... ... ... ... Осы ... ... рольді беттестіру
жүргізіліп отырған тұлғаның процессуалдық жағдайы емес, ... ... ... құрайды (өз еркінсіз алдануы, әдейі
алдау). Беттестіру тек ... ... ... ... ... ... ... әрекеті болып сотталушының жәбірленуші мен ... ... ету ... ... айғақтарын жария ету тек ҚР
қылмыстық іс жүргізу кодексінің 349 бабында көрсетілген негіздер ... ... ... олар:
1. Сотталушы сотта айғақ беруден бас тартқан кезде;
2. Іс сотталушы болмаған кезде ... Сот ... ... алу ... ... ... ... елеулі қайшылықтар болғанда жол беріледі.
ҚР КІЖК 353 бабына сәйкес жәбірленуші мен куәнің айғақтары ... ... ... ... дейінгі іс жүргізу кезінде айғақтар мен олардың сотта берген
айғақтары арасында елеулі қайшылықтар ... ... ... сот ... келу ... жоққа шығаратын себептер
бойынша жәбірленушінің немесе ... сот ... ... ... ... бойынша жол беріледі.
Сонымен бірге тиісті жауап алу ... ... соң ... айғақтарды алдын-ала жария етпей тұрып, дыбыс бейнежазбаны
және кина түсірілімін жаңғыртуға жол берілмейді.
Құжаттарды жариялау немесе заттай ... ... ... ... жауап алуы кезіне, кейбір ... ... ... ... және ... іс ... ... қылмыстық сот өндірісінде ғылыми-
техникалық құралдарды қолдану аясын ... бұл әр ... әр ... ... және ... жоғарылатты.
Сотталушыға заттай дәлелдемелерді, фотосуреттерді, ... ... ... ... ... бекітеді, бұрын берген айғақтардан
бас тарту ... ... ... кәмелетке толмаған бұрын назар
аудармаған ... ... ... ... істері бойынша ғылыми техникалық құралдарды
қолдану, оларды пайдалану ... ... ... ... ... ... ескеруді талап етеді. ... ... ... алу ... ... ... болған кемшіліктерді
анықтау мақсатында жүргізіледі.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша комиссияның өкілдеріне ... әсер ету ... ... қылмысты жасауға алып келген себептер
мен жағдайларды алдын алуы ... ... ... ... бұл жаңа ... ... ... әрекеті алдындағы жүріс тұрысының логикалық жалғасы болып
табылады ма немесе мән-жайлар мен ... ... ... әрекеті
жөнінде шешім шығаруға болады.
Істің мән-жайларын ... ... және ... қажетті
жағдайларда әр түрлі сараптармалардың тағайындалуын талап етеді.
Кәмелетке толмағандарға ... ... ... ... ... және ... ... атқарады, себебі
сот арнайы білім ... ... ... мінездемесіне назар
аудармастан, кәмелетке толмағанның ... ... ... ... ... ... Сотпен кәмелетке толмағанның
өз әрекеттерінің маңызын түсіну мүмкіндігі, ақыл-ойының даму ... ... Бұл ... сөз ... ... айғақтарының,
дұрыстылығын бағалау жөнінде емес, бұл ... ... ... ... ... (есте сақтау қабілеті, назары қабылдау
мүмкіндіктері, ... ... ... тек сау ... ... ... ... Кәмелетке толмаған сезiктiде, айыпталушыда жүйке
ауруының немесе дамуында ауытқушылықтардың бар ... және оның ... ... ... iшiнара есеп беру және нақты жағдайда iс-әрекетiн
игеру қабiлетi туралы мәселенi шешу үшiн ... ... ... ... мiндеттi. Кәмелетке толмағанның ақыл-
ойының даму деңгейін ... үшін ... ... ... ол ... есеп ... және өзін басқара алды ма деген сұрақты ашықтауы
үшін қажет. Бұл жерде әңгіме психикасы сау ... ... ... ойының дамуының тежелуінде болып отыр. Мұндай ... ... және жас ... ... ... ... ... педагог). Кәмелетке толмағанның ақыл ... ... ... оның жасаған қылмысының қоғамдық қауіптілігінің
деңгейі мен ... ... ... ... ... ... шектелуі мүмкін.
Кәмелетке толмағанның нашар оқығаны, мектепті ерте тастап кетуі туралы
мәлімет оның ақыл ойының дамуының тежелуі туралы ... ... ... ... түсінуіне мүмкіндік ... ... олар ... ... алмайды.
Заң әдебиеттерінде кәмелетке толмағандардың айғақтарының шынайылығын
анықтау маманға беру ... ... ... [95, 26 б.].
Психологоиялық сараптаманың өкілеттілігіне кейбір авторлар ... ... ... ... ... дейді.
Айтылып кеткен ойлар ҚР КІЖК нормаларына қайшы келеді, себебі кейбір
құқықтық мәселелер ... ... ... ... Яковлевтың ойы бойынша сарапшы-психологиялық өкілеттігінен
сотталушының тұлғасының жалпы психологиялық бағалауын, оның ... ... ... алып ... ... ... себебі олар
тұлғаның психологиялық ерешеліктерімен байланысты емес [96, 45 б.]. Бұл
оймен келіспеуге болмайды, ... сот ... заты ... ... ... болған жағдайда айыпталушы тұлғаның және мән-жайдың өз
ерекшеліктері болып, сотқа ... ... ... ... ... мәліметтер болған жағдайда және оларды ... үшін ... ... ... жағдайда. Бірақ сонымен бірге мәселе тудыратын бір
жағдай ретінде ...... ... ... ... да
бір мән-жайды қабылдай алуы ... ... ... айтып кетуге
болады.
Сот психологиялық ... ... ... әрекеттерінің
психологиялық негізділігін анықтау қажеттілігімен шектеліп қойылмайды. Бұл
сұрақтар ... ... ... ... ... ... олардың тек
құқықтық сипаты бар қылмысты жасаудың негізділігін анықтауға байланысты
әрекетті бағалай ... ... ... жағын ашықтап, кінәнің
қоғамдық қауіптілігін бағалаймыз, сондықтан ...... олар кіре ... ... ... ... толмағанның айғақтарын бағалау
кезінде қиындықтар туса, оның куә болу ... ... ... ... бір ... бола ... [97, 171 б.]. Бұл ... тағайындаудан бір себебі болып сәйкес жасқа жетпеуі, сонымен
бірге егер ... ... ... ... ... отыр деуге негіз
болмаса іс құжаттары мен айғақтарының арасында қарама-қайшылықтар болған
жағдайда.
Сотқа дәлелдемелерді ... ... үшін ... ... ... ... ... сараптама дәлелдемелерді ішкі сенім бойынша
бағалауға теріс әсер етуі ... ... ол ... ... бос ... ... ... ең маңызды ... ... ... барлық жиынтығына анализ жасаумен және бағалау арқылы
анықталады және сарапшы өкілеттілігіне ... ала ... ... ... ... ... және ... зерттеп, психологиялық сараптаманы тағайындауға негіз болып
келесідей мән-жайлар бола алады.
Іс құжаттарымен негізделген кәмелетке толмаған ... ақыл ... ... ... ... Бұл ... бойынша сараптаманың заты
болып жалпы және интеллектуалдық дамуының деңгейі бола алады.
Кәмелетке толмағанның ақыл-ойының ... ... ... ... ... ... ... Сөз болған мән-жайларды еске
түсіру мүмкіндіктері, өз ... ... ... ... ... ... ... анықталады.
Жастық психологиялық белгілерін, сотталушының ақыл-ойының дамуы жастық
нормаларға ... ... ... Бұл ... ... ... ... дамуы анықталады. (өз әрекеттерінің
салдарын түсіне алу және ... ... ол өзін ... ... ... соң, бұл өз ... ... толық түсіне
алмауына алып келеді ме және ... ... ... ... ... сәйкес келеді.
Кәмелетке толмағанның ақыл-есінің кенже қалуы туралы жорамалға негіз
болатын мәліметтер ... ... оның ... ... ... ... ... жан-жақтылы психологиялық-психиатриялық сараптама
тағайындалады. Егер мұндайда кәмелетке толмағанның, психикасының ... ... ... ... ... ... ... салдарынан онша ауыр
емес немесе ауырлығы орташа қылмысты жасау кезіндегі өзінің іс-әрекетінің
іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық ... ... ... не оған ... ... ... онда ол ... 15-бабының 3-бөлігінің ережелеріне
сәйкес қылмыстық жауапкершілікке ... Ауыр ... аса ауыр ... ... ... психикалық дамуы жағынан артта қалуы оған жаза
тағайындалғанда ескерілуі қажет ... ... ... ... толмаған Сарыбаевтың қылмыстық ... ол А және Х. ... ... 212000 ... азық түлік ұрлаған. Ата-
аналарынан, мұғалімдерден жауап алу уақытында Сарыбаев кішкентай кезінде
созылмалы ... ... ... ... ... ... ... соттық-психологиялық сараптама тағайындап, оның ... ... ... ... анықтау туралы сараптама алдында сұрақ
қояды
Сараптама Сарыбаевтың ... ... ... ... түсіну
қабілетінің төмендігін анықтайды. Өның психологиялық ... ... ... ... бойынша өз қатарлас құрбыларынан кейін қалып
қойғанын көрсетеді.
Сараптаманың қорытындысы бойынша және іс ... ... ... ... сот ... психологиялық дамуындағы тежеулер әсерінен
өз іс әрекетінің ... ... ... ... деп ... ... қатысты қылмыстық істі тоқтатып, іс құжаттарын кәмелетке
толмағандардың ... ... ... ... ... ... жан ... уақытында жасауы туралы жорамал. Мұндай
негіздер бойынша ... ... ... ... кәмелетке толмағанның қылмыстық әрекеттері қатты жан күйзелісі
салдарынан ... ма; оған не ... ... ... ... өз ... салдарына есеп бере алады ма. Кейбір ... ... ... ... ... ... ... қиын жағдайда, қатты жан
күйзелісі жағдайында ... өз ... ... ... Оның ... дау-жанжалда болған әсер, қайғыру себеп болып, нақтылы
жағдайларда ... ... алып ... ... ... ... ... өз әрекеттерін түсіну және оларды ... алу ...... ... тағайындау үшін қажетті жоғарыда аталып
кеткен негіздер, оны сот – ... және ... да ... ... ... ... ... Сот – психологиялық
сараптама тағайындау үшін кәмелетке толмағанның ... ... ... ерік-жігерінің қатысынша нашар дамуы жөнінде және өз ... ... ... ... ... ... болуы.
Бұл сараптаманы тағайындаудың негізі болып кәмелетке толмағанның өз
жасына сәйкес ақыл ойының дамуына күмән тудыру, сотталушы ... ... ... ерекшеліктерін анықтау қажеттілігімен байланысты.
Сот – психологиялық сараптаманы тағайындау ... ... ... ... психологиялық мінездемесі туралы ақыл-ойының
дамуындағы тежеу туралы қажетті мәліметті алумен ескеріледі.
Нақтылы сараптаманы ... ... ... іс ... фактінің маңыздылығымен анықталады, сонымен бірге сараптаманы
басқа дәлелдеме құралдармен ауыстырылмайтындығымен айқындалады.
Сот – психологиялық сараптаманың объектісі ... ... ... ... ... ... яғни еріктік және
эмоционалдық сипаттары (еліктеу, еріксіздік, табандылық, өз әрекетіне, сын
көзбен ... ... ... жасына сәйкес келуі;
- өнегелігін және құқықтық нормаларды түсіне алуы;
- білімнің қоры және т.б.;
Сараптамалық зерттеудің заты болып, ... ... ... және ... ... ... ... жүйесінің жоғарғы түріне (үлгісіне) сәйкес сотталушының
интеллектуалдық мүмкіндіктері – темперамент, ... ... ... ... зер ... ... ... сәйкес
ниеттенуі, логикалық ойлау мүмкіндігі, сөздік ... өз ойын ... ... толмағанның құқыққа қайшы әрекеттерінің ерекшеліктері
болатын, тұлғаның ерекшелігі ... ... ... ... және ... ... қылмыстық жауапкершілігінің мүмкіндігі немесе
мүмкіндігі еместігі туралы сұрақты шешуге көмектесетін, ... ... даму ... [99, 21 ... ... ... және білімнің басқа салаларымен сәйкес
келетін сұрақтар туындайды, оларды шешу ... ... және ... ... ... ... Мұндай жағдайда кешенді психолого-
психиатриялық немесе сот психологиялық сараптаманы тағайындау қажет, ... ... ... ... ... ... және ол күштеп емдеуді
қажет екенін анықтау мәселесі шешіледі. Кешенді психология-психиатриялық
сараптама ... ... ... болжам пайда болған жағдайда
тағайындалуы мүмкін.
Сараптаманы тағайындаудың жалпы ... ҚР ҚІЖК 240 ... ... ... 241 ... сараптаманы тағайындаудың негіздері
көрсетілген, олар:
Егер іс бойынша өлімнің себептерін, денсаулыққа келтірілген зиянның ... ... ... үшін ... ... бірақ жасы турлы құжаттар болмағанда немесе күмән
туғызғанда ... ... ... ... ... ... немесе қылмыстық іс жүргізуде өз құқықтары мен ... өз ... ... ... ... күмән туғызғанда
сезіктінің, айыпталушының психикалық және тәнінің жай-күйі;
Қ.Р. Қылмыстық кодексінде өлім жазасы түріндегі жаза ... ... ... ... жай-күйін;
Іс үшін маңызы бар жағдайларды дұрыс қабылдау және олар бойынша ... ... ... ... ... жәбірленушінің, куәнің психикалық
немесе тәнінің жай-күйін анықтау қажет болғанда;
Істің өзге мән-жайы басқа дәлелдермен дәл анықталмайтын ... ... және ... ... болады.
Мұндай санаттағы қылмыстарды қарау уақытында кейбір соттар ... ... ... ... бағалаумен шектеліп қояды. Бірақ
сотқа сарапшы шақырылып жауап беру ... ... ол ... ... ... ... ... қажет.
Сарапшының шешімдері оларды негізділігі жолмен, ғылыми ... ... ... ... ... тәжірибелік
маңызы сотталаушы тұлғасын жан-жақты зерттеуден, фактілер мен мән-жайларды
қажетті шектерді қарастырудан, сот ... ... ... ... ... ... ... анықтау қылмыстың
өзінің механизімін және ниеттің психологиялық тануға көмектесетін сот
мәжілісінің ... ... ... міндетті қатысуы жөнінде сұрақты
шешетін; бүкіл психологиялық процесс жүйесін және жағдайын зерттеу жолымен
қорғаудың тиімділігін ... ең ... ... ... ... қорытындысы іс бойынша дәлелдемелік маңызды болғандықтан,
дәлелдеу затына кіретін, мән-жайлар жөніндегі соттың шешімінің бір ... бола ... Сот ... ... ... ... алу кезінде жалпыдан
жекеге өтіп, мән-жайларды нақтылап, сот ... ... ... оның ... ... ... қоғамға қауіпті әрекетті
жасау уақытында сотталушының орнын егжей-тегжейіне ... ... ... ... ... ... да әсер ету шараларымен дұрысталуын
қарастырады [100, 61 б.].
Сот тергеуі аяқталған кезде іске қатысушыларда ... ... ... ... зерттелмеген сұрақтардың маңыздылығы әртүрлі қосымша сот
әрекеттерін жүргізумен түсіндіріледі. Егер іске ... ... ... ... ... қалған болса, сот тергеуге қосымша
жасауға, өтініш ... іске ... жаңа ... ... ... Ол қайтадан куәден, жәбірленушіден, және сотталушыдан қайтып жауап
ала алады. Сот тергеуіне қосымша жасау ... егер іске ... ... ... шешім шығару үшін маңызды ... және ... істі ... ... ... ... сапасы мен тиімділігінің негізгі көрсеткіші болып:
заңдылықты қамтамасыз ету – қылмыстық іс жүргізу нормаларын қатаң ... ... ... мен ... ... ... ... тергеуінің тәрбиелік тиімділігі – сотталушының дұрысталуы және
түзелуді, сот әдебі және сот ... ... ... қарау сапасы, оның маңызды көрсеткіші болып заңдылық болады,
себебі ол қылмыстықтың деңгейіне әсер етеді, яғни ... ... ... жазасыздықпен ұшырасады [40, 204 б.].
Сот тергеуінің тәрбиелік әсерінің тиімділігі сот билігінің өнегелік
бастамаларын ... ... және сот ... ... ... тікелей
әсер ету арқылы қамтамасыз етіледі.
2.4 Соттағы жарыссөз және ... ... ... ... бұл қарама-қарсы жақтармен жүргізілген сот тергеуіне
қорытынды шығарылатын ... істі ... ... және ... ... заңдық табиғаты бойынша сот ... – бұл ... ... ... айып және ... ... ... соңғы
қорытындысы.
Бәсекелестік принципіне қарма-қарсы жақтардың әрқайсысы өздерінің
процессуальді мүдделерін қорғай отырып, түрлі ... ... ... ... жақтар өз позицияларын тұжырымдайды, ... ... ... ... ... ... ... жояды» [101,
16 б.].
Сот жарыссөздеріне қатысушылардың дәлелдерді талдау мен баға беруге
негізделген нақты қорытындыларының процессуальді мәні бар, ... ... ... ... ... да жарыссөз қатысушыларының пікірлері
ғана тұжырымдалып қоймайды, сонымен қатар әділетті шындық та табылады.
Жарыссөзге қатысушылар сот ... ... ... жазаның көлемі
мен сипатына әсер ететін барлық жағдайларды есепке алу негізінде ұсынылған
ережелерінің пайдасына дәлелді ... ... ... ... ... ... ... міндетті).
Соттың үкім шығарудағы соңғы ... көп ... ... осы қорытындыларына тәуелді болады. Бірақ екі ... және ... ... ... (мәселелері) бойынша
қорытындыларының дұрыстығын анықтау – соттың міндеті мен прерогативасы.
«Сот жарыссөзі – диспут та, шешендікте ... ... - деп ... Е.А.
Матвиенко. Бұл – сотта шешілуге тиісті барлық сұрақтарға ... ... сот ... өте ... ... ... [102, 9 б.].
Е.А. Матвиенко сот жарыссөздерінің анықтамасын дұрыс айтқан себебі
олардың мәні – ... ... ... ... және ... соңғы қорытындыларының жинақталып айтылуында сот жарыссөздерінің
ерекшелігі қарама-қарсы жақтардың арасында жеке дәлелдемелерді ... ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Жарыссөзге қатысушылардың сөздері олардың ішкі сенімдерін көрсетеді,
қақпайлы сипат алады, ал бұл ... ... ... ... белгілеуіне
мүмкіндік туғызады.
Жарыссөзге қатысушыларға қойылатын жалпы талаптар айтқан сөздерінің
нақты және объективті ... ... ... ... өнегелі
жағдай туғыза алуынан тұрады.
Айыпты немесе айыпты еместігі туралы қорытындыларды ... ... ... ... ... кіретін әрбір жағдайды растайтын дәлелдерге
толық баға беру – ... ... ... ... толық зерттеуге
жеткенде ғана мүмкін болады.
Қылмысты жасауға мүмкіндік ... ... ... ... ... ... айыптау сөзінде нақты баяндауды талап етеді. Айыптау
сөзінің құрылымы арнайы тәртіп белгілеуді қажет ... ол ... ... ... ... ... ... толмағандардың ісі жөнінде
мемлекеттік айыптаушының сөзі ... ... және ... ... ие
болғандықтан, ол келесі міндетті бөлімдерден тұруы тиіс.
Қылмыстың қоғамдық–саяси бағасы. Бұл кезде сотталушының іс-әрекетінің
қоғамға қайшы сипаты, оның ... ... ... ... ... ... ... жасалған қылмыстың
қоғамға қауіптілік деңгейін сипаттайтын ... ... ... ... және оны ... ... ... морарльдық кінәлаушылық
қалпын тудыру және әлеуметтік құндылықтарды, ... ... ... ... маңыздылығына ерекше көңіл аударылады.
Қылмыстың қоғамдық-саяси бағасы фактілерге негізделсе және солардан
келіп шығатын ... ... ... Сондықтан айыпталушының сөзінде
сотталушы нақты неде кінәлі, оның мемлекеттің, қоғамның мүддесіне және ... ... ... тиді ... ... жасалады, кәмелетке
толмағанды қоршайтын адамдардың дұрыс емес іс-әрекетінің ... ... әсер ... ... ... ... ... мезгілімен қабылдамағанына ерекше назар аударылады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігін ... ... ... прокурор,
оның жанұядағы моральдық ... ... әсер ... ... ... ... денсаулығы қалай әсер еткенін
көрсетеді.
Кәмелетке толмағанның заңға қайшы іс-әрекетін объективті ... ... оның ... мен ... ... ... ... болдырмауға әкелуі мүмкін, сондықтан прокурор іс жөнінде дұрыс
саяси қорытынды жасау керек.
Прокурордың сөзіне сотталушы кәмелетке толмаған ... ... ... әсер ету ... ... ол ... ... толық
көлемде баяндалады. Прокурор тұлғаның ... ... ... ... ... негізінде тәрбиелеу шарттары, сыртқы әсер
туралы, сотталушының оқыған ... ... ... ... ... ... ... қорытынды жасайды.
Прокурор тыңдаушылардың көңілін тұлғаның ... ... ... ... ... реакциясы, сезімдерінің
әсерлігі), сонымен қатар оның ... ... (өз ісін ... ... ... ... қайраттылық т.б.)
аудартады [103, 53 б.].
Сотталушы тұлғасының психологиялық және әлеуметтік белгілерін бейнелей
отырып, прокурор ... және жеке бас ... ... ... ... ... қажет, себебі тұлғаны
жекелейтін белгілер оның ... ... де ... ... ... бір-бірімен әрекеттестікте болады және жиі бір-біріне себепші
болады. Сотталушы ... ... ... ... ... сөзінен
жалпы мінездеме мен заңға қайшы әрекеті арасындағы қатынастың байланысы
табылуы керек.
Кәмелетке ... ... жеке бас ... өмір сүру, тәрбиелеу
шарттарныа тәуелді өнегелі позиция, қылмысты жасауға итермелеген нақтылы
жағдай анықтайды. ... ... ... ... прокурор
тұлғаның теріс қасиеттерінің пайда болу себептерін табуға және қандай нақты
жағдайлардың қылмысты жасауды объективті жеңілдеткенің ... ... ... жеке бас ерекшеліктеріне ерекше көңіл аударады: оның
дүниетанымына, ақыл-ой мүмкіншіліктеріне, нервтік-психикалық ... ... ... мақсатының пайда болуына ... ... ... бағытталғанына.
Кәмелетке толмаған сотталушының жеке бас ерекшеліктерін түсіндіру -
әлеуметтік-психологиялық ... өз ... ... ... ... төмендеуі) деңгейі т.б. сияқты
жастың қасиеттерін ... ... ... ... ... ... жеке адамның қалыптасу шарттарына, қоршаған ортамен
әрекеттестігіне, мінезінің әртүрлі ... ... ... ... т.б.) криминологиялық баға беріледі.
Прокурордың сөзінде сотталушының жасаған қылмысына қатынасын, ... ... ... ... ... ... ... де
маңызы бар. Кәмелетке толмағандар өзінің мағынасыздығымен, субъективті жақ
туралы әдеттегі түсінікке ... ... ... ... тән. ... ... сәйкес келмейтін қылмыс көбінесе ақыл-ойы, мәдениеті мен
білім деңгейі төмен кәмелетке толмағандармен жасалады.
Табиғаты бойынша бұл себептер тек жеке ... ... өзін ... ... ... ... ... күйлерден-ашу, ыза,
кектен кейін пайда болады. Осындай жағдайларда прокурор жасалған ... ... ... аударуы керек. Сот үшін бұндай мотивтер жиі
«ақтаушы» болып табылады. Ал прокурор кәмелетке ... үшін ... ... жеке ... ... ... ... себепші болуын
көздей отырып, оларға ... ... ... ... ... үшін көрсетілген мотивтер ... ... ... ... ... жиі ... ... белгісі болып табылады.
Осындай істерде қылмыстың мотиві жиі сыртқы себептер мен стимулдан
шығады, ... өзі ... ... ... ... үшін ... ... жүзеге асырудан туады. Кәмелетке толмағаннің жеке басына, оның іс-
әрекетінің шын ... дәл ... ... ... ... адамның
қоғамдық қауіптілігі туралы дұрыс түсінік жасау қиын. Сондықтан мемлекеттін
айыптаушы кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... ... фактіге негізделген жағдайларын саралау – прокурор сөзінің ең
күрделі және жауапты бөлігі сотта ... ... ... ... ... ... ... жасалып, бір-бірімен байланысуы керек
[104, 334 б.].
Оларды ұқыпты тексеріп, біреулерін дұрыс деп ... ... ... ... жекеленген фактілердің арасында байланыстың бар-жоқтығы
туралы қорытынды ... ... ... ... жан-жақты, толық
және объективті анықтап қарауға негізделген ... ішкі ... ... ... ... ... ... атынан айып тағылған
қылмыста оның ... ... ... ... қорытынды жасайды және оны
дәлелдеулермен растайды.
Кәмелетке толмағандардың ... осы іске ... ... ... ... баға беру қолайсыз, бұл қайталануларға ... ... ... ... ... ... ... содан кейін солармен байланысты
дәлелдемелерге талдау жасалса дұрысырақ болады. Дәлелдеуді жүзеге асыру
процесі ... ... сөзі де ... ... ... ... ол сотталушының пайдасына ... ... ... Оның пікірі бойынша, таласты және түрлі ... ... ол ... талдауын жасайды, бірақ егер жаталмайтын
қайшылықтар туса, прокурор ... ... ... үшін түсіндіруге,
қаралып жатқан істі тоқтату нмесе оны қосымша тергеуге жіберу туралы ... ... бір ғана ... ... ... ... ... қоғамның
мұддесін және жеке адамның құқықтарын қорғауды ... ... ... оның ... ... ... және әділ ... табудың үлкен
жауапкершілігі жатыр.
Оқиғаға және оның қоғамдық-саяси мәніне жан-жақты баға беру негізінде
айыптаушы осы баға ... ... ... салдарды анықтайды, сотталушының
жасаған ісінің қылмыстық кодекстің белгілі бір бабына сәйкес ... ... яғни оның ... ... ... Егер айыпталушы
бір ғана дәлелдемелермен айыбын мойнына алатын болса, онда ... ... ... ұқсас эпизодтарға беріледі немесе әр эпизод бойынша ... [105, 72 ... ... ... ... ... ... сүйенеді, егер өзгеріссіз қалып, сотта жаңа жағдайлар
белгіленбесе, қатаң ... ... ... шеңберін ұстанады.
Прокурор айыптың индивидуализациясын талап ететін жағдайларға ... ... ... ... өз пікірін айтады.
Қылмыстың дұрыс квалификациясы – дәл жинақталған фактлерге, оларды жан-
жақты және объективті бағалауға, ... және ... ... ... ... тәуелді.
Прокурор қоғамның адамгершілігі жайлы талаптарына, жазаның сақтық және
тәрбиелік мәніне сүйеніп, ... ... әсер ... барлық жергілікті
жағдайларды есепке ала отырып, сонымен қатар жазаны индивидуализациялау
қажеттілігіне сүйеніп жазаның деңгейі ... ... ... оның жазаның түрі мен көлемі туралы өз пікірін айту ... ... ... ... бұл ... өз ... ... қашпауы керек. Жазаның деңгейін ... ... ... ... мен ... ... Прокурор өз
пікірі бойынша айыпталушыға қолдануға болатын жаза түрін айта алады, бірақ
кәмелетке толмағандардың ісі ... оның дәл ... ... – ҚК-ң ... ... ... ... немесе төмен қылмыс көлемін қолдану
керектігін көрсететін ... ... ... ... ... ... ... еді. Айыптаушының нақты ... ... ... ... ... ерекше жағдайларды белгілеу, немесе
тәрбиелік сипаттағы мәжбүрлі шараларды ... ... ... азырақ
қылмыс туралы, үкімнің орындалуын кейінге ... ... ... ... ... ... мүмкін.
Міндетті түрде жазаны жеңілдету немесе азайту қажеттілігіне дәлелдер
келтірілуі керек. Сондықтан прокурор жазаның сипаты мен ... ... ... ... ... ... ... дәрежесіне қарай
бағалап, белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... көлемін міндетті түрде айту туралы пікір кәмелетке
толмағандардың ісінде әрқашан тиімді емес, себебі оны ... ... ... [106, 45 б.]. ... дәл мерзімін анықтауды кейде соттың
қарауына қалдыру мақсатқа сәйкес болар еді, себебі сот пен прокурордың жаза
туралы келіспеушіліктері де, олардың ... тура ... де ... мен ... қатысушылар дұрыстүсінбей қалады.
Жазаның көлемі мен сипаты ... ... ... және оның
айпталушы тұлғасының ерекшеліктері мен істің ... ...... ... ең ... кезеңі. Сондықтан,
күмәннің, айыптаушы сөзінде тиімді жаза үшін дәлелдердің келтірілгені
маңызды ... ... ... ... орның толтыру туралы
пікірін прокурор жауапкершіліктің жалпы шарттары мен шектеулерін ... ... ... ... ... ... ... айтады.
Жеке адамның құқықтарын барынша қорғау мен қоғамның жақсы тұрмысын ... ... ... ... ... ... ... мүліктік және жеке құқықтары мен
мүдделерінің ерекше қорғауды болжайды. Прокурордың осы міндетті ... ... ... мен ... дер кезінде және толық қорғауды
қамтамасыз етуі оның сотта сөз сөйлеу сапасына, келтірілген ... ... ... ... ... келтіру жиі қылмысты жасау шешіміне кіреді. Көбіне кәмелетке
толмағандар қоғамға ... ... ... болу ... ескермейді. Ал
зиян келтіру, сөзсіз айыпталушы тұлғасының қауіптілігін дәлелдейді.
Сондықтан прокурордың сотта сөз сөйлеуінде азаматтық ... ... ... өте ... ... ... сөзінде іс бойынша берілген азаматтың талап арызды қолдай
отырып, прокурор ондағы ... ... ... ... сәйкес
келетініне сүйенеді. Сонымен бірге ол азаматтық талапкердің позициясымен
арыз талаптың ... ... да, оның ... ... да ... [107, 79 б.].
Азаматтың арыз талапты негіздеу үшін тек сотталушының ... ... ... ... зияндылықтың көлемі мен сипатын да
дәлелдеу керек. Бұл ... ... оның ... анықтайтын сәйкес
құжаттарға сүйенеді.
Материалдық жауапкершілікті ата-анасына ...... ... ... ... үшін өз ... ... болып табылады.
Қамқоршының немесе ата-анасының кінәсін олардың кәмелетке толмағанның
тәрбиесіне ... ... ... мен оны ... ... ... түсіну керек. Кінә ретінде өз құқықтарын заңсыз
қолданғаны да қойылады, ... ... өз ... ... ... қайшы іс-әрекет пайда ... ... ... ... ... ... көңіл бөлмеу, тентектікке жол беру мен оны
мақтап дем беру т.б.). Осы ... ең ... ... болмаса ата-
анасы мен қамқоршысы жауапкершілікке тартылмайды.
Зардаптың орның толтыру үшін қаражаттың жеткіліктілігін анықтай отырып,
прокурор тек кәмелетке толмағанның ... мен ... бар ... ... ... ... зияндылықтың суммасына да сүйенеді. Оның көлемінің
кәмелетке толмағанның табысынан асатын ... ол ... ... ... ... мен ... да тартуды орындатуына болады.
Азаматтың арыз талаптың көлемі мен негіздерін дәлелдеуге байланысты
прокурор сотты ... арыз ... ... ... ... қанағаттандыруың
немесе оның қортындысың негіздейтін дәлелдемелерді келтіріп арыз ... ... ... ... ... ... болған себептер мен жағдайларды өз сөзінде
баяндау және оларды жою ... ... ... ... ... ... ... Екі жақтың жарыссөздерінде тек ... ... ... ... оны ... ... ... ғана санап айтып
шығумен шектелмеу керек. Қылмыс пайда болған жағдайды толығымен суреттеу
қажет, қандай ... ... оған ... ... ... ... себептерін
көрсетіп және олардың қандай түрде қылмыс жасау ниетінің қалыптасуына әсер
еткенін анықтау керек. ... ... ... ... ... ... сүйене отырып, дәл осындай қоғамға қарсы ықпал ету
көздерінің әсерінде болып жүрген ... ... ... ... ... ... алу шараларын қабылдау болып ... ... ... ... ... кім ықпал етті, ішімдік сусындарын
қабылдауды кім үйреткенің анықтайды, ... ... ... ... мен
педагогтық ұжымның жіберген кемшіліктері мен қателіктерін көрсетеді, және
кәмелетке толмағандардың қайсысы сотталушының ... ... ... дәлелдемелер жазықтылықта күмән қалдырса және айыптау нәтижесінің
қорытындысы істің фактіге негізделген жағдайларына сәйкес ...... ... ... ... ... ... басшылыққа ала отырып прокурор
айыптан немесе оның бір бөлігінен бас тартады.
Адамдардың құқықтарын қамтамасыз ... ... ... ... тән, ... ... ... басшылыққа ала отырып,
прокурор айыптаудан немесе оның бір бөлігінен бас тартуға міндетті.
Егер прокурор сот тергеуінің нәтижелері ... ... ... ... сенімге келсе, немесе істің фактіге негізделген жағдайларында
маңызды ... ... яғни ... айыптылығында прокурордың қатаң
сенімі болмаған жағдайда мемлекеттік ... ... ... ... аяқталуына болады. Айыптаудан бас тарту – прокурордың көзқарасы
(пікірі) бойынша сотталушының кінәсіз ... және оның ... ... сөзі ... ... оратор және юрист А.Ф. Конидың
айтқанына көңіл бөліп кету ... ол ... ... «Ең ... ... ... түсінікті және терең мағынаға толы» [108, 139 б.].
Прокурор өзінің қорытындыларының дұрыстығында толық сенімде болу ... ... ... екендігіне сенімділігі, өзінің қорытындыларының
шынайлығы ғана оған сот пен барлық қатысушыларды ... ... ... ... сөз сөйлеп шығуы оның объективтілігіне тікелей
тәуелді болады. ... ... ... ... ... ... ... дұрыстығына теріс әсер етеді. Іске тікелей байланысты сөз
қақпайласу әділ және негізделген ... ... ... ... ... ... негізделу қажет, фактіге негізделген жағдайларға, қоғамдық
өмірдің диалектикасына, құқықтық және өнегелік нормаларының мәніне ... ... ... ... оның ... ... ... істің ерекшеліктерін шебер ... ... дәл ... ... қол ... «Әрбір қорытынды соңғы пікірін
дәлелдеу үшін прокурор ... жеке ... ... Ол өз сөзін
орынсыз ескертулермен толтырмауы қажет, іске қатыссыз пікірлерін ... ... ... ... ... айтады, оның әрбір
қортындысының белгілі бір мәні ... және ... ... ... оның сөз ... ... және заңдық сауатты, сенерлік және
түсінікті болуы керек. ... ... анық емес ... ... мен қиын ... және ... ... басқа жаққа
аударатын күрделі бағытпен сөз ... ... ... Айыптаушы сөзінде
сыпайылық пен көп сөзділіктің қажеті жоқ және ол ... ... аз ... ... ... ... ... сөзі екі түрлі мақсаттан тұрады: оның біріншісі ... ... бір ... қабылдау керектігіне бейімдеу – сотталушы ақтау
немесе оның жазасын жеңілдету; екінші мақсат – оны ... және ... ... сақтандыру. Қорғаушы соттың ... тек ... ... ... ... қабілетті жағдайларға ғана аударып
қоймай, сонымен бірге оның алдында жазаның ең орындысы ... ... ... ... ... ... – адвокат сөзінің ең маңызды қасиеті.
Оның сөз ... осы ... сай ... үшін, қорғаушы істің барлық
материалын анық білуі керек, оның егжей-тегжейіне дейін түсініп, ... ... ... ... ... ... және негізделген
қорытындыларын жасау қажет.
Білікті қорғаушының сөзі өзінің мәні мен ... ... ... және ... ... мен одан шығатын қорғау ... ... ... ... ... [109, 8 ... ... қорғау сөзінің ерекшелігі қорытындыларды анық
және ... ... ... ... ... ... ... болған жағдайлар мен сотталушыға тәрбиелік әсерді қамтамасыз ететін
шараларға аударудан тұрады. Қорғаушы өз ... ... ... ... істің қоғамдық мәнін, қорғалушының жас ... ... ... ... ... ... дәлелдемелерді талдау мен оны заңды бағалаау бір
жерден шығу керек.
Адвокат өз ... ... ... және ... ... ... нәтиже жасай отырып, белгіленген ... беру ... ... Бұл ... қорғаушының дәлелдемесі сот
тергеуінің затын құрайтын ақиқат өмір ... ... ... ... дұрыс екендігіне ішкі сенімінің болуы қорғаушы
сөзінің ең маңызды компоненті болып табылады. Дәлелдерді ... ... ... елемеу жиі іс бойынша бір мағынаны қорытынды жасауға
кедергі келтіреді, себебі оған сенімділік жоқ. Сол ... ... ... ... ... ... бір ... шартты түрде жазалауды,
немесе жазаны санкцияның төмен шегінен де төмендетуді немесе ... ... ... кездеспейді. Әрине, бұл – қандай да бір қортындының дұрыс
екеніне ішкі сенімінің ... ... ... ... ... ... сендірудің орнына болжай алады, ал оның ... ... ... ішкі сенімі – оның ойының дұрыстығына және
біртұтас позициясының ... ... анық баға ... ішкі ... ... ... қарсы пікірлерге терең ойлап көңіл бөлудің, дәлелдеулерді
жан-жақты талдаудың маңызы зор.
Қорғау сөзінде сендірудің логикалық дәлелдеу ... ... мәні ... кейде істің кейбір жағдайлары эмоционалдық ықпал етуге де негіз
береді, егер, әрине, ... өзі ... ... ... тұрған
қорытындыларында терең сенімді болса (қолайсыз жағдайлардың кездесуі,
сотталушының тәжірибесіздігі).
Қорғаушының ... ... шын ... ... ... ... шабытын көрсету орынсыз. Сөзі қаншалықты байсалды
болса, соншалықты оның ішкі ... ... ... ... сотталушы мен басқа ... ... ... дәл
мағынасы күштірек әсер етеді. Мысалы, күшті ішкі сезімінің ... ... ... ... ... ... ... тандау
арқылы, қорғаушы онда болып жатқан ... ... ... ... ... ... сезімге берілу, егер ол ... ... ... ... ... көрінісімен жәбірленушіге қатысты
сентиментальдық немесе дөрекілікпен ешқандай байланысы болмауы керек.
Адвокат ... ... заң ... дұрыс, идеологиялық ұстамды
дәл позициясымен баға беруге міндетті. Тікелей сотқа қарап сойлей отырып,
ол сөзінің ... ... оң әсер ... оның ... мәні мен
мағынасы дұрыс түсінуіне ықпал етуге тырысуы керек.
Бас бостандығынан айырумен байланысты емес жаза ... ... ... ... ... ... ... сотталушының қоғамнан
изоляциялаусыз да дұрысталатындығы жайлы ... ... ... ... Бұл ... ... және ... сипатына әсер ететін басқа да
жағдайларға дәл талдауға негізделеді.
Фактілерді дұрыс қолданып, олармен белгілі бір жаза түрін таңдауының
мақсатқа ... ... ... ғана адвокаттың қорытындылары сенімді
түрге ие болады.
Қорғаушы ... ... ... ... оның ... ... елімізде кешірілмейтіндігін көрсетуге ... ... ... ... ... ... пен ... сезімін шақырмау
керек, керісінше сотталушы өзінің қылығына ... адам ... ... бел ... ... соттың, жұртшылық өкілдерінің назарын оның оқыған оқу орнының
неше мекеменің тәрбиелік жұмысының кемшіліктеріне аударуға ... ... ... ... оның ... ... мен қателіктерінің»
құрбаны болғаны тәрізді пікір қалыптаспауы ... ... ... ... тандай отырып, кәмелетке толмағанның мінезінің теріс
жақтарын, оның тәртіпсіздігін, ... ... және т.б. атап ... ... ... ... Бұл қорғау міндетіне ... ... оның ... ... ... ... ... ата-анасына, мектебіне жүктеуге тырысады, бірақ ол
бұл кезде сотталушыда өз кінәсі туралы теріс ... ... ... ұмытады. Қылмыс жасаған адам жаза тартуға міндетті, сондықтан,
сөзсіз, ата-анасы мен мұғалімдердің кінәсі ... ... ... алып ... ... ... бар. ... сияқты,
адвокатта қылмысқа себепші болған жағдайларға соттың назарын аударады,
қажет болса қызмет мен ... өмір сүру ... мен ... ... ... ... жасауға тікелей немесе жанаша әсер еткен кәмелетке
толмағанның қоғамға қарсы ... ... ... ... ... мен ... арналған (қатысты) ерекше ұйғарым шығаруға
көндіреді.
Қорғаушы ... ... тек ... ... ... ... бейнелеу керек. Бірақ кейбір жағдайларды ... ... ... ... ... олар – процессуалдық және
материалдық нормаларды бұзушылықты анықтаумен, сот ісін ... ... мен ... ... ... оқиғаның дұрыс қоғамдық
саяси бағалауымен байланысты жағдайлар.
Кәмелетке толмағандардың ісі бойынша жасалған ... ... ... ... рұқсат етілмейді.
Сотталушының мүдделеріне қысым жасамай, яғни ... ... мен ... қорғау мақсатын біріктіре отырып, адвокат
фактілердің дұрыс түсінігін беруге міндетті.
Көрсетілген талаптарды ... ала ... ... сөзі ... сотпен
белгіленген материалдарына негізделуі тиіс, оның қылмыс жасауға итермелеген
барлық себептерін, жағдайлары мен ерекшеліктерін толық және ... ... ... Оның ... ... мен ... сот ... мен мораль (адамгершілік) нормаларының қазіргі
талаптарына жауап беріп, анық, жүйелі және ... ... ... ... сөзі ... толмаған балаға тәрбиелік әсер етуге
максимальді мүмкіндік беру керек.
Сот жарыссөздерінде қарсылықпен ... ... ... сөз сөйлеу
бұл – прокурор мен адвокаттың міндеті емес, - құқығы. ... егер ... ... ... ... ... қате ... беретін
болса, онда қарсылық реплика өз позицияларын жүйелі қорғау мақсатында қажет
болады. Соңғы қарсылық ... ... ... беріледі.
Кейде прокурор сөзінде айтылған пікірін репликада түбірімен өзгертеді.
Реплика формалды қорғаушының сөзіне ... ... ... ... ... ... ... мәлімдемеден тұрады, және оның
қорғаушының дәлелдемелерімен келісетінін куәландырады. Егер ... ... ... баға ... ... басқа түсініктеме
берсе, және оны түсіндіру прокурордың ... ... ... ... онда ... ... өзгеруі мүмкін. Мұндай
жағдайларда соттың ... үшін ... ... ... қортындыларынан
бас тарту керек.
Өз көзқарасын қорғай отырып, прокурор мен қорғаушы процесстің кейбір
қатысушыларының қорытындыларымен неге ... ... және осы ... қарсы дәлелдер келтіруі тиіс. Бұл кезде
тек белгілі бір аргументтердің қанағат етерлік еместігіне ... ... ... ... ... қарсылықтарын нақты дәлелдеулермен
негіздеу маңызды.
Сот ... ... ... ... ... ... пен өзара құрметтеуді сақтау керек. Талас тек істің мәнісіне ... ... ... ... ... шектен шықпау керек.
Сот жарыссөздеріндегі полемика әділдікті белгілеуге мүмкіндік береді,
бірақ кәмелетке толмағандардың ісінде ол ... ... ... ... ... ... қажетті тәрбиелік әсер көрсетпейді.
Жарыссөзге қатысушылардың фактілердің ... ... ... ... болады, және әрқашан шынайы болмайды, бұл сот этикасы мен ... ... ... ... талаптарына жауап бермейді. ... ... әділ баға ... ... тұлғасына қатысты немесе
іске қатыссыз фактілерді мәлімдеуді болдырмау (жасатпау) – жарыссөзге
қатысушылардың ... мен ... ... ... сөз сөйлеуі – бұл идеологиялық ... бір ... ... ... сөздер заңдылықты, жоғары өнегелі
тәрбиелеуді, моральдің қоғамға қарсы көрінулерімен келіспеушілікті нығайту
үшін тұрақты күресуді ... ... ... ... ... ... амалды, дұрыс және сыни бағалауды негіздеуде» жауапкершілікті
күшейтуге бағыттайды.
Көрсетілген қаулы тұрысынан әділ соттың ... ... бірі ... қатысушылардың жоғары мәдениеттілігіне жауапкершілігін
арттырудан, айтқан ... ... мен ... олардың жоғары өнегелі бағытталуынан құралады.
Біздің ойымызша, кәмелетке толмағандардың ісі бойынша жарыссөздерде сөз
сөйлеу істің жағдайларына байланысты белгіленуі керек.
Алғашында прокурордың ... ... сай ... ол сот тергеуіне
қорытынды жасап, дәлелдеулерге толық мамандалған талдау беруге, ... ... ... ... ... ... кінәсіздігі
туралы қорытынды жасауға міндетті. Прокурордан кейін ... ... ... баға бере ... Егер іс ... ... ... ерекшеленетің болса және оларды басында мұқият
талдау керек ... сөз ... ... ... ... ... толмағандардың қылмысы жөніндегі кейбір істерде алдымен ... мен ... сөз ... ... ... қоғам өкілдерінің пікірін
есепке алып, қажет болса оларды толықтырып, ... ... ... мен ... ... ... ... болады.
Біздің ойымызша, сот жарыссөздеріне сөз сөлеудің реттілігін тәртіптеп
белгілеудің қажеті жоқ. ... ... ... ... ... ... ... реттілігі мәселенің ең дұрыс
шешімі болып табылады.
Қорғау ... ... ... процессуальдық кепілділігі -
сотталушының соңғы сөзі. Сот үкім шығару үшін кеңес бөлмесіне кетер алдында
сотталушыны тыңдайды, жаза ... ... ... ... ... толып
жатқан жағдайға бағасын айтады, үкім шығарар алдында ... ... ... процессуальдық мәні бойынша соңғы сөз – сот ... және жеке ... ... бұл ... ... да ... ... ұсынылмауы үкім шығаруды кейінге қалдыруға әкелетін өте мәнді қылмыс
болып табылады.
Сотталушының ... ... ... ... заңшығарушы оның пікірін
тікелей кеңес бөлмесіне кетер алдында тыңдау ... ... ... ... ... ... ... сотқа ықпал етуі мүмкін.
Осымен сотталушының соңғы пікірінің сот үшін ... мәні бар ... ... ... ... үшін ... ... шығарылса, онда ол
сот жарыссөздері аяқталған соң өзінің мүддесін ... үшін ... ... соңғы сөзін айтуға шақырылуы тиіс.
Бұл мәселе бойынша сотталушының сот мәжілісі залынан шығарылуы кезінде,
оның соңғы сөзін ... ... ... ... және оған ... жоқ болғаны есептеліп соңғы сөз ұсынылмайды» деп ойлайтын
авторларының көзқарасын дұрыс деп ... ... сөз ... маңыздылығы тек сотталушының ... ... ғана ... ... ... онда ... маңызды,
зерттелмеген жағдайлар айтылуы мүмкін, соған сәйкес сот, сот тергеуін қайта
бастауға ... сөз ... ... сотталушыға өз кінәсін түсінуіне, заңға қайшы
әрекет жасамауға уәде беруге мүмкіндік туғызады.
Соңғы сөзде жазаның ... ... ... жаңа ... ... ... ... прокурор мен адвокаттың
қорытындыларының негізсіздігі ... ... ... яғни ... ... ... сотталушының барлық қажет деп белгілегені есептегені
айтылады. Сондықтан ол еркін және толық ... ... ... ... тиіс. Ешкімнің оны уақытпен шектеу оған ... оны ... ... қоюға құқығы жоқ.
Ішінара әлеуметтік және оған кәмелетке толмаған сотталушының қатынасы
келесі мәлеттерді ... ... ... соңғы сөзінен басстартқандар –
5%; ... ... үшін ... – 24%; өз кінәсін мойындамағандар ... жаңа ... ... – 11%; ... ... баға
берген, соған сәйкес сот тергеуі қайта қаралған – 6,2%; ... ... ... уәде ... – 15%; ... ... ... бергендер – 12%; қатан жазаламауды сұрағандар – 5% [110, ... ... ... ... сөзінің процесуальдық және
тәрбиелік маңыздылығын ... ... осы ... жете ... ... ... оның орындалуына немқұрайлы қарау маңызды заң ... ... ... КӘМЕЛЕТКЕ ТОЛМАҒАНДАРДЫҢ ҚЫЛМЫСТАРЫ
БОЙЫНША СОТ ШЕШІМІ
3.1 Кәмелетке толмағандардың ... ... үкім ... ... ... ... функционалдық мақсаты кінәлілік немесе кінәсіздік, жазаны
тағайындау немесе одан босату ... ... ... ... ... ... бір істі ... және кінәліні жазалау шегінен тыс
шығып кетеді [111, 37 б.]. Бұл жерде үкім – заңдылық пен ... ... ... ... ... ... дұрысталуына және түзелуіне
көмектесетін негізгі құралдың бірі. ... ... ... сотпен
анықталған фактілердің ақиқаттылығына субъективтік сенімінен, ... және бір ... ... ... ... ... ... осы
жерде әсіресе кәмелетке толмағандарға қатысты.
Үкім сот билігінің актісі ретінде, егер ол заңдылық және ... ... ... ... ... ... ... маңызды орын алады, осыдан келе заңдарды орындау кезінде оларға
жауапкершілік сезімін орнатады. Осы ... ... ... ... құру , құқыққа қайшы әрекеттерді жасаудың алдын алады, санасында
жазаның болмай қоймайтындығы қалыптасады, қылмыстың жасалуына әсер ... мен ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасының ҚІЖК 371 бабында көрсетілген мәселелерді қарастыра отырып,
сот ... үшін ... бір ... ... бар істі ... құрайды. Үкім өзінде істі шешумен байланысты негізгі сұрақтарды
құрайды. Кеңесу ... ... ... ... өте кең:
жасалуына сотталушы айыпталып отырған әрекеттiң орын алғаны дәлелдендi ме;
бұл әрекет қылмыс болып ... ма және ол нақ ... ... ... ... бұл ... ... дәлелдендi ме; сотталушы бұл
қылмыстың жасалуына кiнәлi ме; оның жауаптылығы мен ... ... ... ... бар ма; ... ... ... үшiн жазаға
тартылуға тиiс пе; ... ... жаза ... тиiс, ... үкiм шығару үшiн немесе жазада босатуға не қылмыстық жазаны
өтеудi Қазақстан ... ... ... бөлiгiнде көзделген жағдайларда кейiнге қалдыру туралы
негiздер бар ма; бас ... ... ... ... немесе тәрбие
беру мекемесiнің қандай түрi мен ... ... ... ... ... ... жата ма, ... пайдасына және
қандай мөлшерде, сондай-ақ егер азаматтық талап ... ... ... жата ма; ... талап-арызды немесе ықтимал тәркiлеудi
қамтамасыз ету үшiн ... ... ... не ... керек; заттай
дәлелдемелердi не iстеу керек; iс жүргiзу шығыстары кiмге, қандай ... тиiс; ... ... ... ... жағдайларда медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын
қолдану туралы; қылмысты жасауға әсер ... ... ... ... қатысты бұлтартпау шарасы туралы; бұрынғы үкiм бойынша ... ... жою ... оны ... туралы.
Көрсетіліп кеткен сұрақтарды шешу кезінде психологиялық, педагогикалық
білімдерді ... ... ... ... деңгейін арттырады.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша неңесу бөлмесінде сотталушының
тұлғасы туралы сұрақтар, ... және ... ... ... ... ... себеп болған және олардың алдын алу ... ... ... ... ... мәселе ретінде жүріс тұрысының себебін дұрыс бағалау
болып табылады, себебі қылмысты ... ... ... ... өзінің
әрекетін түсінбеуі немесе толықтай түсінбеуі мүмкін. Сот осы жерде ... дем ... ... ... ... ... ... болу немесе болмауын ерекше тиянақтылықпен анықтауы
қажет.
Л.М. Голубева пікіріне орай кәмелетке ... ... ... ... ... келесідей 3 сатыны құрайды:
а) Істің мән-жайын, сотталушының жеке тұлғасын, қылмыстың жасалу
себептерін анықтау және бағалау.
б) құқық ... және ... ... ... сараптамасы.
в) тәрбиелік және алдын алу әсері [40, 229 б.].
Бұл сұрақтарды шешу нақтылы қылмыстың жасалу жағдайын, жазаның көлемі
мен сипатына әсер ... ... ... отырып қарастырылады. Құқық қолдану
сатылары бір-бірімен байланысты және тәуелді.
Соттың кеңесу бөлмесіндегі белсенділігін заңшығарушы ең ... ... ... ... мән-жайларды анықтаумен байланыстырады.
Сотта зерттелген дәлелдемелер жиынтығы, қылмыс оқиғасының болуы ... ... ... шығаруы қажет. Шығарылған шешімге қарама-қайшы немесе
сәйкес келмейтін фактілер үкім негізінде қолданыла алмайды.
Қылмыстың оқиғасы туралы сұрақты шешпестен бұрын, ... ... ... ... ... мәселені шеше алмаймыз. Егер де бұл сотпен
анықталмаған жағдайда, ... ... ... ... сұрақтарды қарау
қажеттілігі қалады, ақтаушы үкім шығарылып, бұлтартпау алынып тасталуға
жатады. Қылмыс ... ... ... ... бар ... ... ... білдіреді.
Қылмыстың оқиғасы туралы шешімдер ақиқат, алынған көзден ... ... ... қажет және тек осы жағдайларда ғана олар шешімнің
негізінде қолданылуы мүмкін. Егер ... ... ... ... жалпы танылған жүріс-тұрыс нормаларынан ауытқу ... ... ... ... ол ... құрамының болмауына байланысты
ақтаушы үкім шығарады. Бұл ... сот тек ... ... ғана
жоққа шығарып қоймай, сонымен бірге тұлғаны ... ... ... да ... ... тартуын жоққа шығарады.
Егер болған оқиға кәмелетке толмағанның қылмыстық әрекетінің негізінде
болмаса немесе ... ... ... ... ... құрамы
болмаған жағдайда, онда сот қылмыс құрамының болмауына байланысты ақтау
үкімін шығарады. Бұл ... ... ... ... ... қайшы
әрекетін жасамаудан емес, оның ... ... ... ... ақтау үкімін шығарады.
Сонымен бірге ақтау үкімі, сотталушыға айып тағылғанымен, қылмыстық
заңның диспозициясында көрсетілген ... ... ... ... аз болуына байланысты шығарылуы мүмкін. Бұл негіз сонымен бірге
қылмыс абайсызда жасалған жағдайда, ... кінә ... ... ... Мысалға, сотта кінәсінің болмауы анықталса немесе абайсызда
жасалғаны, ал ... тек қана ... ... ... ғана
қолданылатыны анықталса.
Сотталушының қылмыс жасауына ... ... ... немесе дәлелденбегендігі талқыланған уақытта, айыптаудың
негізі болған дәлелдемелердің ... және ... ... ... ... ... дәлелсіз материалдарға және
тұжырымдамаларға ... және ... сот ... ... бұл ... ... ... кәмелетке толмағанның айыбына
байланысты дәлелдемелердің жеткіліксіздігінен ақтау үкімін шығаруы ... ... ... шешімдерін негіздей отырып, ... ... не ... ... ... көрсетілуі тиіс.
Қылмыс құрамының болмауына байланысты ақтау үкімі ... ... ... ... яғни ... қорғану және аса
қажеттілік жағдайында жасалғаны анықталған жағдайда ... ... ... сот ... ақиқат жан-жақты дұрыс зерттелген фактілерге
негізделуі қажет.
Кінәлілік туралы тұжырым жасау – бұл ... ... ... ... немесе өз бетінше бола алмайды, ол дәлелдемелердің логикалық
анализі нәтижесінде, қандайда ... ... ... және ... ... ... ... немесе шындыққа сәйкес келмейтін
фактілер ескерусіз және түсіндірусіз қалмайды, сонымен ... ... ... ... ... сот, ... квалификациясы туралы шешімді
құрайды. Фактілердің негізделуі олардың заңи ... ... ... ... ... әрекеттің мәні ашылмайды. Бұл жерде әнгіме
әрекеттің ... ... ... ... ... фактілердің,
қылмыстың заңи белгілеріне сәйкестігін анықтау
Сотпен қылмыстың заңи тұрғыдан ... ... ... үкімде айыптың өзгеруіне әсер еткен себептердің негізделуін қажет
етеді. Олардың үкімде көрініс ... оның ... мен ... ... ... құқықтық дұрыс бағалануы, өз ... ... ... ... Кеңесу бөлмесінде жауапкершілікті
жеңілдететін немесе ауырлататын ... ... ... ... ... қылмыс құрамынан тыс болады, олардың ... ... олар ... ... ... төмендігін немесе
керісінше тұлғаның қоғамдық қауіптілігін көрсететін ерекше жағымсыз
қасиеттері ... ... ... ... болмайды. Белгі бір баптың
санкциясының аумағында ауырлататын мән жайларды ескере отырып, ... ... сот ең ауыр ... қолдануы мүмкін. Ауырлататын және
жеңілдететін мән-жайлар жазаның ... мен ... ... үшін ғана ... бірге оны дифференциялау және жекелендіру үшін ... ... ... ... ... ... ... дамуында мешеулік белгілерінің болуы әсер етеді. Сот психикалық
дамуындағы ... ... ... өз ... есеп бере ... өзін-өзі басқара алу қабілеті туралы мәселені шеше отырып, жаза
туралы тәрбиелік ықпал ... ... ... ... туралы мәселені
шешеді.
Кінәсін жеңілдететін мән-жайлардың бірі ретінде сонымен бірге кәмелетке
толмағанның теріс ықпалға қарсы тұра алалмауы бола ... Бұл ... ... ... әсер ететін кең тараған түрінің бірі болып
табылады, әсіресе егер кәмелетке ... ... ... ... ... ... болуы оның жағымды бастамаларын шектейді және қандайда болмасын
жағдайда әрекетті дұрыс ... ... ... ... ... денгейін бағалаған жағдайда қылмыс жасалу фактісінің қорқыту
немесе жағымсыз ықпал ету нәтижесінде болғанын және ... ... ... ... әсер ... ... ... тағы да бір мән-жай ретінде ауыр мән-жайлардың сәйкес
келуі – ішкі жан ... ... ... жанұя ішіндегі дау жан–жал, бұл
жерде кәмелетке толмағанды ерекше қиын жағдайға қойып, дұрыс және қалыпты
іс әрекеттерді ... ... ... Қиын ... тап ... ... ... шешім табу ересектерге қарағанда өте қиын болады.
Сондықтан сот тәжірибесінде кәмелетке ... ... ... ... ... ... қатарына: алғашқы соттылығы, өз
кінәсін толықтай мойындауы, жағымды мінездемелер, бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... интеллектуалдық ерік
жігерінің және психикалық даму дәрежесінің артта қалуы. Бұндай ... ... деп ... ... ... толмағандарға қатысты
қосымша мән-жайларды ескеру өте қажет.
Сонымен бірге жеңілдететін мән-жайлар ретінде тұлғаның ерік-жігерінің
қалыптасуындағы қолайсыз ... ... ... ... ... ... ата-анасының теріс ықпалы – алкогольдік ішімдікке салынуы,
олардың ... ... ... ... ... ... өмір ... байланысты теріс ықпалға түседі.
Үкім шығару кезінде ерекше маңызды мәселе ретінде қылмыс жасау кезінде
басқа тұлғалардың әсерінің болғаны ... ... ... тиіс – ... ересек адамның болуы. Ересек адамдармен ... ... ... ... ... ... қандай нысанда жасалғанына
қарамастан, кейбір жағдайларда жауапкершілікті жеңілдететін мән-жай ретінде
ескерілуі тиіс. Арандатушы ... ... ... әсер етеді,
қылмысқа қатысуға итермелейді, ниеті мен мақсатының қалыптасуын тездетеді
және қылмысты тез жүзеге асыруға ... ... ... қылмысқа және қандай да болмасын қоғамға қауіпті
әрекетті жасауға ықпал еткен ересек ... ... ... ... ескеріп, сот ересек адамның атқарған ролін және кәмелетке
толмағанды ... ... ... ... әсер ету, ... ... спирттік ішімдіктерді ішкізу, қызғаныштық, көре алмаушылық ... ... ... ... ... ... толмағанды қылмыс жасауға ықпал еткен ересек адамның әрекеті
кәмелетке толмаған істеген қылмыс ретінде және оны ... ... ... ету үшін жауапкершілігі бар баптармен саралануы қажет.
Міндетті түрде кәмелетке ... ... ... немесе басқа да қоғамға
қауіпті ... ... ... ... ... мен нысаны, кәмелетке
толмағанға теріс ... ... ... ... ... ... толмағанның жасы, сонымен бірге пайда болған теріс зардаптың
сипаты ескеріледі. Ерекше ... ... ... ... ... зарттарды сатып алу және пайдалану мән-жайлары
бағалануы қажет.
Осылайша қылмыстық жауапкершілікті жеңілдететін ... ... ... ... қауіптілігінің төменгі дәрежесі, тұлғаның
қоғамға қауіптілігінің болмауы, қылмысты алғашқы рет жасауы, шын ... өз ... ... ... зардаптың салдарын алдын-алу, қылмыстың
ашылуына белсеңді түрде көмектесу.
Сотпен кеңесу бөлмесінде ... ... ... ... ... ... анықтау үшін маңызды. Заңда қылмыстың
қоғамға қауіптілігін ... ... ... ... ... ... көбінесе қылмыстық кодекстің ... ... ... ... қылмысты ұйымдасқан топпен
істеуі, пайдакүнемдік және басқа да ... ... ... (аш ... ... және т.б.).
Кінәні ауырлататын мән-жай ретінде қылмысты қоғамға қауіпті ... бұл ... ... ... ... ғана емес, сонымен бірге басқа да
тұлғаларға ... ... ... өтінішіне қарамастан қылмысты
сабырлықпен аяғына дейін жеткізу, жәбірлеу, қатаңдық, кінәсіз ... ... ... ... және ... ... жасауды
ауырлататын мән-жай ретінде тану фактісі негізделген болуы қажет.
Ауырлататын мән-жайлар тізімі нақты болып табылады және тікелей заңда
көрсетілгендерден ... ... тани ... ... ... ... пікірі бойынша, сот жаза тағайындаған жағдайда
тікелей заңда көрсетілмегенімен, сотталушының теріс мінездемелерін ескеруі
қажет дейді. Мысалға, ... ... ... деңгейде азғындауы,
спирттік ішімдіктерді, нашақорлық заттарды шектен тыс ... ... ... түрде бұзуы және т.б. Сонымен бірге үкім шығару кезінде
заңда тікелей көрсетілмеген, бірақ ... ... ... ... бар мән-
жайларды талқылау қажет. Шешімнің сипаты мен ... әсер ... ... ... ... ... ... маңыздылығын ескермеу,
соттың қателіктеріне алып келуі мүмкін. Кейбір мән-жайлар қылмыстың және
тұлғаның қауіптілігін ... ... ... ... ... ... қылмыстары бойынша қылмыс құрамының
белгілерін ашып қана ... ... ... оның пайда болу себептерін
ескеру қажет. Сондықтан ... ... мен ... әсер ... ... ... Мысалға, сотталушының куәлармен жек
көрінішті ... ... ... шын ... ... ... өз ... толтыру, бақылаусыздық, кәмелетке толмағанға қатысты бұрын
тәрбиелік шараларды қолдануы.
Маңыздылығы жағынан тұлғаның психологиялық және ... ... емес ... қаражаттың тапшылығы, ата-аналарының білім деңгейінің
төмендігі сияқты фактілер, жанұяның тәрбиелік мүмкіндіктерін ... ... ҚІЖК 117 ... сәйкес әр қылмыстық іс
бойынша дәлелдеу затына, жауапкершілігіне, сипаты мен дәрежесіне ... ... ... ... ... әрқайсысының маңызы жоқ және
дәлелдеменің маңыздылығын көрсете алмайды, олар тек бір ... ... ... ... ... толмағанға берілген теріс мінездемелерге қарамастан, сот оны
айып тағылып отырған қылмыс бойынша дәлелдеусіз ... ... ... ... деңгейіне әсер етеді, себебі кәмелетке
толмағанның қылмыс жасауындағы ... ... оның ... ... ... осы ... ... немесе олардың орнындағы адамдардың
кәмелетке толмағанды тәрбиелеуге байланысты өз міндеттерін ... ... ... ... ... жүріс-тұрысы, жасаған құқық
бұзышылықтары және осыған байланысты қолданылған ... ... ... тыс ... ... ... мән-жайлар ескерілуі қажет. Кәмелетке
толмағандардың қылмыстары бойынша қоғамдық қауіптілігі ... ... ... бас ... айыру сияқты жаза қолданылмауы қажет, егер
кәмелетке толмағанның ... және ... ... ... – ақ ... ... кеңесу бөлмесінде сот ... ... бас ... ... емес ... таңдау жөнінде сұрақты талқылауы
қажет. Егер сотталушының қылмыстағы ролінің ... ... ... ... сипаттайтын мәліметтер мен қылмысты ... мән ... ... қоғамнан оқшаулауды қажет етпейді деп тапса, сот ... ... ... Бірақ бұл жағдайда жасаған әрекеттін ауырлығы, пайда болған
зардап және түзелу ... ... Әр жеке ... сот шартты түрде
сотталғандардың түзелуіне қоғамды тарту туралы сұрақты шешу қажет [112, ... ... ... толмағандарға қатысты бас бостандығынан
айырусыз түзеу жұмыстарымен байланысты жазалау ... ... ... ... материалдық жағдайын мұқият бағалауы қажет, ... ... ... ... ... түзелуіне теріс әсер етуі
мүмкін. Сот мүмкіндігінше сотталушының әрекетіне белгілі бір тұлғаның, оның
ата-аналарының бақылауды жүргізу ... ... ... ... ... ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдану – бұл қоғамдық ықпал
ету арқылы қылмыстық-құқықтық нормаларды қолданылуын жүзеге асырудың ерекше
бір түрі. Жасаған әрекетінің ... және ... жеке ... ... сот ... ... ... ету шараларын қолдану туралы
сұрақты қарайды. Мәжбүрлі тәрбиелік ... ... ... ... кәмелетке
толмағанды сендіру арқылы түзеу, сонымен бірге сотталушыға ... ... ... ... жағдайларда істі тоқтату оны ақтауды
білдірмейді, қайта керісінше сот оны ... деп ... ... ... кәмелетке толмағанды тек жазадан босатады.
Бұл жерде жаза элементтері барынша жоққа шығарылған. Бұл шара көпшілік
алдында ұялтумен ұқсас. Олардың ерекшелігі, тек бір ... ... ... ... түрінде (жәбірленушіден кешірім сұрау) немесе салыстырмалы түрде ... ... әсер ету – ... ... Яғни ... ... басым болады.
Қоғамдық өмірдің негізгі бастамаларының диалектикалық бірлігі және оның
барлық тәрбиелік жүйесінің мақсаты, кәмелетке толмағанға қатысты ... ... ... ... сақтандыруға жол ашатын, оқуын жалғастыруға,
мамандық алуға ... ... әсер ... ... ... яғни ... ... оның өмірлік қызығушылықтарын жүзеге асыруға ... ... ... байланыста болуы қажет.
Кәмелетке толмағанды жазалауды белгілеместен соттау, яғни мәжбүрлі
тәрбиелік ықпал ету ... ... тек ... ... ... ... қолдануы мүмкін. Мәжбүрлі тәрбиелік ықпал ету ... ... ... ... жеке бір түрі және ... әкімшілік
жазалардан өзгеше. Бұл шаралар кәмелетке толмағанды тәрбиелеудің бір
әдісі, ол ... ... ... және ... ... ... ... тәрбиелеу сипатындағы шараларға ауыстыру ауыр
және кәмелетке толмағандардың арасында кең тараған қылмыстарға, қылмыстық-
құқықтық жазалаудың әлсіретуіне алып келмеуі қажет.
Бұл ... ... ... ... ... және ... ... шараларды қолдану кәмелетке толмағанмен қоғамға қарсы теріс
қылықтың ... ... ... ... бірақ қоғамға қауіптілік
деңгейі өте төмен. Бұл әсер ету ... ... ... ... ... бұл жерде жазаның өзінің бөлінбес объективтік белгісі және
оның басқа ... ... ... бірлікте болады. Жазаның
мазмұнында тәрбиелік элементтердің дамуы кәмелетке толмаған қылмыскерге
алдын-алу ... ... ... ... ... ... ... үкімін шығару кезінде судья тергеу, прокуратура, сот органдарының
заңсыз іс-әрекетімен ақталушыға келтірілген зиянды өтеу ... ... ... ... ... Кәмелетке толмаған соттталушы бірнеше қылмыс
жасағаны үшін айыпталған кезде сот әрбір қылмыс бойынша жеке жеке ҚР ... ... 1 ... 1-7 ... ... ... шешеді
егер қылмыстың жасалуына кәмелетке толмаған бірнеше соттталушы айыпталса,
сот оның жасалған әрекеттегі ролі мен ... ... ... әрбір
кәмелетке толмаған соттталушыға қатысты ҚР ҚІЖК- 371 ... 1 ... ... мәселелерді шешіп, мынадай қосымша мәселелерді шешуге
көшеді:
кәмелетке толмаған соттталушының, ал ... ... ... ... ... кәмелетке толмаған балаларын жайғастыру туралы;
кәмелетке толмаған сотталушының мүлкін, ... ... ... мүлкін қорғау туралы;
жеке қаулы шығару қажеттігі туралы.
Алдын ала тергеу немесе сот ... ... ... ... есі ... ... мәселе туындаған жағдайларда сот үкім
шығару кезінде бұл мәселені тағы да бір рет талқылауға міндетті.
Кәмелетке толмаған ... ... ... ... есі кіресілі-
шығасылы күйде болған немесе қылмыс жасағаннан кейін оның өз әрекетінің
(әрекетсіздігін) іс жүзіндегі ... мен ... ... ... ... игеру мүмкіндігінен айыратын психикалық науқас пен ауырған деп
таныған сот, қылмыстық істі ... және егер ... іске ... ... ... қатысса және іс құрамында үш ... бар ... ... ... ... ... ... мәжбүрлеу
шараларын қолдану туралы қаулы шығаруға құқылы.
Кәмелетке толмағанға үкім шығару кезінде сот ҚР ... 371 ... ... ... бас ... ... ... жоқ шартты
соттау, жаза тағайындау туралы, сондай-ақ ҚР Қылмыстық кодексінде көзделген
жағдайларда жазадан босату туралы ... ... ... ... ... ... жоқ шартты соттау, жаза шараларын
қолдану, кәмелетке толмағандарға арналған арнаулы тәрбие беру ... ... беру ... ... не ... ... ... мәжбүрлеу
шараларын қолдану жағдайларында сот бұл туралы мамандырылған ... ... және оған ... ... құлқына бақылау жасауды
жүзеге асыруды жүктейді.
3.2 Сот үкімі мен жазалау шараларының ... ... не ... туралы, жауапкершілікке тертылуы
жөніндегі сұрақты шешу өкілеттігі сотқа берілген. Үкімді шығару сотпен
жүзеге ... ... ... ... және ... болып
табылады. Бұл жерде мемлекеттің жасалған қылмыстқа және сотталушыға қатысты
қарым-қатынасы көрініс табады және оған ... заңи баға ... – бұл ... ... және оны ... ... заңи мінездемесі,
бұл соттың үзілді-кесілі айыпталушының кінәлігі немесе ... ... деп ... ... ... жаза ... немесе одан босату
туралы, не ... ... деп ... ... ... ... тұжырымы [113,
46 б.].
Егер осы жерде келесі мәселені атап кетпесек үкім түсінігі ... ол ... сот ... ... шығарылады, мемлекет атынан
жарияланып, үкім Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... үшін, заңды және жеке тұлғалар
үшін міндетті болып ... ... ... сот жаза тағайындағанда негізгі роль
жастардың ... көз ... ... ... көмектесіп,
жіберген қателігіне төзімділікпен қарап, сабырлықпен қатесіне көз ... ... ... ... ... тек жазаға тартып қоймай, ... ... көз ... ... ... басқа да заң бұзушылықтың
алдын алып, құқықтық сана сезімін өсіру ... ... ... ... жаза мен ... қатар қолдану қажет. Көбіне жазаның мақсаты
қатені түзеу және қайталануды ... ... ... толмағандарға
жаза тағайындағанда олардың жас ерекшеліктерін ескере ... оның ... ... ... келтірген зиянын түсіндіріп, істеген қылмысының
болашақта қайталанбауын қадағалау керек.
Кәмелетке толмағандарды жазалауда: жаза мен ... ... ... ... айқын ескерте түзету ... ... ... ... мақсатқа, сәйкестендіреді.
Кәмелетке толмағандардың аса ауыр қылмысы үшін жазалаудың мақсатқа
жетуі оны ... ... ... Жаза тек ... ... ... және ... жеке тұлғасы, тәрбиелік шараларды
жүзеге асырумен сәйкес келген ... ... ... Осы ... ғана соттың
әлеуметтік гуманизмі көрініс табады.
Жазаның әлеуметтік маңызы және алдын-алу күші, оның ауырлығында емес,
ал ... ... және ... Жазадан құтылмыйтындылық
қағидасының негізгі мазмұны бұл – кез-келген қылмысқа мемлекеттің және
қоғамның ... ... ... ... ... тәрбиелік-профилактикалық нәтижеге ие.
Бұл қағиданың қоғамға қайшы ұстанымдары берік кәмелетке толмағандарға
қатысты ... ... ... жауакершілікке тартылмауы қайта қылмыс
жасауына алып келеді. Жазаның негізгі ... ... ... емес, ал
тиісінше кәмелетке толмағанға түсіндіру болып табылады.
Кәмелетке толмағандарға қатысты жаза тағайындау – бұл ... ... ... ... ғана ... ал ... жаза ... қолдану
мақсатында іске маңызы бар фактілер мен мән-жайларды ескеру. Сонымен бірге
оның негізгі ... ... және ... ... жасаудан сақтандыру
болғандықтан, ол болашаққа қарап тағайындалуы қажет.
Жазалаудың ортақ принциптеріне ... ... ... олар ... ... біз ... ... толмағандарға қолданылуының
ерекшеліктерін қарастыру керек екенін айтады. Жазаны тағайындаудың негізін
қалаушы қағидалары бұл: ... ... ... ... және ... Жазалау өзінің тәрбиелік міндетті жүзеге асырады
егер ол көрсетілген қағидалар ... және ... ... ... ... ... ... кәмелетке толмағандардың кінәсінің дәрежесіне қарай ғана
сүйенбей қоғамға істеген қылмыстың ... ең ... әдіс ... ... ... ықпал етеді. Жеке жазалау ... ең ... ... отырып, содан кейін мемлекеттік ... ... Жеке ... ... ... жеке мінездемесінде
қылмысқа дейінгі істеген істері «арақ, құмарлық, немесе бұрын сотталған
болса» оған ... мән ... [114, 79 ... ... жеке жазалау мақсатын көздей отырып, қатысушылардың
қарым қатынасын дұрыс шешіп, топ ішінен ... ... ... ... мен ... қатысқандардың әрқайсының кінә дәрежесіне ... ... ... соттаулушының кінәсі ретінде қойылуы мүмкін мән-
жайлар әсер етпеуі қажет. Жасаған әрекетін ... ... ... ... ... ... ... толмағандардың
қылмысытылығымен күресті күшейтуді ... ... ... бір ... үшін ... ... таңдау дұрыс емес. Кейбір жағдайларда
даралаушы белгі ретінде соттар, ... ... ... ... әсер
етуге алып келген бұрын жасаған құқықбұзушылықтарын есептейді. Бірақ осы
жерде қылмыстық жауапкершілікке ... да, ... ... ... ... ... ... Жаза тағайындау тұжырымының негізінде
тек дәлелденген айып және тұлға ... ... ... ... үлкен мән берген дұрыс. Заңның дамуы жазаның
жеңілдетілу жағына қарай өсуі ... ... ... қоғамдық талқыға салу
бас бостандығынан айыру ... ... салу мен ... ... ... ... жаза ... нәтижелі болады. Кәмелетке толмағандарға заңды
қолданғанда, бүгінгі күн ... ... ... алу ... ... нығайту
үшін сот негізсіз жеңіл және істелген қылмысқа ... ... ... ... ... ... ерекше болғандықтан жазасы өзіне тән болу керек.
Кәмелетке толмағандардың істерін қылмыстық кодексінің баптарына сай ... ... мен ... ... жаза ... ... ... тигізе
отырып, мұқият қарау керек. Заңның альтернативтік санкциясы бойынша сот
ауыр ... ... және ... ... ... қасиетінен мүлде айырылған адамдарды бас бостандығынан айыруға
ұйғарады.
Осы істер бойынша ... ... ... және ... ... ... ... келуін ескеру керек, жазаның дұрыс әсері
мен қатар керіс әсері де бар. ... ... ... ... ... күнделікті өмір сүру дағдысынан айыру, орта мен қарым
қатынасын үзу немесе азайту, оқуды тоқтату, ... ... ... ... кәмелетке толмағандар үшін жеке жазалаудың әділетті де
нәтижелі болуын ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның қасиеттерін ескере отырып – істелген қылмыстың ... ... ... ... ... аса маңызды. Заң шешкен жазадан аспай өз
орнымен орындалуы, ортақта арнайы ескертудің тапсырмасына кіреді.
Кәмелетке ... ... ... жазалауды қолдану көп жағдайда
әр қилы. Бірдей қоғамдық ... бар, ... ... ... ... ауырлығы бірдей қылмыс жасағанымен әр ... ... Ал ... қауіптілігі әр түрлі ... ... ... ... бірдей жаза қолданылған. Көптеген ... ... ... ... ... және әр қилы.
Осы жерде айта кететін бір мәселе, жазаның тағайындалуына реттейтін заң
нормалары ... ... мен ... ... ... ... айта кету ... бірге кәмелетке толмағандардың қылмыс жасауы кезіндегі қоғамға
тигізер қауіптілігі әрқашанда дұрыс, обьективті түрде ... ... ... жас ... ... ... ескере отырып, жаза
жеңілдетіледі. Заң жеке жазалау кезінде ... ... ... талап етеді. Кәмелетке толмағандарды ұтымды жеке
жазалау мақсатымен заңның жеңілдету жағын анықтау керек. Атап ... ... ... ... жас ... ... ... бойынша қылмыстық кодекске кейбір баптарды
толықтыру керек. Ол баптарда сот ... ... ... жеке
тұлғасын, істеген қылмысының қауіптілігін, жауапкершіліктің көлемі мен
сипатына әсер ... ... және ... ... ... Осы жағдай мен қылмыс арасында байланыс бар олар ... ... ... ... ҚР Конституциясы алдындағы жоғары жауапкершілігіне ... ... ... ... қылмысқа сай болуын талап етеді.
Жаза тағайындаудың ... ... сай, заң ... ... ... ... және сипатын, айыпталушының тұлғасын,
жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды ескере ... ... ... қоғамдық қауіптілігін анықтайтын негіздерге келесідей мән-
жайларды атап ... ... ... нысаны, себептері, қылмысты жасау
сатысы, жағдайы, әдісі және ... ... ... ... ... ... олардың қатарына аса ауыр ... және ... ... жасау мүмкіндігі жатады [115, 523 б.]. Алкогольдік
мастану ... ... ... ... ... ... ... қажет, себебі алкогольдік мастануды барлық жағдайда ауырлататын мән-
жайға жатқызу дұрыс болмайды. Осы ... шешу ... ... ... жағдайының қылмысты жасау себебінің байланысын
анықтаған ... ... ... ... ... болған соттылығы есептеледі,
себебі бұл ауырлататын мән-жай ретінде ... оның ... ... бірақ ол соттылығының ескіру мерзімі өткені болса, «сотталды» деген
есептен алынса, сотталғаны жойылса онда бұрынғы сотталғаны ескерілмейді.
Жазаның ең ... ... ... тек ... мән-жайлар болған кезде
ғана рұқсат беріледі. Бірақ ... ... ... бола ... жаза ... тәрбиелеу нәтижесіне кері әсер утуі мүмкін. ... ... ... ... жәй ... ... ... қандай да бір жазаны қолданудың мақсатқа сәйкестігін әрбір нақты
іс бойынша жан-жақты талқылауы ... бұл ... ... қамтамасыз етуге,
түзеу және дұрысталуды, сонымен ... жаңа ... ... ... Ауыр ... ... бұрын сотталған тұлғаларға ... ... ... ... ... тәрбиелік әсері тек оның болмай қоймайтындығы, даралығымен
(индивидуализация) ғана ... ... ... ... ... заң, өнегелік және адамгершілік ... ... ... ... жаза қоғаммен тұлғаға қойылатын құқықтық
және ... ... ... ... ... тез ... мүмкіндік береді, әсіресе қылмысты абайсызда немесе білместіктен
жасағандар, бұл түзелудің психологиялық ... ... Сот ... ... ... ... ... қатаң түрде әділеттік принципін басшылыққа
алуы қажет, жасаған әрекетінің қоғамдық ... ... ... туралы мәлімет және жазаның көлемі мен сипатына әсер ететін ... ... ... ... және ... ... үшін кәмелетке толмағандарға қатысты
кінә әділетті, ... ... ... және логикалық нәтижесі ... ... ол ... ... ... ... ... өкпе және
өшігу сезімдері қалыптасып, оның әрекетіне жазасын өтеу ... ... оны өтеп ... ... де әсер ... ... жөніндегі ішкі сенім соталушының түзелуінде үлкен
орын алады. ... ... әр ... жеке дара жол табу арқылы
мақсатқа жетіледі.
Кәмелетке толмағандарға қатысты жаза ... ... ... ... әділеттілігімен және бұлтартпайтындықпен
көрініс табуы қажет, себебі кінәліні жазалау, қылмыстың ... ... алу, ... ... ... мақсатқа ғана жетіп қоймай, сонымен бірге
жазасын өтеп болғаннан кейін оқуды жалғастыру, мамандық алу, ... ... т.б. ... ... ... ... қылмыстық-құқықтық нормалар
аумағында, оның шектерінен шықпастан, ең дұрыс, тиімді жазаны ... ... ... ... барынша толық және терең дұрысталуын және
түзелуін, ... сана ... ... ... ... етеді.
Айтылып кеткен жаза принциптерінің жиынтығы, олардың бір-бірімен
байланысы, және ... ... оның ... ... ... ... ... жағынан қамтамасыз етіледі.
Бұл қағидаларды ескерген, әсіресе кәмелетке толмағандардың істері
бойынша маңызды. Бірақ сот ... ... ... қылмыстық
заңдарға қайшы келетін жаза тағайындай ... ... ... қажетті жағдайларда қатаң жаза ол ... ... ... және ... ... ал ... қылмыскерлерге қатысты,
қоғамға керекті шамада қолдану керек. Әрбір нақты іс бойынша ... бір жаза ... ... ... сұрағы шешілген кезде,
немесе жазадан босату ... ... ... ... ... ... басшылыққа алынады [116, 117 б.].
Жазаны тағайындау принциптерін іс жүзінде қолдану барлық жағдайларды
қатаң сақталуын талап етеді, ... заң ... және оның ... ... және ... шара қолдану қажет. Сондықтан сот жергілікті
мән-жайларды ... ... ... ... ... үшін жауапкершіліктің
сипаты және деңгейі анықталады, бұл жерде қылмыс фактісі анықталмайды. Сол
мақсатқа ... ... ... ... ... ... мән-
жайларды тани алмайды. Заң бұзушылықты «мақсатқа ... ... ... ... ... істе тар ... ... алып келуі
мүмкін.
Сондықтан заңдылық және мақсатқа сәйкестік арасындағы қарым-қатынас,
соттың заңды шүбәсіз, дәл ... ... және оның ... дербестігінің
арасындағы қарым қатынас сияқты қарау қажет-үкімді жастық ерекшеліктерін
және істің нақты мән-жайларын ескере отырып, ... ... ... ... ... ... істі тоқтату құқығы берілген және
істі кәмелетке толмағандардың істері бойынша ... беру ... ... ... Әр ... ... ... сот
анықтайды. Жаза тағайындаудың демократиялық принциптерінің әлеуметтік
психологиялық маңызы бар, ... олар ... ... тұлғасын
қалпына келтірілгенін бара–бар әдістер мен тәсілдерді ... ... ... ... функционалдық маңызы,
қарастырылып отырған қылмыстық істі шешімнің өнегелік негізін құрайды.
Сот ... ... ... жазаны тағайындаудың барлық
демократиялық принциптерімен және қылмыстық сот ... ... ... етіледі.
Жазаның заңдылығы оның шынайы анықталған фактілермен негізделгені
түсініледі. Дәлелдемелерге негізделмеген жаза заңды болып есептелмейді. ... ... және ... ... ... ... және олар ... тудырмауы қажет. Бұл сот әділдігінің ... ... ... жүктелген тәрбиелік функцияларды жүзеге асырудың бір жағдайы
болады. ... үкім ... ... ... ... осы ... ... жасау мүмкіндігін төмендетеді. Кәмелетке толмағанға қатысты
мұндай үкім маңызды фактор болады, кінәсін түсінуді қалыптастырады, құқыққа
қайшы әрекеттерді ... ... ... ... ішкі сана ... оның
негізділігі мен әділдігінің көрінісі, онда ... ... ... [117, 10 б.].
Кәмелетке толмағанға қатысқан жазаны ... ... ... ... ... кінәсінің деңгейін көрсететін
дәлелдемелерге ... ... ... ... ... ... мазмұнын ашу қажет, осы кезде сотпен ... ... ... ... күмән келтірілмейді және қандай да бір жазаның
қолданғаны жөнінде күмән тудырмайды.
Негізделмеген, ... оның ... ... төмендетеді. Сот үкімінде
қандай да бір жазаның қолданылуы арнайы негізделу қажет, әсіресе тұлғаның
жеке басының ... ... ...... ... ... әсер ету ... тиімсіздігі, ресми алдын алу шараларын
ескермеу және ... ... ... ... ... кезде, біздің
ойымызша, сотпен кінәлі деп танылған барлық сотталушыға қатысты ... ... әр үкім де ... ... ... Бұл ... ... асыруда қолайлы жағдай жасауда, үкімнің заңдылығы және
негізділігінде, жазаның тәрбиелік ... ... ... ... ... ... сот ... ерекшелігі
сотталушының психологиялық қасиеттері және жеке басының ерекшеліктерін
ескеріп, сот ... ... ... ... Ол өзіне
дәлелдемелерді қылмысты жасау себептерімен және сотталушының жеке ... ... ... ... ... ... ... және негізділігі тек заңның дұрыс қолдануы және істің
мән-жайларын дұрыс көрсетумен ғана тәуелді болып қоймай, сонымен ... ... ... ... ... ... де ... ойы бойынша, «үкімді жеңіл түрде» баяндауды оны жеңіл-желпі
қараумен ... ... ... біріншісі үкімнің айқындығын және
тәрбиелік ... ... ... ал ... ... ... ... [118, 22 б.].
Сотталушының кінәлілігі, жазаны тағайындау немесе одан босату жөніндегі
сотпен шешілетін ... ... ... ... ... ... ... олардың талқылануына ерекше жағдайларды талап
етеді. Соттың кеңесу бөлмесіне ... ... ... істі ... ... судьялардың тәуелсіздігінің кепілі болады, үкімді ішкі сенім
бойынша шығаруын қамтамасыз етеді. Кеңесу ... ... ... ... ... жоюға негіз болады.
Сот үкімі өзінің нысаны және мазмұны бойынша дұрыс болуы қажет. Ол
үкімнің ... ... ... қамтамасыз етуге бағытталған және
онымен бірге мүмкіндігіне қысқалы нақтылы негізді анық және ... ... ... ашық және ... болуы оның құрылымына, қойылатын талаптарды
сақтаған кезде ғана қол жеткізуге болады.
Қылмыстық іс жүргізу заңы ... ... ...... ... ... ... үкімнің сипаттамалы дәлелді
бөлігі жасалған орны, уақыты, оның жасалу тәсілі, кінә нысаны, қылмыстың
себептері мен ... ... ... сот ... деп ... ... ... қажет. Айыптау үкімінің қорытынды бөлігінде
сотталушының: тегі, аты, әкесінің аты, ... ... ... деп ... ... ... деп таныған қылмыстық заң (бабы, бөлігі, тармағы),
жасағанына кінәлі деп таныған әрбір қылмысы үшін ... ... түрі мен ... жазаны өтеуге тиіс мекеменің түрі мен режимін
көрсетеді, ... ... ... ... ... ... ұзақтығымен
сотталушыға жүктелген міндеттер, сотталушыны құрметті, әскері, арнайы
немесе өзге атағынан, сыныптық ... ... ... ... ... туралы шешім, егер үкім қабылданғанға дейін сотталушы
ұсталса, және оған ... үйде ... ... ... ... ... ... ол арнаулы медициналық мекемеге орналастырылса, алдын
ала қамауда ұстауды есепке алу туралы шешім, мәжбүрлеп емдеуді қолдану ... ... ... ... ... үкім ... күшіне енгенге
дейін сотталушыға қатысты бұлтартпау шаралары туралы шешім көрсетілуі ... ... ... ... ... дәлелдеу затына
кіретіндіктен, сотталушының жауапкершілігі және ... ... ... үшін сот ... көрініс табуы қажет. Бұл әрине ... ... ... әрі ... жұмыс істеуі үшін маңызы бар [119,
160 б.]. Кәмелетке толмағанның тәрбие және өмірімнің қолайсыз жағдайларын,
ана-апаларының ... ... ... ... сияқты себептерді ашып көрсету,
үкімнің тәрбиелік маңызын көтеруге маңызы өте ... ... ... ... ... ... жасалу себептерін көрсетуде, үкімді
жасаған кезде уақытты үнемдеу мақсатында келісе бермейді. Біздің ойымызша,
қылмыстың жасалу себептерін ... оның ... ... Жаза ... ... шешу ... қылмысты тұлғаның әлеуметтік – психологиялық
жағдайымен салыстырып қоймай, сонымен бірге болашақта дамуын да ... ... ... қылмыстың жасалуына негіз болған себептерді бағалау
қажет.
Жазаны тағайындау тәжірибесіне талдау жасау ... ... ... ... бас ... ... өте жиі ... Мұнымен қатар, соттардың кәмелетке толмағандарға бас
бостандығынан ... ... ... (2004 жылы 28,9%, 2005 жылы – 29,2%,
2006 жылы - 31,2%) ... ... ... ... жазалаудың
басқа түрлерін қолдану қысқарған. Сонымен, шартты соттауды қолдану 9,7%,
тәрбиелiк әсерi бар мәжбүрлеу шаралары 1,6%, ... ... ... ... ... Тәрбиелік ықпал ету мәжбүрлеу шараларының мәні мен маңызы
Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық кодекстің ерекше бөлімімен
қарастырылған, қылмыс құрамының барлық белгілері ... ... ... ... таңиды. Қылмыс жасаған тұлға оның жеке ... ... ... ... ... ... ... Басқаша
айтқанда, қылмыстық жауапкершіліктің құқықтық қатынастары ... ... ... ... ... ... қылмыстық жазалау
шарасы тағайындау түрінде ісі ... ... ... ... ... жағдайларда қылмыс жасаған тұлға қылмыстық жауапкершіліктен
босатыла ... ... ... мақсаттары мемлекеттік мәжбүрлеудің
қолдауынсыз іске асырылады. Субьектінің қылмыстық міңез-құлықтың фактісінде
анықталған ... ... ... туралы сұрақ, ... ... мен ... ... ... ... ... «Субъекттің әрекетінде қылмыстық құрамның
жеткілікті болуы кінәлі тұлғаға қылмыстық ... ... ... ... жалпы қорытынды шығаруға болмайды, қылмыс құрамы әрқашан
және сөзсіз қылмыстық ... ... ... ... ... ... [120, 73 б.]. Ал Г. ... «Осылай болса, қылмыс құрамы
әрқашан, қылмыстық және қылмыстық емес, объективті өлшеуіш ... ол ... ... ... ... ... ... тұлғаның қылмыстық жауапкершіліктен босатылу мүмкіндігі ескереді.
Егер кінәлі тұлғаға қатысты белгілер оған ... ... ... етсе» [121, 7 б.]. Қылмыстық ... ... ... босату туралы жалпы ережелер кәмелетке толмағандарға да
қолданылады. Бірақ бұл ... ... ... қолдану кезінде
бірқатар ерекшеліктер қарастырылады. Бұл ерекшеліктер ... ... ... мақсатқа лайықтылығы туралы
сұрақтарды шешу кезінде назар ... ... ... ... ... ... ... қайшы, қылмыстық ... ... ... ... ... ... жасаған кәмелетке толмағандардың (сонымен қатар басқа
тұлғалардың) қылмыстық ... ... ... ... бір қылмыстық-құқықтық институтты құрайды. Берілген институттың
бірлестігі кәмелетке толмағандардың қылмыстық ... ... ... ... және алдын-алу мазмұның ашу алдында, қылмыстық
жауапкершіліктен босату туралы кейбір ... ... ... ... жауапкершіліктен босату қылмыстық жауапкершіліктің іске
асырылуының арнайы нысаны болып табылады. ... ... ... ... ... ... ... оны қолданған кезде жоғары сатыдағы
қоғамдық қауіптілігі жоқ, қылмыс жасаған тұлғаға қатысты жазалауды қолдану
мен келтірудің мақсатқа лайықтылығы ... ... ... Осы ... ... мемлекеттің құзіретті органдарына беріледі (алдын-ала анықтау, алдын-
ала тергеу органдарына, прокурорға, сотқа). ... ... ... сұрақты дұрыс шешу, мемлекеттің кінәлі тұлғаға қылмыстық-
құқықтық санкцияларды ... ... ... ... ... бұл ... іс ... бас тарту, қылмыстық
істі тоқтату және айыптау үкімі шығару кезінде анықталады. Бұл жағдайда,
қылмыс ... ... ... ... ... қылмыс үшін
жауапкершіліктен босатылады, ... ... оның ... ... сияқты
қылмыстық іс-әрекет болып саналады [122, 23 б.].
Қылмыстық жауапкершіліктен босату ... ... оны ... ... ... ... тең емес. Керісінше, заң тұлғаның ... ... ... ... шығады, сондықтан заңмен
қарастырылған ... ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауапкершіліктен босату институтының жалпы міңездемесіне
қатысты бастапқы ескертпелер, ... ... ... ... ... ... ... қатынастарды тоқтатады.
Қылмыстық жауапкершіліктің құқықтық-қатынастарының тоқталуы мемлекеттің
құзіретті органдарының ресми шешімінен кейін іске ... Олар ... ... мұндай шешімді қабылдаған кезде ... ... ... ... Сол ... бұл ... ... – көп
жағдайларда берілген органдардың міндеті емес, құқығы. ... іске ... ... ... ... ... түрде іске
келтіріледі»- деп С.Г. Келина дұрыс айтады [123, 18-19 ... ... ... ... ... қатынастардың
тоқталуына әкелетіндігі туралы шешімдер көп жұмыстарда қарастырылады [124,
26 б.]. Ол ... ... ... соңғы шешуін
көрсетеді,бірақ берілген институттың табиғатын және оның іске ... ... ... ... ... ... біздің ойымызша, оның
мазмұны мен шығу нысанында қарастыру керек.
Қылмыстық жауапкершіліктен босатудың мәні, бұл ... ... ... әсер етудің қылмыстық-құқықтық құралдардың экономиясын
көрсете тұрып, сонымен қатар қылмыс жасаған тұлғаны ... іске ... ... қолданудың мақсатқа лайықсыздығы туралы ресми мойындауды
көрсетеді. Сонымен қоса қылмыстық жауапкершіліктен босату ... ... және ... құқықтың алдында тұрған мақсаттардың ... ... ... ... ... ... есебімен
құзіретті органдар бұл мақсатқа лайықтылықты іске ... оны ... ... ... ... туралы нақты шешімге келтіреді.
Қылмыстық жауапкершіліктен босатудың әлеуметтік мәні мен мазмұны ... ... ... толықтай ашылады. Бұл белгілер берілген
институтты құрайтын нормалармен ... ... және анық ... осы ... міңездемесіне қатысты авторлардың жұмыстарында кең түрде
көрсетілді [125, 17 б.].
Қарастырылып жатқан ... ... ... ... ғылымдық
түсінік беру арқылы біз: қылмыстық жауапкершіліктен босату тек ... ... және оның ... барлық қылмыстық белгілер болғанда ғана
қолданылады. Ол қылмыстық жауаптылықтан босатудың маңыздысы болып табылады.
Ол ... ... ... ғана ... ... ... оның пайда
болу негізімен логикалық ... ... ... ... қылмыстың өзі
саналады. Осыдан – егер бұл босату ... ... ... ... қатысты сұрақты шешу кезінде берілген қылмыстың міңезі мен ... ... ... дәрежесі есептеледі. Әрине, мұндай іс-
әрекеттерге барлық қылмыс жатпайды, тек ... ... ... ... қауіп көрсетпеген және жағдайдың өзгеруінен кейін қоғамға ... ... ... қылмыс.
Жасалған қылмыстың орташа ауырлығы мүмкін болған ауырлықтардың бірі
болып саналады, бірақ ... ... ... ... басты
себебі емес.
ҚР ҚК 68 бабы қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... ... ... ... бұл босатудың тек жасалған
қылмыстың қоғамға қауіпті міңезімен байланыстырмайды. Ол мұндай баламаны
келтіреді: егер ... ... ... ... ... істі сотта
қарастыру уақытына дейін өзін тәртіпті көрсетсе, онда бұл іс ... ... ... ... [94, 128 ... айтқанда, заң, қылмыстық жауаптылықтан босату кезінде жасалған
қылмыс қоғамға қауіпті іс-әрекеттің сипатын жоғалтпаса, бірақ оны ... ... ... ... ... ... болу ... ескереді.
Былайша, қылмыстық жауаптылықтан босату кезінде қылмыс жасаған ... ... ... ... ... ... қауіптігінің
дәрежесі, нақты тұлғаның бағасы тек қылмыстық іс-әрекеттің жасалуымен
байланысты ... ... ... мен ... ... айтқанда,
әртүрлі құқыққа қарсы іс-әрекеттерде мәнін таппаған оның ішкі дүниесінде
қылмыстылық ... ... Бұл ... тұлғаның қоғамдық қауіптігінің
дәрежесі, оның жасалған қылмыстың қоғамдық қауіпі дәрежесіне ... ... ... Осы тәуелділіктің міңезі, тұлғаның қоғамға қауіпті
анықталған дәрежесі көрсетіліп, тек ... ... ... ... ... ... іс-әрекет жасаған кезде ашылады.
Қылмыс болмаса, нақты тұлғаның қоғамдық қауіптілігі туралы ... еді. Егер ... ... ... ... ... ... болып табылса, онда оны жасаған тұлға қоғамға ... ... Бұл ... сонша анық және қылмыстың қоғамға қауіпті дәрежесі оны
жасаған ... ... ... ... анықтайтыны туралы ешқандай
сұрақ тумайды. Бірақ бұл ... ... ... түсіну, міндетті
тәуелділік рангіне шығару керек емес. Бұл (осы тәуелділік) өзін тік міңезде
көрсетпеуі де мүмкін [126, 139 б.]. Бір ... ... егер ... және ... ... ... үлкен қауіпті қылмыс жасаған тұлғаның
қоғамдық қауіпті дәрежесі тез артады, ал ... ... егер ... ... оның ... жасы ... толмаған шықса, онда
тұлғаның қоғамға қауіптігі дәрежесі кеми түседі.
Осыдан басқа, ... ... ... болмауы мүмкін: егер қылмысты
жасалуынан кейін жағдайдың өзгеруі ... ... ... ... ... ... жауаптылықтан босату туралы сәйкес шешім қабылдау, тұлғаға,
оның әлеуметтік кейпіне, іс-әрекетіне ... ... ... ... жүргізіледі.
Бұл жағдайда тұлғаның қылмысты жасауға дейінгі міңез-құлқын сипаттайтын
фактілер, қылмысты жасау кезіндегі және ... ... ... ... ... ... есепке алынады.
Тұлғаға қылмыстың жасалуына дейін, сол уақытта, ... ... ... ... мәні бар) ... ... заңда анықталған. Қылмыстық
жауатылықтан босату туралы сұрақты шешетін құзіретті орган сол жағдайларды
зерттеуі керек.
Қылмыстың ... ... ... ... беретін факторлар қатарына
заң шығарушы біріншіден оның, ... ... ... қоғамдық
қауіпті іс-әрекеттердің жасамауын жатқызады. Заң шығарушы, сонымен қатар,
қылмыстың жасалуына дейін ... ... ... басқа факторларды да
анықтайды.
Көбінесе, ҚР ҚІЖК 481 бабы ... жасы ... ... ... істерде мынадай жағдайлар анықталуға жатады: кәмелетке
томағанның жасы (туылған күні, айы, ... ... ... ... және ... ... ... еріктілік және
психикалық даму дәрежесі, мінез бен ... ... мен ... ... ... ... ... басқа кәмелетке толмағандардың әсер етуі [35, 164 б.].
Тұлғаға, оның ... ... ... ... беретін факторлар
қатарына - тұлғаның жасалған факт туралы терең ойлауы, өзінің кінәсін ... ... ... ... ... ... ... немесе
келтірген зиянды жоюды анықтайтын жағдайлар жатады. Бұл ... ... ... ... жоқ, бірақ олардың ... ... заң ... ... ... ... келу, қылмысты ашу үшін көмек ету,
жәбірленушімен ... және т.б.). ... ... ... оның ... де ... толық ашылады. Осы түрде, біз
қылмыстық жауаптылықтан босатуды іске асырудың сыртқы нысанын айтамыз.
Қылмыстық жауаптылықтан босату туралы ... ... ...... ... мемлекетік-биліктік өкілеттігінің шын көрсетілуі,
жасалған қылмысқа оның баға беру ... мен ... іске ... ... ... шешім қабылдауы. Ол қылмыстық істің қоздыруына
дейін және кейін қабылдануы мүмкін, егер де алдын-ала ... ... ... ала ... ... кезінде қылмыстық жауаптылықтан босату
негіздері табылса [127, 72 б.]. Мұндай жағдайларда ... ала ... ... немесе прокурор қылмыстық істі қоздырмау туралы ... ... ... ... ... қабылдайды да, ол туралы дәлелді
қаулы шығарады.
Сотта сонымен қатар, тұлғаны қылмыстық ... ... ... қабылдануы мүмкін. Егер мұндай шешім істі сотта қарау жіберу кезінде
қабылданса, онда сот істі тоқтату туралы қаулы шығарады (ҚР ҚІЖК ... сот ... ... ... ... ... тек айыптау
үкімі шығарумен жүзеге асырылады.
Қылмыстық істі қозғаудан бас тарту ... оны ... ... байланысты тоқтату, сонымен қатар айыптау үкімін
қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... жасағаннан кейін пайда
болатын барлық қылмыстық-құқықтық зардаптардан босату деп ... ... ... жазалау шаралары қолданылмайды және ол сотталған деп
саналмайды. Ертеде қылмыстық ... ... ... қылмыс жасалуы
ешқандай қылмыстық-құқықтық зардаптар алмайды (қайталанушылық, ... ... және ... жауаптылықтан босату қылмыстық заңмен арнайы орнықтырылған
жағдайларда және арнайы босату ... ... ... ... ... жауаптылықтан босату шарттарының заң шығарушымен
реттелуін ... ... В.И. ... ... ... «бір де бір адам,
заңсыз негіздері болмай, қылмыстық жауаптылыққа тартылу және жазалынуы, сол
сияқты бір де ... ... адам ... ... ... ... және жазадан босатылу мүмкін емес» [128, 112 б.].
Қылмыстық заң шығарушы қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... шын ... ... қылмыстық жауаптылықтан босату (ҚР ҚК 65)
2) қажетті қорғану ... ... ... ... ... ... ... жәбірленушімен татуласуға байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату
(ҚК 67-бабы);
4) жағдайдың өзгеруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... ... байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату
(ҚК 69-бабы);
6) рақымшылық немесе ... ... ... ... ... және ... ... (ҚК 76-бабы);
7) ҚР Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлімінің баптарымен қарастырылған
қылмыстық ... ... ... ... [94, 125-140 ... ... жауаптылықтан босатудың әртүрлі классификация
түрлері беріледі. Е.І. Қайыржанов былай деп жазады: «Қылмыстық заң шығарушы
қылмыс жасаған ... ... ... және ... қылмыстық
жауаптылықтан босатудың міндетті жағдайларын қарастырады. Осылайша,
қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру ... ... ... болып
табылады, ал факультативті – қылмыс белгілері бар, қылмыс жасалуынан кейін
жағдайдың ... ... ... ... ... тұлғаны
жауаптылықтан босату болып табылады» [129, 177-178 бб.].
«Қылмыстық құқық» оқулығының авторлары қылмыстық ... ... ... ... ... ... және ... жалпы және
ерекше, негізгі және өтпелі [130, 418 б.].
Келтірілген ... ... ... ... ҚР Қылмыстық кодексі бойынша, тек жалпы және арнайы түрлерді
қолдануға болады. Осылай болса, авторлардың көрсетулері бойынша, ... және ... ... бөлу ... ... ... бар: ... - қылмыс жасаған тұлға тек ... ... ... да ... ... ... ... (мысалы, жасы кәмелетке
толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан босату) әсер етудің ... ... ... ҚК 90 бабы ... ... ... ... орташа
қылмысты бірінші рет жасаған кәмелетке толмағанның түзелуі, тәрбиелік әсер
ету шаралары жолымен іске ... деп ... онда ол ... ... мүмкін. Ал Ресей Федерациясының қылмыстық заңнамасы
бойынша шартты түрге тек кәмелетке толмағандарды қылмыстық ... ... ... қалған барлық түрлері шарттсыз түрге жатады.
Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексінің, Ресей ... ... ... ... жауаптылықтан тәрбиелік әсер
ету шараларын қолданумен босату сияқты түрі жоқ. Қазақстан ... ... ... ... ... ... тек тәрбиелік
әсер ету шараларын қолдану арқылы сотпен босатылады. ... ... бұл ... ... ... түрі ... ... тек
қылмыстық жауаптылықтан ғана емес, ал жазадан босатылу көрсетіледі [122, 32
б.].
Жоғары ... ... ... ... түрлерін негізгі және
өтпелі бөлуін, босатудың заңдық мазмұнына байланысты жүргізеді. Негізгі
түрлер сотқа ... ... іс ... ... ... не болмаса
айыптау үкіміне дейін анықталады. Өтпелі ... ... ... да, ... да ... ... ҚР ... және
қылмыстық іс-жүргізушілік заң шығарушы ... оған ... ... ... түрі ... ... ... ҚР
қылмыстық іс жжүргізу кодексінің 38 бабының 1 бөліміне сәйкес «Сот,
прокурор, ... ... ... ... ... ... органы
тиiстi жағдаяттар болған ... ... ... немесе
айыпталушымен ымыраласуына байланысты Қазақстан ... ... ... сондай-ақ Қазақстан
Республикасы Қылмыстық кодексiнде көзделген ақтамайтын өзге де ... ... ... жауаптылықтан босата отырып, қылмыстық iстi
қысқартуға құқылы. Мұндай жағдайларда сот ... ... ... ... ... ... да ... [35, 14 б.]. Егер Ресей
заңнамасы бойынша тұлға айыптау үкіміне дейін қылмыстық жауаптылықтан, ... ... ...... ... ... ... шығарушысы бойынша тұлға қылмыстық жауаптылықтан, сонымен бірге
жазалаудан сот ... ... ... кейін босатылады.
Жоғарыда көрсетілген түрлердің мазмұны мен қарым-қатынастың есебінен –
қылмыстық ... ... ... ... ... ... ... байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату жалпы
және ерекше болып бөлінеді.
Жалпы түрі Қылмыстық ... ... ... ... ... жауаптылықтан босату туралы негіздері болған кезде қылмыстардың
барлық түрлері қатысады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... мән-жайдың өзгеруімен байланысты
қылмыстық жауаптылықтан босату.
Қылмыстық кодекстің Ерекше бөлім нормаларымен қарастырылған ... ... ... ... қатысты қолданады
2. Міндетіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату түрлері міндетті
және факультативті бола алады.
Міндеттілер тұлғаны қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... ... қарастырады. Қылмыстық жауаптылықтан
босатудың жалпы түрлері арасында міндетті түрлерге – мерзім ... және ... акт ... байланысты жауаптылықтан босату
жатады. Босатудың кейбір арнайы түрлері міндетті болып табылады. Мысалы, ҚК
ескертулерінде ... ... ... ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан босатуды
қарастыратын қатысты нормаларды қолдану мен ... ... ... ... босатудың барлық жалпы түрлері (ескіру мерзімі
мен рақымшылық ... ... ... ... ҚК 69 б. 5 ... сонымен қатар босатудың арнайы түрлерінің көбі жатады.
Былай болса, қылмыстық жауаптылықтан босату – бұл ... ... ... үшін, қылмыстық-құқықтық реттегі жауап ұстау міндетінен
босату, сонымен қатар ... ... жаза ... қолдану құқығынан
мемлекеттің бас тартуы. Қылмыстық жауаптылықтан ... ... ... ... ... ... ... мойындалуына тең мәнде емес.
Қылмыстық заң шығарушы тарихи аспектіде қарастыра отырып, ол ... ... ... қылмыскерлерді қылмыстық әсер ету шараларды
қолданбай түзеу құралдарын іздеді. ... ... ... жаңа ... «ұғыну» принципі ауыстырды. Егер «ұғыну» мен
«тәрбиелеу» принциптерін теңесек, онда біріншісі қылмыстық ... ... ... ... ... жалпы нормаларының
қатігездігінен қорғауға бағытталған, туындысы болды. ... ... ... үшін ... ... ... болады
және оларды мәжбүрлі түрде тәрбиелеуге бағытталған.
Қазіргі шетелдік заң шығарушыға кәмелетке толмаған қылмыскерді түзеудің
ұқсас ... ... Ол ... ... әсер ету ... және ... жалпы ретін, шартты түрде екі түрге ... ашық ... ... ... әсер ... ... ортада қолданылатын тәрбиелік әсер шаралары.
Бірінші түрге сынама кіреді. Сынама кәмелетке толмағандардың қарым-
қатынас ортасында, ... ... ... ... ... ... әлеуметтік зерттеу жүргізу, кәмелетке толмағанның
тұлғасын және оның жүрген ... ... ... ... [131, 211 ... ... істері бойынша, соттармен қолданылатын
тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу ... ... ... ортада айналысу
немесе институализация ерекше орын алады. Институализация тәрбиелеудің
мәжбүрлеу шарасы ... ... Оның ... ...... ... ... үйлеріне, түзеу мекемелеріне орнату, басқаша айтқанда,
қозғалу бостандығын, міңез-құлық түрінің ... ... ... мен
бостандықтарын шектеу.
Еліміздің қылмыстық заңы, оның алдындағы Қазақ ССР Қылмыстық кодексі
1959 ж. қабылданған, үлкен қоғамдық қауіптілік көрсетпейтін, ... ... ... ... ... ... әсері бар
мәжбүрлеу шараларын қолданумен байланысты босатуды қарастырған.
Бірақ қылмыстың ауырлық дәрежесінің заң шығарушылық ... ... оның ... және ... ... ... ҚР ... заңнамысымен кішігірім ауыр, орта ауыр, ауып және аса ауыр
қылмыстар ... ... ... сай ... ... ... ... жаңа нормасымен жойылды. Оның нақты мазмұны кішігірім ауыр
немесе орта ауыр ... ... ... ... ... әсері бар
мәжбүрлеу шараларын қолданумен жазалаудан босату мүмкіндігі берілді. Одан
басқа белгісіздік Қазақстан Республикасының қылмыстық кодексі ... ... ... ... ... ... бар шараларды қолдану құқығы
бар.
Бұл ережелер белгісіздік Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексінің ... ... ... бар ... ... ... Кәмелетке
толмағанға сотпен келесі тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдана
алынады:
а) ескерту;
б) ата-аналарының ... ... ... адамдардың не мамандырылған
мемлекеттік органның қадағалынуына беру;
в) келтірілген зиянды қалпына келтіру міндетін жүктеу;
г) бос уақытын шектеу және кәмелетке ... ... ... ... ... арналған арнаулы тәрбиелік немесе емдеу-
тәрбиелеу мекемесіне орналастыру.
Кәмелетке толмағанға бір мезгілде тәрбиелік әсері бар ... ... ... ... ... бар мәжбүрлеу ... жеке ... ... ... оның ... мен ... зиянды
түсіндіруден және кодекспен көзделген ... ... ... түсіндіруден тұратын, бір реттік акт болып табылады және ... ... беру ... немесе олардың орнындағы адамдарға не
мамандырылған ... ... ... ... ... ... және оның ... бақылау жөнінде міндеттер жүктеуден тұрады.
Келтірілген зиянды қалпына келтіру міндеті ... ... ... және оның ... ... ... ... есепке ала отырып
жүктеледі.
Кәмелетке толмағанның бос уақытын шектеу және оның ... ... ... ... бір ... баруға, бос уақыттың
белгілі бір ... оның ... ... ... құралын басқаруға
байланысты нысанын пайдалануға ... ... ... белгілі бір
уақытынан кейін үйден тыс жерде болуын, мамандырылған ... ... ... ... ... ... көздеуі мүмкін.
Тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шаралар мазмұнының ерекшелігі кәмелетке
толмағанға индивидуалды келу болып табылады. Кәмелетке толмағанға тәрбиелеу
әсері ... ... ... ... ... ... заңдарды, этикалық
және моральді нормаларды түсіндіру ... іске ... ... ... бар ... ... таңдаудың маңызды шарты – ата-
аналардың, олардың орнындағы адамдардың ... ... ... ... ... ... әсер көрсетудің ... ... ... Егер ... ... ... ... қылмыс
туралы iс бойынша осы қылмысты жасаған кәмелетке толмаған ... ... ... ... ... деп танылса, сот айыптау үкiмiн шығара
отырып, кәмелетке толмаған сотталушыны жазадан ... және оған ... ... ... тәрбиелiк ықпал
етудiң мәжбүрлеу шараларын қолдануға құқылы.
Кәмелетке ... ... ... ... ... бар
мәжбүрлеу шараларымен босату келесі заңда бекітілген жалпы шарттары болу
кезінде мүмкін:
кінәлі тұлғаның кәмелетке ... жасы (18 ... ... Бұл, ... бар ... ... ... толған тұлғаға сотпен қолданылмайды
деген сөз. Басқаша айтқанда, ... ... ... тек ... жасау
уақытында ғана емес, сонымен қатар қылмыстық ... ... ... ... роль ... Яғни, егер тұлға кәмелетке толмаған болып, қылмыс
жасап, ал сотта іс қарастыру уақытында ол кәмелетке ... онда ... ... ... бар ... ... ... бар шараларын тек сот қолдана алады;
кәмелетке толмағанмен ... ... ... ... ... ... жату ... тұлғаны кішігірім не орташа ауырлықтағы қылмыс жасағаны үшін
бірінші рет ... ... ... жазалау шараларын қолданылмай, қарастырылған
шараларды қолдану арқылы түзелуі ... ... ... Бұл шарт ... шарттардың логикалық жалғасы болып табылады. Оның мәні – соттың
тұлғаның түзелуі қылмыстық жазалау ... ... іске ... ... ... ... ... кодексінде мұндай норма жоқ. Бірақ
қылмыстық кодексі кішігірім немесе орташа ауыр қылмыс жасаған үшін ... ... ... ... ... ... ... Егер
оның түзелуі тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану жолымен іске
асырылады деп сот таныса.
Ресей заңшығарушысы ... ... ... ... кәмелетке
толмағанды қылмыстық жауаптылықтан тәірбиелік әсері бар мәжбүрлеу шаралар
қолданумен ... ... ... істі ... ... ... ... көрсетілген негіздері бойынша сотта,
прокурорда, тергеушіде ... бар. ... ... заң. ... ... ... ... әсері бар мәжбүрлеу шараларын
қолдану туралы шешім қабылдайды.
Қазақстан Республикасының қылмысытық кодексі кәмелетке ... ... ... бар мәжбүрлеу шараларын қолданумен босатуды
қарастыра ... ... заң ... ... ... қылмыстық жауаптылықтан босатуды қарастырмайды.
Қазақстан Республикасының қылмысытық кодексі кәмелетке толмағанды
қылмыстық жауаптылықтан сотқа дейінгі сатыда босату ... ... ... ... заң ... ... ... емес. Кәмелетке толмағандарды қылмыстық жазалаудан ... ... ... іске ... ... ... Ол ... ескереді «сотпен бекітілген тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу
шараларының табиғатынан шыға отырып, бұл ... ... ... жүзеге асырылуының ерекше нысаны болып табылады» [126, ... ... ... ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу
шараларын қолданумен босату қылмыстық жауаптылықтан өзіндік босатылуы болып
саналады. В.Д. ... ... ... «18 ... ... қылмыс
жасаған адамның қоғамға жоғарғы қауіптілігі болмаса, ... ... ... ... ... ... ету ... шараларын
қолдана отырып жүзеге асырылатын болса,онда бұл ... ... ... ... ... ... [132, 93-96 ... немесе орташа ауыр қылмыс жасағаны үшін бірінші рет сотталған
кәмелетке толмағанды жазалаудан босату мүмкіндігін ... ... ... ... ... ... дейінгі сатыларда кәмелетке
толмағандардың қылмыстық жауаптылығының спецификасын ... ... ... ... ... ... қарастыру қажет.
Тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу шараларын қолдану мүмкіншілігі кәмелетке
толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан сотқа дейінгі ... ... жоғы іс ... ... ... әкеледі.
Одан басқа, біз, қазақстандық қылмыстық заң шығаруында «бірінші рет
сотталған» терминін түсінуінде құқықтық парадокске кездесеміз. ... ... ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... ... судьялар тұлғаның
қылмыс жасағаны сотталатынын әлде сотталмайтынын ескеру керек. ... ... рет ... ... ... бұл оның ... ... толықтай көрсетпейді. Себебі, егер ертеде кәмелетке толмағанға
соттық реттте тәрбиелеу ... бар ... ... ... ... ... қылмыстық кодексі баптарының қисыны бойынша
кәмелетке толмаған ... ... жоқ деп ... ... ... ... мәжбүрлеу шаралары кәмелетке толмағанды ... ... ... есептеледі. Осыдан, егер кәмелетке толмаған кішігірім немесе орташа
ауыр қылмыс үшін көп ... онда оны көп рет ... ... ... оған ... әсері бар шараларын қолдану болады.
Кәмелетке толмағандарға ... ... бар ... ... ... жасалған қылмыстық ауырлығымен және оны жасаған
тұлғанын жеке ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Кәмелетке толмағандарды
жазалаудың ... ... ... ... туралы сұрақты шешкен
кезде, кәмелетке толмағанның тұлғасын жасалған қылмыспен байланысты
міңездеме ... ... ... керек. Көбінесе соттар қоғамға қауіпті
әрекет жасалуының объективті және субъективті байланыс туралы ... ... ... ... ... ... сенімі – оның
өмірін, жүріс-тұрысын, қылмыс жасағанға деійнгі оның моральдық-этикалық
бейнесі, оның өмірімен байланысты ... ... ... ... мен жаман туралы ойларын, азаматтық борыш түсініктерін зерттелуін
есептейді [133, 64-65 бб.]. ... ... ҚР ҚІЖК 481 ... ... сот
кәмелетке толмағанның жасын, оның өмір сүру және ... ... ... және ... негіздерді есептей отырып, сот «қылмыс жасаған тұлғаның
болашақтағы міңез-құлығы туралы бағдарлама ... [134, 86 б.] ... ... ... бар ... ... қолданумен түзелуі
мүмкіндігі туралы шешім қабылдайды.
Заңда мынаны қарастыру қажет: егер кәмелетке ... оған ... бар ... ... ... ... өзін жақсы жақтан көрсетіп,
және келесіде оған осы шараны қолдану қажеттілігі ... онда ... ... сот ... оны ... ... ... туралы
қолдаухат етуге құқылы. ... ... ... барлығы кәмелетке
толмағандардағы тәрбиелік әсерін күшейте түсіреді.
Сол ... ҚР ... ... егер тәрбиеләк әсері бар мәжбүрлеу
шарасын қолдану өз ... ... ... ... ... ... ... толмағандарды қылмыстық жазалаудан тәрбиелік әсері бар
мәжбүрлеу шараларын қолданумен ... ... ... әсер етуінің бір
нысаны болып табылады. Ол – ... ... ... ... ... ... мен тәрбиеленуі қылмыстық жазалаусыз да іске асырылу
туралы ... ... өте ... емес қылмыс жасаған, кәмелетке
толмағандарға қатысты ерекше тәрбиелеушілік мәні ... ... бар ... ... үшін ... ... ... істерді, сотпен дайындық
пен қарастыру процессінде жатыр. Осы ... ... ... кінәлі
адамға, сонымен қатар соттық процессуалды әрекеттерде қатысқандарға, сот
залында болғандарға максималды тәрбиелік әсер ... ... ... бар ... ... душар болған тұлға, осы сеніммен намыстану
керек, өзінің жауаптылығын мен ... сезу ... ... іске ... ... ақтау керек. Және егер қылмыс ... ... ... ... ... түсінсе, онда нақты тәрбиелік әсері бар мәжбүрлік
шарасы өзінің жеке және жалпы ... мен ... ... ... деп санауға болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасында сот-құқықтық реформаның ойдағыдай жүргізілуі,
шынайы құқықтық мемлекетті құру ... ... ... іс ... әрі ... ... ... етеді. Осы жерде кәмелетке
толмағандардың істері бойынша сот ... ... ... ... бірі.
Кәмелетке толмағандарға қатысты қылмыстық істер бойынша бірінші
сатыдағы соттардың ... ... сот ... ... ... ... істерін қараудың ерекшеліктерін реттейтін
заңнаманы жан-жақты зерттей келіп диссертациямызда жалпы ... ... ... сот ... ... ... ... және
практикалық маңызы бар келесідей тұжырымдар жасалды:
1. Кәмелетке толмағандардың істері ... ... ... дұрыс
анықтау, тұлғаның жеке басының ерекшеліктерін ескере отырып, ... ... ... ... ... ... болады.
Дәлелдеу заты ретінде туылған жылын, айын және ... дәл ... ... ... ... ... тұлғаны қылмыстық жауапкершілікке тарту негізінің болуы;
- кінәсін женілдететін мән-жайлар болуы;
- алдын ала тергеудің нысанын анықтау ... ... ... ... жаза ... ... шешу үшін;
- тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларының кейбір ... ... ... ... мен тәрбие жағдайы жаза тағайындағанда,
бұлтартпау шараларын қолдану және оның түрін таңдау кезінде ... ... ... ... тарапынан қылмыстың жасалу себебін,
оның қылмыс жасауына ықпал еткен мән-жайларды анықтауға мүмкіндік береді.
2. Кәмелетке толмағандардың ... ... ... жұмысын жүзеге
асырушы сот болып табылады, олар нормативтік құқықтық актілердің қолдануын
сақтау ... сот ... ... ... жинақтап қорытудың
нәтижесінде әрі қарай дамытуды, әсіресе осы санаттағы қылмыстарға ... және ... іс ... ... дәл ... ... осы істердің процессуалдық және ұйымдастырушылық ерекшеліктерін
ескеру, сонымен бірге кәмелетке толмағанға қатысты әділ жаза ... ... ... ... ... бойынша судьялар жоғарғы кәсіби
біліктілгін азаматтық парызбен ұштастыруы, ... ... ... ... ... ... ... есте сақтап, сонымен
бірге өзінің кәсібінің ... ... ... ... ... ... ... қажет. Кәмелетке толмағанның ... ... ... ... ... ... ... түседі. Судья
неғұрлым сотталушының мінез құлқын ... ... ... жасалу
себебін анықтай алады
3. Басты сот талқылауының негізгі орталық және шешуші ...... ... ... Осы ... ... толмаған сотталушыдан толық
және шынайы айғақтарды алуды қамтамасыз ететін негізгі шарттардың бірі ... ... ... ... Бұл ... ... сотталушының
өнегелік – этикалық, психологиялық және жас ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... сот тергеуінде жүзеге
асырылатын сот әрекеттерінің бірі сараптама тағайындау болып табылады. ... ... ... ... ... ... үшін
кәмелетке толмағанның өзінің жасына сәйкес ойының, ерік-жігерінің қатысынша
нашар ... ... және өз ... ... ... ... алмауы жөнінде
мәліметтің болуы қажет.
Бұл сараптаманы тағайындаудың негізі болып кәмелетке ... ... ... ақыл ойының дамуына күмән тудыру, сотталушы тұлғасының ойы,
ерік-жігері саласындағы ерекшеліктерін анықтау қажеттілігімен байланысты.
Нақтылы ... ... ... ... іс бойынша
айқындалатын фактінің маңыздылығымен, сонымен бірге сараптаманы басқа
дәлелдеме ... ... ... – бұл ... ... және оны ... тұлғаның заңи
мінездемесі, бұл соттың үзілді-кесілі ... ... ... ... ... деп ... ... қажетті жаза тағайындау
немесе одан босату ... не ... ... деп ... ... ... тұжырымы.
Кәмелетке толмағандардың істері бойынша кеңесу бөлмесінде сотталушының
тұлғасы туралы сұрақтар, тәрбиелік және өмірлік жағдайы, ... ... ... ... ... және олардың алдын алу жөніндегі мәселелер
толықтай қарастырылады.
Жасы кәмелетке толмағандарға сот жаза ... ... ... ... көз жеткізу. Оларға жан-жақтан көмектесіп,
жіберген қателігіне төзімділікпен қарап, сабырлықпен ... көз ... ... ... керек.
Мемлекетінің және қоғамның мүддесі үшін кәмелетке толмағандарға қатысты
жаза әділетті, жасаған әрекетінің заңды және қисынды нәтижесі болуы ... ол ... ... ... жоғалтады, сотталғанда өкпе және өшігу
сезімдері қалыптасып, оның әрекетіне жазасын өтеу кезінде ғана ... ... ... ... де әсер ... Кәмелетке толмағандарды қылмыстық жазалаудан босатып, тәрбиелік
ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолданумен босату ... ... ... бір ... ... ... Бұл – ... саясаттың ізгілік
қағидасынан орай, тұлғаның түзелуі мен тәрбиеленуі қылмыстық жазалаусыз да
іске асырылу ... ... ... өте ... емес ... жасаған,
кәмелетке толмағандарға қатысты ерекше тәрбиелеушілік мәні бар мәжбүрлеу
шараларын қолдану үшін қадағалау сатысы ... ... ... ... пен ... процесінде жатыр. Осы процедура кезінде сотпен
кінәлі адамға, сонымен қатар соттық ... ... ... залында болғандарға максималды тәрбиелік әсер көрсетілу қажет.
Кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот ісін ... ... ... және зерттеу нәтижелерін пайдалану туралы
ұсыныстар:
1. Кәмелетке толмаған адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту туралы және
оған жаза тағайындау туралы ... ... шешу үшін ҚР ... ... ... ... ... елеулі маңызы бар. Сондай-ақ,
кәмелетке толмағанның иланушылығы, ашушаңдығы, тәуелділігі, ... ... ... ... сияқты жеке басының өзіндік
қасиеттерін анықтап алу ... Бұл ... ... толмаған адамды
тәрбиелеп отырған адамдардан және ... да ... ... алып, оның
денсаулығына және ... ... ... ... ... ... оның жеке басының құжаттарын (күнделіктер, жазбалар, хаттар,
аудиожазбалар және т.б.) ... ... ... ... бойынша сот ісін жүргізу кезінде
жеңілдетілген тәртіп қолданылмауы қажет. Кәмелетке толмағандардың ісін
қараудың жеңілдетілген ... ... атап ... ... ... ... тез жүргізілуі, іс бойынша дәлелдемелердің ... сот ... ... ... ... ... ... жоғары және қатаң жазалануға тиіс әрекетті қылмыскердің
мойындамауына, ... алып ... ... ... барысында судья басты сот талқылауының
заңдылығын қамтамасыз етіп, ... іс ... ... қатаң сақтау,
сотталушының заңды мүдделері мен құқықтарын қорғау; жастың ерекшеліктерін
ескеру, сот тергеуінің ... ... ... ... ... ... ... ету іс жүргізудің сапасы мен тиімділігін
арттырады.
4. Кәмелетке толмағандардың қылмыстары ... үкім ... ... ... бойынша пайда болған сұрақтарды шешу кезінде судья педагогика,
психология ... ... ... қажет, бұл өз алдына сот
үкімінің тиімділігін, тәрбиелік ... ... ... ... ... ... ... кәсіби педагогикалық және
психологиялық білімін қамтамасыз ету және арттыру үшін, арнайы ... ... ... оқытуды, қайта дайындау курстарын ұйымдастыру
керек.
5. Соттар қоғамдық қауіптілігі кішігірім ... ... ... егер ҚР ... ... көзделген тәрбиелік әсері бар
мәжбүрлеу шараларын қолдану арқылы оларды түзеу ... ... ... ... қылмыстық жаза қолдану жағдайларын болдырмаулары тиіс.
ҚР ҚК-нің 81-бабына орай тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... ... толмағанның қылмысты бірінші рет жасауы;
б) қылмыстың онша ауыр емес немесе ауырлығы орташа санатқа жатуы;
в) кәмелетке толмағанды тәрбиелік әсері бар шараларды ... ... ... ... ... ... бар ... шараларын қолдану туралы шешімді сот қана
және істі басты сот талқылауында қарап, айыптау үкімін шығарған кезде ... ... ... ... ... адамдардың, немесе арнаулы
мемлекеттік органның қадағалауына тапсыру, сондай-ақ бос уақытын ... ... ... ... ... ... тәрбиелік әсері бар мәжбүрлеу
шаралар, соттың пікірінше, оның түзелуіне ... ... ... ... немесе ол он сегіз жасқа толғанша ... ... Бұл ... ... тиіс.
Біздің зерттеу жұмысымызға Э.С. Токторовтың «Особенности судебного
рассмотрения уголовных дел несовершеннолетних в суде первой ... ... ... ... атты ... ... ұқсас келеді, бірақ біршама ерекшеліктері бар [4]. ... ... ... ... ... айырмашылығы келесіде,
олар:
а) Э.С. Токторовтың диссертациялық жұмысы Қырғыстанның қылмыстық және
қылмыстық іс ... ... ... ... біз зерттеу
жұмысымызды ҚР ... және ... іс ... ... негізінде
жүргіздік;
б) Э.С. Токторов кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша сот іс
жүргізуін жалпы бөлімде ... ... біз ... ... басты сот
талқылауы сатыларын жеке-жеке қарастырып кеттік;
в) Э.С. Токторов ... ... ... ... атқарылуын
кейінге қалдыру мәселелерін қарастырса, біз сот ... ... ... жататын мән-жайларды, сот үкімі мен ... ... ... ықпал ету мәжбүрлеу шараларынын ... ... ... расследования в предупреждении
преступлений несовершеннолетних» диссертациялық ... ... ... ... ... ... [9]. ... кеткен диссертацияның
біздің зерттеу жұмысымызбен айырмашылығы келесіде, олар:
а) Ж.Ж. Утенов өзінің ... ... ... ... ... ... кезінде кәмелетке толмағандардың қылмыстылығын алдын-алуды
қарастырады, біз кәмелетке толмағандардың қылмыстары бойынша ... ... ... ... Ж.Ж. ... ... ... әрекеттері кезіндегі кәмелетке
толмағандармен психологиялық байланыс ... ... біз ... сот
талқылауы кезіндегі кәмелетке толмағанмен психологиялық ... ... ... бірге оған тиімді әсер ету шараларын көрсетіп кетеміз;
в) Ж.Ж. Утенов ... ... ... ... ... айыптау қорытындысын жасаумен аяқталуын қарастырады, біз
зерттеу жұмысымзда ... ... ... кінәлілігі немесе
кінәсіздігі туралы үкім шығару мәселелерін қарастырамыз, ... сот ... ... ... ... шешуші функциясы және кәмелетке
толмағанның болашағына әсер ету ... ... ... ... ... қылмыстары бойынша сот ісін
жүргізудің үлкен маңызы бар. Судьяның қолында жасөспірімнің ... ... ... ... ... ... ... бітпеген және оны
қоршаған әлеуметтік ортаға тәуелді ... Ең ... ... ... ... жауапқа тарту ғана емес, сонымен бірге қылмысты жасауға
алып келген себептерді ... ... ... ... жұмыс жасау.
Диссертациялық жұмыста жасалған зерттеулер кәмелетке толмағандарға
қатысты сот өндірісінің тиімділігін ... оны әрі ... ... ... ... осы ... ... қатысты сот тәжірибесінің
қалыптасуына байланысты қорытынды жасауға көмектеседі.
Сот өндірісінің әдептілік негіздері кәмелетке толмаған ... және ... ... үрдістерімен тығыз байланысты, сондықтан
соттың ... ... ... ... ... өнегелік үлгінің және
дұрыс өнегелік көзқарастың қалыптасуына бағытталуы қажет
Зерттеу нысанын болашақта ғылыми-зерттеу ... ... ... ... жетілдіру бағытында қолдануға болады.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақстан Республикасының Конституциясы 30 тамыз 1995 жыл. – Алматы, ... 40 ... ... ... ... ... ... «Жаңа
әлемдегі жаңа Қазақстан» 28 ақпан 2007 жыл // ... ... – 2007. – ... Декларация прав человека. Принята Генеральной Ассамблеей
Организации ... ... 10 ... 1948 года // Права человека / под
ред. А.Я. Азарова, Т.В. ... – М.: ... ИПК и ПРНО МО, ... С. ... ... ... ООН, ... отправления правосудия в
отношении несовершеннолетних ... ... ... ... Ассамблеей ООН от 29 ноября 1985 года // ... ... ... – № 13. – С. ... Республики Казахстан. Об образовании специализированных
межрайонных судов по делам несовершеннолетних: указ № 385 от 23 ... год // ... ... ... ... Республикасының Бас прокуратурасы Құқықтық статистика және арнайы
есепке алу жөніндегі комитетінің кейбір қылмыстар, олардың динамикасы мен
ашылуы ... ... ... ... ... по ... правосудия в Республике за 12
месяцев 2005 и 2006 г.г. ... В.К. ... ... ... по ... в суде ... ... автореф… канд. юрид. наук:
12.00.09. – М., 1982. – 21 с.
Бегалиев К.А. ... ... и ...... 1980. – 264 ... Э.С. ... ... рассмотрения уголовных дел
несовершеннолетних в суде первой инстанции (по ... ... ... ... ... наук: 12.00.09. – Алматы, 1997. – 216 с.
Бегалиев К.А. Особенности судопроизводства по делам ... ... 1991. – 137 ... ... адамдардың қылмыстары және оларды
қоғамға қарсы іс-әрекеттер жасауға тарту жөніндегі істер бойынша сот
Практикасы туралы (ҚР Жоғарғы Сотының 11.07.03 ж. № ... ... ... ... ҚР ЖС 11 ... 2002 жыл
№ 6 нормативтік қаулысы // Справочная правовая система «Юрист».
Герцензон А. Введение в советскую криминологию. – М., 1965. – 227 ... В.Н. ... ... ... ... ... ... – 1961. – №1. – С. 27-32.
Сухомлинский В.А. Подростки – воспитание // ... ... – М., 1981. – Т. 3. – С. ... Н.Г. ... и тенденции преступности несовершеннолетних.
Региональные ... ... ...... ... ... университета, 1999. – 58 с.
Шопшекбаева А. Возникла социальная потребность в ... ... // ... – 2006. – №2. – С ... Г.М. ... ... преступности несовершеннолетних в СССР и
меры её предупреждения // Советское государство и право. – 1965. – №5. ... П.М. ... ... ... – М., 1966. – 219 ... А.Л. ... ... теряет Россия // Социологические
исследования. – 2002. – № 8 (220). – С. ... Н.В. ... И.И. ... ... ... // ... ... и предупреждения правонарушении
несовершеннолетних. – 1982. – №8. – С. 45-46.
Дао Чи Ук. ... с ... ... в ... Вьетнам. – М.: Наука, 1986. – 142 c.
Парнищев А.Ф. О характере ... ... ... и ... уголовной ответственности соучастников
преступления // Преступление и ответственность. – ... ... ... – С. ... А.М. ... ... ... анализа социально-
психологических факторов преступности // Социально-экономические ... с ... ... Омской ВШМ. – Омск, 1975. – Вып. 20. – С. 13-
15.
Макаренко А. С. ... дети // ... ... в 8 т. – ... 1983. – Т. 3. – С. ... С.С. ... теория права. – М., 1975. – Т. 1. – 359 с.
Миньковский Г.М. Профилактика ... ... ... ... 1987. – 213 ... А. И. ... теории судебных доказательств. – М., 1960. – 176 с.
Горский Г.Ф., Кокорев Л.Д., Элькинд П.С. ... ... ... ... ...... 1978. – 183 ... Н.А. Уголовный процесс России. – М.: Юристъ, 1998. – 415 с.
Вышинский А. Я. ... ... ... в ... ...... ... НКЮ СССР, 1941. – 220 c.
Банин В.А. ... ... в ... ... процессе. –Саратов :
СГУ, 1981. – 157 с.
Элькинд П.С. Сущность уголовно – процессуального права. – Л., 1963. – ... С.И. До и ... ... // Истина... и только истина! Пять бесед о
судебно-правовой реформе. – М.: ... ... 1990. – 92 ... Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – ... ... – 200 ... М.С. Курс ... ... ... – М., 1968. – Т.1. –
470 с.
Пьянов Н. А. ... ... ... в ... норм ... // ... и
практика установления истины в правоприменительной деятельности: Сб. науч.
тр. – Иркутск, 1985. – С. 113.
Строгович М.С. Материальная ... и ... ... в ... процессе. – М., 1955. – 229 с.
Алексеев Н.С. Доказывание и его предмет в ... ... ... ... ... ... государства иправа в период строительства
коммунизма. – Л., 1967. – С. 432 ... Л.М. ... ... дел о преступлениях несовершеннолетних.
Вопросы теории и практики. – Фрунзе: Илим, 1981. – 330 с.
Михайловская И.Б. Предмет и ... ... в ... уголовном
процессе: автореф... канд. юрид. наук: 12.00.09. – М., 1958. – 32 ... Г.М. ... ... и ... разбирательства дел
о несовершеннолетних. – М., 1959. – 208 с.
ҚК-нің 175-бабының ... в ... ... ... жылы ... В. ... қозғалған қылмыстық іс // ... ... ... процесс: Учебник / под ред. В.П. Божьева. – М., 2004. – 527 с.
Игошев К.Е. Опыт ... ... ... ... – М., 1967. – 76 ... преступника / под ред. В.Н. Кудрявцева. – М., 1977. – 349 ... И.С. ... ... и ее ... в ... ... ... социалистического общества. – Саратовск, 1979. – 98 ... П.Н. ... и ... в философии и социологии //
Вопросы философии. – 1976. – №3. – С.42-44.
Джекебаев У.С. О социально-психологических ... ... ... Алма-Ата, 1971. – 203 с.
Леоненко В.В. Судебное производство по делам о ...... ... ... 1987. – 264 ... В.Н. ... в ... О структуре индивидуального
преступного поведения. – М., 1968. – 75 с.
Криминология: Учебник / ... ... Н.М. ... В.Н. ...
СПБ., 2002. – 432 с.
Миньковский Г.М. ... ... в ... ... ...... – 115 ... В.Г. Пределы и предмет доказывания по ... делу ... ... ... ... законодательства. – М.,
1962. – С. 37.
2004-2006 жылдар ішінде республика соттарының қылмыстық істер бойынша сот
төрелігін іске ... ... ... ... ... ҚК 96 бабының 1 б. 23.07.1992 жылы туылған ... ... ... іс // ... ... ... мұрағаты
Пашкевич П.Ф. Процессуальные нормы судопроизводства нужно дифференцировать
// Социалистическая законность. – 1974. – №9. – С. ... И.Я. Курс ... ... – СПб., 1996. – Т.2. – 504
с.
Галкин Б.А. ... ... ... – М., 1962. – 215 ... Л.Д. ... ... по уголовным делам. – Воронеж, 1971. – 60
с.
Божьев В.П. Уголовно-процоцессуальные правоотношения. – М., 1975. – 320 ... Н.С., ... В.З. ... ... в ... ... общества. – Л., 1974. – 415 с.
Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан: автореф... д-
ра юрид. наук: ... ...... 1998. – 50 ... М.С. ... ... – ее ... и сущность // Советское
государство и право. – 1971. – №12. – С. ... Н.А. ... ... ... мәртебесінің өзекті
мәселелері: заң ғылым. канд... автореф.: 12.00.11. – Алматы, 2006. – 27 б.
Бегалиев К.А. Прокурорский надзор за ... дел о ... (по ... Казахской ССР): автореф. дис... канд.
юрид. наук. 12.00.09. – М., 1967. – 18 ... И.Л. Об ... ... ... в суде ... законность. – 1969. – №6. – С. 34-36.
Голубева Л.М. Роль суда в предупреждении ... ... ... 1972. – 183 ... И.Д. Роль и задачи адвокатуры. – М., 1972. – 173 ... Г.М., ... В.П., ... В.Ф. ... ... по ... несовершеннолетних // Уголовная политика и реформа
уголовного законодательства. – М., 1997. – С. ... М.С. Курс ... ... ... – М., 1970. – Т.2. –
515 с.
Кокорев Л.Д. Потерпевший от ... – М., 1964. – 138 ... Л.В. ... от преступления и проблемы советской виктимологии. –
Душанбе, 1977. – 238 с.
Мазалов А.Г. Гражданский иск в ... ... – М., 1977. – ... В.И. ... в ... ... процессе. – М., 1973. – 160
с.
Полиашвили А.Я. Экспертиза в суде по ... ... – М., 1983. – 87 ... Н.И. ... ... в России, ее причины и ... ... д-ра ... наук: 12.00.09. – М., 1997. – 49 с.
Мельникова Э.Б. Правосудие по ... ... ... ... – М.: Наука, 1990. – 118 с.
Долгова А.И. Прокурорский надзор в советском уголовном ... ... ... ... ... – М., 1969. – 48 ... Верховного Суда СССР. О судебной практике по ... о ... ... № 11 от 21 ... 1968 года // ... Пленумов Верховных Судов СССР, РСФСР, и Российской Федерации
по уголовным делам. – М.: ... Бек, 1999. – ... Б.Х. ... іс ... ... Жалпы бөлім: оқулық – Алматы:
Жеті жарғы, 2000. – 416 ... ҚК 175 ... 2 б. ... жылы ... Лена Г. ... ... іс // Алматы қалалық сотының мұрағаты.
Примачюк А.А. Проблемы борьбы с преступностью ...... и ... 1980. – 83 ... А.И. ... ... ... подхода к профилактике
нарушений несовершеннолетних. – Ташкент, 1983. – 126 с.
Перлов и.Д. Судебное следствие в ... ... ... – М., ... 235 ... Н.И., ... А.И., Миньковский Г.М. Расследование и судебное
разбирательство дел о преступлениях несовершеннолетних. – М., 1974. – ... Г. К ... ... дел – ... ... ... ... – 2006. – №2. – С. 33-35.
Савицкий В.М. Государственное обвинение в ... – М., 1971. – 182 ... Л.Д. ... в ... уголовном процессе. – Воронеж, 1973. –
271 с.
Синигибский И.А. ... и ... ... ... дел о ... ... дис... канд. юрид.
наук: 12.00.09. – М., 2002. – 176 ... Р.С. ... ... ... по ... // Российская юстиция. – 1999. – №12. – С.173.
Меркушов А.Е. ... ... ... практики по делам о преступлениях
несовершеннолетних // Бюллетень ... суда ... ...
2000. – №6. – С. 67.
Сафин Н.Ш. Допрос несовершеннолетнего подозреваемого в советском уголовном
судопроизводстве: процессуальные и криминалистические ...... – 76 ... ... Қылмыстық кодексіне түсінік. – Алматы: Норма-К,
2004. – 647 ... Ф. ... ... ... активным помощником суда //
Советская юстиция. – 1986. – №2. – С. ... Я.М. О ... ... // ... ... ... ... и криминологии. – Душанбе, 1966. – С. 45.
Тихонов Ю.С. Судебно-психологическая экспертиза в судопроизводстве по ...... 1975. – 219 ... ҚК 175 ...... жылы ... Сарыбаевқа қатысты қозғалған
қылмыстық іс // Қызылорда облыстық сотының мұрағаты.
Аврах А.С. ... ... ... по ... ... ... – 78 с.
Зыков В.С. О практике проведения ... ... ... законность. – 1980. – №14. – С. 61-62.
Перлов И.Д. Судебные ... и ... ... ... в ... процессе. – М., 1957. – 173 с.
Матвиенко Е.А. Судебная речь. – Минск, 1972. – 254 ... П. ... речи на ...... ... 1998. – 319 с.
Савицкий В.М. Очерк теории прокурорского надзора. – М., 1975. – 383 с.
Кудрявцев В.Н. Общая теория квалификации преступлений. – М., 1972. – 267 ... В.Я. ... ... в суде ... ... по ... – Саратов, 1962. – 98 с.
Басков В.И. Прокурор в суде ... ... – М., 1968. – 324 ... А.Ф. ... лекторам // Избранные произведения. – М., 1959. – Т.1. –
С. 139.
Кукарский И.К. Речи советских адвокатов. – М., 1968. – 84 ... Б., ... Т. ... ...... ... // Заңгер.
– 2006. – №2. – С. 30-32.
Перлов И.Д. Приговор в советском уголовном ... – М., 1960. – 167 ... П.М. ... // Предварительное расследование и ... ... дел. – ... 1990. – С. ... П.А. ... и обоснованность решений в уголовном
судопроизводстве. – М., 1972. – 79 ... М.А. ... ... ... наказания и их применение ...... ... ... ... 1980. – 124 ... И.Я. Курс уголовного судопроизводства. – СПб.:Альфа, 1996. – 551
с.
Игошев К.Е. Правонарушения ... ... ... 1973. – 153 ... Э. Б. ... безнадзорности детей и подростков ... – 1999. – № 2. – С. ... В. ... ... ... уголовное право //
Российская юстиция. – 2002. – № 5. – С. ... Н.П., ... С.А. ... ... ... дел ... несовершеннолетних. – СПб., 2005. – 172 с.
Трайнин А.Н. Учение о составе преступления. – М., 1946. – 160 с.
Кригер Г.А. Основание ... ... // ... ...
1960. – №7. – С. 6-8.
Атжанов Т.Ж. Теория и практика освобождения несовершеннолетних от уголовной
ответственности: учебное пособие. – ... 1998. – 112 ... С.Г. ... вопросы освобождения от ... – М., 1974. – 232 ... А.В. ... ... ... ... от ... // Советская юстиция. – 1976. – №20. – С. 23-26.
Бойцов А.И. Теоретические ... ... ... и ... нее: ... ... юрид. наук: 12.00.08. – Л., 1982. – 26 с.
Виттенберг Г.Б. Вопросы ... от ... ... ... с ... мер ... ... – Иркутск, 1970. –
223 с.
Чугаев А.П. Индивидуализация ответственности за ... и ... по ... ...... Кубанский ун-т,
1979. – 96 с.
Курляндский В.И. Уголовная ответственность и меры ... – М., 1965. – 142 ... Е.И. ... ... ... Казахстан (Общая часть). –
Алматы, 2003. – 254 ... ... ... часть / отв. ред. И.Я. Козаченко, З.А. Незнамова. –
М., 1999. – 567 с.
Таганцев Н.С. Русское уголовное право. Часть ... – М., 1994. – Т.1. ... ... В.Д. ... ... от ... ... и
наказания. – Томск, 1963. – 227 с.
Горбатовская Е.Г. Освобождение от уголовной ответственности в ... ... мер ... ... или ... ... ... – М., 1976. – 96 с.
Гаухман Л.Д. О понятии оценочно-прогностического признака // ... 1983. – № 3. – С. ... Ж.Ж. Роль ... ... в ... несовершеннолетних: дис... канд. юрид. наук: ... ... 1995. – 197 с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 190 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қылмыстық іс жүргізу жүйесіндегі сот тергеуі35 бет
Сахналаумен жасырылған адам өлтіру қылмыстарын тергеуді криминалистік қамтамасыз ету және тергеуге қатысушылардың қызметін үйлестіру32 бет
1 Стресс,анықтамасы,жіктелуі,себебі. 2 Домбығу немесе ісіну18 бет
1998-2006 жылдардағы мұрағат ісін дамыту проблемалары47 бет
Swot талдау4 бет
SWOT талдау жүйесі3 бет
«Кәмелетке толмағадардың қылмыстық жауаптылығы».5 бет
Ісіну, оның түрлері, даму жолдарды10 бет
Азаматтық сот ісін жүргізу55 бет
Азаматтық сот ісін жүргізу принциптері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь